#Article 1: Gustavo Colonnetti (375 words)


Gustavo Colonnetti a l'é stàit n'ingegné e matemàtich piemontèis.

Nassù a Turin, a j'8 ëd novèmber dël 1886. La soa a l'é stàita un-a dle figure pì amportante dla siensa italian-a, a l'Università ëd Génoa e a cola ëd Pisa e dzortut a Turin, andoa a l'é stàit Resior dël Politécnich dal 1922 al 1925.

Laureasse n'Angegnerìa Sivila che a l'avìa mach 22 ani, doi agn apress a l'era lìber docent, l'ann dòp professor an ròl e a vinteneuv agn diretor dla scòla d'angegnerìa ëd Pisa.
A 36 agn a l'era già Resior dël Politécnich. Ma ant ël 1925, nen volend rintré ant ël Partì Fassista, a l'ha përdù la nòmina. Ël regim a l'ha comsëssìa soportalo për sò valor dë studios, lassand che a continuèissa a fé ël professor ëd siensa dle costrussion. 

Soa ca a Polon antra ël 1930 e ël 1943 a l'é trovasse a esse un pont d'arferiment për vàire përsonalità dla cultura, tant piemontèise, che pì an general italian-e e foreste. Dapress al 25 ëd luj dël 1943, ën essend-je drocaje ël goèrn ëd Mussolini, a l'é torna stàit nominà Resior dël Politécnich. Ma con l'8 dë stèmber dël 1943 e ël formesse dla Repùblica Sossial Italian-a a l'é trovasse a arzigh ëd persecussion.

Scapà an Svìssera, a l'é arfugiasse a Losana, andoa a l'ha fondà ël Camp d'Internament Universitari, che a riunìa student e professor che a scapavo da vàire bande dl'Italia, e che a l'ha avù un dosent iscrit, squasi la mità d'angegnerìa e j'àutri tra médich, economista e student ëd litre. 

Tornà a la fin dla sconda guèra mondial, a l'ha partecipà a la consulta për la Constitussion Italian-a. Peui a l'é avnuit diretor dël CNR.
A l'é mòrt ai 20 ëd mars dël 1968.

A sò nòm a son antestà l'Istitù 'd Metrologìa e ël pì gran parch dël mesdì ëd Turin, ël Parch Colonèt.

J'anteresse sientìfich ëd Colonèt a son ëstàit dzortut ij problema dl'elasticità, an arconossend le liure an tra elasticità e plasticità e an formoland ëd na fasson rigorosa ij prinsipi dl'echilibri elastoplàstich (coassion, paròla anventà da chiel dël 1917).

Dël 1912 a l'ha enonsià për la prima vira lë scond prinsipi d'arsiprossità.

J'euvre ëd Colonnetti a armonto a pì che sinch-sent publicassion.




#Article 2: Giovanni Arpino (163 words)


Scritor, poeta e giornalista.
Giovanni Arpino a l'era nassù ël 27 ëd gené dël 1927 a Pòla, andoa sò pare, colonel piemontèis, a l’era stàit trasferì, e a l'é mòrt a Turin ël 10 dë dzèmber dël 1987 apress doi agn ëd maladìa. 

A l'ha passà ij sò prim ani a Bra, ma peui a l'é avnuit turinèis. A Turin a l'é laureasse ant ël 1951.
Da scritor e da giornalista sportiv (a l'ha travajà a La Stampa) a l’era pitòst tajà con ël piolèt: a l'era malfé che a serchèissa dë moderé sò pensé (che as varda, pr'esempi, la poesìa cità ambelessì sota ant j'euvre).

A l’ha vinsù vàire premi (Strega 1964, Campiello 1972), e miraco soa conta pì famosa a resta Il buio e il miele
(Ël top e l’amel) d’andoa a l’han fàit doi film: 

A parte dal 1970, Arpino a l'ha publicà tuti j'agn ij sò epigrama an piemontèis an sl'Armanach Piemontèis.

N'esempi dlë stil motobin diret ch'a dovrava. 




#Article 3: Ugo Marìa Cumin (344 words)


Frà Ugo Marìa Cumin (1762 - ?) a l’è l’àutor dla prima euvra piemontèisa dedicà completament aj bolè, Fungorum Vallis Pisii Specimen (1804), ël campionari dij bolè dla Val Pesio.

A l’era nà coma Giovan Pàul Cumin a Revel, an Val Pò, l’8 ëd giugn dël 1762, da Michela Marìa e Giovan Batista Cumin, ël prim d’almeno eut tra frej e seure.

A studia prima a Morëtta e peui a Turin, andova ël 24 ëd magg dël 1786 a pija ‘l brevèt dë spessiari.
A intra peui a la Certosa ‘d Pesio coma convers (frà làich); lì as dédica ‘d pì a le erbe e aj bolè che a la vita religiosa e a l’è per lòn lì che a ven novissi mach ant ël 1790, con ël nòm d’Ugo Marìa.
A la fin, ël 21 ëd novémber dël 1791 a pija ij vot.

Ant ël 1794 a l’è nominà Sòcio Corispondent dl’Académia dle Siense ëd Turin. A j’inissi dl’Eutsent ël Piemont a ven na provinsa fransèisa, la 27-a Division. Le librerìe dla Certosa a ven-o sigilà e a la fin, la Certosa a ven sarà ant ël 1802.

Cumin a së spòsta a Coni, andova për vive a fa lë spessiari. Ant ël 1803 a ven istituì a Coni un Ort Botànich e Cumin a ven nominà diretor. Dòp ël 1808 as perdo le trasse dël Cumin e purtròp a l’è non possìbil stabilì la data dla mòrt (sicurament prima dël 1812).

A parlo dël Cumin amportant botànich e micòlogh dël passà, Bellardi, Balbis, , Saccardo, Burnat. A chiel a l’è antitolà l’AMBAC, Associassion Micològica Bovesan-a e dj'Alp ëd Coni Ugo Maria Cumin.

Ant soa euvra Fungorum Vallis Pisii Specimen (60 pàgine) a son dëscrivùe 151 specie ‘d bolè e un pòche ‘d varietà. Ant la figura publicà dzora, as vëdd un dij pòchi disegn fàit dal Cumin, ël Boletus Scobinaceus che adess a së s-ciama Albatrellus pes-caprae.
Frà Cumin a dovrìa avèj ‘dcò scrivù Observation sur quelches plantes du Jardin Botanique; par M. Cumino Directeur (1805), ma l’euvra a l’è andàita perdùa.




#Article 4: Religion (298 words)


Dal latin religiō, religiōn-, fòrse da religāre, lighé, gropé strèit, coleghé (l'òm e la divinità).

Ël bzògn religios as manifesta an minca coltura an forma esteriorisà con rit ch'a l'han valor sossial e ch'a peudo avèj un contnù étich e filosòfich.

Bele s'a l'é franch mal fé dé na definission completa, as peul disse che religion a l'é l'adesion a chèich ëspiegassion dl'esistensa e a chèich valor, giudicà assolù, për dé sust a la vita.
An d'àotre paròle a l'é la rispòsta che mincadun as dà a le domande: Chi i son-ne? Da 'nté ch'i ven-ne? 'Ndoa chi vad-ne? Che sust a l'ha mia vita?

A-j son doe stra possibij për risponde, ch'a dan orìgin a doi tipo ëd religion.

L'òm a serca d'arzòlve con la rason uman-a le chestion che l'esistensa a jë smon: an formoland soe ipòtesi e an dovrand sò rasonament l'òm a riva, se a-i riess, a trové dë spiegassion e ëd valor convincent për soa vita.
Parèj a nasso le religion naturaj.
Esempi ëd religion naturaj a son: budism, taoism, vàire filosofìe, ateism.

L'òm a aceta d'avèj fiusa an chèich magìster stimà a l'aotëssa d'arzòlve ël problema dël sust ëd la vita.
Arlongh dla stòria vàire ëd costi magìster a son presentasse coma portavos (profeta) d'ën Dé.
Ant ës cas sì as parla ëd fé o religion arvelà.
Col ch'as dis profeta për esse chërdù a smon dle garansie ch'a testimònio për chiel, parèj d'event miracolos o ëd predission d'aveniment dl'avnì.
Le religion arvelà pì conossùe e spantià a son, ant l'ordin ëd soa aparission ëstòrica, l'ebraism, ël cristianésim, l'islam.

Vàire religion (naturaj o arvelà ch'a sio) a adoto ëd test sacrà andova ch'a cheujo an tut ò an part sò credense e prinsipi.

Le religion as divido dzortut antra monoteìsta e politeìsta:




#Article 5: Benito Mussolini (908 words)


Benito Amilcare Andrea Mussolini a l'era un polìtich italian. A l'era nassù a Dovia ëd Predappio ël 29 ëd luj dël 1883 e a l'é mòrt a Giulino ëd Mezzegra ël 28 d'avril dël 1945.
A l'era fij d'Alessandro, fré anàrchich e socialista, e ëd Rosa Maltoni, magistra elementar.

A l'avìa ancaminà l'atività ant ël Partì Socialista ant ël 1901. Për nen fé ël soldà, ant ël 1902 a l'era scapà an Svìssera; lì a fasìa propaganda an mes a j'emigrant e anlora a l'avìo mandalo via. A l'era tornà an Italia, a l'avìa fàit ël soldà e peui a l'era butasse a fé scòla. Ant ël 1909 a l'era vnùit responsàbil dla Camera dël Travaj ëd Trent e diretor dël giornal L'Avvenire dei Lavoratori. A l'avìo 'dcò mandalo via dal Trentin e a l'era andàit a sté a Forlì, dova a l'era vnùit segretari dla federassion socialista local.

Ant l'istess ann a l'avìa conossù Rachele Guidi; a sarìo peui sposasse ant ël 1915 e a l'avrìo avù sinch fij.
Ant ël 1911 a l'era butasse da la part dj'opositor dla guèra ëd Libia e ant ël congress ëd Res dl'Emilia dël 1912 a l'avìa otenù na gròssa riussìa përsonal e a l'era stàit nominà diretor dl'Avanti!.
A l'inissi dla prima guèra mondial, prima a l'era  neutralista ma peui a l'era vnùit  anterventista (a fianch dl'Intèisa) pensand a në sboch rivolussionari dla crisi dàita da la guèra. Për sossì a l'era stàit butà fòra dal giornal e dal Partì Socialista.

Con l'agiut d'ambient finansiari e industriaj a l'avìa fondà un giornal antërventista, Il popolo d'Italia, e ij Fassi d'assion rivolussionaria. An mente dla guèra, a l'era passà su posission nassionaliste. Finìa la guèra, a l'avìa fondà a Milan ij Fassi ëd combatiment (23-3-1919). Peui, adotand un programa polìtich nassionalista e andasend-je contra ai sindicà, a l'avìa ancaminà a esse sostnù da j'industriaj, da j'ex combatent e da la borzoasìa.
Ant ël 1921 a l'era stàit elegiù deputà, an mente che le squadre fassiste a atacavo sempe 'd pì j'organisassion dë snista. Ël 28-10-1922 a l'avìa dessidù për na preuva 'd fòrsa e con la Marcia s'Roma, sfrutand l'indecision dij liberaj, a l'avìa otnù da Vitòrio Emanuel III l'incàrich ëd fé 'l govern.

Sò goern - 12 fassista, 5 democràtich, 5 popolar, 2 liberaj, un general (Diaz), n'amiraj (Thaon ëd Revel) - a l'ha otnù la fiusa da la Ciambrea dij Deputà ai 17 ëd nòvèmber, con 306 vot contra 116 e 7 astension.
Ai 25 ëd novèmber, con 275 vot contra 90, la Ciambrea a-j conced ij podèj pien.
Parèj a l'avìa ancaminà a buté an pé la ditatura (fassism): ant ël 1923 a l'avìa creà la Milissia, ant ël 1924 na lege eletoral magioritaria che a l'avìa aumentà ël pèis dël PNF (Partì Nassional Fassista). Ant ël 1924 a l'avìa dovù superé le dificoltà dël delit Matteotti ma ant ël 1925-26 a l'avìa scancelà le deriere libertà costitussionaj. A l'avìa alora consolidà sò pòst, vnisend duce.
Ant ël 1929 a l'avìa firmà ij Pat Lateranens. Vers ël 1930 sò consens intern a l'era al màssim; a s'organisavo manifestassion ëd pòpol e a s'esaltava la romanità antendendla coma un passà da arcuperé.

A l'avìa sempe guidà la polìtica estera, adiritura ant ël 1934 a l'avìa mobilità l'esèrcit për nen che Hitler a anvadèissa l'Àustria e a l'avìa firmà un tratà con Fransa e Anghiltèra. Sempe pì gasà, ant ël 1935-36 a l'avìa anvadù l'Etiòpia e fàit l'Imper. Cola guèra a l'avìa portà a slontanesse da le potense ossidentaj e a avsinesse a la Gërmania. Con Hitler ant ël 1936-39 a l'avìa apogià ij franchista ant la guèra sivil spagneula. Ant ël 1938 a l'avìa avù motobin amportansa ant ël Pat ëd Mònaco e a l'avìa acetà l'anession ëd l'Àustria e ocupà l'Albanìa.

Quand a l'era s-ciopaje la sconda guèra mondial, a l'era tnusse neutral; ma peui, vist che le vitòrie tedesche a continuavo, a l'avìa dessidù d'intré an guèra (10-6-1940). La condòta dla guèra a l'era stàita disastrosa: l'atach a la Grecia a l'era stàit un disastro, la guèra an Àfrica ëdcò, la spedission an Russia l'istess. D'apress a tuti sti disastro, ël Re, ij militar e ij gerarca fassista midem a l'avìo butalo da part ant ël Gran Consèj dël 25 ëd luj dël 1943.

A l'avìo fin-a butalo an përzon su órdin dël re a Camp Amperator, al Grand Sass.
A l'é stàit sarà ambelelà dai 28 d'ost ai 12 dë stèmber 1943, cand ij tedësch a l'avìo liberalo con n'operassion vorsùa da Hitler pr'ëmnelo an Almagna.
Antratant, a j'8 dë stèmber 1943 ël regn d'Italia a l'avìa fàit l'armistissi con j'Aleà. Parèj Mussolini a l'avìa fondà la Repùblica Social Italian-a e a l'avìa colaborà con ij tedesch, fin-a a condané a mòrt sò gënner Galeazzo Ciano. An vers la fin dla guèra a l'avìa tentà na tratàtiva con ël CLN. Pen-a dòp dla liberassion a l'é stàit ciapà dai partisan a Dongo, an mente che a scapava an Svìssera, e a l'é stàit fusilià a Giulino ëd Mezzegra ël 28 d'avril dël 1945.

A l'é sotrà a Predappio.

Turin a-j piasìa nen, an parland-ne antra amis a la ciamava porca città francese e combin che an Piemont ëd fassista convint (che a l'han nen molalo fin-a a la fin) a-i në sia sta-ie tanti, vàire gent a l'arcambiava ij sentiment dël Duce, che ant ël parlé popolar soèns as disìa Ël Ceruti an ton ëschernios.




#Article 6: Boletus aestivalis (278 words)


Ël B. aestivalis a l'é, ansema a B. edulis, B. aereus e B. pinophilus, un-a dle quatr specie 'd porsin. A chërs ant ij meis càud e sò nòm a riva da costa caraterìstica. Cheicun a lo ciama ancora B. reticolatus (nòm invàlid).

Capel fin-a a 20 cm, sliss ò sech e da seuli a feltrà, brun con ëd tonalità rossastre, grisastre ò giaunastre, tut dël midem color fin-a al bòrd. Tùboj bianch, peui giàun e a la fin vërdastr. Përtus fin, dël midem color. Gamba àuta fin-a a 20 cm e larga fin-a a 5 cm, soens silìndrica con ël pé angrossà, bes brunastra peui pì colorà ant ël mes, marcà da un retìcol biancastr fin-a al pé. Carn bianca e che a cambia nen. Savor doss.

A l'é caraterisà da un capel ëd color unì, pì o meno an sël maròn. La pel dël capel a tira a chërpesse e, quand che 'l temp a l'é sèch o quand che a tira aria, a peul fesse dle chërpure andova a-i passa ij dij. Sota la carn a l'é bianca bianca, pì còtia che ant j'àutri porsin. La gamba a l'é caraterisà da un retìcol fin ma spatarà dzora tuta la gamba, che parèj a smija sempe vagament colorà.

A chërs ant ij bòsch, dzortut latifeuje, a la prima an meridion, an istà da d'àutre part, chèich vire ëdcò an otonn.

Comestìbil. An cusin-a a l'é ël pì përfumà e ël pì bon dij porsin, ëdcò për soa carn còtia. Belavans, sia për la stagion ëd chërsita sia pròpi për soa caraterìstica, soèns a l'é pien ëd gianin (babanòt, a-j ciamo da dj'àutre part), specie la gamba.




#Article 7: Boletus edulis (253 words)


Ël B. edulis a l'é, ansema a B. aestivalis, B. aereus e B. pinophilus, un-a dle quatr specie 'd porsin. 

Capel fin-a a 20 (o 30) cm, sliss ò sech, ninsòla, con ël bòrd ciàir ò biancastr, dle vire pì ciàir, dle vire pì scur ò marmorà. Tùboj bianch, peui giàun ciàir e a la fin vërdastr. Përtus fin, dël midem color, a cambio nen color. Gamba àuta fin-a a 20 cm e larga fin-a a 12 cm, a l'inissi sférica, peui clavà ò silìndrica, da biancastra a òcra, ciàira an bass. Carn bianca e che a cambia nen. Savor ëd ninsòla.

A l'é 'l porsin con le caraterìstiche pì diferente; ël capel a peul esse ciàir quandi ch'a chërs ant ij sapin (Picea abies), baross quandi ch'a chërs ant j'ambrun-e, maròn scur quandi ch'a chërs al sol ... ma, ant tanti cas, ël capel a l'é un pòch pì ciàir an sël bòrd. La gamba, trapùa dzortut vers ël bass, a l'é ciàira, scasi bianca, e a l'ha un fin retìcol an riliev.

A chërs ant ij bòsch, dzortut j'agn con l'istà càuda e sëcca an vers la mesaneuit. A l'é, dle quatr specie, cola ch'a chërs un pòch daspërtut, dal livel dël mar a l'àuta montagna, dal Maròch a la Svessia, da l'inissi dl'istà a la fin dl'otonn. Cheidun a lo treuva aj pé dël Viso, a 2.500 méter, andova a-i é pì gnun-e piante.

Comestìbil. An cusin-a a s'adata a tùit ij piat; a l'é 'dcò bon cru an salada.




#Article 8: Boletus pinophilus (244 words)


Ël B. pinophilus a l'é, ansema a B. aestivalis, B. aereus e B. edulis, un-a dle quatr ëspecie 'd porsin. Ël B. pinophilus a l'ha doe stagion ëd chërsùa: un-a, curta, a la prima prest e peui da la fin dl'istà a l'oteugn tard. Dle quatr ëspecie 'd porsin a l'é cola ch'a ven pì gròssa, a part già con la gamba pì gròssa dla capela e peui a peul rivé a dle dimension ecessionaj.

Capel fin-a a 20 (o 30) cm, sliss peui sech, feltrà, brun ross scur fin-a al bòrd. Tùboj bianch ò grisastr ciàir, peui vërdastr. Përtus fin, dël midem color. Gamba àuta fin-a a 15 cm e larga fin-a a 10 cm, sférica peui clavà, bes rosastra an àut peui brun rossastra pì ciàira che ël capel, con un fin retìcol biancastr, dzortut ant ij doi ters dëdzora. Carn bianca e che a cambia nen. Savor doss.

A l'é caraterisà da 'n capel ëd color unì, dal maròn al viòla, e da na gamba con un retìcol ross-viòla. Ij rifless viòla a son coj ch'a lo carateriso 'd pì, da già che an piemontèis i lo ciamoma 'dcò vinaté.

A chërs dzortut sota ij pin (Pinus sylvestris), ma ëdcò sota latifeuje pure.

Comestìbil. An cusin-a, miraco, a l'é 'l meno bon dij quatr porsin: a l'é 'd sicur ël meno përfumà e 'dcò la carn a sà relativament ëd pòch. An cusend, a perd nen ij rifless ross e viòla.




#Article 9: Morchella esculenta (268 words)


Aut fin a 20 cm., gamba povrosa, dla midema lunghëssa dël capel. Capel slongà, da òcra brunastr a giàun arancion, con còste sutile motobin regolar e alveoj diferent e profond. A-i é nen la valecola an sima a la gamba.

La M. esculenta a l'é, ansema a la M. conica e a la M. elata, un dij bolé ch'a së s-ciamo pongòle. La M. esculenta a l'é un bolé ch'a l'ha un baron ëd varietà. Na vòta a-i era un baron dë specie diferente, adess as l'ha pì car consideré la M. esculenta coma na specie sola con tante varietà. Për esempi, cola dla fotografìà a dovrìa esse na M. esculenta var. vulgaris, a motiv ëd cheich colorassion grise.

La M. esculenta a l'é caraterisà da na specie 'd capel ch'a smija a un nil ëd vespe (o a un panucc ëd melia); ël color dël capel a l'é dël color dla paja, pì o meno carià; ant la var. vulgaris a peul avèj cheich rifless gris. La gamba a l'é bianca o pòch pòch colorà. La carn a l'é bianca. Sia capel che gamba a son veuid. La part ch'a prodov le spòre a son ij përtus dël nil ëd vespe.

A chërs a la prima e soa stagion a dura pòche sman-e; as treuva dzortut arlongh a le rive dij fium, ant ij teren sabios.
A chërs sota ij frasso, j'orm, ant ij pòst fresch.

Atension! A son velenose crùe. A son motobin bon-e cheuite, dzortut ant ij risòt, ant ij condiment e ant le frità. An mente che un aj cusin-a, a son motobin përfumà.




#Article 10: Agrocybe aegerita (266 words)


L'A. aegerita a l'é un bolé che soens, për coma ch'as presenta, a l'é confondù con l'Armillaria mellea, con tut ch'a sio doe specie completament diferente. A l'é coltivà fin-a dal temp dij Roman, e a l'é bel fé trovela a vende sota 'l nòm ëd pioppini o piopparelli.

Capel fin a 15 cm., rugos peui chërpà, da brun caud a biancastr. Lamele s-ciasse, da adnà a pòch decorente, bes ciàir peui brunastr sombr. Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 3 cm., ciàira peui òcra rossastra. Anel gròss. Carn biancastra.
La capela a l'inissi a l'é maron scur, peui a ven sempe pì ciàira, fin-a squase a bianca; a resta scura mach ant ël mes. A temp sech la capela as chërpa tuta. La gamba a l'é ciàira, forà ant ël mes e, vnisend veja, a l'é na vòta pì dura. Le lamele a l'inissi a son ciàire, peui a passo a color cafelait e peui al color dël cafè përchè le spore a son color dël cacao.

A chërs an dzora a albre mòrte e àutre Salicacee. A l'ha bin car chërse tacà a le piante d'arbra pin-a (Popolus nigra var. italica), d'andova a pija sò nòm piemontèis. Ma as treuva 'dcò dzora a dj'àutre arbre e ëdcò dzora a n'òpi ornamental. A ven coltivà dzora a bòsch d'arbra. A chërs a bocc, coma le famiòle. 

Comestìbil, bon.
An cusin-a a l'é motobin profumà; a l'é mej mës-cielo con d'àutre specie. Ch'as campa via la gamba, squase sempe dura e ch'as campo via 'dcò le capele, quand ch'a son tròp dure.




#Article 11: Arvèl (292 words)


Revel o Arvel (Revello an italian) a l’é un comun ëd 4.243 abitant  dla provincia ëd Coni.

A son trovasse, an sël fianch dël Còl San Bias (Mont Brach), dij rest archeològich ch'a peulo esse d'época roman-a. Ant ij document medievaj a l'é sità 'l nòm Revellum e an cheich document dël sécol che a fa X a arzulta che ij Longobard a ciamavo Revel curtiis regia, val a dì teritòri aministrà completament daj Longobard. Revel a l'é peui sità ant un document dla metà dël sécol ch'a fa XI e n'at dël 1075 a fà arferiment a sò castel.
A parte da col temp, la sitadin-a a l'avìa na certa amportansa e la diòssesi 'd Turin a l'avìa istituì na piev, ch'a l'avìa giurisdission dzorà le àutre gesie dla Val Pò, pì o meno fin-a al 1300.
Ant ël 1001, con ël Marchèis Olderich Manfred a l'era ancaminaje l'época feudal ch'a l'é durà fina al sécol ch'a fa XVIII; ant col ch'a fa XII ël teritòri 'd Revel a l'era passà aj Marchèis ëd Salusse.
N'acòrdi dël 1312, fàit antra la sitadin-a e 'l Marchèis Manfred IV, a dimostra ch'a-i era na comun-a fòrta e organisà, grassie 'dcò a la polìtica dij Marchèis, ch'a ciamavo sempe neuv abitant, a protegìo ij comersi e j'artisan e a garantìo la protession armà a la sità.
Ant ël 1549, dapress l'ùltim Marchèis Gabriel, Revel a l'era passà a la Fransa; ant ël 1614 a l'era passà sota ij Duch ëd Savòja.
Ant ël 1642, an mente 'd na guera, a l'é stàit dësblà (con ël Richelieu ch'a l'era d'acòrdi) ël castel, ch'a l'era motobin fortificà. Dòp costo episòdi, la sità a l'avìa përdù ògni amportansa.

Ël sìndich a l'é Ugo Motta (da l' 8/06/2009).




#Article 12: Morëtta (242 words)


Morëtta (Moretta an italian) a l’é un comun ëd 4.296 abitant  dla provincia ëd Coni.

Le testimonianse pì veje lassà da l'òm ant ël teritòri 'd Morëtta a son dle tombe d'época roman-a artrovà ant la località Prèise basse e datà con ij cop dovrà për le sipolture.
Le prime notissie sicure a son antorn al 1160, quand che 'l teritòri 'd Morëtta a intra a fé part dij possediment dël Marchèis Jermo 'd Busca. Ant l'istess temp, ël Vësco 'd Turin a buta la preivostura 'd Morëtta sota a la canònica 'd Lombriasch. Quand che Jermo 'd Busca a meuir, ël teritòri 'd Morëtta a toca a sò fieul Berengari.
Antorna a la fin dël sécol ch'a fa XII, Morëtta a passa a la famija dij Pazella ch'a la oten-o sia dal Marchèis ëd Busca sia dal Vësco ëd Turin. Miraco a son ij Pazella ch'a ancamin-o 'l Castel ëd Morëtta. Ant l'istess temp, ij frà dl'Abassia dë Stafarda a fasìo na cassin-a visin al Pò.
Ant ël 1362, ël prinsi Giaco d'Acaja a dasìa Morëtta aj Solar, për fërmé l'espansion dij Marchèis ëd Salusse. Ij Solar a continuavo la costrussion dël Castel, ëdcò përché ant ël 1369 a j'era na disastrosa ancursion dij mersenari 'd Facino Cane. Da col temp, ël destin ëd Morëtta a l'é stàit gropà aj Solar e a la Ca ëd Savòja.

Ël sìndich a l'é Sergio Banchio (da l' 8/06/2009).

Morëtta a l'é gemelà con:




#Article 13: Pleurotus ostreatus (241 words)


Ël P. ostreatus a l'é un bolè bel da conòsse. A l'ha na stagion ëd chërsita pì ùnica che ràira: a chërs ant l'invern, da otóber a mars. Për ancaminé a chërse a l'ha dabzògn ëd le prime brinà o dij prim gej (colp tèrmich). 

Capel fin-a a 15 cm, bombà ò piat, bes, gris, dle vire an sël violèt, con ël bòrd bombà, seuli. Lamele biancastre, pòch decorente. Gamba curta ò sensa, dës-centrà. 

Ël capel a l'é gris pì o meno scur; dle vire a l'ha dle nuanse brun-e. La gamba as presenta squase sempe da na part, bianca. Le lamele, bianche, soens a rivo arlongh a la gamba. La carn, un pòch gorëgna, a l'é bianca. A l'é na specie motobin coltivà e as treuva an tùit ij mërcà.

A chërs dzora al bòsch, dzortut bòsch ëd j'arbre. 

A chërs pì che àutr tacà a l'arbra, ma 'dcò tacà al sàles e tacà a l'òpi. A l'é un bolè lignìcol, che a chërs a parte dal pé dle piante fin-a a vàire méter d'autëssa. A-i é dle vire che a chërs talment an su che un a peul nen cheuilo.

Comestìbil. A l'é motobin coltivà.

An cusin-a a l'é motobin gustos; a l'ha dabzògn ëd na longa cheuita, përchè la carn a l'é pitòst gorëgna. Cheidun a l'ha pì car mangelo fricassà, ma a-i é 'dcò chi che a lo fa beuje un pòch e peui a lo ampan-a.




#Article 14: Busca (234 words)


Busca (Buscha an ossitan) a l'é un comun ëd 10.049 abitant dla provincia ëd Coni.

Vzin a la frassion ëd San Martin a son stàite trovà dle reste dl'età dël bronz (tra 1.000 e 2.000 agn fa).
A l'é famosa n'iscrission an caràter etrusch, trovà dantorn a Busca.
An época roman-a, ël teritòri ëd Busca a fasìa part dla Colònia Julia Augusta, ch'a restava da le part ëd Sental. La pì part dle testimonianse d'época roman-a a son datà tra ij sécoj ch'a fan I e III.
Tra ij sécoj che a fan V e VII a l'é rivaje ant la zona ëd Busca ël Cristianésim. La Piev ëd San Martin a l'é ëd prima dël 1.000.
Dj'àutre trasse a arpòrto aj Longobard, aj Franch e aj Sarasin, che a rivavo fin-a a Busca da 'nt soe postassion vzin a Saint Tropez.
Ij sécoj ch'a fan XII e XIII a son coj dël Marchesà ëd Busca con Jermo, ël prim Marchèis, e peui ël fij Berengari, el fieul ëd cost-sì Jermo II e l'ùltim Marchèis, Enrich. Ij Marchèis a l'avìo fàit fé un castel (ël Castlass) e la gesia ëd San Steu.
D'apress a sòn Busca a passa al Marchesà ëd Salusse e peui aj Savòja (1361). Da anlora ël destin ëd Busca a l'é stàit gropà a col dij Savòja.

Ël sìndich a l'é Marco Gallo dal 26/05/2014.

Busca a l'é gemelà con:




#Article 15: Lombriasch (143 words)


Lombriasch (Lombriasco an italian) a l'é un comun ëd 1.086 abitant  dla provincia ëd Turin.
Ël pais as treuva a 28 chilòmeter da Turin, a 241 méter d'autëssa.

La prima notissia ëd Lombriasch a l'é dël 14 d.C. (aj temp che a l'era imperator August), quand che ant la zòna a l'é stàita tirà su na fortificassion. Anviron a lòn a l'é naje le prime cà.
Dël sécol ch'a fa XIII Lombriasch a l'era un posediment dj'Acaja.
Ant ël 1418 a-i meuir Ludovich d'Acaja e ij teritòri dj'Acaja a son pijà da Medeo VIII ëd Savòja.
Ant ël 1639 an Piemont a-i é la guèra sivil për la tùa ëd Carl Emanuel II.
A smija che ant ël 1796 Napoleon a l'abia durmì a Lombriasch.

Ël mërcà a l'é al vën-ner, an via P. Cesare.

Ël sìndich a l'é Renata Fasolo (dal 30/03/2010).




#Article 16: Sental (191 words)


Sental o Santal (Centallo an italian) a l’é un comun ëd 6.319 abitant dla provincia ëd Coni.

An época roman-a Sental a së s-ciamava Naxia e a fasìa part dël Forum Germanorum; quand che Roma a l'avìa consedù la sitadinansa, la sità a l'era stàita anserìa ant la tribù Pollia.
Peui tuta la region a l'é stàita anvadùa da Gòt, Longobard e Franch. La prima notissia ëd Sental a l'é dël 1055, quand che ël vësco Cunibert ëd Turin a l'avìa regalaje la gesia ëd San Gioann a l'Abassìa ëd Santa Marìa ëd Cavour.
Peui ël pais a l'é tornà al vësco ëd Turin, a l'é passà a jë Sgnor ëd Brajda, aj Marchèis ëd Salusse, a j'Angioin e a la fin, mach ant ël 1588, aj Savòja che a l'han passà ël pais aj De Bolleris, duca ëd Chialbèis.
Ant ël 1589 a l'era stàit campà giù 'l castel ëd Sental.
Mach d'apress a le guère ëd Napoleon a l'é peui ancaminaje për Sental n'época ëd pas.

A-i é la fera dël faseul, la coltivassion pì conossùa dla zòna.

Ël sìndich a l'é Antonio Panero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).




#Article 17: Turin (4434 words)


Turin (IPA: [tyˈriŋ], Torino an italian, Turin an fransèis e an ossitan) a l'é na metròpoj ant l'ëstat italian con 902.137  abitant, capleugh dla sità metropolitan-a omònima e capital ëd Piemont. A l'é la quarta comun-a italian-a scond j'abitant dòp Roma, Milan e Nàpoli ma a l'é la tersa sità da la mira conòmica. Con l'àrea metropolitan-a a së spantia sna surfassa ëd 1.100 km2 con 2.200.000 abitant (conforma a l'OCSE).

A l'é un fra ij pì amportant sènter universitari, colturaj, torìstich e sientìfich dël Pais.

A l'é na sità industrial mersì a soe meison viturìstiche.
An dzorpì, a l'é sènter dl'edission, dla telecomunicassion, dël cine, dj'areclam, dla cusin-a, dl'architetura, dla progetassion e dlë spòrt.

Turin as treuva ant ël sènter dël Piemont ant la Pian-a Padan-a.
Turin a l’é bagnà da Pò, ch'a lo traversa da Sud a Nòrd, da Sangon, da la Stura ëd Lans e da la Dòira Rivaria. Pò a spartiss la sità tra le colin-e a est e la pian-a a Òvest. Quand ch'a fa bel a së s-ciàiro ij brich ch'a sircondo la sità a Òvest, da Nòrd a Sud.

Scond la classificassion dij clima 'd Köppen, Turin a l'é part dla binda Cfa: clima temprà ëd le latitùdin mesan-e, con istà càuda (temperadura media dël mèis pì càud nen sota 22°), invern frèid e sensa stason sùita. Pì precisaman, Turin a l'ha 'n clima temprà subcontinental, con invern frèid e relativaman sùit e istà càude.
Ël pich ëd càud a l'é dl'istà 2003, cand la presensa continua ëd masse d'aria d'adoss subtropical, direte vers l'Euròpa sènter-continental da n'antissiclon nòrd-african, a l'ha possà 'l mercuri dël termòmeter a 39,7°C l'11 ost 2003.
J'istà, gavà 'l cas ecessional dël 2003, a son scaudasse e j'argistr dj'ann 2000 a mostro ëd temperadure pì àute che la media climàtica stòrica.

Durant la stason invernal l'àrea 'd Turin, parej 'me tut ël Piemont òvest e sud a l'é anteressà da la formassion dël cussin frèid, con ël fluss ëd masse d'aria continentaj, e che, grassie a brich e mont dla pian-a 'd Pò ossidental a arzist an manera fòrta aj vent tëbbi ch'a sofio a autësse medie e àute 'me 'l siròch, favorend soens la fiòca, marlàit bin fòrta. Ste fiòche a son ciamà fiòche dl'andossiment, përché a càpito cand la temperadura a monta progressivaman durant la precipitassion (episòdi arnomà a son coj dij gené dj'agn 1985, 1986, 1987, cand l'ambaronament a l'è stàit ëd 40-60 centim).

A venta arcordé 'dcò ij fluss ëd frèid sla sità.
Ant lë stòrich fërvé 1956 ël termòmeter a l'ha marcà ij nùmer pì bass dla serie climàtica: -22 °C a Turin-Caseli, -25 °C a Turin-Mirafior, -26 °C a Lombriasch, ant la pian-a a Sud ëd Turin. Dël gené 1985 le temperadure a son rivà a -14 °C. Con ël recent fluss ëd gèil dël fërvé 2012 ël mercuri dij termòmeter a l'ha marcà për vàire dì 'd temperadure parèj ëd cole dl'invern 1956: particolarman ël 7 fërvé 2012 a la meteostassion ëd Candieul a son argistrasse -23,9 °C e an tute le meteostassion dla pian-a turineisa, dzortut a sud dla sità, a son ëstàit argistrà 'd valor sëmijant.
Ant ël sènter sità, an coj dì-là, a son ëstàit argistrà -13 °C/-14 °C. As arcòrda 'dcò ël 20 Dzèmber 2009, cand a son staje dj'estrem tèrmich (temperadura mìnima e temperadura màssima) ëd -13 °C e 'd -7°, ma con pich ëd -18 °C ant la pian-a dantorn.
A la fin, contut sòn, për lòn ch'a rësguarda ël sènter sità, dapòst ch'a manco d'àutri dat sigur, la temperadura pì bassa argistrà a resta cola 'd -19,1 °C, argistrà ël 3 fërvé 1754 da Ignassi Sòmis an Contrà 'd Pò.

Ij perìod pì piovos a son ij tre mèis da avril a giugn e 'l mèis d'otóber; ël mìnim pì aùss e durèivol dle precipitassion a l'é d'invern e sùbit dòp a-i é luj. Le precipitassion dla tarda istà, ch'a smijerio sempe scarse, an efet a son bin variàbij scond l'ann. J'orissi, an media 20 minca ann, dont doi con grela, a càpito ëd sòlit nomach ant ij mèis fra avril e otóber e a càuso dle pieuve men durèivoj ma 'ncor pì satìe: ël 1m Luj 1987 a son drocà 60 milim ant n'ora.
Ai 13 Stèmber 2008 la meteostassion ëd Caseli, 14 chilòmeter a nòrd ëd Turin, a l'ha argistrà n'orissi straordinari: 220 milim an ses ore, antensità sensa d'àutri episòdi precedent ant la pian-a turinèisa. La quantità 'd precipitassion anual (833 mm) a l'é guernasse la midema da la mità dl'Eut-sent a ancheuj.

Për aprofondì, ch'a varda l'artìcol: Stòria ëd Turin.

Ij prim vilage stàbij dla zòna 'd Turin a armonto al III sécol aGC e a l'ero ëd na gent selt-ligurin-a ciamà Taurin, ch'a vivìa 'dcò ant le val ëd Susa e Lans. Scond chèiche sorgiss, un dë sti vilage, Taurasia, a l'ha ralentà la marcia d'Anìbal vers Roma a travers ëd j'Alp, arzistend-je për tre dì. L'ancamin dla costrussion dla sità 'd Turin a l'é 'l camp militar (Castrum Taurinorum) fàit da Giulio Céser durant le guére contra ij Gaj. Dël 28 dGC a l'é stàit alvà a colònia con ël nòm ëd Julia Augusta Taurinorum. Da sì a-i riva 'l nòm modern ëd Turin. La grija tìpica Roman-a dle strà a peul esse arconossùa ant la sità moderna, ma sòn dzortut ant l'àrea ciamà Quadrilàter roman.
Contrà Dòira Gròssa a cor precisa an sël tòch dël decuman dla sità roman-a ch'a ancaminava da la Pòrta Decuman-a.
Costa-sì a l'é stàita peui ancorporà al Castel dj'Acaja, trasformà peui an Palass Madama. La Pòrta Palatin-a, a nòrd dël dëstrèit, a l'é stàita artrovà dla fin dl'Eut-sent an campand giù le costrussion medievaj dëdzora e a l'é ancor ancheuj goernà an mes a 'n pra vzin al dòm. Turin a l'avìa sinch mila resident al temp, tuti ch'a vivìo andrinta a la sinta dij murajon. Dël 312 la sucession imperial a l'ha causà na guèra, combatùa 'dcò ant la pian-a 'd Turin, anté ch'a son scontrasse Massens contra Costantin; Costantin a l'ha vagnà.

Drocà l'Imperi Roman, Turin a l'é stàit controlà da j'Ostrogòt, daj Longobard e daj Franch ëd Carl ël Grand (773). Dël 940 a l'é stàita fondà la Marca ëd Turin, controlà da la dinastìa Arduìnica che, con ël mariage fra Adelàide ëd Susa e Odon, fieul d'Umbert Biancaman (fondator dla Cà 'd Savòja), a l'ha gropà Turin con la Savòja. Mentre la contà a l'era controlà daj vësco ëd Turin (1092-1130 e 1136-1191) lor-sì as disìo prinsi-vësco. Dal 1230 al 1235 la sità a l'é stàita controlà daj marchèis ëd Monfrà, dit Sgnor ëd Turin. A la fin dël Sécol ch'a fa XIII, cand la sità a l'é vnùa ëd fasson definitiva part dël Ducà 'd Savòja, a l'avia già vint mila abitant. Dël secol ch'a fa XV la sità a l'è stàita ridissegnà e a son ëstàit batì tanti palass e giardin.
L'Università ëd Turin a l'é stàita 'dcò fonda an cost perìod.

Dël 1559, dòp la pas ëd Cateau-Cambrésis, pr'ël vorèj d'Emanuel Flibert stranomà Testa 'd fer la sità a l'é dventà capital dël Ducà ëd Savòja, che prima a l'avia 'me capital Chambéry. Con sòn a l'ha otnì dij murajon modern e na sitadela pentagonal. Dël sécol ch'a fa XVII ël ducà a l'é spantiasse a Onija, Ast e ant ël Monfrà e Turin a l'é dcò chërsù surtend daj murajon roman.

Piassa Real, ancheuj ciamà Piassa San Carl, e Contrà Neuva, ancheuj ciamà Contrà ëd Roma, a son ëstàite giontà con ël prim slargament dij mur sitadin, dla prima mità dël sécol ch'a fa XVII. Dël midem temp a l'é stàit ëdcò costruì ël Palass Real. Dla sconda mità dël sécol ch'a fa XVII a l'é stàit progetà e fàit në scond slargament dij mur ch'a l'avàa mè contrà prinsipal Contrà 'd Pò, na strà stòrta ch'a traversava la ragnà regolar ëd contrà ch'a gionzìa Piassa Castel al pont sël fium Pò.

Dël 1706 a-i é staje l'Assedi 'd Turin da part ëd le trupe fransèise e spagneule. La sità e ij bajèt piemontèis a l'han arzistù sentedisset dì arpossand l'assedi. As armemòrio ij gest ëd Pero Mica, da cost moment eròe nassional piemontèis.
Dël 1713 con ël Tratà d'Utrecht ij duca ëd Savòja a oten-o ël tìtol ëd rè, prima ëd Sicilia e peui ëd Sardëgna, Turin a ven capital dël Regn. La cort piemontèisa a ven pì amportanta e a Turin a son batì palass e vile për borzoà e nòbij ant lë stil baròch. L'architet pì famos ëd Turin a l'é l'architet real Filippo Juvarra. La sità d'ës temp-sì a argionz ij 90 mila abitant.

Turin, 'me 'l rest dël Piemont, a l'é stàit anetù da l'Imperi Fransèis dël 1802. La sità a l'é vnùita parèj sènter dla prefetura dël dipartiment ëd Pò fin-a che Napoleon Bon-a-part a l'é drocà dël 1814, can ël Regn ëd Sardëgna a l'é stàit restaurà con Turin 'me soa capital. Donca, la chërsùa polìtica 'd Turin a riva mersì a la chërsùa dël Regn durant la Restaurassion, cand a vagna l'antrega Liguria, gavà da le carte daj re ch'a podìo nen s-ciairé le repùbliche. Peui con ij regn ëd Carl Albert e 'd Vitòrio Emanuel II a jë s-ciòd l'andustria, ch'a ancamin-a daj tessù e da j'arme.

Dël 1860 a-i é na crisi conòmica dòp ël fòrt dësvlup, causà 'dcò da le guère contra l'Àustria. Dël 1861 ij Savòja a unisso l'Italia scond le teorìe arsorgimentaj. Turin a ven capital dlë stat italian. Cand quatr agn dòp as decid ëd tramudela a Fiorensa, dle milen-e 'd turinèis a marcio an sle lèje. La polissìa a spara sla gent: a l'è ël prim carnagi ëd Turin. 
Dël 1871 la galarìa dël Fréjus a l'é stàita duvertà. La sità d'ës temp a l'avia 250 mila abitant. Cheidun fra ij pì important sìmboj sitadin, mè la Mòle Antonelian-a a son stàit batì dl'Eut-sent. Ël tard Eut-sent a l'é stàit 'cò un temp ëd lesta industrialisassion, dzortut ant ël setor dle viture: dël 1899 a l'é nassùa la Fiat, peui dël 1906 la Lancia.
L'Esposission Universal ëd Turin dël 1902 a l'é soens considerà ël pich pì àut dl'Art Nouveau. La sità a l'ha ospità torna l'esposission dël 1911.
A l'ancamin dël Neuv-sent Turin a l'avìa 430 mila abitant.

La Prima guèra mondial a l'ha grevà sla gent, an efet dj'agn 1919 e 1920 le lòte sociaj a son vnùite pì dramàtiche (ël bienn ross) e sòn a l'era causà 'dcò dal monté dij pressi. Vàire bòite a son ëstàite ocupà, dont la Fiat con sò stragròss impiant dël Lingòt. Marlàit j'ovrié a andasìo anans con la produssion da soj.

Dël 1922 ël fassism a l'ha vagnà 'l podèj an marciand a Roma.
Ant ës perìod-sì a-i son staje vàire atach squadrista contra j'opositor.
Ël 18 Dzèmber 1922 óndes antifassista a son ëstàit massà e la Ciambrea dël Travaj ravagià da na formassion ëd fassista ant un dë sti scontr. As memòria st'episòdi 'me lë scond carnagi ëd Turin.

Dòp che lë stat italian a l'é intrà an guèra ël 10 giugn 1940, Turin, ansema a Génoa, Milan e Lissandria a l'é stàit bombardà torna e torna da j'Alià: ël prim atach a-i é staje l'11 giugn 1940, ij darié dël 1945, ma l'ann pì gram a l'é stàit ël 1943.

Dël 1943 da Turin a l'é partìa l'ondà ëd siòpero dla granda industria ch'a l'ha implicà apopré tut ël Nòrd Italia e a l'ha marcà l'arprèisa dël moviment antifassista.
Dòp l'8 dë stèmber 1943 Turin a l'é stàit ocupà daj nasista e dai republichin ch'a l'han fàit ëd ravage, massacri, esecussion e deportassion. Contra 'd lor as son alvasse le formassion dij partisan.

Ël 25 avril 1945 ël Comità 'd Liberassion Nassional a l'ha comandà l'arvira general e con cola ij partisan a l'han taparà via ij nasifassista e a l'han pijà 'l contròl dla sità. Dòp chèich dì, ël 3 magg, a son rivà ëdcò ij bajèt alià.

Apress lë scond dòp-guèra Turin e l'é stàit ël sìmbol dla chërsùa econòmica italian-a, ancaminà mersì a j'agiut merican dël Pian Marshall. Lë bzògn ëd grand nùmer d'ovrié e travajeur a l'ha fàit rivé a Turin senten-e 'd milen-e 'd përson-e dal rest dël Piemont e da d'àutre region ant l'Italia, dzortut dal Véneto e dal sud. As conto mes milion ëd migrant a Turin dal 1950 al 1971. Dël 1974 la sità a l'é rivà a anviron un milion e dosentmila abitant.

Da dòp la guèra a ancheuj, a Turin la lenga pì spantià a l'é passà dal piemontèis a l'italian.

A fërvé 2006 la sità a l'ha ospità ij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX e a Mars 2006 ij Gieugh Paralìmpich Invernaj nùmer IX. Për l'ocasion a l'é stàita duvertà la prima linia dël metrò 'd Turin, oltra a 'd neuv stadi e struture.

Antra ij vàire monument e musé turinèis ij pì avosà a son:

Turin a l'é na sità rica d'àree vërde e a conta na sinquanten-a 'd parch urban, an colin-a e arlongh dij fium.
Tra ij pì amportant a-i son:

La sità 'd Turin a l'é 'l ters pòlo econòmich d'Italia dòp Roma e Milan. 
La stòria econòmica recenta ëd la sità a l’é gropà a la FIAT, ch'a l’ha trasformala ant un centro industrial al prinsipi dël sécol ch'a fa XX.

La sità ëd Turin a l'è spartìa an 10 Circoscrission antè ch'a rintro ij vej quarté:

Ël sìndich a l'é Chiara Appendino (MoVimento 5 Stelle).

Për savèjne ëd pi, ch'a varda la Lista dij sìndich ëd Turin.

Ij traspòrt pùblich (pólman, coriera, metropolitan-a, tranvaj) a son gestì da la socetà ëd traspòrt turinèisa GTT.

La stòria dij traspòrt urban ëd Turin a ancamin-a dël 1846, cand a l'han duvertà doe linie d'òmnibus tirà da cavaj (sensa rotaje): un-a a andasìa dal borgh neuv a Pòrta d'Italia, l'àutra da Pòrta Susa a Pòrta 'd Pò.
Le doe linie as ancrosiavo an piassa Castel.
Ij prim tranvaj a caval, su rotaja, a son comparì ai 15 ëd gené 1872 e a colegavo piassa Castel a la Bariera ëd Nissa.
Dël 1874 a l'han giontà d'àutre doe linie, che da piassa Castel a rivavo un-a an Bariera dël Casal, l'àutra an Bariera 'd Piacensa.

Dël 1890 la grija tranviaria 'd Turin a l'era longa 58 chilòmeter.
Dël 1897, su ampulsion ëd la comun-a, a l'é ancaminà l'eletrificassion.
Dël 1928 la grija dij tranvaj a rivava a 144 chilòmeter, e dël 1940 a 192 chilòmeter.

Al dì d'ancheuj la sità 'd Turin a l'ha doi reopòrt internassionaj: ël reopòrt ëd Turin-Caseli e ël Reopòrt ëd Coni-Laudis.

A Turin as gropo ses autostrà (dont a l'é amportanta dzortut cola vers la Fransa) e 'n grop autostral:

Le bariere nòrd, òvest e sud a son sircondà da 'n sistema tangensial ëd 57,5 km totaj ciamà A55:

A rintro fra le tangensiaj ël grop con l'A4 e col con la Strà Statal 11 (3,13 km).

Turin a l'é 'l ters grop feroviari ant l'Italia. La ragnà feroviaria a l'é gestìa da la RFI ma a-i é 'dcò 'd treno gestì dal GTT.
Ël tòch sitadin guernà da la GTT a part da la Dòira e a riva al confin con la Venerìa an bariera nòrd për argionze Caseli anté ch'a-i é 'l reopòrt.
Le linie 'd treno ch'a parto da Turin a son cole ch'a van a Génoa passand për Ast e Lissandria, a Milan passand për Noara e Vërsèj, a Chambéry passand për Valsusa, Fréjus e Morian-a e a Nissa Marìtima passand për Coni e Tenda.
Le linie pì cite a men-o a Osta passand për Ivrèja, a Savon-a passand për ël Mondvì, a Pinareul, a Cher për Trofarel, a Céres për Siriè e Lans e a Pont passand për Rivareul e Corgnè.

Ël passant feroviario ëd Turin passa sota la sità e a va da la stassion ëd Lingòt a la chila ëd Stura.

A Turin a-i son set stassion feroviarie, da cand a l'han campà giù cola ch'a fasìa eut, la stassion ëd Turin Dòira Veja:

Oltrapì doe autre stassion a saran costruì fra pòchi ani: la stassion ëd Turin Grosset e la stassion ëd Turin Zappata.

L'eletricità consumà a Turin a riva prinsipalman da la Fransa, dal sènter dë spartiment ëd Piossasch da 380 Kilowatt a parto ij soastr fòra 'd tèra ch'a rivo 'cò a Turin. Na part a riva da le sentraj idroéletriche alpin-e dle val ëvzin-e. N'àutra part ëd l'energìa elétrica a riva da j'impiant privà, arnovàbij e nen.
Ël Politécnich ëd Turin a l'ha sò pròpi impiant elétrich. L'impiant elétrich privà pì potent ëd Turin a l'é ëd sigura col dla FIAT Mirafior ch'a forniss energìa a la fàbrica.
Ëd recent con ël calé ëd la produssion a l'é calà 'cò soa utilisassion.

La fornidura d'eva beivìbil e l'archeujta dl'eva dovrà (grisa) e dl'eva anflà (nèira) a l'é gestì da la Sossietà Metropolitan-a Eva Turin SMAT ch'a l'ha 'l dovèj 'd servì 'dcò d'àutre comun-e dantorn a la metròpoj. L'eva dla sità a ven dzortut da le idropompe ch'a tiro fòra l'eva da le fàude dla pian-a turinèisa, dai pais dla provinsa ëdcò bin leugn da la sità. L'eva a l'é peui mnà aj turinèis për longhe tubadure. Ël purificator d'eva ëd Turin, ch'a polida j'eve grise e nèire produvùe daj consum dla sità a l'é al Seto.
Le fontan-e pùbliche a Turin a son bin comun-e ant ij parch e ant ij giardin ma 'dcò ant le piasse e sle bordure dle lee: a son avosà për la tìpica forma 'd biòca 'd tòr (tribut al blason sitadin) e për sta rason sò stranòm a l'é Toret.

A Turin a-i son doe università amportante, ël Politécnich e l’Università djë Studi (ch'a l’ha fàit 600 ani dë stòria ant ël 2004).
A-i é ëdcò l'Academia dle Siense e l'Academia Albertin-a 'd bele art.

A Turin a-i é vàire editor famos: UTET, Einaudi, Bollati Boringhieri, Viglongo.

A Turin a l'é stàita fondà 'l 15 mars 1898 la Federassion Italian-a Fótbal (Federazione Italiana Giuoco Calcio, FIGC) e ambelessì a l'é dësrolasse 'l prim campionà ofissial, l'8 magg 1898 al Velòdrom Umbert I.
Antra le quatr squadre partissipante, tre a l'ero turinèise: Internassional, Real Ginàstica e Turinèis F.C.; peui a-i era ël Génoa F.C.

An total le squadre turinèise a l'han vagnà 35 ëscudet, un an men che le sossietà milanèise, 14 Cope Italia e 4 Supercope Italia.
Sòn a fa 'd Turin la sconda sità pì premià d'Italia dòp Milan.
An sità al di d'ancheuj a-i son doe sossietà professionaj: la Juventus e 'l Turin F.C. Tute e doe a gieugo ant ël campionà 'd serie A.

La Juventus, fondà dël 1897 a l'é la sossietà ëd fótbal pì premià d'Italia e un-a fra l'é pì prestigiose dël mond. A l'é na squadra con un grand nùmer ëd tifos, nen mach an Italia.
A l'é quinta pì premia dël mond e la quarta d'Euròpa, considerand nomach ij premi arconossù da la FIFA. A l'é la sola sossietà dël mond ch'a l'ha vagnà tùit ij premi internassionaj almanch na vira.

Ël Turin F.C. a l'é nassù da la fusion dël Turinèis F.C. con chèich sòcio dëstacasse da la Juventus. Dòp d'agn pien ëd sagrin conòmich e tre agn passà giugand ant la Serie B, a l'é passà ëd recent ant la Serie A. A gieuga con la Veja Madama ël derby dla Mòle.

La stòria dël fótbal a Turin a l'é marcà da doi fàit tràgich, ancor ancheuj sentù daj tifos:

J'àutre squadre sitadin-e a son: ël Cenisia Fótbal, tersa squadra dla sità ch'a l'ha avù sò sucess ant ël campionà d Serie C2 e adess a gieuga ant ël Giron B për la promossion, l'Atlétich Turin ch'a gieuga ant ël Giron D për la promossion e 'l Rapid Turin ch'a gieuga ant ël Giron I dë sconda categorìa.

Ant ël fótbal a sinch a-i é 'l Turin Fótbal an Sinch.
Ant ël fótbal fomnin a-i é 'l Turin Fótbal Fomnin e la Juventus Fomnin-a.

La bala-colp a l’é stàita inventà al Seto dël 1986. Për sòn a-i é na chërsenta tradission a Turin, anté ch’a l’é mostrà an tùit j’anstitù scolàstich.

Ant j'agn passà a son stàite motobin amportante le squadre ‘d bala a vòl dël Sènter Universitari Sportiv (CUS Turin) ch’a l’han vagnà quatr campionà italian e la Copa dij Campion 1980. Ancheuj la squadra a gieuga an Serie B2.

Na vira a-i era n’echip ch’a l’ha fàit soa bela figura, l'Auxilium Pallacanestro Torino. Dòp ëd temp sans sucess turinèis, ëd recent as fa armarché la PMS Turin.

Ant j'agn 1980 Turin a l’ha avù na fàrta echip ëd bala d'eva ch’a l’é peui smortasse 'me j’echip ëd bala a vòl e bala a sësta.
Sòn fin-a al 2007, cand la squadra Turin-81, anlenà da Bruno Bodrone, a l’é passà an Serie A2. An costa categorìa la sossietà turinèisa a l’ha giugà bin ël Campionà 2007-2008.

Ant la sità a-i é n’ufissi ëd la FIJLKAM (an italian Federazione italiana judo lotta karate arti marziali, Federassion italian-a judo combatiment karatè art marsiaj).
Ël Comità regional piemontèis ëd judo a resta an Contrà Giordano Bruno 191. A Turin a-i son 21 sossietà 'd judo.

A Mars a Turin as fa la stòrica corsa ciclìstica Milan-Turin, la pì veja gara ciclìstica italian-a, dont la prima edission a l'é stàita dël 1876. Ancheuj la corsa a l'é gestìa da la Gasëtta dlë Spòrt. Soens ël Gir d'Italia a passa për Turin, pr'esempi dël 2005, 2009 e 2011.

A Turin a-i sarìa ël mòto-velòdrom Fausto Coppi, duvertà dël 1920 an Lea 'd Casal ma ancheuj a l'é nen dovrà për dle rason tècniche e përché a San Francesch al Camp a l'é stàit duvertà n'impiant motobin pì modern. Vzin a la veja strutura a-i é na statua 'd bronz dël campion con dantorn ëd ròch daj leu anté che 'l Campionìssim a l'ha vagnà 'd corse. La statua a l'é stàita vorsùa da Nino Defilippis.

Dël 1888 a Turin a l'é stàita 'cò fondà la Sossietà Italian-a ëd Canotage con ël nòm ëd Rowing Club Italiano e dël 1892 sempe an riva a Pò a l’é stàita fondà la Federassion Internassional dle Sossietà 'd Canotage (FISA). Ancheuj a son vàire le sossietà ‘d canotage, dont la pì veja: la Real Sossietà ëd canotage Cerea. A-i son 'cò la Sossietà ëd Canotage Esperie-Turin, la Sossietà ëd Canotage Armida e la Canotage Caprera.

A-i son doe sossietà: la Grizzlies-Torino-48 ch'a gieuga ël campionà ëd serie C1 e la Juve-98-BC ch'a gieuga ël camionà 'd serie B. La prima a gieuga soe partìe antëcà ant lë Stadi Passo Buole, ant l'omònima contrà, con 200 pòst setà.

L’hockey su pra a l’é giugà dal CUS Torino Hockey, l’hochey su giassa dal Real Torino Hockey Club (ch'a gieuga an Serie A2 dla Lega Italian-a Hockey su Giassa) e da l’Ice Hockey Club Draghi Torino (mach për giovo). A giughé a hochey su giassa a-i ero 'cò l’Hockey Club Torino (sossietà nassùa dël 1949 e sarà dël 2006) e l’Hockey Club All Stars Piemonte (dont la squadra masculin-a a l’ha sarà dël 2008 e cola fomnin-a dël 2009). L’hockey an linia a l’é giugà ëdcò chiel da le socetà H.C. Draghi Torino e Real Torino Hockey Club.

A Turin a-i son doe squadre ‘d Bala-man, aversarie stòriche: La Sità Giardin Bala-man Turin, ch’a gieuga an Serie B e la G.P.B. Regi Parch Turin ch’a l’è rivà a giughè ël torneo nassional fra le squadre ch’a l’han vagnà an soa region.

La prima partìa ‘d Rugby an Italia a l’é fasse a Turin dël 1910 fra ‘l Racing Club ëd Paris e ‘l Servette ëd Gëneva. L’echip Ginàstica Turin a l’ha vagna ‘l premi italian dël 1947 e ‘l CUS Turin Rugby a l’é stàit vice-campion italian dël 1957. Al dì d’ancheuj ij sìrcoj turinèis ëd rugby a son prinsipalman doi: ël CUS Turin, ch’a l’é restaje tùit costi agn, a l’ha sò camp a Grujasch, e ‘l Seto Rugby Turin ch’a l’é l’atual nòm dla veja Ginàstica Turin. An efet costa squadra a l’ha cangià vàire vire sò nòm, ant j’agn 1970 a l’é stàita Ambrosetti Rugby Turin e mersì aj finansiament dlë sponsor Ambrosetti a l’ha torna podù a gieughe chèich campionà ‘d Serie A. Peui sò nòm a l’é vnù Going Rugby Turin e peui dòp ël nòm d’ancheuj. Sò camp a l’é al Seto.

A-i son vàire sossietà ‘d ping-pong a Turin, dont ël CUS Turin ping-pong, ch’a l’ha vagnà dël 2011 ‘l premi Campion d’Italia, con la vitòria ant la Serie A1. L’ann prima a l’era rivà ters dòp na dërota an semi-final. Ël CUS as pija cò l’angage ‘d publicisè lë spòrt ant l’università e ant le scòle. N’àutra sossietà amportanta a Turin a l’é ‘l TT Turin, ch’a organisa vàire ancontr e torneo sitadin e regionaj.

A Turin a-i son ëd fòrte tradission për jë spòrt minor 'me l’arch, ël gieugh dle bòce e ‘l gieugh dël balon. A-i son 'cò vàire sìrcoj sportiv dlë scherma, dont cheidun a l’é fra ij pì prestigios d’Euròpa. A Turin a-i son doe echip ëd fótbal merican (Giaguari Torino e Blacks Rivoli), n’echip ëd lacrosse (Torino Lacrosse), doe echip ëd korfbal (Gruppo Sportivo Mondo Sport e Korfbal Club Aurora 2003) e d’ës dariè spòrt, dont j'orìgin a son olandèise, a Turin a l’é 'cò stàita fondà la Federassion Nassional Italian-a Korfbal dël 2002.

A Turin e soa provinsa a son fasse ij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX dal 10 al 26 Fërvé 2006. A Mars a son fasse ij Gieugh Paralìmpich Invernaj Nùmer IX. Dël gené 2007 Turin a l’ha acujì ij Gieugh Universitari Invernaj.

Ant j’ann recent a son stàite organisà 'cò d’àutre amportante manifestassion a Turin: ël Sentenari dël Turin F.C. 1906-2006, Torino Ice 2005, n’’’event ëd preuva’’ për mzurè j’impiant e l'aparà organisativ prima dij Gieugh Olìmpich dl’ann apress, Ij Campionà Europengh e Mediterani d’arch Turin 2008, ij Campionà Europengh nùmer XXIV ëd Ginàstica Rìtmica Eurìtmica Turin 2008, ij World Air Games Turin 2009 (dal 6 al 13 Giugn), ij Campionà Mondiaj ëd Patinage figurativ (dal 21 al 28 Mars al Palavela e ij Mondiaj ‘d Bala a vòl mascolin-a (ël Palaspòrt Olìmpich a l’é stàit un-a dle sede ëd gieugh).

Ël sant patron a l'é San Gioann Batista, dont la festa a dròca ël 24 ëd giugn.

Famosa a l’é la produssion ëd cicolata (ël giandojòt, che a pija sò nòm da la mostacia turinèisa Giandoja).

Për savèjne ëd pi, ch'a varda la: .

Turin a l’é binelà con:




#Article 18: Myxomycetes (215 words)


Ij Mixomicetes a fan nen part dël Règn dij FUNGI, ma a son ant ël Règn dij PROTOZÒA. A l'é mach për la question che cheidun dij Mixomicetes a peul ësmijeje a dij Bolé (sòn a riva dzortut con coj macroscòpich) che 'cò lor a së studio ansema aj Bolé.

Ël dësvlup dij Mixomicetes a l'é dròlo. Quand che a-i é le condission che a van bin, le spòre a brojon-o. Dapress a vàire passagi, le selule a taco a moltiplichesse e a formo n'ansema che a peul vëdd-se a euj, bele sensa strument.
Costo ansema a së s-ciama plasmòdi, a peul esse ëd vàire color e a l'é quatà ëd na sostansa coma ël morfel. L'ansema dle selule ch'a fan ël plasmòdi a l'é bon a tramovesse, fina a 1cm. a l'ora. 

A l'é për costa capassità ëd bogesse che ij Mixomicetes a peulo esse considerà squase dj'animaj e a son butà ant ël Règn dij PROTOZÒA. Ant cost moment ëd soa vita, ël plasmòdi a sirconda e a digeriss ij materiaj dont a-j fa da manca për dësvlupesse.

Quand che 'l plasmòdi a l'ha completà sò dësvlup as fërma, a pija na forma pì condensà e a fa jë spòre. An costa manera, ël gir dla vita a l'é pront a torna ancaminé.




#Article 19: Fuligo septica (105 words)


La Fuligo septica a l'é un mixomicete, val a dì che, coma as dis an sla pàgina dij Bolè, a aparten nen al Regn dij fungi, ma al Regn dij protozòo. La Fuligo septica a l'é un dij mixomicete ch'as treuvo pì 'd soens.

L'esemplar dla fotografìa a l'era pì o meno ëd 10 cm e a chërsìa dzora a un bion ëd pëssra (Pinus sylvestris). Ant la fòto as vëddo le marche lassà dal mixomicete con ël sò moviment; le marche a son fàite daj rest dle  còse digerìe.

A chërs an coatand bòsch mars, feuje, mofa, erbe, a temp piovos.

Sensa anteresse alimentar.




#Article 20: Pinus sylvestris (136 words)


A l'é na conìfera àuta fin-a a 35-40 m, con na scòrsa 'd color bin caraterìstich che a va dal maròn al groson, chërpà a scaje. Le feuje (fàite a uje) a son a cobie, piate, longhe da 3 a 7 cm, ëd color verd bleu.
Le fior masculin-e a smijo dle rape giàune, a fiorisso a magg ma a dròco an pressa. Le fior feminin-e a son dle pigne vërde, che an tre agn a muro vnisend longhe da 4 a 7 cm, d'un color dal gris al maròn.

Ël pin a chërs an tuta la fassa temperà d'Euròpa e d'Asia. Ant le region meridionaj a chërs mach an montagna.

A ven coltivà sia për dovrelo da bòsch da costrussion, dzortut për ij travaj da minusié e ant le costrussion navaj, sia coma pianta ornamental.




#Article 21: Populus nigra (132 words)


Larbra nèira a l'é na pianta ch'a riva a 30-35 m, con ël bion massiss caraterisà da gròsse gnòche. Le gëmme a son piate e verd ciàir, le feuje a luso e a l'han ij bòrd ciàir.
Le piante a peulo esse mas-cc, e alora an avril a fan dle fior (gate) ross ciàir, ò pura fumele, e alora a fan dle gate pì longhe e con le fior pì ràire.

L'arbra nèira a l'é bastansa ràira e a l'é pì bel fé trové ij sò ìbrid. A chërs arlongh aj cors d'eva an tuta Euròpa.

La varietà italica (che an piemontèis i ciamoma arbra pin-a) a l'é sempe un mas-cc e a ven dovrà per fé dij longh filagn ornamentaj.

Ij sò ìbrid a son motobin coltivà coma bòsch da industria.




#Article 22: Polyporus squamosus (118 words)


Capel fin a 40 cm., òcra giàun con scaje brun-e neire. Përtus largh, con ël diàmeter ëd 1-2 mm., ciàir. Gamba dës-centrà, con ël pé neir. 

A l'é na lenga con ël capel tut a scaje, mòle, che aj dan ël nòm sientìfich. La pel dël capel a l'é pì ciàira dle scaje. Sota al capel, l'imeni a l'é a përtusin motobin fin, bianch. La gamba a l'é squase sempe da na part. La carn è l'é pitòst dura.

A chërs a ancaminé da la prima parasita e saprofita an dzora a latifeuje, che con ël temp a fa meuire.

A ven dàit për comestìbil. Vist soa carn dura, a l'é praticament nen mangiabil.

Polyporus squamosus (Hudson) Fries




#Article 23: Coprinus domesticus (144 words)


A l'é un pissacan (as podrìa dì ch'a l'é ël clàssich pissacan) che as treuva soèns. A chërs daspërchiel ò an partìe ëd pòchi esemplar. Ël capel a l'é d'un color bes pì o meno scur, le lamele a son prima bianche peui sempe pì scure fin-a a vnì nèire, e peui tut ël capel a sloa. La caraterìstica che a përmët ëd distingue ël Coprinus domesticus dai pissacan che a jë smijo a son le cite scajëtte bianche ch'a l'ha an sël capel.

Capel fin a 6 cm, òcra con sentr mon, con fiòch colorà a la sima. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,7 cm, un pòch a siola.

A chërs dzora a vansroj ëd piante e d'erbe 'd qualsëssia specie e dimension.

A chërs ëdzora a suche, tronch o branch a tèra ëd latifeuje.

Sensa anteresse alimentar.




#Article 24: Pluteus cervinus (147 words)


Capel fin a 15 cm, globos peui distèis, dle vire motobin a pupa, da seuli a rupios al disch, un pòch fibrilos radialment, da brunastr òcra ciàir a brun nèir, motobin variàbil. Lamele da s-ciasse a motobin ës-ciasse, dëstacà da la gamba, a son bianche a l'inissi e peui reusa quand che ël pissacan a ven vej. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 3 cm, fibrilosa ëd brunastr dzora a un fond bianch. La carn, pitòst gorëgna, a l'ha odor ëd rava.

A l'é un bolè ch'as treuva motobin soèns. A chërs a ancaminé da la prima, ant ij bòsch dzora a such e bòsch mars. Dle vire a smija ch'a chërsa an sël teren, ma 'd sigura a-i é 'd bòsch mòrt stërmà.

Cheidun a lo dà për mangiàbil, ma ëd sigura a-i é ëd ròbe pì bon-e.

Pluteus cervinus (Schaeff.) Kummer




#Article 25: Coprinus truncorum (108 words)


A l'é un pissacan ch'as treuva soens (as podrìa dì ch'a l'é ël clàssich tipo 'd pissacan). A chërs a partìe motobin numerose. Ël capel a l'é d'un color brun-groson sempe pì scur man a man ch'a ven vej e a l'ha ij fiòch brunastr, le lamele a son sempe pì scure fin-a a vnì nèire, e peui tut ël capel a sloa. 
A l'é possibil diferensielo dal Coprinus domesticus e dal Coprinus micaceus (ch'a jë smijo) mach con la microscopìa.

A chërs a bocc ëdzora al bòsch mòrt e aj pé ëd piante 'd qualsëssia specie e dimension. 

Sensa anteresse alimentar.

Coprinus truncorum (Scop. : Fr.) Fries




#Article 26: Strobilurus tenacellus (147 words)


A l'é un cit pissacan ch'a chërs tòst a la prima. Ël capel a l'é, a tut buté, da 1,5 a 2 cm, da seuli a rupì, maròn o maròn scur. Le lamele a son motobin ciàire, scasi bianche e a fan contrast con ël capel scur. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,2 cm, radicanta, da bianca a òcra giàuna peui barossa an bass, povrosa. A l'é scasi dël color dël capel, a së s-ciairiss an sù, e a l'é motobin resistenta (a-i dà ël nòm sientìfich al bolè). La carn dël capel a l'é scarsa. Savor amer.

A l'é un dij prim bolè ch'a chërso a la prima. A chërs dzora a pigne, pì o men anterà, ëd Pinus sylvestris.

A l'é giudicà bon da mangé, bele che a l'é motobin cit. A arzulta nen che an Piemont a sia mangià.




#Article 27: Agrocybe praecox (226 words)


Capel fin a 8 cm, plà, seuli, rugos o un pòch chërpà, da brun rosà a bes ciàir. Bòrd apendicolà. Lamele ciàire peui brunastre. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 1 cm, fibrosa-strià, dël midem color, con dle reisëtte al pé. Anel fràgil. Carn ciàira.
Pissacan àut fin-a a 8 cm e con ël capel nen pì largh ëd 5 cm; capel pòch bombà, peui spianà, ëd ràir con n'umbon ariondà, bastansa carnos, seuli, color ëd la ninsòla a temp ùmid, color crema o café làit a temp sech. Gamba silìndrica, dlicà, da ampinìa a veuida, dle vire a siola, bianca sporca. Anel prima voltà vers l'àut e bianch, peui ridot a pòca ròba amplacà a la gamba e brunastra, a la fin drocà. Lamele spësse, dëstacà da la gamba, da biancastre a color tabach. Carn bastanza sòlida, bianca.

Odor ëd farin-a e savor amèr (che belavans as sent chèich second apress che a l'é tastasse ël pissacan).

A chërs ant ël sot-bòsch, ant ij senté.
A chërs a magg (più ëd ràir an avril o an giugn e luj) ant ij pra, mach che a-i sio ëd j'erbo; comun ant ij parch ëd le sità; dle vire a partìe ëd vàire esemplar, dle vire isolà.

Quand a l'é cita a peul smijé a la famiòla dl'arbra pin-a. 

A l'é nen comestìbil.

 




#Article 28: Juniperus communis (170 words)


Sò nòm an piemontèis a l'é zenèiver o genèiver. 

Busson sempeverd àut fin a 5-8 méter, strèit, verd ciàir, bion ramificà fin dal pe. Scòrsa gris-barossa ch'as dësbela a scaje. Le fujëtte, faite a uja, a l'han la ponta ch'a fora. Da dzora a son marcà da na linia biancastra, ël rest dla feuja a l'é verd-gris.

Le fior a son separà: a-i é ëd piante mach con fior masculin-e e piante mach con fior feminin-e. Murand a formo na strutura angrossà e carnosa, la còcola. A fioriss da avril a magg.

A chërs ant ij pra e bòsch sech, an tuit ij teren. A chërs dal livel dël mar fin a 1500 méter, ma con la variant nan-a ëdcò fin a 3000 méter. A l'é bel fé ch'a sia la pianta a pi larga difusion ëd l'emisferi setentrional.

Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as deuvro le còcole për catar bronchial, asma, cistite dla vëssìa, brusacheur (an mastijand-je e spuvand le smens).

A j'ero dovrà për la produssion dël gin.




#Article 29: Larix decidua (103 words)


A l'é na conìfera, àuta fin-a a pi 'd 30 méter.
A perd le feuje d'otonn.
Le guce, molzin-e e 'd color verd ciàir, prima ëd casché a ven-o giàune.

Ël bòsch a l'é assè robust e grev.

A l'é present an sj'Alp, dzortut antra ij 1400 e ij 2000 méter d'autëssa, ma për euvra dj'òm a peul ëdco calé sota ij 1000 méter.
Ant le combe càude e sùite, coma la Valsusa, a peul monté fin-a a 2300 méter.

Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as deuvra la përzin-a për inalassion për maladìe bronchiaj e polmonar e 'me unguent për reumatism e nevralgìe.




#Article 30: Picea abies (287 words)


La pëssra a l'é na conìfera.
A riva fin-a a 45 méter d'autëssa.
Soa còma sempevërda a l'é a forma ëd piràmida s-ciassa.
La scòrsa a va dal gris al maròn ciàir; da costa as dëstaco dle scaje ariondà.
Ij branchet giovo a son baross e a l'han le guce foratante tut dantorn.
Ij branch secondari a son ëspatarà arlongh tut ël tronch.
Le rèis a son nen tant ancreuse.
Le pin-e a son barosse, bëslonghe.
A casco antreghe apress avèj përdù le smens con j'alëtte.

A l'é na spece da teren àcid e fresch e a peul soporté 'd fòrt sàut ëd temperadura antra istà e invern.

A setentrion a riva fin-a al Sìrcol Polar Àrtich.

A le quòte basse a peul mës-cesse con ël sapin, antra j'800 e ij 1600 méter con ij malëzzo e, dle vire, con ël pin pigné; ant ij leu pì sùit con ël pin.

An Piemont a l'é nen tant ëspantià, gavà ant l'Òssola e ant la part pì àuta dla Valsusa; ant le zòne pì meridionaj ëd la region a l'é pì ràira e associà a d'àutre conìfere.
A l'é ëdcò present an Val d'Osta.

A peul rivé fin-a a n'età ëd 300 o 400 agn.
A l'é n'erbo ch'a arzist bin a la frèid e a le geilà tardisse.
Sò bòsch a l'é dovrà për ij trav, ij listej, le perlin-e, tanme material da saron, carpentié e minusié, për j'ambalage.

A l'é dovrà tanme erbo ëd Natal.

Variassion dël nòm ëd la pëssra a son pëssa o pecia.
Ant le Combe 'd Susa e dël Chison a la ciamo ëdcò sufia.
Da la Comba dla Vràita fin-a a l'àuta Comba ëd Tane as treuva ëdcò la denominassion serenta.




#Article 31: Abies alba (212 words)


Ël sapin a l'é na conìfera sempevërda ch'a peul rivé fin-a a 40 méter d'autëssa.
A l'é n'erbo sempeverd e monòich, visadì a presenta sla midema pianta sia dle fior masculin-e che feminin-e spartìe e separà. A l'é na pianta vascolar (Tacheobionta), con smens (Spermatophyta) contnùe an dle pin-e drite, ch'as dësblo an otogn e le scaje a dròco për tèra spatarand le smens.

A l'ha na còma s-ciassa con ij branch butà dantorn al tronch su vàire pian.
Ant j'erbo assè vej la còma a dventa rionda e as ampiatiss, përchè a cala la chërsùa dla ponta; as dis che la pianta a fa ël ni dla sigògna.

Le feuje a son a gucia.
La scòrsa a resta për tant temp seulia e ciàira; peui as chërpa an tante plachëtte assè superfissiaj.
A l'ha 'd rèis gorëgne e ancreuse.

A viv a autësse fra ij 500 e ij 1900 méter, an rivand da quèich part oltra ij 2000 méter.

A l'é na pianta ch'a viv tant: an efet a peul rivé fin-a a 600 agn d'età.

Ël bòsch a l'é 'd color bianch, a fibra drita, con na bon-a arzistensa mecànica.
A l'é dovrà për le travadure, ij pont ëd cantié, la seramenta, j'ambalage e ij travaj da minusié an general.




#Article 32: New York (507 words)


Neuva York (New York an anglèis) a l’é la prima sità djë Stat Unì d'América, con 8 405 837 d'abitant (2012).

La zòna oraria 'd Neuva York a l'é sinch ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.
La sità as treuva për na part an sla tèra-fërma e për n'àutra part ansima a ìsole, a la boca dël fium Hudson ant l'océan Atlàntich.
A l'é la nos ëd na dësmisurà costeilassion ëd na senten-a 'd sità ch'a spantia da Boston a Filadelfia, ant un teritòri trasformà an na manera ancreusa da l'urbanisassion.
L'aglomerà urban ëd Neuva York a së spantia an doi stat, Neuva York e Neuv Jersey e a argropa 17 contà an quatr aree metropolitan-e.
La sità ëd Neuva York as treuva ant l'ùnich pont dla còsta atlàntica an corispondensa d'un passage còmod ant la caden-a dj'Apalachi, visadì an corispondensa dla comba anté ch'a scor ël fium Hudson ch'a consent le comunicassion con la region dij Gran Lagh e la pian-a dël Mississippi.
A nòrd, travers la comba dël fium Richelieu, as riva a Montréal e a la comba dël San Lorens.
La topografìa dla zòna a l'é caraterisà dal fond-se ëd tèra e mar.
Na gròssa ìsola, Long Island, a coata l'ansediament da j'orissi dl'est e dël nòrd-est; un cordon dla rivera, Sandy Hook a fonsion-a da strompa-onde a sud.
A l'anterior a-i é n'ansem ëd gòlf ancreus, la strèita 'd Long Island e ij doi branch dël Hudson (Hudson River e East River) a ambrasso l'ìsola ëd Manhattan e as taco torna për formé la pi gròssa dëstèisa d'eva dël pòrt, an tra Neuv Jersey e Staten Island.

J'invern a Neuva York a son longh e rèid (ëd sòlit, quatr mèis, da dzèmber a l'ancamin d'avril).
Soa posission an sël fianch oriental dël continent a l'é la càusa d'un clima continental.
La temperadura media a gené a l'é ëd 0 gré; d'invern a-i son soens ëd tormente, ch'a peulo anterompe le comunicassion për vàire ore.
Sbassament a l'amprovista dla temperadura a peulo porté sota ij -20 gré.
D'istà, la temperadura media a resta dzora ij 20 gré, con ponte fin-a a 35 gré.

La stòria dla sità a ancamin-a cand dël 1626 Peter Minuit a l'é stàit nominà diretor dle colònie olandèise e, rivà a Manhattan, a l'ha catà l'ìsola antrega da j'indian, për vintequatr dòlar ëd valor an përlin-e e bindej.
Minuit a l'ha fabricà un fòrt a la ponta meridional e a l'ha ciamalo Neuv Àmsterdam.
La sità a l'é stàita ancorporà ant ij Neuv Pais Bass dël 1653.
An col ann, a contava eut-sent abitant.

La sità a l'é stàita conquistà da j'anglèis a j'8 dë stèmber 1664.
A l'ha cangià sò nòm an Neuv York, an onor dël duca ëd York.

La statua dla libertà a l'é stàita dëscoatà ai 6 d'otóber 1886.

Tuti j'agn as cor la maraton-a 'd Neuva York ant le stra dla sità.
La prima edission a armonta al 1970.

Ël sìndich a l'é Bill De Blasio (democràtich, dal 2013).

New York l’é binelà con:




#Article 33: Stòria dla Valsusa-Preistòria (836 words)


Ant le valà alpin-e a l’é staje dla gent fin-a daj temp ëd la preistòria. Soa natura ëd passagi për j’Alp a l’ha sempe fane ëd leu ëd comersi, e belavans ëd leu ëd guèra. La presensa dl'òmo a pija l'andi dal pì al manch 13.000 agn aGC, na vira che la giassa eterna as ancamin-a a lassé dëscoèrta la tera dle vaj. Ant la bassa val, anvers l’8.000 aGC, ël paisagi a l’é col ëd na baragia con chèich biola, chèich pin, e ‘d boscon ëd genèiver dadsà e dadlà. Daspërtut a-i é dël mojis, lassà da la giassa, che fondend as artira anvers ij pass àut. Ëd j’érbe ëd costa baragia a vivo dle pì grand mandrie ëd bes-ce che al dì d’ancheuj a-i son pì, coma l’equus hydruntinus, na sòrt ëd pcit aso. Për l’òmo, cost a l’é un temp d’archeujdor e ëd cassador.

Ant al 7000 aGC le reste dle gent d’ant le doe bande dj’Alp as anandio a smijesse: ij pass a son doèrt. A l’é un moment che ël clima a l’é pì càod dël nòstr dë un pàira ëd gradi, ij bòsch ëd rol a son dapress a pijeje ël pòst a la baragia, e la vita dj’òmo a cangia. Ën chèich manera as anandio dle coltivassion e na frisa d’anlevament, dëmentré che a fan soa aparission ëdcò la tera cheuita, ël comersi, ël chèr a  roe pien-e e ël caval. A nass ant cost moment-sì ëdcò na sòrt dë slòira, che al pòst dël fér a l’ha ‘n ciò.

Ant al 4000 aGC, për ij pass as men-o le pere dure, ch’a son la meuda dël Neolìtich: le  giadeìti e j’ eclogiti dj’Alp, che contut che gnun a sapia coma, ma a rivo daspërtut: as në treuva ën tuta la Proènsa, e fin-a an Sardëgna. A rivè ansà a smija che a sio ij fransèis ëd la coltura siassean-a, che a l’han ën vilagi a La Madlen-a, davsin a Cimon. J’italian ëd la coltura dij vas a boca quadra as fërmo ant la val bassa, andoa a son present a San Valerian ëd Borgon. Anvers al 3000 aGC, con lë s-ciapesse dla coltura siassean-a ën vàire cite comun-e dëstacà, a pija forma la coltura ëd Dòira-Chison-Arch, la prima coltura unìa dle vaj (për esempi a Forest e a la Gran Gòrgia ‘d Cianoch). La gent dë sti pòst-sì a l’ha nen lassane dj’arnèis agricoj (fussa mach che un faossèt), e da lòn a na smija dë podej pensé che a fusso dij bërgé, che as anlevavo dzortut ëd crave e ‘d feje, con chèich vaca e porchèt. Dapress a së mnavo mach che dla tera cheuita d’amsura pcita.

Anvers al 2000 aGC a-i nass la coltura dle palafite, a Tran-a e Vian-a: a l’é la curta Età dl'aram, che a passa bele sùbit ant l’età dël bronz. E a l’é un moment che le vaj àute a smijo perde d’amportansa, ma 500 agn pì tard la coltura dle palafite a l’avrà sò pì bel espluà ant sël Lach ëd Vivron, pròpi dëmentré che le vaj a pijeran torna l’andi a arpopolesse (a l’é ‘d cost moment-sì la fondassion dël  Vilé).

Le vaj a resto blocà daj bòsch e daj mojis ëd la pian-a turinèisa, andoa che ij vej ëd la popolassion che peui a diran dij Taorin a-i lë fan pen-a a vive. Parej le vaj basse a resto pì un darié tòch isolà ëd la Fransa, che nen ël prim tòch dl‘Italia. Le fonderìe ëd bronz dij lach a fan dzortut dle piòle, che a resto dj’utiss fondamentaj për dzorvive ant ën pòst parèj. La gent a anleva feje, crave e porchèt, a sëmna dla sèil (dont gust a-j farà peui tant ës-giaj aj roman, na vira che a rivëran ant la region) e as peul pensesse che a conossa già le brigne. Le palafite dij lach a saran chità anvers al 1200 aGC, na vira ch’as rintrerà ant la tarda età dël bronz, e sò abitant a saran già coj che jë stòrich grech e roman a diran peui ligurin.

Chèich idèja dla lenga dij ligurin i-l l’oma, e vàire a chërdo che a fussa pa ëd famija indoeuropenga. As pensa che ël son ëd costa lenga a sia restane ant coj vàire nòm ëd leu che a finisso an -asca e -usch (notaman: Pitnasch, Airasca, Beinasch, Brusasch, Buriasch, Sësnasch, Frossasch, Grujasch, Lombriasch, Mersnasch, Pinasca, Piossasch, Rijasch, Tavagnasch). A l’avrìo ëdcò lassane ël mòt brich, e donca i podoma conté coma ligurin ëdcò Bricheras.

Còs j’er-lo mai rivaje aj ligurin, për chité soe palafite pròpe ant l’istess moment ch’a brusavo le sità micenée ëd l’ìsola ‘d Creta? Le conte dl’antichità greca an parlo d’invasion ëd popolassion indoeuropenghe, ma a noi àotri a l’é rivane motobin pòch che a peussa mostrene che ij vej grech an contavo la vrità. Ëd sigur i soma mach che peui, na vira che grech e roman as anandieran a contene dij ligurin, a-j diran gent ch’a la sta ant sëj brich.




#Article 34: Stòria dla Valsusa-Ij Selt (612 words)


Tra ël VI e ël I sécol aGC, ij ligurin ëd le vaj as mës-cio ansema a ij selt, che a dovrìo esse rivà an Fransa da n'alvant, passand për ël Càucas e l'Ucrain-a. Lor-sì a men-o ant le vaj la tecnologìa dël fer, a fondo la sità ëd Susa e a parlo ant na lenga che a l'é già indoeuropenga. Da cost moment-sì la gent ëd le vaj a la diran selt-ligurin-a. Ant ël 386 aGC ij selt che a passo për la val a calo giù a mesdì për la pianura padan-a, fin a rivé a fé ël sach ëd Roma. As sa nen vàire ansima a lenga che as parlèissa antlora an val, contand la posission a peul esse che as trovèisso ambelessì dle forme ëd transission antra ël Lepontin e ël parlé dla Galia. Ij nòm ëd leu che a l'han lassane ij selt a dovrìo esse coj che a dòvro dij mòt coma: 

As trata sempe mach d'ipòtesi, dzortut contand che a l'é pa ciàir se ij ligurin a restèisso an chèich manera parent dij selt. 

An detaj, la prima burà ëd migrassion a smija che a la riva ant ël prinsipi dël VI secol aGC, na vira che Belovèis a men-a për la val anvers la pianura padan-a vàire tribù, che a vniran a fé ij prim popolament séltich ëd la banda italian-a. Peui, ant ël IV secol aGC, a-i rivran le tribù ëmnà da Bren, cole che a pijeran Roma.

Ën Valsusa as formo tre tribù prinsipaj. A Cesana e a Ols a-i son ij Segòvij, coma che a në smija daj nòm dij leu ëd Segorèt e ëd Ciamplas Segoìn, ij Belaci as ten-o la Val ëd Bardonecia e Fénilss a peul esse ch'a fasa da confin tra ij doi teritòri. A Susa a jë stan ij Segosin. 

Conbin che ij Selt-Ligurin a l'abio pa un sistema dë stra che as peussa butesse aranda a col dij Roman, a tràfico già con le sità greche dla rivera proènsal. As conta che da ambelessì a-i passèissa la Via Eraclea, la stra che as fasìa tuta l'Euròpa për ëmné le mercansìe dal continent ant ij pòrt grech. Ma për tant che as conta a venta ten-e dë ment che sta via, se peui a-i era, almanch ant la region che a n'anteressa a l'avìa da esse nen pì che na mulatera (ò na ragnà ëd mulatere) che a s'anandiava dal leu andoa che la Deura a riva a Pò (ambelelì a-i era la sità ëd Bodincomagus e Pò a chitava d'esse navigàbil), montand-je sù fin-a ij pass ëd la valsusa, da andoa che a la calava giù anvers le tère dij selt Alobrògi.

Ëd la religion d'ant l'ora as në sà pa vàire. Ij selt, ën ëmnand-se dapress sò utiss ëd fer, a l'han creà la possibilità dë gravé la pera motobin pì ancreus, che nen lòn che as podìa fé con le ponte ëd bronz dij ligurin. As anandia ën cost moment-sì la costuma da fé ëd copele ant ij ròch. Jë scritor roman an conto che ij selt a l'avìo dle dee mari (ò Matron-e), che a podrìo pro esse la rèis ëd le stòrie dle Masche, dont as conta fin-a ‘l di d'ancheuj. 

Ëd le costume d'ant l'ora a peul esse che a-i resta na marca ant le veste tradissionaj, dont le pì bele a son cole djë spadoné. Notaman anteressant (ma miraco sensa pa che sòn a-i intra con le feste che a duro fin-a al dì d'ancheuj) che pròpe ant l'età dël fer ij valigian an lasso dle gravure che an chèich manera a jë smijo aj costum ëd jë spadoné.




#Article 35: Stòria dla Valsusa-La dinastìa ëd Dòno (834 words)


Ant l’otóber dël 218 aGC, për la valsusa a-i passa Anìbal, ansema a sò esèrcit e 37 elefant. Ij Segosin a-j giuto e a-j dan ëd rinfòrs, ma contut lolì vàire stòrich an conto che ant soa traversà ël cap dij cartaginèis a lassa dré bele che 2.000 cavajé e 18.000 fant. Peui, na vira che Anìbal a l’ha perdù la guèra, a taco a s-ciairesse an val ij prim esèrcit roman: ant ël 125 aGC a-i passa Marcus Fulvius Fiaccus, che a va a conquisté la Galia Narbonensis, peui a-i passa Pompéo, che al va a fé la guèra an Spagna, fin-a che, ant ël 58 aGC, Céser a strens ij prim acòrd con Dòno, re dij Selt ëd la valsusa. A smija che a sia ant cost moment-sì che la capital dël règn séltich as tramuda an Susa.

Ël fieul ëd Dòno, Còsio, d’nans a l’invadensa roman-a a sërca na solussion polìtica, che a treuva con August, prim imperator roman. As cangia sò nòm ën Caius Julius Cottius e parèj al ven a esse ël prefet roman ëd le quatòrdes popolassion ëd la region, dëmentré che chiel e soa famija a fan ij protetor dij selt-ligurin ëd la neuva colònia ëd Iulia Augusta Taurinorum (che ancheuj as ciama Turin). Sò règn a l’é ël darié stat séltich indipendent ëd tuta l’Euròpa meridional. Pura a l’é pro ambelessì che as ancamin-a col process ëd romanisassion dël teritòri, che al rivrà peui ën brova dë ranché via ëd pianta la cultura séltica da ant la valsusa.

A Turin la famija ëd Cosio a-j fa vàire cadó: ant jë sgav ëd  Piassa Emanuel Filibèrt a l’é stàita trovà n’epìgrafe datà antra ël 13 e ël 44 dGC, che a conta coma la famija segusin-a a l’abia faje cadò a la neuva colònia ëd «pòrtich bin aredà, e ëd n’àotra domus», che as chërd che a fèisso part dël teatro. Ròbe parèj a coj temp-là as costumavo pa vàire, për sòlit ij potent a-j fasìo ëd cadò nomach a soa sità. As peul pensesse che la famija ëd Còsio a l’avèissa pensà bin dë esse un arferiment polìtich për ij selt-ligurin ëd la pian-a, ant ën moment che la migrassion dij colòni itàlich a-j butava un pòch ant un canton, ma as peul ëdcò pensesse che ël but a fussa col dë feje dla promossion a na sità che a l’era fondamental për la riessùa dla neuva stra dël Monginevr, dont a peudìo vnì le pì gran fortun-e commersiaj dla dinastìa selt-ligurin-a.

La val a la ven motobin colonisà, lón che a fa ëd Segusium (al dì d’ancheuj Susa) na sità roman-a, e bele che un-a dle pì avosà dij sò temp. Da ant l’ora an resto dij fiamengh monument roman ën Susa:  Pòrta Savòja e dzortut l’ Arch d'August, che a l’é stàit tirà sù da Còsio e a l’é un-a dle pì bele euvre dl’architetura clàssica roman-a. 

La cultura roman-a ëd coj temp-là a l’é motobin diferenta da cola dij selt-ligurin. An resta nen notissia ëd violense tra le doe popolassion, ma as peul anmaginesse na dinàmica sossial parèj ëd cola che ant ij midem agn a-i é a Turin: ël pì dla popolassion selt-ligurin-a a l’avrà bele che fàit che stessne an campagna e an montagna, dëmentré che Segusium a vniva a esse na metròpoli ëd mërcandin ëd tute le proveniense.

Na vira che a-i meur Calìgola (ant ël 41 aGC) sò barba Clàudi a ven imperator. Ën caland giù da Lion, chel-sì as traversa la Valsusa për andessne a Roma, e dun-a as buta a rangé jë stra: ant jë stassion al tira sù dij tempi religios con tacà dle tor ëd difèisa e dle pcite borgà. Ant la statio ad fines ëd Drubiaj a tira sù un tempi dle Matron-e (le dee mari dij selt), dëmentré che ant la statio ad quintum (andoa che ancheuj a-i é Colegn) a tira sù un tempi dedicà a la famija imperial (tanme dì, a chiel midem). A l’é antra ël 43 e ël 44 aGC che Clàudi al traversa ël Monsnis. Marcus Julius Cottius, anvod dël prefet Còsio, col che a l’avìa strensù la pas con August, a pija andré dal neuv imperator ël titol ëd re, con ël nòm ëd Còsio Scond, e as treuva fin-a pì ëd tera sota a chiel. 

Coma a resta marcà da l’intitolassion dij tempi che a a fonda Clàudi, ij roman as pijo motobin varda dë pisteje j’ajassin aj selt-ligurin an Valsusa (nopà che già a Colegn a fan coma as costuma daspërtut për j'àutre bande dl'imperi roman). A l'é na polìtica motobin precisa, conseguensa ëd na gran cossiensa dj'imperator roman ëd l'amportansa dla valsusa coma ciav ëd le comunicassion interne dl'imperi. Ma la stra roman-a dël Monsnis a-j fa dël gran boneur a tùit ij selt che a-i vivo ansima: ëdcò a j’Alobrògi ëd Vienn, dont a-i riva col Decimus Valerius Asiaticus che pròpe ant coj temp-là a l’é ël prim selt a vnì senator roman. 




#Article 36: Siviltà roman-a (2802 words)


Da na mira coltural, a soa sorgiss la siviltà roman-a a l'é fòrt anfluensà da cole greca e etrusca.

Con ij roman i parloma ëd gent dont a son rivane dij document che an conto lòn che lor-lì a pensavo e a fasìo, e coma a vivèisso, donca nen mach ëd lòn che j'archeòlogh a penso. Cost artìcol a presenta la mentalità dla Roma clàssica, che a cangerà col temp, për l'assion combinà dle neuve popolassion che a rintreran ant l'imperi e dël Cristianésim. As trata d'un mond motobin fòravia për la mentalità dël dì d'ancheuj, ma che comsëssìa a l'é un-a dle rèis ëd nòstra siviltà e ëd nòstra manera ëd vive.

Ën polìtica, ël prim Imperi Roman a l’é na federassion ëd sità indipendente sota l’autorità militar ëd l’imperator roman. Vira sità as paga soe impòste e a-j giuta a Roma con òmo, bes-ce e materiaj, ma për lòn che a toca soe facende as rangia daspërchila. Ij sò goernant a son dël pòst, ma a venta ten-e da ment che vàire sità a son ëd le  colònie, lòn ch’a veul dì che Roma a l’é fondass-je chila, për deje dla tera e na sità andoa sfoghé soa veuja ëd fé  polìtica a dla gent ch’a la ven da fòra. A l’é parèj che ant ël Piemont d'antlora as forma n’ambient urban ch'a l’é pa pì selt-ligurin ò àutr, ma pròpe mach roman. La gent ëd la sità roman-a a la chërdrà sempe che na sità a sia un leu privilegià, che a l’é pa natural, ma che a peul ess-ie al mond mach përchè chi a-i ësta andrinta a l’ha ëd virtù particolar, le virtù cìviche.

La percession dël mond dij sitadin roman a l’é fàita ëd vàire seuli sossiaj, dont cheidun (an sima) mach metafìsich. As trata d'un model sossial che a spiega tut, ëd n'ideologìa polìtica che as fa religion. 

A-i në j'é un përfond, ma, a pijeje un për un, ant tut l'imperi as treuva pa na përson-a istruìa ch'a disa ch'a-j chërd. A l’anvers, coj ch'a scrivo as fan dle gran bele ghignade dapress a la gheusaja ch'a pija la mitologìa për na facenda vèira. Le divinità a son nen amportante përchè a sio contà coma vèire, ma pitòst për la mentalità che a fortisso, cola dle virtù cìviche. Da lòn a-i dipend la vita dla sità. Donca fé ëd sacrifissi ritual ant ij tempi pagan a l’é motobin amportant ëdcò për coj che a la divinità dël tempi a-j chërdo pròpe nen: ën fasend ël sacrifissi ritual lor a son part dël mascheugn coletiv ch'a manten viva la sità. Che peui Giòve a esista për da bon a-i n'anfà pa a gnun, la përson-a ch'a da nen na man a fé vive soa sità a l'é mach che un baraba, un che a-j tira 'l maleur antëcà a tuti. Coma chërdense religiose, a vardé da bon, ij patrissi roman antich a l'han pitòst na sërnia d'ategiamet filosòfich, e as divido antra coj che a-j chërdo a 

A-j chërd pa bele che gnun, ma as peulo sempe portesse da esempi për parlé con bon deuit e mostré d’avej ëd l’istrussion. A son amportant coma element ëd deuit, nen coma na chèich vrità.

A son jë sgnor roman, coj ch’a pijo tute le decision e a fan polìtica. A l’han da avej basta ëd sòld për nen travajé e vive ant na condission ch’a diso otium. Sòn an manera che sò caràter a resta pijn ëd gravità (che a sarìa në scàndol se as fasèisso ciapé a badiné ën pùblich), che a pijo la costuma dë mostré pa d'emossion (che a son dj’afé che a van bin për s-ciav e fomne) e che a resto sempe andipendent, coma che a-j fa da manca dë esse a chi a sia n’òmo. Un che a sia butasse sota a cheidun (fussa mach che na vira ën tuta soa vita) a peudrà mai pì torné a esse na përson-a da bin. La società dij patrissi a l’é mach an part fondà dzora ëd le dinastìe familiar. Coma che i vëdroma, al temp dij roman, la polìtica a costa cara, e soèns ij patrissi as trovo bele che dal cul, a forsa dë buté tùit ij sò sòld al servissi dël bon nòm ëd la famija. Për sosì la composission ëd la class àuta roman-a a la cangia notaman ampressa, e la possibilità da esse ciamà a fè ëd polìtica a-i é për tanti (fa mach basta che sò pari a l’abia vagnà assè ëd sòld e a l’abia daje a sò fieul l’istrussion che a-i va për savej coma parlé e coma bogiesse). Ën patrissi a l’ha na vita motobin codificà: vira matin, per esempi, a arsèiv ij sò  clientes. Client, për ij roman, a l’é nen na përson-a che a cata chèich-còs pagand, ma na përson-a che a ven a dije a n’àutra «mi i l’hai manca dë ti». Col passé dël temp a jë vnirà la costuma dë ciameje amis. Ël patrissi a j’arsèiv pa a man veuide: për tùit a-i é un cit pret, përchè ën vnisend a rend-je omagi a l’han daje na man a mostreje a tùit vàire che chiel a l’é amportant. Për coj che a ven-o a smon-e dj’afé ò a butesse sota soa protession për fé cariera, costa a l’é mach che na cos-cion ritual, ma për vàire bonòm ëd la gheusaja costa a l’é l’ùnica manera për catesse chèich-còs dë mangé. Ën patrissi a l’ha sempe ëd possediment e dë s-ciav, che a peul liberé, fasend-ne dij libèrt.

A son dla gent ch’a l’ha pa basta ëd sòld për avnì patrissi (ò pura che a la speta dë esse ciamà a ess-lo). Coj che a stan pì bin ëd sacòcia soèns a son tra ij client pì amportant dij patrissi, përchè as treuvran a esse n’aleansa motobin ùtila, na vira ch’a vniran patrissi ëdcò lor. N’òmo lìber con na bon-a sacòcia a l’ha d’avej djë s-ciav. Dzortut costi a devo travajé për chiel, e deje manera dë rivé a vive ant la condission d’otium. Dzora aj sò s-ciav a l’ha ij midem drit dij patrissi: për lòn che a toca ij drit ëd proprietà la lege roman-a a fa nen ëd distinssion basà ant sël livel sossial dël proprietari (se a l'é lìber). Fin-a për chiel a-i é la facoltà dë fé ëd libèrt, e sòn a l’é bele che n‘òbligh, se a veul mostré d’avej ëd sòld da campé via, e parèj prontesse a monté ant la class superior.

Ël pì dle vire ij bonòm a l’han mach soa libertà e soèns a finisso për vend-sla e andesse a fé s-ciav. Tajà fòra da tute le possibilità dë fé ëd comersi përchè a l’han pa ëd capital inissial për anandiesse a travajé, soèns sensa pa ëd ròba che as peula desse an garansìa për pijé ëd sòld ën préstit, coj pì an gamba as fan ës-ciav për avej l’ocasion dë travajé sot padron e d’amprende un mesté. La gheusaja a la patiss soa situassion sossial e pen-a che a peul a-j mostra a s-ciav e libèrt che lor a son dë manch che n’òmo lìber. Ma dë s-ciav sò la gheusaja a-n n’ha bele che mai: n’òmo, na fomna e fin-a na masnà a son pa mërcansìa për la sacòcia dij bonòm. A-i riva motobin pì soèns l’anvers: la gheusaja as vend ës-ciav soe masnà për vagnesse dë mangé, ò ant la speransa che a peulo almanch amprende un mesté.

I l’oma già vist chi a son, a venta mach gionté che vàire vire a son dle person-e che a l’han vagnasse dij capitaj motobin sòlid, e che a l’han n’educassion técnica da feje avnì l’anghicio a tùit. Ma bele che con tùit ij sò sòld un libèrt a peul pa gavesse d’adòss la macia dë esse stàit në s-ciav. Bon deuit a veul che doe vire al dì a vada a dije grassie al padron che a l’ha liberalo, e për tùit chiel a sarà sempe mach na bes-cia motobin anteligenta, e nen n’òmo. Soa sola sodisfassion a l’é cola dë vagné pì che al peul e feje dé a sò fieul n’educassion che a-j daga la facoltà dë spende ij sòld ëd sò pari coma na person-a da bin. Soèns ij libèrt a l’avran na vita sossial separà da cola dij lìber, e as faran soa società paralela a cola dle person-e normaj.

Për la lege a son dle bes-ce uman-e, che a l’han pa gnun drit e a peulo mach dije che ëd sì a sò padron. A rintro ant la giurisdission legal dël pater familiæ, che se a veul a peul fin-a condaneje e masseje. Ël pregiudissi popolar che a veul che lë s-ciav a sia nen n‘òmo soèns a l’ha ëdcò dij bej fondament: chërsù ant na situassion da bes-cia parèj, jë s-ciav as comporto da bon coma dij can. A s’afession-o a sò padron, a son soèns bon a fesse massé për chiel, e a deurmo fin-a ant l’istessa stansia dij padron, che as sento nen pì genà da la presensa ëd në s-ciav, che nojàutri al dì d'ancheuj da cola dël gat ò dël can ëd ca. A peulo nen mariesse tra lor, e se a l’han un compagn ò na compagna fissa (ò fin-a na masnà) a treuvo pen-a normal che ël padron ò la padron-a as jë men-o ant ël let e a në faso lòn che a veulo. A l’han na moral che as condensa ant ël proverbi a-i é pa ‘d vërgògna a fé lòn che ‘l padron a veul. Soe speranse a son motobin cite: esse fàit lìber, as capiss, ma sòn a-j toca a motobin pòchi fortunà, dzortut në s-ciav a l’ha maitas d’avej na sepoltura da lìber, përchè për sòlit a lo campo ant ën beucc coma na bes-cia.

Cost-sì a l’é l’ùnich seul ëd la percession dël mond che dai roman a smija rivà a nojàutri sensa gròss cambiament, contut che al di d'ancheuj ai sio dij moviment për ij drit dle bes-ce che antlora a sarìo stait ampossibij da capì.

Për ij roman a-i é pa gnun-a distinsion tra pùblich e privà. Ij roman a son tant dësgenà a spend-ne dël sò coma a butess-ne an sacòcia ëd col ëd j’àutri. Lòn che për nojàutri a sarìa un comportament miraco normal ma sempe nen onest, për lor a l’é l’imàgine scarpìa dla virtù cìvica. E sòn a restërà ancora për vàire secoj a vnì coma comportament normal, nòstra idèja dla separassion antra pùblich e privà a l'é motobin recenta. La midema codìfica dla strutura dël podej a l'é pì che d'àutr arzultà dle fòrse an camp al moment (sòn ëdcò ancheuj, ma nojàutri i l'oma dle costitussion che a venta cangé, ij roman nò, për lor a bastava mach butesse d'acòrd antra lor al moment).

La società roman-a a l’é fondà dzora dl’autorità dël pater familiæ (pari ëd famija), che a ven a esse na sòrt dë stat ant lë stat. Aj temp ëd Còsio as peul ancó nen parlesse ëd famija ën sens modern, përchè ël matrimòni për ij roman a esist ancó nen coma istitussion (a l’é na cos-cion privà, e a l’ha pa gnanca un ritual motobin definì, tant che un-a dle gran-e dij legaj d’ant l’ora a l’é pròpe cola dë prové che doe person-e a son marià, e a l’é nen mach che a vivo ansema). Ij fieuj a l’han gnanca drit d’avej dël sò, fin-a a che ël pari a viv, e le fomne as considero amprestà dal pari al gënner, ansema a soa dòte. Ël matrimòni dla Roma clàssica a l’é n’afé dzortut polìtich e finansiari: doe famije as buto ansema, ma la fomna a resta sempe un pòch ëd sò òmo e un pòch ëd sò pari, lòn che a-j da la possibilità dë divorsiè, se a-j ven veuja dë felo. E a venta nen chërde che la fomna roman-a a l’abia na chèich forma ëd parità, mach përchè dle vire a l’é bon-a a soagné j’afé ëd sò òmo. I l’oma già s-ciairà coma për ij patrissi a sia motobin normal lasseje ij travaj pràtich a cheidun d’àutr. J’òmo roman a pijo nen soe decision an famija, ma a discuto ëd tut con j’amis (che coma i l'oma s-ciairà a resto peui ij clientes). Fomna e fieuj as vardo nen coma dij compagn, ma coma dle proprietà. A l’ha sò pèis ëdcò la question che le fomne as dan via (visadì, as fan marié) për sòlit pen-a che a l’han dodes agn, e con sòn as treuvo a rivé ant soa neuva famija pì come dle masnà, che come dle përson-e indipendente.

Ant ël let ij roman a son ossessionà da la pau dë esse dij molancian. S’a fan tròp l’amor a penso dë vnì fomna, e soèns a diso che l’ideal a sarìa fé che sté sensa, ò pura felo mach për fé fieuj. Avej na relassion (che a sio marià o nò, e che a sia con n’òmo, na fomna ò na masnà a fa tut midem) a-j fa gnun-a ampression a gnun, ma col roman che a mostrèissa dj’emossion an pùblich a farìa parlé tuta la sità për dij bej mèis. La drugia moral pì bruta che as peussa campesse adòss a n’òmo roman, a l’é dì che ant ël let a sia butasse sota a na fomna ò a n’àotr òmo (fisicament ò moralment a fa pa gnun-a diferensa), ma, fin-a che dë dzora a-i é chiel, tut lòn che a-j fa fé a j’àotri a va bin. A l'é mach segn ëd fòrsa e bon-a salute. 

L’istrussion a mostra mach lòn che i podrìo ciamé ël bon deuit dij roman. La retòrica e pa vàire d’àutr, përchè ël prim but ëd la coltura roman-a clàssica a l’é sempe col dë fé an manera che la diferensa tra sgnor e gheusaja a sia motobin marcà. Na scòla pùblica a-i é nen, chi a peul a paga për catesse në s-ciav che a-j mostra ël bon deuit a sò fieul.

Ël drit roman ancheuj a në smija n’element ëd civiltà bele che rivolussionari, ma a va vardà për lòn che a l’era: visadì n’arnèis che ël pì dle vire as podìa pa dovresse. Ant un mond andoa tute le càriche pùbliche a-i ero ant le man ëd pòche person-e, a-i era gnun sens a denuncé un, na vira che it savìe già che a giudichelo a sarìo stait ij sò amis. Peui, për ëmné a giudissi na person-a a ventava prima ciapela: lòn che a fasìa an manera che a podèisso valejsse dël drit roman mach coj che a podìo paghesse na polissia privà. Polissìa che peui a restavo ij sò s-ciav ò pura coj ëd lë sgnor dont a l'era client, se lë sgnor a chërdìa che a valèissa la pen-a ëd sagrinesse për chiel e da arzighé dë smonse un capital, se un djë s-ciav a fussa mai mòrt antramentr che a-j dava na man. Jë s-ciav as podìo pro catesse, ma a costavo n'euj dla testa, e bele che se un soe s-ciave a fasìo soèns a-i andava sempe dij bej agn prima che na masnà a chërsèissa e a la fussa bon-a a travajé coma n'òmo.

La moral roman-a a l’é motobin invadenta. La distinsion tra pùblich e privà, che a esist nen ant j’afé dl’aministrassion, a esist gnanca ant la vita djë sgnor. La sità roman-a a s-ciàira tut e a-j taja ij colèt a tùit. Se a-i riva mai (e a càpita soèns) che tra jë sgnor ëd la sità as treuva nen chi che a veul pijesse na càrica pùblica për pau dë dovej spende tròp, la gent a la riva fin-a a aclamessne un, che bonòm al peul pì nen arfudesse. Ij testament as leso ën pùblich, e soèns as leso con ël testatari viv, për podej discute ëd la person-a. Gnun a scapa da ant j’euj ëd na sità che për coma ch’as costuma pensé al dì d’ancheuj a l’ha la mentalità d'un cit pais. E fin-a j'amzure, ël pì dle vire.

Ij roman (tanme ebréo e grech) a son na popolassion dla diàspora. Ëd roman a në j’é daspërtut, e, ansema a la facilità dla società roman-a a pijesse andrinta tuti coj che a peulo spende dël sò për fé ëd polìtica, a l’é pròpe sosì che a fa an manera che tute le tere dl’imperi a ven-o a esse pròpe roman-e, nopà che dle sempie colònie. Ant l'ora a-i son nen ij mojen ëd comunicassion dël dì d'ancheuj, e donca a spantié la mentalità roman-a për tut l'imperi a son pa television ò giornaj e gnanca dij lìber, ma ij roman midem, con sò andessne an vironda për ël mond.




#Article 37: Stòria dla Valsusa-Viabilità Roman-a (494 words)


La stra roman-a ëd la Valsusa, fàita fé da August, a vira dzorsota ël mond dij valigian nen manch che la presensa dla cultura roman-a. Mach për dine un-a, soa costrussion a l’ha da esse un travaj che a men-a ant la val vàire ingenié specialisà e a ciama a travajé la pì part ëd la popolassion local. La costrussion ëd na stra roman-a a ven ën sinch part:

La viabilità roman-a an val ëd Susa a l’é fàita ëd na stra che a passa për la snista orogràfica dla Dòira Rivaria, da Caslëtte a Susa. Ambelessì la stra a së sdobia vàire vire: 

Donca n’età roman-a a-j é pa dë stra che a passo për ël Monsnis modern. E a venta dì che, ëd tute ste stra për ij vàlich, l’ùnica pavimentà a l‘é cola dël Monginevr.

La stra a la resta sota la giurisdission ëd Còsio da ‘nt la statio ad fines ëd Drubiaj (aranda a Vian-a), fin-a la statio ad martis (che a restava andoa che al dì d’ancheuj a-i é ël borgh dël Monginevr) e a j’àutri pass. La statio ad fines ëd Drubiaj a l’é andoa che le mërcansìe a pago la quadragesima galliarum, ël dassi dël 2,5% che a-i é dzora a tut lòn che a viagia tra Galia e provinse italian-e.

Për bogesse antra Italia e Galia a-i son mach tre vie: 

Për le montagne costa-sì a la resta motobin pì legera che nen cola d’Aosta, e con lòn la Valsusa as tira ël gròss dël tràfich. La stra a la travaja tut l’ani e la gent dël pòst a la ten polida da fiòca e giassa. A Turin (Augusta Taurinorum) a jë stan ij tabellarii Augusti, ël personal dël servissi postal privà dl’imperator, che a dòvro la stra për ëmné soe neuve. Con costa stra (e con la fondassion ëd Turin) la val a chita d'esse un tòch ëd Galia Transalpin-a spërdù për ij brich e as treuva antegrà ant la circolassion antra Galia Cisalpin-a e Galia Transalpin-a.

Ant ël 355 dGC lë stòrich roman Amian Marslin an lassërà na relassion ant sël teritòri dla Valsusa. Bel dël sò travaj a son vàire carte geogràfiche con l’indicassion dle distanse antra ij leu pì avosà. Marslin a dis la Valsusa «la stra për j’Alp la pì amportanta e traficà». Dël Monginevr an lassa na descrission, andoa a conta che «da ‘nt sima dla banda italian-a a-i é na pian-a ëd sèt mija, che a la va fin-a a la stassion che a diso ëd Marte, e da ambelesì a s’àussa na montagna motobin àuta e bruta da passé, fin-a a dzora la sima dla Matron-a, che a diso parèj përchè ambelelì a l‘é mòrt-je na fomna nòbil. Da cost pòst-sì as anandia na stra pì bela, andoa che as peul andesse pì ampressa, tut giù fin-a al castel ëd Brigantium». Sòn quand che da la costrussion ëd la stra a son già passaje bele che 300 agn.




#Article 38: Pinus strobus (269 words)


Ël Pinus strobus a l'é un mèmber dla partìa dij pin bianch (Pinus, sotgéner Strobus) e tanme tuti j'àutri mèmber ëd costa partìa a l'é caraterisà da feuje (uje) fassicolà an bocc ëd sinch. A son flessìbij, vërde-bleuve, ravzinà, longhe 5-13 cm e a duro apopré 18 mèis. Le pigne a son sutile, longhe 8-16 cm e larghe 4-5 cm s'a son duverte; le pìgnole a son longhe 4-5 mm, con n'ala sutila e longa 15-20 mm e a ven-o dësperdùe dal vent. La produssion ëd pigne a suced minca 3-5 agn. Ël Pinus strobus a riva a esse àut 70 méter, ma an media as vëddo esemplar àuti 30-50 méter. J'erbo pì mèir a peulo avèj fin-a 200 agn; ij pì vej a peulo rivé fin-a a 400 agn. A përferiss un seul bin sùit e fresch, clima ùmid, ma a chërs ëdcò ant le zòne ëd maré e ant ij leu rocios.

Ël Pinus strobus a l'é nativ dla part oriental dl'América dël Nòrd, an spantiand-se da l'ìsola ëd Teraneuva fin-a al Minnesota e al sud-est dël Manitòba, e an dissendend giù për ij Mont Apalach a chërs fin ant la part setentrional dla Geòrgia.

Ël pin bianch american a l'é l'erbo pì àut ch'a-i sia ant l'América dël Nòrd a est dle Montagne Rociose. Grande foreste ëd pin bianch a quatavo an orìgin gran part dël nòrd-est dl'América dël Nòrd. J'Irochèis, na tribù ëd nativ american, a lo ciamavo lErbo dla Granda Pas.

Le pìgnole dël pin bianch american a conten-o vitamin-a C sinch vire ëd pì dij limon e as peulo fé dle bon-e tisan-e.




#Article 39: Betula pendula (209 words)


A l'ha na caraterìstica scòrsa sutila, seulia e bianca.
Mach anans con l'eta as chërpa, vers ël bass, con ëd nuanse pì sombre.
Le feuje a son a forma ëd romb, triangolar an sla ponta, con ij bòrd a lama ëd ressia; ij branchèt ch'a-j pòrto a son sutij e grotolù.
Le fior mas-ce a pendo, cole fumele as alvo.
La pianta a riva a n'autëssa màssima ëd na vinten-a ëd méter.

A chërs an Asia, an Mérica e an Euròpa, gavà ant ël sud-est.

La biola a chërs soens su 'd teren assè primitiv, ma a peul ëdcò ven-e su ant ij teren crejos.
La fioridura a riva a la prima, an forma ëd gate, e as manifesta al moment anté che la pianta a buta fòra le feuje.
Le smens a son cite, con j'alëtte; a son produvùe an gran quantità e sò spantiament a l'é favorì dal vent.

Le biole a l'han ëd fòrte esigense ëd lus e d'eva; për sòn ij sò boschèt a son ràir e con pòca sombrura.
Ël bòsch ëd la biola a forniss un combustìbil bastansa bon, ma a l'ha nen d'amportansa për esse travajà.
Na vira, ij sò branch sutij e flessìbij, ma arzistent, as dovravo për confessioné le ramasse.




#Article 40: Juglans regia (258 words)


La nosera a l'é n'erbo ëd dimension assè gròsse e a riva a n'autëssa ëd 15 o 30 méter.
A l'ha un tronch goregn e drit e ij branch a formo na còma larga e ariondà.
La scòrsa a l'é grisa, da giovo seulia, peui a ven pi grotolùa con ëd chërpure ant ël sens dël longh ant le piante pi veje.
Le feuje a son gropà a bocc e a l'han na forma oval.
A son vërde lùcide an sla part dëdzora e na frisa pi spalie da sota.

Ël frut ëd s'erbo, la nos, a l'ha na forma oval e a l'é già bin dësvlupà a la fin ëd giugn.
A l'ha na pleuja vërda carnosa, la ròla; andrinta as forma la nos, con la part legnosa, la greuja, dividùa an doe part.
Andrinta a la greuja a-i é ël garij, ëdcò ciamà galucio, ch'a l'é na smens mangiativa.

La nosera a chërs ëd fasson ëspòtica an Asia Minor e an Grecia.

La nosera a peul sorpassé ël sécol ëd vita.
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as deuvro le feuje për soagné giaunissa, èrpete, scròfola, linfatism, pèrdite bianche vaginaj, bognon.
Ël bòsch, ëd color brun fonsé, a l'é bon për fabriché 'd mobilia o për l'ebanisterìa.

La nos a l'é mangià tanme fruta sëcca o coma angredient ant ij doss.
An Liguria e ant le zòne dël Piemont lì-davzin-e as pronta ëdcò na sàussa ëd nos për condì la pasta.
La ròla a conten na sostansa maròn dël midem nòm e a l'era dovrà për tenze.




#Article 41: Castanea sativa (196 words)


Ël castagné a l'é na bela pianta che sovens a chërs fin a 30 méter d'autëssa e che scasi 'd sigur a l'é stait amportà an Europa dai Roman. Ha l'ha na còma bin struturà con pòchi branch bin dëstèis. La scòrsa a l'é motobin caraterìstica con dle përfonde rigature che a giro dantorn al bion vzin al pe; ij but a l'han dle gëmme piate. Le feuje, strite e lusente, verd sombr e motobin dentà, a son tra le pi longhe ch'as peussa trovesse (fin a 25 cm). Le fior mascolin-e a son a rape motobin spassià bianch-giaunastr; le fior feminin-e a son a tre a tre a l'atach dle fior mascolin-e. Quand che la fior feminin-a a movra originand ël caraterìstich frut verd e spinos, le fior mascolin-e a sëcco. Minca frut a conten normalment doe castagne con na scorsa motobin dura e la polpa dossa, farinosa.

A chërs an tuta italia, dzor le colin-e a an montagna, an sij teren àcid.

Le castagne a l'ero 'l pan 'd tùit ij di an tute le valade dle montagne, dal Càucas a la Spagna. Adess le castagne a son dovrà dzortut për preparé dij doss.




#Article 42: Celtis australis (147 words)


Ël nòm an piemontèis a l'é fanfarin.

A l'é na pianta eleganta o un busson, con la còma regolar e un bion longh e drit; rame e ramet a son sutij e sirà. A l'ha na scòrsa seulia, grisa e feuje dentà 'd forma oval e strèita ch'a finisso con dle ponte longhe e coatà da sota da na bora.

Le fior ch'a seurto da mars a magg, a l'han dij pétaj sutij brun-rossastr e, ansem a dle fior ermafrodìe a-i é 'dcò dle fior masculin-e. Ij frut cit e carnos a son pi o men 1 cm e a son portà da dij longh picoj; da giovo a son bianch peuj ross e anfin viòla-maròn.

A chërs ant ël Mesdì dl'Euròpa e dj'Alp; ant l'ossident ëd la Fransa, ant ij teren sech e rocos, soens arlongh j'eve.

Dle vire a l'é 'dcò piantà pi a setentrion.




#Article 43: Corylus avellana (148 words)


A l'é n'erborin ch'a riva fin-a ai 5 o 6 méter d'autëssa.

A produv dij fust sutij che, rivanda apopré a 5 centim ëd diàmeter, a sëcco e a son rampiassà da d'àutri novej.
Soa vegetassion a ancamin-a motobin prest a la prima (fërvé o avril, a sconda dl'autëssa), con na fioridura vistosa dle gate giàune, ch'a son ëd fior masculin-e.
Le fior fumele a son pì cite e pòch visìbij e a smijo a 'd gëmme ariondà.
Le feuje a son dentinà a la bordura.

Le ninsòle, visadì ij frut dël ninsolé, a maduro an ost o stèmber.
Coste a son anfassà al càuss da n'anvlup verd ësfrangià.

Ël ninsolé a l'é na pianta motobin ëspantià dël sot-bòsch e dla boscaja.
A chërs dai 200 ai 1200 o fin-a ai 1600 méter d'autëssa.
A arzist a na fòrta sombrura, ma a viv ëdcò al dëscuvert.

Da finì.




#Article 44: Fagus sylvatica (240 words)


A l'é n'erbo ch'a peul rivé fin-a a 40 méter d'autëssa e a 2 méter ëd diàmeter.
A l'ha 'l tronch drit e cilìndrich, arvestì da na scòrsa seulia ëd color gris sën-ner.
Soe feuje ovà a son longhe 6-8 centim.
A l'han un color verd tënner a la prima, a son pì sombre andasend anans e peui, ant l'otonn, a dvento barosse prima ëd tombé.
La còma a l'é larga e ariondà, motobin ës-ciassa.

As treuva an Euròpa.
A preferiss in clima fresch ma sensa gròsse geilà e sàut ëd temperadura.
A l'é spantià an sj'Alp antra 700 e 1200 méter d'autëssa; ant j'Apenin setentrionaj antra 700 e 1600 méter e ant j'Apenin meridionaj antra 1200 e 2000 méter.

Ël fò a l'é l'erbo pi spantià sle montagne piemontèise, anté ch'as dësvlupa an posission mesan-a antra ij castagné, an bass, e le conìfere (pin, sap, malëzzo, pëssre) pi an àut.
A l'é present ëdcò an sle colin-e, andoa a chërs ant ij versant pi fresch.

A peul vive 300 agn.
Le fior a comparisso an maj-giugn.
Ij frut a maduro a otóber, duvertandse an quatr për fé seurte le smens.
Ël bòsch a l'é dur e goregn e a l'é motobin dovrà ant ij travaj da minusié, ëdcò tanme compensà.
Ant ël passà a l'era ëdcò dovrà për fene ëd carbon ëd bòsch, për dé ëd combustìbil a j'andustrie.
La combustion meusia dël bòsch as dësrolava ant le carbonere.




#Article 45: Liriodendron tulipifera (138 words)


Bela pianta ch'a l'ha dle feuje ch'a finisso con un taj a forma 'd V e nen con na ponta, com j'autre feuje. A forma na còma auta e streita con dle rame ch'as piego an bass e peui torna an aut, con un bion ch'a l'ha na scòrsa grisa e chërpà. Le gëmme a son lunghe e barosse, soens sirà. Le fior a son gròsse, fin-a a 6 cm, a fiorisso a giugn e a l'han dij pétaj a copa largh e sirà, verd e arancion, sercià da djë stam giaun e carnos. La ponta grassa e verda che a-i é ant ël mes a produv na rapa ëd frut alà, maròn, ch'a resto an sla pianta për cheich meis.

A riva da jë Stat Unì orientaj.

A l'é coltivà ant ij parch fin a la Scòssia.




#Article 46: Pyrus communis (250 words)


Erbo dicotilédon, a l'é coltivà pr'ij sò frut mangiativ.
A l'ha un càuss àut fin-a a 10-12 méter; feuje alternà, ovà, dentà, e fior bianche o rosà, unìe an fiorìe.
Ij frut (ij pruss) a son carnos, ëd dimension diferente conforma a le varietà, con la pleuja giàuna, vërdastra, rosà o rusnenta e la polpa bianca o giàuna, pien-a ëd giuss.

Originari dl'Asia, a l'é present an tute le region temperà e càude dël mond.
Ël prussé a l'ha nen da manca ëd teren particolar, tutun a-j van pà bin ij teren sabios, calcari o tròp ùmid.
La coltivassion dij prussé a l'é motobin ëspantià ëdcò an Piemont.

La forma pì spantià d'arprodussion dij prussé a l'é për enta, për esempi su codògn o bussolin, second ëd dla destinassion dla varietà (da tàula, për cheuse, për pronté marmlade o siròp).
Le técniche d'ameliorament genétich a viso a oten-e na mej arzistensa a le maladìe da fonz e a l'atach ëd poj e gate, an dzorpì che a na mej afinità possìbil con la pianta anté ch'as fa l'enta.

Coltivà a piràmid, a vas, a palmëtta, a cordon, conforma a le varietà e al leu dl'enta, ël prussé a l'ha da manca d'esse poà ëd fasson periòdica, ëd n'angrass e un tratament ëd vërdaram localisà.
La produssion mojen-a ëd na pianta al temp ëd sò pi grand vigor a va da jë 75 ai 180 chilo a l'ann.
La diferente varietà selessionà a spòrzo na produssion ch'a quata giumaj tuta l'anada.




#Article 47: Crataegus laevigata (119 words)


Buason ch'a smija motobin a col ëd Crataegus monogyna, aut fin a 4 m. Scòrsa dël bion ga gris-brun a neirastra, as dësbela a scaje. Branch spinos, seuliprima brun, peui gris; spin-e ëd 2 cm.
Le feuje a l'han ël picol, auterne, sempie, pla e ovaj; spartìe 1 o 2 cm. për part, bòrd dentà tut d'antorn.
Le fior, un pòch përfumà, a 5 pétaj piat e 'l bicer formà da 5 sépaj triangolar; vaire stam e 2 stij.
Ij frut a son ovaj e a ten-o 2 smens.

A chërs ant ij bòsch, a l'ombra, da la pian-a fin a 1.200 méter. a fioriss da avril a giugn.

Ij frut a peulo esse dovrà për marmlade e conserve.




#Article 48: Crataegus monogyna (284 words)


Ël bòsso o bussolin (Crataegus monogyna Jacq., 1775) a l'é 'n busson o n'erbo con tante branche satìe e spinose, caraterisà da le fior bianche e dai tìpich frut cit a còcola rossa. 

Ij parent dë sta pianta a peulo avèj tant la forma 'd busson che d'erbo ch'a rivo fin a 5-15 m d'autëssa, e che tuti a l'han an comun soa cita fruta fàita a pom e sò branch con je spin-e. La pleuja a resta grisa tinta unìa ant le piante giovo, peui col temp a fa 'd filure longitudinaj e d'anej sutij ant le piante pì veje. Le spin-e a nasso da 'nt ij branch, e për sòlit a son longhe da 1 a 3 centim. Le feuje a ven-o a spiral ansima aj git neuv, ch'a son motobin longh, ò pura tute ansema ant ij git ch'a parto da 'nt ij branch vej ò da 'nt le biforcassion. Soa feuja a l'ha ij bord lobà ò sërà, e a na forma pitòst varianta.

La Crataegus monogyna a fa part d'un géner ch'a ten andrinta motobin tanti erbo e busson, ant la famija dle Rosaceae. A ven da 'nt ij pòst temperà dl'emisfer setentrional, an Euròpa, n'Asia e an América setentrional.

La fioridura ant la prima a l'é bondosa.
Le fior a son dovrà tanme calmant e për soagné le nevròsi dël cheur.

Le piante dë sta sòrt-sì a-j fan da cà e a-j dan da mangé a vàire sòrt d'usej e 'd mamìfer, e le fior a resto motobin amportante për le bes-ce ch'a mangio la póer dle fior. A vive dë ste piante a-i son 'cò vàire gianin dle bòje dla sòrt Lepidoptera.

A sopòrta bin le poadure.




#Article 49: Mespilus germanica (202 words)


Pianta nen tant auta, a riva al pi a 5 méter, ma sovens motobin ëd men. Ël portament a l'é pòch regolar con na tendensa per le rame, ant le piante veje, a siresse an giù. Ant le piante servaje le rame giovo a peulo avej le spin-e. La scòrsa dle rame da maròn sombr a ven ciaira e peui grisa, com ël bion. Le feuje, gròsse, a l'han ël bòrd antregh e a son dentà mach a la ponta, a son ëd forma oval con un picol motobin curt. An prinsipe a son peilose a a l'otonn a ven-o color dl'aram. Le fior, a maggas deurbo an punta a le rame ch'a fruto; a son gròsse e isolà, ëd color bianch con 5 pétaj e a pòrt mas-cc e fumela. Ël frut fauss, riond, con un përtus a la ponta, sircondà dai rest dël bicer, a l'ha un picol curt e na pleuja resistenta che për color e consistensa a arcorda 'l coram.

Sta pianta, a dispet dël nòm, a riva da l'Asia Minor. Bastansa comun-a, a chërs ant ij bòsch fin a 1.000 méter dzor ij teren pòver.

Diurética.

Ij frut as cheujo, peuj as lasso movré prima 'd mangeje.




#Article 50: Prunus avium (143 words)


Erbo aut fin a 15 - 25 méter. Bion drit con còma piramidal. Scòrsa ross brun-a ch'as dësfeuja orisontalment. Gëmme terminaj ovaj, avusse, ross brun-e, pla. Feuje auterne, pla, mòle, dentà, con picol. Fior bianche, a massolin. Ij frut a meuvro da magg a giugn, 1 cm riond, doss, ross, motobin arsercà da j'osej.

A chërs ant ij bòsch, dal livel dël mar a 1.500 méter, a fioriss da avril a magg, prima chìa sponto le feuje.

Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as dovrava 'l frut për càlcoj ëd vëssìa, nefrite, artrite, reumatism. A l'ha n'assion purgativa e diurética.

Ij frut as mangio cru o cheuit, e as peulo dovresse për fé torte, marmlade, geladine, etc.

Ël bòsch a l'é bianch rosà, lùcid e elàstich, a l'é presià pëf fé 'd mòbij massiss e liste da paviment. A l'é 'dcò bon da brusé.




#Article 51: Prunus cerasus (157 words)


Gròss busson o cit erbo; a peul rivé a 9 méter d'autëssa. Ant ij branch giovo la scòrsa a l'é verd ciair, a a ven an pressa ross-maròn lusent.
Le feuje, elìtiche e a ponta, con ël bòrd dentà a son spatarà arlongh ij branchet; a l'han un picol longh, a son verd lusent.
Le fior, an bocc da 2 a 4, a l'han un picol longh e a son formà da 5 sépaj verd e da 5 pétaj ovaj bianch. 
Ël frut a peul andé dal ross ciair al porpra sombr, con la polpa pi o men brusca a scond dle varietà.

A smija che la pianta a sia staita amportà da l 'Asia Minor. A chërs dal livel dël mar a 800 méter. A fioriss da avril a magg.

Ij frut a son motobin rich ëd vitamina C e B. Ij frut a son motobin dovrà, për fé 'd siròp, marmlade, fruta candìa e licor.




#Article 52: Prunus mahaleb (129 words)


Ël Prunus mahaleb a l'é un busson largh (da rair n'erbo), motobin ramifià. La scòrsa a l'é lùcida, gris violet con striadure trasversaj, ij branch giovo a son biancastr, le feuje riunìe da 3 a 6, da dzora lùcide, con ël bòrd dentà; le fior, bianche, a son an bocc da 3 a 9; ij frut a meuvro neir con picoj fin a 2 cm.

A chërs ant la boschin-a, ant ij tajiss, ant le sev, sle colin-e sëcche, dal livel dël mar a 800 méter. A fioriss da avril a giugn.

Ij frut a son amer e 'dcò un pòch velenos. Sò bòsch a l'é aromàtich, për la presensa 'd cumarin-a (la sostansa ch'a dà 'l përfum al fengh neuv) e a ven dovrà për fé dle pipe.




#Article 53: Prunus padus (129 words)


A l'é na pianta nen tant auta, a sùpera nen ij 10 m. Branch prima biancastr peui pla. La scòrsa a l'é pitòst seulia egris sombr; a l'ha n'odor gram. Le feuje a son verd ciair , a lansa e con ij bòrd dentà. A son butà auterne dzor le rame. Le fior a son cite, a rape ch'a pendo, bianche, a l'han un përfum ëd màndorla.Ij fut a son riond, nèir lùcid, a l'han un savor cha ampan-a la boca e amer, dont a son mach mangià da j'osej.

A chërs ant ij bòsch, ij combaj e le basse., dal livel dë mar a 1.900 méter. A fioriss da magg a giugn. A sopòrta 'l gel.

A l'é motobin dovrà 'dcò ant ij giardin per la fioridura anciarmanta. 




#Article 54: Robinia pseudoacacia (195 words)


Erbo àut fin a 20-25 méter. Scòrsa gris brun-a, chërpà an manera ancreusa con l'età ant ël sens dla longheur. Feuje compòsite, longhe fin a 20-35 cm, formà da 'd fujëtte su në stech verd sentral; a seurto fòra bastansa tard a la prima, ansema a le fior.
Coste a son bianche e argropà an rape.
As na sent ël përfum ëdcò da assè leugn.
Ij frut a smijo 'd faseuj scur; a conten-o dle smens assè dure e a forma ëd dischet. Motobin dë spin-e dzortut ant ij branch pi giovo.
La pianta a chërs an pressa, sò bòsch a l'é arzistent e a traten bin ël teren, con soe rèis potente e slargà findi a 10 o 20 méter dantorn a la sëppa. 

Le fior a-j piaso motobin a j'avìe.

A chërs daspërtut, anfestanta, an espansion.
A l'é stàita amportà an Euròpa dël 1600, da jë Stat Unì orientaj an Fransa. An Italia a l'é stàita amportà doi sécoj apress. A së spantia a spèise dle piante nostran-e.

Le feuje a son purgative.

A venta cheuje le fior sarà, e peui as peul fess-ne dle marmlade. As peulo ëdcò fricassesse.

Robinia pseudoacacia L.




#Article 55: Sorbus torminalis (159 words)


Erbo ch'a chërs fin a 15 - 20 m. Scòrsa con lentìe ciaire elìtiche, branch brun gris, lùcid e un pòch angolos, ch'a formo na còma larga e piata. Feuje auterne, sempie, con un picol da 2 a 5 cm, spartìe an 4 o 5 part avusse, dentà ai bòrd, peilose da giovo ma vërde e pla da veje. fior bianch, a rape, bicer peilos. Ij frut a son dij pomet ëd color giaun rossastr pontinà, brun quand a l'é madur, ëd savor brusch. Jë smens a son 4, triangolar, ross brun.

A chërs ant ij bòsch ëd latifeuje, dzor teren calcaros, dal livel dël mar a 800 méter. A fioriss da magg a giugn.

Ij frut as peulo dovresse fresch o a peulo esse dovrà për preparé dle marmlade dal gust particolar. Ël bòsch, ëd color ross brun sombr, a l'é motobin pèis, dur e compat. A l'é arsercà për fé 'd travaj al torn e për ebanisterìa.




#Article 56: Arbutus unedo (200 words)


A l'é na pianta ch'a va da un cit busson a n'erbo fin a 10 m, con le rame giovo barosse. Le feuje a son ovaj e a lansa, ëd 2-4 cm për 10-12, pi s-ciasse an ponta a le rame, con un picol curt. A son gorëgne, verd sombr e lùcide da dzora, pi ciaire da sota, con ël bòrd dentà. Le fior a-i son da otober a mars sla ponta dle rame, a son a rape pendèise 'd color crema o rosà. Minca fior a l'é fait a bicer pansarù, con 5 cit dent voltà an fòra. Ij frut a son carnos pi o men riond, con la pel arancion o rossastra, e an drinta a l'han vaire cit smens.

A chërs ant la macia mediterania, dal Mediterani a la còsta atlàntica fin a l'Irlanda. A l'ha pi car ij teren silicos, sabios e àcid. A fioriss da otober a mars. Ij frut a maduro l'ann dòp, a la fin ëd l'istà e d'otonn.

Ël frut a l'é motobin presià përchè a l'é rich ëd vitamin-a C. Ij frut a peulo esse mangià cru, o con sùcher e vin licoros. As peulo fesse dle marmlade, bìbite e branda. 




#Article 57: Buxus sempervirens (227 words)


A l'é na pianta che an natura as treuva dzortut an forma 'd busson nen tant àut, con la còma formà da tanti branchèt rèid e grotolù, coatà 'd fasson ës-ciassa da 'd cite fujëtte ovaj, contrarie antra 'd lor, motobin davzin-e, sempevërde, gorëgne, na frisa lùcide e un pòch pì ciàire da sota.
Le rèis a son fòrte, ancreuse e bin ëspantià.

A fioriss bastansa prest a la prima, con ëd fior cite, giàune, sensa làver, përfumà.
Apress la fioridura as formo ij frut, sech e ariondà, mincadun con quatr ësponcionòt cornù.
Cand ch'a son mur, ij frut as duverto dë scat e a campo leugn le smens, nèire e lusente.

Ij vej esemplar a peulo rivé a chèich méter d'autëssa, con un tronch ëd 15 o 20 centim ëd diàmeter.

Da finì.

A peul vive fin-a a vàire sécoj.
A preferiss ij teren calcari e a arzist bin a la suitin-a.
A sopòrta motobin le poadure.

Ël bòsch a l'é giàun e motobin dur e pesant.
A l'ha na gran-a motobin fin-a e a l'é bel fé travajelo e lustrelo.
Na vira a j'era dovrà për fabriché d'oget nen tròp grand, parèj dij tòch ëd jë scach, le tabachere, ij massulèt da minusié e via fòrt.

Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as dovrava la feuja contra malaria, frev, reumatism e ëdcò tanme tònich dël fìdich.




#Article 58: Cornus mas (144 words)


A l'é un busson con bòsch dur e feuje oponùe, ovaj, con ëd venadure caraterìstiche da banda e bòrd antregh.
A peul rivé fin-a a 6 o 7 méter d'autëssa e a l'é assè ramificà.

Ij frut a son bastansa gròss, ovaj, con na gròssa ganeuja andrinta.
A l'ancamin a son verd, peui murend a ven-o ross con un gust assè brusch.
Cand a son tut afàit mur sò color a ven pi fonsé, scasi ross-nèir, e soa polpa dossa e pien-a ëd giuss.

A viv fin-a a j'800-1000 méter d'autëssa.

Le fior dël cornaj a dësbandisso anans ëd la surtìa dle feuje.
Ij frut a son motobin apressià da j'osej.
As peul fess-ne na marmlada na frisa brusca o as peulo mangesse bele parèj, ma mach cand a son bin mur.
As na prontava ëdcò un vinèt leger da bèive ant ij camp.




#Article 59: Fraxinus excelsior (193 words)


A l'é n'erbo ch'a peul rivé fin-a a 30 méter d'autëssa.
A l'ha na sàgoma slansà e na còma ch'a ven oval e ariondà, cand a l'é lassà chërse ëd fasson ëspòtica.
Le feuje a son opòste, butà a doe a doe da banda dij branch e a l'han na longheur ch'a riva a 25 cm.
A son formà da 'n nùmer dëscobi ëd fujëtte ovaj, bëslonghe e aùsse, dentà an sij bòrd.
D'otonn a ven-o tòst giàune e a tombo.
Ij branchèt a son bastansa gròss e a l'han na session ëd forma iregolar.
La scòrsa a resta seulia për assè 'd temp, con un color gris-vërdastr.
Ant j'esemplar pi vej a l'é rupìa, con d'anchërne fin-e e s-ciasse.

Ij frut a son bondos, portà an rape pendrojante.

As treuva an Euròpa.
A riva fin-a a 1.500 o 1.700 méter d'autëssa.

A peul rivé a vive fin-a a 150 agn.
A fioriss an avril o maj, prima ëd buté le feuje.

Ël bòsch a l'é bianch o a dà an sël reusa, con d'arfless ëd mareperla

Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as dovrava la feuja për rèuma, gota, artritism; a l'é diurétich.




#Article 60: Ilex aquifolium (207 words)


A l'ha na còma a còno, s-ciassa, soens con dij branch torzù.
A l'ha dij frut ross e dle feuje sempevërde, ovaj, gorëgne, pì ciàire da sota.
Cole anferiore e cole dij but neuv a l`han le bordure crispà con dje spin-e, antant che cole pì an àut a l'han ij bòrd pì regolar.
La scòrsa a resta vërda për na desen-a d'agn, peui a ven grisa, goernand-se però sempe seulia.

Le fior, ch'a së s-ciàiro a la prima, a son cite, bianche, con quatr làver, radunà an cite partìe.

A chërs fin-a vers ij 1000 méter d'autëssa.

Ëd sòlit as treuva coma busson, bele s'a peul rivé a n'autëssa ëd na desen-a ëd méter.
A chërs motobin dasiòt e a peul rivé a vive dle senten-e d'agn.
A-j piaso ij teren fresch, soens ëdcò coj pien ëd ròche.

Na vira le feuje e la scòrsa a j'ero dovrà për combate la frev.
Ij frut a son da consideresse tòssi, bele che chèich osej a-j mangio.

Ël bòsch, tënner e bianch, a l'era dovrà për dij travajòt d'artisanà, tanme la fabricassion dij tòch ëd jë scach.
Ël làur ëspinos a l'é dovrà për dij but ornamentaj; as prësta a esse poà ëd fasson da fene na cioenda.




#Article 61: Olea europaea (142 words)


A l'ha na scòrsa pitòst sutila, partagià an tante scaje cite ëd color maròn ciàir.
Ij branchèt a son rèid e a pòrto 'd cobie 'd feuje ovaj e bëslonghe, d'un color verd argentà, pì an sël bianch da la part da sota.
A son sempevërde e gorëgne.
Tute ansema a formo na còma nen tròp ës-ciassa.

Le fior a son cite e bianche, cujìe an cite pan-e, fiorìe da avril a giugn.

A l'é coltivà ëd fasson bondosa ant le zòne davzin al mar Mediterani.

A l'é n'ìbrid.
A peul rivé a vàire senten-e d'agn.

A esist ëdcò na variant ëd l'uliva ciamà uliva sërvaja (Olea europaea var. Oleaster), na frisa spinosa, ch'a l'é presenta ant ij leu pì càud e sùit, nen leugn da le rivere.
A l'é ambelessì che na vira as entavo le vàire spece coltivà e domestie.




#Article 62: Sambucus nigra (115 words)


As presenta com un busson o un cit erbo, ch'a peul rivé fin a 10 méter. La scòrsa dle piante veje a l'é maròn e motobin chërpà, cola dle piante giovo a l'é seulia. La pianta e le rame a l'han na miola bianca ant ël sénter. Le feuje a son butà a 7 o a 5, le fior a son cite, ma a son radunà an mape motobin gròsse e përfumà, ëd color bianch. A fioriss a giugn. Ij frut a son dle rape ëd cit asinej neir, ch'a muro a aost.

A l'é present an tuta Euròpa, an gavand che pròpi al nòrd.

A peu chërse fin-a an sj'erbo e an sle muraje.




#Article 63: Amanita phalloides (103 words)


Capel fin a 15 cm, da mes sférich a distèis, seuli, verd giaunastr ma motobin variàbil, dle vire ciàir o pì bronzà, con fibre radiaj inà. Bòrd unì, sutil. Lamele motobin s-ciasse, bianche. Gamba àuta fin a 20 cm e larga fin a 3 cm, silìndrica-clavà, a siola, bianca, strià ëd gris olivastr. Anel bianch, membranos. Euv bianch, soens verd an drinta. Carn bianca. 

A chërs ant ij bòsch, sota latifeuje (dzortut sota la rol).

A l'é scasi sempe velenos mortal, përchè ij sìntom dl'antossiament as manifesto vàire ore apress l'angestion, cand ël fìdigh a l'ha già subì 'd dann pì nen armediàbij.




#Article 64: Rhodocybe mundula (230 words)


Capel 25-60 mm, bombà e peui spianà ma sempe con l'orlo ancurvà, a la fin spianà o pì o meno ancavà, carnos al disch; prima gris, peui pì ciàir con macie nen regolar biancastre, a la fin ëdcò tut gris spòrch, a tira a vnì nèir, nen an pressa, bastansa a la pression, specie a l'orlo. Sùit, nen lùcid ant ij giovo, peui squase lùcid.
Lamele motobin decorente, motobin strèite e spësse, tënnre; ëd color bianch avòri, peui con ëd rifless gris. Spòre reusa tënner.
Gamba 20-40 x 7-12 mm, silìndrica, un pòch slargà an bass, soens curva, ëd l'istess color dël capel o con nuanse spalie prima che a-i rivo le tonalità gris-nèire për la manipolassion o la veciaja, peilos ant ij tre quart d'ansima, con ëd bambas al pé për la presensa ëd filament misseliar, ëd color gris; prima pien, peui ampinì. Carn bondosa al disch, tënnra ant j'esemplar giovo, peui pì elàstica, biancastra, a peul avèj nuanse grise pì o meno fòrte e larghe.

Savor amer e odor ëd farin-a andàita a mal.

A chërs ant ij bòsch ëd conìfere, ma ëdcò sota latifeuja; bastansa ràira, d'istà, fin-a anans ant l'oton. A peul confondse con ëd forme grise, nen ràire, dël Clitopilus prunulus; costo as arconòss përchè la carn a cambia nen, a l'é sempe tënnra e con un bon odor ëd farin-a.

A l'é nen mangiàbil.




#Article 65: Cortinarius pholideus (100 words)


Capel fin a 8 cm, con scaje motobin fin-e, brun-e scure dzora a un fond da brun òcra a giaunastr o motobin ciàir al bòrd. Lamele pansarùe, bleu viòla peui canela anrossà. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 1,5 cm, motobin bindà da dle zòne scajose dzora a un fond dël midem color, lila bleu an sima. Cortin-a bondosa, a forma d'anel. Carn violet an sima a la gamba, òcra brunastr ciàir da àutre part.

A chërs ant ij bòsch torbos ëd biole, dle vire sota conìfere.

Sensa anteresse alimentar.

Cortinarius pholideus (Fr. : Fr.) Fries




#Article 66: Vian-a (162 words)


Vian-a (Avigliana an italian) a l’é un comun ëd 12.222 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël prim repert archeològich dël borgh a l'é belfé che a sia col ëd në schéletr ësquasi antregh ëd na bes-cia preistòrica dla specie Equus hydruntinus, trovà ant ël 1970. Belavans al dì d'ancheuj dlë schéletr a son salvasse mach dontré dent, che a son ëstàit esaminà da j'archeòlogh për identifichè la bes-cia. Gnanca ël sit precis a l'é nen podusse identifiché, donca cola dla colocassion an Vian-a a resta mach na suposission. Da comunicassion nen verificàbij fàite a j'archeòlogh an forma privà stë schéletr a sarìa stàit trovà 4 méter sot tèra, sota a vàire seuli ëd tèra crea e sabion. Ël sabion an vàire pòst a sarìa cementasse. Lë schéletr a podrìa avèj dai 7.000 ai 12.000 agn (.

As dis che la fondassion ëd Vian-a a armonta al 595 aGC, a euvra dël cap selt Belovèis.

Ël sìndich a l'é Andrea Archinà (dal 2017).




#Article 67: Caslëtte (228 words)


Caslëtte (Caselette an italian) a l’é na comun-a ëd 2.838 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël nòm a podrìa ven-e da casae electae, visadì abitassion soasìe.

Caslëtte as treuva a 16,5 chilòmeter da Turin, a n'autëssa 'd 404 méter.
Ël mont Musiné (1.150  méter) a l'é ël pont pì àut dla comun-a.

Na marca dla presensa dl'òmo pì veja a l'é na gròssa lama ëd selce, trovà ant la vila roman-a dël III sécol dGC, an località Ca Farchèt, ant jë sgav fàit ant ël perìod 1973-1977. As trata però d'un tòch isolà. 

Ant sël Mont Musiné, pròpe ant sla banda che a-j da anvers al pais, a quòta 450 m a son trovasse vàire repert. As trata ëd siràmica, vàire tòch d'utiss an pera, selce e miraco ëdcò na pera da mulin. As traterìa ëd repert dl'ùltima Età dël bronz ò già dla prima età dël fer. A ven-o da sgav fàit an vàire moment diferent ant j'agn '60 e '70 dël 1900.

Vàire a l'é trovasse ëdcò ant le cave ëd magnesite, aj pé dël Moncalv, squasi tuta ròba che a stava bele che fòra dla tèra. As trata ëd teracheujta, sempe dl'ùltima Età dël bronz ò già dla prima età dël fer, dont a son restà mach dij tòch motobin frust .

Ël sìndich a l'é Pacifico Banchieri (dal 2014).

Caslëtte a l'é gemelà con:




#Article 68: Giaven (194 words)


Giaven (Giaveno an italian) a l’é un comun ëd 16.485 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël pais a resta a apopré 500 méter d'autëssa, an sla sponda snistra dël torent Sangon.

Ël nòm ëd Giaven a podrìa ven-e da Vicus Gavenis.

Ij prim papé ch'a parlo 'd Giaven a armonto a l'ann 1001.
Mersì a la donassion dij 22 ëd giugn 1103 da part dël cont Umbert II, Giaven a l'é trovasse sota la giurisdission ëd l'abassìa ëd San Michel ëd la Ciusa.
Con Medeo VI, ël cont Verd, ij Savòja a l'han otnù dal vësco ëd Roma la sopression dj'abà dla Ciusa 'd San Michel e a son tornà padron ëd la val Sangon.

Dël 1578 a l'é passaje a Giaven ël vësco 'd Milan, Carl Boromé, an pelerinage vers la sacra ëd San Michel.

Giaven a l'ha avù na soa amportansa con la chërsùa dl'andustria e dl'artisanà: dël 1736 as contavo ambelessì set fornase da tèra cheuita, quatr fàbriche 'd còla, dódes faitarìe ëd coram, tre tenzarìe, quatr fusin-e da fer, dódes bòite da fré, ses fornase da caussin-a.

Ël sìndich a l'é Carlo Giacone (dal 2014).

Giaven a l'é gemelà con:




#Article 69: Susa (170 words)


Susa a l’é un comun ëd 6.816 abitant  dla provincia ëd Turin.

Susa a l'é stàita fondà daj Roman an sle rive dla Dòira Rivaria, aj pé 'dna parèj giassal.
A goerna vàire testimonianse amperiaj: l'arch d'August, fabricà dl'8 aGC, reste ëd muraje e tor, tòch d'edifissi për j'aque e n'aren-a dlë II sécol.
Dl'Età ëd mes a-i resto: la catedral ëd San Giust, costruìa ant ël sécol ch'a fa XI con na strutura grech-bisantin-a e peui agrandìa ant ël Tërzent an forme gòtiche, ël cioché 'd Santa Marìa Magior, ij pòrti gòtich ëd contrà Palass Sità, ca De Bartolomeis da 'nté ch'as àossa la tor dl'orlògi.
L'eression an diòcesi a dàita d'la bola Quod nobis ëd Clement XIV dij 3 d'ost 1772.
Ël prim vësco, Giusep Marìa Ferraris dij cont ëd Genola, a l'ha fàit soa intrada an Susa ij 22 ëd novèmber 1778.

Dël 1854 Susa a l'é stàita gionzùa a Turin da la ferovìa.

Ël sìndich a l'é Piero Genovese (dal 2019).

Susa a l'é gemelà con:




#Article 70: Tran-a (232 words)


Tran-a (Trana an italian) a l’é un comun ëd 3.809 abitant  dla provincia ëd Turin.

Tran-a a l'é stàita abità fin daj prim temp dl'Età dël bronz.
Ant ël 1924, ant l'ùltim poss dl'aquedot dël Sangon andand anvers a la montagna, a l'é trovasse un tòch ëd ponta ëd flecia an selce, d'amzura anviron a 5 cm për 2 cm. Ël repert a l'é stait datà a l'Età dl'aram ò pura a la prima Età dël bronz. A peul esse che a coj temp-lì a fèissa data ëdcò lë schéletro d'òmo trovà ant la Torbera dij Maresch a la fin dël 1800, ansema a un cit piolòt ëd pera vërda solià. As parlerìa dël III mileni aGC.
Da 'nt la midema torbera a-i ven la preuva pì fiamenga dle rèis antiche ëd Tran-a. Ant ël perìod 1875-1900 a son sgavasse fòra vàire reste d'abità (ò pura d'un borgh sol motobin gròss), dont belavans ën gavand la tòrba a l'é rovinasse squasi tut. Ël borgh a l'é belfé che a fussa an palafite, coma col ëd Vivron. An në resto mach na vinten-a ëd tòch che antlora a l'han butà a la sosta dij colessionista privà, ma ëd coma a fusso da bon ste struture i në soma bele che gnente. A smija che st'ansediament a sia stait chità ant l'ùltima época dël bronz .

El sìndich a l'é Bruno Gallo (dal 2017).




#Article 71: Galerina marginata (101 words)


Capel fin a 7 cm, ùmid o sech, a marca l'ùmid, brun ross peui òcra giaunastr. Bòrd sensa pèil. Lamele strèite, da adnà a pòch decorente, da brunastr ciàir a brun òcra un pòch rusnent. Fil biancastr brinà. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,7 cm, da òcra ciàir a brun gris o brun dëstiss sombr an bass, nen armilà, con anel brunastr an pressa sgnacà. Odor e dzortut savor farinos (spué!). 

A chërs gregaria (dle vire motobin) ma nen a bocc, dzora a such e a bòsch ëd conìfere, ma ëdcò dzora a latifeuje.

Velenos mortal.




#Article 72: Kuehneromyces mutabilis (104 words)


Capel fin a 7 cm, sliss o sech, a marca l'ùmid, brun dàtol al bòrd, dëscolorant an mes fin a amel giaunastr. Bòrd con chèich fiòch biancastr, dle vire un pòch apendicolà.  Lamele arcà, da adnà a pòch decorente, bes ciàir peui brun òcra càud. Fil brinà. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1 cm, con n'armila fibrilosa-scajosa, ch'a finiss con n'anel fràgil, bes amel, da brunastr a brun sombr an bass. Scasi gnente odor. Savor ëd bolè.

A chërs a bocc dzora a such e bòsch ëd latifeuje, da ràir ëd conìfere.

Comestìbil, da nen confonde con Galerina marginata.




#Article 73: Bolbitius vitellinus (165 words)


Bolbitius = busa ëd beu e vitellinus = color ross d'euv.

Capel fin a 6 cm, tachiss, seuli e rupios, giàun euv viv, ch'a s-ciairiss. Bòrd strià. Lamele strèite, giàun ciàir peui rusnent viv. Fil un pòch brinà. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 0,5 cm, da bianca a giaunastra, da povrosa a fiocosa. Carn fràgil.
Pissacan ëd cite dimension, àut al pì 6 o 7 cm e con ël capel nen pì largh ëd 3 cm; capel prima sférich e giàun-limon, poi spianà, apopré trasparent e colorà a bande radiaj òcra e giaunin-e an corispondensa dle lamele. Gamba giàun ciàir, pruinosa (val a dì coatà ëd sostanse che a smijo brin-a), silìndrica, motobin fin-a, trasparenta, fibrosa. Lamele color òcra a madurassion, prima giàun-ciàir. Carn che a esist quasi nen.

A chërs an slë liam, ant ij pra, an partìe bondose, soens ansema al Panaeolus sphinctrinus; a sponta sùbit apress le pieuve da la prima a l'otonn.

As peul nen mangesse.




#Article 74: Psathyrella cotonea (127 words)


Capel fin a 6 cm, a ciòca peui distèis bombà a pupa, brun òcra al disch, da motobin fibrilos-lanos a scajos ëd gris brunastr ëdzora a un fond da biancastr a grisastr dle vire macià ëd violet. Bòrd nen strià, fibrilos apendicolà. Lamele motobin s-ciasse, strèite pansarùe, da biancastre a gris porprà peui brun cicolata. Fil bianch brinà. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 1 cm, silìndrica, bianca, fibrilosa o scasi lanosa, angrisenta con l'età. Sensa anel, ma a peul ess-ie na zòna lanosa. Pé soens giàun motobin viv. Carn da bianca a brunastra, giàun viv an bass. Sensa odor.

A chërs bocc o a partìe, për tèra o vzin a 'd such ëd latifeuje o ëd conìfere.

A ven dàit për mangiativ.




#Article 75: Psathyrella candolleana (198 words)


Ël nòm dë Psathyrella candolleana a-j ven da De Candolle, un micòlogh bin conossù.

Pissacan àut fin-a a 6 cm e con ël capel nen pì largh che 3 cm; capel da campanulà a oval o semisférich, o spianà, color òcra o bianch ëspòrch, pì scur al sentro, igròfan, motobin sùtil, con ël bòrd festonà ant j’esemplar nen tròp vej. Gamba silìndrica e sutila, curva, veuida e fibrosa, bianca, pruinosa da giovo, dle vire con reste dël vel parsial. Lamele motobin spësse e sutile, aderente a la gamba, bianche o cafè-làit o pì o meno rosà. Carn che a esist ëscasi nen.

Bòrd soagnà da dij fiòch bianch unì e fin, soens strià. Lamele s-ciasse, gris lila peui brun porprà. Fil brinà. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,5 o 1 cm, motobin ciàira, fràgil, fibrilosa-povrosa. Carn sutila, fràgil.

A chërs a bocc ant ij pòst motobin ùmid e con ronze, an sle tòpe che a marso, an sjë scart dël bòsch, an sla tèra grassa, a la prima e a l’otonn.

A chërs a bocc o gregari, ant ij bòsch, le bordure, ij pòst erbos, e via fòrt.

A ven dàit për mangiativ.




#Article 76: Coprinus atramentarius (365 words)


Pissacan àut fin-a a 20 cm; capel prima ovà e sarà an sla gamba, peui campanulà; a madurassion as liquefà a parte dal bòrd sot-forma ëd n’inciòstr nèir fin-a a riduvse, a la fin, a un cit sercc nen regolar an testa a la gamba; ël capel da giovo a l’é color sënner, gris bianch o gris brun, pì scur al sentro, coatà dë scaje motobin fin-e al sentro e për ël rest strià e rigà radialment, dle vire lùcid dle vire scur. Gamba prima un pòch argonfia, peui silìndrica un pòch pì sutila an ponta e al pé, veuida, fibrosa, color bianch o grison brilant. Anel aderent a la gamba, butà an bass, fiocos, a dròca lest. Lamele motobin spësse e ventricose, dëstacà da la gamba, pruinose, prima bianche, peui reusa, peui lila brun, nèire e a la fin liquefàite. Carn sutila, bianca-sënner fin-a a che as lìquefa nen.

Capel fin a 7 cm, a euv peui cònich-bombà, da gris a brun-gris. Bòrd soens lobà nen regolar. Lamele motobin s-ciasse, biancastre peui da brun porprà a nèire. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 1,5 cm, gorëgna, bianca, con n'argonfiament a anel motobin bass. Motobin a sloa.

Piasent, fin.

A chërs pì che àutr an pianura, an sij pra, ant ij pòst nen coltivà, arlongh ij fonsaj, ant ij parch dle sità; tut l'ann (specialment a l'inissi dla prima) se l'invern a l’é nen tròp frèid.

A chërs ëdzora a detrit ëd bòsch, soens anterà e a smija terìcol. A bocc.

A l'é solitament comestìbil, ma a l'é velenos quand a l'é mangià ansema a 'd beivande alcòliche.
Costa specie a conten dle sostanse velenose che a càuso ëd j’inconvenient mach se a son compagnà da 'd beivande alcòliche. Ij sìntom ëd l'antossiament a son ëd tipo “eretìstich”, val a dì vasodilatassion con congestion e anrossament dla cera e dla pel dla testa, smangisson an tut ël còrp; ant ij cas pì grav a peulo vnije ëdcò disturb ëd pansa e cheur, pì fòrt se ël pissacan a l’é stàit mangià quand che a l’avìa le lamele già colorà ëd reusa. Generalment ij sìntom a sparisso da soj an pòche ore.




#Article 77: Lactarius trivialis (108 words)


Capel fin a 15 o 20 cm, dle vire brinà al bòrd, variàbil, òcra lila, da bes rossastr a brun vinos, soens dëscolorant. Lamele arcà, adnà decorente, crema ciàir peui òcra ciàir. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 4 cm, an pressa veuida e pien-a d'eva, slissa, da seulia a rupìa, biancastra o crema òcra ciàir. Carn da biancastra a un pòch dël midem color an surfassa. Làit bondos, a sëcca an perle bes vërdastre an sle lamele, àgher. Odor débol frutà.

A chërs sota conìfere mës-cià con le biole, ant ij pòst ùmid.

As peul nen mangesse.

Lactarius trivialis (Fr. : Fr.) Fries




#Article 78: Boletinus cavipes (102 words)


Capel fin a 12 cm., a pupa peui disteis, da fibrilos-feltrà a un pòch scajos, brun ross rusment o ross arancion. Bòrd apendicolà. Tuboj motobin curt, arcà decorent, da biancastr a giàun oliva o òcra monet. Përtus fin a 3 mm.. Gamba àuta fin a 8 cm. e larga fin a 1,5 cm., an pressa veuida an bass, dël midem color sota a un anel fibrilos-fiocos. carn pòch spëssa, mòla, da biancastra a giaunastra, a cambia nen. Savor doss. Odor débol. 

A chërs mach sota ij malëzzo (Larix decidua, a l'ha pì car la montagna.

Comestìbil.

Boletinus cavipes (Klotzsch ex Fries) Kalchbrenner




#Article 79: Xerocomus armeniacus (105 words)


capel fin a 10 cm., vlutà pì o men chërpà, reusa rossastr o lila ametista, dëscolorant an arancion armogna peui òcra ciàir. Tuboj motobin curt, adnà un pòch decorent, giàun motobin ciàir peui vërdastr, a ven-o bleu. Përtus motobin largh, da giàun ciàir a vërdastr, a ven-o bleu a fërteje. Gamba àuta fin a 12 cm. e larga fin a 2,5 cm., da seulia a strià, un pòch dël midem color, pì giàuna an su e canela arancion an bass. Carn giàun ciàir ma armognan o arancion rossastr an bass, dossa. 

A chërs dzortut sota latifeuje], ant j'indrit ciàir erbos.

Comestìbil.

Xerocomus armeniacus (Quélet) Quélet




#Article 80: Boletus calopus (104 words)


Capel fin a 15 cm, vlutà o feltrà peui squase plà, bes grisastr motobin ciàir peui òcra brunastr ciàir con tonalità giaunastre o olivastre. Tùboj giàun ciàir peui oliva. Përtus fin, giàun motobin viv peui monet ëd grisastr oliva ciàir, a ven-o bleu al toch. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 4 cm, relativament slansà, clavà, giàun ciàir an su, carmini viv ant j'àutre part, con retìcol bianch an su e dël midem color vers ël bass. Carn crema biancastra, a ven bleuva. Odor da débol o frutà a asilos.

A chërs sota latifeuje e conìfere.

As peul nen mangesse.




#Article 81: Boletus luridus (128 words)


Capel fin a 20 cm, sech, finiment feltrà, giàun òcra con tonalità olivastre peui òcra groson, da brun rossastr a macià ëd brun nèir. Tùboj giàun olivastr, a ven-o bleu. Përtus fin, giàun peui da groson a rossastr o ross sangh peui pì ciàir, a ven-o bleu. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 5 cm, giàuna an sima, groson rossastra peui porpra vinos an bass, ornà da un retìcol ross o brunastr fin an su, con le maje ch'a së stiro largament an vers ël bass. Carn consistenta, giàun motobin ciàir ma da ross a vinosa al pé dla gamba, tipicament rossa dzora dij tùboj, a ven motobin bleuva. Savor doss.

A chërs ant ij bòsch e ant ij parch.

Comestìbil.

Boletus luridus Schaeffer




#Article 82: Boletus permagnificus (113 words)


Capel fin a 8 cm, sliss, seuli o un pòch feltrà, ross sangh ëscarlat saturà, peui coram dëstiss, brun ross o òcra, a ven bleu al toch. Tùboj da giàun a vërdastr, a ven-o bleu. Përtus cit, ross sangh, pì groson an vers ël bòrd, a ven-o bleu. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 3 cm, un pòch radicanta, con un retìcol ross viv spess dzora a un fond giàun òr, bleu nèir al toch. Carn giaunastra, marmorà, a ven bleuva al taj, assidulà. Odor frutà assidulà débol.

A chërs dle vire a bocc, ant ij bòsch, la macia, dzortut sota la rol.

Sensa anteresse alimentar.

Boletus permagnificus Pöder




#Article 83: Boletus rhodopurpureus (143 words)


Capel fin a 15 cm, globos peui a mesa sfera o bombà, sliss peui sech, da feltrà a plà, motobin bolà o rugos a l'inissi, ëd color fondamentalment reusa antich caraterìstich, peui mës-cià ëd giaunastr, giàun, rossastr, vinos, e a la fin gris oliva monet o viòla spòrch. Tùboj frastajà, giàun viv, a ven-o bleu. Përtus fin, giàun dorà o pì tipicament da ross groson a sangh, a ven-o motobin bleu. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 7 cm, gorëgna, a eliss peui silìndrica-clavà, da giàun motobin viv a groson o rossastr vinos al pé, coatà da un fin retìcol dël midem color o ross viv. Carn consistenta, motobin pòch ëspëssa, giàun òr, a ven sùbit bleu nèir al taj, peui vinosa. Savor doss. Odor débol.

A chërs sota latifeuje, dzortut sota la rol o ant le bordure.

Velenos.




#Article 84: Boletus rhodoxanthus (114 words)


Capel fin a 20 (o 25) cm, sliss peui finiment tomentos, biancastr con tonalità giaunastre, òcra e soens reusa, almanch al bòrd. Tùboj giaunastr peui oliva, a ven-o un pòch bleu al taj. Përtus giàun peui da ross groson a ross sangh, a ven-o bleu al toch. Gamba àuta fin a 16 cm e larga fin a 8 cm, giàuna motobin viva, ross sangh o vinos an bass, tuta coatà da un retìcol a maje longhe e pontinà ëd ross peui brun ross. Carn giàuna cròm viv o saturà, an gavand ël pé (rossastr), a ven un pòch bleuva al taj, dossa.

A chërs sota latifeuje.

As peul nen mangesse.

Boletus rhodoxanthus (Krombholz) Kallenbach




#Article 85: Boletus satanas (112 words)


Capel fin a 25 (o 30) cm, sliss peui vlutà, biancastr monet con tonalità grisastre, vërdastr, oliva, bistr, rosastre. Tùboj giàun peui vërdastr, a ven-o pòch bleu. Përtus giàun peui ross sangh, pì groson o giaunastr al bòrd, a ven-o bleu. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 12 cm, sférica peui clavà, giaunastra o giàuna an su, rossa an mes, giaunastra o vërdastra monet an bass, con retìcol motobin fin, ross sangh. Carn ëspëssa, biancastra o giàunastra, a ven pòch bleuva, dossastra. Odor a man a man nausiant.

A chërs vzin ai bòsch, ant ij tajiss ëd latifeuje. A l'ha pì car la càud.

Velenos.

Boletus satanas Lenz




#Article 86: Polyporus ciliatus (254 words)


Cit Polyporus, caraterìstich për ij përtus motobin cit e la gamba tigrà, che a smija, an cit, col ëd Macrolepiota procera. 
Capel fin-a 7 cm., da bombù a spianà e amburià, sbassà al sentro, un pòch a ambossor; con ël bòrd un pòch ondolà, pitòst regolar, prima curvà an vers ël bass peui dëstendù, aùss, con dij peil fin fin. Surfassa da quase seulia a un pòch scarvassà, con dë zone a anèj un pòch pì scure, ëd color brun gris con na component oliva, che a tira un pòch a vnì giàuna vnisend veja.
Imenòfor fàit da tùboj curt, longh fin-a a 2 mm., spess parèj dla carn dël capel o un pòch ëd pì, un pòch dëcurent, biancastr e poi un pòch giaunissant. Përtus rotond, motobin fin, aprepò 4-6 për milim. Gamba da sentral a un pòch scartà, silìndrica o pen-e slargà an vers l'àut e an vers ël bass, pitòst arbusta, larga 6-12 mm e ëd sòlit lunga parèj dël il diametro dël capel, tigrà-scressià da bande ëd na colorassion che a smija cola dël capel, ansima a un fond biancastr.
Carn spëssa fin-a a 2 mm ant ël capel, elàstica e com ël coram ant la gamba e e ant ël capel già da giovo, ëd color bianch crema spòrch; odor che as sent nen, savor doss, pòch significàtiv.

A chërs ëd sòlit a cit grup ansima a bion o ramet ëd latifeuje, a preferiss Alnus (verne) e Fraxinus (frasso). Da la prima a l’inissi dl’istà.

As peul nen mangesse.




#Article 87: Ganoderma lipsiense (101 words)


La surfassa dë dzora a l’é brun-a, maròn tabach fin a nèira anvejand. Ël contest a l’é brun rossastr, ij tuboj a son dël midem color. Ij bòrd, an mente dla chërsùa, a son ciàir; la surfassa ëd sota a l’é biancastra bes, a ven scura con la manipolassion. Quand che le spore a maduro, ël fonz a peul esse coatà da ‘d pover sporal: a smija na drolarìa, ma a l’é mal fé spieghé com ch’a possa capité.

Costa lenga a smija motobin a Ganoderma adspersum.

A chërs al pé dle latifeuje, da ràir sota conìfere.

As peul nen mangesse.




#Article 88: Cantharellus cibarius (149 words)


Capel fin a 15 cm, da turbinà a ancreus, da giàun groson a òcra. Part drùa (imenòfor) a pséud-lamele forcà. 

A l'ha color giàun pì o men lusent, che dle vire a smon dle nuanse portugal. Le lamele a son pitòst dle pséud-lamele, përchè a fan còrp ùnich con la carn dël bolè. A l'ha 'l capel iregolar e ondulà.

A nass da maj a novèmber an tuti ij bòsch, dzortut coj rich d'umidità.
A seurt pì che tut apress ij temporaj o durant le pieuve longhe.
As na treuvo a partìe ëd vàire un davzin a l'àutr o bele tacà dontré ansema; dle vire a son an fila o an sercc. Miraco a l'é pì ràir che na vòta.

Mangiativ, bon.

Ël Balbis (1800, ai sò temp la denominassion sientìfica a l'era Agaricus cantharellus) ant soa grafìa a arpòrta 'l nòm galitole, ch'a conferma 'l nòm atual garìtole.




#Article 89: Phallus impudicus (111 words)


A l'inissi sférich o a euv, fin a 6 cm, biancastr, con na rèis al pé. Da fòra gelatinos, andrinta a l'ha na màndola bianca (savor ëd cit pòis fresch) sircondà da na gleba verd oliva. Na vira madur, la gleba a l'é oliva portà dzora a na testa cònica alveolà ansima a un pé silìndrich bianch a fus, àut fin a 22 cm e largh fin a 5 cm, con dij veuid. Odor repulsiv, as sent a distansa.

A l'é arcognossìbil për la forma caraterìstica a picio e për l'odor cadavérich ch'a l'é possibil sente già a quàich méter ëd distansa.

A chërs ant ij bòsch.

As peul nen mangesse.




#Article 90: Parlà dla Galia (1384 words)


La Parlà dla Galia a l'é la lenga dij Selt che as parlava an Galia d'nans che 'l Latin volgar ëd j'ùltim temp dl'Imperi Roman a l'avnisèissa a esse dominant ant la Galia Roman-a. La lenga i la conossoma da vàire sent iscrission ant sij ròch, ant sla siràmica e vàire d'àutre ròbe dël dovré comun, e ansima a dij sòld. Pì ëd rèir ansima a dël piomb, e mach na vira ansima a dlë zinch). A son stàite trovà daspërtut për la Galia Roman-a, visadì dzortut ant lòn che al dì d'ancheuj as ciama Fransa, ma ëdcò an vàire part dla Svìssera, dl'Italia, dla Gërmania e dël Belgi. (Meid 1994).

La parlà dla Galia a l'é gropà an manera parafilètica con le lenghe selt-ibèriche, ël Lepontin e la Lenga Galata con ël nòm ëd Séltich continental.

Le pì veje iscrission an séltich continental, che a fan data bele che a 6 secoj aGC, a son an Lepontin (che chèich vira a diso dialet dla parlà dla Galia). A son stàite trovà ant la Galia Cisalpin-a e a dòvro na forma ëd Vej Alfabet Itàlich. Iscrission ant l'Alfabet Grech dël III secol aGC a son stàite trovà anviron a le boche dël Ròno, nopà che cole iscrission che a fan data a l'época dla Galia Roman-a a resto dzortut an Alfabet Latin.

Gregòri ëd Tours a scrivìa ant ël VI sécol dGC, che dla gent ëd le soe bande a parlava ancó a la manera dla Galia.

[χ] a l'é n'alòfon ëd /k/ anans ëd /t/.

L'alfabet ëd Lugan, dovrà an Galia Cisalpin-a për ël Lepontin:

L'alfabet ëd Lugan a ten pa separà vosà e oclusive mute, pr'esempi P a val tant për /b/ che për /p/, T as dòvra tant par /t/ che për /d/, K për /g/ ò pura /k/.
Z a l'r belfé che a sia për /ts/. U /u/ e V /w/ a son distinte antra lor mach ant j'iscrission pì veje. Θ a l'é belfé che a vala /t/ e che X a la sia /g/ (Lejeune 1971, Solinas 1985). 

L'alfabet dël Grech oriental, dovrà ant ël mesdì dla Galia Transalpin-a:

χ a val [χ], θ a val /ts/, ου a sta për /u/, /ū/, /w/, 
η e ω a valo tant për le vocaj corte che për le longhe /e/, /ē/ e /o/, /ō/, dëmentrè che ι a l'é na /i/ curta e ει a sta për /ī/. Noté che la Sigma ant ël Grech Oriental a jë smija a na C (as dis che a l'é na sigma lunà). Tute le litre greche as dovravo, gavà phi e psi.

Alfabet latin (monumental e corsiv) dovrà ant la Galia Roman-a:

G e K a son dle vire dovrà an manera che a smija a sio equivalent antra lor (dzortut dapress a na R). Ð/ð, ds e s a peulo rapresenté /ts/. X, x a stan për [χ] ò pura /ks/. Q as dòvra mach da rèir (pr'esempi Sequanni, Equos) e a peul esse che a sia n'arcaism (na *kw resta lì). Ð e ð a son dovrà ambelessì për rapresenté la litra Tau Gallicum (la dental africativa dla Galia), che a l'é ancó nen stàita giontà ant l'unicode. Ant ël sìmbol vèir la barëtta sentral a tira longh për tut ël glif.

Për vàire rason (vardé ëdcò Italo-Séltich) as peul disse che la gramàtica latin-a e cola dla Galia a së smijèisso antra lor. Lë stòrich fransèis A. Lot a dis che cost a peul esse stàit un dij fator che a l'han giutà a spantié ël latin an tuta la Galia Roman-a. 

Ant la parlà dla Galia a-i son 6 cas (Lambert 2003 pp.51-67). An comun con ël latin a l'ha nominativ, acusativ, vocativ, genitiv e cas dativ. Andoa ël Latin a l'ha sò ablativ, ant la parlà dla Galia a-i é në strumental e a podrìa 'cò ess-ie stàit un locativ. Ël material trovà an lassa studié dzortut ij cas pì comun (nominativ e acusativ) e le rèis pì spantià (an -o- e -a-). Motobin pì malfé a l'é studié ij cas nen tant dovrà ant j'iscrission, ò le rèis pì rèire, coma -i-, -n- e cole con n'oclusiva. La tàola ambelessì sota a smon ij cas dont i soma pì sigur. Un veujd a veul dì che la forma a l'é mai stàita trovà da gnun-e part.

Vàire vire a-i é n'evolussion stòrica che i l'oma podù vëdde, pr'esempi ël dativ singolar ëd na rèìs -a- a l'é -ai ant j'iscrission pì veje, peui a ven -e e donca -i. Notaman anteressant a l'é la corispondensa antra genitiv singolar e nominativ plural, che a podrìa esse na forma ëd partitiv nominalisà.

Numeraj ordinaj da le gravure ëd La Graufesenque con un rafront al latin d'antlora e a dj'àutre lenghe séltiche

La veja parlà dla Galia a jë smijava al latin motobin dë pì che nen lòn che le lenghe séltiche moderne a jë smijo a le lenghe romanse.

Ël Còrpus dla parlà dla Galia a l'é publicà ant ël Receuil des Inscriptions Gauloises (R.I.G.), an quatr volum:

Ël pì longh test an parlà dla Galia che as conòssa a l'é stàit trovà ant ël 1983 a
L'Hospitalet-du-Larzac () ant l'Aveyron. 
A l'é scrivù n'alfabet latin corsiv ansima a doe cite feuje ëd piomb. Ël contnù a l'é na mascarìa, tirà a còl a na chèich Severa Tertionicna e a na partìa d'àutre fomne (vàire a chërdo che a fusso na partìa ëd masche che as rusavo con cole che a l'han scrivù sto mascheugn-sì), ma ël sust giust d'ës test a resta nen tant ciàir. 

Ël calendari ëd Coligny a l'é stàit trovà a Coligny, tacà a Lion (Fransa) ansema a na statua che a l'é stàita identificà coma Apòlo. Ël Calendari ëd Coligny a l'é un calendari lun-a-solar, che a divid l'ann an doe part, con ij mèis marcà sota. SAMON istà and GIAMON anvern. La data dël SAMON- xvii a resta marcà coma TRINVX[tion] SAMO[nii] SINDIV.

N'àutr test amportant a l'é la feuja an piomb ëd Chamalières (elem. 100), gravà ant sël piomb an latin corsiv, an dódes righe, che a smija torna esse un mascheugn ò pura n'evocassion adrëssà a la divinità Maponos. La feuja ëd piomb a l'era starmà ant na sorgiss, coma soèns a-i càpita con ste sòrt d'iscrission.

La gravura ëd La Graufesenque, Millau ( ), scrivùa an latin corsiv ansima a na sieta ëd siràmica, a l'é la sorgiss fondamental ëd numeraj dla Gaja. A l'é belfé che a la sia stàita scrivùa ant na bòita ëd vasarìa e che ij nùmer a-j feìsso arferiment a ij forn ëd cheuita, numerà da 1 a 10.

Vàire iscrission curte a son stàite trovà ansima a dj'ornament a spiral. Coste a son antra j'ùltime marche lassà da la parlà dla Galia. Sti ornament as pensa che a fusso dait an cadò a le fije daj giovo che a-j andavo dapress, e a l'han ëdzora dj'iscrission coma moni gnatha gabi / buððutton imon (elem. 119) bela fija, ciapa un basin  and geneta imi / daga uimpi (elem. 120) 'I son na fija, brava (e) bela.

Ant la Svìssera a son stàite trovà iscrission motobin da rèir, ma a-i é un përfond ëd topònim modern derivà da nòm an stil gàlich, coma an tut ël rest dla Galia. A-i é na statua ëd na divinità fumela setà con n'ors, che a diso Artio, trovà a Muri, davsin a Berna, con n'iscrission latin-a DEAE ARTIONI LIVINIA SABILLINA, che a jë smija a al gàlich Artiyon- divinità fomela dl'ors. 

Vàire sòld con iscrission gàliche ant l'alfabet grech a son stàite trovà an Svìssera, pr'esempi RIG IV Nrs. 92 (Lingones) e 267 (Leuci). Na spa che a fa data a la Coltura ëd La Tène a l'é stàita trovà a Port davsin a Bienne. Ansima a la lama a-i é scrit-je KORICIOC (Korisos), che a l'é belfé che a sia ël nòm dël frè che a l'ha fala. 

L'iscrission pì avosà che a sia trovasse ant le bande svìssere a l'é la Taolëtta ëd Zinch ëd Berna, andoa a-i é gravà  ΔΟΒΝΟΡΗΔΟ ΓΟΒΑΝΟ ΒΡΕΝΟΔΩΡ ΝΑΝΤΑΡΩΡ, e che a smija dedicà a Gobannus, la divinità séltica dij frè. Sésar a conta che dij catast fiscaj scrivù ant l'alfabeth grech a l'ero trovasse ant le bande dj'Helvetii.




#Article 91: Baron Litron (474 words)


Ël Baron Litron (sò nòm vèir a l'era Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum) a l'era nassù ant ël castel ëd Karlshausen, ant ël Baden, ij 27 ëd giugn dël 1692, fieul dël baron Federich Cristòfo Leutrum, gran magìster dij bòsch da cassa dël duca ëd Württemberg, e dla baronëssa Ana Giulian-a Gemmingen-Bürg.
A l'era frel pì cit ëd Carl Magn Leutrum.
Baron Litron a l'é rivà an Piemont dël 1707.
Dòp un pòch ëd gavëtta ant l'esèrcit dij Savòja, dël 1735 a l'é brigadié general.
Ai 24 d'otóber 1744 a ven nominà goernator ëd Coni e ëd soa provinsa.

Ant ël 1744 ij fransèis (pòchi ani prima ëd serché dë pijé Turin, quand a son stàit fërmà an sl'Assieta), a serco dë pijé Coni. Ma Baron Litron a resist për 40 dì, fin che a-i rivo ëd rinfòrs da Turin.
Ij 21 d'otóber 1745 a bat l'esèrcit dël marëssal Mirepoix a Seva.
A meuir a Coni ij 16 ëd maj dël 1755 e a l'é stàit sotrà ant la cesa valdèisa dël Ciabass, davzin a Luserna.
Na vira che a l'é vnùit famos a l'han scrivuje na bela balada che a l'é peui ëvnùita famosa ëdcò chila.

Costa canson as treuva 'dcò 'nt ël lìber Canti popolari del Piemonte 'd Costantino Nigra sota al tìtol Il barone di Leutrum.

Drinta 'd Turin, soldà e sgnor,
Prinsi e marchèis, son 'n dolor: 
tute le dame, tuti ij baron 
pioro la mòrt 'd baron Litron 
Sua Maestà, quand l'han contaje: 

ciama per Coni so carossé, 
baron Litron cor a trové 
A la Madòna, quand l'é rivà, 
prima d'antré drinta 'n sità: 
son-o baodette, sparo canon 
për arlegré baron Litron 
Sua Maestà, quand l'é stàit là, 

j'é pa speransa 'd podèj guarì… 
Sua Maestà straca del viage: 

la Lea d'Angel improvisà 
baron Litron, 't arcòrde pa? 
Deuve guarì da cost tò mal, 
mi 't fasso sùbit prim general,  
J'é pa ni re, ni general, 
dnans a la mòrt gnente ch'a val 

baron Litron, mi 't veuj salvé 

dnans a la mòrt valo pa gnente 
Ma disme 'n pòch, baron Litron, 
veusto pa meuire da bon cristian? 
It batezerìa, 'l vësco 'd Turin 
e mi vnirìa fé da parin 
Ringrassio tant Vòstra Corona, 
diso na còsa, che Dio 'n përdon-a: 
fede 'd barbèt, costum d'alman, 
peusso nen meuire da bon cristian! 
Ma vorìa fete d'onor ben gròss, 
'n monument a Sant'Ambreus, 

e tante volte scandalisà 
Veuj pa ch'a 'm buta na lustra eterna 
l'é mèj sotreme ant la Val Luserna… 
Con ij barbèt là 'm sotraran, 
e là 'l me cheur s'arposerà tan… 
Baron Litron l'é spirà adess, 
tiro 'l fià longh tuti ij Fransèis… 
Baron Litron a l'é spirà, 
le fomne pioro, pioro ij soldà 
Son-o le ciòche, tron-o ij canon, 
a l'é spiraje Baron Litron! 
Baron Litron a l'é spirà, 
pioroma tuti, grand e masnà.




#Article 92: Bardonecia (145 words)


Bardonecia (Bardonescha an ossitan; Bardonecchia an italian) a l’é un comun ëd 3.194 abitant  dla provincia ëd Turin ant l'àuta Valsusa.
A resta a n'autëssa ëd 1312 méter, an sël ri omònim.

La paròchia ëd Sant Ipòlit a goerna un còro ëd bòsch dël sécol ch'a fa XIV e na vasca batesimal dël 1573.
Da banda dla cesa, ël Musé Cìvich a archeuj testimonianse dla vita paisan-a e ëd papé stòrich.

Bardonecia a l'é n'amportanta stassion dë schi.
Dël 2006 a l'ha ospità le gare ëd tàula da fiòca dij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX.

Bardonecia a l'é l'ùltima stassion dël treno prima dla Fransa. La ferovìa a va an Fransa a travers dla galarìa dël Fréjus.
Da Bardonecia a part ëdcò la galarìa autostradal dël Fréjus.

Ël sìndich a l'é Francesco Avato (dal 2001 al 2011 e dal 2016).

Bardonecia a l'é gemelà con:




#Article 93: Osta (671 words)


Osta o Aosta (Aoste an fransèis, Aoûta o la Veulla an franch-provensal) a l’é un comun ëd 34.390 abitant  dla Val d'Osta.

La sità a l'é bagnà da la Deura Bàutia e dal Buthier.

Osta a l'é fondà anviron dël 23 aGC da Terensi Varon, ant ël leu anté ch'a-i era sò acampament, con ël nòm Augusta Praetoria.
Terensi Varon a fà ëdcò fabriché l'arch d'onor a l'intrada dla sità.
La sità roman-a a l'era sircondà da 'n retàngol ëd muraje, orientà vers ij quatr pont cardinaj.
Le muraje nòrd e sud a mzuravo 724 méter ëd longhëssa, cole a est e a òvest a j'ero ëd 572 méter.
Ij rampar a j'ero àot 8,50 méter an mojen-a e a j'ero arvestì an pera da la part esterna.
Ansima a-i era 'n parapèt àot 1,80 méter ch'a protegìa ël senté 'd ronda, largh 4,17 méter.
Da la pòrta pretòria a est a la pòrta decuman-a a òvest a-i passava la via pretòria, ch'a mzurava 9,46 méter ëd larghëssa.
La sità a l'era formà da eut gran retàngoj, quatr a nòrd e quatr a sud dla via pretòria.
An sità a-i ero ëdcò j'edifissi pùblich: teatro, anfiteatro, fòro e ij bagn për fé j'aque.
Dël teatro, a nòrd ëd la pòrta pretòria, a-i resta ancor na muraja massissa àuta 22 méter, a quatr pian, con dë fnestre quadrà e arquà: a podìa ten-e pì che 3.000 përson-e.
L'anfiteatro a l'era a nòrd dël teatro; ant jë scrit ëd l'età ëd mes a l'é ciamà Palatium Rotundum, visadì Palass Ariond.
Ël fòro a l'era 'n gran pòrti dobi ch'a sarava 'n retàngol ch'a mzurava 86,80 méter da est a òvest e 95,20 méter da nòrd a sud.
As treuva a òvest dël leu anté ch'al di d'ancheuj a-i é la catedral.
Lë spassi andrinta al retàngol a l'avìa a sò sènter un templi a ses colòne e d'àutri doi templi a j'ero butà an facia a cost-sì, pogiand-se a le muraje anterne ëd cost ëspassi.
N'àutr templi, consacrà a Dian-a, a l'era anté che ancheuj as treuva la catedral.
Scond na tradission, Pilat a sarìa passà për Osta an andasend an esili a Vienne.
N'àutra tradission a fortiss ël passage a Osta dl'apòstol Pé.

Con lë spantiesse dël cristianésim as ancamin-o a costruì dle cese.
La pì antica a l'é la catedral, ch'as treuva ant la cripta dla catedral dël di d'ancheuj: a l'é dël IV sécol, con travaj pì tard testimonià da la varietà djë stij dij capitej (bisantin, romànich e via fòrt).
A l'ancamin la comunità cristian-a d'Osta a dipendìa dal vësco ëd Vërsèj, Eusebi.
Dël 364 Eusebi a ancaria Eustassi d'esse ël prim vësco d'Osta.
La diòcesi a l'era sufraganta 'd Milan.
Ëd cost perìod Osta a pija 'l tìtol ëd sità, qualìfica dàita a le sede episcopaj: ansima a vàire monede merovinge stampà a Osta as les Austa Civitat fit. Austa.

Ij prim vësco d'Osta a son ëstàit:

Apress ch'a-i dròca l'Amper roman, la Val d'Osta a resta sota d'àutre dominassion, dont la pì amportanta a l'é cola dij Borgond.
L'aministrassion sivila e giudissiaria a l'era però gestìa daj vësco, tanme cont.
Ël tìtol ëd cont d'Osta a l'é goernà daj vësco fin-a a Oger Moriset (1411-1433); peui a passa ai Savòja.
Ant ël 1032 la val as treuva già an tra ij possediment d'Umbert Biancaman e a restrà ai Savòja për pì 'd neuv sécoj.
Dël 1191 Tomà I a conced a Osta ël papé dle franchise: la sità as angagia a esse fidela ai Savòja e ël cont a-j conced na fòrta autonomìa.

An sità a-i é l'Università dla Val d'Osta.
Tuti j'agn, a la fin ëd gené, a-i é an sità la Fera ëd Sant Ors (Foire de Saint-Ours), fera ch'a armonta a l'ann 1001.

L' aeropòrt d'Osta Corrado Gex as treuva a Saint-Christophe.
Osta as treuva an sla lìnia feroviaria Civass-Pré-Saint-Didier.
As trata 'd na ferovìa con mach un binari, nen eletrificà.

Ël sìndich a l'é Fulvio Centoz (da l'11/05/2015).

Osta a l'é gemelà con:




#Article 94: Grujasch (124 words)


Grujasch -:- (Grugliasco an italian) a l’é un comun ëd 37.704 abitant  dla provincia ëd Turin.
A resta a n'aotëssa ëd 293 méter an sël livel dël mar, a la periferìa sud-òvest ëd Turin, vers Rìvole e l'amboch ëd la Valsusa.

Grujasch ant l'Età ëd mes a l'era un borgh fortificà che, dal sécol ch'a fa XIV, a l'é antëgrà ant ël sistema ëd difèisa ëd Turin: ij 14 d'avril dël 1360 Medeo VI, ël cont Verd, a l'avìa ordinà a la comun-a ëd fé sarament ëd fedeltà a la sità 'd Turin.

A Grujasch a-i era un dj'ospidaj psichiàtrich ëd Piemont.
A l'ha sarà dël 1984, séghit a larforma Basaglia dël 1978.

Ël sìndich a l'é Marcello Mazzù (dal 26/05/2002 -second mandà: 2007-).




#Article 95: Mersnasch (136 words)


Mersnasch (Mercenasco an italian) a l’é un comun ëd 1.261 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël pais a resta an sla chin-a dl'anfiteatro morénich d'Ivrèja.

Na vira ël pais a l'era nominà coma Marcegnanum, Marcenagum o Marcenascum.

J'abitant dël pais na vira a travajavo la campagna, an sëmnand ël gran e la melia, a l'avìo 'd vigne e a fasìo 'l vin.
A coltivavo ëdcò la càuna për fé la tèila.
A anlevavo 'd bes-ce tanme vache, crin, galin-e e òche.

A-i é staje d'agn che tanti a travajavo tanme dipendent ëstataj dle ferovìe; Mersnasch a l'era antlora stranomà ël pais dij ferovié.

Al di d'ancheuj gran part ëd j'abitant a l'é ampiegà ant j'andustrie dle sità davzin-e, ma la tèra a l'é ancor bin coltivà.

Ël sìndich a l'é Giovanni Francesco Levrio (da l' 8/06/2009).




#Article 96: Bricheras (579 words)


Bricheras (Bricherasio an italian, Bricairàs an ossitan) a l’é un comun ëd 4.367 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij prim segn ëd vita an cost pais a-i son ai pe dël mont Vandalin. Ij Ligurin a son ëstàit ij prim a vive a Bricheras apopré 200 ani anans che ij Roman.
La prima marca dl'esistensa d'un pais con ël nòm ëd Bricheras a l'é dël 1159. Ant un document as parla d'un Guglielmus de Bricarasio coma testimòni ëd na donassion tra jë sgnor ëd Luserna e l'Abassìa dë Stafarda.
Dël sécol ch'a fa XI Bricheras  a l'era féod dj'Anscarich, che a l'han construì sò castel e dël 1296 a l'han preparà 'l prim statù comunal.
Ant ël sécol ch'a fa XIV a-i é stàit ël tramud ëd Bricheras ant ël leu anté che as treuva ancheuj, quand ël prinsi Filip ëd Savòja-Acaja a l'ha decidù (1324) 'd mudé costa comun-a pì davzin a sò neuv castel, ch'a l'era pròpi al prinsipi dla Val Pélis.

Vàire vire Bricheras a l'é stàit teritòri ëd bataja për tuti coj sgnor che as fasìo la guèra për controlé 'l Monfrà: parèj vàire vire 'l pais a l'é stàit dësblà e butà a sach.
Ël neuv leu andoa as trovava, al prinsipi dla valada, a lo butava an mes a la guèra tra Catòlich e Valdèis; pròpi a Bricheras a-i era 'l Tribunal ëd l'Inquisission che a tormentava e massava tuti ij protestant. Aj 9 d'avril dël 1374 l'inquisitor Antonio Pavoni a l'é stàit sassinà e parèj a l'é vnù fòra che 'dcò a Bricheras a-i era na comunità 'd Valdèis.

Dël 1360 , dòp la dërota 'd Giaco d'Acaja ant la guèra contra Medeo VI ëd Savòja, Bricheras a l'é stàit da an feod a na famija con origin monfrin-e, ij Cacheran, che a l'avran un ròl franch amportant për la stòria dël pais fin-a al sécol ch'a fa XIX.
Con lor Bricheras a l'ha conossù 'n un gran dëslup comersial e econòmich.

Ant ël sécol ch'a fa XVI a l'é furnìa l'época 'd richëssa e a l'é ancaminà la crisi. Ij teritòri 'd Bricheras e dla valada a son soens teatro 'd guèra tra Spagneuj e Fransèis: dël 1525 a l'é 'dcò staje 'n taramòt che a l'ha pegiorà la situassion. Dël 1537, ant la guèra 'd conquista fàita daj Fransèis che a vorìo pijé la Savòja e 'l Piemont, ij tropié 'd Fransesch I ëd Fransa, guidà da Cesare Fregoso Malatesta, a l'ha butà l'assedi al castel ëd Bricheras. La resistensa a l'é durà 22 di e peui a l'é furnìa con la dëstrussion dël castel. 

Ël '700 a l'é stàit për Bricheras un sécol assé pasi. An cost period l'agricoltura a l'é stàita motobin cissà e l'economìa a l'é dëslupasse. 

Dòp l'unità dlë stat italian la comun-a a l'ha ancaminà 'n process për dventé mèj dzoratut sota la mira dj euvre publiche. A l'han ancaminà a travajé sël sò teritòri andustrie dla seda, dij dëstilà, dla cicolada. At ël midem temp l'ariv dla ferovia a l'ha butà 'l pais an contat con tut ël Piemont.

Da la fin ëd la sgonda guèra mondial al di d'ancheuj Bricheras a l'ha avù vàire trasformassion. Ant j'ani '60 dël sécol ch'a fa XX l'andustria a l'é fasse sempre pì fòrta antramentre che l'agricoltura a l'é pa stàita bandonà con ëd bon arzultà ant la produssion ëd fruta e vin.

Ël sìndich a l'é Ilario Merlo (da l' 8/06/2009).

Bricheras a l'é gemelà con:




#Article 97: Marasmius collinus (114 words)


Capel da 15 a 50 mm, da cònich-campanulà fin-a spianà, dle vire con na cita pupa, rivestiment un pòch a gheube, sliss con l'umidità, da ocra a color isabela, dëscolorà vers ël bòrd, an mes da brun-giaunastr a brun-rossastr pi o men scur, prest s-ciairent a crema incarnà; orl legerment strià, soens scanalà. Lamele scasi libre a la gamba, spassià, da bianch a crema spòrch fin a grisastre con l'età. Gamba 30-70 x 3-5 mm, pitòst sutila, pi o men veuida, bianca con tendensa a vnì giauna, fiocosa al pe. Carn sutila, biancastra, con odor un pòch nauseant, gnun savor.

A chërs ant l'erba sota latifeuje, an pra calcaros o sabios.

Sensa anteresse alimentar.




#Article 98: Colegn (222 words)


Colegn -:- (Collegno an italian) a l’é un comun ëd 50.120 abitant  dla provincia ëd Turin.

A Colegn a-i era un dj'ospidaj psichiàtrich ëd Piemont.
A l'ha sarà dël 1984, séghit a larforma Basaglia dël 1978.

Ël Vilage Leumann ëd Colegn a l'é na borgià tirà su për j'ovrié dantorn a la fàbrica 'd coton dl'istess nòm an tra la fin dl'Eut-sent e l'ancamin dël Neuv-sent, su proget dl'anginié Pietro Fenoglio.
A pija 'l nòm da sò fondador, l'andustrial Napoleone Leumann.
Nassù an n'àrea ëd campagna, ël vilage a l'é stàit a l'orìgin dla borgià Leumann, frassion dla comun-a ëd Colegn.

Ël vilage a l'era stàit progetà për esse d'autut autònom.
An dzorpì dle ca për ovrié e ampiegà (la pì part ëd vilëtte a doi pian, con giardin) a-i ero ël convit për j'ovriere pì giovo, ij bagn, l'obergi, l'anfermerìa, la pòsta, la cita stassion dij treno, ël ni, la scòla materna e elementar, la cesa, ël sìrcol për ij travajeur e ël negòssi d'alimentar.

La fàbrica a l'ha travajà dal 1875 al 1972.
Ël vilage a l'é stàit catà da la comun-a ch'a l'ha anandià 'n travaj ëd restaurassion e valorisassion: le ca a son abità e le struture a òspito dij servissi pùblich.

Ël sìndich a l'é Silvana Accossato (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Colegn a l'é gemelà con:




#Article 99: Ivrèja (502 words)


Ivrèja (Invreja an dialet canavzan, Ivrea an italian) a l’é na comun-a ëd 24.335 abitant  dla sità metropolitan-a 'd Turin e a l'é ciamà la Capital dël Canavèis.
A resta an sla riva gàucia ëd Deura, an posission ëd gionzura antra la pian-a e ël grandios anfiteatro morénich che con ël profil regolar dla Sèra a dzorastà a tut ël teritòri d'Ivrèja.

J'abitant d'Ivrèja a son ëstranomà scorpion.

Anté che al di d'ancheuj a-i é la sità d'Ivrèja, ij Salass a l'avìo fondà ël borgh d'Ivry. Cand ij roman a pijo ël contròl dël Canavèis a fondo, dël 100 aGC, na sità al pòst d'ës borgh e a la ciamo Eporedia. La Ivrèja dël dì d'ancheuj a ven dal borgh roman, e ël topònim latin a l'é restà ant ël nòm dj'abitant, ch'as diso anco' sempe Eporedièis.
Dël domini roman, Ivrèja a goerna chèiche reste, dont cole dl'aquedot, dij tòch ëd le muraje arlongh ël fium, le reste dl'anfiteatro e la tomba d'Atecio Valeri, a l'intrada dël dòm.

Dël 774 a-i rivo ij franch.
Con costa dominassion Ivrèja a dventà contà.

Dël 989 Arduin a l'é nominà Sgnor ëd la Marca d'Ivrèja da l'imperator Oton III.
Dla prima Età ëd mes ël sènter urban a së strenz dantorn a la part pi àuta, andoa a dòmino ël palass dël vësco e ël dòm, dont al di d'ancheuj, malgré l'arstruturassion dël 1770, a resto visìbij dij tòch dël sécol ch'a fa XI.

Ant ël 1266 Ivrèja a passa sota la dominassion dij marchèis ëd Monfrà, peui dj'Angiò.

Dël 1313 la sità as sot-met ai Savòja, intrand a fé part dël prinsipà resù dai Savòja-Acaja. Sempe restand-ie sot ai Savòja, la sità a l'ha ëdcò dle sotmission feodaj locaj, pr'esempi a Iblet ëd Challant.

Dël 1641 la sità a l'é assedià dai fransèis, aleà con madama Cristin-a ëd Fransa.
Ai 30 dë stèmber dël 1704, durant la guèra ëd sucession ëspagneula, Ivrèja a l'é ocupà daj Fransèis, apress 28 dì d'arzistensa.

Ël sènter d'Ivrèja as caraterisa an soa strutura urbanìstica për la dzorposission antra la nos pì antica, ch'a goerna la strutura tìpica roman-a dle contrà ortogonaj, e la part pì moderna, ch'a së spantia an sla riva drita ëd Deura, conseguensa dël fòrt dësvlup conòmich e demogràfich dl'ancamin dël sécol ch'a fa XX.
Antra le curiosità dël borgh d'Ivrèja a-i son ëdcò dle cite dzorvivense dël vej sistema ëd denominassion stradal piemontèis, për sòlit antitolà a dle bes-ce: pr'esempi ël Vìcol dl'Ors.

A la mità dël sécol ch'a fa XIX la sità a l'avìa pòch pì che 9000 abitant e, parèj d'àutri sènter a l'amboch dle valade alpin-e, soa atività conòmica as limitava a chèiche atività dla tëssiura.
Con la fondassion dël 1908 dla sossietà Olivetti, a l'é anandiasse un lest process d'agrandiment ëd la strutura produtiva dla sità e ëd modificassion ëd la composission sossial dla popolassion.

Ant ël carlevé a-i é l'arnomà bataja dij portigaj.
Le mascre dël carlevé d'Ivrèja a son:

Ël sìndich a l'é Carlo Della Pepa (dal 28/04/2008).




#Article 100: Siriè (129 words)


Siriè (Cirié an italian) a l’é na comun-a ëd 18.832 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) ëd la Vàuda Granda, ch'a la resta antra San Carlo, Borghèt, Siriè midem, Gròss, Nòle e la Madòna dël Pré. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, con siràmica e vàire selce, che a peul esse ch'a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

Siriè a l'é na sità rica 'd monument, ch'an efet a l'é ciamà sità d'anciarm.
Ij pi amportant a son:

Ël sìndich a l'é Francesco Brizio Falletti di Castellazzo (dal 30/05/2006).




#Article 101: Barbanià (686 words)


Barbanià (Barbania an italian) a l’é un comun ëd 1.597 abitant  dla provincia ëd Turin. As treuva ant la part meridional dël Canavèis, ën mes tra Siriè e Rivareul.

Ël teritòri dla comun-a a comprend, da nòrd a sud, na part dla pianura aluvional dël Malon ant la metà ëd sò cors, ël pianàut setentrional dël conòid ëd dejession formà ant ël temp dij giassé da la Stura ëd Lans e la part terminal dla cita valada dël torènt Fandaja.

La tribù séltica dij Salass a l'ha colonisà ël teritòri antorn a la fin dël V sécol a.C., fondand un vilagi ant la pian-a ch'a dòmina tut ël Canavèis ossidental e lì davzin un bar (visadì un pais fortificà) ansima a na montà ch'a rendìa pì fàcil difènd-lo. 

La romanisassion a l'é stàita bin longa, përchè ij doj pajs a l'ero lontan da le strà ch'a mnavo da l'àutra part ëd j'Alp: për sòn ëdcò la religion cristian-a a l'é rivà mach ant ël sécol ch'a fa VII, portà daj monio irlandèis ëd San Colomban.

Antorn a l'ann mila ij doi pais a fasìo già tutun e a l'ero anfeodà a Emerich, un nòbil fòrse d'orìgin borgonda che a dominava la val dël Malon da sò castlass ëd Camagna, adess frassion ëd Rivara.

Dòp l'ani mila ij pajsan a son riussì a liberesse dal sistema feodal: a l'é restaje mach quàich rèndita al local consortil dle famije Dro, ëdcò lor ëd probàbil orìgin borgognon-a. Ël pais a l'avìa pijà la tìpica conformassion ëd l'arset a insulae, con vàire difèise ëd recinsion e fossaj.
An costi temp a l'é stàita drissà la tor-pòrta, l'ùnica intrada bin governà al pais.

Ant ël 1305 ël prinsi Filip I ëd Savoja-Acaja, antant ch'a compìa n'espansion an Canavèis, a l'ha conquistà Barbanià 'con j'arme': la Comunità a l'é stàita obligà a riconòsslo come sò sgnor. Da antlora ël pais a l'é sempre restà fidel a la cà sabauda, godend ëd vàire franchise e privilegi; tra costi-sì, ël singolar drit ëd tuti ij barbanièis ëd nen esse amprisonà e che 'l process as fasìa mach ant ël pais.

Al 1326 a armonta la prima vìsita pastoral compìa dal Vësco d'Ivrèja. Dal verbal a risulto doe paròchie: un-a dedicà a San Giulian ëd Brioude, costruìa extra moenia, e n'àutra, Sancta Maria Rucha Veteris andova a restava l'antich vilagi séltich, definìa antiquissima. Tante le capele, an particolar cola dedicà a Sant'Antoni Abà, proprietà dla Comun-a.

Ant j'ùltimi vint ani dël mila e tërzent ant ël Canavèis a l'é s-ciopà la rivòlta dël Tuchinagi ch'a l'ha vist la popolassion a ribelesse contra ij feodatari locaj. La comunità ëd Barbanià a l'é stàita an prima fila, përchè a l'era sempre an contrast për ij confin con ij cont ëd Valperga e ij pajs ëd Rivara e Levon.

Peui, quand che ij Savòja a l'han ancaminà a vende ij tìtoj ëd noblëssa, ij barbanièis, orgojios ch'a l'avìo mai avù gnun feodatari, a son fasse na coleta e a son catasse ël tìtol, dventand parèj jë 'sgnor' ëd soa Comuna-.

Dal 1400 fin-a a tut ël 1700 la Comunità ëd Barbanià, fòrta dël sostegn dij Savoja, a l'ha sovens combatù contra ij cont Valperga e ij pais a lor anfeodà për la proprietà dle pasture arlongh ël torent Malon, ciamà Pasquaròle. Le campagne militar a son stàite portà avanti për generassion da la 'Badìa', un còrp armà formà dai borghigian volontari.

Costruìa an pere e bòsch ancaminand dal secol ch' a fa XI, a l'é stàita covertà con ij mon antorn al 1500.
Antorn al milassessent a l'han giontà un coercc ëd cop per dovréla (fin-a al 1950 pì ò meno) a cioché, comben ch'a fussa lontan-a dosent méter da la cesa.

Sicurament d'orìgin séltica, la festa as selebra l'ùltima dumìnica d'agost e ël lùn-es; a vèd la partecipassion dël pais: esibission e sfilade dla Badìa alegre sirimònie e bal ant le cort, fin-a al gran final dël lùn-es sèira, con ij barbanièis dai tre ai novant'ani ampegnà a balé ël Corenton ant la piassa granda.

Ël sìndich a l'é Giovanni Battista Drovetti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).




#Article 102: Carmagnòla (118 words)


Carmagnòla -:- (Carmagnola an italian) a l’é un comun ëd 27.961 abitant  dla provincia ëd Turin.
A resta apopré a 25 chilòmeter a sud ëd Turin.

Ël borgh a l'é stàit fondà anviron dël sécol ch'a fa XI: la prima atestassion dël nòm ëd Carmagnòla a armonta a 'n papé dël 1034.

Ant j'agn 1960 la FIAT a l'avìa duvertà na fonderìa a le pòrte dla sità, lòn ch'a l'ha provocà na fòrta imigrassion.

La conomìa dla sità al di d'ancheuj a l'é gropà a la gròssa andustria e a l'a produssion bondosa d'ortaja e cereaj.
Carmagnòla a l'é arnomà për soe produssion ëd povron.

Ël sìndich a l'é Silvia Testa (dal 30/05/2011).

Carmagnòla a l'é gemelà con:




#Article 103: Caseli (128 words)


Caseli (Caselle Torinese an italian) a l’é na comun-a ëd 17.943 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij sò abitant a son ëstranomà ciapamosche.

Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla Vàuda ëd Lombardor, che a resta antra Lombardor, San Morissi, Caseli midem e Leinì. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

A Caseli a-i é l'aeropòrt ëd Turin, antitolà a Sandro Pertini.
A l'é stàit inaugurà, tanme reopòrt Sità 'd Turin ai 30 ëd luj 1953.

Ël sìndich a l'é Luca Baracco.




#Article 104: Cher (314 words)


Cher (Chieri an Italian) a l’é na comun-a ëd 35.868 abitant  dla provincia ëd Turin.

An località Vila Isnard dël 1876 a l'é trovasse un tòch d'anel an pera neolìtich an serpentin vèrd. Ma an considerand che la forma a l'é ovoidal e ël beucc a resta nen centrà, as pensa che as tratèissa nen ëd n'anel sirimonial, coma col trovà a Sassi, ma pitòst d'un pèis forà ò pura ëd n'anel për un baston da sgav, ëd coj che antlora as dovravo da vanghe. Da sòn as sàuta sùbit a na moneda gàlica dla sòrt che a copiava cole greche ëd Marsija, trovà dël 1917. A-i é la possibilità che a sia un tòch spërdù d'un tesorèt pì gròss .

Munissipi roman col nòm ëd Karreo (forma clàssica: Carrea Potentia). 

 

Pì tard la comun-a ëd Cher, dësvlupand-se da 'n vilage fortifià, a dventa autònoma dël sècol ch'a fa XII: ij 7 d'avril dël 1164 j'abitant a pijo d'assàut ël castel ansima al brich ëd San Giòrs, ën forsand ël vësco a conced-je la libertà con lë strument dij drit feodaj.
Dël sécol ch'a fa XIII Cher a spantia soa anfluensa ant sij castej e le località dj'anviron.
Dël 1311 a son ëscrivù jë Statù sivij, ratificà da l'imperator Arigh VII.

Cher a l'é stàit ocupà vàire vire dai fransèis: dal 1535 fin-a a la bataja 'd San Quintin dij 10 d'ost 1557; dal 1630 al 1642; dal 1704 al 1706; dal 1797 al 1814, con l'ocupassion napoleònica.

Le mascre ëd Cher a son la Bela Tessiòira e Mangiagrop.

A Cher a-i son due stassion feroviarie: una ch’a colega la sità con Trofarel (la stassion ëd Cher) e una ch’as treuva ant la frassion ëd Pession (la stassion ëd Pession) e a resta arlongh la ferovìa ch’a colega Turin con Génoa.

Ël sìndich a l'é Alessandro Sicchiero (da l'10/06/2019).

Cher a l'é gemelà con:




#Article 105: Civass (149 words)


Civass (Chivasso an italian) a l’é un comun ëd 25.421 abitant  dla provincia ëd Turin.
A resta davzin a la confluensa dl'Eva d'Òr con Pò.

As conòsso pòche notissie ëd Civass prima dël Mila: a l'é sità an doi diplòma, dl'843 e dël 999.
Dòp dël Mila, Civass a intra a fé part dij teritòri postà sota la giurisdission dël vësco d'Ivrèja.

Dël 1164 a l'é assignà ai marchèis ëd Monfrà e dël 1435 a passa ai Savòja.
Dël 1690, Vitòrio Medeo II a j'atribuiss ël tìtol ëd sità.

Findi al sécol ch'a fa XX Civass a l'ha pa avù ëd gròss ansediament andustriaj e a l'era dzortut un sènter ëd comersi.

La mascra ëd Civass a l'é la Bela Tolera.
La galuparìa dël pòst a son ij nissolin ëd Civass.

J'abitant ëd Civass a son ëstranomà face 'd tòla.

Ël sìndich a l'é Gianni De Mori (dal 26/06/2011).




#Article 106: Corgnè (100 words)


Corgnè (Cuorgnè an italian) a l’é un comun ëd 10.176 abitant  dl'àut Canavèis, ant la provincia ëd Turin.

Antra 'l 1150 e ël 1300, ël teritòri ëd Corgnè a l'é stàit contèis da le doe famije pì potente dël pòst: jë sgnor ëd Valperga e ij cont ëd San Martin.
Vers la fin dël 1300 la zòna a l'é al sènter dj'arvire dij tuchin.
Dël 1387 n'armada comandà da Iblet ëd Challant a buta sota assedi la sità, ch'a arzist për tre agn.
A la fin, tuta la zòna a passa sota ai Savòja.

Ël sìndich a l'é Beppe Pezzetto.




#Article 107: Gròss (107 words)


Gròss (Grosso an italian) a l’é un comun ëd 1.056 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla Vàuda Granda, che a resta antra San Carlo, Borghèt, Siriè, Gròss midem, Nòle e la Madòna dël Pré. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, con siràmica e vàire selce, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

Ël sìndich a l'é Lorenzo Spingore (da l' 8/06/2009).




#Article 108: Lepontin (592 words)


Ël Lepontin a l'é na lenga séltica estinta, cola dij Lepontii, che as parlava ant le bande dla Galia Cisalpin-a antra ël 700 aGC e ël 400 aGC. Dle vire a lo diso ëdcò Séltich Cisalpin, e a l'é considerà un dialet dël parlé dla Galia e donca na lenga dla famija séltica continentala (Eska 1998).

Sta lenga as conòss mach për chèich gravura che a lé trovasse, e che a l'é scrivùa ant l'Alfabet ëd Lugan, visadì un-a dle sinch sòrt fondamentaj d'alfabet itàlich setentrionaj, derivà da 'nt ël alfabet dj'Etrusch. 

Le iscrission dont as parla a son staite trovà dzortut anviron a Lugan, contand ëdcò ël Lagh ëd Còm e ël Lagh Magior. Tècniche dë scritura parej ëd costa as dovravo ëdcò për la Lenga Rética e Venética, e l'alfabet rùnich dle Lenghe germàniche a l'é belfé che a sia 'cò chiel na branca derivà da sta famija-sì.

J'iscrission pì veje che a sio trovasse a resto datà prima dël V sécol aGC, cola ëd Castlèt Ticin a l'é dël VI sécol aGC e a peul esse che cola ëd Sest Calende a la sia fin-a dël sécol che a fa VII aGC (Prosdocimi, 1991). La popolassion dont a dovrìo esse rivane ste iscrission-sì al dì d'ancheuj a ven identificà con la Cultura ëd Golasëcca, che donca a ven a esse definìa sèltica (De Marinis, 1991). La data dl'estinsion d'ës parlé-sì as fissa mach da lòn për adess a l'é pa rivane gnun-a iscrission an lepontin faita dapress al V sécol aGC.

Ël Lepontin a l'é stait assimilà an prinsipi dal parlé dla Galia, con la migrassion dle tribù dij Sèlt da 'nt la Galia anvers a la riva nòrd dë Pò, e peui dal Latin, na vira che la Repùblica Roman-a a l'ha pijait sota contròl la Galia Cisalpin-a anvers antrames a la fin ëd lë II e ël prinsipi dël I sécol aGC.

A l'é soèns discutusse se a l'abia ëd sust fé fassin-a ëd tute ste iscrission ant na lenga séltica sola, e vàire ëd cole artrovà (an particolar tute cole pì veje) as dis che a sio ant na lenga nen séltica, corelà al parlé dij Ligurin (Whatmough 1933, Pisani 1964). Ën vorend pensela parej, coma che a l'era ëd mòda anviron al 1970, ël Lepontin a sarìa sò nòm giust ëd na lenga nen séltica, nopà che la lenga séltica che a l'avrìa pijaje ël pòst a dovrìa disse Gàlich Cisalpin. 

Dapress aj travaj ëd Lejeune (1971), a son trovasse squasi tùit d'acòrdi a dì che ël Lepontin a debia esse classificà coma lenga sèltica, con tut che a podèissa avej dle diferense, coma për ël parlé selt-ibérich, e che an tute le manere a resta pitòst bin distint da 'nt ël Gàlich Cisalpin. A l'é mach ant j'ùltim agn che a l'é avnùje fòra la tendensa a identifiché Lepontin e Gàlich Cisalpin coma la midema lenga.

Sta lenga-sì a l'é dita parej da 'nt ël nòm dla tribù dij Lepontii, gent che a stava an vàire bande dla Rhaetia (ant la Svìssera e ant l'Italia dël dì d'ancheuj), ansima a j'Alp, donca mach ant sëj confin dla Galia Cisalpin-a. E pura, franch tutun ël nòm a l'é dovrà da vàire studios ëd Selticìstica për parlé ëd tùit ij dialet sèltich dl'Italia antica. Sto dovré-sì a fa discute coj che a considero ancó mach sempe ij Lepontii coma un-a dle vàire tribù indìgene dj'Alp ëd l'època preroman-a, e donca motobin diferensià daj Gali che a l'han anvadù la pian-a dl'Italia setentrional mach an època stòrica.




#Article 109: Gawwada (220 words)


Gawwada (/gawwáɗa/) a l’é un dialet Dullay. A l’é parlà ant l’Etiòpia ëd Sud-Òvest, ant la Region dij Pòpoj, Nassion e Nassionalità dël Sud. 
Gawwada a ven dovrà al di d’ancheuj a livel ofissial an Etiòpia com sinònim ëd tute le parlade Dullay con l’ecession dël Ts’amakko (che a l’é spantià an sla riva òvest dël fium Weyt'o e a l'é da na mira aministrativa ant la Zòna dl'Òmo Meridional).
Ant la literatura lenghistica e antropològica, G. a l’é pitòst dovrà mach për ël nòm dël pais omònim, soa popolassion e parlada.
Ël vilagi ëd Gawwada a l'é a apopré 40 km. (n'ora an màchina) a òvest ëd Konso, e 12 km a nòrd ël la stra che a men-a al fium Weyt'o e, pi an là, a l'Òmo.

Ël nùmer dij parlant dël Gawwada a l’é nen conossù. Ël Censiment Etiòpich dël 1994 a l’ha contà 32.636 Gawwada (ant ël sens largh). La pì part (14.498, valadì ël 44% dël total) a vivìo ant ël Konso Special Wereda (Distret) e ant ël Dirashe Special Wereda (17.752, ël 54%).
An pi, ël Censiment a l'ha contà 8.621 Ts'amakko. Ël total dij parlant Dullay a l’era donch d’apopré 42.000. Ël Gawwada, com j’àutri dialèt Dullay, a së scriv nen. Ni ël Gawwada ni j’àutri dialèt Dullay a coro l’arzigh ëd perdse.




#Article 110: Dullay (116 words)


Dullay: grop ëd dialet ò lenghe (dialect cluster), parlà ant l'Etiòpia ëd Sud-Òvest.
Ij parlant midem a l'han gnun etnònim comun.

Dullay an soa lenga a l'é ël nòm dël fium ciamà ufissialment Weyt'o.

Autri nòm dovrà ant la literatura lenghistica e antropològica a son:

Da na mira classificatòria, ël Dullay a l'é normalment butà da sol com lenga (ò grop ëd lenghe) cussìtiche orientaj ( cussitich;  afroasiatich (ò Camito-Semìtich).

Hayward (1978) a l'ha proponù ëd gropelo al yaaku (àutra lenga cussìtica oriental isolà; parlà fin a nen vàire andarera da la popolassion omònima, ëdcò ciamà Mugogodo, Mukogodo, c).

Ij dialèt pì amportant a son:

Scond ël Censiment Etiòpich dël 1994 a-i ero apopré 42.000 parlant.




#Article 111: Xeer (285 words)


Xeer (ħé:r): lej tradissionala an Somalia.
Ël X. a l'é a la bas ëd le relassion sossiaj dij Somali. Ël X., tanme lej consuetudinaria, a l'é nen faita: ij vej (somali: odayaal) a son j'interpret dël X. Un proverbi somali a dis: Diinta waa la baddali karaa, xeerka la ma baddali karo (“As peul cangé la religion, ma as peul nen cangé la lej).

Quand a-i é na rusa, le famije a ciamo ij vej për fé da giudes. Ij vej a ciamo tute e doe le part a espon-e ël problema, a ciamo ëd testimòni e a dan na sentensa (somali: gar). Ni ij giudes ni le autre figure a son professionaj e a son nen pagà. A-i é donch gnun-a manera për esse sicur che la sentensa a sia rëspetà; tutun, ij giudes a peulo sempe ciamé quaidun a fé da polissia e apliché la sentensa.
A la diferensa ëd la lej ossidentala moderna, ël X. a l'é basà an sël prinsipi ëd compensassion dël dani, nen an col ëd retribussion (ò punission) dël colpevol. La compensassion a l'é pagà dal colpevol midem ò, pì soens, da soa famija.

Ël X. a l'é nen gropà a la lej islamica.

Dòp la fin ëd la ditadura marxista ëd Maxamed Siyaad Barre (1991) e dël govern somali, ël X. a l'é torna motobin dovrà an Somalia, soens ansema a la lej islamica. La lej etiòpica a lo arconòss, da na mira pratica, ant le region somali ëd l'Etiòpia.

Lewis, I. M. (1961). A Pastoral Democracy. London: Oxford University Press.

van Notten, M. (2005). The Law of the Somalis: A Stable Foundation for Economic Development in the Horn of Africa. Trenton, NJ: The Red Sea Press.




#Article 112: Lombardor (103 words)


Lombardor (Lombardore an italian) a l’é un comun ëd 1.647 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla Vàuda ëd Lombardor, che a resta antra Lombardor midem, San Morissi, Caseli e Leinì. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

Ël sìndich a l'é Piero Mussetta (da l' 8/06/2009).

Lombardore a l'é gemelà con:




#Article 113: Cossombrà (283 words)


Cossombrà (Cossombrato an italian) a l’é un comun ëd 513 abitant dla provincia d'Ast.
A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà e a l'è lontan 14 km da Ast.
Sò sant protetor a son San Martin e San Steu.

Ël teritòri comunal a l'è situà antra ij comun d'Ast, Castel Alfé, Ciusan, Corsion, Monciàir e Vila San Sgond e a l'è traversà dla strà statal Ast-Civass.

Ël nòm dël pais as treuva per la prima vòta scrit Curtis Embrandi ant un document medieval.
Dël sécol ch'a fa XII ël comun d'Ast a conquista Cossombrà e a-j lo da an aministrassion ai Peleta, che a batio sò castel. Dël 1296 j'abitant as arviro contra ij Peleta che a scapo. Ël castel a ven tòst demolì, ma a lo arfan dël 1311, quand a torna la famija astësan-a.
Dël 1387 a-j passa a j'Orleans con ël mariagi ëd Cà Savòja. Për tut ës temp ij Peleta a continuo a essi jë sgnor dël pais.

Costruì 'd sigura ant ël Tersent da ij Peleta, ch'a l'han modificalo an pi part dël 1795 con Gerolamo Peleta. La famija a vend peui ël castel al cont Fausson ëd Germagnan, che a soa vòta a lo passa a ij cont Bòsch ëd Rufin. Dël 1978 a l'é stàit catà da j'atuaj proprietari.

A l'è staìta costruìa dël 1585 dòp dla distrussion dla veja cesa ëd San Martin e a l'ha subì motobin ëd modificassion ant ël Setsent e ant l'Eutsent.

Cossombrà a l'ha mach na frassion, la Madòna dl'Olmet, ciamà parèi për la presensa 'd na cesa (dla fin dël Setsent) antitolà pròpi a la Madòna.

Ël sìndich a l'é Daniela Garbero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).




#Article 114: Orbassan (493 words)


Orbassan (Orbassano an italian) a l’é un comun ëd 22.644 abitant  dla provincia ëd Turin, a l'inissi ëd la Valsangon.

J'achit dla sità a armonto a l'era roman-a e sòn a l'é documentà da doe epìgraf dël perìod imperial, trovà ant ël teritòri comunal ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XIX. Sti document a son constituì da doe pere.

Prima dël milenn passà Orbassan a l'era part dij teritòri dij Marchèis ëd Susa, ma a l'è stàit donà al monasté ëd San Giust da Adelàide ëd Susa.

Dòp ël 1035 na part dij teritòri a l'è vnùa part dla diòcesi turinèisa, ma dël secol XII a l'é passà a jë Sgnor ëd Rivàuta, ël pais pì a nòrd d'Orbassan. Sò nòm a l'era Orsin.

Durant ël secol XII a-i son ëstaje dij contrast fra j'Orsin e ij vësco ëd Turin për la proprietà ëd si teritòri, fin-a l'acòrd dël 1253. Dël 1327 Orbassan a l'é stait anfeodà daj Savòja, ch'a l'han lassà j'Orsin ëd Rivauta 'me vassaj. Cand a l'é mòrt Risbàud, dël 1341, la famija a l'é dividusse an doi branch: jë Sgnor dël Castel superior ëd Rivàuta e coj dël Castel anferior d'Orbassan.

Daj prim ann dël 1500 ël podèj djë Sgnor ëd Rivàuta a l'é clinà, fin-a che le doe stirp a son dëstissasse a la mità dël sécol ch'a fa XVIII, dòp che l'ardità a l'era passà a Isabela, la fomna dël Marchèis Palavzin.

Orbassan a l'é conossù për la bataja dla Marsaja, fra le trope dël Re ëd Fransa Luis XIV e cole ëd Vitòrio Medeo II. Ij fransèis a l'ero sot ël comand dël general Nicolas Catinat. La bataja a l'é stàita fra ij teritòri nen mach d'Orbassan, ma 'dcò ëd Volvera, Piossasch e Bruin, tuti pais dantorn ël Mont San Giòrs. Ma essend Orbassan ël pais pì gròss e amportant dla zòna, vàire stòrich an passà a sitavo Orbassan 'me ùnich leu.

Già dal sécol XIX, con la duertura ëd neuve lee e ëd na moderna linia ëd treno, Orbassan a l'ha ancaminà la transformassion conòmica ch'a l'ha peui fosonà dla sconda mità dël sécol XX, cand a son ansediasse djë stragròss ëstabiliment industriaj.

An prinsipi Orbassan a l'é stàit sede 'd na bòita ëd tëssù 'sè granda, la Depetris, e sòn a arpresentava ël prim stor dësvlupasse ant ël pòst e pì generalman an tuta la pian-a padan-a d'antlora. A l'é 'dcò da armemorié la curta esperiensa areonàutica orbassanèisa con l'A.E.R. Dël 1969 ant la vzin-a Coercc Fransèis (Frassion ëd Rivàuta) a l'ha duvertà lë stabiliment Fiat Rivàuta con sucessiv fluss ëd migrant dai camp e dal meridion dl'Italia.

Da j'agn 1970, a l'é ancaminà ël dësvlup d'un pian regolator për destiné le zone residensiaj, comersiaj e industriaj, le zòne agrìcole e cole për ij servissi. As nòta 'dcò n'amportant fenòmeno dë speculassion edilissia, ch'a l'ha mnà a la nassensa ëd quarté totalman neuv.

Ël sìndich a l'é Cinzia Maria Bosso (dal 2018).




#Article 115: Bra (462 words)


Bra a l’é un comun ëd 29.154 abitant dla provincia ëd Coni.

Sità dla provincia ‘d Coni (soa colin-a a l’é già ‘nt la zòna dël Roé) as treuva a sud ëd Turin e a nòrd-est ëd Coni, anviron 50 km da tute doe.

J’orìgin e j’insediament uman ant la zòna ‘d Bra a son motobin vej, tant che la presensa uman-a a l’ é provà già dl'era neolìtica. Al temp dij roman a ven fondà a la fin dël II sécol aGC, longh la valada ‘d Tane, la sità ‘d Pollentia (Polens), amportant sènter ëd tràfich comersial e militar antra ij pòrt lìgur e la pian-a piemontèisa. Dòp la bataja 'd Polens, 6 d’avril 402, quandi le trupe roman-e comandà da Stilicon a l’han afrontà e taparà via ij Gòt d’ Alarich, a l’ha tacà la decadensa ‘d Polens. Chèich topònim ant j’anviron ëd Bra, pèj dla località Gòta, ch’as treuva ‘n sle colin-e dël Bandì, frassion antrames Bra e Sanfrè, a son da consideresse, second në stòrich local, ël prof. Edoardo Mosca, antich topònim d’ orìgin gòtica. Dvòte, sempe second ël Mosca, as tratava dë stansiament locaj, ëd trupe gòtiche stèite tajà fòra dal gròss ëd l'esèrcit d’ Alarich an ritirà.

Dòp ëd la decadensa 'd Polens, j’abitant a l’han tacà a spostesse ‘n sl’àut për essi pì sicur, andoa ch’as treuva la Bra dël dì d’ancheuj. 

Dël 1515, Bra a l'é stàita atacà daj soldà ëd Fransesch I, re 'd Fransa; ël pais a l'é stàit rassià e le fortificassion demolìe.

Con la pas ëd Cateau-Cambrésis, ansema a Cherasch, Bra a l'é tornà ai Savòja.

Bra a l’è mnuva sità dël 1760 su decret ëd Carl Emanuel III ëd Savòja. Ël Set-sent a l’è stèit ël sécol ch’a l’ha vist la sità ‘d Bra chërsi sota al profil architetònich, ‘dcò grassie a la presensa ‘d Bernardo Antonio Vittone, architet ch’a l’ha signà doe ciadeuvre dl'art tard-baròca: l’intrada dla ca dla comun-a e la gesia ‘d Santa Ciàira. 

A son nassù a Bra:

Ëd Bra a son ëdcò ij Mambassa, nòta formassion musical italian-a, ch’a son bitasse ‘nsema dël 1995.

Fin-a a la fin ëd j’agn 60 a Bra a-i era na gròssa atività ‘d concerìe. Al di d’ancheuj l'industria a Bra a l’é rapresentà da doe gròsse fàbriche ‘d laminà plàstich, n’ asienda ‘d motor elétrich e na carosserìa për càmion.

Fin-a da j’agn '70 Bra a l’é famosa për le soe squadre d’hockey ansima pra. La squadra feminin-a, Hockey Bra Lorenzoni, a l’ha vagnà 13 scudèt an serie A e 10 dël Campionà al sarà; cola dij fieuj d’ hockey ansima pra a l’ha vagnà lë scudet 1974/1975 con ël nòm ëd Hockey Bra Benevenuta.

Ël sìndich a l'é Giovanni Fogliato (dal 2019).

Bra a l'é gemelà con:




#Article 116: Preistòria (673 words)


Preistòria (da 'nt le paròle greche προ = anans e ιστορία = stòria) a l'é coma për sòlit as dis l'época anans che a-i fussa na stòria. Paul Tournal a l'ha anventà la paròla Pré-historique për dì ëd lòn che a l'avìa trovà ant le caverne dla Fransa meridional, e sta paròla-sì a l'é staita dovrà an fransèis fin da 'nt j'agn '30 dël 1800 për dì dël temp quand a-i era pa na scritura, e peui a l'é stait amportà ant l'anglèis da Daniel Wilson ant ël 1851. 

Sta paròla a l'ha smonusse për la stra vàire ëd sò sust original ant ël sécol che a fa XX, përchè ël confin antra stòria (ant ël sens strèit d'esse në scrive) e àutre dissiplin-e d'arsërca a l'é avnùit viaman pì flessìbil. Al dì d'ancheuj la pì part ëd jë stòrich a dòvra dij dat che a-j rivo da vàire sorgiss diferente, e parèj gnun a pensa pì da bon dë gropé lë studi stòrich mach a n'época ëd 5000 ani, coj dont chèich cultura dël mond a l'ha lassane dij materiaj ëscrit. Sòn dzortut contand che a peul pro desse che l'òmo a-i sia già da vàire milion d'ani. Pr'esempi jë stòrich al dì d'ancheuj a studio le siviltà dij Selt, cole african-e e cole dl'América setentrional, dont la stòria a l'era, fin-a a nen tant temp fa, mach fàita ëd conte a vos e donca preistòrica.

La preistòria as peul disse che a fasa data a l'andaré fin-a ël prinsipi dl'univers midem, combin che peui la paròla ël pì dle vire a sia dovrà për dì d'époche quand che ant sla Tèra a-i era già la vita; ij dinosàuro as peulo disse dle bes-ce preistòriche e j'òmo dle caverne as diso 'cò lor gent preistòrica.

Butand an considerand che, për definission, a-i é pa gnun document ëscrit che a peula rivene dai temp dla preistòria, lòn che i në soma an riva da dissiplin-e coma la paleontologìa, l'astronomìa, la biologìa, la geologìa, l'antropologìa e l'archeologìa, visadì tute siense naturaj.

La preistòria dl'òmo a resta diferenta da la stòria nen mach coma cronologìa ma ëdcò ant ël sens che a-j dà deuit a lòn che as ven a savej ëd culture archeològiche, pitòst che ëd nassion ò pura ëd pòpoj. Ën essend che a l'é limità a consideré dle reste materiaj pitòst che dij test (e mach cole reste che a son rivane fin-a a nojàutri), la preistòria a resta veujda ëd nòm. Për sossì, la terminologìa dovrà da jë studios ëd preistòria, coma pr'esempi Neanderthal ò pura Época dël fèr a l'é mach faita ëd tichëtte moderne sërnùe për comodità, dont për decid-ne ël sust precis soèns a s'anandio dle gran discussion e ruse antra studios.

La data che a marca la fin dla preistòria, visadì la data da che dle stòrie scrite a peulo giuteje a l'arsërca académica, a resta diferenta da region a region. An Egit për sòlit as ten për bon-a na data anviron al 3500 aGC, nopà che an Neuva Guinéa la fin dl'época preistòrica a l'é motobin pì tacà a nojàtri ant ël temp, 1900 dGC.  

Fin che a-i riva nen l'òmo, për definì j'èpoche dla preistòria as dòvra na scala ëd temp geològich. Peui l'archeologìa a në smon pì ëd materiaj e na division pì fin-a dij moment pì tard, che as diso preistòria dl'òmo.

La preistòria dl'òmo ant ël Vej mond për sòlit a resta classificà an tre età. Ën fasend parej as género tre division separà antra lor conforma a la tecnologìa ëd produssion dj'utiss che as dovrava dë pì ant sël pòst. Për ël Neuv mond a son ëstàite studià dj'àutre convension nominaj, coma as peul ës-ciairesse ant la vos archeologìa dj'Amériche.

Tuti sti sistema ëd classificassion-sì a resto viaman pì malfé a dovresse për j'archeòlogh. Maraman che jë sgav a smon-o ëd neuv materiaj a ven fòra na vision dla preistòria motobin pì variegà che nen lòn che as peula rapresentesse con djë scale cronològiche che soèns a smijo s-ciapà col piolòt.




#Article 117: Scala ëd temp ëd le tre età (1134 words)


la scala ëd temp ëd le tre età a l'é un sistema për classifiché la preistòria dl'òmo antra tre età che as ven-o un-a dapress a l'àutra, e che che a pijo sò nòm da 'nt la tecnologìa ëd produssion dj'utiss predominanta:

Ës sistema-sì a l'é pì che d'àutr belfé a dovrelo për parlé dël progress dle culture europenghe, contut che a sia dovrasse ëdcò për la stòria d'àutri pòst ant ël mond. A l'é un sistema che soèns as fa critiché për esse basà tròp an esclusiva ant sla tecnologìa.

Soa antrodussion formal a l'é acredità a Christian Jürgensen Thomsen (danèis) ant j'agn '20 dël 1800, che a la dovrava për classifiché j'element ëd la colession che peui a l'é avnuita a esse ël Museo Nassional dla Danimarca. Thomsen a l'era pa ël prim a dovré la produssion dj'utiss coma criteri ëd classificassion dle società preistòriche; al prinsipi dël sécol che a fa XVIII Nicholas Mahudel (fransèis) a l'avìa smonù un sistema che a jë smijava cost, e viaman soa idèja a l'avìa trovasse dj'estimador.

Thomsen e sò predecessor a fortìo che gnun a sarìa pa mai stait-lì a dovré dj'utiss an pera se a l'avèissa podù avejne ëd coj an brons, e che ant l'istessa manera gnun a l'avrìa pa mai dovrasse dj'utiss an brons se a l'avèissa podù trovessne ëd coj an fèr. Ën rasonand che ël progress a dev esse rivà ant na sequensa cronològica, a l'ha smonù dë dovré sossì coma fondamenta për la datassion dij manufat e dij sit. Un sistema parej a l'era bele che rivolussionari e a l'é stait motobin d'agiut a deje deuit a la disorganisassion che a-i era ant jë studi d'archeologìa fin-a antlora.

Ant ël 1865 l'età dla pera an Eurasia a l'é staita për la prima vira classificà antra Paleolìtich e Neolìtich dasend-je dapress a coma che John Lubbock a l'avìa dovrà ste paròle-sì an sò lìber Prehistoric Times (Temp dla preistòria). Col temp vàire àutre sudivision a son fasse për divide tute j'età antra session che as diso veja, mesan-a e tarda (ò pura àuta, mesan-a e bassa ant ël cas dël Paleolìtich). Ma j'archeòlogh african a preferisso dì Prima Età dla pera, Età dla pera mesan-a e Tarda Età dla pera. An chèich region as deuvro ëdcò ij perìod dël Mesolìtich e dl'Epipaleolìtich, che a-j resto piassà antrames a Paleolìtich e Neolìtich, ma coste a son ëd paròle che a l'han pa avù ëd gran arconossiment antërnassional fin-a a j'agn '30 dël 1900.

An vàire culture, lòn che a l'é trovasse an archeologìa a l'ha fàit gionté n'Età dl'Aram antrames a Neolìtich e Età dël Bronz. La paròla Megalìtich a l'é pa na datassion, a dis mach ëd la costuma dla gent ëd qualsëssìa moment dël temp ëd dovré ròch e rocon ant le costrussion.

Ël progress ant ij camp dla seriassion, tipologìa, stratificassion e ant col dla datassion associativa dij manufat e djë stij a l'han viaman avù l'efet ëd rafinè ël sistema. Comsëssìa, la scala dle tre età a podìa pa deje a lòn che as trovava na data precisa: tut a l'avnisìa mach piassà ant sna scala relativa. A son fasse djë sfòrs motobin gròss për riesse a buté an relassion antra lor le sequense elaborà për l'Euròpa e l'Avsin Orient con la cronologìa datàbila dl'Antich Egit; ma fin-a a la metà dël sécol che a fa XX a l'é pa staje gnun sistema sientìfich che a dèissa dj'arzultà convincent e che as podèissa dovresse an manera direta ansima a lòn che as trovava. Për fé lolì a l'é dovusse spité d'avej la datassion a carbònio.

Fin da quand che a l'é staita anventà a l'é stait motobin malfé a dovré la scala dle tre età fòra dl'Euròpa. Chèich cultura a l'ha sautà via d'amblé dij passagi ò pura a l'ha gnanca pa mai avù manca dë feje. Pr'esempi le tribù dl'Amassònia ant l'América Meridional a resto ancó al Neolìtich, e a l'é pa mai ëstaje gnun-a Età dël Brons a meridion dël Sahara; ël progress tecnològich ambelelì a l'è sautà bele drit da 'nt la pera al fèr.

A l'é ëdcò s-ciairasse motobin ampressa che ël passagi da n'età ant n'àutra a l'é pa rivà tut ant un moment precis. 
An Euròpa dj'utiss an selce a son restà ant ël dovré dla gent fin-a a l'època dël fèr, an manera pì limità, ma antant a son restà. Ant sël pat, ij prim travaj an metal soèns a ven-o fòra da lòn che ant sens técnich a dovrìa esse Neolìtich. 

L'amzuré ël progress dle società dovrand ël sistema dle tre età soèns a da dj'arzultà nen dij pì precis, përchè vàire livej ëd dësvlup cultural a son rivà an società diferente a dij moment motobin diferent ëd soa stòria tecnològica. Pr'esempi, l'Età Clàssica dla Siviltà Maya a l'avìa na matemàtica e n'astronomìa che a podìo steje a la pari con cole dl'Arnassiment an Euròpa, ma parland ëd tècnica a l'era ancó a l'età dla pera. J'Inca a l'avìo pa gnun sistema dë scritura ant ël sens che i-j doma nojàutri a la paròla, ma ël metal a l'avìo anandiasse a travajelo già dal 1500 aGC. Ij giaponèis as fasìo ëd teracheujta bele che dal 10.000 aGC, ma a travajé ël bronz e a coltivé ël ris a l'han pa ancaminasse fin-a al 1000 ò al 500 aGC.

Contut che sto sistema dle tre età a sia viaman pì butà an dùbit da lòn che an dis l'archeologìa moderna, a resta ancò sempe la fondamenta dl'archeologìa preistòrica, përchè la terminologìa a l'é rintraje ant la testa a la gent e a j'archeòlogh. Con lòn che a resta motobin ciàira da capì e da spieghesse, a fa an manera che a sia belfé presenteje al pùblich tant la dissiplin-a che ij temp motobin longh dont as trata an archeologìa preistòrica.

La costuma dë dovré un chèich material ò prodòt për definì un moment dla stòria dl'òmo a l'é spantiasse ëdcò fòra da ij confin dl'archeologìa. L'espression età dël petròli a l'é staita dovrà për dì dël sécol che a fa XX e dël prinsipi ëd col che a fa XXI. Ël gran dësvlup dij viagi an reoplan a l'ha batià l'età dël jet, antramentr che as dovrava età dël silicon për dì dla gran dominansa che ant j'ùltim temp ij calcolador a l'han pijait ant la vita dla gent. L'avej trovà vàire mila giade travajà ant la region dël Liangzhu ëd l'Antica Cin-a a sò temp a l'ha ëmnà a dovré l'espression Età dla Giada për dì d'un temp anans ëd l'Età dël Brons (). Mach che sta giada a l'era mërcansìa da sgnor, nopà che esse ròba dël dovré corent, e donca età dla pera a resta ancó sempe n'espression pì descritiva për ël moment dont as parla.




#Article 118: Età dla pera (3799 words)


Letà dla pera a l'é un perìod motobin longh dla preistòria quand che j'òmo a dovravo pì che d'àutr la pera për fesse  sò utiss.

J'utiss ëd pera as fasìo da vàire sòrt ëd pera diferente. Pr'esempi, le selce a l'ero  sagomà a colp për dovreje coma utiss da taj e arme, antramentr che cobie ëd basalt e arenaria as dovravo për fé dle màcine. Ëdcò bòsch, òss, cochije, còrn e àutri materiaj as dovravo motobin soèns. 
Ant j'ùltime part dël perìod a l'é anandiasse ël dovré dij sediment (coma la tèra crea) për fé ëd teracheujta.
Ij perìod che a son avnùit peui (età dl'aram, età dël bronz e  età dël fer) a resto caraterisà da vàire inovassion ant la tecnologìa dël travaj dij metaj.

Ës perìod-sì a comprend ël prim dovré spantià dla tecnologìa ant l'evolussion dl'òmo e lë spantiament dl'òmo midem da 'nt le savan-e dl'Àfrica Oriental al rest dël mond. Al finiss con ël dësvlup dl'agricultura, l'adomestiament ëd certe sòrt ëd bes-ce e la fusion ëd mineraj d'aram për ricavene ël metal. A lo diso preistòrich përchè l'òmo ant sto perìod-sì a l'ha ancó pa ancaminasse a scrive, lòn che për tradission as consìdera ël prinsipi dla stòria.

L'espression Età dla Pera a l'é dovrà da j'archeòlogh për parlé d'un perìod anans dla metalurgìa, dont a son restane motobin pì utiss ëd pera che nen ëd coj fàit d'àutri materiaj (che a marso pì ampressa). A l'é la prima età dla scala dle tre età e as divid antra Paleolìtich, Mesolìtich e Neolìtich, conforma a le denominassion dàite da John Lubbock ant sò clàssich lìber Pre-historic Times (temp dla preistòria) ant ël 1865. Sti tre perìod-sì as divido ancó an sotperìod pì curt. 

Vàire che a sia longh sto period-sì a l'é na question dont as discut soèns, e dont definission a varia conforma a la region che a së studia. Contut che as peula parlesse ëd netà dla pera për l'òmo an general, vàire culture a l'han pa mai dësvlupà la tecnologìa dla fusion, e con lòn a son restà ant soa 'età dla pera' fin che a l'han nen avù dle relassion con dle culture pì dësvlupà an sens tecnològich. La sucession dle fase a resta motobin diferenta da 'nt na region (e cultura archeològica) a l'àutra. L'òmo a l'ha tirà anans a spantiesse ëdcò aj temp dle culture dij metaj travajà, e parèj a resta pì giust parlé ëd vàire époche dla pera locaj, nopà che parlé dl'età dla pera coma d'un perìod ëd temp general, definì da un datari comun.
An tute le manere, për sòlit con E.d.P. as antend un perìod a anandiesse anviron a 3 milion d'agn fa, a parte dal prim omìnide che a l'avèissa na produssion d'utiss an Àfrica. La pì gran part dj'australopiteco a l'é malfé pensé che a dovrèissa utiss ëd pera (bele che a smija pro che a sio stàit anventà dal Paranthropus robustus) ma franch tutun lë studi ëd soe reste a-i intra ant ël camp dj'archeòlogh che a studio l'E.d.P.
 
Për via che da ‘nt l'E.d.P. a son rivane dzortut dij  manufat an pera, e soèns gavà lolì a l'é pa restane d'àutr, l'anàlisi lìtica a l'é avnùita a esse ël pì gran utiss specialisà për studié ël perìod, e as dòvra për amzuré j'utiss an pera che as treuvo e determinene tipologìa, fonsion e tecnologìa dovrà për feje. Ant ël process soèns a-i intra l'anàlisi dla ridussion lìtica dla pera crùa, për capì coma che a la sia stàita travajà për fene dj'utiss finì. Sòn a resta ëdcò oget dl'archeologìa sperimental, che as preuva a fene dij neuv ant la midema manera ën butand dij mèistr da pera a scajé dla selce fin-a a rivé a fene n'utiss coma coj preistòrich.

Un dij problema dl'espression a l'é che as men-a dapress un giudissi ant sël dësvlup dl'òmo (e ant sël temp che a l'é andaje për felo) mach basà ansima a le sòrt ëd materiaj dovrà për fé dj'utiss, e nen, pr'esempi, amsima a l'organisassion social, al mangé e a l'adatesse al clima.  Sòn a l'é na conseguensa dël livel ëd conossensa dël passà lontan ant ël sécol che a fa XIX, quand che a l'é anventasse la  scala dle tre età e ël but prinsipal djë sgav archeològich a l'era col dë sgaté fòra da sot tèra pì ëd  manufat che as podèissa. 

Ën essend che la tecnologìa archeològica moderna a l'é anteressà a na varietà d'anformassion motobin pì larga, le division s-ciapà col piolòt coma E.d.P. a son antramentr che ven-o viaman pì fruste. I soma giumaj rendusse cont che ij cambiament dle società dël passà ant ij vàire mila agn dont as parla a son stàit motobin antortojà e che a l'han tocà vàire fator diferent, coma l'adossion dl'agricoltura, la colonisassion dle tere e la religion. Donca la tecnologìa dla produssion dj'utiss  a l'é mach na marca tan-me n'àutra, marca che però an da pa gnun-a idèja ëd che costume che a l'avèissa la gent e ëd còsa che a pensèissa.

N'àutr problema dl'espression E.d.P. a l'é che a l'é stàita anventà për parlé dle culture archeològiche europenghe, e che a resta motobin malfé dovrela për dle region coma j'Amériche ò pura l'Osseania, andoa ij nativ a l'ha dovrasse sò utiss an pera fin-a a quand a l'é nen anandiasse la colonisassion europenga.

Travajé ij metaj a l'é mai stàit na question fondamental dla vita dla gent, ant cole bande-lì, e donca për studieje a ven motobin pì a taj dovré dle classificassion tut afàit diferente, che nen sté lì a dividne la preistòria an perìod. Le mideme drolerìe a sàuto fòra a dovré l'espression età dël fer an sens mondial, përchè n'América pa gnun a savìa còs a fussa ël fer fin-a al 1492 (però a conossìo aram, bronz, argent e òr), nopà che n'Osseania ël fer a l'é nen rivà fin-a al sécol che a fa XVII.

Për sòlit dapress a l'E.d.P. a-i riva n'Età dël Bronz, moment quand la tecnologìa dël travaj dël metal a l'ha fàit an manera che viaman a së spantièissa ël dovré dj'utiss an bronz (aram e stagn, ò pura dj'àutri metaj). La pì part dla gent dl'Àfrica Setentrional, dl'Asia e dl'Euròpa a l'é surtìa da ‘nt l'E.d.P. antra ël 6000 aGC e ël 2500 aGC. An chèich region, notaman l'Àfrica Subsaharian-a, a l'E.d.P. a l'é avnuje dapress bele sùbit l'età dël fer. As pensa che ant lë Vzin Orient e ant l'Asia Sudoriental l'E.d.P. a sia finìa anviron al 6000 aCG. Le società dl'Euròpa e dël rest ëd l'Asia a l'avrìo passà l'E.d.P. anviron al 4000 aGC. Le culture pròto-Inca dl'América Meridional a son restà ant l'E.d.P. fin-a anviron al 2000 aGC, quand a son rivà òr, aram e argent, e dapress a coj-lì a son peui rivaje j'àutri metaj. L'Australia a l'é restà a l'E.d.P. fin-a al sécol che a fa XVII.

Al dì d'ancheuj as sa ëdcò che ël passagi antra E.d.P e Età dël Bronz a l'é pa che a sia rivà tut d'un colp, ma pitòst a l'é stàit un dësvlup gradual che a l'ha tocà ël travaj dl'aram e dl'òr an coj che (an sens técnich) a resto pro sempe dij sit dla sòrt neolìtica. Costa transission-sì as dis ëdcò Età dl'Aram ò pura Calcolìtich. A l'é stàita curta e a l'ha avù un caràter motobin regionalisà, përchè a fé lija con lë stagn a l'han ancaminasse squasi sùbit daspërtut, gavà coj post andoa che dë stagn a l'era malfé trovene. Pr'esempi, l'Òmo dla giassa Ötzi, na mumia dël 3300 aGC trovà ant ij giassé alpin, a l'avìa dapress un piolet d'aram e un cotel ëd selce. 

La produssion d'utiss an pera a l'é nen chità, restand motobin viva ëdcò ant le età dij metaj, e a l'é belfé che a l'abia nen ancaminasse a perde colp fin-a ant l'Àuta Età ëd Mes. N'Euròpa e ant l'América Setentrional le pere da mulin a son dovrasse bele che fin-a al sécol che a fa XX, e as dòvro ancó al dì d'ancheuj an vàire part dël mond. Se le siviltà antiche a l'han lassane tanti monument sòn as dev ëdcò a lë spantiament dla tecnologìa dël travaj dla pera, che a butava a disposission dle società d'antlora n'oferta ëd travaj specialisà motobin larga e dle técniche ëd travaj e traspòrt dle pere mideme che a l'ero stàite soagnà e afinà fin-a ant ij pì cit detaj për ij vàire mila agn dl'E.d.P.

L'E.d.P. a coata un perìod ëd temp motobin longh e vàire cambiament ëd clima ëd gròsse proporsion che a l'han condissionà l'evolussion dl'òmo. La gent midema a l'é rivà a soa forma morfològica corenta mach a la fin dl'E.d.P.

Ël Paleolìtich a va da anviron a 2 milion d'ani fa a la fin dël Pleistocene, 10.000 ani fa. Për coj pòst andoa che a l'é staje un progress pì svicio anvers a la neolitisassion, ël Paleolìtich a comprend ëdcò l'Epipaleolìtich, e a finiss anviron a 8.000 ani fa.

Anvers a la fin dl'era geològica che i disoma Pliocene an Àfrica, un prim cé dl'òmo modern, che a diso Homo habilis, a l'ha dësvlupasse sò prim utiss ën pera. A-i ero mach dj'utiss motobin sempi che j'archeològh a diso pere scajà. L’Homo habilis as chërd che a fussa bon a fesse utiss dla sòrt Olduwan, ën dovrand tant la pera scarpìa che jë scaje che a-j restavo da la produssion. 

St'industria d'utiss an pera a pija sò nòm dal sit dla Gòrgia d'Oldupai an Tanzanìa. J'omìnidi d'ës temp-sì a smija che as mangèisso dla can maslà con sti utiss-lì e dle piante sërvaje. Anviron a 1,5 milion d'ani fa a l'é rivaje na sòrt d'òmo pì dësvlupà, l’Homo erectus. L’H. erectus a l'ha amprendù a dovré ël feu e a fesse dle pere da taj motobin pì arfinìe, antramentr che a së spantiava fòra dl'Àfrica për rivé fin-a an Asia, coma mostrà da sit coma col ëd Zhoukoudian an Cin-a. Rivà a 1 milion d'ani fa as treuvo le prime preuve dla presensa dl'òmo an Euròpa, ansema a dij piolòt a man ancó pì bin finì.

Cost period-sì as anandia anviron a 200.000 ani fa e pì che d'àutr a l'é conossù coma ël moment che a-i vivìa l'Òmo ëd Neanderthal (anv. 120.000-35.000 ani fa). La tecnologìa dël travaj dla pera dij Neandertalian për sòlit as dis musterian-a. Ij Neandertalian a la fin dij fin a son dësparì, e a sò post a son rivaje j'òmo modern, che soe marche pì veje a l'han lassaje an Àfrica Meridional, anviron a 100.000 ani fa. Conbin che soèns la gent a jë chërda squasi dle bes-ce, a-i son vàire preuve che ij Neandertalian as cudivo sò vej e che a l'avìo dij rituaj ëd sepoltura, lòn che dimostra l'esistensa ëd na società organisà. 

La pì veja marca d'ansediament dl'òmo an Australia a fa dàita anviron a 40.000 ani fa, quand che dj'òmo giumai dla sòrt moderna a l'han traversasse ël mar da ‘nt l'Asia, navigand da n'ìsola a l'àutra. La gent dël Paleolìtich ëd Mes a l'ha lassane le prime marche ëd lòn che as peul ciamesse bela art e dj'àutre espression ëd pensé astrat, coma la costuma dë pituresse ël còrp d'òcra.

Da 35.000 a 10.000 ani fa (visadì a la fin dl'ùltima era giassal) j'òmo modern a së spantio për ël mond ant un perìod che as dis Àut Paleolìtich. 
Ant ës perìod-sì, na vira che ij prim òmo modern (Òmo ëd Cro-Magnon) a son rivà n'Euròpa, is trovoma a s-ciairé pitòst ampressa na sucession d'utiss an pera soèns motobin rafinà. Antra j'àutri a venta visesse dij perìod tecnològich dëlChâtelperonian, dl'Aurignassian, dël Solutrean, dël Gravessian e dël Magdalenian. 

J'Amériche a son stàite colonisà ën passand për ël pont ëd tèra ëd Bering che ant col moment-lì a restava fòra dl'eva, për via che le giassassion a tnisìo bass ël livel dël mar. La gent che a l'é passaje dzora as dis paleoindian-a, e soe marche pì veje a l'ha lassan-je ant ij sit dla Cultura Clovis, anviron a 13.500 ani fa. An general as tratava sempe ëd  culture ëd cassador e d'archujidor, ma ant coj temp-lì a taco a s-ciairesse ëdcò dle marche d'identità regionaj motobin diferensià, për via dla gran varietà d'utiss an pera che a tacavo a dësvlupesse për vàire contest teritoriaj e climàtich diferent.

Ël perìod dla fin ëd l'ùltima glaciassion, da anviron a 10.000 ani fa a 6.000 ani fa, a resta marcà da l'aussesse dël livel dël mar, da lë bzògn d'adatesse a n'anvironament che a l'era antramentr che a cambiava e da la manca dë trovesse dle neuve sorgiss ëd ròba da mangé. N'arspòsta a sti neuv ëbzògn a l'é stait ël dësvlup dj'utiss microlìtich. Ël nòm Epipaleolìtich a riva da 'nt la question che sti neuv utiss a restavo derivà da coj vej dël Paleolìtich. Comsëssìa, n'Euròpa për sòlit a sò pòst as dòvra Mesolìtich (Età dla Pera 'd Mes), për via che tant j'utiss che le costume ëd vita dla gent d'ambelessì a resto amportà da 'nt l'Antich Ëvsin Orient. Ambelelà j'utiss microlìtich a l'avìo daje a l'òmo na cassa pì eficenta, antramentr che anviron a la pësca as dësvlupavo dj'ansediament viaman pì struturà, coma a Lepenski Vir. L'adomesticament dël can coma agiut a la cassa a l'é belfé che a sia rivà pròpe ant ës moment-lì.

Ël Neolìtich (Età dla pera neuva) a l'é marcà da lë spantiesse dl'agricoltura (cola che a ciamo la Rivolussion Neolìtica), dël dësvlup dla teracheujta e da djë stansiament sempe pì gross e struturà, coma coj ëd Çatal Hüyük e ëd Gérico. Le prime culture neolìtiche as anandio anviron a l'8000 aGC ant la Mesalun-a drùa. Antant sia l'agricoltura che la cultura ëmnà da chila as së spantiavo al Mediterani, a la Val ëd l'Indo, a la Cin-a e a l'Asia Sudoriental.

Lë bzògn dë cheuje e dë travajé sempe neuve sòrt ëd vegetaj diferent a spantiava viaman dë pì j'utiss an arenaria e an pera polidà, ansema a vàire utiss sempe pì specialisà për tajé e arfinì ël travaj. As tiravo sù le prime gròsse costrussion, con dle tor-abitassion e dle muraje (pr'esempi, Gérico) e dij sit sirimoniaj (pr'esempi, Stonehenge). Sòn an mostra che a-i era giumaj basta d'arsorse e ëd coordinament për podej buté dle partìe ëd gent motobin gròsse a travajé ansema an dij proget parèj. An che amzura che sòn a veula dì che a-i fusso ëdcò già dj'elit e dle gerarchìe sociaj a l'é na question dont as fa un gran debat. 

Le prime marche che an mostro l'esistensa d'un comersi stabilisà a son pròpe dël Neolìtich, quand la gent dj'ansediament neuv as amportava dle mërcansìe esòtiche da dle distanse ëd vàire sent mija da ca soa. Skara Brae, ant sl'ìsola d'Orkney (al largh dla Scòssia) a l'é un dij pì bej esempi europengh ëd vilagi neolìtich. La comun-a a në smon dij let an pera, dle scafaladure, e ëdcò fin-a na còmoda antëcà, colegà a na rosa che a-j passava sota për tenla sempe polida. 

Le culture ëd cassador e d'archujidor dl'Età dla Pera a mangiavo tant ëd bes-ce che ëd vegetaj, che as trovavo ant l'anvironament natural andoa a vivìo. A sta gent a-j piasìa la carn dj'òrgo antern, donca ëdcò fricassà, rognon e sërvele. A mangiavo pa vàire ëd derivà dël làit e ëd verdura carià ëd carboidrà, coma legum ò granaja. 

Al dì d'ancheuj l'arserca an dis che ij doj tèrs ëd soa energìa as la pijavo da dij prodòt animaj.  Coma grass a smija che dal pì al manch a në dovrèisso tan-me nojàutri, ma la proporsion dle sòrt ëd grass che a mangiavo a restavo motobin diferente da le nòstre: antra àcid grass Omega-6 e àcid grass Omega-3 a-i era un rapòrt dël 3 a 1, nopà che ancheuj a l'é dël 12 a 1. 

Anviron a la fin ëd l'ùltima era giassal, antra 15.000 e 9.000 agn fa, an Asia, Euròpa, América Setentrional e Australia a l'é rivaje na burà d'estinsion dij gròss mamìfer (la Megafàuna). Costa-sì a l'é stàita la prima estinsion dl'Olocene. Sòn a l'é belfé che a l'abia ëmnà la gent ëd coj temp-là a na modìfica forsà ëd soa dieta, e con l'anandiesse dl'agricoltura ël mangé a base vegetal a dev esse avnùit na costuma alimentar fissa. 

Un rapòrt dle Neuve dël National Geographic an dis che la prima degustassion ëd vin a l'é belfé che a sia rivà quand dla gent dël Neolìtich a l'ha tastà dël giuss d'uva che a l'era fërmentà bele daspërchiel. Miraco përchè a lo tnisìo sarà andrinta a dle borace ëd pel ò a dle cite pèile ëd bòsch.

As pensa che lHomo habilis a l'abia tirà sù le prime costrussion fàite da l'òmo anviron a 2 milion d'ani fa ant l'Àfrica Oriental. A restavo peui mach dle pere butà an manera da ten-e blocà dij branch coma che a-j fasìa da manca a lor. N'afé parej, fait a sercc (e che as chërd che sia ëd 500.000 ani fa) a l'é trovasse ëdcò a Terra Amata, davzin a Nissa Marìtima (Fransa). Ëd pòst andoa che a-i ëstava l'òmo ant l'Età dla Pera a son trovassne an vàire bande dël mond, pr'esempi:

L'art preistòrica as peul studiesse mach da lòn che a l'é rivane a nojàutri. La mùsica preistòrica is la anmaginoma da ‘nt jë strument che i l'oma trovà, antramentr che la decorassion mural as treuva ansima ëd ròch ëd tute le sòrt. A në fan part petroglif e ròch piturà. Costa art-sì për adess as sa nen ëd sigura se a l'avèissa mai avù na chèich funsion religiosa.

La costuma ëd fé dij petroglif as anandia ant l'Età dla Pera Neuva, pì conossùa coma Neolìtich. Un petroglif a l'é un dissègn astrat ò pura simbòlich gravà ant sla pera, për sòlit da dle gent preistòriche, ën gratandla, batend-je ansima ò pura fasendje n'incision ant chèich àutra manera. A resto la forma pì spantià ëd sìmboj ëd comunicassion dël perìod che a-i ven anans dla scritura. Ëd petroglif a l'é trovassne an vàire bande dël mond, an Asia (Bhimbetka, an India), n'América Setentrional (Parch Nassional dla Comba dla Mòrt), n'América Meridional (Cumbe Mayo, an Perù), an Euròpa (Finnmark, an Norvegia).

Ij ròch piturà as fasìo travajand con la pitura ant sla pera e a l'avìo dij soget motobin pì naturalìstich che nen ij petroglif. Aj temp dël Paleolìtich, na rapresentassion pitòrica dl'òmo ant la pitura dle caverne a l'era motobin rèira. Dzortut as pituravo dle bes-ce: nen mach cole che as mangiavo, ma ëdcò cole che a podìo dé l'idèja dla fòrsa coma ël rinoceront ò pura dij gròss felin (coma ant la  Caverna ëd Chauvet). Dle vire as fasìo ëdcò dij sign coma dij pontin. Cole rèire rapresentassion ëd l'òmo che as fasìo a comprendìo marche lassà da le man e figure mese d'òmo e mese ëd bes-cia. La caverna ëd Chauvet, ant ël dipartiment dl'Ardeche (Fransa), a l'ha andrinta le pì fiamenghe piture paleolìtiche che a sio salvasse, fàite anviron al 31.000 aGC. Le piture dla caverna d'Altamira, an Spagna a son stàite faite antra ël 14.000 e ël 12.000 aGC e  a në smon-o ëdcò fin-a dle figure ëd bisont. La «Ca dij Tòr» ëd Lascaux, an Dordogne (Fransa), a l'é un-a dle caverné piturà pì avosà che a-i sio, e a fa dàita antra ël 15.000 e ël 10.000 aGC. 

Còsa che a volèisso mai dì ste piture as sa nen. An ste caverne a-i ëstava pa gnun, donca a l'é ëdcò possìbil che a fusso dovrà për dij rituaj stagionaj. Ansema a le figure dle bes-ce a-i son ëdcò dij sign, lòn che a podrìa fé avnì an ment un dovré colegà a dle mascarìe. Ij simboj a flecia ëd Lascaux dle vire a ven-o anterpretà coma dij calendari ò pura dj'armanach. Ma për tant che as disa gnun a l'ha dle preuve për rivé an na chèich version finitiva. L'euvra pì amportanta dl'época mesolìtica a l'é Ij soldà che a marcio, un ròch piturà ëd Cingle de la Mola, a Castellón (Spagna), che a fa dàita anviron al 7.000-4.000 aGC. La tècnica dovrà për felo a l'é belfé che a fussa cola dë sofieje ò pura dë spuveje la pitura ansima a la pera. Ël soget a resta pitòst naturalìstich, contut che al sia stilisà. Le figure a son nen tridimensionaj, për tant che dle vire a resto un-a dzora a l'àutra. 

Da ‘nt jë studi modern e da j'anàlisi viaman pì ancreuse ëd lòn che as treuva dl'Età dla Pera a së s-ciàira che la gent d'antlora a la fasìa vàire rituaj e a la chërdìa certe ròbe. Al dì d'ancheuj as pensa che l'òmo antlora a l'avèissa giumaj passà la fase ëd mach sërchesse da mangé, dë vestisse e un coèrcc për passé la neuit. A l'avìa dij rituaj precis për la mòrt e për le sepolture, combin che sti rituaj a restèisso diferent antra 'd lor, conforma a che cultura che a së studia. Vàire sit dl'Età dla Pera an mostro la costuma dë balé, dë balé con djë schierament particolar e dij rituaj d'inissiassion. 

J'antropòlogh a son basasse ansima a vàire tribù për studié e për capì che rassa ëd na vita che a podèissa mai avèj fait la gent dl'Età dla Pera. Tribù parèj as në treuva an Papua (Neuva Guinéa),ant j' ìsole Andamane e Nicobar (India), an Àfrica e ant l'América meridional.

Coma espression gergal, Età dla Pera dle vire a ven dovrà për parlé ëd na siviltà ò pura ëdcò mach ëd na partìa ëd gent che a la viv a la primitiva bele che al dì d'ancheuj. La frase bombardeje andaré a l'Età dla Pera a sta për n'atach militar bon a demolì tute j'infrastruture, ën fasend an manera che la gent dël pòst as treuva obligà a vive da primitiv, se a veul vive. 

La figura dl'Òmo dle caverne a resta motobin soèns associà a l'Età dla Pera. Pr'esempi, la serie ëd  documentari anglèis Walking with Cavemen (An virònda con j'òmo dle caverne, 2003) a mostrava l'evolussion ëd l'òmo ant l'Età dla Pera, bele che peui mach l'ùltima pontà a l'abia smonuje al pùblich dla gent che da bon a la vivìa ant le caverne. 
Për tant che l'idèja che òmo e dinosàuro a sio vivù ant l'istess temp vàire vire a la sia smonùa da fumèt, dissègn animà e videogieugh (pr'esempi ij Flintstones e B.C.), as trata mach ëd n'invension. J'ùnich che a-j dago un sust serio a son ij creassionista.

D'àutre conte ant sla preistòria a-i në son an vàire lìber, e notaman anteressant a l'é ël film La guèra dël feu ëd Jean-Jacques Annaud che a conta la stòria ëd na partìa ëd gent che a l'ha përdù sò feu.




#Article 119: Ast (182 words)


Ast a l'é na sità dë 76.673 abitant, capital ëd la provincia d'Ast. Sò Sant Protetor a l'é San Sgond. La provincia d'Ast a l'é stàita creà ant ël 1935.

La sità a l'é bagnà da Tani e da Borbor e a l'é a 55 chilòmeter da Turin.

Fondà dai Ligurin, Ast as fa pì granda  con ij Roman, che a lo ciamo Hasta Pompeia. Al dì d'ancheuj a-i son pi nen vàire reste roman-e. A-i é anco' la Tor Rossa, l'anfiteatr e na domus an contrà Varon. Antlora la sità a dovìa esse motobin amportanta, përchè as trovava an sla Via Fulvia.

Dël 1095 a ven lìbera comun-a, për peui passeje aj  Savòja dël 1574.

Ij traspòrt pùblich a son gestì da l’ASP. La sità a l’ha na stassion feroviaria: la stassion d'Ast.

Ël sìndich a l'é Maurizio Rasero (Lega Nord).

Ast a l'é gemelà con:

Ant la Contà ëd Sonoma, an Califòrnia, a-i é un borgh che a së s-ciama Asti, e che a l'é stàit fondà da 'd piemontèis e svìsser emigrà n'América dël sécol che a fa XIX.




#Article 120: Castel d'Anon (166 words)


Castel d'Anon (Castello di Annone an italian) a l’é un comun ëd 1.935 abitant dla provincia d'Ast.

Castel d'Anon a l'é un dij borgh pì antich ëd tut ël Piemont. Le pì veje marche ëd presensa dl'òmo as fan data a la Cultura dij vas a boca quadra, ant ël Neolìtich. N'àutr pòst abità ëd col temp-là a l'é Sassi. A Castel d'Anon a son treuvasse ëdcò dle marche pì tarde, dl'Età dël bronz, dëj temp dla Cultura ëd Vivron. Lë stansiament ëd Castel d'Anon a smija esse dla cultura lìgurin-a ëd Chiavari, ma franch tutun ant jë sgav a l'é trovasse na tomba dël VI sécol aGC con andrinta na fìbula a navëtta dla sòrt ëd cole dla cultura séltica ëd Golasëcca (Fedele, 1997, pp. 86-90).

An época roman-a d'ambelessì a-i passava la via Fulvia, dont a-i ven ël topònim, da ad nonum, a la pera miliar ch'a fa neuv (Vergano, 1990, pàg. 10).

Ël sìndich a l'é Valter Valfrè (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).




#Article 121: Bergamasch (423 words)


Bergamasch (Bergamasco an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 726 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin antra la pian-a lissandrin-a e le colin-e dël Monfrà, an sla riva ossidental dël Belb.

Ël teritòri 'd Bergamasch a l'é stàit abità fin da l'época neolìtica, tanme ch'a l'han mostrà j'artrovament ant lë vzin comun ëd Carenten. Dël 1985 a l'é stàit artrovà ant n'aira dla Cassin-a San Cristòfi ën sarcòfagh an pera ch'a armonta a lë scond sécol d.C., e sòn a fa pensé che an época roman-a la posission stratégica ant la val dël Belb a l'àbia favorì la formassion d'ansediament ruraj. La prime sorgiss ch'a testimònio l'esistensa dël pais a armonto a l'ann Mila, quand ch'ël pais a fasìa dagià part ëd la giurisdission d'Ansisa. Dël sécol ch'a fa XII a passa da la Diòcesi d'Àich a cola 'd Lissandria. A cambia pì vire giurisdission, passand dal contròl dël Marcheisà d'Ansisa a col dël Marcheisà ëd Monfrà. Dël Quatsent ël pais a oten ël privilegi 'd goernesse daspërchiel con djë Statù speciaj, an vnisend na sòrt ëd Comun-a. Soa autonomìa a dura pòch, përché a la fin dël sécol a resta implicà ant le guère antra 'l Monfrà e 'l Ducà 'd Milan e dël 1499 a l'é assedià, ocupà e drocà da le trupe dël comandant milanèis Gian Giacomo Trivulzio. Dël 1514 a intra an manera definitiva ant ël Marcheisà 'd Monfrà, prima sota ij Paleòlogh, peui sota ai Gonsaga 'd Màntoa, ch'a daran ël pais an feod a la famija Moscheni. 
Për via dla posission ëd confin, Bergamasch a l'é stàit soens tèra 'd conflit antra Fransèis e Spagneuj e a l'é passà pì vire 'd man, an patend vàire ravagi (dzoratut da part fransèisa ant j'agn 1642, 1644, 1655 e 1657). Le incertësse a van anans për squasi doi sécoj, fin quand che dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ël pais a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Bergamasch a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament d'Ansisa. Dël 1928 ël Comun ëd Carenten a ven ancorporà a col ëd Bergamasch, ma dël 1955 a oten torna soa indipendensa aministrativa.

Ël sìndich (en bergamaschèis sèndich) a l'é Giulio Veggi, (dal 26/05/2019).




#Article 122: Carenten (305 words)


Carenten (Carentino an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 331 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin antra la pian-a lissandrin-a e le colin-e dël Monfrà, an sla riva oriental dël Belb.

Ël teritòri 'd Carenten a l'é stàit abità fin da l'época neolìtica, tanme ch'a l'han mostrà j'artrovament d'arm an pera ai temp ëd la costrussion ëd la ferovìa Lissandria-Àich, ant la sconda mità dl'Eutsent. Le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto a la sconda mità dël sécol ch'a fa XII. Ant l'Età 'd Mès a fasìa part dij possediment dël Marcheisà d'Ansisa, d'orìgin aleràmica. Për sécoj la polìtica dij marchèis a l'ha duvù pendrojé antra 'l sostegn al Marcheisà ëd Monfrà e cola al Ducà 'd Milan, goernà dai Viscont. A l'inissi dël Sinchsent Carenten a passa ai marchèis ëd Monfrà, sota ai Gonsaga 'd Màntoa. Dël 1589 ël Marcheisà d'Ansisa a l'é vendù a Michele Peretti, anvod ëd papa Sisto V. Dël 1606 Vincens Gonsaga a separa Carenten da le tère d'Ansisa e a lo vend a Lodovico Fini, peui a passa ai marchèis Faà 'd Brun, ch'a lo ten-o fin a la fin dël feodalésim. 

Dël 1707, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Carenten a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Mombaruss. Dël 1928 ël Comun ëd Carenten a ven ancorporà an col ëd Bergamasch, ma dël 1955 a oten torna soa indipendensa aministrativa.

Ël sìndich a l'é Silvia Barbara Celoria (dal 26/05/2014).




#Article 123: Casal Monfrà (119 words)


Casal Monfrà o Ël Casal (Casà an monfrin, Casale Monferrato an italian) a l’é un comun ëd 35.975 abitant  dla provincia ëd Lissandria.
A l'é bagnà dal Pò.

J'abitant dël Casal a son ëstranomà bibin e mangiamosche.

Dij temp dij Roman, la sità as ës-ciama Sedula, e conforma a le conte pròpi ambelessì a sarìa stàit martirisà ël prim vësco d'Ast atestà, visadì Sant Evasi, dël 362. A venta però dì che lòn ch'a l'é rivane rësgoard a 's vësco a podrìa esse d'autut anventà. .

Dël 1681 ij Gonzaga a l'han vendulo a Luis XIV, re 'd Fransa.
Apress a l'é passà ai Savòja.

Ël sìndich a l'é Concetta Palazzetti (dal 2014).

Casal Monfrà a l'é gemelà con:




#Article 124: Pianëssa (106 words)


Pianëssa (Pianezza an italian) a l’é un comun ëd 13.657 abitant  dla provincia ëd Turin.

A Pianëssa a-i é na pèra viròira, ël ròch ëd pèra mòra (ciamà ëdcò mach ël ròch).
Ansima a-i é na làpida dedicà al geòlogh Bartolomeo Gastaldi.
As conta che prinsi Genio e ël duca Vitòrio Medeo II a sio montà an s'ës ròch ij 5 dë stèmber dël 1706, pr'ës-ciairé la posission dij nemis ch'a assediavo Turin e pronté ij pian ëd bataja.

J'abitant ëd Pianëssa a son ëstranomà sëmna-sal.
La tersa dumìnica dë stèmber as cor l'arnomà Palio dij Sëmna Sal.

Ël sìndich a l'é Claudio Gagliardi (dal 28/05/2006).




#Article 125: Età dl'aram (395 words)


Ël perìod Calcolìtich (da 'nt ël Grech khalkos + lithos 'aram+pera'), che as dis ëdcò Eneolìtich ò pura Età dl'Aram, a l'é na fase dël dëvlup dla cultura dl'òmo, quand che ël dovré dij prim utiss an metal a l'ha pijait pé ansema a col dj'utiss an pera, che a restavo sempe corent.

La literatura dedicà a l'archeologìa europenga për sòlit a dòvra pa la paròla 'calcolìtich' (as preferiss 'Eta dl'Aram'), a l'anvers a-j pias dovrela a j'archeòlogh che a studio l'Orient Mojen. L'Età dl'Aram a l'é motobin pì longa ant l'Avsin Orient, nopà che n'Euròpa la transission da 'nt l'Età dl'Aram a soa stabilisassion coma Eta dël Bronz a la riva motobin ampressa. As peul disse che j'europengh a travajesso sò manufat da sgnor an aram e bronz dal pì al manch coma as travajavo coj ëd pera, dëmentrè che la gent dl'Orient Mojen a l'avìa avù temp dë rivè a dle técniche motobin pì rafinà. 

As trata d'un perìod ëd transission, che a resta fòra da 'nt la scala dle tre età tradissional e che a-j resta antrames a neolìtich e età dël bronz. A smija che an prinsipi l'aram a fussa pa dovrà an manera spantià e che jë sfòrs për fene ëd leghe con lë stagn a sio anandiasse squasi sùbit, lòn che a fa malfé trové dle culture che a peulo definisse coma calcolìtiche an sens strèit. 

Per sossì la definission a l'é dovrà da j'archeòlogh mach ant chèich banda dël mond, dzortut ant l'Euròpa sud-oriental, ant l'Asia Ossidental e ant l'Asia Sentral, andoa ës perìod-sì as anandia anviron al IV mileni aGC. Pì dë rèir as dòvra ëdcò për cole culture american-e che a fasìo già dl'aram e dle leghe d'aram al temp che a l'é rivaje la conquista europenga.

An Euròpa, la Gent ëd Beaker soèns as conta coma calcolìtica, coma pura le culture che për prime a son urbanisasse ant l'Asia sud-ossidental. Vàire megaliti an Euròpa a son stait tirà sù ant ës perìod-sì, e a l'é fortisse che l'unità lenghìstica Proto-Indoeuropenga a sia ëdcò chila dë sti temp-sì.

L'Òmo dla giassa Ötzi, trova ant l'Ötztaler, ant j'Alp e dont reste a son datasse anvers al 3300 aGC, a l'avìa dapress un piolòt d'aram e un cotel ëd selce. Donca a l'ha tuta l'aria d'avej vivù ant un pòst dl'Euròpa che a l'era ant sò perìod calcolìtich.




#Article 126: Età dël bronz (2331 words)


LEtà dël bronz a l'é col perìod dël dësvlup dla siviltà quand la tecnologìa pì avansà an metalurgìa (almanch ant ël sens d'un dovré spantià e sistemàtich) a consistìa ëd técniche për la fusion d'aram e stagn da dij mineraj naturaj che a n'avìo n'àuta concentrassion, për peui fene na lega për colé dël bronz.
L'Età dël bronz a fa part dla scala dle tre età che as dòvra për classifiché le società preistòriche. Ant sta scala (ma nen daspërtut) l'Età dël bronz a-j ven dapress al Neolìtich. Ant la pì part ëd l'Àfrica Sub-Saharian-a, dapress al Neolìtich a-i riva bele sùbit l'età dël fer.

Le marche pì veje lassà dël travaj dël bronz a son datà a la metà dël IV mileni aGC e an ven-o da ‘nt la cultura Maykop dël Caucas.
D'ambelelà la tecnologìa a l'é spantiasse motobin ampressa ant l'Avsin Orient e na frisa pì tard a la civiltà dla Val ëd l'Indo (vardé ëdcò Meluhha).

Vira un dë sti period-sì a peul ëdcò dividse an sotcategorìe pì curte, coma PEB I, PEB II, EBM IIa e via fòrt.

La metalurgìa a l'ha anandià sò dësvlup ant l'Anatòlia (al dì d'ancheuj Turchìa). Le montagne dl'Anatòlia a smonìo motobin tant aram e stagn. D'aram as në gavava ëdcò a Cipro, n'Egit, ant ël desert dël Negev, n'Iran e tut anviron al Golf Pérsich. St'aram për sòlit a l'era mës-cià con dl'arsénich, ma con lòn che la domanda dë stagn a la continuava a monté a son finì për formesse dle rote comersiaj stabilisà për ël comersi, tant andrinta che fòra dl'Anatòlia. L'aram pressios as esportava ëdcò via mar fin-a a ij grand règn dl'Antich Egit e dla Mesopotamia.

Ant la PEB a l'é viaman montaje l'urbanisassion, che a l'ha dait adoss a vàire sità-stat e a l'anvension dla scritura (ant ël perìod d'Uruk, IV mileni aGC). Ant l'EBM vàire moviment ëd popolassion a l'han cangià almanch an part lë schema polìtich dl'Avsin Orient (Amoriti, Hittiti, Hurrian, Hyksos e miraco ëdcò j'Israeliti). L'ÙEB a la resta caraterisà da la competission antra règn motobin potent, che as bogio ansema a sò vassaj (Antich Egit, Assiria, Babilònia, Hittiti, Mitanni). A-i ero dij contat motobin dësvlupà con la siviltà egéa (Ahhiyawa, Alashiya), contat andoa ël comersi dl'aram a giogava na part motobin amportanta. 

Ël fer a l'han anandiasse a travajelo n'Anatòlia, già ant l'ÙEB. La transission a l'età dël fer anviron al 1200 aGC a l'é staita pì un cambiament polìtich dl'Avsin Orient che nen n'amodernament dël travaj dij metaj.

Le siviltà dl'Età dël bronz egéa a l'avìo daje forma a na ragnà ëd rote ëd comersi che a rivavo motobin lontan. Longh a sta ragnà a së mnavo a Cipro lë stagn e ël carbon. Ambelelà as gavava l'aram, dont as fasìa lega con lë stagn për fé dël bronz. Ij manufat ëd bronz a s'esportavo dadsà e dadlà fin-a a dle gran distance, e a tnisìo an pé la ragnà dij comersi. L'anàlisi isotòpica dlë stagn ëd vàire manufat ëd bronz dël Mediteran an mostra che ël mineral dovrà për feje a rivava bele che da ‘nt la Gran Brëtagna.

La navigassion a l'era già motobin conossùa ant ël temp dont as parla, e a l'era rivà a un livel ëd maestrìa che a sarà pa pì passà fin-a a quand a sarà anventà (ò miraco mach anventà n'àutra vira) na manera për determiné la longitùdin, anviron al 1750 dla nòstra era.  

La Siviltà minòica a l'era basà ant la sità ëd Knossos, che a smija esse staita basta fòrta da coordiné e a difende  sò comersi ant l'età dël bronz.

Un dij problema pì grev d'ës temp-sì a l'é che a-i era pa gnun dj'utiss contabij dël dì d'ancheuj. Vàire autorità dël camp ëd jë studi a chërdo che j'antich imperi a tendèisso a deje pa basta amportansa a j'aliment base, e che a fusso pitòst anteressà a le mërcansìe da sgnor. Sossì a l'avrìa mnaje a meuire për la fam portà dal comersi antieconòmich.

Coma che a sia rivasse a la fine dl'età dël bronz ant sta region-sì a l'é na question che a l'é ancó antramentr che a së studia. A-i son vàire preuve che dapress al domini minòich l'aministrassion dl'imperi comersial a sia passaje an man aj micenéo. A-i son ëdcò dle preuve che vàire stat vassal dij minòich a l'abio përdù na pì gran part ëd soa popolassion për via ëd fam e ëd pestilense, lòn che a podrìa volej dì che ant un chèch moment la ragnà dël comersi a sia blocasse, e con chila ë sia blocasse ëdcò col moviment ëd mërcansìe che a prevenìa fan e vàire maladìe colegà a la nutrission. As sa ëdcò che ël grané dl'imperi minòich, visadì l'area a setentrion dël Mar Nèiro, pròpe ant l'istess temp a l'é trovasse a perde na gran part ëd soa popolassion, e donca a l'é belfé che ant sti temp-sì a sia smonusse ëdcò na part ëd la coltivassion. 

J'ùltime arserche a l'han discredità la tesi che che la fin dël comersi dël bronz a sia rivà për via che le fonderìe a l'avìo brusà tuti ij bòsch ëd Cipro. As sa che ëd bòsch a Cipro a-i në j'era ancó motobin pì tard che sòn, e vàire esperiment a l'han mostrà che na produssion ëd carbon faita mach an local e ant la scala dont a l'avrìa fait da manca për na produssion ëd bronz coma cola dl'ÙEB a l'avrìa brusà tut an gnanca 50 ani.

Na teorìa a dis che j'utiss ëd fèr a sio avnùit a dovresse viaman dë pì, parej a sarìa mancaje ël motiv për ten-e an pé ël comersi dlë stagn, e con sòn la ragnà comersial a l'avrìa chità-lì da travajé tan-me prima. Un-a pr'un-a le colònie dl'imperi minòich a sarìo trovasse antëcà suitin-e, fam, guère ò miraco na chèich combinassion dë sti tre fator-lì, e ant l'istess temp a l'avrìo pa pì podù dovré coj'arsorse ëmnà da motobin lontan che l'imperi a l'avìa garantìe aj temp dla trata dlë stagn. Për sossì a l'avrìo pì nen fajla a dzorvive. 

N'àutra famija ëd teorìe a varda a Knossos midema. Pròpe an col moment-lì a l'é rivaje l'erussion ëd Thera, a 40 mija a setentrion ëd Creta. Cheidun djë studios pì acredità a ipotisa che a sia staita na tsunami rivà da Thera a roviné le sità ëd Creta. Dj'àutri a diso che miraco sta tsunami a l'abia dësblà la marin-a cretèisa ant sò pòrt, e che parej ij cretèis a sio trovasse a perde dle bataje navaj d'amportansa fondamental; parej a sarìa rivaje che ant l'event LMIB/LMII (anv. 1450 aGC) le sita cretèise a sio brusà e la siviltà micenéa a l'abia pijait Knossos sota contròl. Se st'erussion a la fussa rivà a la fin dël sécol che a fa XVII aGC (coma giumaj a chërd la pì gran part dij cronologista) , sò prim efet a sarìo manifestasse ant l'época ëd transission antra EBM e ÙEB, pitòst che a la fin dl'ÙEB. Ma franch tutun a l'avrìa podù causé në straviron social che a l'avrìa ëmnà prima a la fin ëd Knossos e peui a droché la società dël bronz tuta antrega. Un-a dë ste teorìe-sì as concentra ansima a la part giogà da le conossense dij cretèis ant l'aministrassion dl'imperi, dapress a lòn che a l'era rivaje a Thera. Se tute le conossense a fusso mai staite concentrà a Creta, anlora a podrìa ëdcò esse che ij micenéo a l'abio fait dj'eror polìtich e comersiaj ant l'aministrassion dl'imperi cretèis, eror che a sio stait basta grev da drochelo.

Vira un-a dë ste teorìe a l'é motobin convincenta, e vira un-a a l'ha dj'aspet che a peulo spieghé la fin dl'età dël bronz ant la region.

Ant l'Euròpa sentral la Cultura Unetice dla prima età dël bronz  (1800 aGC-1600 aGC) a la ciapa andrinta vàire comun-e pì cite, coma le culture dë Straubingen, d'Adlerberg e cola Hatvan. Cheidun-a dle sepulture pì fiamenghe, coma cola che as treuva a Leubingen, e dont cadò funerari a son an òr, a smija marché na chërsùa ëd cola stratificassion social che a-i era già ant la cultura Unetice. Për sòlit ij simiteri d'ës perìod-sì a son rèir e motobin cit. Dapress a la cultura Unetice a-i riva la Cultura dij tumuli, ant l'età dël bronz mojen-a (1600 aGC-1200 aGC). Sta neuva cultura a l'é marcà da la costuma dle sepulture a tumulassion. An Ungherìa, anviron aj tributari orientaj dël fium Körös, la prima età dël bronz a l'avìa s-ciairà ël rivé dla Cultura Mako, e dapress a chila la Cultura Ottomany e la Cultura Gyulavarsand. 

La Cultura dij camp d'urne (1300 aGC- 700 aGC) a riva ant l'ùltima età dël bronz, e a l'é caraterisà dë sepulture a cremassion. A ciapa andrinta la Cultura Lusassian-a ant la part oriental dla Germania e an Polònia (1300 aGC-500 aGC), cultura che peui a continua ëdcò ant l'età dël Fer. N'Euròpa sentral, dapress a l'età dël bronz a-i riva na cultura dl'età dël fer, la Cultura Hallstatt (700 aGC-450 aGC).

Antra ij sit amportant a-i son:

Ant la Germania setentrional, la Danimarca, la Svessia e la Norvegia, la gent dl'età dël bronz a fasìa dij manufat an bronz con dle fiamenghe marche locaj, coma ël pàira ëd còrn da cassa che a l'é trovasse an Danimarca. Chèich lenghista a pensa che ambelessì anviron al 2000 aGC a l'abia pijait pé na lenga proto-indeuropenga, che peui a l'ha daje adoss a le lenghe germàniche. Sòn a quadrerìa con n'evolussion ëd l'età dël bronz nòrdica ant l'età dël fer preroman-a, che a l'é belfé che a fussa germànica.  

L'età as divid antra ses perìod, numerà da I a VI, conforma aj travaj d'Oscar Montelius. Ant ël perìod Montelius V dj'àutre region a restavo già ant l'età dël fer.

An Gran Bretagna as pensa che l'età dël bronz a sia andaita dal 2100 aGC al 700 aGC. L'imigrassion a l'avìa ëmnà dla gent neuva ant sj'ìsole da 'nt ël continent, almanch cheidun dj'imigrà a rivava da 'nt la Svìssera dël dì d'ancheuj, coma an mostro dj'esam dlë smalt dij dent, fait ansima a jë schéletro trovà ant ij sit dla prima età dël bronz anviron a Stonehenge. La gent ëd Beaker a l'avìa dle costume pitòst diferente da cole dla gent dël Neolìtich che a l'era staje prima. La modìfica dle costume a l'é staita amportanta, contut che as chërd che l'antegrassion a sia staita ëd cole pacìfiche, butand an consideran che vàire dij prim sit a cinta a smija pro che a sio stait adotà daj neuv rivà. La fiamenga Cultura dël Wessex a l'é dësvlupasse ant la Britania meridional pròpe an sti temp-lì. Ant sël pat, ël clima a stava virand-se ant sël pes, e andóa che na vira a fasìa càud e suit a l'é avnuit motobin pì ùmid, antramentr che as dësvlupava l'età dël bronz, lòn che a l'ha portà la gent a chité sò pòst bin vardà ansima aj brich, për tramudesse ant le valà pì drue. Gròsse cassin-e d'anlevament a son dësvlupasse ant le tere basse, lòn che a smija avej giotaje a la chërsùa dl'economìa e a polidé viaman pì ëd bòsch për fene pastura. La Cultura ëd Deverel-Rimbury a l'ha tacà a vnì fòra ant la sconda mità dl'Età dël Bronz Mojen-a (anv. 1400 aGC-1100 aCG) pròpe an sfrutand ste neuve condission-sì. La Cornovaja a l'era na pì gran sorgiss dë stagn për na gran part dl'Euròpa ossidental a l'aram as gavava da dij sit coma col ëd Great Orme ant ël Gàles setentrional.  La strutura social a në smija che a fussa staita tribal, ma a resta viaman pì belfé noté dle marche ëd diversificassion social e ëd gerarchìe.

A venta ëdcò dì che la sepoltura dij mòrt (che fin-a a sì a l'era staita për sòlit comun-a) a l'é avnùita maraman pì individual. Pr'esempi, ant ël Neolìtich për ca dij mòrt as dovravo dj'omèt ëd pere ambaronà. A sti omèt andrinta a-i restava na cita stansia për la sepoltura. Ò pura as dovravo dle tumulassion longhe për dle sepolture an comun. Ma bele che ant la Prima età dël bronz i tacoma a trové dla gent sotrà con na soa tumulassion individual, ò dle vire ëdcò con na bara faita ëd lastron e quatà da n'omèt ëd pere. 

Ant la region andin-a dl'América Meridional as pensa che l'età dël bronz a sia anandiasse anviron al 900 aGC, quand ij mèistr dla Cultura Chavín a l'han capì coma fé lega antra aram e stagn. Soe prime produssion a l'avìo natura dzortut d'utiss, coma piolòt, cotej e arnèis agricoj. Ma viaman che ij Chavín a-j pijavo la man a fé bronz e a travajelo, as son butasse a fé ëd ròbe motobin travajà e soagnà ant ij detaj, con na gran component decorativa; ròbe che as dovravo con dij but aministrativ e religios, e vàire àutri but sirimoniaj. Sòn ëdcò përchè për la gent ëd Chavín la decorassion an òr, argent e aram a l'era na costuma motobin consolidà già anas dë dëscheurve ël bronz.

An Cin-a l'età dël bronz a l'é anandiasse miraco anviron al 2100 aGC, a ij temp dla dinastìa Xia. A Ban Chiang (Tailandia, Asia Sud-oriental) a son trovasse dij manufat an bronz che a fan data al 2100 aGC .

La Cultura Erlitou, la Dinastìa Shang e la Cultura Sanxingdui dl'antica Cin-a a dovravo ël bronz për j'assiete dij sò rituaj, e ëdcò për j'utiss agricoj e j'arme .

Ant ël meridion dla Penìsola Corean-a, la fase mojen-a dël Perìod Mumun dla teracheuita (miraco anv. al 700-600 aGC) a l'ha viaman adotà la produssion dël bronz, dapress a un moment quand che dle daghe an stil Liaoning e dj'àutri manufat an bronz a l'ero scambiasse për avia comersial fin-a ant le part pì stërmà dla penìsola (anv. 900-700 aGC). Ël bronz a l'é restà n'element motobin amportant për ël sirimonial e le oferte mortuarie fin-a bele che al 100 dGC.




#Article 127: Quatòrdi (468 words)


Quatòrdi o Catòrdi  (Quattordio an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.587 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin con la Provinsa d'Ast, antra le colin-e dël Monfrà e la pian-a lissandrin-a, an sla riva stentrional dël Tani. Ël teritòri a l'é traversà da la dòira Gaminela.

An época roman-a d'ambelessì a-i passava la via Fulvia, ch'a mnava da Derthona a Hasta, dont a-i ven ël topònim, da ad quartum decimum, a la pera miliar ch'a fa quatòrdes . Ël pais a-i era ancora nen, ma as trovava 'n cip miliar ch'a dasìa indicassion ëd le mija dla strà. Ij prim ansediament abità a nasso a Quatòrdi ant l'Età 'd Mès, ant l'area che ancheuj a ven ciamà la Ròca. La prima sorgiss ch'a na documenta l'esistensa a armonta al 1159 e a l'é n'at ëd l'imperador Federich I Barbarossa ch'a confermava la giurisdission sël pais al vësco d'Ast. Quatòrdi a resta sempre sota l'influensa dla Comun-a d'Ast, che a anfeoda part dël teritòri a le sgnorìe dël pòst (Olivass e Civalié). Për la soa posission, a resta soens implicà ant ij conflit antra le Comun-e d'Ast e 'd Lissandria: dël 1225 a s'arfugio a Quatòrdi j'astesan batù dai lissandrin ant na bataja arcordà dal trovador Folquet ëd Romans. Dël 1357 l'imperador Carl IV ëd Lussemborgh a don-a an feod ël castel e sò teritòri a Oton e Bërnabon Gotoari. Dal 1431 a s'ancamin-a 'l frassionament dël feod antra vàire feodatari, dont as peulo mensioné le famije De Regibus, Bagneul, Guasch, Amedé, Carèt e Colli.

Dal Sinchsent a l'ha inissi n'época dramàtica për la region, con guère antra le potense europenghe, invasion ëd j'esércit strangé, pestilense e inondassion. Quatòrdi a l'é sachegià dël 1526 e dël 1527 da le trupe dij mersenari, dël 1642 dai fransèis, dël 1651 da fransèis e savojard, dël 1655 da j'ëspagneuj. Ël pais a passa sota al contròl spagneul fin a l'inissi dël Setsent, quand che an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Quatòrdi a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Flissan. Da j'agn Trenta dël Neuvsent, ël pais a l'é vnù sede ëd vàire fàbriche ch'a produsìo vernis e gav për l'industria viturìstica (la FIAT an particular). Sòn a l'ha atirà neuv abitant e a l'ha fàit nasse la part moderna dël pais, costituìa për bon-a part ëd vilëtte.

Ël sìndich a l'é Alessandro Venezia (dal 26/05/2014, scond mandà dal 28/05/2019).




#Article 128: Omèt (764 words)


As dis omèt (o cicio ant ij senté 'd montagna) un baron ëd pere che a l'abia adoss nen natural, visadì che a sia stàit tira sù da dla gent. As treuvo an vàire pòst dël mond, dzortut ant sl'àut, ant ij mojiss e ant sla ponta dle montagne. As treuvo ëdcò ant ij desèrt e ant la tundra.

A peulo avej vàire but:

Për gionta j'omèt a son dovrasse për vàire àutri but ëd comemorassion, dal pòst andoa a l'é staje na gran bataja a col andóa a l'é virasse dzorsota un carton. Dle vire a son mach butà-lì për fé depòsit, quand ij campagnin a gavo le pere da 'nt ij camp.

A l'han dle forme motobin variegà, da cola d'un baron mach campà-lì a dle gran euvre d'angegnerìa. Al mond a-i son fin-a dij pòst andóa che as fan dle gare për vëdde chi a l'é bon a fé l'omèt pì bel.

La costuma a l'é motobin veja, e la paròla Cairn che j'anglèis al dì d'ancheuj a dòvro për ciamé j'omèt a ven da 'nt ël Gaélich scossèis càrn, che a l'ha un sust motobin pì largh, ën podend feje arferiment a vàire sòrt ëd brich e baron ëd pere formà da la natura. 

A parte da 'nt l'età dël bronz, dle vire sota a j'omèt as ëstarmavo dij sarcòfagh pitòst grosseur, fait an lastron ëd pera nen giontà antra lor. Sti omèt-tomba a stavo për sòlit ant un pòst che a fussa an bela vista, soèns che as ës-ciairèissa ën vardand dal vilagi dël mòrt. Le pere dl'omèt a peul esse che a servèisso për ten-e a la larga làder e bes-ce. Na spiegassion pì da fé avnì ij frisson a l'é che a servèisso për nen lassé che ij mòrt as tirèisso sù da 'nt la tomba. Notaman anteressant a l'é che j'ebréo a l'abio ancó la costuma dë buteje dle cite pere dzora a la tomba dij sò mòrt quand a van al camposanto, coma marca ëd rispet (për sòlit ant la tradission giudàica ortodòssa le fior as pòrto nen).

Jë stupa dl'India, dël Tìbet e via fòrt a l'é belfé che a sio nassù ëdcò lor da na costuma parej, contut che për sòlit a l'abio andrinta la sënner d'un sant budista ò pura d'un lama.

Ant la Scòssia a-i é la costuma dë pijesse dapress na pera da fonval për butejla ansima a n'omèt dla sima. Sòn a fa chërse j'omèt. Na veja benedission an Gaelic scossèis a la dis Cuiridh mi clach air do chàrn, visadì It butreu na pera ansima a tò omèt. 

Ant le ìsole Faroe, andóa che antrames a un gran nebion e a na gran pieuva a-i son vàire dle pì àute montagne che a dago ant sël mar, j'omèt as dòvro coma sistema spantià për orisontesse antra precipissi e desert ëd roch e rocon. Për gionta, na vira la pì gran part dël tràfich dj'ìsole a l'era fait për nav, a le tere àute a restavo bele che deserte. 

Ël midem dovré dj'omèt për orisontesse as treuva dzora a ij 2.000 mèter ant la Valsusa, pr'esempi ant le part àute dël Parch dl'Orsera e dël Rociavré, che le nìvole soèns a son assé basse da fé malfé a s-ciairé andóa che un a buta ij pé.

Ant l'Àfrica Setentrional dle vire a jë diso kerkour, e a son belfé da trovesse ëdcò ant ël Mediterani, ant sl'ìsola dla Còrsica.

An chèich region anglèisa a jë ciamo ëdcò anje. Sòn a riva dzortut con coj cit, che a l'han na sòrt ëd bèch che a ponta ant la diression dla marcia. Da sòn a l'é naje l'espression doe pere a fan nen n'anja, che as dis a j'escursionista përchè as viso che marcé da n'omèt a n'àutr as peul (soèns as dev), ma a-j va ëdcò dla cognission.

An lenga ocitan-a j'omét  as diso (Mistral,1979):

Notaman anteressant a l'é che sempe n'ocitan l'espression d'adoss séltica Cairn a resta comsëssìa presenta, che as dis cairon un blòch ëd pera tajà, con dle variant gràfiche coma cairou, cayrou, cayron. La paròla a resta un diminutiv dla forma caire (con possibil variassion gràfica cayre). A-i në j'é ëdcò na forma chërsativa cairas, dont a-i ven ël topònim alpin Queyras.

Ant ël setentrion dla Fransa, as ciamo  an norman.

Cola dë dije omèt a l'é na costuma nen mach piemontèisa. An tëdesch e n'olandèis as diso Steinmann e Steenman, visadì òmo ëd pera. Na forma dla lenga Inuit inukshuk a veul ëdcò dì figura ëd person-a, che as dis inunguak (imitassion ëd na person-a).




#Article 129: Mas (526 words)


Mas (Masio an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.385 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sle colin-e dël Monfrà ai confin con la Provinsa d'Ast, an sla riva meridional dël Tani.
Abassìa (Abazia an italian) a l'è l'ùnica frassion 'd Mas, ma a-i sòn ëdcò le region ëd la Sèra e 'd San Ròch.

Le orìgin ëd Mas a son motobin antiche e a armonto almach a l'Àuta Età 'd Mès, quand ch'ën centr abità a nass grassie a soa posission stratégica për traversé 'l fium e coleghé le tère dl'Àut e dël Bass Monfrà. Ël pais a l'é cità an vàire document tanme Massius (899), Villa Masias (959), Maxius (1081) e as pensa ch'ël topònim a peussa derivé dal latin Ma(n)sum, valadì meison, gròssa cassin-a. Dagià dal sécol ch'a fa XII a ven-o signà dj'at dont as arconòss al paìs na capacità 'd goernesse daspërchiel tanme Comun-a. Dël 1190 ij cónsol ëd Mas a signo 'n tratà con le Comun-e d'Ast e 'd Lissandria, an prometendse agiut scambiévol an cas ëd guère e esension dai pedagi. Le doi Comun-e a intro an possess ëd vàire drit an sël teritòri 'd Mas, ma dël 1212 Ast a dëscoragia Lissandria dal catene dj'àutr e dal 1218 Ast a taca a caté dai proprietari privà àutre part ëd giurisdission. La mità lissandrin-a dle pertinense a l'é pretèisa dël 1229 dal marchèis ëd Monfrà Bonifass, e sòn a fa nasse 'n neuv contrast con Ast. Ant l'istess ann, la Comun-a d'Ast a cata 'l teren ant ël pais anté ch'a ven costruìa la tor ch'a l'é ancora ancheu 'l sìmbol comunal. Mas a resta lijà a Ast për longh temp: dël 1357 la famija astesan-a dij Gutuari a intra an possess ëd la sgnorìa ch'a l'era stàita prima dla famija dij Lané. 

Dël 1372 la sgnorìa 'd Mas a passa sota al contròl dij Viscont ëd Milan. Dël 1428 jë Sfòrsa a don-o an feod ël pais a la famija dij Valperga, ch'a resto feodatari fin al 1674, quand ch'ël feod a passa ai Civalié 'd Quatòrdi e a j'Olivass. Ël Ducà 'd Milan a passa dal Sinchsent ai possediment imperiaj ëd la Coron-a dë Spagna. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ël pais a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Mas a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd j'Ovij.

A l'è anteressant la tor ëd Mas, situà ant na traversa dla contrà granda.
Amportant ant ël pais a l'è 'cò la gesia parochial dij Sant Marìa e Dalmass.

Për andè a j'Ovij a-i é 'l castel ëd Redabò (Redabue an italian). 

La patròn-a 'd Mas a l'è Santa Marìa Madalèina. La festa patronal a l'è ai 22 ëd luj.

Ël sìndich a l'é Giovanni Stefano Airaudo (dal 26/05/2019).

 




#Article 130: Flissan (538 words)


Flissan (Felizzano an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.253 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin ëd la pian-a lissandrin-a an diression ëd le colin-e dël Monfrà, an sla riva stentrional dël Tani.

A smìa ch'ël teritòri 'd Flissan a sìa abita fin da l'época roman-a, ël nòm dël pais a lassa pensé che Felicianum a fussa 'n fundus gentiliss con popolassion spantià, ch'a restava sota a la giurisdission dël munissipi ëd Hasta (Ast) . Flissan a l'ha seguì le sòrt d'Ast për tuta l'Àuta Età 'd Mès, an passand dal domini dij Longobard a col dij Franch (sécoj V-IX). Ant l'ann 880, l'imperador Carl ël Gròss a don-a la cort ëd Flissan al monasté milanèis ëd Sant Ambreus e a-j sarà sogetà fin a l'inissi dël sécol ch'a fa XI. Ant ij prim trent'agn dël sécol ch'a fa XII, ël pais a l'é controlà da la famija aleràmica dj'Ardisson, che dal 1135 a fa sarament ëd fideltà a la Comun-a d'Ast. Dal 1155, an séguit a la prèisa d'Ast da part ëd l'imperador Federich I Barbarossa, ël pais a intra ant la giurisdission dël Marcheisà ëd Monfrà. As costituiss dël Dosent la Comun-a 'd Flissan: la prima sorgiss ofissial a l'é datà dël 1266 ma as pensa ch'a-i sìo ordinament comunaj dagià a l'inissi dël sécol. Flissan a l'é soens tèra contèisa antra Ast e Monfrà: a ven torna pijà da Ast dal 1292 ma dal 1303 a torna sota al Marcheisà. Dël 1372 a intra ant la giurisdission dël Ducà 'd Milan ëd Galeass II Viscont. Për soa posission stratégica për ij colegament antra le tère monfrin-e e për ij comersi antra Ast e Lissandria, ël teritòri 'd Flissan a l'é sempre bramà dai marchèis Paleòlogh, ch'a la conquisto torna dël 1452. Con la Pas ëd Lòd dël 1454 as treuva l'acòrdi ch'ël pais a resta sota la giurisdission formal dël duca Fransesch I Sfòrsa, che tutun a l'anfeoda ai marchèis ëd Monfrà, sota ai qual Flissan a resta fin al 1533.
Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 Flissan a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'Imperi Roman Sacrà, sota l'imperador Carl V. Dël 1556 l'imperador a fa abdicassion e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë Spagna e ij sò possediment italian. Flissan a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent, quand che an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 ël pais a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Castel d'Anon, Ël Francó, Quargnent, Quatòrdi, Ser e Soleri. Dal Neuvsent ël pais a l'é vnù sede ëd vàire fàbriche ch'a produsìo vernis e component për l'industria viturìstica (për la FIAT an particular).

Ël sìndich a l'é Luca Cerri (dal 26/05/2014, scond mandà dal 29/05/2019).




#Article 131: Quargnent (560 words)


Quargnent (Quargnento an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.409 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a l'é situà ant la pian-a 'd Lissandria, davzin ai margin dël Bass Monfrà, e a l'é coltivà a gran, girassoj, òrdi e pòch arbri.

L'orìgin roman-a 'd Quargnent a l'é testimonià da citassion ëstòriche e da artrovament archeològich, antra ij quaj na làpida sepolcral roman-a ch'a cita la gens Posilla, un grup ëd famije ansediasse a Derthona (ancheuj Torton-a) ant ël 200 prima 'd Crist.  A l'é fàcil ch'ël vilage a sia stàit fondà tanme camp militar an posission stratégica për controlé le tribù ligurin-e djë Statielli ch'a popolavo la region ëd l'Apenin e dël Monfrà. A l'é peui mantnusse coma borgh agrìcol e as pensa ch'ël topònim a peusse derivé da la paròla Quadraginta (quaranta) për indiché 'l nùmer dë jùger ch'a formavo ij fond rùstich. Sò teritòri dël pais a restava sota al munissipi ëd Hasta Pompeia (ancheuj Ast). D'apress a la cadùa dl'Imperi Roman, Quargnent a finiss për resté sota la giurisdission dël vësco-cont d'Ast, tant che ancora dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava ël confin oriental ëd la Diòcesi d'Ast . Ant l'Àuta Età ëd mes (a-i é chi a dis ant l'ann 907), j'arlìquie dël màrtir cristian san Dalmassi a son stàite traslà ant ël pais për volèj dël vësco astèis Audas, ch'a vorìa difendle da le incursion sarasin-e che an col temp a molestavo 'l borgh ëd Pedona (l'atual Borgh San Dalmass). Quargnent a l'é stàit ogèt ëd privilegi reaj e imperiaj: dël 935 ij re d'Italia Berengari e Adalbert a l'han instituì an pais un mercà da tnisse al dì dle Calende 'd minca mèis. Ai temp ëd le gran controversie antra Imperator, Papa e Comun-e dla sconda metà dël aécol ch'a fa XII, quaranta famije 'd Quargnent a l'han pijà part a la fondassion ëd la neuva sità 'd Lissandria, për disposission dël vësco d'Ast. Ant ël sécol ch'a fa XIII, ël pais a passa sota la giurisdission ëd la Diòcesi 'd Lissandria.

La stòria dël pais a segue cola dlë vzin capleugh: Comun-a contra Federich I Barbarossa, ch'a l'avìa stabilì pròpri a Quargnent sò quarté general, a subiss la rappresaglia dl'Imperator che dòp un tentativ falì d'assedi a la sità 'd Lissandria, a l'ha dëit feu e drocà ël castel dël pais, mai pì riedificà. Quargnent a l'é an séguit passà a la dominassion dël Ducà 'd Milan, sota ai Viscont e peui a jë Sfòrsa, che a l'han anfeodala a la famija dij Teletuin ëd Belguard. Ij sécoj ch'a fan XVI e XVII a vedo 'l pais scombinà dai disastr ëd le guère franch-espagneule. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht (1713), Quargnent a ven cedùa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. Dël 1723 ël pais a passa an feod a la marchèisa Cùtica 'd Cassèine]. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Flissan.

Ël sìndich a l'é Paola Porzio (dal 27/05/2019).

Quargnent a l'é gemelà con:




#Article 132: J'Ovij (566 words)


J'Ovij o J'Oij (Oviglio an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.260 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin ossidentaj dla pian-a lissandrin-a, an diression ëd le colin-e dël Monfrà, an sla riva dël Belb pòch prima 'd soa confluensa ant ël Tani.

As conòss nen l'orìgin dël pais ma la denominassion latin-a Uviliis a lassa pensé ch'a fussa formà da ansediament ëd bergé, probabilment dagià dai temp dle popolassion ligurin-a ch'a popolavo coste bande prima dla colonisassion da part dij roman. An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi ëd Hasta, l'atual Ast. Ant l'Àuta Età 'd Mès, con la creassion ëd marche e contà ant ël contest ëd l'Imperi Roman Sacrà ëd Carl Magn, j'Ovij a fasìo da capleugh d'ën contà goernà dal Monasté 'd San Pé an Cel d'Òr ëd Pavìa. Dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava al confin oriental dla Diòcesi d'Ast . Un sécol dòp, j'Ovij a l'han aderì a le aleanse dla Lija Lombarda e a l'han pijà part a la fondassion ëd la sità 'd Lissandria, an passand peui sota a la soa Diòcesi. L'imperador Enrico VI a don-a j'Ovij al Marcheisà ëd Monfrà, ch'a-j conced al Marcheisà d'Ansisa fin al 1276, ann ant ël qual Nicolò Fieschi a cata 'l feod. Dël 1367 j'Ovij a passo sota al contròl dël Ducà 'd Milan: ij Viscont prima, jë Sfòrsa peui a concedo 'l pais a vàire sgnor, a sconda dle aleanse dël moment. A l'inissi dël Quatsent, d'apress a la mòrt ëd Gian Galeass Viscont, ël podèj an sla region a ven pijà dal capitan ëd ventura casalèis Facin Can, che a devasta 'l teritòri lissandrin minca vòta che ij pais a s'arbelo a soa autorità; dël 1404 j'Ovij a ven-o devastà. Tornà al podèj ëd Filipp Marìa Viscont, antra Quatsent e Sinchsent ël feod a ven assignà ai frèj Giacobino, Pietro e Bartolomeo Ferrari, peui a Angelo Simonetta e a Filippo Fieschi. Dël 1513 ël duca Massimilian Sfòrsa a don-a 'l feod a Gerolamo Perboni, ch'a passa a la stòria tanme 'l feodatari pì istruì e anluminà, autor ëd n'euvra moral ciamà Opus Uviliarium. 
Ël Ducà 'd Milan a passa ai possediment imperiaj ëd la Coron-a dë Spagna. A ancamin-a n'época dramàtica për la region, antra guère, invasion militar, pestilense, inondassion ëd la Bormia e dl'Òrba. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ël pais a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. Dël 1782 ël re Vitòrio Medeo III a decreta ch'ël feod a apartnèissa a Marianna Solaro, ùltima arditera dij Perboni. Ij sò dissendent, dla famija De Rorà, a vendo 'l castel a Maria Cristin-a 'd Borbon, fomna dël re Carl Felis, ch'a lo ten për pòch d'agn ma a l'é për sòn ch'ël castel dël pais a ven ciamà Castel Real. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 j'Ovij a torno ant ël Regn ëd Sardëgna e a son aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a son a cap d'ën Mandament comprendent ëdcò Mas.

Ël sìndich a l'é Antonio Armano (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014, ters mandà dal 26/05/2019).




#Article 133: Alba (297 words)


Alba (an dialèt langareul Arba) a l’é un comun ëd 31.506 abitant dla provincia ëd Coni.

Le rèis d'Alba a fongo ant ël Neolìtich, 'me ch'a mostro vàire atrovament archeològich ch'a testimònio la presensa ant tuta la zòna 'd na popolassion ch'a vivìa dla coltivassion dla tèra e ëd cassa.

An época roman-a, Alba a l'era un dij munissipi roman pì amportant, ciamà a parte da l'89 aGC Alba Pompeia, an onor dël cónsol Pompeo Strabon. Columela a scriv che ij formagg dla val Tani a vnisìo esportà a Roma e Polibio, Enòbio, Plinio e Strabon a parlo dij vin, dzortut pròpe da 'nt la region d'Alba.

Dël 1628 a l'é dventà possidiment dij Savòja.

Antra le produssion tìpiche d'Alba a-i son le ninsòle e la trìfola bianca.

Ëdcò la Scòssia, tant an Gaélich scossèis antich che modern, as ciama Alba (IPA: [ˈaɫəpə]). Con l'istess sust as dòvro ëdcò Alba an irlandèis, e Albu an vej gaèlich. Ës nòm-sì a ven da na veja paròla séltica che as dovrava për ciamé la Gran Brëtagna antrega, e che a l'é restà fin-a al dì d'ancheuj ant la costuma dë ciamela Albion.

Ël nòm a l'é dovrasse antra le gent gaéliche për dì Ìsola Britànica fin-a anviron aj sécoj che a fan IX-X, quand a l'é passà a vorèj dì Règn dij Pictii e djë Scotii (nòm nativ Pictavia e Dál Riata). Ij doj règn a restavo a setentrion dël fium Forth e dla boca dël Clyde, e a-i ero stàit unificà da Cináed mac Ailpín. Na vira che ant l'Àuta età ëd mes a l'han latinisalo an Àlbania, sò nòm a l'ha peui daje adoss a vàire topònim anglèis e american ant la forma Albany.

Ël sìndich a l'é Carlo Bo (dal 27/05/2019).

Alba a l'é gemelà con:




#Article 134: Argentin-a (271 words)


La Repùblica Argentin-a a l'è 'n pais ëd l'América meridional. 

Tacà a l'Argentin-a a-i sòn ël Brasil, l'Uruguay, ël Paraguay, la Bolivia e 'l Cile. A l'è na repùblica federal fàita 'd provinse.
A l'è bagnà da l'océan Atlàntich. Le sità pì amportante a sòn la capital Buenos Aires, Rosario, Còrdoba, Santa Fe, San Miguel de Tucuman, Bahìa Blanca, Mendoza e La Plata.

La stòria dl'Argentin-a coma nassion popolà da europengh as anandia dël 1502, còn soa dëscoerta faita da Amerigo Vespucci. Dël 1776 a l'era un viceream ëd la Spagna, ciamà Rìo de la Plata. Dël 25 ëd magg dël 1810 la colònia a l'é arvirasse contra a la Spagna e dël 9 ëd luj dël 1816 a l'era staita proclamà l'andipendensa.

L'Argentin-a a l'é na repùblica federal.
Ël President dla Repùblica a l'é Cristina Fernández de Kirchner (dal 2007).

Ël pais a conta 40.482.000 abitant.
Ël 25,6% ëd la popolassion a l'ha men che 15 agn; ël 10,6% pì che 65 agn.
La speransa ëd vita a l'é dë 76,6 agn.

J'argentin a son an magioransa ëd rèis europenga.
Antra le component étniche prinsipaj a-i son 

An Argentin-a a-i son anviron a 4 milion ëd piemontèis. La sità 'd San Francisco, an provincia 'd Còrdoba, a l'è staita nominà capital ëd la Pampa Gringa, la Pampa Piemontèisa. Vàire pais e sità argentin-e a son gemelà con borgh e sità dël Piemont. A Mendoza j'imigrà piemontèis a l'han ëmnà la coltivassion ëd la vigna.

Al vësco e cardinal ëd Buenos Aires, Jorge Mario Bergoglio a l'è piemontèis, originari dla frassion d'Ast ëd Portacomè Stassion.

L'Argentin-a a fa part dël Mercosur.




#Article 135: Uruguay (108 words)


L' Uruguay a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a a nòrd con ël Brasil e a òvest con l'Argentin-a e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Montevideo.
A l'ha na surfassa ëd 176.215 km² e a conta anviron 3.500.000 abitant.

Ël fium pi amportant dël pais a l'é l'Uruguay, ch'a marca la frontera con l'Argentin-a.
L'estuari dij fium Uruguay e Paranà as ciama Rio de la Plata.

Dal 1973 al 1985 a-i é staje na ditadura militar.

L'Uruguay a fa part dël Mercosur.

L'Uruguay (nòm ofissial: República Oriental del Uruguay) a l'é na repùblica presidensial.
Ël president a l'é Tabaré Vázquez  (dal 2015).




#Article 136: Stòria ëd Turin (1675 words)


Për la lista dij repert vardé: Repert preistòrich.

J'orìgin ëd Turin a venta sërcheje prima dla colonisassion roman-a, cand a son rancontrasse an sla pian-a 'd Pò ij pòpoj ligurin e sèltich.

La scarsa documentassion stòrica disponìbil dël secol ters aGC. a testimònia già la presensa d'ën pòpol stàbil ant la pian-a piemontèisa antè che ancheuj a-i è la sità: ij taurin.

Për lòn ch'a toca al topònim Turin a esisto tre ipòtesi: la pì sigura a l'é ch'a podrìa rivé dal nòm seltich indo-europengh tàur (o thor) ch'a veul dì mont. La preuva 'd sòn a sarìa la costum motobin spantià fra ij selt ëd preghé d'element naturaj, dont ij mont.

La sconda a l'é manch probàbil e a dis che Turin a l'ha d'orìgin egissie. Durant ij travaj për la costrussion dla Sitadela, a l'é staita trovà na lòsa dedicà a la dea egissian-a Isis.
Emanuel Thesaur, dot ëd cort, a l'ha scrivù 'l lìber Stòria dla sità 'd Turin. Ant ës lìber a arcòrda 'l mit ëd Feton e dël prinsi egissian Eridan (considreà 'n semidé e frel d'Osiris). Scond sta conta, ël prinsi, dòp avèj lassà l'Egit pr'ëd ruse con la casta dij sacerdòt, a l'é sbarcà arlongh na còsta stentrional, a l'ha vagnala e ciamala Liguria. Andasend fòrt vers nòrd l'é rivà ant na vasta pian-a con ën fium: Pò. Pò a-jë smijava 'l Nil e a l'ha dlongh fondà na sità: Turin. A l'era 'l sécol XV aGC. Donca se sòn l'è ver, Turin a sarìa stait fondà 'd sécoj prima che Roma. Oltra sòn ël sìmbol dël dé egissian Api, ël mes tòr ch'a l'era pregà a Menfis, a sarìa stàit ël prim tòr turinèis. Dël secol II aGC ël borgh l'era vnù sacrà pr'ij dé, ma cand a son rivà ij Roman, a l'han crasà tut lòn ch'a podìa armemorié j'orìgin dël borgh, për lassé chërde ch'a l'avìo fondalo lor.
Coj ch'a diso che la cesa dla Gran Mare a l'é staita batìa dzor n'antich templi egissian dedicà a Osiris a confermo sta version-sì.

N'àutra version ancor pì fantasiosa e ancor manch probàbil a l'é na conta conforma a la qual davzin a na borgià dl'era neolitica, ën terìbil dragon a l'avìa përdù contra 'n tòr (taurus) che 'n baròt l'avìa anciocà con ëd vin. La lòta fra ij doi animaj a sarìa stàita tant cruenta che 'l tòr, dòp avej vagnà contra 'l dragh, a sarìa mòrt për le blëssure. Donca ël pòpol për onoré 'l sacrificà a l'ha decidù 'd ciamesse Taurin.

L'event stòrich ufissial con che Turin e sòj prim abitant a son sità ant le cròniche a l'é la spedission d'Anìbal vers l'Italia, cand a l'é passà për Turin. Ant col moment ij Taurin a l'ero an guèra con j'insùber e a l'han decidù, ùnich fra tuit ij pòpoj gàlich cisalpin, ëd resté alià 'd Roma e a l'han tentà d'arestè 'l passage dël cap cartaginèis. Scond jë stòrich ch'a arpòrto 'l fàit, Polibi e Apian, Taurasia, la borgià taurin-a ch'a dovìa esse vzin-a a Dòira Rivàira e Pò 'me 'l Turin dël dì d'ancheuj, a l'ha arzistù tre dì, peui a l'é drocà. Gnun-a sorgiss an dis lòn ch'a l'é staje dòp pr'ij taurin e soa sità.

Dij sécoj  apress a l'ha seghità la penetrassion ëd Roma vers j'Alp, dël 100 aGC a l'é fondà la colònia d'Augusta Eporedia, atual Ivrea, a l'intrada dla Val d'Osta.

Ij pì antich vilage stàbij ant la zòna 'd Turin a armonto al III sécol aGC, cit vilagi 'd tribù selt-ligurin-e dla famija dij Salass ch'a vivìo ëdcò ant le val ëd Susa e Lans. Scond chèiche sorgiss un dë sti vilagi, Taurasia, a l'ha ostacolà Anìbal ën marcia da l'Alp a Roma për bin tre di.
L'orìgin dla sità a armonta a la costrussion ëd na sità durant le guère gàliche da part ëd Giulio Céser.
Dël 49 aGC, Turin a l'é trasformà an n'amportanta stassion militar, lOppidum Taurinense da Giulio Céser.
Dël 43 aGC, an memòria ëd Céser, la sità a ven ciamà Colonia Julia Taurinorum da Otavian, Lépid e Antòni, e da la mira aministrativa a ven gionzùa a la tribù stelatin-a.
Dël 27 aGC ël nòm a dventa Julia Augusta Taurinorum.

Sò perìmeter (2960 méter) a l'era col delimità da cole che al di d'ancheuj a son contrà Giulio, piassa Emanuel Filibert, un tòch ëd piassa dla Repùblica e dij Giardin Reaj, mità piassa Castel, contrà Academia dle Siense, Santa Teresa, Cernaja, cors Siccardi e contrà dla Consolà.
A l'era sircondà da 'd muraje àute 6,33 méter, pì ël parapet.
Ël decumanus maximus a dividìa la sità an doi, arlongh cola ch'a sarà contrà Dòira Gròssa, an colegand Porta decumana con Porta praetoria; a lo crosiava ël cardo maximus (a 'n ters dël decumanus a ancaminé da est) ch'a corìa a l'autëssa dle contrà San Tomà e Porta Palatin-a, antra la Porta Romana e la Porta marmorea.
Fòra dle muraje a-i ero le bariere, abità da la gent pì pòvra.

Dël 312 la sucession imperial a l'ha causà na guèra, combatùa 'dcò ant la pian-a 'd Turin, anté ch'a son scontrasse Massens contra Costantin. Costantin a l'ha vagnà.

Apress la fin dl'Imperi Roman, Turin a passa sot ël contròl dj'Ostrogòt, dij Longobard e dij Franch ëd Carl Magn (773).

Durant ël perìod longobard, a l'é formasse ël ducà 'd Turin.
Dij duca 'd Turin a son rivane quatr nòm: Agilulf, Arioald, Gribàud e Ragimpert.

Dël 940 a l'é fondà la Marca ëd Turin, controlà da la dinastìa arduìnica che, për mojen dël mariagi tra soa dariera dissendenta, Adelàide ëd Susa, con Odon, ël fieul d'Umbert Biancaman (fondator dla cà dij Savòja) a la portà la sità sot l'influss dla dinastìa savojarda.

Apress vàire vicende che a l'han vedù, ant ij secòj sucessiv, ëdcò l'elession dla sità a comun-a lìbera, Turin a la fin a l'é inglobà na vira për tute ant ij possediment dij Savòja che antratant a l'ero dventà duca.

Dël secol ch'a fa XVI, a-i é staje un prim perìod d'ocupassion dl'esèrcit fransèis.

Dël 1559, dòp la pas ëd Cateau-Cambrésis, la sità a l'é dventà la capital dël ducà 'd Savòja, che prima a l'era Chambéry; a l'han giontaje dij murajon modern e na sitadela pentagonal.

Ël secol ch'a fa XVII a l'ha vëdù la sità e ël ducà dventé pì grand con l'anession d'Ast, Monfrà, ëd në sboch al mar, e l'espansion dla sità fòra dle muraje roman-e.

Dël 1713 ji duca ëd Savòja a l'an otnù 'l tìtol ëd re, prima ëd Sicilia e apress ëd Sardëgna, e Turin a l'é dventà la capital dël regn.
La cort piemontèisa a l'é vnùita pì amportanta e a Turin a son ëstàit fabricà palass e vile për borzoà e nòbij ant lë stil baròch.

Ël Congress ëd Vien-a e la Restaurassion a l'han dàit al Piemont la sità 'd Génoa e tuta la Liguria, an butand le fondamente al process ch'a l'ha portà an pòch pì ëd sinquant'agn, a l'unità d'Italia.

Con ël regn ëd Carl Albert e ëd Vitòrio Emanuel II a jë s-ciòd l'andustria, ch'a ancamin-a daj tëssù e da j'arme.

Dël 1860 la crisi conòmica dòp la fòrta chërsùa a possa ij Savòja a unì l'Italia per salvé lë stat daj gròss fré con la cassia dël regn dle doe Sicilie.
Dal 1861 al 1865 Turin a ven la prima capital dlë stat italian. Cand, dòp quatr agn, as decid ëd tramudela a Fiorensa, dle milen-e 'd turinèis a marcio sle lèje. La polissìa a spara sla gent: a l'é ël prim massacri ëd Turin.

La Prima guèra mondial a l'ha grevà sla gent, an efet dj'agn 1919 e 1920 le lòte sociaj a son vnùe pì dramàtiche (ël bienn ross) e sòn a l'era causà 'dcò dal montè dij pressi. Vàire bòite a son ëstàite ocupà, dont la Fiat. Marlàit j'ovriè a andasìo anans con la produssion da soj.

Dël 1922 ël fassism a l'ha vagnà 'l podèj an marciand a Roma.
Ant ës perìod-sì a-i son staje vàire atach squadrista contra j'opositor.
Ai 18 Dzèmber 1922 óndes antifassista a son ëstàit massà e la Ciambrea dël Travaj ravagià da na formassion ëd fassista ant un dë sti scontr.

Dòp che lë stat italian a l'é intrà an guèra ai 10 giugn 1940, Turin, ansema a Génoa, Milan e Lissandria a l'é stàit bombardà torna e torna da j'Alià: ël prim atach a-i é staje l'11 giugn 1940, ij dariè dël 1945, ma l'ann pì gram a l'é stàit ël 1943.

Dël 1943 da Turin a l'é partìa l'ondà ëd siòpero dla granda industria ch'a l'ha implicà apopré tut ël Nòrd Italia e a l'ha marcà l'arprèisa dël moviment antifassista.
Dòp l'8 dë stèmber 1943 Turin a l'é stàit ocupà daj nasista e dai republichin ch'a l'han fàit ëd ravage, massacri, esecussion e deportassion. Contra 'd lor as son alvasse le formassion dij partisan.

Ai 25 avril 1945 ël Comità 'd Liberassion Nassional a l'ha comandà l'arvira general e con cola ij partisan a l'han taparà via ij nasifassista e a l'han pijà 'l contròl dla sità. Dòp chèich dì, ël 3 magg, a son rivà ëdcò ij bajet alià.

Apress lë scond dòp-guèra Turin e l'é stàit ël sìmbol dla chërsùa econòmica italian-a, ancaminà mersì a j'agiut merican dël Pian Marshall.
Lë bzògn ëd grand nùmer d'ovrié e travajeur a l'ha fàit rivé a Turin senten-e 'd milen-e 'd përson-e dal rest dël Piemont e da d'àutre region ant l'Italia, dzortut dal Véneto, e dal sud.
As conto mes milion ëd migrant a Turin dal 1950 al 1971.

Dël 1974 la sità a l'é rivà a anviron un milion e dosentmila abitant.
Da dòp la guera a ancheuj, a Turin la lenga pì spantià a l'é passà dal piemontèis a l'italian.

A fërvé 2006 la sità a l'ha ospità ij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX e a Mars 2006 ij Gieugh Paralìmpich Invernaj nùmer IX. Për l'ocasion a l'é stàita duvertà la prima linia dël metrò 'd Turin, oltra a 'd neuv stadi e struture.




#Article 137: Rìvole (229 words)


Rìvole ò Rivolè -:- (Rivoli an italian) a l’é un comun ëd 49.861 abitant  dla Sità metropolitan-a 'd Turin.

A podrìa derivé da le rìvole, visadì ël pòst con ij cit ri. Vàire dij sò abitant a lo s-ciamo Rivolè, ch'a podrìa vnì da ij rivolèt. 

J'element pì antich dla sità a son doj ròch a copele, un a la Cassin-a Possèt e l'àutr al Truch Monsagnasch. As consìdero preistòrich, ma a l'han ij sòlit problema ëd datassion dij ròch a copele, e gnun a peul dì ch'a sio nen, pr'esempi, mach medioevaj. Col dël Truch Monsagnasch a l'ha ëdcò un valor ëstòrich për tuta l'archeologìa piemontèisa, ën essend ëstàit ël prim ròch a copele dël Piemont dont a sia parlasse, ant j' At dla Regia Academia dle Siense ëd Turin, con n'artìcol ëd G. Piolti dël 1881 .

Ël castel a l'é stàit na residensa sabàuda e adess a l'é la sede d'un dij pì important Musé d'Art Contemporanea d'Italia.
La colin-a andova as pògia l'edifissi dël castel a l'é d'orìgin morénica, ch'a veul dì ch'a l'é dl'época dla fin dl'era glacial.
La costrussion dël castel as fà daté al sécol X-XI. A l'é stàit insendià e sachegià durant l'assedi fransèis dël 1706. Dël 1984 a l'han comincià a ristruturelo për felo diventé un musé.

Ël sìndich a l'é Andrea Tragaioli (dal 2019).

Rìvole a l'é gemelà con:




#Article 138: Psè (152 words)


Psè (Pecetto Torinese an italian) a l’é un comun ëd 3.852 abitant  dla provincia ëd Turin.
As treuva a 11,5 chilòmeter da Turin, a n'aotëssa 'd 407 méter.

Ant ël 1978 ij giornaj a publicavo che a Psè ant un rivo a l'era trovasse un cit piolòt ëd selce che a smijava dël Paleolìtich. Sòn a sarìa n'event motobin rèir ant ël turinèis, andoa për sòlit le marche dl'òmo a son nen tant veje. Al dì d'ancheuj as resta pì portà a pensé che a peula esse stait un tajarin dl'Età dl'aram .

La comun-a dë Psè a l'é stàita fondà j'11 ëd gené dël 1224 da 75 cap ëd famija ëd Covacio (tacà a Cher), con ëstrument dij nodar Giaco e Bòsch.

Psè a l'é arnomà për soe produssion ëd cerese.
Për sòn, la mascra dël pais a l'é la Bela Ceresera.

Ël sìndich a l'é Adriano Pizzo (da l' 8/06/2009).




#Article 139: Repert preistòrich (stòria ëd Turin) (121 words)


La presensa dl'òmo preistòrich ant sël pòst che peui a sarà peui ciamà Turin a l'é nen vàire documentà, dzortut përchè a son mai fasse dj'arserche che a l'avèisso ël but dë documentela. Ij repert trovà a son stait cujù dzortut ant dj'époche quand lë studi dla preistòria a l'era ant un moment squasi amatorial, e soèns chi a trovava dij sit anteressant a fasìa nen d'àutr che cheuje n'oget da buté ant na colession privà. La pì part dla ròba che a l'é trovasse a ven da djë sgav fait an sità  e ant j'anviron, e ij sit dont as parla a son përdusse già da vàire desen-e d'agn (Fedele, 1997, pp. 63). Conforma a ij rapòrt a son trovasse:




#Article 140: Siosse (386 words)


Siosse (Sciolze an italian) a l’é un comun ëd 1.509 abitant  dla provincia ëd Turin.

Siosse as treuva a n'autëssa ëd 436 méter an sël livel dël mar.
La latitudin a l'é 45° 5' 39 12.
La longitudin a l'é 7° 52' 33 40.

Siosse a smija esse stàit un pòst motobin amportant dël Piemont neolìtich, ëd sigura a l'é un dij pòst andova che pì a son conservasse le marche dij piemontèis d'antlora.
Al Brich, a Vila Rovasenda, dël 1885 ël cont Rovasenda e Federico Sacco a l'han fàit un dij prim ësgav archeològich piemontèis, dont arzultà a son peui stàit publicà ant j'At dla Regia Academia dle Siense ëd Turin. A na desen-a ëd mèter da 'nt la sima dël brich, ant sla banda meridional, a l'han trovà mes mèter sot tera un seuli maroncin, che andrinta a l'avìa d'òss ëd bes-ce, ëd ceràmica e dël carbon ëd foalé. M.sù Sacco a dis d'avej trovà dle scoele pitòst grossere, fàite ëd tera créa mës-cià a giairëtta e cosùe mach a truch e branca. Cheidun-a a smijava solià a man ò pura a spàtola. Vàire a l'avìo dle decorassion fàite a conchëtte ancavà, ò pura djë sgrafignure stòrte ant sël dafòra. A restavo barosse, cheidun-a a fòrsa dë dovrela a l'era vnuita nèira. Ij vas trovà a l'avìo dle decorassion a zigh-zagh, sempie ò dobie.
A l'han trovà ëdcò dij vas pì gròss, a forma d'ànfora, fàit ëd pasta pì fin-a, color maronèt e motobin solià. Sti vas-lì a l'avìo squasi gnun-a decorassion, gavà chèich cita linia zigh-zagà. J'òss ch'a son trovasse a smijavo ëd na bes-cia dla famija dij serv, e M.sù Sacco a pensava ch'a fusso stàit dovrà për decoré ij vas. La datassion dàita da M.sù Sacco a l'é antra neolìtich e Età dël bronz.
Pì tard, dël 1926, n'àutr archeòlogh, M.sù Barosello, a noterà che chèich particolar a fa vnì an ment ël perìod dle palafite ëd Mercuragh, donca a daterà ij repert coma tard neolìtich. Sempe M.sù Sacco, dël 1924, a troverà ëdcò un piolòt an serpentin vèrd solià ant ël valon dla region Castlé, andova ch'a-i son ëdcò dij rest ëd l'época roman-a .

Ant ël turinèis soèns as dis Ma va a Siosse! për mandé la gent ant col pòst.

Ël sìndich a l'é Gabriella Mossetto (dal 26/05/2014).




#Article 141: San Carlo (115 words)


San Carlo o San Carl (San Carlo Canavese an italian) a l’é un comun ëd 3.861 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla Vàuda Granda, che a resta antra San Carlo midem, Borghèt, Siriè, Gròss, Nòle e la Madòna dël Pré. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, con siràmica e vàire selce, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

Ël sìndich a l'é Eligio Chiaudano (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).




#Article 142: Nòle (114 words)


Nòle (Nole an italian) a l’é un comun ëd 6.859 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla Vàuda Granda, che a resta antra San Carlo, Borghèt, Siriè, Gròss, Nòle midem e la Madòna dël Pré. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, con siràmica e vàire selce, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

Ël sìndich a l'é Roberto Viano (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Nòle a l'é gemelà con:




#Article 143: San Morissi (106 words)


San Morissi (San Maurizio Canavese an italian) a l’é un comun ëd 10.349 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla Vàuda ëd Lombardor, che a resta antra Lombardor, San Morissi midem, Caseli e Leinì. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

El sìndich a l'é Paolo Biavati (dal 07/05/2012).

San Morissi a l'é gemelà con:




#Article 144: Lu (AL) (103 words)


Lu (Lu ëdcò an italian) a l'è na località dël Piemont, an provinsa ëd Lissandria.

A l'é stait un comun autònom fin al 31 gené 2018; dal 1 fërvé 2019 a l'é stàit unì al comun ëd Cucri për formé 'l neuv comun ëd Lu e Cucri .

Al 01/01/2019 Cucri a l'avìa 1.077 abitant .

A l'é bel fé che ël nòm ëd Lu a ven-a dal latin lucus (bòsch); n'àutra possibilità a podrìa esse da lupus (luv).

Lu a l'é staita, con d'àutri quatr pais, la comun-a italian-a con ël nòm pi curt.
J'àutri a son Vo', Ro, Ne e Re.




#Article 145: San Francisco (Argentin-a) (921 words)


La sità ëd San Fransesch an Argentin-a (San Francisco an ëspagneul) a resta ant la provinsa 'd Còrdoba, davzin a la frontera con la provinsa 'd Santa Fèj, ant la pampa dl'Argentin-a. A l'é cap-leu dël dipartiment ëd San Justo (San Giust).

As sa ch'a-i son doe version dël nòm dla sità, un-a a dis che 'l nòm a ven da 'n fortin ch'as alvava pròpe da cole part-lì, e dont ël patron a l'era San Fransesch d'Assisi, l'àutra, forse pì fondà, a dis che José Bernardo Iturraspe a l'ha onorà sò frel pì amà, ciamà Fransesch, mòrt ël 14 Avril 1878, an dedicand sta neuva colònia al sant ch'as ciamava 'mé chiel.

Sta sità a resta ant l'area boscosa d'ecoton antra la Pampa Umida e la region dël Grand Ciaco. Favorìa da 'n clima tempërà con dij livej 'd pieuva aranda j'855 mm/agn e na bon-a eliofanìa. An sta zòna a càpito soens d'intemperie fòrte tipo grela.

La sità a nass con na dëspacc dël futur governator ëd Santa Fèj Simón de Iriondo, che dl'ann 1886 a l'ha angagià José Bernardo Iturraspe për fé anstalé na popolassion ant l'òvest dla provinsa 'd Santa Fèj, al termo con la provinsa ëd Còrdoa. Iturraspe a l'ha confondù 'j termo e a l'ha lotisà na zòna ant la giurisdission ëd Còrdoa, andoa a fonda dël 9 Stèmber 1886 l'atual San Fransesch, anviron eut kilométer a nòrd dl'atual piassament. Apress, quand la linia frà a l'é stàita sbossà vers sud, tanta gent a l'ha tramudà davzin a la neuva stassion dij treno, andoa a l'é dësvlupasse l'atual sità 'd San Fransesch. Contut, Plaza San Francisco, con motobin men d'amportansa, a l'ha seguità a dësvlupésse 'n pòch con la popolassion përchè a-i ero ancor j'autorità 'd comun-a, fin-a che j'autorità a son bogiasse definitive al grand sénter ëd San Fransesch e Plaza a l'é restà mach na frassion con scarsa chërsùa. La fota d'Iturraspe a l'ha prinsipià 'n conflit dij termo tra le provinse 'd Santa Fèj e Còrdoa che a l'é stàit arzolvù tra la fin dj'agn 1960 e 'l comens dj'agn 1970. La prinsipal rason portà da j'autorità 'd Santa Fèj a l'era che a l'ero stàit lor a comandé la fondassion. Durant l'arzolussion dël conflit, la sità a l'é stàita masentà dal comissari Héctor B. Oddone, mèmber dla Comission dij Confin (Comisiòn de Límites) an arpresentansa dla provinsa ëd Còrdoa.

L'atual piassament dla sità a l'é dël 1888, quand la via frà da la Stassion Sentral ëd Còrdoa a l'é stàita slongà vers San Fransesch an passand s'ën lòt che Iturraspe a l'avìa vendù a la famija piemontèisa Casàlis, ch'a l'é stàita peui compensà con n'àutr lòt. Ij prim govern comunaj apress Iturraspe a son stàit guidà da d'amnistreur coloniaj: Raimundo Cartier, Juan Cleland, Pero Fossat o José María Villar y Fernández. Sò ròl a l'era managé l'ariv dij colon aranda la stassion. Da l'ancamin dël sécol XX fin-a j'agn 1960 a l'ha arseivù prinsipalment d'anmigrant piemontèis, donch sta sità a l'é stàita motobin piemontòfona ant sòj prim temp e ancheuj, dcò se la lenga prinsipal a l'é dventà lë spagneul, la pipart dij cognòm dj'abitant ëd San Franscesch a l'é piemontèisa
Dla prima desen-a dël sécol XX, a San Fransesch a l'ha binà motobin la produssion agraria. A l'é stàit an col moment che 'l poeta Arturo Lescano a l'ha scrivù soa Canson ëd San Fransesch (an spagneul Canción de San Francisco):

Tra 'l 1911 e 'l 1920 la colònia a l'era già dësvlupà ant l'industria e 'l comersi e 'l borgh a l'ha vagnà 'l tìtol ëd sità dël 1915. Dël 1931 a l'é stàita batìa l'atual ca dla comun-a, Palass Tampieri. Dë sta lesta chërsùa lë scritor uruguayan galissian Manuel Bernàrdez ant sò lìber La Nación en Marcha (La nassion an Marcia) a l'ha descrivù San Fransesch parej:

L'industria mulinera, fondà an sl'esportassion agraria, a l'é stàit lòn ch'a l'ha fàit chërse 'l borgh. Peui da j'agn 1950 a j'agn 1970 a l'é forse stàie 'l pì lest dësvlup industrial ëd San Fransesch, con la duvertura 'd frere, fàbriche 'd plàstica, fàbriche ëd machinari agrari e dij tòch dle viture che a l'han fornì d'angign a tute le bande dl'Argentin-a.

Ël cens dël 2010 a l'ha contà 61.750 abitant, con na chërsùa dël 5% rëspet al precedent cens dël 2001 ch'a contava 58,779 abitant. Ël Cens Provinsal dla Popolassion a l'ha argistrà dël 2008 61.260 përson-e, donch conforma sòn San Francisco a l'é ancor la sità nùmer quatr dla provinsa 'd Còrdoa për popolassion.

La sità 'd San Francisco a l'é unìsse con dle frassion aranda, che ancheuj a son ëd soe bariere: Plaza San Francisco, Bariera Acapulco Veracruz e Frontera. Sti darié doi quarté a son nen part ëd San Francisco, ma a rintro già ant la Provinsa ëd Santa Fèj, e a la comun-a 'd Josefin-a. Tuta antrega l'area 'd San Francisco a conta 74.060 abitant (Cens 2010)

J'abitant ëd San Francisco a son për ël 98% d'orìgin piemontèisa, j'àutri a son spagneuj e alman. Ij piemontèis a son arpresentà da na famija local, l'Asociación Civil Familia Piemontesa (Famija Piemontèisa ëd San Fransesch) fondà 'l 1 Novémber 1974, che a costituiss la part pì numrosa dla Sociedad Italiana San Francisco.

Davzin a la sità a-i é ël Monument Nassional dl'Anmigrant Piemontèis, costruì da 'n sitadin privà, con dcò na miniatura dla Mòle Antonelian-a ëd Turin an strutura tubolar.

Apress Martín Llaryora a l'é stàit elegiù Ignacio Garcìa Aresca.

La sità a l'é binela con Pinareul dal 1996.




#Article 146: Fubin-i (756 words)


Fubin-i (Fibin-ni an monfrin, Fubine Monferrato an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.604 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai margin orientaj dël Bass Monfrà, afacià an sla pian-a 'd Lissandria sorcà dal Tani.

Abità da temp motobin antich, ël teritòri 'd Fubin-i a l'é stàit ocupà dai roman, coma ch'a testimònio j'artrovament ëd na necròpoli armontant a lë scond sécol prima 'd Crist. A l'é probàbil ch'ël pais a sìa stàit fondà sël brich anté ch'as treuva ancheuj an época tard-antica, nen lontan da na strà nen stërnìa ch'a colegava la pian-a dël Tani a cola dël Pò, për argionze la sità 'd Vardacate (ch'a restava nen lontan da Casal). A-i son dj'ëstudios ch'a penso ch'ël topònim a peussa derivé dal latin Fibulinae, da na fàbrica 'd Fibulae, element dël vestiari roman. La prima sorgiss ofissial ch'a documenta l'esistensa dël pais a armonta al 26 ëd gené 1041, quand che l'imperator Enrich III ëd Francònia a conferma al vësco-cont Pero II d'Ast ël posses ëd na metà dl'abità (medietatem Fiblinis), con tant ëd castel e gesie. Dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava 'l confin oriental dla Diòcesi d'Ast . Doi citassion dël 1116 e 1184 a riferisso la sogession dj'abitant a jë sgnor Can ëd Sela, vassaj dij marchèis aleràmich ëd Monfrà dal 1164. Dël 1224 ël pais a fa sarament ëd sotmission a la Comun-a 'd Lissandria, otenend pròpi Statù e autonomìa aministrativa, ëdcò se 'l castel a resta ai Can ëd Sela. Dël 1316 ël pais a l'é sachegià dai fransèis ant ën conflit antra Angioin ëd Provensa e Viscont ëd Milan. Dël 1325 Fubin-i a torna sota la giurisdission dël Marcheisà: ël marchèis Teodòro I Paleòlogh a acòrda franchisie e concession an deròga ai normal vìncoj feodaj. Dël 1375 ël pais a l'é anfeodà ai cont Valperga. Dantorn a la metà dël Quatsent, Fubin-i a ven fortificà an qualità 'd Tèra Monfrin-a al confin col Ducà 'd Milan: a armonta a cost'época la costrussion ëd le Spàut (ancora parsialment an pé) ch'a delìmita ël cheur dël pais. Dël 1448 ël pais a l'é anfeodà a jë sgnor ëd Massè, branca dij cont Valperga, l'anfeodassion a l'é confirmà dël 1505. Dël 1527 Fubin-i a l'é sachegià dai Lansichenech e 600 abitant dël pais a son stàit massà për avèj fàit resistensa e avèj sercà 'd dësfendse da l'àut ëd j'anmurajament. 

Dal Sinchsent, a s'anandia për Fubin-i na lunga época ëd tribulassion dovùa a l'instabilità polìtica e a le guère frequente col passagi dle armà fransèise o spagneule-imperiaj. Dël 1546 ij Massè a vendo 'l feod al nòbil mantoan Giovan Battista Alberigi, ch'a l'avìa 'l tràmit dij neuv marchèis Gonsaga. A nass da sùbit n'ostilità antra ij fubinèis e j'Alberigi, ch'as prolonga fin al 1590, quand ch'ël feodatari a aceta n'indenis ëd 1500 scù d'òr da j'abitant col beneplàcit dël duca Vincens I Gosaga e Fubin-i a resta Tèra Inmedià (valadì a la direta dipendensa) dël Ducà ëd Monfrà. Ël Sessent a l'é 'n sécol ëd gran decadensa: le guère dël Monfrà a devasto 'l pais e a causo carestìe, mòrt e epidemìe. J'abitant a passo dai 2000 dla fin dël Sinchsent a mach pì 700, dòp la pest dël 1630. Dël 1658, contut che ij pat a vietèisso neuve anfeodassion, ël duca Carl II Gonsaga a anfeoda 'l pais al cont Vincens Nata, ch'a modìfica e arcostruiss ël vej castel medieval. A-i sarà na ribelion ëd la popolassion contra costa decision e l'autorità dël feodatari a sarà acetà an forma ofissial dal pais mach dël 1690.  Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Fubin-i a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pì tard a dventa Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Casal e al Mandament ëd Vignà. Dël 1822 ël castel a l'é vendù ai cont Cacheran ëd Bricherasi che a lo angrandisso e a convertisso 'l parch an giardin a l'italian-a. A la mòrt ëd l'ùltima esponent ëd la famija, ël palass a passa an ardità a la Cita Euvra dla Divin-a Providensa 'd don Orion e dal 1950 a òspita l'ospissi për ij vej dël pais.

Ël sìndich a l'é Lino Pettazzi (da l'11/06/2018, dagià sìndich dal 2008 al 2013).




#Article 147: Ël Seto (236 words)


Ël Seto (Settimo Torinese an italian) a l’é na comun-a ëd 47.574 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël pais a resta a nòrd-est ëd Turin, scasi tut an sla sponda snistra ëd Pò.

Ël nòm dël Seto a-j ven dal fàit che al temp dij roman as trovava a set mija da la Pòrta Palatin-a ëd Turin.

Dël 1830 ël Seto a contava 3.000 abitant.
Al prinsipi dël sécol ch'a fa XX la popolassion a l'era rivà a 5.000, peui a 15.000 dël 1958.
Antra 'l 1960 e ël 1971 j'abitant a son passà da 18.000 a 43.000.

Dël 1276 Gulielm VI ëd Monfrà a riess a 'mpadronisse dël Seto e ëdcò ëd Turin.
Dël 1280 a l'é fàit përzoné e a dev rende Turin ai Savòja, ma ël Seto a resta ant ij possediment monfrin.
Ansema a d'àutre sità dj'anviron, ël Seto a passa sota ai Savòja a parte dal 1376.
Coma scasi tut ël teritòri piemontèis e dla Savòja, dal 1536 al 1559 a resta sota l'ocupassion fransèisa.

Dël 1630 a l'é frapà da la pest.

Dël 1705 a subiss l'anvasion ëd fransèis e spagneul, anvasion ch'a finiss con la bataja ëd Turin dij 7 dë stèmber 1706.

Ai 28 dë stèmber 1958 ël pressident Giovanni Gronchi a l'ha concedù al Seto ël tìtol ëd sità.

Ël sìndich a l'é Aldo Corgiat Loia (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Ël Seto a l'é gemelà con:




#Article 148: Milan (110 words)


Milan a l’é ël capleugh dla Lombardìa e dl'omònima Sità Metropolitan-a.

Milan a l’é la sconda sità italian-a për popolassion, con 1.345.851 abitant , squasi 4.500.000 abitant s'as conto ëdcò ij comun dla prima sintura.
Sò s-ciòp demogràfich a l'é ancaminà vers j'agn 1860.
An efet, dai 134.000 abitant dl'ancamin dl'Eut-sent, la sità a l'é passà ai 242.457 dël 1861 për rivé a anviron 620.000 ant ël 1914.
Dël 1873, l'anession dla comun-a consèntrica dij Còrp sant a l'avìa contribuì a costa aumentassion con 63.000 neuv sitadin, ch'a l'avìo avù 19 arpresentant ant ël consèj comunal.

Ël sìndich a l'é Giuseppe Sala (sènter-ësnistra, dal 21/06/2016).

Milan a l’é gemelà con:




#Article 149: Joseph-Louis Lagrange (1096 words)


Matemàtich e astrònom piemontèis.
Sò travaj a spantia an tanti setor dla matemàtica: trames ëd j'àotri, ël càlcol dle variassion (dont a l'é ël fondator, ansema a Euler), la mecànica, la teorìa dij nùmer, j'equassion algébriche.

Soa biografìa as peul grosserman divid-se an tre part.

Lagrange a nass a Turin ël 25 ëd gené dël 1736 an contrà dj'Afaitor, che al di d'ancheuj as ciama, an sò onor, contrà Lagrange.

Ant ël novèmber 1750, Lagrange a l'é anscrivusse a l'Università ëd Turin.
Sò pare, ruinà da 'd malorose speculassion finansiarie, a vorërìa anandielo a la profession d'avocat, ma chiel, ancaminà ant ël novèmber 1752 lë studi dla fìsica (con Beccaria) e dla geometrìa (con Revelli), a l'ha dlonch ciàir cola ch'a sarà la passion ëd soa vita.
Ël 26 dë stèmber dël 1755 a l'é nominà magìster ëd matemàtica a la Scòla Real d'Artijerìa ëd Turin.
A l'é d'ës perìod-sì, an tra ij sëddes e ij vint agn, che Lagrange a vasta soa salute e dzortut sò stòmi con n'alimentassion fòla: për sòn a dovrà manten-e durant ël rest ëd soa vita na dieta rigorosa, ancora ëd pì ant ij perìod ëd pì gran travaj.

Soa prima contribussion a l'é l'ideassion dël càlcol dle variassion: ël 12 d'ost dël 1755 Lagrange a scriv na litra a Euler anté ch'a jë smon soa idèja.
Ant j'agn a vnì, a travaja a coste idèje che a pùblica ansima a Miscellanea Taurinensia (1759-1761).
Ant ël 1757 a l'é an tra ij fondator dla Sossietà Privà Turinèisa, ch'a dventrà l'Academia dle Siense ëd Turin.
Ël 2 d'otóber dël 1759 Euler a lo fà nominé mèmber ëstrangé, ël pì giovo ëd tuti, dl'Academia 'd Berlin.
Ant ël 1764 a vagna ël premi dl'Academia dle Siense ëd Paris për na memòria an sla librassion ëd la lun-a.
Antlora l'Academia a spòrz na chestion ancora pì difìcil, ansima al problema ëd ses còrp arpresentà dal pianeta Gieuv, ij quatr satélit ch'as conossìo a coj temp e 'l Sol: ij progress fàit da Lagrange a-j fan torna vagné ël premi dl'Academia ant ël 1766.
A sarà ancora premià d'l'Academia ëd Paris dël 1772 (con Euler) për na memòria an sël problema dij tre còrp, dël 1774 e dël 1778.
Dël 1767 a pùblica un travaj an sl'aprossimassion dle rèis ëd n'equassion algébrica dovrand le frassion continuà.

Ai 22 ëd fërvé dël 1769 as trasferiss a l'Academia dle Siense ëd Berlin, coma sucessor d'Euler, diretor ëd la session fìsica-matemàtica, d'apress l'anvit ëd Federich ël Grand ch'a l'avìa scrivuje che ël pì grand dij re d'Euròpa a dovìa avèj d'apress a chiel ël pì grand matemàtich europengh.
A l'era nen obligà a fé lession.
Pòch apress d'avèj tramudà a Berlin, Lagrange as maria con na fija turinèisa ch'a l'era soa parent.

A Berlin Lagrange a ancamin-a a travajé ant l'aritmética.
Ant un travaj dël 1770 a studia le relassion an tra l'arzolubilità dj'equassion e le përmutassion ëd soe rèis. Sossì a lo pòrta a lë studi djë strop ëd përmutassion, an duvertand la stra aj travaj d'Abel e ëd Galois.
Ant na litra a Laplace dij 15 dë stèmber dël 1782, Lagrange a-j nonsia ch'a l'ha scasi terminà cola ch'a sarà soa ciadeuvra, la Mécanique analytique, ma ch'a l'han nen pressa ëd livrela ch'a sa nen cand a podrà fela stampé.

Lagrange a resta a Berlin fin-a al 1787.

Mòrt ël re ëd Prussia dl'ost 1786, Lagrange a aceta l'anvit ëd Luis XVI a continué sò travaj matemàtich tanme mèmber ëd l'Academia ëd Fransa e dël maj 1787 a va a Paris, andoa a l'é an camin ch'a së stampa la Mécanique analytique.
La famija real e l'Academia a lo arsèivo con riguard; Lagrange a arsèiv n'apartament al Louvre anté ch'a abitrà fin-a a la rivolussion.
Lagrange a l'avìa sinquantun agn e a l'avìa l'ampression d'esse a la fin: miraco ij sign ëd na depression nervosa provocà da n'atività anteletual tirà tant an longh.
A arconossìa da chiel d'avèj përdù ël piasì dla matemàtica.
As adressa antlora a chestion ëd metafìsica, evolussion dël pensé dl'òm, stòria dle religion, lenghìstica, meisin-a, botànica.
L'anteresse për la matemàtica as dësvija torna apopré a l'época dlë s-ciòp ëd la rivolussion.

S-ciopà la rivolussion, ij forosté a devo chité la Fransa, ma për Lagrange as fa n'ecession.
Chiel a vorìa sté për vëdde 'me ch'a finìa la stòria: a prevëdìa nen ël Teror e a l'avrà ocasion d'argreté soa decision.
Dë st'época-sì Lagrange, ch'a l'era restà vidov, as maria torna con la fija ëd sò amis l'astrònom Lemonnier, 'd na quaranten-a d'agn pì giovo che chiel.
Ël govern rivolussionari a lo trata assè bin e a j'assigna na pension.
A fa part dla comission për la revision dël sistema dij pèis e mzure, dont a dventa pressident, e dël 1795 a l'é ciamà a la càtedra ëd mecànica e anàlisi a la neuva École Centrale des Travaux Publiques (dal 1797 Scòla politécnica).
Fondà l'Anstitut ëd Fransa (an sostitussion dla vèja Academia dle Siense) Lagrange a dventa ël prim pressident dla session sientìfica. Finalman, a ven ciamà a mostré a la neuva École Normale.

Napoleon a apressiava bin Lagrange e cand ch'a l'avìa temp a ciaciarava soens con chiel ëd chestion filosòfiche e dël ròl dla matemàtica ant lë stat modern.
Ant ël 1796, cand la Fransa a uniss ël Piemont a sò teritòri, Talleyrand a arsèiv l'órdin ëd cudì a jë bzògn dël pare 'd Lagrange, ch'a l'era ancor viv.
Lagrange a l'é stàit nominà da Napoleon senator, cont dl'Amper e Grand Ufissial dla Legion d'Onor.

Ël darié angagg sientìfich ëd Lagrange a l'é stàit la revision e l'agrandiment ëd la Mécanique analytique, për fene na sconda edission.
Bele ch'a l'avèissa passà jë 70, a l'avìa torna trovà tuta soa passion.
Lagrange a meuir a Paris ël 10 d'avril dël 1813. A l'é sotrà al Panthéon.
Sò nòm a l'é gravà an sla Tor Eiffel, ansema a col d'àotri siensià avosà.

A l'é l'euvra pì amportanta ëd Lagrange, ch'a l'avìa concepine ël pian general ch'a l'avìa mach 19 agn. An cost lìber Lagrange a armarca che la mecànica as peul consideresse tanme la geometrìa 'd në spassi a quatr dimension: tre dimension ëspassiaj e na dimension temporal; sòn a basta për descrive le posission ocupà da na particela ch'a bogia

Ambelessì Lagrange a dësvlupa ël càlcol diferensial e antëgral sensa dovré j'infinitesimaj ëd Leibniz nì la concession ëd lìmit ëd Newton. L'arzultà a l'é pà dël tut sodësfasant, ma sòn a possrà Cauchy e d'àutri a costruì na teorìa pì sòlida.

Lagrange a l'é la piràmid àota dle siense matemàtiche. Napoleon.




#Article 150: Giuseppe Peano (1321 words)


Matemàtich piemontèis.
Giuseppe Peano a l'era nassù ël 27 d'ost dël 1858 a Spinëtta (frassion ëd Coni), da Bartolomeo e Rosa Cavallo, scond ëd sinch masnà.
A l'é mòrt ël 20 d'avril dël 1932 ant soa ca ëd contrà Barbaroux a Turin.
A l'era stàit sotrà al Campossanto General ëd Turin (tampa nùmer 674, 3rs camp sud), ma dël 1963 sò rest a son ëstàit trasportà ant la tomba ëd famija a Spinëtta.

Peano a l'avìa tramudà a Turin për livré jë studi superior al liceo Cavour.
Dël 1876 a l'é anscrivusse a Matemàtica, con na borsa dë studi dël Real colege Carl Albert për jë student ëd le provinse.

Ai 16 ëd luj 1880, Peano as làorea an matemàtica a l'Università ëd Turin con vot pien assolù.
A l'esam ëd làurea a l'ha smonù na memòria ëd Geometrìa superior sota la tùa d'Enrico d'Ovidio, Sul connesso di secondo ordine e di seconda classe.
A l'é stàit anterogà an sle materie ëd Mecànica rassional, Geodesìa teorética, Geometrìa superior, Mecànica superior e Fìsica matemàtica dai professor d'Ovidio, Erba, Siacci, Basso, Lantelme e Martini.

Da l'ann universitari 1880-81 a dventa assistent ëd d'Ovidio e dal 1881 al 1890 a l'é assistent ëd Genocchi.
Dlë dzèmber 1884 a oten lansegnament privà, na sòrta d'abilitassion për l'ansegnament a l'università.
Ant ël 1886, an dzorpì 'd sò travaj a l'Università, a ven nominà professor a la Real academia militar, andoa a va a mostré l'anàlisi e a-i restrà për quìndes agn.
Ant ël 1887 a maria Carola Crosio, fija dël pitor Luigi Crosio.
Ël 1 dë dzèmber 1890 a l'é nominà professor ëstrasordinari ëd càlcol infinitesimal a l'Università ëd Turin (a dventrà ordinari dël 1895) e l'ann dòp a intra a l'Academia dle Siense e a pija la diression dla neuva Rivista di matematica (dal 1896 Révue de mathématiques).
Dël 1895 a dventa Sivalié dl'Órdin dla Coron-a (a sarà nominà Ufissial ant ël 1917 e Comendator dël 1921).
Ant ël 1897 Peano a l'é anvità a smon-e na conferensa general al prim rëscontr anternassional dij matemàtich, ch'as ten a Zurigh dal 9 a l'11 d'ost.
Ant soa conferensa a parla ëd sò travaj an sla lògica matemàtica ch'a l'era pen-a stàit publicà ant ël Formolari.
Dl'ost 1900 Peano a l'é a Paris, për partissipé al prim rëscontr anternassional ëd filosofìa e a lë scond rëscontr anternassional dij matemàtich.
Durant ël rëscontr ëd filosofìa, Peano e Bertrand Russell a s'ancontro.
Russell a scrivrà che ël rëncontr con Peano a l'é stàit un dij moment pì amportant ëd soa vita: as fa dé j'euvre ëd Peano e dòp ël rëscontr as në va dlonch a studieje.
Sòn a fa nasse la colaborassion ëd Russell con l'arvista ëd Peano.
Rivà al pont pì àot ëd soa cariera ëd matemàtich, Peano a l'é nominà Sivalié dl'Órdin dij Sant Morissi e Làser ël 25 d'avril dël 1901.
Ant j'agn a vnì sò travaj an matemàtica a cala, ëdcò përchè a l'era pijà daj progèt për la creassion 'd na lenga anternassional.

Dal 1894 al 1908 Peano a travaja al progèt dël Formolari: ël but a l'era d'archeuje tute le proposission e ij teorema conossù an vàire setor dla matemàtica, esprimend-je an dovrand ij simboj dla lògica.
An tut, a-i surtran na vinten-a ëd publicassion ch'a fan part d'ës progèt.

Peano a l'ha avù vàire dissìpoj ch'a l'han contribuì al dësvlup ëd sò programa.
Ij pì amportant a son Giovanni Vailati, Filiberto Castellano, Cesare Burali-Forti, Alessandro Padoa, Giovanni Vacca, Mario Pieri, Tommaso Boggio.
L'anfluensa dla scòla ëd Peano ant l'ambient académich turinèis as dëstissa pian pianòt ant j'agn Tranta.

Tanme titolar ëd la cadrega, Peano a l'ha mostrà ël cors d'Anàlisi infinitesimal dal 1895-96 al 1924-25.

Al prinsipi 'd soa cariera, an dzorpì d'esse un grand matemàtich, Peano a l'era ëdcò n'ansegnant vajant, aotor tra l'àotr ëd doi fiamengh volum Lezioni di analisi infinitesimale dël 1893 për sò cors a l'Academia militar.
Ma viaman che sò progèt dël Formolari a progredìa, soa fasson ëd mostré a dventava pì astràita e jë student a n'avìo a basta ëd dovèj fatighé për amprende lòn ch'a consideravo mach ëd sìmboj.
Për sòn, ël 26 ëd maj dël 1901 a dev chité sò ansegnament a l'Academia militar.
Ëdcò a l'Università l'ansegnament ëd Peano a dventa problemàtich.
Ant un consèj dla facoltà dij 17 ëd mars 1910 Corrado Segre a crìtica ël cors d'Anàlisi superior, mostrà da Peano su afidament a parte dal 1908.
Ës cors a-j sarà nen confirmà e a sarà afidà a Guido Fubini, che antlora a l'era professor al Politécnich.
A Peano a-j rivo ëdcò le crìtiche dij colega përchè chiel a l'ha la costuma ëd nen fé dj'esam a sò student, che a rivo soens nen d'aotut preparà a la làorea: A-i é nen da manca - a sostnìa Peano - ëd tormenté në student pà preparà: a-i pensërà la vita a bocelo.
Ant n'artìcol antitolà Contra j'esam an sël periòdich popolar Torino nuova dël 17 d'ost dël 1912 a scriv che A l'é un crìmen bel e bon contra l'umanità tormenté ij pòvri student për esse sigur ch'a sapio lòn che la pì part dla gent coltivà a ignòra.

Dal 1925-26 a dev, bon gré mal gré, chité l'ansegnament dl'anàlisi për col ëd matemàtiche complementar, fasend cambi con Francesco Giacomo Tricomi; lë scambi ëd cadrega a dventa ofissial ant l'ann universitari 1931/32, darié 'd soa vita.
Epura, a l'é dròlo armarché coma pròpe ant la part final ëd soa cariera l'anteresse matemàtich ëd Peano a confluiss viaman ëd pì vers l'ansegnament e as multìplico soe publicassion e soe propòste an sla fasson ëd mostré la matemàtica fin-a da je scòle elementar.

Peano a l'ha mai fàit polìtica ativa, ma as conossìo soe simpatìe për ël sossialism.
Durant ël siòpero dj'ovriere dle fàbriche ëd coton ëd Turin dël maj 1906, a l'avìa anvitaje a argalesse con na gita fin-a a soa vila an Val Patonera a Cavorèt.
A lë s-ciòp dla prima goèra mondial a fortiss che la colpa a l'é ëdcò ëd la varietà dle lenghe.
Ant n'artìcol ans un giornal ëd Turin dl'8 mars 1916, antitolà Jë Stat Unì dla Tèra, as àogura l'advent ëd na confederassion dle nassion dël mond.
A anvita ëdcò l'aliansa ëd Fransa, Regn Unì, Russia e Italia a trasformesse ant na confederassion con un parlament sol e n'ùnich esèrcit.

Tra la fin dël sécol ch'a fa XIX e ël prinsipi dël sécol ch'a fa XX a j'ero dësvlupasse vàire moviment ch'a possavo për la creassion ëd na lenga artifissial antërnassional. An Piemont, un travaj parèj a l'havìa già falo ant ël 1890 Daniele Rosa, con sò Nov Latin. Le doe pì spantià d'antlora a j'ero ël volapük e l'esperanto. Ëdcò Peano, possà dal filòsof Louis Couturat, a fa soa propòsta ant ël nùmer dël 20 d'otóber 1903 ëd soa arvista, arfasend-se a sugeriment ch'as trovavo già ant jë scrit ëd Leibniz: na forma ëd latin sensa gramàtica, ch'a ciama latino sine flexione.
Al prinsipi dël Neuv-sent ël volapük a l'era giumai an declin e ant lë dzèmber 1908 Peano a intra ant l'academia ch'a sostnìa costa lenga e as càndida a fene ël diretor. Na vira elegiù a në cambia ël nòm an Academia pro interlingua e a në slarga ël but a l'arserca d'un consens për l'adossion ëd na lenga antërnassional. A restërà diretor dl'academia fin-a a soa mòrt. Belavans, soa dedission a cost moviment a-j gava temp e anteresse për l'arserca matemàtica, che a sarà mai pì aj livej ëd prima.

Peano a l'ha publicà pì che 200 travaj, dont na quindzen-a ëd volum.
Magìster genial dij contra-esempi, vàire amportant arzultà dla matemàtica moderna a ven-o da soe arserche, dzortut cole ëd j'agn ëd soa gioventura.
An tra 'd coste a val la pen-a ëd mensioné:

A smija ël ritrat ideal d'un lògich: a l'ha na noblëssa d'aotut ëstrasordinaria ch'a-j ven da soa sincerità. I l'hai un rëspet ancreus për chiel. B. Russell




#Article 151: Àich (1112 words)


Àich (ëdcò Äich ant ël dialèt monfrin local con la a velarisà, Acqui Terme an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 19.651 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sla riva stentrional ëd la Bormia, a val ëd la confluensa col torent Er.

La presensa dl'òm ant ël teritòri d'Àich a armonta almanch al Neolìtich. An época protostòrica a l'era abità da popolassion ligurin-e dla branca che ij roman a ciamavo Statielli. Ël borgh pì important as ciamava Carystum e dël 173 a.C a l'é stàit assedià e crasà dai roman comandà dal cónsol March Popilio Lenà. D'apress a la conquista roman-a, ël teritòri e ij sò abitant a subisso na gradual romanisassion e a ven fondà na sità ciamà Aquae Statiellae për via dle sorgiss termaj. La posission stratégica antra 'l Mar Lìgure e la Pian-a dël Pò e, dal 109 a.C., la costrussion ëd la Via Aemilia Scauri ch'a mnava da Derthona (ancheuj Torton-a) a Vada Sabatia (ancheuj Vado Ligure) a porto a 'n gran dësvilup dij comersi e a na fioridura econòmica e social. J'artrovament archeològich a mostro na sità monumental, furnìa ëd n'aquedot e d'impiant termaj, teatro e anfiteatro, negossi e mercà, animà da na fiamenga atività comersial, artisanal e industrial. Ël perìod ëd pì grand splendor a va dal I al II sécol d.C., quand che Aquae a l'é cità ant ij test ëd Plinio, Strabon, Séneca e Tàcit, e soe terme a son considerà antra le pì bon-e 'd tut l'Imperi Roman. 

A-i dovìo essje almanch doi impiant termaj: un pì grand a l'autëssa dl'atual Piassa dla Bujenta, n'àutr dotà 'd pissin-e termaj davzin a l'atual Cors dij Bagn. Ij rest archeològich pì significativ a son coj dl'aquedot, edificà dël I sécol d.C., ch'a arfurnìa d'eva 'l sènter ëd la sità an derivandla dal torent Er ant j'anviron ëd Cartòs, con un percors ëd 14 km, an part sota tèra e an part sospèis, e dont ancheuj a resto dij pilastr an corispondensa dl'atraversament ëd la Bormia. An sità l'eva a l'era arcujùa ant na gran sisterna an posission elevà e le conduture an piomb a la portavo a le fontan-e, a le vasche pùbliche e privà e a l'era 'dcò dovrà për arfreidé l'eva dle pissine-e termaj.

Ant la tarda età imperial, an Àich a së spantia 'l Cristianésim e la sità a dventa sede vëscovil. Malgré la decadensa dl'Imperi Roman, ël ròl ëd prestis dij vësco e la presensa dle terme a garantisso la survivensa dla sità e a na évito l'abandon, a diferensa 'd lòn ch'a càpita a vàire sità dël Piemont meridional. A la fin dël sécol ch'a fa VI, Àich a l'é conquistà dai Longobard e a l'é fàcil ch'a sìa intrà ant ël Ducà d'Ast. Lë stòrich contemporani Pàul Diàcon a cita ancora le terme an atività. Sota al regn dij Franch, la sità a l'era sede d'ën contà che, ansema a col ëd Savon-a, a formerà peui la Marca Aleràmica. La cesa a esércita 'n ròl important nen mach a livel spiritual ma ëdcò polìtich e econòmich: dël 978 l'imperador Oton II ëd Sassònia a armet al vësco ël goern ëd la sità e dij sò anviron. A s'anandio an cost perìod ij travaj për la costrussion ëd na neuva Catedral dedicà a l'Assunta e a ven 'cò costruìa na prima sinta 'd muraje. La catedral a l'é consacrà dël sécol seguent dal vësco Guido (ch'a sarà peui ël sant protetor sitadin), ch'a fonda doi monasté: col ëd San Pé për ij monio e col ëd Santa Maria për le monie.

Dël sécol ch'a fa XII a nasso le prime istitussion comunaj (ij prim at pùblich a son atestà dal 1135), ma la Comun-a a l'ha nen na vita fàcil për l'antagonism dël podèj vëscovil, për j'anteress ëd le famije nòbile locaj (ij Blé e ij Blingé), dle famije sgnoril (ij marchèis ëd Ponson, dël Bòsch, dël Carèt, ëd Monfrà) e dle Comun-e pì grande (Alba, Ast, Génoa e Savon-a). Dël 1168 la fondassion ëd la sità 'd Lissandria a buta an crisi le doi istitussion d'Àich: la Comun-a a resta sofocà da la prepotensa dla giovo Comun-a e a-i é 'l privo che la diòcesi a ven-a assorbìa da cola lissandrin-a. Le guère an Piemont dël sécol ch'a fa XIII a contribuisso a fé chërse le dificoltà për la sità, tant che dël 1278 an serca 'd protession Àich a decid d'aderì al Marcheisà 'd Monfrà, an mantnisend un cert livel d'autogoern. La sità a resta lijà për sécoj a le sòrt dël Monfrà, ëdcò quand che a l'inissi dël Tërzent ël Monfrà a passa da la dissendensa aleràmica a cola dij Paleòlogh e quand dël 1533 ij Gonsaga 'd Màntoa a intro ant la lìnia 'd sucession e a dven-o marchèis.

Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula, Àich a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a l'é a cap ëd l'omònima Provinsa (peui Sircondari) e d'ën Mandament comprendent ëdcò Àles Bel Còl, Castel Roché, Mlass, Ricaldòn, Strev e Ters. L'Eutsent a porta a la nàssita d'infrastruture importante: ancora sota Napoleon a ven costruìa la strà statal Lissandria - Àich - Savon-a; an séguit a l'é edificà ël pont Carl Albert ch'a colega la sità con l'àutra riva dla Bormia, a nasso le ferovìe ch'a men-o a Lissandria (1858), Savon-a (1870), Ast e Génoa (1893). Àich a torna a esse arnomà për soe terme e dzoratut antra la fin ëd l'Eutsent e l'inissi dël Neuvsent ël turism gropà ai bagn e a le terme a porta a la creassion ëd neuv ëstabiliment, obergi, teàter e casinò.

La conomìa local a l'é motobin diversificà: l'atività pì arnomà an Àich a l'é cola gropà al turism për le eve termaj, agevolà da na bon-a arseitività obergera e da struture comersiaj, culturaj, sportive e arcreative. 
L'agricoltura a l'é ancora importanta: an sle colin-e a-i son ampie coltivassion ëd vin apresià (a son tìpich ël Brachet e 'l Dosset d'Àich DOC), ma 'dcò ëd cereal, ortaje e foragg për l'anlevament bovin.
A-i é ëdcò d'andustrie ant ël setor alimentar (doss, formagg, vin e distilassion, surgelà), chìmich (vernis e solvent), metalmecànich (màchine dj'utiss, machine për ambotié, machine agrìcole), dj'ambalagi, dla mobilia, dla strumentassion elétrica, dël vestiari, dl'orefisserìa, dla lavorassion ëd la plàstica e dël véder.

Ël sìndich a l'é Lorenzo Giuseppe Lucchini (dal 26/06/2017)

Àich a l'é gemelà con:




#Article 152: Lissandria (1553 words)


Lissandria (Lisändria an lissandren e an monfrin, Lisciandria an ligurin, e Alessandria an italian) a l'é na sità dël Piemont ëd 93.631 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

As treuva a sirca 100 méter an sël livel dël mar, ant la pian-a aluvional formà da Tani e Bormia an corispondensa dla confluensa dij doi fium. Sò teritòri comunal a l'é 'l pì grand ëd tut ël Piemont, soa popolassion a l'é la tersa dla region, d'apress a cole 'd Turin e Noara.

Ël vast teritòri comunal ëd Lissandria a l'é stàit abità dagià an época motobin antica: a Castisserieu a son stàit fàit artrovament archeològich d'utiss ch'a smìo armonté a la prima Età dla Pera. A parte dal Neolìtich, ij prim ansediament preistòrich as dësvelupo an corispondensa dle vie 'd comunicassion prinsipaj, e antra coste dzoratut ij fium. A l'é për lòn ch'ël teritòri lissandrin a ved viaman spantiesse la presensa dl'òm. J'artrovament a mostro cit grup ëd colonisator dédit a l'agricoltura, a l'anlevament e ai comersi 'd pere levigà. Col passagi a l'Età dël bronz a cambio le costume religiose e as passa a 'n tipo 'd cultura caraterisà da la cremassion. La tomba 'd Lissandria, artrovà davzin a la Cassèina Ciapon-na, a mostra j'element ëd cost'época e a l'é un ëd j'esempi pì arlevant ant l'Italia stentrional. A s'ancamin-a a formé na cultura dë stamp selt-ligurin, con vàire contat con le aree padan-e e con cole transalpin-e. A smìa che j'ansediament ant l'area a sìo sempre restà cit, anfluensà da l'ariv ëd popolassion séltiche che mës-ciandse con cole celt-ligurin-e locaj a l'han comportà quaivòlta la fusion passìfica, quaivòlta la scapada dj'abitant an sij brich.

La region a finiss sota al contròl ëd la Repùblica Roman-a, che antra III e II sécol prima 'd Crist a conquista tuta la Galia Cisalpin-a. L'anession a l'é nen fàcil an coste bande, le tribù dij Ligurin a ven-o anientà e deportà: a së stima ch'a sìo mòrt 16.000 antra ij Ligurin Statielli ch'a popolavo la part meridional ëd l'atual provinsa. Dël 42 a.C. la Galia a oten la pien-a sitadinansa roman-a. As costruisso le strà consolar ch'a colego le colònie fondà ant ij neuv teritòri e ch'a favorisso ij comersi. Antra Derthona e Hasta a passa la via Fulvia e a nass la sità 'd Forum Fulvii, anté ch'ancheuj a-i é la frassion ëd la Vila. A parte dal III sécol dòp Crist, la crisi econòmica e polìtica dl'Imperi a porta a la decadensa dij sènter abità minor: Forum Fulvii a resta 'n cit ansediament rural e le ùniche sità ch'as conservo a son cole tanme Torton-a e Aquae Statiellae ch'a ospito na sede vëscovil. Le invasion dj'esércit strangé e la scarsa adressa a ministré ij cambiament epocaj a l'han portà l'Imperi a terminé dël sécol ch'a fa V. L'ariv dij Longobard dël sécol ch'a fa VI a porta a cambié dël tut l'ordinament aministrativ, con la creassion dij Ducà e dël vassalagi. Ël teritòri rural a s'organisa antorn a le curtes, vaste asiende agrìcole anté che jë sgnor locaj a ministravo la giustissia. A nass an costa época la curt ëd Marengh, ch'a l'ha ospità pì 'd vòte ij regnant. A la Spinëta a-i é ancora 'n rest ëd na tor ëd tarda época longobarda che con l'andé dij sécoj a l'ha pijà 'l nòm ëd Tor ëd Teodolinda. Dòp la conversion dij Longobard a la religion catòlica, a së spantio torna le assion d'evangelisassion ëd le campagne. La vita religiosa a treuva ij sò sènter d'anfluensa ant le piev, andova ch'a s'esercitavo batésim e sacrament. Ant l'época dij Franch, dël sécol ch'a fa VIII, a nass la curt ëd Roveré, ant l'atual sènter sitadin a sud dël Tani. La cesa 'd Santa Maria 'd Castel a l'era la piev d'arferiment për Roveré e j'anviron.
Ant ij sécoj ch'a van da col ch'a fa VIII a col ch'a fa XI, l'area lissandrin-a a l'era nen vàire abità, con l'ecession ëd le curt regiae ëd la Vila, Roveré (Castrum Roboreti), Bërgoj (Bergolium) e Marengh, e dij sènter abità autònom ëd Gamond, Soleri, Quargnent e Flissan. A-i ero dagià relassion strèite antra ij pais prima dla fondassion ëd la sità. La sità neuva a l'é stàita fondà an via ofissial dël 3 ëd magg 1168, ma an cola data a devìa già avèj conseguì na soa strutura topogràfica e aministrativa. La sità a l'é creasse a l'inissi da l'union ëd j'abitant ëd Gamond, Marengh e Bërgoj, peui a son giontasse abitant da Roveré, Soleri, la Vila, j'Ovij e Quargnent. La fondassion a l'é stàita portà anans col sostegn ëd le Comun-e dla Lija Lombarda, an particular col ëd la Repùblica 'd Génoa, e an contrast a le polìtiche imperiaj dl'imperador Federich I Barbarossa e dël sò prinsipal aleà ant la region, ël Marchèis ëd Monfrà. La sità neuva a ven ciamà Lissandria an onor ëd Papa Lissànder III, che a l'avìa sostenù le Comun-e dla Lija Lombarda e scomunicà l'imperador. Dal 29 otóber 1174 al 12 avril 1175 Lissandria a l'é assedià dal Barbarossa ma la sità a riess a superé l'assedi e a costrenze a la fuga ij soldà dl'imperador. Con la Pas ëd Costansa dël 1183, as treuva n'intèisa antra Imperador e Comun-e dla Lija Lombarda. La sità a pija ël nòm ëd Cesaréa, ma mach për chèich agn.
Dal 1198 Lissandria a ven Lìbera Comun-a e as guerna an autonomìa daspërchila për un sécol e mes. A l'inissi dël Tërzent, fatigà dai contrast antra Guelf e Ghiblin e da le guère sensa sust con Ast e col Marcheisà 'd Monfrà, la sità a decid ëd butesse sota la protession dij Viscont, sgnor ëd Milan. Dël 1348 a intra ofissialment a fé part dël Ducà. A la mòrt dël duca Gian Galeass Viscont, dël 1402, ël condoté 'd ventura Facin Can a l'ha conquistà la sità e bon-a part dël Piemont oriental, pijand an assedi e devastand tante sità dl'area lissandrin-a. La sità a resta sota al sò contròl dal 1404 al 1411. D'apress a soa mòrt, grassie 'dcò al matrimòni dël duca Filip Maria con la vìdua dël conodoté, Lissandria a torna ant ël Ducà 'd Milan e a na segue le sòrt për tërzent agn. Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 ël Ducà a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'Imperi Roman Sacrà, sota l'imperador Carl V. Dël 1556 l'imperador a àbdica e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë Spagna e ij sò possediment italian. Lissandria a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent quand che an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula, a la conquista dla sità da part dël prinsi Eugenio ëd Savòja (1707) e al sucessiv Tratà d'Utrecht (1713), a ven cedùa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. 
Re Vitòrio Medeo II, considerand la posission ëstratégica dla sità, a ne organisa la vida polìtica: a istituiss ël ròl dël Governador e a rinfortiss le struture militar, an agiornandle a j'ùltim svilup ëd le fortificassion a la moderna, con la costrussion ëd na Sitadela stragrossa tant da comporté la demolission ëd l'antich borgh ëd Bërgoj. A la fin dël Setsent, ël Piemont a l'é colpì da le bataje espansionìstiche dl'armà fransèisa comandà da Napoleon Bon-a-part. Ai 14 ëd giugn dël 1800 a Marengh as combat un-a dle pì importante bataje 'd Napoleon, ch'a consent la conquista fransèisa dl'Italia dël Nòrd. Dël 1802 Lissandria a l'è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa e dven ël capleugh dël neuv Dipartiment ëd Marengh. Con la restitussion al Regn ëd Sardëgna, a s'anandia l'época dl'ansidit Arsorgiment e Lissandria a l'é n'important sènter ëd cultura liberal e ai 10 ëd mars 1821 a ved nasse na solevassion mnà da l'ufissial Santor ëd Santa Reusa stansià a la Sitadela, con l'istansa 'd na Costitussion e l'esposission dël drapò italian. 
Con la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), Lissandria a l'é 'l capleugh ëd na Division (peui Provinsa), dont a dipendìo le Provinse (peui Sircondari) d'Àich, Ast, Casal, Lissandria, Neuve e Torton-a. Ël Sircondari 'd Lissandria a l'era a cap d'óndes Mandament, doi dij quaj comprendent l'atual teritòri comunal: Lissandria intra muros (la sità) e Lissandria extra muros (ij pais e le borgià lissandrin-e dj'anviron). La sconda metà dl'Eutsent a ved nasse an Piemont la rèj feroviaria ch'a ved Lissandria ant na posission ëstratégica al sènter antra Turin, Milan e Génoa. Ij comersi e le industrie a së spantio an pressa e la sità a subiss n'espansion edilissia sensa precedent. A nasso industrie ant ij setor dla cosmética, dij përfum, dj'argent, dij capej, dla mecànica e alimentar. Ant ël Neuvsent lë svilup industrial as consòlida e ant le scond Dòp-guèra Lissandria a riva a superé ij 100.000 abitant. La crisi industrial ëd la fin dël sécol a porta a 'n decrement demogràfich e al riassstament ëd l'economìa local pì basà sël tersiari.

A Lissandria a-i é l'Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro.

A-i é 'dcò na scòla dëstacà dël Politécnich ëd Turin.

La ca dla comun-a as treuva ant lë stòrich Palass ross, an piassa dla Libertà.

Ël sìndich a l'é Gianfranco Cuttica di Revigliasco (Lega Nord, dal 27/06/2017).

Lissandria a l'é gemelà con:




#Article 153: Belfòrt (364 words)


Belfòrt (Balfòrte ant la parlà local, Belforte Monferrato an italian, Berfòrte an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 519 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva al bòrd meridional ëd l'Àut Monfrà, al confin con l'Apenin Lìgure, an s'na colin-a davzin a la confluensa dël torent Stura ant l'Òrba. 

Le orìgin ëd Belfòrt a armonto a l'Àuta Età 'd Mès, quand ch'a l'é formasse 'n cit vilagi davzin al monasté benedetin ëd San Colomban, fondà dai monio ëd l'omònima abassìa 'd Beubi. Ël vilagi, ciamà Uxetium, as trovava da l'àutra banda dël torent Ëstura rispet al monasté, anté che ancheuj a-i é 'l camposant. Dël sécol ch'a fa X, j'abitant a son spostasse pì a mont an posission pì protegiùa. Ël nòm ëd Belfòrt a deriva da Bellum Fortium e a s'ancamin-a a dovré dal sécol ch'a fa XIII, d'apress a na bataja combatùa ant j'anviron. Dël 934 ël re d'Italia Ugo 'd Provensa a anfeoda 'l teritòri 'd Belfòrt al marchèis Aleram e l'assegnassion a sarà confermà da l'imperador Oton I ëd Sassònia dël 967. Ël feod a passa pì tard ai marchèis Obertengh, peui a le famije dij Malaspin-a 'd Chermolin e djë Spìnola, lijà a la Repùblica 'd Génoa. Dël 1528, a la mòrt ëd Gianbatista Spìnola ch'a l'avìa nen fieuj mas-cc, ël feod a passa a la famija dij Grimàud ch'a l'era anparentasse con jë Spìnola. Dël 1652 ël feod a passa ai Catàneo dla Vòlta, na branca dla famija Grimàud ch'a l'ha ancora ancheuj la proprietà dël castel.

Ël teritòri a passa ai Savòja. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 Belfòrt a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament d'Ovà. Dal 29/01/1928 ël Comun a l'é unisse al Comun ëd Tajeu për formé 'l neuv comun ëd Tajeu Belfòrt (Tagliolo Belforte an italian), ma dal 24/06/1947 ij doi comun a son torna separasse.

Ël sìndich a l'é Franco Ravera (dal 14/06/2004,scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).




#Article 154: Casal Sirmé (391 words)


Casal Sirmé o Casasirmé (Casal Cermelli an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.222 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la pian-a lissandrin-a, sël piuvent ossidental ëd la comba dël torent Òrba.

Le orìgin dël pais a smìo armonté a l'età antica, coma ch'a mostro j'artrovament ëd na necròpoli ligurin-a dlë II sécol prima 'd Crist. Ant l'àuta Età 'd Mès a-i era na Cort Regia, che a lese j'at imperiaj dla sconda mità dël sécol ch'a fa IX a l'era dotà 'd na vila (valadì d'un vilagi agrìcol) e 'd na cesa dedicà a san Vigilio. A son atestà ant la region ëdcò na vila franca (valdadì n'abità afrancà da servitù), un casal vèj e na tor. Ël teritòri a l'é da sempe stàit anfluensà da le aluvion ëd l'Òrba e jë stòrich locaj a son nen d'acòrd se le pertinense cità dai document a sìo lijà a l'istess pòst o se pitòst as trata ëd leugh diferent viaman devastà da le inondassion.

La famija dij Sirmé, originaria 'd Gamond (che ancheuj as ciama 'l Castlass) a l'avìa tère e casaj an costa region e la legenda a veul ch'a sìa stàit un Sirmé a arfondé 'l pais dël 1280. Fin almanch a la mità dël Tërzent, Casal Sirmé a l'é stàit sota la giursdission ëd la Comun-a 'd Gamond, peui, tanme tuta la region lissandrin-a, ël contròl polìtich a l'é passà al Ducà 'd Milan, prima sota ai Viscont peui a jë Sfòrsa. Dël 1448 Fransësch Sfòrsa a don-a 'l pais an feod a Vielm, marchèis ëd Monfrà ma dal Sinchsent a ven a fé part dij possediment imperiaj ëd la coron-a spagneula. A livel ëd giurisdission feodal, dal 1625 a l'é assegnà a la famija dij Trotti ëd Milan. Dël 1713, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Casal Sirmé a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament dël Castlass.

Ël sìndich a l'é Paolo Ambrogio Mai (dal 06/06/2016).




#Article 155: Ël Castlass (775 words)


Ël Castlass o Castlass an Bormia (Castellazzo Bormida an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 4.520 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la pian-a lissandrin-a, a sud dël capleugh, an sla riva oriental ëd la Bormia a mont ëd la confluensa dl'Òrba.

Le orìgin dël Castlass a armonto a l'Àuta Età 'd Mès quand ch'ël pais, che antlora as ciamava Gamond, a ven nominà antra le Cort Regie, un vast sistema 'd cort anté che re e imperador - an coj temp itinerant - as fërmavo për esercité ij podèj legislativ e giudissiari. A-i son ipòtesi an sla nàssita dël borgh ch'a lo veulo fondà ant ij sécoj VII-VIII, vist che l'etimologìa dël topònim ëd Gamond a l'ha na ciàira derivassion germànica. La prima sorgiss ch'a documenta l'esistensa dël pais a l'é mach dël 938, quand che Gamond a l'é cità ant un document notaril andova che la cort a l'é donà da j'imperador Ugo e Lotario a la regin-a Berta. Sota la direta giurisdission imperial, lontan da la sede dël podèj ma davzin a le traficà vie dij comersi, a l'é fàcil për Gamond dësvlupé forme pròpie d'autonomìa local: dagià dël 1106 a l'é atestà la nàssita dla Comun-a. La richëssa e l'influensa econòmica 'd Gamond a son taj da porté dël 1146 a n'important acòrdi comersial con la Repùblica ëd Génoa. Dël 1154 ël geógraf arab Muhammad Al-Idrisi a arpòrta Gamond antra ij pais ëd soa mapa dl'Italia. Dël 1155 l'imperador Federich I Barbarossa a cala giù ant l'Italia stentrional për afortì soa sovranità contra le Comun-e, as ferma an sità e a oten soa colaborassion ant l'assedi 'd Milan dël 1158. L'aleansa però as rubata e des agn pì tard - ansema a Marengh e Bërgoj, col sostegn econòmich ëd Génoa e dle Comun-e dla Lija Lombarda - Gamond a pija part a la fondassion ëd na neuva sità, ch'a sarà ciamà Lissandria an onor dël Papa Lissànder III. 
La fondassion ëd Lissandria a l'é n'event determinant për le sòrt dël pais ëd Gamond, che a perderà viaman importansa e domini an favor ëd la neuva Comun-a. Col temp ël topònim ëd Gamond as confònd ant ij document ofissiaj, përché a ven dovrà ant le doi acession dël vèj borgh autònom e d'ën neuve quarté 'd Lissandria con l'istess nòm (an onor dël pais fondator). Dal Tërzent con Gamond a s'intend mach pì 'l teritòri estern e as taca a ciamé Castlass l'abità, peulessi për vìa dle ruin-e 'd chèich vèja fortificassion. Ël Castlass a intra ant l'òrbita dla neuva sità e a ven fondà 'l Contà 'd Lissandria, un consòrsi aministrativ e comersial dont ël Castlass a resta l'esponent prinsipal. La region a passa sota al contròl dël Ducà ëd Milan dij Viscont e 'l Castlass a ven separà dal dirèt domini lissandrin e sòn a garantiss al pais na magior autonomìa econòmica. A l'inissi dël Quatsent, d'apress a la mòrt ëd Gian Galeass Viscont, ël podèj a ven ocupà dal capitan ëd ventura casalèis Facin Can, che a devasta 'l teritòri lissandrin minca vòta che ij pais a s'arbelo a soa autorità. Dël 1404 ël Castlass a resist a 'n sò assedi e mach dël 1410 ël pais a torna sota al contròl dij Viscont, grassie a l'intermediassion ëd l'armà fransèisa. Dël 1437 a ven anfeodà a Vitalian Boromé e a resta sota al contròl milanèis fin a la mòrt ëd Fransesch II Sfòrsa, dël 1535. 
Ël Ducà 'd Milan a passa ai possediment imperiaj ëd la Coron-a dë Spagna. A ancamin-a n'época dramàtica për la region, antra guère, invasion militar, pestilense, inondassion ëd la Bormia e dl'Òrba. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ë pais a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 ël Castlass a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a l'é a cap d'ën Mandament comprendent ëdcò Casal Sirmé. L'Eutsent a ved l'afermassion ëd l'industria, con la creassion ëd filande për la produssion ëd la seda e 'd fornasse për la creassion ëd mon. Dël 1850 al Castlass a son present bin 11 filande e a së stima ch'ant le campagne a-i fusso doi milion d'arbre 'd moré për l'alimentassion dij bigat.

Ël sìndich a l'é Gianfranco Ferraris (dal 06/06/2016, dagià sìndich dal 1995 al 2004 e dal 2014 al 2015).




#Article 156: Castlèt Monfrà (381 words)


Castlèt Monfrà (Castelletto Monferrato an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.501 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sij brich ai margin orientaj dël Bass Monfrà, a na desen-a 'd km a nòrd ëd Lissandria. Le colin-e a son caraterisà da inclinassion dosse e na da composission ch'a ved calcar e crèje che as presto a la coltivassion ëd vigne.

Ël comun a l'é ciamasse Castelletto Scazzoso fin al 1937, quand ch'a l'ha tramudà sò nòm an Castelletto Monferrato.

Castlèt a l'é stàit fondà ant l'Età 'd Mès, tanme ùltim avampost militar aleràmich a protession dël confin oriental dël Marcheisà ëd Monfrà, an sla linia dij brich ch'a domino la pian-a 'd Bërgoj. Dël 1119 a l'é documentà col nòm ëd Castrum Castelleti. Ancora ant ël sécol ch'a fa XII a fasìa part ëd la diòcesi 'd Pavìa. A l'ha peui aderì a la causa dla Lega Lombarda ant ij conflit contra l'imperator Federich I Barbarossa. Dël sécol ch'a fa XIII, ël pais a l'é intra ant le mire dla Comun-a 'd Lissandria e dël 1290 a l'é stàit oget ëd contèisa antra le milissie lissandrin-e e cole dël Marcheisà. Dël 1316 ël castel a l'é anfeodà dai marchèis Paleòlogh a la famija djë Scassos (d'orìgin vërslèisa), tant ch'ël pais a ven sovens cità ant ij document tanme Castrum Scatiosorum. 

Ël pais a l'é stàit devastà da le armà spagneule dël 1515, da le trupe dij Lansichenech dël 1642. Dël 1691 a l'é stàit anfeodà ai marchèis Beretta Landi, d'orìgin Milan, peui al tenent Antonio Maria Miglietti 'd San Salvator. Dël 1707, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Castlèt a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard as tramuda an Regn ëd Sardëgna. La Comun-a a ven fondà mach ant la prima metà dël Setsent, ij prim at comunaj a armonto al 1742. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd San Salvator. 

Ël sìndich a l'é Gianluca Colletti (dal 12/06/2017).

Castlèt Monfrà a l'é gemelà con:




#Article 157: Gamaleri (451 words)


Gamaleri (Gamalero an italian) a l'é un comun dël Piemont d'832 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin antra la pian-a lissandrin-a, a sud-òvest dël capleugh, e le prime colin-e dël Monfrà, an sla riva ossidental ëd la bassa val ëd la Bormia.

As conòss nen l’orìgin dël nòm ëd Gamaleri, ma a l'é atestà dal sécol ch'a fa X ant le forme ëd Scamilaria a Camilaria, për peui trasformesse an Gamelerium e Gamalerio. A l'é fàcil che an época roman-a a-i fussa dagià 'n pcit insediament a dësfèisa dla strà për Aquae Statiellae, ancheuj Àich. Ant ën diplòma dl'imperador Oton I dël 967 ij feod dël comitatu aquensi a son confermà al marchèis Aleram. Dël 978 ël pais a l'é cità për la prima vira e a passa sota al contròl dël vësco d'Àich. Contut che la diòcesi a ven-a spartìa con la nàssita dla diòcesi 'd Lissandria, la piev ëd Gamaleri a resta sota Àich fin al 1405. Malgré sòn, për soa vzinansa, a segue le sòrt ëd la Comun-a 'd Lissandria, an fasend part ëd soa giurisdission. Dël 1315 ij Ghiblin a pijo 'l podèj e la sità a passa al Ducà 'd Milan, goernà da la famija Viscont. Dël 1403 ël pais a torna an man ai Guelf e le trupe milanèise comandà dal capitan Facin Can a-j dan feu. 

Dël 1437 Filip Maria Viscont a anfeoda Gamaleri a Simonin Ghilin, sò segretari, e an séguit Fransësch Sfòrsa, ch'a l'avija suceduje, al passa ai sò doi frèj. Quand che costi dël 1462 as buto da la part ëd Vielm II marchèis ëd Monfrà, ël Duca a l'anfeoda a Gentil Simonëtta. Dël 1480 ël feod a torna a disposission ëd la Ciambra Ducal e dël 1498 Ludovich ël Mòro a nòmina sgnor dël pais Fransësch Bernardin Viscont. Gamaleri a resta anfeodà a la famija Viscont fin al 1717. Parèj 'd Lissandria, ël pais a passa dal Ducà 'd Milan a la Coron-a dël re dë Spagna e dal 1707 an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Gamaleri a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. Dël 1726 ël feod a ven catà dal marchèis Tommaso Ghilini e soa famija a resta l'ùltima feodataria dël pais. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Cassèine.

Ël sìndich a l'é Andrea Guazzone (dal 31/05/2015, dagià sìndich dal 1995 al 2005).




#Article 158: Mirabèl (390 words)


Mirabèl (Mirabello Monferrato an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.309 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sij brich bass ai margin dël Bass Monfrà, an diression ëd la pian-a dël Pò. 

Le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto a l'Àuta Età 'd Mes. Ant la distretuassion carolingia, Mirabèl a fasìa part dël Contà 'd Lomel. Dël 1069, l’imperator Enrich IV ëd Francònia a don-a 'l pais al vësco 'd Vërsèj, e a conferma la donassion ant un successiv privilegi dël 1083. Ant ël sécol ch'a fa XII Mirabèl a intra ant ij domini dij marchèis ëd Monfrà (a ven donà dël 1161 da l'imperator Federich I Barbarossa), ma antra ij sécoj ch'a fan XII e XIII a l'é documentà na presensa patrimonial importanta dël capìtol dij Canònich ëd Sant Evasi 'd Casal, ëdcò con podèj ëd giusrisdission. Con l'estinsion dla famija djë sgnor feodaj ciamà mach ëd Mirabèl (peulesse na branca djë sgnor dël Bòsch, d'orìgin aleràmica), dël 1421 ël pais a l'è anfeodà a Antonio della Valle ëd Lu dal marchèis Gian Giaco Paleòlogh. Dël 1431 Mirabèl a l'è sachegià da le milissie milanèise capitanà da Fransesch Sfòrsa, nemis dël Monfrà. Vàire famije as sucedo ant ij sécoj ch'a seguo: da la fin dël Quatsent ij Gambera 'd Motagran-a, ij Montagn ëd Trin, da la metà dël Sessent ij Solar. Davzin al pais, la frassion ëd Baudesch a costituìa 'n feod autònom, dotà d'ën castel ancora an pé ancheuj e anfeodà pria a j'Asiné d'Ast, peui ai Ròcia e ai Nata. 

Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Mirabèl a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pì tard a dventa Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Casal e al Mandament d'Aussimian. Dël 1863 a Mirabèl a ven fàit costruì da Don Bòsch ël prim colegi salesian fòra 'd Turin, ciamà Cit Seminari San Carl. Prim diretor dël colegi a l'é stàit ël beà Michel Rua, dal 1863 al 1865.

Ël sìndich a l'é Marco Ricaldone (dal 28/05/2019).




#Article 159: Borgorà (505 words)


Borgorà o Borgorat (Borgoratto Alessandrino an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 570 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la pian-a lissandrin-a, a sud-òvest dël capleugh, an sla riva ossidental ëd la bassa val ëd la Bormia.

La nàssita ëd Borgorà a l'é nen documentà con certëssa: a-i é chi ch'a pensa ch'ël pais a sìa dësvlupasse a parte da na mansio roman-a, valadì na stassion ëd sosta davzin a në svass an sla Bormia (a l'é documentà l'esistensa 'd na località 'd dubia colocassion ciamà Baldiratium); àutri studios a lijo la fondassion dël pais a l'época longobarda e a identìfico për ël topònim la combinassion ëd le paròle germàniche Burg (borgh) e Rat (lèj, giudissi), an disend ch'a podìa essje l'abitassion dëstacà dël giùdes ëd Gamond (ancheuj Ël Castlass); àutri ancora a penso che l'etimologìa dël nòm a peussa esse lijà a la presensa dla famija local dij Rat. 

Ij prim document ch'a mostro l'esistensa 'd Borgorà a armonto mach a l'inissi dël sécol ch'a fa XIII, con n'at notaril colegà a la cesa parochial. A livel polìtich, ël pais a l'é sèmper stàit lijà a le sòrt ëd la Comun-a 'd Lissandria, an fasend part ëd soa giurisdission prima tanme Corp Sant (teritòri sota giurisdission direta) e dal sécol ch'a fa XV tanme Tèra Separà. Dal 1316 a l'é passà sota al contròl dël Ducà 'd Milan, goerna dai Viscont. Dël 1392, ël cont Gioann III d'Armagnac a dà feu al pais, ant jë scontr antra milanèis (ghiblin) e fiorentin (guelf) për ël domini an sl'Italia Stentrional. Dël 1402, a la mòrt ëd Gian Galeass Viscont, ël capitan casalèis Facin Can a s'anpadroniss ëd Lissandria. L'ann dòp, ij lissandrin guidà da esponent ëd famije locaj, a profito dl'assensa dël capitan për dé 'l vìa a na solevassion. Quand che Facin Can a torna a Lissandria, a la buta sota assedi e ant jë scontr Borgorà a ven devastà. Dël 1438 Filipp Maria Viscont a don-a 'l pais an feod a Simonino Ghilini, sò segretari. 

Dal 1535 ël Ducà 'd Milan a passa ai possediment imperiaj ëd la Coron-a dë Spagna. Dël 1658 Borgorà a ven Comun-a autònoma. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ë pais a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part (ch'a ved la costrussion ëd na neuva strà arlongh la Bormia), dël 1815 Borgorà a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Cassèine. Dël 1858 ël pais a l'é colegà con la ferovìa grassie a la costrussion ëd la linia ch'a uniss Lissandria a Àich a Cairi e a la Provincia ëd Savon-a.

Ël sìndich a l'é Simone Bigotti (dal 30/03/2010, scond mandà dal 31/05/2015).




#Article 160: Bòsch Marengh (587 words)


Bòsch Marengh o mach Ël Bòsch (Ar̂ Bòsch an dialet local, Bosco Marengo an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.374 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la pian-a lissandrin-a, sël piuvent oriental ëd la comba dël torent Òrba.

Prima dl'época roman-a, ël teritòri 'd Bòsch a l'era abità da popolassion ligurin-e dla tribù ij Marici, dont a podrìa esse derivà an séguit ël topònim Marengh. Dël 187 a.C. ël cónsol roman Marco Emilio Lepido a anandia la costrussion dla via Aemila Scauri, ch'a mnava da Derthona (ancheuj Torton-a a Aquae Statiellae (ancheuj Àich) a Vada Sabatia (ancheuj Vado. La strà a passava mach a doi chilòmeter dal pais atual e a l'é probàbil che lì an mès ai bòsch a sìa formasse Media Silva, un prim aglomerà 'd cà con la fonsion ëd mansio, na stassion për fermesse e cambié ij cavaj. La tradission a veul che Bòsch a sìa stàita fondà dël 498 da Teodorich, re dj'Ostrogòt, ch'a l'era insedià a Marengh. A la fin dël sécol ch'a fa X, l'imperator Oton I a conced a Aleram le tère ch'a van da la pian-a dël Pò a la Liguria e Bòsch a sarà sede d'un dij tant marcheisà generà da soa dissendensa: Ugon e sò fieul Anselm a saran ij prim Marchèis ëd Bòsch, con na giurisdission ch'a pijava tuta la val ëd l'Òrba e a rivava press che pòch davzin al mar. Dël 1168 ij marchèis a contribuisso a fondé la sità 'd Lissandria ansima a tère 'd lor proprietà. 
A la metà dël Tërzent, ël marcheisà a passa sota al contròl dël Ducà 'd Milan, goernà prima dai Viscont, peui da jë Sfòrsa. Dël 1447 davant a le muraje ëd Bòsch as combat na bataja antra l'armà fransèisa e l'armà dël ducà milanèis comandà da Bartolomeo Colleoni. La partessipassioin dij boschèis a giuta ij milanèis ch'a vinco la bataja e ancora ancheuj na làpida an sël castel ësforsesch ëd Milan a n'arcòrda 'l valor. Dël 1535 la dinastìa djë Sfòrsa a s'esauriss e l'imperador e re Carl V d'Asborgh, an considerand ël Ducà tanme 'n feod imperial, as n'ampadroniss e parèj Bòsch a intra a fé part dël regn dë Spagna. Dël 1566 Antonio Ghislieri, nà a Bòsch, a ven nominà Papa col nòm ëd Pio V. Sòn a l'avrà n'influss grand sël pais: ël papa a fa fondé 'l convent domenican ëd Santa Cros e fa realisé euvre 'd canalisassion ch'a favorisso l'agricoltura, a fa nasse 'l Mont Frumentari (na specie 'd banca dël forment), a lassa në stipendi për un médich e për un magìster dë scòla. L'imperator Filip II dë Spagna a don-a al pais privilegi e tìtol onorìfich ch'a lasso Bòsch an prosperità fin-a a l'inissi dël Sessent, quand ch'a s'arprendo guère e devastassion për ij conflit antra le potense spagneule, fransèise, imperiaj e locaj për ël contròl ëd la Pian-a dël Pò. 

Dël 1713, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Bòsch a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Fërsnèira e Fruareu. 

Ël sìndich a l'é Gian Franco Gazzaniga (dal 26/05/2014).

 




#Article 161: Ël Niclin (182 words)


Ël Niclin (Nichelino an italian) a l’é un comun ëd 48.964 abitant  dla sità metropolitan-a 'd Turin.
A resta a 229 méter d'autëssa, an sna pian-a sla riva drita ëd Sangon, arlongh la stra ch'a colega Turin (dont a resta apopré a 9 chilòmeter) con Pinareul.

Borgià agrìcola dësvlupasse an posission ëd sarnera antra Turin e la pian-a drùa a sud dla sità, findi a mità dël sécol ch'a fa XVI ël Niclin a l'é stàit sota Moncalé, për passé peui an féod a la famija dj'Ussel.
Dël 1868 la frassion dë Stupinis, dëstacà da Vineuv, a l'é stàita gionzùa al teritòri dël comun.

Le fonsion conòmiche dël Niclin a complemento cole andustriaj ëd Turin, dzortut ant ël setor mecànich.

Ëdcò la strutura urban-a e l'aspet ëd l'edilissia dla sità, dont ël nùmer d'abitant a l'é motobin agrandisse an costi sinquant'agn (dël 1961 a-i ero apopré 15.000 abitant), a arsento fòrt ëd la vzinansa ëd Turin, dont ël Niclin a l'é giumaj dventà na bariera.

Ël sìndich a l'é Giuseppe Catizone (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Ël Niclin a l'é gemelà con:




#Article 162: Leonhard Euler (1951 words)


Matemàtich.

Leonhard Euler a nass ant j'anviron ëd Basiléa ël 15 d'avril dël 1707.
Sò pare Paul (1677-1745) e sò pare-grand a j'ero ëd pastor protestant, soa mare as ciamava Margaretha Bruckner (1677-1761).
Doi di apress soa nàssita, Euler a l'é stàit batijà ant la Martinskirche.
Dël 1708 a sò pare a l'é stàita afidà la cesa ëd Riehen, un vilage a anviron n'ora ëd marcia da Basiléa, e la famija a l'ha tramudà ambelelà.
Peui a son nassuje d'àutre tre masnà: Anna Maria (1708-1778), Maria Magdalena (1711-1799) e Johann Heinrich (1719-1750).
Findi al 1712 a l'han vivù tuti ansema, an n'alògg ëd mach doe stansie.

Bele che ant je scòle as mostrèissa mach la matemàtica pì elementar, sò pare, che a l'era stàit anlev ëd Jacob Bernoulli e cambrada dë stansia ëd Johann Bernoulli ai temp ëd l'università, a l'ha podù fornije na conossensa motobin bon-a dl'àlgebra e dla geometrìa.
An dzorpi dël pare, ël fieul a l'ha avù tanme ansegnant privà ël teòlogh Johannes Burckardt (1691-1743), ch'a l'avìa ëdcò chiel na coltura matemàtica ecelenta.
Soa mare, ch'a vnisìa da na famija d'umanista, a l'ha mostraje le base dla coltura clàssica.

A eut agn, Euler a l'é andàit a vive a Basiléa con soa granda ëd mare, për podèj frequenté ël ginasi.
Ambelessì a l'ha studià ëd fasson ancreusa grech e latin.

Dël 1720 a intra a l'Università ëd Basiléa pr'ëstudié filosofìa e drit.
Ëd giugn 1724 as diplòma an filosofìa, apress avèj tnù na dissertassion pùblica anté ch'as paragonavo ij sistema ëd Newton e Descartes.
Ancorzusse 'd sò talent, Johann Bernoulli a l'ancoragia a studié matemàtica e a-j dà 'd lession përsonaj.

A intra ant ël dipartiment ëd teologìa përchè sò pare a vorìa ch'a dventèissa 'dcò chiel pastor.
Ma Euler a continua a travajé an matemàtica e as fa conòsse con soe prime publicassion, doi curt travaj dël 1726 e 1727 an sj'Acta eruditorum, e con la decision ëd partissipé al premi bienal proponù da l'Academia dle siense ëd Paris an sla mej forma da dé a la pròra ëd na nav: soa memòria a l'ha nen vagnà ël premi, ma a l'ha otnù na mension onorèivol.

Mersì a l'anteresse ëd Nicolas e Daniel Bernoulli a oten un pòst a l'Academia dle siense ëd San Peroborgh ant ël 1727.
A l'avìa ëdcò sërcà d'alternative e ant la prima dël 1727 a l'avìa presentà soa candidadura al pòst ëd professor ëd Fìsica dl'università ëd Basiléa, compagnand-la con n'ansagg an latin, De sono, anté ch'a-i ero sintetisà ëd fasson ciàira le laj dl'acùstica.
Tutun, la cadrega a l'era peui andàita a n'àutr e, tre di apress, Euler a l'é partì për San Peroborgh.
A l'ha viagià an nav an sël Ren fin-a a Mainz e d'ambelelì a l'ha pijà na caròssa për Marborgh.
Da Marborgh a l'é andàit a Lubëcca, peui torna për nav, an sël mar, findi a Tallin.
Con n'àutra nav a l'é rivà a l'ìsola ëd Kronstadt; da ambelessì a l'ha pijà un traghet fin-a a la tèra fërma e peui a pé a l'é rivà a San Peroborgh.

A sò ariv, l'Academia as trovava an në stat d'agitassion për la mòrt, la sman-a prima, ëd la vidoa ëd Pero ël Grand, la zarin-a Catlin-a I.
Chila-sì a l'avìa protegiù l'Academia, ma la noblëssa a la s-ciairava nen ëd bon euj e a l'ha blocane ij fond.
Për dzorvive, Euler a l'ha dovù aceté un pòst da ufissial médich ant la marin-a russa.
Cand dël 1731 ël professor ëd Fìsica Georg Bülfinger a l'ha dàit le dimission, Euler a l'ha rampiassalo.
Durant ij prim agn a San Peroborgh, Euler a l'ha partagià n'alògg con Daniel Bernoulli; da soe conversassion a son ës-ciodùe la dinàmica dij flùid e la teorìa djë sbalansament.

Ant ël 1733 la partensa ëd Daniel Bernoulli a-j përmet d'oten-e ël pòst ëd professor ëd matemàtica a l'Academia.
Dël 1735 a dventa ëdcò responsàbil dël dipartiment ëd geografìa, ancarià ëd pronté na carta dla Russia.

Ancora dël 1733 as maria con Katharina (1707-1773), la fija dël pitor Georg Gsell.
La cobia a l'é andàita a sté an na ca dzvzin a l'Academia.
Soa prima masnà, Johann Albrecht, a l'é nassùa dël 1734 e a l'ha arseivù ël nòm dël pressident ëd l'Academia, ël baron Johann Albrecht de Korff; sò parin a l'é stàit Goldbach.
A col temp Euler a l'era an camin ch'a livrava ël prim volum ëd soa Mechanica.
Soa fomna a fasìa andé anans la ca, lassand sò òm lìber an sò travaj sientìfich.

Na bruta frev ciapà ant ël 1735 a lo buta a l'arzigh ëd perde la vista; a smija arpijesse bin, ma dël 1738 un neuv atach ëd frev a-j fa perde l'usage dl'euj drit.

Ant ël 1741 a aceta l'anvit ëd Federich ël grand e as transferiss a l'Academia dle Siense ëd Berlin, an ciamand - e otnend - che sò stipendi a fussa almanch ugual a col ch'a ciapava a San Peroborgh.

A la partensa da San Peroborgh, Euler a l'era compagnà da soa fomna, dai sò fieuj Johann Albrecht e Karl e dal frel Heinrich.
Apress tre sman-e ëd viage an nav a l'é rivà a Stetin e a l'ha seghità an caròssa për Berlin.
Sò frel, nopà, a l'é andàit a Paris, pr'ëstudié art.
Lë stipendi d'Euler a l'é stàit fissà a 1600 tàler a l'ann, pì un rimbors ëd 500 tàler për ël viage.

Dël 1747 a-i é staje na polémica con d'Alembert, a propòsit ëd la definission ëd logaritm për ij nùmer negativ.
Pì tard d'Alembert a l'ha tacalo për nen avèj arconossù soa priorità an sj'equassion dël moviment dij còrp rèid e dij flùid.

Pr'ësté a Berlin, dël 1742 Euler a l'ha catà na ca con n'ampli giardin, anté ch'a l'ha tramudà dël 1743.
Ant ël teren dantorn a la ca a fasìa coltivé dla vërdura e lòn ch'a servìa nen a la famija a l'era vendù.

Durant la sman-a, antra des e óndes ore dla matin, a mostrava matemàtica, fìsica e astronomìa a student privà.

Dël 1749 a-j son nassuje doe binele, Ertmuth Louise e Helene Leonora, che però a son mòrte pòchi mèis apress.
Mòrtie sò frel, dël 1750, Euler a l'é andàit fin-a a Franchfort a pijé soa mare, për fela ven-e a vive con chiel.
Dël 1753 a l'ha catà a Charlottenborgh na cassin-a për 6000 tàler e a l'ha mandaje a steje soa mare e le masnà.
Cand dël 1760 ij russ a son intrà a Berlin durant la guèra dij set agn, Euler a l'é nen ëscapà.
Ël general russ Gottlob Heinrich Toteblen a l'avìa prometuje che ij sò ben a sarìo nen ëstàit tocà.
Ij soldà a l'han rassià istess soa cassin-a ëd Charlottenborgh, ma ël general a l'ha pagaje ij dann.

Dël 1763 Euler a dventa cap ëd na congregassion calvinista.

Ant ij prim agn a Berlin, Euler a l'ha avù tant temp a disposission e a l'ha avù la possibilità ëd fé murì soe idèje.
A son ëd cost perìod, tra l'àutr, le clàssiche equassion fondamentaj dij flùid e dij còrp rèid.

Già dal 1746 Euler a l'avìa arseivù na prima oferta ëd torné a San Peroborgh, ma a l'avìa arfudala, miraco përchè la situassion polìtica an Russia a l'era ancor instàbil.

Da chèiche litre as capiss ch'a l'avìa pensà ëd torné an Russia almanch dal 1761, ma a podìa nen për via dla guèra dij set agn.
Finìa costa-sì, dël 1765 a l'ha scrivù al grand canslé ëd Russia, Woronzov, ciamandje ëd rintré a l'Academia ëd San Peroborgh e smonend soe condission: esse nominà vice-pressident ëd l'Academia; avèj në stipendi ëd 3000 rubli a l'ann, n'alògg con riscaudament e lus pagà, sensa esse obligà a ospité dij soldà; che sò bagage a fussa esentà dal dassi e ch'a fusso rimborsà lë spèise ëd viage ëd sò séghit.
Për sò fieul Johann Albrecht a l'ha ciamà ël pòst ëd professor ëd fìsica con un salari ëd 1000 rubli; për j'àutri fieuj Karl e Christoph d'ufissi, rispetivaman, an d'anstitussion médiche e militar.
La zarin-a Catlin-a II a l'ha acetà bon-a part ëd se condission (ma nen la vice-pressidensa ëd l'Academia) e parèj dël 1766 Euler a torna an Russia, apress avèj ansistù e otnù ël përmess da Federich ël Grand, gavà për sò fieul Christoph ch'a l'era militar ant l'armada prussian-a.

Partì da Berlin con quatòrdes parent e quatr servent, la comitiva a l'é stàita ospità për des di a Varsavia dal re August Poniatowski, për peui continué an sël Mar dël Nòrd.
Rivà a San Peroborgh, a l'é stàit dun-a arseivù da Catlin-a II.

Së scond perìod a San Peroborgh a l'é stàit motobin drù: apopré mità dij sò scrit a armonto a costa época.

A ven malavi e ant ël 1771 a ven bòrgno scasi d'autut, ma sòn a strompa pà sò tren ëd publicassion; a në deta ij test a sò fieuj o al valèt.

Leonhard Euler a meuir a San Peroborgh ël 7 dë stèmber dël 1783 d'un colp apoplétich antramentre ch'a pija ël thé con dj'amis.
A l'é stàit sotrà ant la session luteran-a dël campossanto dë Smolensk.

Sò segretari e biògraf Nicholas Fuss (ch'a mariërà la fija ëd sò fieul Johann Albrecht) a scriv che Euler a l'avìa bel deuit, a l'era scasi sempe alégher, con na frisa d'ironìa e motobin leal.
As anrabiava soens, ma soa flin-a a durava pòch e a l'avìa nen ëd conseguense.
S'a l'era an bon-a companìa a dventava un conversator piasos.
La coltura d'Euler a së spantiava motobin dëdlà dla matemàtica: as anteressava ëd tute le siense e a l'avìa na conossensa stragròssa dla stòria e dla literatura antiche.

Ant ël temp lìber a sonava ël clavissin e a giugava a scach.
Për tuta la vita a l'ha goernà un fòrt acsan ësvìsser.

Euler e soa fomna Katharina a l'han avù tërdes masnà: Johann Albrecht (San Peroborgh 1734-1800, matemàtich ëdcò chiel), Anna Margaretha (San Peroborgh 1736-1736), Maria Gertrud (San Peroborgh 1737-1739), Anna Elisabeth (San Peroborgh 1739-1739), Karl Johann (San Peroborgh 1740-1790), Katharina Helene (Berlin 1741-Wiborg 1781), Christoph (Berlin 1743-Wiborg 1808), Charlotte (Berlin 1744-Hückelhoven 1780), Hermann Friedrich (Berlin 1747-1750), Ertmuth Louise (Berlin 1749-1749), Helene Eleonora (Berlin 1749-1749), August Friedrich (Berlin 1750-1750), pì n'àutra mòrta prima d'esse batjà.
Euler a sarà famos për la passiensa ch'a l'ha con sò cit, tant da giugheje ansema ëdcò antramentre ch'a travaja a sò articoj e da passé le sèire an lesend-je la Bibia.

Resta vidov dël 1773, a l'é torna mariasse dël 1776 con la sorastra ëd soa prima fomna, Salomé Abigail Gsell.

Euler a l'é un dij matemàtich dont la produssion a l'é stàita pì bondosa.
Soa euvra colossal a spantia an tuti ij setor dla matemàtica dij sò temp.
Për dódes vire a l'ha vagnà ël premi dl'Academia dle siense ëd Paris.

Ant n'artìcol dël 1732 a fa vëdde che 'l quint nùmer ëd Fermat a l'é nen un nùmer prim e quatr agn apress a dmostra ël cit teorema ëd Fermat.
Dël 1736 a preuva che ël problema dij pont ëd Königsberg a l'ha pà 'd solussion.

A l'ha dedicà na memòria arnomà ai quadrà màgich e a l'ha compilà na lista ëd sessantadoe cobie ëd nùmer amicaj.

Euler a s'anteressa ëdcò a la probabilità, possà da l'amicissia con ij frej Bernoulli.

Soa euvra prinsipal a l'é ant ël dësvlup dl'anàlisi e, an efet, a l'é considerà un dij fondador dl'ànalisi moderna.

A l'é 'l fondator dla teorìa dle frassion continuà, con n'artìcol publicà dël 1737.
Për esempi, a treuva ël dësvlup d'

An tra j'àutre còse, a l'é 'l prim ch'a consìdera sen e cosen tan-me fonsion ëd variàbil real.

Ant ël 1740 a ancamin-a a dovré j'esponent compless e a dmostra j'identità d'Euler.



#Article 163: Nino Còsta (912 words)


Nino (Gioan) Còsta (Giovanni Costa an italian) a l'era ën poeta.
A l'é nassù a Turin ai 28 ëd giugn dël 1886, da pare canavzan e mare monfrin-a.
A tre agn a l'é restà orfanin ëd pare, ch'a l'era emigrà e a l'era mòrt an América.
A l'avìa studià al ginasi Balbo e al liceo Cavour.
Apress l'esam ëd madurità, për feje piasì a la famija a l'é anscrivusse a la facoltà 'd veterinaria e, apress soa prima làurea, a litre, anté ch'a l'é stàit anlev d'Arturo Graf.

An cost perìod a l'é stàit për un pòch a Paris, anté ch'a l'avìa fàit amicissia con Pitigrilli.
Ansema a chiel a l'avìa travajà ant un giornal ëd provinsa; ai doi a l'avìo daje 'l travaj ëd fé la crònaca ëd na condana a mòrt.
Nopà che andeje, a l'avìo anventà 'l tòch ëd pianta e a l'avìo portalo al giornal.
Ant la neuit ël condanà a l'era stàit grassià e ël di apress, an sël giornal, a-i son surtije sia la notissia dla grassia che la crònaca dl'esecussion.
Ij doi amis a son ëstàit dlongh licensià.
Apress la làurea a l'ha ancaminà a mostré an vàire liceo dla provinsa, fin-a ch'a l'ha trovà un pòst a la Cassia ëd Risparmi (an efet a l'avìa vagnà doi concors: un a la Cassia ëd Risparmi e l'àutr ant l'aministrassion dël manicòmi; a l'avìa peui sernù ël prim përchè - a disìa - a l'é apopré istess).
A l'ha ancaminà a scrive poesìe: a l'ancamin an fransèis, peui an italian e finalman an piemontèis.
An dzorpì che coste lenghe a parlava bin latin e a conossìa assè bin ël grech antich.

Dël 1918 a l'ha conossù a Nissa dla Paja soa fomna Ercolin-a; a l'ha avù tre masnà: Marìa Antonieta (ch'a l'é mòrta dòp pòchi mèis), Celestin-a e Mario, ch'a son ëstàit sorgiss d'ispirassion për tante soe poesìe.
Soa prima poesìa publicà a l'é Macëtta 'd Natal, surtìa an sël Birichin dël 23 dë dzèmber 1909.
A segoitrà a mandé ëd soe composission a l Birichin, bon-a part firmà con lë stranòm na Mamina, fin-a al 1927, cand ël giornal a sara.
Na sèrnia ëd coste poesìe a forma la pì part ëd sò prim volum (ma poesìe da l Birichin a-i saran ëdcò ant soa sconda e soa tersa arcòlta), ch'a pùblica a soe spèise.
Cost a anandia na serie ëd ses arcòlte ëd poesìe, dont la dariera a sarà publicà dòp la mòrt dl'aotor.
A scriv ëdcò euvre ëd pròsa e teatraj (Tèra monfrin-a dël 1921, musicà da Edoardo Vercelletti,  Testa 'd fer dël 1929).
A meuir a Turin ël 5 ëd novèmber dël 1945, crasà dal dolor për la mòrt ëd sò fieul Mario, mudaja d'argent al valor militar, mòrt combatend da partisan an sël Génévry ël 2 d'ost dl'ann prima.
A l'é sotrà a Siriè, tacà a sò fieul.

Già ant ël 1911 Nino Còsta a l'avìa otnù dj'arconossiment për soe poesìe: l'arvista ebdomadaria Attualità ëd Milan a l'avìa organisà un concors ëd poesìa për tute le lenghe naturaj parlà an Italia e na poesìa ëd Còsta, antitlà Dësvijte, a l'era stàita signalà për la session an piemontèis.

Tutun, l'arvelassion pùblica ëd sò talent poétich a l'é rivà ant ël 1924, cand la sossietà Pro Torino a l'avìa organisà 'n concors ëd poesìa piemontèisa, dont ij giùdes a j'ero Mario Leoni, Arrigo Frusta e Rodina.
Ij nòm dj'aotor ëd le poesìe a j'ero andrinta a 'd buste sarà, da duvertesse mach dòp dla decision dla giurìa.
Dòp che ij giùdes a l'avìo sernù des poesìe da premié, an duvertand le buste a l'han dëscurvù che sinch a corispondìo al midem nòm: col ëd Nino Còsta.
Nen podenda deje sinch premi a un sol, a l'han decidù ëd deje ël prim premi e na mudaja arcòrd për j'àotre quatr poesìe.
Le poesìe a j'ero: Rassa nostran-a, Primavera an piassa Castel, Jë scarpon, L'ora grama, l babi e l'arsigneul.

Cand a la fin dj'agn 1920 ij poeta dla neuva generassion as gropo ansema antorn a Pinin Pacòt për formé la Companìa dij Brandé, Còsta a l'é ant ël pien ëd soa madurità artìstica e a l'é ël poeta pì amportant dël moment.
A ancoragia jë sfòrs ëd Pacòt e a j'arconòss l'amportansa ëd sò travaj për la valorisassion dla lenga e dla poesìa piemontèise.
Ma Còsta a restërà sempe a distansa da la Companìa.
A colabora nen a la realisassion dël prim Armanach piemontèis dël 1931, an disend che a trovava giust che ël prim armanach a fussa fàit tut daj pì giovo.
A dà na man a col dël 1932, ma a l'é genà da l'ategiament setari dij poeta dla Companìa.
Dzortut a-j piaso pa le simpatìe fassiste che ij Brandé a treuvo soens l'ocasion d'esprime.
A l'ocasion dla preparassion dlArmanach dël 1937, Còsta a scriv na litra a Pacòt anté ch'a conferma soa simpatìa për l'arserca ëd poesìa neuva dij Brandé ma a ciama d'esse lassà da part, an disend ch'as sentìa nen d'esse «nì dij vòstr, nì dj'àutri».
Sòn a pròvoca l'arspòsta fòra dij feuj ëd Pacòt, ch'a lo trata da poeta dn'época passà an arvendicand ël present pr'ij sò Brandé.
Còsta, ëd caràter pasi e sensìbil, a reagiss nen.
Soa arspòsta a sarà, l'ann apress, la publicassion ëd Ròba nòstra, n'àutra arcòlta ëd poesìe fiamenghe.
Con ël temp, Pacòt farà marcià andré da sò giudissi e a arconossrà torna ël valor ëd Còsta e soa amportansa ant la literatura piemontèisa.




#Article 164: Càlcol dle variassion (322 words)


Ël càlcol dle variassion a l'é na branca dl'anàlisi matemàtica, ch'a studia la costrussion ëd forme, stat o process ch'a sio ël mej possìbil, anté che ël criteri për esse ël mej a l'é dàit ant la forma dn'antegral ch'a fa anterven-e na fonsion incògnita.
Ël but a l'é donca dë dmostré l'esistensa e trové le proprietà ëd chèich fonsion ch'a realisa ël mej valor për s'antegral.
Për esempi, determiné na relassion fonsional  an manera che n'antegral  a sia pì grand o pì cit possìbil.
Problema variassionaj a ven-o fòra soens ant j'aplicassion, dzortut an fìsica, angegnerìa, conomìa: ambelessì l'antegral variassional a peul arpresenté n'assion, n'energìa o un pressi.
Ël càlcol dle variassion a l'ha ëdcò conession ancreuse e amportante con d'àotre branche dla matemàtica.

Ëd cas particolar, parèj dij problema isoperimétrich, a j'ero gia conossù dai matemàtich grech, tanme Zenodòr (apopré 200 aGC).
Costi problema a j'ero però arzolvù ëd fasson geométrica e l'istess as peul disse për ij problema dla brachistòcrona e dla caden-a pesanta studià da Galileo.
Ël prim esempi d'usage ëd técniche analìtiche për cost tipo ëd chestion a l'é ël prinsipi ëd temp mìnim ëd Fermat.
Fermat a deuvra ës prinsipi për fé vëdde, dël 1662, coma un raj ëd lus a l'é rifrat a l'antërfassa ëd doi mojen con densità diferenta: a deuvra l'anàlisi për minimisé ël temp ëd passage dël raj an tra ij doi mojen.
Dël 1686 Newton a propon ël problema dël sòlid ëd rotassion d'arsistensa mìnima.

La nàssita dël càlcol dle variassion coma dissiplin-a matemàtica aotònoma as peul datesse da la corispondensa tra Lagrange e Euler dël 1755 e a l'é Euler ch'a-j dà 'l nòm.
Da antlora ës soget a l'ha avù un gran dësvlup ëd técniche e problema e a l'é trames a le dissiplin-e mensionà da Hilbert ant soa motobin celebrà conferensa an sij problema matemàtich për ël sécol ch'a fa XX al congress antërnassional ëd Paris dël 1900.




#Article 165: Tòrcc (225 words)


Ël tòrcc a l'é na màchina che a serv per sbërgnaché le rape d'uva a la fin ëd la fermentassion.
A l'é na màchina fondamental andrinta la fabricassion dël vin.
Ël prinsipi ëd fonsionament a l'é col d'un capél ëd bòsch, tenù da na testa filetà, che a ven sarà viaman che as gira chiel midem d'antorn a na vis, che a l'é posissionà al sènter dël tòrcc, an posission vertical. La testa dël tòrcc as fà giré grassie a la famosa bara dël tòrcc, utiss andispensàbil andrinta na cassin-a.
Le doe lateraj, a son 'dcò ëd bòsch e a servo për ten-e ansema la rapa da torcé.
La pression fàita dal capel ansima la rapa a fà seurte da la rapa col pòch vin che a-i resta andrinta, e che a passa antrames a le doe për droché ansima al piat, pi bass, për peui andé a droché andrinta a un sëbbre.
Le prime vis da tòrcc a j'ero ëd bòsch. Peui con ël sécol ch'a fa 20, a son stàite baratà le vis ëd bòsch con cole ëd metal.

La màchine pì moderne a së s-ciamo presse. 

Famos ant la stòria a l'é ël vin dël tòrcc, che a sarìa ël vin nen vàire bon che a seurt da l'ùltima vira, prima ëd campé via le rape che oramai a son già fruste.




#Article 166: Vin (583 words)


Ël vin Sant, pien dë Spìrit, ël sangh ëd Nosgnor Gesù Crist, ël bèive dl'amicissia, ël miraco ëd Noé, la beivùa ëd tuti ij Rè, sgnor e ëdcò tuti ij bonòm sensa un pich! Ij dotor d'Enologìa che a l'han fàit na campagna botonà contra coi che (an fasend la tradussion dal piemontèis), a ciamavo n'italian vino nero col che lor (për stimesse e nen vesse da meno dij Fransèis) a mostravo a ciamé vino rosso, che a lo ciamo pura vino rosso ansima ij papé ëd la Ciambrèa ëd Comersi; noi i lo ciamoma come da sempe, sariadì Vin Nèir.

Vin Nèir e vin Bianch, ansema a quaiche Rosé e Spumant, a fan part dël patrimòni che l'òmo l'ha ardità dai temp andré, quande che as pensa che për asar quaidun l'abia arcorzisse che un baron d'uve andrinta na conca, passanda per un procediment che as ciama fé beuje (na Fermentassion Natural), a podìa trasformesse an lìquid scur ch'a conten Spìrit, Vitamin-e, Tanin, vàire qualità ëd citi-element che a lo fan definì da vàire mila agn con ël midem nòm.

Ël vin a l'ha 'dcò avù un significà religios: a parte dal Neolìtich dl'Avzin Orient a arpresentava ël sacrifissi vegetal, ël sangh simbòlich ëd la tèra.
La manera ëd bèive ël vin a l'é 'dcò cangià con le colture: për esempi, ij gaj a lo beivìo pur, antant che ij grech e ij roman a lo slongavo con l'eva.

Mersì a sò contnù, ël vin a l'ha n'assion arlassanta e anti-anfession.
A smija ëdcò che, se beivù con moderassion, a l'abia n'efèt anti-ossidant ch'a protegg j'arterie.

Andrinta al Vin a-i é 'dcò l' Àcid Acétich (l'Asil), ël responsàbil ëd tanti dësdesi andrinta le Cròte.  Se ël vin, pien dë Spìrit, a l'é ël Bèive che Gesù Crist a l'ha lassà come arcòrd ëd soa vita e ëd soe sin-e con ij sò amis pì car, l'Àcid Acétich a l'é come ël Diao, che a passa tut sò temp për vasté ël vin e mandelo a Rabel. Per costa rason j'òmini dla tèra a l'han passà dij sécoj për amprende vàire manere ëd travajé ël vin, e ëdcò ëd goernelo. 

La fermentassion as fà andrinta la Tin-a. La Rape d'uva già bele dësblà a passo andrinta al Tòrcc che a jë sbërgnàca për fé seurte tut lòn che a-i resta. Peui as tramira con le moderne Pompe da vin (Muvé 'l vin) andrinta aj Botaj, e peui andrinta le Damigian-e, via via sempre andrinta dij contnidor pì cit, fin-a a rivé ai Pinton e a le Bote.

Ij cantiné a peulo tasté ël vin con ël Bicel, e ciapelo con ël Copon. La Copa a resta ël sìmbol pi fòrt dël miraco dël vin: Sbate le cope ansema, e bèive ancora na copa prima dë ande a cà a resta da sempre un sìmbol d'amicissia eterna.

A së stima che ël vir d'afé dël mërcà dël vin ant ël 2009 ant ël mond a sia stàit ëd 5,7 miliard d'éuro.

ATENSION: ël vin as bèiv mach antrames ai past, e mach quàiche bicel (un o doi). A l'é possìbil na vòlta minca tant aossé un pòch ël gomo, ma sempe con cognission, arcordandse che ël Vin a l'é un segn d'amicissia ma a serv nen da sol për arzòlve ij nòstri problema.

Ël Piemont a l'é la region italian-a ch'a fà pì 'd vin.
Ij vin pì arnomà a son:

Noté che l'artìcol a cambia se 'l vin a l'é masculin ò feminin.




#Article 167: Vin nèir (187 words)


Tut lòn che as ciama vin nèir a seurt da la fermentassion ëd na rapa d'uva ëd tinta scura.
Le rape bon-e da fé an bon vin nèir, an Piemont, a son ëd Nebieul, (che a l'é ël pare dij grand vin coma ël Bareul, ël Barbarèsch), la Barbera, ël Dossèt, ël Roché, la Frèisa, ël Brachet, ël Grignolin e ëdcò d'uve pì veje e meno famose come ij Neirèt, ël Clinto e tante varietà locaj.

A seconda dla mira andoa che a son piantà le vis, j'uve a pijo ël nom ëd la region: i l'oma anlora la Barbera d'Alba che a l'é motobin diferenta  da la Barbera d'Ast, pì famosa për al mond. I podoma avej sing qualità ëd Dossèt diferent (Dojan, Dian, Alba, Äich e Monregalèìs) e vin coma al Roé, che a l'é fait con uve Nebieul d'Alba, ma a l'é motobin diferent perché le uve a ven-o da la part mancin-a dël fium Tane (o Tani).

J'àutre qualità ëd vin nèir d'antorn al Piemont a son: Sangiovèis, Cabernet Sauvignon, Montepulcian, Negro Amèr, Pinòt nèir, Agliànich, Lambrusch, Canonàu, Chianti, Merlò e vàire ancora.




#Article 168: Francesco Faà di Bruno (389 words)


Matemàtich.
A nass a Lissandria ël 29 ëd mars dël 1825 dal marchèis Luis e da Carolin-a Sappa de' Milanesi, darié ëd dódes masnà.
Dal 1840 al 1846 a studia a la Real academia militar ëd Turin, ant ël 1844 a dventa cadet, sot-tenent l'ann ch'a-i ven, leutenent dël 1846.
Ant ël 1849 a l'é promovù capitani e a combat a Mortara e a Noara.
Da otóber 1849 a dzèmber 1851 a sta a Paris, andoa a frequenta ij cors ëd matemàtica dla Sorbon-a.
Ant ës perìod-sì a intra ant la conferensa ëd san Vincens ëd Saint-Germain-des-Prés e as angagia a dedié tuti ij sòld ch'a peul a Nosgnor, ai pòver e a le siense.
Ëd gené 1853 a fonda a Lissandria la conferensa ëd san Vincens.
A mars dël midem ann a chita la cariera militar për avèj arfudà ëd bat-se a duel contra n'ofèisa arseivùa.
Ancora dël 1853 a fonda la san Vincens a la paròchia San Màssim ëd Turin.

Da maj 1854 a dzèmber 1856 a l'é torna a Paris, andoa a travaja a l'osservatòri astronòmich e a pija a la Sorbon-a ël dotorà an matemàtica; ant ël 1855 a pùblica na fórmola che a pòrta sò nòm për calcolé le derivà d'órdin pì grand che 1 ëd na composission ëd fonsion.
Ant ël 1857 a ancamin-a a ten-e ëd cors a l'Università ëd Turin e dël 1861 a intra ant ël Colegi dij dotor dla facoltà ëd siense matemàtiche, fìsiche e naturaj.

An fërvé 1859, an Borgià San Donà a Turin, su teren catà da chiel as anviara l'Euvra 'd Santa Zita.
Dël 1862 a fonda ël liceo Faà ëd Brun.
Dl'ost 1876 a va a Roma pr'ëstudié teologìa.
Ël 3 d'otóber a l'é nominà professor ëstrasordinari d'anàlisi superior e ël 22 d'otóber a l'é ordinà prèive; peui a torna a Turin.
Ël 16 ëd luj dël 1881 as sélebra la sirimònia dla vestission dle novissie dle Seur mìnime ëd nòstra Sgnora dël Sufrage, la congregassion religiosa ch'a l'avia fondà.

A meuir ël 27 ëd mars dël 1888.
Ant ël 1988 a l'é beatificà da Gioann Pàul II.

A Turin a l'é istituisse la Ca dë studi Fransesch Faà ëd Brun, con ël but dë spantié la conossensa dla figura, dël pensé e dl'euvra ëd Faà ëd Brun.
La ca dë studi a cudiss ëdcò:




#Article 169: Nebieul (201 words)


Ël Nebieul a l'é na qualità ëd vin.

Soa stòria a ancamin-a già ant l'ani Tersent. Quaiche trasse scrite a-s peulo trovesse mach a parte dal sécol che a fa XIX. Sò nòm a peul avej doe stòrie diferente: la prima a ven dal moment ëd la vendëmmia, che as fà squasi sempe quandi che a-i taca le prime nebie; la scònda a l'é për via ëd col vel bianch che (come për la brigna) a-s forma ansima la bërta dij sò asinej.

Ël Nebieul l'é na vis piemontèisa, fòrt presenta ant le Langhe e andrinta al Roé (an Provinsia Granda)
As coltiva ëdcò un poch ant ël Canavèis, Bielèis, Vërslèis e Noarèis. An tute le manere, Langhe Roé e na part ëd l'Astesan a fan la gròssa produssion.
Fòra dël Piemont i podoma trovelo an Val d'Osta, Valtelin-a e an Fransacurta.

Ël vin Nebieul finì, madurà andrinta la cròta, a presenta un profum ëd fruta e ad fior sëcche, e ëdcò an poch dë spessie. Ël tanin a-s sent bastansa fort. Soa tinta a l'é pi ciàra nen che cola dij autri vin nèir piemonteis, coma la Barbera. A l'é un vin che a-s peul goernesse pì ampess che j'àotri.




#Article 170: Niels Henrik Abel (719 words)


Niels Henrik Abel a l'é stàit un dij pì gran matemàtich dël sécol ch'a fa XIX.

Abel a l'era nassù ël 5 d'ost dël 1802 a Finnöy, scond ëd set masnà.
Sò pare a l'era 'n pastor protestant; soa mare, Anne-Marie Simonses, na pianista ëd talent.
Dël 1815 a l'era andàit a studié a Christiania (al dì d'ancheuj Òslo), andoa ant ël 1818 a l'avìa rëncontrà ël professor Berndt Holmboë ch'a l'ha falo passioné a la matemàtica.
Ant ël 1820 sò pare a meuir an ruin-a e Abel as treuva an seriose dificoltà finansiarie; për manten-e la famija a dà 'd lession privà.
Mersì a 'd sovension otnùe grassie a l'angagg ëd Holmboë, ant ël 1821 e 1822 a peul frequenté ëd cors a l'Università ëd Christiania e përfessioné sò fransèis e alman.
A l'é 'd cost perìod ch'as buta a parlé con na fija, Crelli Kemp.
Ant ël 1824 a fà stampé a soe spèise na memòria anté ch'a dimostra l'impossibilità 'd n'arzolussion algébrica dl'equassion general ëd quint gré.
A manda 's travaj a Gauss, ma chiel-sì a lo les gnanca.
Ij 27 d'ost dël 1825 a oten finalman da lë stat ëd sòld për un viage dë studi ëd n'ann an Fransa e Almagna.
A passa un mèis a sistemé ij sò afé e peui a part.

A ancamin-a a visité matemàtich e astrònom avosà an Norvegia e Danimarca, peui a va a Berlin anté ch'a fa conossensa con Crelle e a arsèiv l'anvit da chiel-sì a contribuì a sò giornal ch'a l'era an camin ch'a nassìa: ël prim volum a conten ses artìcoj d'Abel, a-i son an tut vintedoe soe memòrie ant ij prim tre volum.
Da Berlin a passa a Friborgh, anté ch'a men-a soe fiamenghe arserche an sle fonsion elìtiche.
Ant ël 1826 Abel a va a Paris, andoa vers la fin ëd luj a treuva alògg da na famija pòvra ma àvida ch'a-j fita na stansia a 'n pressi esagerà. Belavans Cauchy a-j da nen da ment.
Durant sò sogiorn a Paris, a l'avìo diagnosticaje la consonsion, ma chiel a l'avìa pà chërduje.
Da mars a maj 1827 a l'era tornà a Berlin, seghitand a travajé a soe arserche.

Finì ij sòld, Abel a torna a Christiania e a l'é ospità da na famija bonstasenta, jë Schjeldrups; a dev però seghité a manten-e frej e seur.
Vers la mità ëd gené 1829, n'emoragìa a-j fa capì ch'a-j resta pì nen tant temp da vive.
A passa ij sò darié di a Froland a ca 'd na famija anté che soa morosa Crelly Kemp a l'era a servissi.
An ëscrivend a sò amis Keilhau, a j'arcomanda ëd marié Crelly apress soa mòrt, lòn ch'a farà, bele che ij doi as fusso mai rëncontrasse.
Abel a meuir la matin dël 6 d'avril 1829; dontré di dòp a-i riva la nòmina a 'n pòst a l'Università 'd Berlin che Crelle a l'avìa otnù për chiel.
Dël 1830 l'Academia dle Siense ëd Paris a j'assigna sò Gran Premi ëd Matemàtica.

Abel as ancòrz dij përtus ant le dimostrassion ëd chèich sò predecessor e as propon ëd sareje.
Un dij sò travaj clàssich an cost órdin d'idèje a l'é la prima dimostrassion dël teorema general dël binòmi, dont ëd cas ëspessiaj a j'ero stàit dimostrà da Newton e Euler.
Ansema a Galois, Abel a peul esse considerà ël fondator dl'àlgebra moderna.
Ij sò travaj a rësgoardo l'arzolussion dj'equassion algébriche ëd quint grad e la teorìa dle fonsion elìtiche.
Ancora da student, a pensa d'avèj arzolvù l'equassion ëd quint grad, ma an efet dël 1824 a dimostra che l'arzolussion a l'é impossìbil për radicaj.
Për fé sòn, a deuvra j'arzultà ëd Lagrange e Cauchy ansima al nùmer dij valor ch'a peul pijé na fonsion rassional an n variàbile cand coste a son përmutà.
Soa dimostrassion a l'é publicà an sël giornal ëd Crelle.
Dël 1829 a pùblica na memòria ansima a 'd class d'equassion arzolùbij për radicaj.
Ancora sò a l'é n'amportant criteri ëd convergensa për le serie.
L'àotr soget d'anteresse për Abel a son j'antëgraj elìtich.
Costi travaj a son anterompù da soa mòrt e l'arserca ant ël setor a progredirà mach pì tard con Legendre, Jacobi e Gauss.

A më smija che s'as veul fé dij progress an matemàtica a venta studié ij magìster e pà j'anlev.




#Article 171: Umbert Biancaman (502 words)


Umbert cont ëd Morian-a, dit dle bianche man, a l'é ël prim përsonage ëd ca Savòja (bele che ël tìtol ëd Savòja as ancaminërà a dovré mach dal sécol ch'a fa XII).
Nassù anviron dël 980, a l'era feodatari dël re Rodolf III ëd Borgògna.
Ël prim document ch'a lo nòmina a l'é na crònaca dël 25 ëd gené dël 1000: Umbert a l'é testimon a la concession ëd tère ai paisan dla contà ëd Sermorens da part dël vësco ëd Belley.
Tanme cont, Umbert a l'é nominà an vàire papé dël 1024.
Ant ël 1025 al concili d'Anse, a les un sarament anté ch'a s'ampegna al rëspet dla popolassion.
A la mòrt ëd Rodolf, dël 1032, a compagna la vidoa argin-a Ermengarda a Zurigh për
arconòsse an Conrà II ël sucessor, contra le pretèise d'Odon ëd Champagne.
Dël midem ann a-i é n'arferiment a chiel tanme cont d'Osta ant un papé al di d'ancheuj goernà ant j'archivi dla colegià 'd Sant Ors an Osta.
A l'é l'ann che jë stòrich a arconòsso tanme l'achit dla dominassion ëd ca Savòja an sla Val d'Osta.
Dël 1034 a bat Odon an bataja al Gran San Bernard.
Sòn a-j përmet ëd gionté a sò domini, ij comità ëd Belley e d'Osta, ëdco coj ëd Morian-a e, a lòn ch'a smija, ëd Savòja.
Dël 1040 a lija ai canònich ëd San Gioann (la catedral d'Osta) e a coj 'd Sant Ors ëd possediment amportant a Aveuzo, Derby, La Thuile.
Për dòta, ij sò domini a rivo a comprende ëdcò ël Chiablèis e ël Valèis.
A meuir ël 1 ëd luj dël 1047 o 1048.

Umbert a l'era marià con Aosilia, fija dël cont dël Valèis e, scond cheidun, seur dël vësco d'Osta Anselm III dont - a soa mòrt - Umbert a l'avrìa giontà la contà ai sò domini.
A l'ha avù quatr masnà: Medeo I (dit ël coa) ch'a-j suced, Aimon vësco ëd Sion, Odon I ch'a sucedrà a so frel Medeo e Burcard vësco d'Osta e arsivësco ëd Lion.

Scoté cristian dël vëscovà ëd Vienne, dël vëscovà e dël comità ëd Belley, dël comità ëd Sermorens. Mi i profanërai nen d'aotut le cese, mi i violërai pa le ca batìe d'antorn a le cese coma arfugi, gavà për col malfasent ch'a l'abia violà costa pas. Mi i assaotërai pa e i amprisonërai pa eclesiàstich o monio ch'a pòrto nen d'arme. I robërai pa sò cavaj. Mi i farai nen botin ëd beu, cavaj e d'àotri animaj. I pijërai nen cavaj e muj ch'a sio a la pastura. I darai nen feu a le ca. I devastërai nen ij mulin e i robërai nen ël gran ch'a-i é andrinta. I assalirai nen le nobildòne. I vendumiërai nen le vigne dj'àotri.

Da la crònaca d'Aotacomba, dël sécol ch'a fa XIV, as ven a savèj che Umbert a l'era dit blancis manibus.
Ma a-i é ëdcò chi ch'a pensa ch'a-i sia n'eror ëd trascrission e sò stranòm a fussa pitòst blancis moenibus visadì dle bianche muraje.




#Article 172: Politécnich ëd Turin (189 words)


Ant ël 1859 a-i nass a Turin la Scòla d'aplicassion për j'anginié, andoa ch'as mostro ëd cors técnich a livel universitari, al Castel dël Valentin.
Ant ël 1906 la Scòla a dventa Real Politécnich ëd Turin, con na sede ëdcò an contrà dl'Ospidal (andoa ancheuj a-i é piassa Valdo Fusi) fin-a a che costa a l'é crasà dal bombardament aleà dl'8 dë dzèmber dël 1942.
Ël 5 ëd novèmber dël 1958 a l'é inaogurà l'edifissi ëd cors Duca dj'Abruss (anté che prima a-i era lë stadi), ch'a òspita l'aministrassion e la pì part dij cors d'angegnerìa (antramentre coj d'architetura a son restà part al Valentin, part ant le sale ëd contrà Boggio).

Al di d'ancheuj al Politécnich a-i son 18 dipartiment e 5 facoltà (3 d'angegnerìa e 2 d'architetura).
An dzorpì che a Turin (andoa da banda dle doe sede stòriche as ten-o ëdcò cors al Lingòt e a l'Alenia), a-i son dle scòle dëstacà a Biela, Ivrèja, Lissandria, Ël Mondvì e Véres.
A travajo al Politécnich 259 professor ordinari e strasordinari, 246 professor associà, 362 tra arsercator, assistent e ancarià.
A conta apopré 26000 student, dont 629 dotorand.




#Article 173: Évariste Galois (790 words)


Matemàtich.
La vita curta, satìa e tràgica dÉvariste Galois a l'ha anspirà lìber, drama e film.

A nass a Bourg-la-Reine (Fransa) ij 25 d'otóber 1811, fieul ëd Nicolas-Gabriel e d'Adélaïde-Marie Demante.

Fin-a a dódes agn l'ùnica soa magistra a l'é stàita soa mare; da cit Galois a componìa 'd vers e 'd diàlogh për amusé j'anvità ëd sò pare.
Ant ël 1823, a dódes agn, a intra an soa prima scòla, ël licéo Louis-le-Grand an Paris: con la preparassion clàssica ëd soa mare, sò prim ann dë scòla a l'é stàit tut afàit un sucess.
Da l'ann apress, però, sò anteresse a la literatura e a jë studi clàssich a l'é viaman ësmortasse, antramente che a ancaminava soa passion për la matemàtica.
A les coma 'n romanz jÉléments de géométrie ëd Legendre e j'euvre ëd Lagrange e d'Abel.
Malgré soa genialità, ij sò professor a lo pijo pa an sël serio e a lo consìdero mach n'originalon ambissios.
Tutun a l'é premià a l'esam general.

A sëddes agn Galois a fa torna l'eror d'Abel e, për chèich temp, a chërd d'avèj trovà n'arzolussion elementar për l'equassion general ëd quint gré.

A faliss doe vire ël concors d'intrada a la Scòla politécnica, lòn ch'a sarà për chiel sorgiss d'ameiror për tut ël rest ëd soa vita; as conta che a lë scond esam a l'abia përdù la passiensa e tirà lë scancelin contra n'esaminator, Dinet.
Ant ël 1828 a rancontra Louis-Paul-Émile Richard, professor ëd matemàtiche speciaj a Louis-le-Grand, ch'a arconòss ël talent dël giovo.
Dël midem ann Galois a intra a l'École Normale Supérieure.

Ël maleur a smija acanisse contra 'd chiel: un sò artìcol mandà a l'Academia dle Siense a l'é consignà a Cauchy për ch'a lo esàmina e chiel a lo perd; n'àotra soa memòria mandà a l'Academia dle Siense a l'é dàita a Fourier, ma chiel-sì a meuir sùbit dòp e gnun a treuva pì ël manuscrit.
Pes che tut, sò pare as massa.

Soe delusion a lo posso sempe 'd pì vers l'angagg polìtich e ant ël 1830 as fà baré fòra da l'École Normale, apress avèj scrivù na dura litra a la Gazette des Écoles.
Restà sensa arsorse, a serca ëd duverté un cors privà ebdomadari d'àlgebra superior, ma a treuva nen d'anlev.
Republican avisch, a l'avìa aderì a jAmis dël pòpol e a l'era angagiasse ant ij batajon dla vardia nassional, an pijand part ativa ai batibeuj arvolussionari ëd luj 1830.
Soe posission estremiste contra Luis-Filip a lo fan ampërzoné për vàire mèis a Santa Pelagia, d'anté ch'a seurt ai 29 d'avril dël 1832 (ai 16 ëd mars a l'avìo trasferilo a l'ospidal, përchè a-i era an cors n'epidemìa ëd colera).

Galois a meuir a Paris, séguit a 'n duel con monsù Pescheux d'Herbinville dont le càose a son nen tant ciàire, ma peul desse gropà a 'd rason polìtiche.
An rendend-se cont ch'a sarìa nen dzorvivù, a l'avìa passà la neuit prima dël combatiment a scrive an pressa a sò amis Chevalier na litra andoa a l'ha arcujì soe idèje matemàtiche.

A l'alba dij 30 ëd maj 1832, Galois a rancontra sò aversari an sël teren dël combatiment.
Ël doel a l'era a pistòla a vintessinch pass.
Galois a l'é stàit colpì a la pansa e lassà për tèra.
A neuv ore, un paisan ëd passage a l'ha mnalo a l'ospidal Cochin.
Galois a l'é mòrt ël di apress, ij 31 ëd maj, ëd bonora.
A l'é stàit sotrà ant la tampa comun-a dël campossanto Sud.

Ant ël 1846 Liouville a l'ha rangià vàire memòrie e frament ëd manuscrit ëd Galois, ansema a la litra a Chevalier, e a l'ha pùblicaje an sò Journal des Mathématiques Pures et Appliquées.
Sòn a l'ha përmetù a j'idèje ëd Galois dë spantiesse e d'arvelesse an tuta soa genialità.

An soa vita motobin curta, Galois a l'ha scrivù pòch: a l'ha lassà un cit nùmer ëd memòrie, për la pì part framentarie e incomplete, ma a l'é stàit un faitor d'idèje.

Sò travaj prinsipal a l'é lë studi dle condission d'arzolubilità dj'equassion për radicaj.
A pronta le base ëd na teorìa general che a àplica an detaj a j'equassion dont ël gré a l'é 'n nùmer prim.
Al 1m ëd mars dël 1829, Galois a pùblica soa prima memòria, n'artìcol an sle frassion continuà anté ch'a dimostra un teorema elegant an sle rèis ëd n'equassion algébrica ëd grad qualsëssia.
Fondamental a l'é sò travaj ant la teorìa djë strop, dont a l'é l'ideator an soe linie generaj, bele che la prima definission formal dë strop a armonta al 1893, për euvra ëd Heinrich Weber; ëdcò 'l nòm strop (groupe an fransèis) a l'é antroduvù da Galois, dël 1831, parèj dij concet fondamentaj ëd sot-ëstrop normal e strop sempi.




#Article 174: Cristianésim (1259 words)


Ël cristianésim a l'é na fé, visadì na religion arvelà, nassùa ant ël milieu dl'ebraism.
An tra 'l 30 e ël 50 dGC a sponta a Gerusalem un moviment religios d'ebreo che a diciaro ëd conformesse a j'ansegnament ëd Gesù ëd Nàsaret, che a ciamo ël Crist o ël Mëssìa (ch'a veul di óit, da la costuma dj'ebreo ëd crismé con euli re e profeta).
Gesù ëd Nàsaret, ch'a l'avìa fondà ës moviment religios, a l'é stàit persegoità e butà a mòrt.
A-i é gnun sò scrit ch'a sia rivà fin-a al di d'ancheuj, ma a-i në son vàire ch'a parlo ëd chiel ëd sò contemporani o ëd gent vivùa pòch apress, për la pì part sò dissìpoj.

Ij sò dissìpoj a conto che Gesù a l'é presentasse coma portator ëd n'arvelassion divin-a, ch'a l'é diciairasse fieul ëd Dé e che coma garansìa për soe paròle a l'ha dàit soa arsuression; a fortisso che Gesù a l'é arsussità për da bon e ch'a l'han vëddulo torna viv dòp ch'a l'era mòrt.
An efet, l'arsuression ëd Gesù a l'é dlonch ëdventà la nos séntral dla predicassion dla fé cristian-a (kérigma).
Coma esempi as peul ësmon-se un tòch dël capìtol 15 dla prima litra ëd Pàol aj Corint (anviron 56 dGC, ma che aj vers 3-5 a arpòrta 'n tòch motobin pì vèj):

[...]

L'arsuression a l'é donca smonùa coma la pilia ch'a res costa fé.
L'at ëd fé dël cristianésim a consist ant la decision ëd mincadun se chërde che l'arsuression predicà daj dissìpoj ëd Gesù a l'é vreman capità opura nò.

A l'ancamin ël cristianésim a l'é spantiasse mersì a la predicassion oral dij dissìpoj ëd Gesù.
Viaman però che ij testimòni dla vita ëd Gesù e 'd soa arsuression a anvejavo e a muirìo a l'era dventà necessari buté për ëscrit lòn che Gesù a l'avìa fàit e dit.
La colession ëd costi scrit a l'é ciamà Neuv Testament.

L'anonsi dl'arsuression ëd Gesù ëd Nàsaret e ij test ch'a na parlo a son ëstàit lesù e comentà arlongh ëd costi doimila agn ëd fasson pitòst diferente.

J'antërpretassion ch'a nio l'arsuression tanme n'aveniment ëstòrich a son ëd doe qualità: ij dissìpoj ëd Gesù ëd Nàsaret ch'a na conto l'arsuression a son dësgiust e a l'han fortì 'l fàuss an savend-lo, opura a l'han pijà un bàilo.

L'opinion che ij prim cristian a l'han contà 'l fàuss a armonta a l'época midema dij fàit e a-i na i-é trassa ëdcò ant j'evangeli.
A l'era an efet ëspantiasse la vos che ij dissìpoj ëd Gesù a n'avìo robà 'l còrp da la tomba, për peui conté ch'a l'era arsussità.
La rason a sarìa stàita che, con la mòrt ëd Gesù, ij sò dissìpoj a j'ero ancorzuss-ne d'esse andà dapress a 'n fanàtich e a l'avìo da manca dë stërmé sò faliment.

Costa spiegassion a l'ha nen convinciù tuti, ëdcò përchè ël comportament dij prim cristian a smijërìa mostré che lor-sì a chërdìo për da bon a lòn ch'a contavo.
A l'é donca fasse stra l'ipòtesi che, bele s'a-j chërdìo, coj ch'a l'han contà l'arsuression ëd Gesù ëd Nàsaret a l'abio pijà un bàilo.
Le spiegassion ëd cost bàilo a peulo argropesse an doe categorìe: la scòla crìtica e la scòla mìtica.
Ij sostnidor dl'arsuression tanme aveniment ëstòrich a formo la scòla tradissional.

La scòla crìtica o rassionalista a l'é dësvlupasse dzortut a ancaminé dal 1700.
Ij pensador dla scòla crìtica a parto dal prinsipi che la rason bin dovrà a men-a l'òm a la vrità completa e che le laj naturaj a son invariàbij; a na fan ëvnì che lë dzornatural a-i é nen (o, s'a-i é, a anterferiss pa con la realtà dl'òm) e che ij miracoj, an essend d'ecession a le laj dla natura, a peulo pa capité.
Donca, l'arsuression a sarìa nen capità për da bon e ij prim cristian a l'avrìo pijà un bàilo an considerand j'aveniment ch'a l'han faje chërde a l'arsuression, visadì: la mòrt ëd Gesù, la tomba trovà veuida, j'aparission ëd Gesù.
Conforma costi rassionalista, la mòrt ëd Gesù a podìa esse na mòrt aparent, a podìa esse che la tomba trovà veuida a fussa nen cola giusta, a l'é stàit pa Gesù e fesse vëdde torna viv ma cheidun d'àutr.
An tra j'esponent pì avosà dla scòla crìtica a-i son Reimarus (1694-1768), Ernest Renan (1823-1892).

J'arserche dij rassionalista a l'han fàit na fòrta ampression a soa época.
Tutun a l'ancamin dël 1900 a l'han comensà a seurte vàire crìtiche al travaj dij rassionalista.
Dnans a tut a l'é stàit armarcà che minca autor as arcostruìa na figura ëd Gesù ëd Nàsaret diferenta da j'àutri e a j'ero soens an contradission an tra 'd lor, lòn ch'a l'ha sëmnà dij dùbit ansima a l'infalibilità dla rason.
An dzorpì a l'é stàit notà che la figura ëd Gesù arcostruìa daj rassionalista a l'era pì che àutr cola d'un predicator ëd moral iluminìstica che a smijava an constrast con lòn ch'a podìa pensé n'òm dël I sécol: an d'àutre paròle, la crìtica mnà ai rassionalista a l'era cola d'avèj cosiderà tanme vrità ansima a Gesù lòn ch'a-j piasìa e d'avèj antërpretà an manera diferenta lòn ch'a andasìa nen d'acòrde con soe idèje.

Le crìtiche ai rassionalista, an particolar esprimùe da Albert Schweitzer ant ël 1913, a son ëstàite cujìe da Rudolf Bultmann, un luteran, fondator dla scòla dla stòria dle forme (Formgeschichtliche Schule) ëdcò conossùa tanme scòla mìtica.
Conforma a Bultmann j'euvre dël Neuv Testament a j'ero dë scrit ëd fé e a l'avìo nen la pretèisa ëd fé n'arcostrussion ëstòrica dla figura ëd Gesù.
D'apress chiel, con l'afermassion contnùa ant j'evangeli che Gesù ëd Nàsaret a l'é arsussità, j'apòstoj a vorìo pa fortì n'arsuression ëstòrica, ma pitòst n'anvit a la gent a avèj fiusa an Gesù.
Për la scòla mìtica, che l'arsuression a sia capità për da bon a l'é nen amportant e a sarìa stàita la sconda comunità cristian-a, formà ëdcò da pagan ch'a conossìo nen bin la fasson d'esprim-se dj'ebreo, a pijé un bàilo an chërdend che l'arsuression a fussa contà tanme n'aveniment ëstòrich.

La scòla dla tradission, formà da catòlich, ortodòss e vàire protestant, a l'ha sempe lesù ij test ch'a conto dl'arsuression ëd Gesù ëd Nasaret ëd la fasson pì direta, visadì an acetand-ne la storicità e an ëstimand che le convergense ant ij racont a sio pì amportante dle divergense.
Për sòn, a arfuda j'obiession ëd chi ch'a pensa che ij dissìpoj a fusso 'd busiard e dij rassionalista dla scòla crìtica, an armarcand che ij testimòni dl'arsuression a smijo bin convinciù ëd lòn ch'a fortivo d'avèj avù ël corage ëd meuire për lòn; a s'opon ëdcò ai pensador dla scòla mìtica an giudicand che jë scrit dël Neuv Testament a sio nen mach ëd test ëd fé ma a l'abio ëdcò la pretèisa dë smon-e d'aveniment sucedù për da bon.

Coj ch'a l'han chërdù a la predicassion dj'apòstoj e a l'han decidù 'd vive conforma a j'ansegnament moraj ëd Gesù ëd Nàsaret a son ciamà cristian, nòm dovrà për la prima vira a Antiòchia, coma a conto j'At d'apòstoj.
Ij cristian a formo la Cesa, ch'a veul dì convocassion o ciambrea, conforma a soa costuma ëd rëncontresse për fé memòria dl'arsuression ëd Gesù.

La moral cristian-a a l'é basà an sù la lej arvelà da Nosgnor e abresà ant ij Des Comandament, parèj ch'a son ëstàit confermà, spiegà e vivù da Gesù Crist, magìster përfet ëd vita e 'd giustissia. Minca cristian e comunità cristian-a a la viv, guidà da lë Spirit ëd Nosgnor, conforma a cossiensa e conossensa.




#Article 175: Odon (204 words)


Odon, fieul d'Umbert Biancaman e Aosilia, a nass anviron dël 1010.
Ters cont ëd ca Savòja, a-j sucèd a sò frel Medeo I dël 1051.
Ségoit a la decision dl'amperator Enrich III, dël 1046 a maria Adelàide, contëssa ëd Turin, la pì vèja dle tre fije e arditera dël marchèis Olderigh Manfrèid, sovran-a dla marca ch'a l'avìa capital a Turin.
Adelàide a l'era a sò ters mariage e a l'avìa nen ëd masnà.
Ës mariage a pòrta an dòta a ca Savòja la marca ëd Turin, dont ij féod a ambrassavo, tra l'àutr, le contà ëd Turin, Alba, Albenga, Vintmija.
Odon e Adelàide a l'han avù sinch masnà: Pero (mòrt dël 1078) ch'a-j sucèd al pare, Medeo ch'a governa ansema al frel (bele che chi a governa për da bon a sia soa mare Adelàide) e peui a-j sucèd a soa mòrt, Odon (mòrt dël 1102) vësco d'Ast, Berta (mòrta dël 1087) ch'a mariërà l'amperator Enrich IV e Adelàide (mòrta dël 1080) ch'a mariërà Odon dë Svevia.
Odon a meuir anviron dël 1059: as conòss pà la dàita precisa, ma costa a l'é ëd sigur dòp dël 1057 e dël maj 1060 Adelàide a fa na donassion për la salvëssa dl'ànima 'd sò òm.




#Article 176: Brasil (270 words)


Ël Brasil a l'é na repùblica federal e pressidensial ëd l'América meridional.

La nassion a l'ha 180 milion d'abitant e n'àrea d'8.514.876 kmq. La capital a l'è Brasilia.

Tacà al Brasil a-i son la Colombia, ël Venessuela, la Gujan-a, ël Suriname, la Gujan-a Fransèisa, l'Uruguay, l'Argentin-a, 'l Paraguay, la Bolivia e 'l Perù. A l'é bagnà da l'océan Atlàntich.

A l'é fàit da 26 ëstat federaj e un distret federal. Sò nòm a riva da col ëd na pianta: ël pau brasil (Caesalpinia echinata).

Ël Brasil a l'è abità da 180 milion ëd përson-e. La mità dj'abitant a l'é originaria dl'Euròpa, j'àutri a sòn mòro, metiss, asiàtich (Giaponèis, Cinèis, Corean) e Indian d'América (Indios an Spagneul e Portughèis).
Al 20% ëd la popolassion a l'é d'orìgin italian-a, an gran part dal Véneto, dël Trentin e dal Friul.

J'indian d'América a son 700.000 e a stan ant le foreste dl'Amassònia.

Dal 1964 al 1985 a-i é staje na ditatura militar.
Dël 1985 a l'é tornaje la democrassìa.
La constitussion a l'é dël 1988.

Ël Brasil a fa part dël Mercosur.
La moneda a l'é ël real.
A la fin dël 2012, l'anflassion a l'era dël 5,3% e la disocupassion sota al 6%.

Ël Brasil a l'ha ël sest prodot anterior ëspòrch dël mond (col ch'a fa stantun për abitant).
A l'é ël ters esportator agrìcol mondial e ël prim produtor ëd cafè, polastr, giuss ëd portugal, carn ëd beu.
Cheidun-e ëd soe amprèise, tanme Petrobras o Vale, a son dij gigant mondiaj.

Le sità amportanti a resto:

La pressidentëssa a l'é Dilma Roussef (Partì dij travajeur, dal 1m ëd fërvé 2011).




#Article 177: Fonsion continua (509 words)


Ël concet ëd fonsion continua a l'é un dij pì amportant ant la matemàtica e a l'é gropà s-ciass a col ëd lìmit.

Se  e  a son dë spassi topològich, na fonsion  as dis continua si la contra-imàgin ëd minca sot-ansem duvert d' a l'é 'n sot-ansem duvert d'.

A-i son d'àutre manere equivalente ëd fortì la continuità 'd na fonsion.
Ch'as considera torna na fonsion  an tra jë spassi topològich X e Y:

Sa dariera formolassion a dà cont dl'intuission ch'a-i é daré al concet ëd fonsion continua: na fonsion a l'é continua cand, dàit n'ansem S e 'n pont x tacà s-ciass a S, l'imàgin d'x a l'é tacà s-ciass a l'imàgin d'S.

La continuità 'd na fonsion  a dipend mach d'la topologìa ansima a f(X):

Teorema.
Na fonsion  a l'é continua si e mach si  a-l l'é.

Teorema.
Si  a l'é continua e , antlora la restrission  a l'é continua.

Për controlé si na fonsion a l'é continua a basta controlé la definission ansima a na bas dël codomini:

Teorema.
Ch'as considera na fonsion  e na bas B d'Y.
Antlora f a l'é continua si e mach si  a l'é duvert për minca .

Le fonsion continue a son sarà për composission:

Teorema.
Si  a son continue, antlora ëdcò  a l'é continua.

La descrission ëd la continuità dle fonsion an tra spassi métrich as peul desse an dovrand le distanse o ij lìmit dle sequense:

Teorema.
Na fonsion  an tra jë spassi métrich (o bele mach pséudo-métrich) (X,d) e (Y,d') a l'é continua si e mach si, dàit  a-i é  con la proprietà che .

Teorema.
Na fonsion  an tra jë spassi métrich X e Y a l'é continua si e mach si për minca sequensa convergent  d'X, la sequensa  a convergg e a val l'ugualiansa .

Dàita la fonsion  an tra jë spassi topològich X e Y, e pijà un pont  as dis che f a l'é continua an x si la contra-imàgin ëd minca anviron d'f(x) a l'é n'anviron d'x.
Ij concet ëd continuità e continuità ant un pont a son gropà dal teorema sì da press.

Teorema.
Na fonsion  an tra jë spassi topològich X e Y a l'é continua si e mach si a l'é continua an tuti ij pont d'X.

Na bijession  an tra jë spassi topològich X e Y as dis nomeomorfism cand sia f che soa anversa  a son continue.
Ant ës cas-sì as dis che X e Y a son omeomòrfich.
N'omeomorfism a l'é na bijession ch'a conserva tute le proprietà topològiche.
La relassion d'omeomorfism a l'é na relassion d'equivalensa an tra jë spassi topològich.

Ël concet ëd fonsion continua a peul esse dovrà për la definission ëd na topologìa ansima a n'ansem X s'as dispon ëd na colession ëd fonsion a valor andrinta a dë spassi topològich: dàita na colession ëd fonsion  anté che minca  a l'é në spassi topològich, a-i é na topologìa pì cita ëd tute ansima a X ch'a rend continue tute le fonsion .
Costa topologìa as ciama topologìa débol generà da F.




#Article 178: Kijv (1377 words)


Coma soèns a-i riva, ël nòm che an Euròpa ossidental as dòvra për ciamé costa sità a l'é nen col che a dòvro ij sò abitant. Kiev (Киев) a resta mach la trascrission an caràter latin dël nòm an russi dla sità, nopà che la gent dël pòst a la ciama Київ (Kijv), an ucrain.

Kijv a l'é la capital dl'Ucrain-a, e fin daj temp dl'Union soviética a l'é sità-eròe dla Scònda guèra mondial. A resta ant sël cors ëd Dniprò (an russi Dnepr), che a l'é ël pì gran fium dla nassion e un dij pì grand d'Euròpa.

As conta ant le legende che Kijv a sia stàita fondà da tre fratej e na sorela: Кий (Kij), Щек (S-cech), Хорив (Coriv) e Лыбидь (Ljbid) ant ël V sécol, coma sentr dla tribù slava dij Polian. Ël nòm (an sens literal a veul dì ëd Kij) a sarìa formasse parèj. 

A-i è la costuma dë conté coma data ëd fondassion l'ann 482. La prima neuva scrita ant sla sità che a l'abia na data a l'é dl'862, a-i në son ëdcò vàire dj'àutre che a podrìo esse pì veje ma dont as riess nen a stabilisse na data. Coste possibij sorgiss anterior as treuvo ant la Повесть временных лет (Conta dj'agn dël temp) e ant la Новгородская первая летопись младшего извода (Prima crònica ëd Nòvgorod dël giovo conteur), andóa che as buta la data ëd fondassion dla sità a l'ann 854.

Da l'882 Kijv a ven capital dla Russ ëd Kijv. Ël podèj dij prinsi ëd Kijv a goèrna tut l'imperi, che però viaman as dësbela an vàire podèj locaj. Ant ël 1240 la sità a ven crasà dai tàrtar-mongoj. Dal 1362 a passa al Gran prinsipà ëd Lituania e peui a la Repùblica dle doe gent, nòm che a ìndica la monarchìa eletiva polonèisa-lituan-a dij temp dont as parla.

Dal 1654 a passa a l'imperi russ, andóa a la resta fin-a al moment dla rivolussion russa e a la guèra sivil ucrain-a che a-i ven dapress. Dapress a la vitòria dij bolsevich, dal 1934 a ven a esse la capital dla RSS d'Ucrain-a. Durant la scònda guèra mondial a ven ocupà dal 19 dë stémber dël 1941 fin-a al 6 ëd novémber dël 1943.

Për sò eroism ant la difèisa a la sità a l'é stàit arconossù ël tìtol ëd sità-eròe, conforma a l'órdin dël consèj superior ëd l'URSS dël 21 ëd Giugn dël 1961. Órdin peui confermà dël Presìdium dël Consèj Superior ëd l'URSS, l'8 ëd Magg dël 1965. Dal 1991 Kijv a l'è vnùita capital dl'Ucrain-a andipendenta.

Ant ël sécol che a fa IX an Kijv a-i era pì che 50.000 abitant. A la fin dël sécol che a fa XVIII la popolassion a l'era anviron a le 30.000 përson-e. Conforma al censiment dël 2001 a Kijv a jë stavo 2.611.300 abitant. Kijv a resta l'ùnica region dl'Ucrain-a pòst-soviética dont popolassion a sia restà stàbila për quantità ant j'agn '90 dël sécol che a fa XX. 

Contut che la curva ëd chërsùa ëd soa popolassion a la sia giumaj da vàire virà a l'angiù, l'amzura ëd soa diminussion a resta sempe motobin pì cita che nen cola dla nassion ciapà com antregh (-2,1 person-e për mila contra -7,5 për l'Ucrain-a antrega). E Kijv a resta ëdcò l'ùnica region che a ciama ij giovo a l'imigrassion anterna da 'nt ij borgh pì cit e le region dla campagna, lòn che fin-a ambelessì a l'ha fàit basta per ten-e a livel la quantità ëd soa popolassion. A la mità dël 2006 an Kijv as contavo 2,7 milion ëd përson-e.

Aj temp dl'URSS Kijv an pràtica a l'é trovasse a esse l'ùnica region dl'Ucrain-a andoa la përsentual ëd popolassion d'adoss ucrain-a a la montèissa ampressa: dël 60% dël 1959 a lë 72,5% dël 1989. Sòn as dev tant a sò stàtos ëd capital che a la migrassion mai pì finìa ëd popolassion agricola da 'nt la campagna. Le comun-e ëd polach e d'ebréo che na vira a l'avìo na pì gran amportansa al dì d'ancheuj as treuvo sò pèis përsentual arstrensù ëd vàire desen-e d'órdin ëd grandëssa. La comun-a dij russo, contut che coma nùmer ëd përson-e a la sia chërsùa, ës treuva diminùija dal 25% al 20%.

Dapress a l'andipendensa a l'é consumasse ël process dl'emigrassion dj'ebréo, ij polach an pràtica a son dësparì d'autut, a na gran part dij russo (dzortut ij fieuj dij matrimòni mës-cc, a son riqualificasse coma ucrain. Sòn, ëdcò coma conseguensa ëd na pression polìtica che a l'é rivà a proibì ëdcò fin-a la reclam an lenghe che fusso nen cola ucrain-a. Adess la popolassion dla sità a resta fàita a l'83% d'ucrain e al 13% ëd russo. An conseguensa ëd na gran pression da part dël neuv podèj polìtich (motobin orientà contra a la Russia) e ëd gran anvestiment la sità a l'ha përdù d'amblé squasi tute le presense visuaj an lenga russa, për vireje an lenga ucrain-a.  

Ma bele parèj la lenga ëd relassion për la pì gran part dla popolassion a resta cola russa, lenga che un quart dla popolassion a considera soa lenga mari, conforma a vej sondagi. Darmagi che j'ùltim sondagi a l'abio mostrà che ël 52% dij sitadin a preferiss parlé an russo, ël 23% n'ucrain, e për ël 25% che a resta a fa franch tutun. Un dat pitòst dëscordant da col vej e che a buta an dubi la validità dij sondagi coma taj. As trata ëd na confusion che a-j fa da specc a na bataja polìtica centrà ansima a dle leture ideologisà dla situassion lenghìstica, andóa ij sondagi soéns as comission-o nen tant për savèj chèich-còs da la popolassion quant për dimostré che un a l'ha rason chiel.

A parte dal sécol che a fa IX Kijv a l'é stait un dij pòst prinsipaj për ël dësvlup anteletual dl'Euròpa oriental. A parte da 'nt la fin dël sécol che a fa XVII, l'Academia Moghilian-a ëd Kijv a l'ha formà vàire studios ëd gran nòm.

Ëdcò al dì d'ancheuj Kijv a resta fondamental për siensa e formassion an tuta l'Ucrain-a. An sità a-i é na gran partìa ëd , 19 sentr universitari dla sòrt VUZ, e antra costi dzortut l'Università Nassional an Kijv Tàrass Shevcenko, ël Conservatòri, l'Academia Moghilian-a ëd Kijv, l'Università Técnica Nassional d'Ucrain-a, l'Academia Nassional dle Siense Ucrain-a, l'Academia d'Architetura e Costrussion, l'Academia dle Siense Agrìcole.

Kijv a resta un gran sentr ëd produssion për l'Ucrain-a. 
An sità an pràtica a son rapresentà tùit ij possìbij setor dla produssion, da cola dël mangé a l'aerospassial.
Kijv a l'è dzortut amportanta për la produssion ëd machinari an general, ël setor metalùrgich, la produssion legera e ël poligràfich.

La sità a l'é pont d'ancontr për vàire gròsse struture ad comunicassion (ferovìe, stra, pòrt fluvial, aeropòrt antërnassional colocà ant ël borgh ëd Borìspol. 

A Kijv a-i son 27 musèo, 25 teatro e studi teatraj (pr'esempi ël Teatro Nassional dl'Òpera Ucrain-a Tàrass Shevcenko).

An sità a-i son vàire monument ëd la coltura e dle bele art. Antra ij pì amportant as conto: la Pòrta d'Òr (arcostrussion d'època soviètica dle ruin-e dla pòrta dl'età ëd mes, crasà da ij tatar-mòngoj, la Gesia ëd Santa Sofìa (dël sécol che a fa XI), ël Monasté Vydubizkij (dël sécol che a fa XI), e al compless dla Làura ëd Kijv (costruìa antra ël sécol che a fa XI e col che a fa XVIII), la Gesia ëd San Mìchel da le cùpole dorà, la Gesia dla Salvassion ant sla Beresta (sécol che a fa XII), e le gesie baròche dla Resuression, ëd Sant Andréa, la Pokrovskaja, cola dla Santa Trinità, e ij palass Klovskij e Marinskij.

Pì che mità dla surfassa dla sità a l'é fàita ëd bòsch, parch e giardin, e ant sò teritòri as treuvo ëdcò doj giardin botànich. Contut che ël dësvlup soèns sërvaj che a l'é avnuje dapress a l'andipendensa a l'abia motobin scurtà la quantità ëd vèrd dla sità e che Kijv a peula pì nen dì d'esse la sità pì vërda dël mond, a resta anco' sempe un-a dle pì vërde. Famos a son dzortut soe lèje a castagn d'Ìndia, che a fiorisso a Magg e dont përfum e fior bianche e rosse a son ël sìmbol dla sità.

Sìndich: Vitalij Klyčko




#Article 179: Jean-Baptiste Cerlogne (152 words)


Poeta ant ël franch-provensal dla Val d'Osta.
A nass ël 6 ëd mars dël 1826 a Cerlogne, na borgià ëd Sèn-Nicolà, an na famija ëd viton.
A óndes agn a fasìa lë spaciafornèj a Marsèja; a quìndes, ancora a Marsèja, ël lavapiat ant n'obergi.
Rintrà a ca ant ël 1848, a combat ant la prima goèra d'indipendensa e a l'é pijà përzoné.
Tornà an Val d'Osta, dël 1849 a dventa cusiné al Grand Séminaire d'Osta.

Dël 1864 a l'é ordinà prèive.
A l'é curà a Vagrezèntse e Pombozet, peui dël 1878 parco a Tsandeprà.
Dël 1891 a l'é caplan a Barbanià e dël 1893 a Front.
Peui a dventa resior ëd Vieyes (dzora Le-z-Amaveulle) e ant ël 1903 prior a Sèn-Piére.

A meuir dël 1910.
A l'é sotrà 'dnans a la cesa ëd Sèn-Nicolà.
Soa poesìa L'infan prodecco dël 1855 a l'é 'l prim esempi ch'a sia rivane ëd poesìa an valdostan.




#Article 180: Strop (1314 words)


Jë strop a son n'esempi dë strutura algébrica.
As trata d'un-a dle nossion pì amportante ant la matemàtica, dzortut ant l'àlgebra, e a l'é motobin rica d'aplicassion, për esempi ant la fìsica e ant la chìmica.

Ël nòm a ven dal fransèis groupe: a l'é 'l nòm dovrà da Galois, che dël 1832 a l'é ancorzusse dl'amportansa dë studié ëd fasson sistemàtica la strutura general dle përmutassion dle rèis dj'equassion polinomiaj.
Na definission formal astrata dë strop a l'é stàita smonùa dël 1854 da Arthur Cayley; na codificassion dla teorìa djë strop as treuva ant ël Traité des substitutions ëd Camille Jordan dël 1870.

La definission dë strop astrat a ven da E.H. Moore.
Në strop a l'é un monòid  anté che minca element a l'ha n'anvers, visadì a l'é n'ansem nen veuid  con n'operassion binaria  ch'a l'ha coste proprietà:

S'a-i é gnun privo ëd confondse, soens ël sign dl'operassion  a l'é sotantendù e a së scriv mach ab pitòst che .

Dj'element a,b a son ciamà përmutàbij cand ab=ba.
Se an në strop G a-i val la proprietà che  për tuti j', G as dis strop comutativ o abelian.
Soens jë strop abelian a së scrivo an notassion aditiva (e a son ciamà mòdoj).

Në strop a peul avèj na quantità finìa o infinìa d'element.
Ël nùmer d'element ëd në strop finì a l'é ciamà órdin ëd lë strop.

, , , ,, ,  a son dë strop abelian.

 a l'é në strop, nen abelian si n1.
Lë strop ëd përmutassion su n'ansem con pì che n'element a l'é nen abelian.

N'esempi amportant dë strop a l'é l'ansem dle simetrìe ëd na figura geométrica, con l'operassion ëd composission.

D'àutri esempi anteressant dë strop as ancontro an ëstudiand la strutura dij cristaj.
Ant un cristal, j'àtom ch'a lo formo a son piassà an configurassion regolar, le reitin-e cristalin-e, ch'as arpeto ëd fasson periòdica ant lë spassi: le simetrìe ëd na reitin-a cristalin-a a formo në strop, lë strop cristalogràfich ëd la reitin-a.
La classificassion djë strop cristalogràfich a përmet d'oten-e na classificassion sempia e coerenta dla gran quantità dij cristaj ch'a-i son an natura.

Da la definission dë strop a-i ven-o vàire proprietà elementar.

Proprieta. An në strop minca element a l'ha mach n'anvers.
Dimostrassion. Si a e b a son tuti doi anvers ëd c, a-i ven che a=a(cb)=(ac)b=b.

J'assiòma ëd definission ëd në strop smonù dëdzora a son nen ij pì conòmich possìbij.

Proprietà. Na strutura algébrica G dotà ëd n'operassion assossiativa a l'é në strop s'a l'ha n'element nèutr u a snistra e minca  a l'ha n'anvers a snistra a' rëspet a u.
L'istess për le proprietà a drita.
Dimostrassion. Da a'a=u a-i ven a'au=a'a.
Da sì, , dont uau=ua e au=u, ch'a veul dì che u a l'é element nèutr ëdcò a drita.
Apress, a'aa'=ua'=a' e , visadì aa'=u e a' a l'é ëdcò anvers d'a a drita.

Proprietà. .
Dimostrassion. .

Ant jë strop a valo le proprietà dë scancelassion.

Proprietà. .
L'istess për la scancelassion a drita.
Dimostrassion. .

An dzorpì, an në strop j'equassion linear ax=b e ya=b a l'han tavòta n'ùnica solussion:  e .
Da sòn a-i ven la proprietà sì da press.

Proprietà. Fissà , le traslassion snistra  e drita  a son ëd bijession .

Pijà n'element a an në strop G as peulo definisse soe potense antreghe pr'andussion:

A-i na ven antlora, sempe për andussion, che

Donca, doe potense d'un midem element a son sempe përmutàbij: .

Un morfism o omomorfism antra jë strop G e G' a l'é na fonsion  tal che .
Si  a l'é surietiv, as ciama ëdcò epimorfism; s'a l'é inietiv as ciama ëdcò monomorfism; cand  a l'é na bijession, antlora a l'é n'isomorfism e G e G' as diso isomòrfich e sòn as peul ëscrivse .
N'isomorfism  antra në strop G e chiel-midem a l'é ëdcò ciamà automorfism ëd G.

Proprietà. Si  a l'é 'n morfism, .
Dimostrassion. , dont , pr'ëscancelassion.
.

Proprietà. Si  a l'é n' epimorfism e G a l'é abelian, antlora ëdcò G' a-l l'é.
Dimostrassion. .

Fissoma n'element a ant lë strop G; consideroma la fonsion  definìa da .
As trata ëd n'automorfism ëd G, dit automorfism anterior generà da l'element a.
J'automorfism anterior ëd në strop G a formo a soa vira në strop, ciamà lë strop anterior ëd G.
Si G a l'é në strop abelian, antlora sò strop anterior a l'ha mach l'element identità, e viceversa.

Si  e H a l'é ancor në strop rëspet a la restrission dl'operassion ëd G, antlora H as dis sot-ëstrop ëd G.
Për vëdde si un sot-ansem nen veuid  a l'é 'n sot-ëstrop ëd G, a basta verifiché che  për minca .
An efet, sota se ipòtesi,  e  për minca .

Për esempi,  a l'é 'n sot-ëstrop ëd .
Dàita na famija nen veuida  ëd sot-ëstrop ëd G, l'antërsession ëd la famija a l'é 'n sot-ëstrop ëd G.
N'àutr esempi ëd sot-ëstrop ëd në strop G a l'é 'l normalisant d'un sot-ansem , visadì .

Për  as definiss ëdcò ël sot-ëstrop ëd G generà da A, visadì ël pì cit sot-ëstrop ëd G ch'a conten A 'me sot-ansem.
Në strop ës dis sìclich s'a l'é generà da n'ùnich element.
N'esempi a l'é .

Si  a l'é 'n morfism,  a l'é 'n sot-ëstrop ëd G, ciamà la nos ëd , e  a l'é 'n sot-ëstrop ëd G'.
Pì an general, si H a l'é 'n sot-ëstrop ëd G e H' a l'é un sot-ëstrop ëd G', antlora  a l'é un sot-ëstrop ëd G' e  a l'é un sot-ëstrop ëd G.

Si H a l'é un sot-ëstrop ëd G con la proprietà che , antlora H as dis sot-ëstrop normal ëd G.
Për esempi, tuti ij sot-ëstrop ëd në strop abelian a son normaj.

Ij sot-ëstrop normaj ëd G a son tuti e soj coj sot-ëstrop ch'a son nos ëd chèich morfism ch'a l'han G 'me domini.
Esempi ëd sot-ëstrop normaj a son ël sènter  e ël derivà (visadi ël sot-ëstrop generà da l'ansem ëd tuti ij comutator ).

Proprietà. Si H e K a son sot-ëstrop ëd G e H a l'é normal, antlora ël sot-ëstrop  generà da  a l'é HK.
Dimostrassion. Dagià che  a basta fé vëdde che HK a l'é 'n sot-ëstrop.
Pijà ,  për chèich , donca .

Proprietà. Si H a l'é 'n sot-ëstrop normal ëd G e  a l'é n'epimorfism, antlora f(H) a l'é 'n sot-ëstrop normal ëd G'.
Dimostrassion. Si , ch'as pija .
Antlora , për chèich , donca .

Proprietà. Si  a l'é 'n morfism e H' a l'é 'n sot-ëstrop normal ëd G',  a l'é 'n sot-ëstrop normal ëd G.
Dimostrassion. Pijà , as oten che .

Si G a l'ha mach  e G midem 'me sot-ëstrop normaj, antlora G as dis sempi.
Për esempi, jë strop sempi con un nùmer dëscobi d'element a son pròpe jë strop ëd rotassion ëd polìgon regolar con un nùmer prim ëd bande.
Në strop alternà su n litre a l'é sempi, gavà ël cas n=4.

Si H a l'é 'n sot-ëstrop normal ëd G, as peul definisse lë strop cossient G/H, dont j'element a son ij lateraj gH, për , e l'operassion a l'é definìa 'me fHgH=fgH.
La projession canonica  a l'é n'epimorfism .

N'esempi dë strop cossient a l'é l'ansem dle class ëd resta mòdol n: .
As trata ëd në strop sìclich.
An efet minca strop sìclich infinì a l'é isomòrfich a  e minca strop sìclich finì a l'é isomòrfich a chèich .

Proprietà. Si H e K a son sot-ëstrop normaj ëd G e , antlora .

Proprietà. Si H e K a son sot-ëstrop ëd G, con K normal, a ven che 

Teorema fondamental djë strop. Si  a l'é 'n morfism dë strop, .

Në strop G as ciama arzolùbil s'a-i son dij sot-ëstrop , anté che minca  a l'é normal an  e  a l'é abelian.




#Article 181: Mecànica (783 words)


La mecànica a l'é la pì antica branca dla fìsica e a studia ël moviment dij còrp materiaj.
Ël nòm (dal grech μηχᾴνη) a arciama dle liure con le màchine, ma costa e d'àutre aplicassion pràtiche al di d'ancheuj a son pì 'd soèns argropà sotà 'l nòm ëd mecànica aplicà, ch'a coata l'elasticità e fòrsa dij materiaj, l'idromecànica e l'areodinàmica, j'angign, la balìstica e via fòrt.

La mecànica (teòrica) a l'é formà da doe part: la cinemàtica e la dinàmica.

La cinemàtica as anteressa al moviment dij còrp da na mira geométrica, sensa ocupesse ëd soe càose, le fòrse, ch'a son nopà materia dla dinàmica.
La dinàmica a comprend ëdcò la stàtica, visadì lë studi dle laj ch'a governo l'echilibri dij còrp.

Dzortut ant ël passà, la mecànica a l'ha avù na posission privilegià rëspet a j'àutre branche dla fìsica dagià che soe laj e sò concet a l'han un rëscontr diret ant l'esperiensa ëd mincadi: motobin prima ëd soa enonsiassion rigorosa ij concet d'andi, fòrsa, travaj e via fòrt a j'ero già dovrà ant ij temp pì antich.

Ij prim ëstudi ëd cinemàtica e dë stàtica a armonto ai grech antich: ij problema astronòmich a l'avìo cissà ël dësvlup dl'anàlisi dël movimenti dij còrp; le condission d'echilibri per màchine sempie, coma leve e pulìe, a j'ero già stàite studià an detaj da Archimede e da Eron.

A diferensa d'la cinemàtica e d'la stàtica, fin a la fin dl'età ëd mes la dinàmica a l'era oget ëd divagassion filosòfiche astrate, nen sostnùe da fàit ësperimentaj precis; lë studi sientìfich ëd la dinàmica as peul fesse armonté an efet a l'ancamin dël sécol ch'a fa XVII, cand Galilei a l'ha smonù ij fondament dël métod ësperimental për lë studi dij fenòmeno naturaj.
Për rivé a la formolassion dle laj dël moviment andoa ël concet ëd fòrsa a dventa na grandëssa fìsica misuràbil (antant che fin-a antlora a l'era stàita considerà mach tanme un concet amponù dal prinsipi ëd causalità e a pijava soèns un sens metafìsich) a venta speté la fin dël sécol, con Newton.
A l'era l'achit d'un neuv métod ch'a l'ha përmetù d'àutri progress; andrinta a cost métod, për mojen dle laj dël moviment e ëd la laj dla gravitassion, Newton a l'é stàit bon a dé na curnis e a antërpreté dij fenòmeno motobin diferent antra 'd lor, tanme ël moviment ëd le bale, ël moviment dij pianeta e via fòrt.

La mecànica a l'é peui dësvlupasse an pressa e a l'é dventà un model e un métod fondamentaj për ël dësvlup ëd tute j'àutre branche dla fìsica e, pì an general, dla siensa.
Ij sucess gropà a l'usage ëd cost métod a son a l'adoss dël mecanicism, n'ategiament coltural ëspantià ant j'ambient sientìfich.

Për podèj descrive ij fenòmeno cinemàtich a venta stabilì un sistema d'arferiment: përchè ij concet ëd moviment (visadì cangiament ëd la posission), andi, acelerassion a l'abio ëd sens, a-i é da manca ch'a sio descrivù an chèich sistema d'arferiment.
An dzorpì, për capì le laj dla mecànica ëd fasson la pì sempia a-i é ëdcò da manca ëd chèich idealisassion, tanme ij concet ëd pont material, còrp rèid, moviment sensa fërtage e via fòrt.

A-i son doi pont ëd vista possìbij 'me fondament ëd la mecànica.
Ël prim a smon la mecànica tanme na siensa costruìa ëd fasson andutiva, basà an sj'esperiment e ch'a l'ha soe laj ch'a peulo esse verificà an manera sperimental.
Tutun, dagià che coste laj teòriche a rësguardo soèns dj'idealisassion (për esempi, ël moviment sensa fërtage) na verìfica sperimental a l'é pa possìbil da oten-e.
Na mira alternativa, ch'a évita cost tipo ëd dificoltà, a l'é ëd consideré la mecànica tanme na siensa tut afàit astrata, fondà ansima a n'ansem d'assunsion inissiaj (o laj dël moviment) ch'a sio conveniente e nen contraditòrie.
An fabricand cost sistema teòrich, un a l'é obligà ëd verifiché che a minca pass a-i sia na liura con l'univers real, dagià che ël sistema a rësguarda ël moviment ëd còrp tut afàit ideaj, dont le proprietà a son postulà ant j'assunsion fondamentaj: a basta mach ch'a sia dësvlupà conforma a la lògica, an dovrand ij prinsipi acetà dla matemàtica, e soe conclusion a saran ëd conseguense vàlide dj'assunsion.
Che peui sòn a men-a a d'arzultà ch'a l'han na corëspondensa con ij moviment osservà dij còrp reaj, a l'é tuta n'àutra chestion, ch'a dev esse decidùa apress, an confrontand j'arzultà con j'esperiment.

Fin-a a la fin dël sécol ch'a fa XIX, le laj dl'ansidita mecànica clàssica o mecànica ëd Newton as chërdìo bon-e për tut fenòmeno fìsich.
Al di d'ancheuj a l'é nopà ciàir che a-i son dij fenòmeno anté che la mecànica clàssica a peul pa esse aplicà:




#Article 182: Frances Hodgson Burnett (167 words)


Scritris an lenga anglèisa.
Frances Eliza Hodgson a nass a Manchester (Anghiltèra) ël 24 ëd novèmber dël 1849, tersa ëd sinch masnà.
Sò pare a meuir dël 1853, lassand la famija ant la miseria.
Sòn a possa la cita Fanny a ancaminé a scrive, coma mojen d'evasion.
Ant ël 1865 la famija as trasferiss a Knoxville an Tennessee.
An Mérica a conòss Swann Burnett, ch'a dventrà sò òm dël 1873 e dont a divorsiërà dël 1898.
Scritris për grand e masnà, soa produssion a consist an pì che quaranta lìber.
Soa creassion pì avosà a l'é ël protagonista ëd Little Lord Fauntleroy, un përsonage ëd bel deuit dventà dun-a un model ampegnativ për le masnà 'd cola generassion.
Publicà dël 1886, ël lìber a l'ha avù dlonch sucess.
Frances Hodgson a meuir a Plandome, Long Island, davzin a New York, ël 29 d'otóber dël 1924.

Frances Hodgson a l'é stàita ëdcò autris ëd vàire comedie, dont doe an colaborassion con sò scond marì, ël médich Stephen Townsend.




#Article 183: Georges Simenon (354 words)


Scritor an lenga fransèisa.
Georges Joseph Christian Simenon a l'era nassù a Liège (Belgi) ël 13 ëd fërvé dël 1903 e a l'é mòrt a Losana ël 4 dë stèmber dël 1989.

A sëddes agn a l'é dventà giornalista ëd crònaca a La Gazette de Liège.
Dël 1921 a-i seurt sò prim romanz, Au pont des Arches, petite histoire liégeoise.
Dël 1922 as trasferiss a Paris con soa fomna, la pitris Régine Renchon, e a ancamin-a a scrive conte e romanz an tuti ij géner: polissiesch, eròtich, dramàtich e via fòrt.
Dal 1923 al 1933 a-i seurto apopré dosent romanz, na milen-a ëd conte e vàire artìcoj.

Ël përsonage pì conossù ëd Simenon a l'é ël comissari Maigret, anspirà a la përson-a dël comissari Nicolle.
Ël prim romanz anté ch'a compariss a l'é Pietr le Letton, dël 1929.
An tut, a-i seurto stantessinch romanz dla serie ëd Maigret, pì vinteut conte, fin-a a Maigret et monsieur Charles dël 1972.

Pòch ëd temp dòp d'avèj anandià la serie ëd Maigret, Simenon a ancamin-a a scrive coj ch'a ciama sò romanz-romanz o romanz dur.
Ël prim a l'é Relais d'Alsace dël 1931; a-i në surtran pì 'd sent, fin-a a Innocents dël 1972.

Antramentre ch'a scriv, Simenon a viagia e a tramuda soens.
Chità Paris, a va an Charentes e peui an Vandéa.
Ant ël 1945 as në va ant jë Stat Unì, andoa a resta des agn, a divòrsia e a maria Denyse Ouimet.
A torna an Fransa e peui as trasferiss për la dariera vira an Ësvìssera.
Ant ël 1972 a pija la decision ëd chité dë scrive; con un registrator a compon vintedoe Dictées.
A torna a scrive dzortut për la redassion ëd soe Mémoires intimes, dël 1981, dòp che soa fija Marie-Jo a l'é massasse.

Simenon a l'ha otnù dun-a un sucess ëd letor, ma pitòst tard l'atension ëd la crìtica, bele che André Gide a l'abia arconossulo tanme un dij mèj scritor an fransèis dij sò temp.
Vàire romanz ëd Simenon a son ëstàit adatà për ël cine o la television, për esempi La nuit du carrefour, ëd J. Renoir (1932).




#Article 184: Assiòma ëd selession (630 words)


Lassiòma ëd selession (AC: axiom of choice) a l'é n'assiòma dla teorìa dj'ansem, formolà da Zermelo ant ël 1904.
A fortiss che se  a l'é na famija d'ansem nen veuid, a-i é na fonsion ëd selession për , visadì na fonsion  dont ël domini a l'é  e ch'a l'ha la proprietà che  për tuti j'.
A diferensa da j'àotri assiòma ch'a fortisso l'esistensa d'ansem (cobia, separassion, union, potensa, infinì, rampiass), l'assiòma ëd selession a l'é nen costrutiv, përchè a dà nen na descrission dl'ansem (ant ës cas sì, dla fonsion) dont a fortiss l'esistensa.
A l'é për lòn che vàire matemàtich a preferisso nen dovrelo o, cand ch'a lo deuvro, armarché ciàir andoa a l'é dovrà.
La teorìa dj'ansem ëd Zermelo-Fraenkel a ven ciamà ZF.
An giontand-je l'assiòma ëd selession a l'é denotà ZFC.

A-i son vàire afermassion che ant la teorìa ZF a son equivalente a l'assiòma ëd selession.
An efet, l'enonsià originari postulà da Zermelo a fortìa che, për minca famija  d'ansem nen veuid a doi a doi disgionzù, a esist n'ansem seletor, visadì ch'a rancontra minca mèmber d' an n'ùnich element.

Ij prinsipaj equivalent ëd l'assiòma ëd selession a son:

Si X a l'é n'ansem parsialman ordinà andoa che tute le caden-e a son magiorà, antlora X a l'ha n'element massimal.

Ël prinsipi dël bon ordinament, o teorema ëd Zermelo, a fortiss che minca ansem a l'ha 'n bon ordinament, visadì n'ordinament andoa tuti ij sot-ansem nen veuid a l'han ën mìnim.

Na conseguensa d'ës prinsipi-sì a l'é che minca ansem infinì a l'ha cardinalità ugual a chèich , anté che  a l'é 'n nùmer ordinal.

Ël prodot dë spassi squasi-compat a l'é squasi-compat.

An minca ansem ordinà (ëd fasson parsial) a-i é na caden-a massimal rëspet a l'anclusion.

An giontand-je l'assiòma ëd selession o soa negassion a la teorìa ZF a-i é gnun privo ëd creé ëd contradission.
Sòn, mersì ai doi teorema sì da press:
Teorema (ëd Gödel; l'arzultà a l'é nonsià ant ël 1938, na trassa dla dimostrassion a seurt dël 1939, ij detaj a son publicà dël 1940).
Si ZF a l'é na teorìa coerenta, ëdcò ZFC a-l l'é.
Teorema (ëd Cohen, 1963).
Si ZF a l'é na teorìa coerenta, ëdcò ZF+AC a-l l'é.

A-i son ëdcò ëd forme pì déboj dl'assiòma ëd selession ch'a ven-o mincatant dovrà al pòst ëd col pien (për esempi cand as gionto d'àutri assiòma a la teorìa ch'a sarìo an contrast con l'assiòma pien).
Dontré dij pì comun a son:

Si  a l'é na relassion binaria ansima a n'ansem nen veuid  e për qualsëssìa  a-i é un  con la proprietà che , antlora a-i é na sequensa  an  ch'a l'ha la proprietà che  për tuti j'.

A l'é l'assiòma ëd selession limità a cand la famija  a l'é numeràbil.

Ël prinsipi dle selession numeràbij a l'é pì débol dël prinsipi dle selession dipendente, ma an efet vàire arzultà dont la dimostrassion natural a deuvra DC a son conseguensa, con chèich ësfòrs an pì, d'.

L'assiòma ëd selession a l'ha fàit dlongh nasse dle discussion pen-a ch'a l'é stàit formolà.
Già dël 1905, ël Bulletin de la Société mathématique de France a publicava un debà antra Baire, Borel, Hadamard e Lebesgue an sl'assiòma ëd Zermelo e, dl'istess ann, vàire artìcoj dij Mathematische Annalen a son ëstàit consacrà a cost argoment.
Antra ij pì goregn opositor dl'assiòma a-i ero Baire, Borel e Lebesgue.

A venta dì che, già prima ch'a fussa formolà con precision da Zermelo, l'assiòma ëd selession a l'era stàit dovrà vàire vire ëd fasson amplìssita an matemàtica clàssica, an particolar ant l'anàlisi.
Tutun, tute coste aplicassion clàssiche a peulo esse giustificà an basand-se mach an sl'assiòma dle selession dipendente e, an efet, la pì part a l'han mach damanca dël pì débol prinsipi dle selession numeràbij.




#Article 185: Strop ëd përmutassion (345 words)


Në strop ëd përmutassion ansima a n'ansem  a l'é në strop G dont j'element a son ëd përmutassion d' e l'operassion a l'é la composission ëd fonsion.
La cardinalità d'X a l'é ciamà gré ëd G e j'element d'X a son soens ciamà litre.
La colession ëd tute le përmutassion d' a l'é soens denotà .
Dagià che la composission ëd fonsion a l'é associativa, che l'identità ansima a  a l'é na përmutassion e che l'anversa ëd minca përmutassion a l'é na përmutassion, a arzulta che  a l'é në strop, ciamà strop simétrich dzora X, e che jë strop ëd përmutassion ansima a  a son tuti ij sot-ëstrop ëd .
S'a-i son almanch 3 litre, Sym(X) a l'é nen abelian.
An efet, al concet dë strop ëd përmutassion a l'é d'aotut general trames a jë strop, për via dël teorema sì da press.

Teorema.
Minca strop  a l'é isomòrfich a në strop ëd përmutassion ansima a .
Dimostrassion.
La fonsion  definìa da  per tuti ij  a l'é n'isomorfism tra  e soa plancia.

Minca strop ëd përmutassion G a agiss an sl'ansem ëd soe litre X con n'assion  definìa da gx=g(x).

Cand X a l'é n'ansem finì con n element, antlora Sym(X) a l'ha n! element e le përmutassion d'X a son ëdcò ciamà sostitussion.
Ël sot-ansem dle sostitussion par a l'ha  element e a l'é 'n sot-ëstrop normal ëd Sym(X); a l'é ciamà strop alternà.

Si G a l'é në strop ëd përmutassion ansima a X e H a l'é në strop ëd përmutassion ansima a Y, n'isomorfism an tra la cobia (X,G) e la cobia (Y,H) a l'é na cobia (T,U) anté che  a l'é na bijession,  a l'é n'isomorfism dë strop e  për minca .

Si (X,G) e (Y,H) a son isomòrfich, antlora jë strop G e H a son isomòrfich e j'ansem X e Y a l'han la midema cardinalità, ma G e H a peulo esse dë strop isomòrfich e X e Y a peulo avèj la midema cardinalità sensa che (X,G) e (Y,H) a sio isòmorfich tanme strop ëd përmutassion.




#Article 186: Arthur Conan Doyle (154 words)


Scritor ëscossèis an lenga anglèisa.
Arthur Ignatius Conan Doyle a l'é nassù a Edimborgh, an Ëscòssia, ël 22 ëd maj dël 1859, prim fieul dl'artista Charles Doyle, e a l'é mòrt a Crowborough, ant ël Sussex, dël 1930.
A l'avìa fàit le scòle a lë Stonyhurst College, an Almagna.
Peui a l'ha studià meisin-a a la Edinburgh Medical School e a l'ha fàit ël médich a Southsea fin-a al 1890; dòp a l'é dédicasse mach pì a la literatura.
A l'era tornà a la meisin-a mach durant la guèra ant ël Sudan contra ij derviss (1890) e cola contra ij boero (1899-1902), anté ch'a l'era ufissial médich.
Dël 1902 a l'é stàit fàit sivalié.
Soa preparassion médica a l'ha përmëttuje d'anandié un neuv géner literari, dit dël romanz polissiesch sientìfich.
A l'é dventà famos dzortut për sò përsonage Sherlock Holmes.
Ant ij darié agn a l'era dventà spiritualista, an ëscrivend e mostrand an sl'argument.




#Article 187: Agatha Christie (297 words)


Scritris an lenga anglèisa.
Agatha Mary Clarissa Miller a l'é nassùa a Torquay, ant ël Devon (Anghiltèra), ël 15 dë stèmber dël 1890, tersa fija d'un rich merican, e a l'é mòrta a Wallingford, ant ël Berkshire, ël 12 ëd gené dël 1976.

Da masnà a l'avìa vivù an campagna, sensa andé a scòla: soa mare a l'era ancariasse 'd soa istrussion.
A l'ancamin dla guèra, ant ël 1914, a va a travajé ant n'ospidal dla Cros Rossa.
Ancor dël 1914 as maria con Archibald Christie, ch'a sarà pilòta 'd reoplan durant la prima guèra mondial.
Dl'época dla guèra a l'é sò prim romanz, The mysterious affaire at Styles, scrivù përchè sfidà a felo da soa seur pì granda, da già che Agatha a l'era passionà dle stòrie ëd Sherlock Holmes.
Dòp d'avèj divorsià, la scritris a manten ël cognòm ëd sò prim marì; as maria torna dël 1930, con l'archeòlogh Max Mallowan.
Dël 1971 a l'é nominà Dame.

A l'é arnomà dzortut për avèj scrivù pì che 80 an tra romanz polissiesch e colession dë stòrie curte, dont ij përsonage pì conossù a son Hercule Poirot e tòta Marple, ma a l'a scrivù ëdcò 19 arpresentassion ëd géner polissiesch për ël teatro e ses romanz sentimentaj, publicà con lë stranòm ëd Mary Westmacott.
Ij sò lìber a l'han vendù pì che doi miliard ëd còpie an tut ël mond.
Vàire a son ëstàit publicà dòp soa mòrt: ël romanz Sleeping murder a l'é surtì 'd col ann e da press a-i son ëvnuje soa autobiografìa e le colession dë stòrie curte Miss Marple's final cases, Problem at Pollensa Bay e While the light lasts.
Ant ël 1998 Black coffee a l'é stàit sò prim travaj teatral a esse butà an romanz da n'àutr ëscritor, Charles Osborne.




#Article 188: Pont-Saint-Martin (195 words)


Pont-Saint-Martin (an piemontèis Pont San Martin, an franch-provensal Pon-Sèn-Marteun) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 4.029 abitant.
A resta a 51 chilòmeter da Osta, a 345 méter an sël livel dël mar.

A l'é ël prim paìs dla Val d'Osta ch'a s'ancontra an rivand da la provincia ëd Turin con la ferovìa o l'autostrà.
Da Pont San Martin a-i part na strà për Gressoney-Saint-Jean.

Ël pont roman a resta anco' al dì d'ancheuj a testimonié l'amportansa stratégica dël pais ant la mobilità dij temp imperiaj roman.
Ant l'Età 'd mes ël pais a sarà sot al contròl dla famija Bard, ch'a contròla ël tràfich stradal dla val d'Osta. Dël 1214 ël compromess dla bataja antra fratej (ch'a l'é anandiasse dapress a la mòrt d'Ugon ëd Bard) a-j dà ël pais e 'l castel ëd Pont San Martin a Gulielm ëd Bard. Da chiel a-j passërà a sò fieuj, anandiand ël branch dij Pont San Martin dla Ca dij Bard.

Durant ël fassism ël comun as ciamava Ponte San Martino.

A Pont San Martin a-i é na stassion dij treno.
As treuva an sla linia Civass-Pré-Saint-Didier.

Ël sìndich a l'é Marco Sucquet (da l'11/05/2015).




#Article 189: Bard (197 words)


Bard (an franch provensal Bar) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 134 abitant.
Ël pais as treuva a 47,5 chilòmeter d'Osta, an na gòrgia topa, a 400 méter an sël livel dël mar.
A l'é ant un leu ëd passage për la comba ëd Champorcher.

Ël pais ëd Bard a resta anfeodà a Ugon ëd Bard, quand chiel a fa at ëd sotmission a Tomà I dël 1191. Peui Castel ëd Bard e pais a resto ciapà ant le question antra fratej ch'a-i ven-o dapress a la mòrt d'Ugon, e dël 1242 pais e castel a-j van ai Savòja. Con sòn la sgnorìa ëd Bard as treuva separà da cola ëd Champorcher, che a-i resta a la famija Bard. 

Ël castel a ven angrandì dai Savòja, fin-a a esse demolì da Napoleon, ai temp dla Sconda anession a la Fransa. Dël 1830, na vira che Val d'Osta e Piemont a-j torno an man ai Savòja, a sarà arfàita la fortificassion, ant la forma ch'a së s-ciàira anco' al dì d'ancheuj.

La stassion dij treno Hône-Bard, an sla lìnia Civass-Pré-Saint-Didier, a l'é ant la comun-a d'Hône.

Ël sìndich a l'é Deborah Francesca Albina Jacquemet (dal 19/05/2005).




#Article 190: Edith Wharton (371 words)


Scritris an lenga anglèisa.
Edith Newbold Wharton a nass ël 24 ëd gené dël 1862 a New York, da George e Lucretia Jones, ant na famija rica e amportanta dla sità.
A arsèiv n'educassion privà e as forma na coltura sòlida e nen comun-a ai sò coscrit, mersì a la rica biblioteca 'd sò pare.
Ant ël 1885 as maria con Edward Wharton, banché ëd Boston.
Chiel a l'avìa 'd serios problema mentaj e ël mariage a sarà maloreus; a divorsiëran dël 1913.
Chèich agn apress ess-se marià, Edith a ancamin-a soa cariera literaria scrivend ëd poesìe e conte curte për lë Scriber's Magazine.
A viagia soens con sò òm e dël 1907 la cobia a tramuda an Fransa.
La scritris a arsèiv d'arconossiment për sò ampegn umanitari durant la prima goèra mondial.
A meuir a Saint-Brice-Sous-Fôret, an Val d'Oise, l'11 d'agost dël 1937.

Ij sò lìber a comprendo romanz, conte curte, lìber ëd viage, memòrie.
Ant sò travaj a-i son ëd fòrte anfluense ëd Henry James, ch'a l'era ëdcò sò grand amis.
Scond Edmund Wilson a l'é la stòrica dla sossietà merican-a dij sò temp, për la denonsia ant ij sò lìber dla sossietà aristocràtica e dle class privilegià merican-e.
Ij sò eròe tràgich a son vìtime dle convension opressive d'un grop sossial e a finisso për crasesse da soj o për rassegnesse a soa s-ciavensa e a vive da mòrt.

Lìber ëd viage.

Sò prim romanz ëd sucess.

Romanz curt, considerà soa ciadeuvra. A conta la stòria dl'amor impossìbil ëd doi dësgrassià dla Neuva Anghiltèra, con chiel (Frome) ch'a l'é marià ma a l'ha nen ël corage 'd chité soa fomna. Ij doi moros a decido ëd massesse ansema campand-se con la lesa ant un rivass. Ma la lesa a finiss contra n'erbo: chila a restrà invàlida e chiel a dovrà vive con doe fomne ch'a-l l'han an ghignon.

Na conta men amèra dij sò romanz precedent.

Lìber ch'a l'ha avù un bon sucess ëd letor. A conta le dificoltà 'd na cobia a resiste ai pregiudissi dl'ambient sossial; la capitolassion a sarà marcà da la fin ëd la relassion passional.

Quatr volum ch'a fan un ritrat dla vita dla vèja New York da j'agn 1840 a j'agn 1870.




#Article 191: Teorìa dij nùmer (157 words)


La teorìa dij nùmer, mincatant ciamà ëdcò aritmética superior, a l'é un-a dle pì vèje branche dla matemàtica, armontand andaré a vàire milen-e d'agn.
Le prime chestion considerà a j'ero gropà ai problema ëd fé ëd cont e ai concèt elementar dl'aritmética.
Tra j'àotri problema considerà ant la teorìa dij nùmer clàssica a-i son vàire rompatesta matématich e ij problema dla paròla.

Ant sò sust pì grand, la teorìa dij nùmer as anteressa dle proprietà dij nùmer naturaj, lòn ch'a comprend la divisibilità, lë studi dij nùmer prim e ëd coj compòst.
Ëd sòlit, ij problema e le congeture dla teorìa dij nùmer a son franch bel fé a enonsié e fòrt mal fé a dimostré: a-i son ëd problema ch'a resto ancora duvert dòp senten-e d'agn dë sfòrs, coma l'avosà congetura ëd Goldbach.

Ant ij darié temp la teorìa dij nùmer a l'ha avù d'amportante aplicassion a le comunicassion an rèj e a la complessità computassional.




#Article 192: Albanìa (431 words)


L' Albanìa (Shqipëri / Shqipëria an albanèis) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con ël Montnèigr a nòrd-òvest, ël Kosovo a nòrd-est, la Macedònia dël Nòrd a est e la Grecia a sud.
A l'é bagnà a òvest dal mar Adriàtich e dal mar Jòni.
La capital a l'é Tiran-a.
A l'ha na surfassa ëd 28.748 km² e a conta 3.619.778 abitant.

L'Albanìa a l'é për la pì part montagnosa e a l'é travërsà da nòrd a sud da na serie ëd massiss dësregolar che mincatant a rivo fin-a davzin a la còsta.
La sima pì àota a l'é ël Korab (2764 méter).
Ij fium pì amportant a son ël Drini a nòrd e la Vjosa a sud.
Arlongh la còsta a fa assè càod e a l'é piuvos (a Durass a pieuv an mojen-a sent di l'ann, con na temperadura mojen-a d'8 °C a gené e 25 °C a luj); viaman ch'as va vers l'anterior la temperadura a dventa pì rèida e, dzortut an sle sime, le precipitassion pì bondose.

Jë sgav a l'han arvelà d'ansediament ëd prima dla penetrassion dj'iliri.
Dël temp dj'iliri a-i resto ën bon nùmer ëd tùmoj, necròpoj, fortësse e aglomerà urban, spatarà për tut ël pais, ch'a testimònio ëdcò dla chërsenta anfluensa greca.
Reste dla colonisassion greca, dzortut për euvra ëd Corint e Corfù a-i në son vàire a Butrinti, Apolònia, Durass.
A Butrinti a l'é stàita dëscoatà n'acròpoli cintà da na muraja grandiosa con set pòrte, anté ch'a-i era un teatro andoa element roman as gionto a struture greche pì vèje.
Ël midem fenòmeno ëd sovraposission as artreuva a Apolònia, un grand sit archeològich con muraje, bagn, monument tombaj, ginasio e via fòrt.
Dòp dla fin dl'Imperi Roman d'Ossident, ant ël sud as fa pì fòrta la penetrassion bisantin-a, dont an resto ël monasté d'Ardenitza, la cesa ëd San Michel a Berati, la cesiòta ëd Mesopotam (dël sécol ch'a fa XI).
La strutura tìpica a l'é a pianta basilical, con cioché squasi sempe quàder.
A-i son ëdcò na stanten-a ëd monasté ortodòss, dont squasi la metà da le part d'Argirocastr.
Dai venessian an rivo fortësse, castej e pont, spatarà ën pòch daspërtut (Durass, Alessio, Butrinti, Valon-a, Scutari), ma squasi tuti armanegià o an ruin-a.
Con la dominassion turca, la pì part dle cese a son ëstàite trasformà an moschee.
A Elbasani a-i në i-é vàire ch'a armonto a la fin dël sécol ch'a fa XIV.

L'Albanìa (nòm ofissial: Republika e Shqipërisë) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Ilir Meta (dal 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Edi Rama (dal 2013).




#Article 193: Àustria (127 words)


L' Àustria (Österreich an alman) a l'é un pais dl'Euròpa central.

A confin-a con Svìssera e Liechtenstein a òvest, Ungherìa e Slovachia a est, Italia e Slovenia a sud, Gërmania e Repùblica Ceca a nòrd.
La capital a l'é Vien-a.
A l'ha na surfassa d' 83.858 km² e a conta 8.488.511 abitant (2013).

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

L'Àustria (nòm ofissial: Republik Österreich) a l'é na repùblica federal.
Ël president a l'é Alexander Van der Bellen (dal 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Sebastian Kurz (ÖVP, dal 2020).

L'anflassion an Àustria a l'é al 2,3%.
Anviron na përson-a minca eut a viv sota 'l livel ëd la povertà.

Dal 1m ëd gené dël 2002 l'Àustria a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, ch'a guarda soa vos.




#Article 194: Belgi (138 words)


Ël Belgi (België an neerlandèis, Belgique an fransèis, Belgien an alman) a l'é un pais dl'Euròpa ossidental.

A confin-a con Fransa, Pais Bass, Gërmania e Lussemborgh.
La capital a l'é Brussel.
A l'ha na surfassa ëd 30.510 km² e a conta anviron 10.300.000 abitant.

A l'é mèmber dl'Union Europenga.

Dal 1815 (Congress ëd Vien-a) al 1830 ël Belgi a l'ha fàit part dël regn dij Pais Bass.
Lë stat indipendent belgi a l'é stàit creà dël 1830.

Ël Belgi (nòm ofissial: Royaume de Belgique / Koninkrijk België / Königreich Belgien) a l'é na monarchìa constitussional.
Ël re a l'é Filip (dai 21 ëd luj 2013).
Ël Prim Ministr a l'é Elio Di Rupo (sossialista, dal 6 dë dzèmber 2011).

Dal 1m ëd gené dël 2002 ël Belgi a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, ch'a varda soa vos.




#Article 195: Bòsnia e Erzegòvina (123 words)


La Bòsnia e Erzegòvina (Bosna i Hercegovina / Босна и Херцеговина an bosnian) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con Croassia, Serbia e Montnèigr.
La capital a l'é Sarajevo.
A l'ha na surfassa ëd 51.129 km² e a conta apopré 4 milion e mes d'abitant.

La Bòsnia e Erzegòvina a l'é indipendenta dal 1992.

La Bòsnia e Erzegòvina a l'é no stat federal, formà da la Federassion dla Bòsnia e dl'Erzegòvina e da la Repùblica Srpska. Ël Distret ëd Brčko, al nòrd-est del pais, a l'é n'entità autònoma.
La Bòsnia e Erzegòvina a l'ha n' Ufissi ëd Presidensa colegial.
Dël 2018 a son stait elegiù Šefik Džaferović për ij Bosnian, Željko Komšić për ij Croat e Mildorad Dodik për ij Serb. 




#Article 196: Croassia (161 words)


La Croassia (Hrvatska an croat) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a a nòrd con la Slovenia, a nòrd-est con l'Ungherìa, a est con la Serbia e a sud con la Bòsnia e Erzegòvina e 'l Montnèigr. A l'é bagnà a òvest dal mar Adriàtich.
La capital a l'é Zagabria.

A l'ha na surfassa ëd 56.542 km² e a conta apopré 4200000 abitant.

La Croassia a l'ha diciairà soa indipendensa ai 19 ëd maj dël 1991.
Da cola dàita a l'ha dij contrast con la Slovenia a propòsit dle frontere.

A la fin dël 2005, la Croassia a l'ha duvertà ëd negossiassion për l'adesion a l'Union Europenga e dal 1m ëd luj dël 2013 a l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

Ël salari medi mensil a l'é ëd 729 éuro.
Ël prodot anterior ëspòrch a l'é ëd 45,9 miliard d'éuro.
La disocupassion a l'é dël 17,4%.

Ël president a l'é Kolinda Grabar-Kitarović (dal 2015).
Ël Prim Ministr a l'é Zoran Milanović.




#Article 197: Fransa (383 words)


La Fransa (France an fransèis) a l'é un pais dl'Euròpa ossidental, mèmber ëd l'Union Europenga.

A confin-a con Belgi, Lussemborgh, Gërmania, Svìssera, Italia, Mònaco, Spagna e Andorra.
Për la forma 'd soa part continental, ël pais a l'é ëdcò ciamà lEsàgon.
La capital a l'é Paris.
A l'ha na surfassa ëd 547.030 km² e a conta 65.600.000 abitant (2013), ël 13,1% dla popolassion dl'Union Europenga.

Ai 4 dë stèmber 1870 a l'é stàita proclamà la Tersa Repùblica.

Ant ël sécol ch'a fa XX la Fransa a l'é stàita amplicà an vàire conflit: le doe guère mondiaj, le guère d'Indocin-a (1945-1954) e d'Algerìa (1954-1962), j'antërvension an Ciad e an Zaire (1969-1984), an Lìban (1982-1987) e la guèra dël Gòlf (1991).

La popolassion a l'era 'd 62,3 milion d'abitant ant ël 2004 e ëd 64,3 milion ant ël 2009.

Dël 2013 a-i son ëstaje 810.000 nassense e 572.000 mòrt.

La disocupassion an Fransa a l'é a l'é al 10,6% (10,2% an Fransa metropolitan-a, dàit dël 2012).
Ij fré pùblich a son al 66% dël prodot anterior ëspòrch.
Dël 2007, ël passiv pùblich a l'é stàit dël 2,4% dël prodot anterior ëspòrch.
Ël 12% dj'abitant a viv sota la seuja dla miseria (908 éuro al mèis).
Ël tass ëd risparmi dle famije a l'é dël 16,8% (2011).

Lë 78% dl'eletricità a l'é fornì dai 58 reator nuclear an fonsion.
Ël rest dal carbon, ël gas, l'energìa idràulica e j'energìe arnovàbij (eòlich e fòto-voltàich, ch'a arpresento l'1% ëd la produssion).

Dël 2012 ël 2,26% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.

La Fransa a l'é ël pais pi visità al mond: dël 2013 ij torista a son ëstàit 84,7 milion.

 
Dal 1m ëd gené dël 2002 la Fransa a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, ch'a varda soa vos.

La Fransa (nòm ofissial: République française) a l'é na repùblica.
Ël parlament fransèis a l'é formà dal Senat (Sénat, con 331 senator) e da la Ciambrea Nassional (Assemblée Nationale, con 577 diputà).
Ël prim ministr a l'é sernù dal pressident e a partagia con chiel ël podèj esecutiv.
Ël president a l'é Emmanuel Macron (dal 14 maj 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Jean Castex

An Fransa a-i son anviron 36.000 comun-e, dont 3.000 a son cole con pi che 3.500 abitant.




#Article 198: Almagna (218 words)


L'Almagna (Deutschland an lenga tedesca) a l'é 'n pais dl'Euròpa sentral, mèmber ëd l'Union Europenga.

A confin-a con Danimarca, Polònia, Repùblica Ceca, Àustria, Svìssera, Fransa, Lussemborgh, Belgi e Pais Bass.
La capital a l'é Berlin.
A l'ha na surfassa ëd 357.022,90 km² e a conta anviron 80,5 milion d'abitant (2013), ël 16,1% dla popolassion dl'Union Europenga.

L'Almagna a l'é riunificasse dël 1990: apress l'adossion dël tratà d'unificassion dij 31 d'ost e la signadura dël tratà 'd Mosca dij 12 dë stèmber, l'adesion dl'Almagna oriental a la repùblica federal a l'é vnùita ai 3 d'otóber 1990.

La popolassion a l'era d'82,5 milion d'abitant ant ël 2004 e d'82 milion ant ël 2009.

La disocupassion a l'é al 7,5% (2010).
Dël 2012 ël 2,92% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.
Apopré ël 26% dl'eletricità alman-a a l'é fornìa da j'anstalassion nuclear.

L'Almagna (nòm ofissial: Bundesrepublik Deutschland) a l'é na repùblica federal.
Ël president a l'é Joachim Gauck (dal 2012).
Ël Prim Ministr (Bundeskanzler) a l'é Angela Merkel (CDU, dal 2005).

La Gërmania a l'é formà da 16 Ëstat Federaj (Bundesländer), elencà sì-sota:

Ij Länder a son peui sudividù an distret (Kreise); a-i na son complessivament 438.

Dal 1m ëd gené 2002 la Gërmania a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, vardé soa vos.




#Article 199: Grecia (103 words)


La Grecia (Ελλάς an grech) a l'é un pais dl'Euròpa meridional.
A confin-a con Albanìa, Macedònia dël Nòrd, Bulgarìa e Turchìa.
La capital a l'é Atene.
A l'ha na surfassa ëd 131.990 km² e a conta apopré 11.240.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

Dal 1967 al 1974 an Grecia a-i é staje la ditatura dij colonej.

La Grecia (nòm ofissial: Ελληνική Δημοκρατία) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Prokopis Pavlopoulos (dal 2015).
Ël Prim Ministr a l'é Alexis Tsipras (dal 2015).

Dal 1m ëd gené dël 2002 la Grecia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.




#Article 200: Italia (253 words)


L’Italia a l'é un pais dl'Euròpa meridional, mèmber ëd l'Union Europenga.

A confin-a con Fransa, Svìssera, Àustria, Slovenia, Vatican e Repùblica ëd San Marin.
La capital a l'é Roma.
A l'ha na surfassa ëd 301.318 km² e a conta anviron 60,2 milion d' abitant (2019)
Ai 31 dë dzèmber 1861, ël parlament a anviara ël prim censiment dla nassion: as conto apopré 22 milion d'abitant.

La popolassion a l'era ëd 57,9 milion d'abitant ant ël 2004 e ëd 60 milion ant ël 2009.

A vivo ant l'Italia 57468 spece animaj e pì che 33700 spece vegetaj.

L'Italia (nòm ofissial: Repubblica Italiana) a l'é na repùblica.
Ël President dla Repùblica a l'é Sergio Mattarella (dal 31 ëd gené dël 2015).
Ël Prim Ministr a l'é Giuseppe Conte.

Lë Stat a l'é formà da region, provinse e comun-e.
A-i son quìndes region a statù ordinari (Piemont, Liguria, Lombardìa, Véneto, Emilia-Romagna, Toscan-a, Umbria, Lassio, Marche, Abruss, Molise, Campania, Pulia, Basilicà, Calabria) e sinch region autònome a statù special (Val d'Osta, Trentin-Sud Tiròl, Friul-Venessia Giulia, Sicilia, Sardëgna).

L'anflassion a l'é al 0,8% (2009).

Dël 1862, su propòsta dël ministr a le finanse Quintin Sela, ël parlament a decreta che la lira piemontèisa a dventa la lira itàlica, rampiassand tute j'àutre monede an sël teritòri dla nassion.
Dal 1m ëd gené dël 2002 l'Italia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.

La lenga nassional a l'é l'italian.
Da banda 'd costa, a-i son tante lenghe locaj an tuta la nassion: vardé le vos dle region.




#Article 201: Lituania (1440 words)


La Lituania (Lietuva an lituan) a l'é un pais dël nòrd-est dl'Euròpa.

A confin-a con Letònia, Bielorussia, Polònia e Federassion Russa (exclave ëd Kaliningrad).
A l'é bagnà dal Mar Bàltich.
La capital a l'é Vilnius.
A l'ha na surfassa ëd 65.303 km² e a conta anviron 3.400.000 abitant.

Dal 2004 a l'é mèmber ëd l'Union Europenga, dont a l'ha la pressidensa dal 1m ëd luj 2013.

Ël teritòri dla Lituania a l'é formà a nòrd e a sud da colin-e moréniche d'aotëssa màssima antorn a 280 méter e a l'é rich ëd lagh d'orìgin glassial.
Ant la part sentral, ocupà an part dal bassin dël fium Nemunas, a së spantio bòsch e pasture.
La còsta, assè curta, a l'é pian-a e sabiosa, con banch an tra ij pì àot d'Euròpa.

Dal prim mileni aGC la zòna dël Nenumas a l'era abità daj balt.
Ij balt litoan a l'han ocupà la region ant ël sécol ch'a fa X, an organisand-se an tribù.
L'unificassion polìtica dël pais a l'é stàita possà nen mach dal creesse ëd rapòrt feodaj, ma ëdcò tanme reassion a la polìtica espansionìstica dl'órdin dij sivalié alman.
Cap dël pais a l'é dventà ël duca Mindanngas ch'as fa batesé dël 1251 e ant ël 1253 a arsèiv dal vësco ëd Roma Nossens IV la coron-a real.
Ant ël 1260 la fòrta contrarietà dij sò sùdit a lo possa a abiuré; sò sucessor a dovran ëmné ëd lòte sangonante contra ij crosià.
Ël ver fondator dlë stat litoan a l'é l'arsiduca Gedimin (1316-1341), ch'a pasia ël pais, a n'ameliora l'organisassion anterna e a men-a na goèra squasi contìnoa contra ij léton.
Cand a meuir, la Lituania a ten ëdcò teritòri fin-a a j'anviron ëd Minsk, Novgorod, Polock e Smolensk.
Ëdcò ël duca ëd Chijv a l'era vassal dël granduca ëd Lituania.
Ij crosià a ranfòrso j'atach contra la region an ampadronend-se dle zòne costiere e dël castel ëd Kovno; dal 1345 al 1382 a-i son ëstàite 96 ëspedission militar crosià contra la Lituania.
Ël prinsi Jagello a l'é forsà a dé a l'órdin dij sivalié alman na part dla region ëd Źmudź.
Pì tard Jagello as convertiss al cristianésim e, tanme marì d'Edvige d'Angiò, a dventa ëdcò re ëd Polònia con ël nòm ëd Ladislao II (1386-1434), an unificand Lituania e Polònia.
Mach antlora ant la capital Vìlnius as anstituiss un vëscovà e ij nòbij lituan as convertisso al cristianésim.
Bele che unìe, Polònia e Lituania a son restà indipendente e la Lituania a l'ha segoità a elege so granduca.
Sota 'l granduca Vitold (1392-1430) la Lituania a riva a soa màssima espansion: a metà dël sécol ch'a fa XV sò confin a rivo fin-a squasi a Mosca e, passà ël Dnepr, an Ucrain-a.
Ansema a la Polònia, la Lituania a arpossa an manera definitiva j'atach dij crosià con la bataja ëd Grunwald dël 1410.
A la fin dël sécol ch'a fa XV, a ancamin-a a esse mnassà da Mosca; për fé front a j'atach dj'armade moscovita, la diplomassìa lituan-a as avzin-a ancora ëd pì a la Polònia.
Dël 1569 a së stìpula l'Union ëd Lublin, ch'a compòrta l'ancorporassion dla Lituania a la Polònia.
Bele ch'a continoèissa a avèj n'aministrassion autònoma, j'aotorità sentraj a stasìo a Varsavia e, dël 1697, ël polonèis a dventa lenga ofissial an Lituania.
Dòp dla spartission dla Polònia dël 1795, na cita part dla Lituania, an sla riva snistra dël Nemunas, a passa a la Prussia, ma la pì part dël teritòri lituan a l'é pijà da la Russia.
Ij nòbij e ij paisan a preuvo a arviresse ant ël 1830-1831 e ant ël 1863 a la dominassion zarista, ma a-i riesso nen.
A la fin dël sécol ch'a fa XIX j'anteletoaj as buto a la testa dël moviment nassionalista e a ancamin-o a fé seurte ij prim giornaj an lenga lituan-a; ës moviment a l'é adressà nen mach contra la dominassion russa, ma ëdcò contra l'anfluensa dij nòbij polonèis.
Possà da la rivolussion russa dël 1905, as radun-a a Vilnius l'ansidit parlament lituan ch'a ciama inutilment l'autonomìa al zar.
Durant la prima guèra mondial ij partì polìtich lituan as buto d'acòrdi e ël 16 ëd fërvé dël 1918, sota la protession dl'esèrcit alman, a proclamo lë stat lituan andipendent e a eufro la coron-a a 'n prinsi alman.
A s'oponìa a cost govern ël Partì Comunista Lituan che, sota la goida ëd Michevičius-Kapsulus as ampadroniss dël govern e a ciama agiut al govern soviétich russ.
Ma dl'ost 1919 a torna al podèj ël govern ëd prima.
Dl'otóber 1920, durant la goèra polonèisa-soviética ël general polonèis Želigowski a pija Vilnius e j'anviron e a në diciara l'anession a la Polònia.
Ël govern lituan a l'aceta nen e as dev tramudesse la capital a Kovno fin-a al 1940.
Ant ël 1922 an Lituania, che antratant a l'era dventà na repùblica, a-i seurt na neuva constitussion e ël govern a buta an euvra n'arforma agraria ch'a colpiss ël latifond.
Ant ël gené dël 1923 l'esèrcit lituan a òcupa ël pòrt ëd Memel, ch'a fasìa part dla Prussia oriental, ancorporandlo coma teritòri autònom dla repùblica lituan-a.
Fin-a al 1926 a governo ij partì polìtich republican, ch'a siglo n'acòrdi con l'Union Soviética ëd nen agredisse.
Ant ël 1926 con un colp ëd man a va al podèj ël regim ditatorial dël pressident Smeton.
Dël 1934, Estònia, Letònia e Lituania a firmo l'Antèisa Bàltica, n'acòrdi ëd colaborassion, dzortut për la difèisa.
Dël mars 1939 l'Almagna a òcupa Memel e ël govern lituan a stìpula 'n neuv acòrdi con l'Union Soviética.
La sità ëd Vilnius e j'anviron, ocupà da l'Union Soviética a l'anvasion dla Polònia dlë stèmber 1939, a son rendù a la Lituania.
Ma ant ël 1940 a-i é n'àotr colp dë stat.
Ël neuv govern  ëd J. Paleckis a uniss la Lituania a l'Union Soviética, tanme repùblica soviética.
La Lituania a ven ocupà da j'armade alman-e durant l'anvasion dl'Union Soviética e, a la fin dla goèra, a torna sota 'l contròl dl'Union Soviética.
Cand ch'a-i dròca la muraja ëd Berlin, la Lituania a torna indipendenta.

Già abità an época mesolìtica, la region a goerna dl'era neolìtica (IV-II milegn aGC) mach oget d'ambra e siràmica.
Dël prim perìod dl'era cristian-a a-i resto bizó an argent e bronz.
Giumai dësblà ij castej an bòsch dl'àuta età ëd mes (sécoj IX-XIII), a-i resto ancor dij castej an pera a pianta quadrà o poligonal dël sécol ch'a fa XIV, soens sircondà da aglomerà urban con ëd ca patrissie da la rica decorassion gòtica (tanme ca Perkunas a Kaunas).
Apress lë spantiament dël catolicésim (1387) a l'é ancaminasse la costrussion d'edifissi religios, dont ël pì amportant a resta Sant'Ana a Vilnius (1500-1581); con l'antensifichesse dij rapòrt con j'àutri pais, a ancaminé dal sécol ch'a fa XVII a son fabricà vàire edifissi, cese e palass baròch (tanme la cesa ëd Santa Catlin-a a Vilnius, dël sécol ch'a fa XVIII) ampressiosìe ëd piture e sculture.
Da banda ëd sòn, as dësvlupa la pitura monumental (frësche dël monasté ëd Pažaislis davzin a Kaunas, ëd Delbene, M.A. Palloni e d'àutri) e la decorassion ëscultural (Sant Pé e Pàul ëd P. Peretti, G.M. Galli e àutri artista).
Unìa a la Russia dël 1795, la region a dësvlupa na soa scòla artìstica (scòla ëd Vilnius, 1793-1831) dont a fan part vàire artista d'ispirassion neo-clàssica, tanme l'architet L. Stuoka-Gucevius (1753-1798), ël pitor Smuglevičius (1745-1807) e lë scultor K. Jelkis (1782-1867).
Apress, ij sò anlev a dësvlupo tema romàntich e realista, tanme ij pitor V. Vankavičius e K. Ruseckas.
Da la mità dël sécol ch'a fa XIX le sità a chërso an pressa: as costruisso ca e edifissi pùblich an ëstil eclétich, antramentre che ant la pitura a së spantia viaman ëd pì la tendensa realista.
A l'ancamin dël Neuvsent a l'é fondà l'Academia nassional lituan-a, dont a fan part M.K. Čiurlionis (1875-1911) e jë scultor J. Zikars (1881-1944) e P. Rimša (1881-1961).
Pì tard a së spantia la corent costrutivista ëd V. Dubeneckis e V. Zemkalnis-Landsbergis, ma ël realism e le tendense nassionalìstiche a dòmino ancor për un pess.
Dël 1922 a-i nass la scòla artìstica 'd Kaunas, ch'a archeuj ij mej artista realista, tanme A. Žmuidzinavičius, P. Kalpokas e jë scultor V. Grybas e J. Mikenas.
Durant ël perìod soviétich, ij tema dominant a son ëstàit coj stòrich, dzortut coj gropà al passà arvolussionari o a 'l travaj, con artista tanme V. Mackevičius, A. Savickas, S. Usinkas; j'art aplicà a l'han trovà soa sbocadura dzortut ant ël setor dla mobilia.

L'anflassion a l'é a l'11%.

La Lituania (nòm ofissial: Lietuvos Respublika) a l'é na repùblica.
La pressidentëssa a l'é Gitanas Nausėda.
Ël Prim Ministr a l'é Ingrida Šimonytė (dal 2020).




#Article 202: Lussemborgh (103 words)


Ël Lussemborgh (Lëtzebuerg an lussemborghèis, Luxembourg an fransèis, Luxemburg an alman) a l'é un pais dl'Euròpa ossidental.

A confin-a con Fransa, Gërmania e Belgi.
La capital as ciama ëdcò Lussemborgh.
A l'ha na surfassa ëd 2.586 km² e a conta anviron 465.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

Ël Granducà dël Lussemborgh (nòm ofissial: Groussherzogtum Lëtzebuerg / Grand-Duché de Luxembourg / Großherzogtum Luxemburg) a l'é na monarchìa costitussional.
Ël granduch a l'é Henri (dal 2000).
Ël Prim Ministr a l'é Xavier Bettel (dal 2013).

Dal 1m ëd gené dël 2002 ël Lussemborgh a deuvra l'Euro.
Për savèjne dë pi, guarda soa vos.




#Article 203: Malta (104 words)


Malta a l'é un pais dl'Euròpa meridional.

Dantorn a confin-a mach con ël mar Mediterani.
La capital a l'é La Valëtta.
A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

An dzorpì dl'anglèis a Malta as parla ël malti l'ùnica lenga semìtica scrivùa ant l'alfabet latin, che a l'ha ëdcò tante paròle d’adoss italian-a dzortut ant la lenga sostnùa.

Malta (nòm ofissial: Repubblika ta' Malta / Republic of Malta) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Marie Louise Coleiro Preca (dal 2014).
Ël Prim Ministr a l'é Joseph Muscat.

Dal 1m ëd gené dël 2008 Malta a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.




#Article 204: Moldavia (378 words)


La Moldavia, nòm ufissial Repùblica ëd Moldavia (an romen Republica Moldova, përnonsià ) a l'é 'n pais sensa mar dl'Euròpa dl'Est, ch'a confin-a con la Romanìa a òvest e l'Ucrain-a a nòrd, est e sud. La capital a l'é Chişinău.
A l'ha na surfassa ëd 33.843 km² e a conta anviron 4.320.000 abitant, dont doi ters a son romenòfon e un ters a l'é russòfon.

La Moldavia a l'é stàita mèmber dle Nassion Unìe, dël Consèj d'Euròpa, dël WTO, dl'OCSE, dël GUAM, dël CSI, dël BSEC e d'àutre organisassion antërnassionaj. La Moldavia àor a mira a intré ant l'Union Europenga, e a l'ha aplicà 'l prim pian d'assion ëd tre agn ant l'àmbit dla Polìtica dë Vzinansa Europenga (ENP).

Ël nòm Moldavia a ven da l'omònim fium, dont la val a l'é stàita ël sènter polìtich dël Prinsipà ëd Moldavia fondà dël 1359. L'adoss dël nòm dël fium a l'é pa ciàir. Na conta a dis che 'l prinsi Dragoș a l'ha ciamà 'l fium parèj dòp avèj cassà n'ur con sò can Molda. Ël can, tròp strach, a l'é nijà ant ël fium, e sò nòm a l'é stàit dàit al fium e al prinsipà.

A l'adoss teritòri rumen, la Moldavia a l'é stàita gionzùa a l'Union Soviética apress la sconda guèra mondial.
Dël 1991, na vira dësblasse l'Union soviética, la Moldavia a l'é vnùita indipendenta con j'istess confin dla Repùblica Socialista Soviética ëd Moldavia.

Ël 29 Luj 1994 a l'é stàita adotà la neuva constitussion ëd Moldavia. Na binda dël teritòri moldav arconossù, a la riva est dël fium Dnìster a l'é passà de facto sot ël contròl dël goern secessionista dla Transnistria dal 1990.

As trata d'un pais dzortut agrìcol: a l'era ciamà la frutera dl'Union Soviética.
Dal cròl dl'Union Soviética, ël cit pèis dij servissi tersiari ant la conomìa dla Moldavia a l'ha tacà a chërse e a dominé 'l Prodot Interior Concc (ancheuj anviron 63,5%), 'me n'arzultà dël cal d'industria e agricoltura. Comsëssìa, la Moldavia a resta ël pais pì pòver d'Euròpa.

La Moldavia (nòm ofissial: Republica Moldova) a l'é na repùblica parlamentar con un pressident 'me cap dë stat e 'n prim ministr 'me cap ëd goern.
Ël president a l'é Maia Sandu
Ël Prim Ministr a l'é Aureliu Ciocoi (dal 2021).




#Article 205: Prinsipà ëd Mònaco (319 words)


Ël Prinsipà ëd Mònaco (Monaco an fransèis, Múnegu an dialet monegasch) a l'é 'n cit pais dl'Euròpa meridional.

A confin-a mach con la Fransa.
La capital a l'é Mònaco.
A l'ha na surfassa d'1,95 km² e a conta anviron 32.020 abitant.

Ël prinsipà a comprend Mònaco sità, Monte-Carlo (sità creà dël 1860), la Condamine (ël pòrt), Fontvieille a òvest e ël Larvotto a est.

Ël sit ëd Mònaco a l'era abità fin dai temp preistòrich.
A l'é stàit fondassion fenissa, focèisa, peui roman-a

Ant ël quàder dla lòta antra guelf e ghiblin, François Grimaldi, taparà via da Génoa, dël 1297 as ampadroniss ëd Mònaco travestì da monio coma ij sò òm.
Da sì a son ëvnuje sò stranòm ëd la Furbissia e ij doi monio armà ch'a figuro an sl'ansëgna dij Grimaldi.
Comsëssìa, a l'ha pa riussì a goernelo.

Dël 1308 un mèmber ëd la famija Grimaldi a l'ha catà la sgnorìa ëd Mònaco dai genoèis.
Carl I a l'é anstalasse a Mònaco dël 1331.
Ant ël 1489 l'indipendensa a l'é arconossùa.

Mònaco a l'é stàit sota protetorà spagneul, peui dventà ocupassion, dal 1524 al 1641, peui sota protession fransèisa dal 1641 al 1793.
Dal 1793 al 1814 a l'é stàit gionzù a la Fransa.
Peui a l'é passà sota 'l protetorà dël regn ëd Sardëgna dal 1815 al 1861, prima ëd torné sota la protession dla Fransa.

Menton e Ròca-brun-a, propietà dij Grimaldi, a son passà për tratà a la Fransa dël 1861, sota Napoleon III.

Ël Prinsipà ëd Mònaco (nòm ofissial: Principauté de Monaco, Principatu de Mùnegu an dialet monegasch) a l'é na monarchìa costitussional.
Ël prinsi a l'é Albert II (dal 2005).
Ël Prim Ministr (Ministre d'État) a l'é Serge Telle.

L'atività prinsipal a l'é ël torism.

Dal 1 ëd gené 2002 Mònaco a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.

Tute le matin a-i é ël mërcà ant la piassa d'Arme dla Condamine.




#Article 206: Montnèigr (211 words)


Ël Montnèigr (Crna Gora o Црна Гора an montneigrin) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con Serbia, Kosovo, Albanìa, Croassia e Bòsnia e Erzegòvina. A l'é bagnà a òvest dal mar Adriàtich.
La capital a l'é Podgorica.

A l'ha na surfassa ëd 13.812 km² e a conta apopré 600.000 abitant.

Ël Montnèigr a l'é sèmper stàit de facto indipendent. Soa indipendensa a l'é stàita ufissialment arconossùa dal Congress ëd Berlin dël 1878 (Prinsipà fin-a 'l 1910, peui regn).
Dël 1918 ël Montnèigr a l'é stàit inserì ant ël Regn dij Serb, Croat e Sloven (peui Regn ëd Jugoslavia). Dël 1945, quand che Tito a l'ha fondà la Repùblica Socialista Federal dla Jugoslavia, ël Montnèigr a l'ha fane part coma repùblica federà.
Dòp che la Jugoslavia a l'é dësblasse, ël Montnèigr a l'é restà unì a la Serbia ant la Repùblica ëd Serbia e Montnèigr.
Ai 21 ëd magg dël 2006 la popolassion dël Montnèigr a l'ha votà për dësgionz-se da la Serbia.
L'indipendensa dël Montnèigr a l'é stàita proclamà a Podgorica ai 3 ëd giugn dël 2006.

Ël Montnèigr (nòm ofissial: Република Црна Гора / Republika Crna Gora) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Filip Vujanović (da l'indipendensa).
Ël Prim Ministr a l'é Milo Đukanović (dal 2008).




#Article 207: Pais Bass (129 words)


Ij Pais Bass (ciamà ëdcò Olanda; Nederland an olandèis) a son un pais dl'Euròpa ossidental.

A confin-o con Gërmania e Belgi.
Le capitaj a son L'Aja e Àmsterdam.
A l'han na surfassa ëd 41.526 km² e a conto anviron 16.300.000 abitant.

A fan part ëd l'Union Europenga.

Ij Pais Bass (nòm ufissial: Koninkrijk der Nederlanden, Règn dij Pais Bass) a son na monarchìa constitussional.
Ël re a l'é Gulielm Lissànder (dai 30 avril 2013).
Ël Prim Ministr a l'é Mark Rutte (liberal, dal 14 d'otóber 2010).

Da na mira formal, ël Regn dij Paìs Bass a l'é formà da:

La part europenga dij Paìs Bass as compon ëd dódes Provinse:

Dal 1m ëd gené dël 2002 ij Pais Bass a deuvro l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.




#Article 208: Regn Unì (376 words)


Ël Regn Unì ëd Gran Brëtagna e Irlanda dël Nòrd a l'é në stat dl'Euròpa ossidental e a l'é formà da quatr pais: Anghiltèra (a sud), Gàles (a òvest) e Scòssia (a nòrd) ant la Gran Brëtagna; Irlanda dël Nòrd ant l'ìsola d'Irlanda.
A confin-a con la Repùblica d'Irlanda.
La capital a l'é Londra, ch'a l'é ëdcò la capital dl'Anghiltèra.
Ël drapò nassional a l'é lUnion Jack, adotà ofissialman dël 1801.
Ël Regn Unì a fa part dël Commonwealth e l'ha fàit part dl'Union Europenga.
A l'ha na surfassa ëd 244.820 km² e a conta apopré 63,9 milion d'abitant (2013), ël 12,7% dla popolassion dl'Union Europenga.

An dzorpì che Londra, àutre sità importante a son Manchester, Liverpool, Birmingham e Bristol an Anghiltèra, Cardiff, la capital dël Gàles, Edimborgh -la capital- e Glasgow an Scòssia, Belfast, la capital dl'Irlanda dël Nòrd.

La popolassion a l'era 'd 59,8 milion d'abitant ant ël 2004 e ëd 62 milion ant ël 2009.

Ël Regn Unì a l'é na monarchìa costitussional; dal 1952 ël cap dlë stat a l'é l'argin-a Elisabeta II.

Ël Regn Unì a l'é na democrassìa parlamentar.
Ël parlament a l'ha doi branch: la Ca dij Comun (elegiùa a sufrage universal) e la Ca dij Lord, con 1223 segg, dont 752 a son arditari, 26 a van al clero anglican (dont j'arsivësco ëd Canterbury e York), 435 a son nominà dal re sensa che la caria a peussa esse ardità.
Ël prim ministr a l'é Theresa May (conservator, dal 13/07/2016).

Ël Regn Unì a l'ha nen na constitussion, ma as res ansima a 'd laj fondamentaj che a ancaminé dal sécol ch'a fa XIII a l'han limità sempe 'd pì ël podèj dij monarca.

La moneda dël Regn Unì a l'é la sterlin-a.
J'amportassion dla nassion a ven-o për ël 53,3% da l'Union Europenga, për ël 13,6% da jë Stat Unì, për ël 17,6% daj pais an dësvlup.
J'esportassion a van për ël 57,7% ant l'Union Europenga, për ël 13,3% ant jë Stat Unì, për ël 17,1% ant ij pais an dësvlup.
Dël 2012 l'1,72% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup; sempre dël 2012 ël passiv pùblich a l'é stàit anviron dl'8% dël prodot anterior ëspòrch (scond ël Fond monetari antërnassional).




#Article 209: Romanìa (674 words)


La Romanìa (România an romen) a l'é na repùblica semi-pressidensial unitaria ch'as treuva fra 'l Sénter e 'l Sud-Est dl'Euròpa, a nòrd ëd la granda penìsola balcànica e a la costa òvest dël mar Nèir. A confin-a con l'Ungherìa, la Serbia, l'Ucrain-a, la Moldavia e la Bulgarìa. A coata na surfassa ëd 238,391 kilométer quàder e a l'ha 'n clima temperà-continental. Con sòj 20.1 milion d'abitant a l'é 'l nùmer set fra 'j pais pì popolos ch'a son mèmber dl'Union Europenga. Soa capital e sità pì amportanta a l'é Bùcarest, la nùmer ses fra le sità pì grande dl'Union Europenga.

La Romanìa a l'ha apopré j'istess termo dl'antica provinsa Dacia ant l'Imperi Roman e a l'é formasse parej quand che dël 1859 ij prinsipà ëd Moldavia e Valachia a son bindasse sota l'istess monarch, ch'a goernava tùit ij doi an union përsonal. A l'ha otnù l'indipendensa da l'Imperi Otoman dël 1877. A la fin dla I Guera Mondial la Transilvania, la Bucovin-a e la Bessarabia a l'han unisse a l'esistent sovran Regn ëd Romanìa. A la fin dla II Guèra Mondial l'URSS a l'ha ocupà la region a nòrd est, che peui a l'é dventà lë stat a part ëd Moldavia. La Romanìa a l'é donch dventà në stat sossialista e mèmber dël Pat ëd Varsavia. Apress la Rivolussion dël 1989 la Romanìa a l'ha anandià la transission a la democrassìa e a la conomìa mercantil capitalista.

Da col moment-lì le cianse 'd vita a l'han ameliorà motobin, e ancheuj la Romanìa a l'é 'n pais con na chërsenta class media e àuta e n'àut pontegg ant ìndes ëd dësvlup uman. A l'é rintrà ant la NATO dël 2004, e ant l'UE dël 1m Gené 2007. Apress la lesta chërsùa conòmica dj'agn 2000, la Romanìa a l'é dventà na conomìa fondà për la pipart an sij servissi, ma a l'é dcò industrial, an produvend angign e energìa elétrica, con ëd frere 'mé Dacia Viture e OMV Petrom. Anviron ël 90% dla popolassion as consìdera praticanta ëd religion cristian-a ortodòssa, e a son parlant nativ ëd lenga romen-a, na lenga romanza oriental. Con na sgnora stòria coltural, an Romanìa a-i son stàit e a-i son bele adess d'artista, ëd mùsich e d'anventor, e as peul trové tante atrassion torìstiche 'mé 'l Castel ëd Dràcula.

Romanìa a ven dal latin romanus, ch'a veul dì sitadin ëd Roma. Ël prim usage ch'as conòss d'ës nòm as rëscontra dël sécol 16 ant jë scrit ëd n'umanista ch'a scrivìa an italian mentre ch'a viagiava për la Transilvania, la Moldavia e an particolar la Valachia.

Ël pì vej document ch'an resta an lenga romen-a, na litra dël 1521 stranomà Letter of Neacșu from Câmpulung a l'é notòria përchè a conten ël prim rëscontr dël nòm dël pais: la Valachia a l'é mëssionà con ël nòm ëd Țeara Rumânească (La tera romen-a, teara dal latin terra, tèra; an romen corent a së scriv Țara Românească).

Doe scriture, român e rumân a son stàite dovrà a l'istessa manera fin-a che ij dësvlup sociolenghìstich a l'han mnà a la diferensa 'd sust antra dle doe forme: rumân a l'é passà a significhé travajeur angagià për débit, mentre român a l'ha mantù 'l sust étnich. Apress l'abolission dla servitù dël 1746, la paròla rumân a l'é viaman perdùsse e a l'é restà român. Tudor Vadimirescu, un comandant rivolussionari dël prinsipi dël sécol ch'a fa XIX, a l'ha dovrà la paròla Rumânia për arferisse mach al prinsipà ëd Valachia.

Ël dovrage dël nòm Romania për arferisse a la patria ëd tùit ij Romen, con sò sust modern, a l'é documentà pr'ël prim bòt al prinsipi dël sécol ch'a fa XIX. Ël nòm a l'é stàit peui vnù ufissial da l'11 Dzémber 1861.

Dl'otóber 1940 la gionta fassista d'Ion Antonescu a l'é dësbarassasse dël re Carl e a l'é lijassse a Hitler.

La moneda dla Romanìa a l'é ël leu.

La Romanìa a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Traian Băsescu (conservator, dal 2004).
Ël Prim Ministr a l'é Victor Ponta (sossial-democràtich, dal maj 2012).




#Article 210: Russia (152 words)


La Federassion Russa (Российская Федерация o mach Россия an russ) a l'é un pais dl'Euròpa e dl’Asia.

A confin-a con Norvegia, Finlandia, Estònia, Letònia, Bielorussia, Lituania, Polònia, Ucrain-a, Geòrgia, Aserbaigian, Kazakistan, Cin-a, Mongòlia e Corea dël Nòrd.
La capital a l'é Mosca.
A l'é 'l pì grand stat dël mond, con na surfassa ëd 17.075.200 km², e a conta 142.470.272 abitant.
La speransa ëd vita a l'é dë 70 agn.

La Russia a goerna ël 6,4% dj'arserve mondiaj ëd petreuli e ël 25% dj'arsorse an gas.
Ël 34,4% ëd j'esportassion dla Russia a l'é arpresentà dal petreuli (258,4 tonelà dël 2007).

La strutura conòmica anterna dla Russia a l'é

Ël càrich fiscal a monta al 14,2% dël PAL.

La Federassion Russa (nòm ofissial: Российская Федерация) a l'é na repùblica federal.
Ël president a l'é Vladimir Vladimirovič Putin (Russia unìa, dai 7 ëd maj 2012).
Ël prim ministr a l'é Dmitrij Anatol'evič Medvedev.




#Article 211: Slovenia (136 words)


La Slovenia (Slovenija an sloven) a l'é un pais dl'Euròpa centro-oriental.

A confin-a a òvest con l'Italia, a nòrd con l'Àustria, a est con l'Ungherìa, a sud e a est con la Croassia. A l'é bagnà a sud-òvest dal mar Adriàtich.
La capital a l'é Lubian-a.
A l'ha na surfassa ëd 20.273 km² e a conta apopré 2 milion d'abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

La Slovenia a l'é dventà indipendenta ij 25 ëd giugn dël 1991.
Da antlora a l'ha dij contrast con la Croassia a propòsit dle frontere.

La Slovenia (nòm ofissial: Republika Slovenija) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Danilo Turk (dal 2007).
Ël Prim Ministr a l'é Borut Pahor (dal 2008).

Dal 1m ëd gené dël 2007 la Slovenia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.




#Article 212: Spagna (115 words)


La Spagna (España an ëspagneul) a l'é un pais dël sud-òvest dl'Euròpa.
A confin-a con Portugal, Fransa, Andorra e Gibiltèra.
La capital a l'é Madrid.
A l'ha na surfassa ëd 504.645 km² e a conta 47 007 367 abitant (2018).

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

La Spagna (nòm ofissial: Reino de España) a l'é na monarchìa constitussional.
Ël rè a l'é Flip VI (dal 19 giugn 2014).
Ël Prim Ministr a l'é Pedro Sánchez (PSOE).

La disocupassion an Spagna a l'é a l'11,3%.
Dël 2008 ël passiv a l'é stàit dël 3,8% dël prodot anterior ëspòrch.

Dal 1m ëd gené dël 2002 la Spagna a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, varda soa vos.




#Article 213: Ucrain-a (692 words)


LUcrain-a (an ucrain: Україна, trasliterà Ukrajina, [ukrɑˈjinɑ]) a l'é në stat ëd l'Euròpa dl'Est.
Da na mira literal, sò nòm a veul dì Tera 'd confin. L'Ucrain-a a confina con la Russia a est e nòrd-est, con la Bielorussia a nòrd-òvest, con la Polònia, la Slovachia e l'Ungherìa a òvest, con la Romanìa e la Moldavia e sud-est, con ël Mar Nèir a sud e 'l Mar d'Azov a sud-est. A l'ha na surfassa ëd 603,628 km2, ch'a la rend ël pais pì grand dont ël teritòri a resta tut an Euròpa.

Ël teritòri dl'Ucrain-a a l'é stàit abità për la prima vira almen 44 mila agn fa, e a podrìa esse stàit sia 'l prim pòst anté ch'a son stàit anlevà dij cavaj, sia l'Urheimat (leu d'orìgin) dla lenga pròto-indo-europenga.

Ant l'Età ëd mes la zòna a l'é vnùa 'l sénter dla coltura est-slava, për la chërsùa dël potent stat ëd Rus' ëd Kiev. Apress la fin dël sécol ch'a fà XIII, l'Ucrain-a a l'é stàita pretendùa, goernà e spartìa da vàire podèj. L'Hetmanà Cosach a l'ha predominà e a l'ha fiorì durant ij sécoj XVII e XVIII, ma l'Ucrain-a dësnò a l'é sémper restà spartìa fin-a a soa constitussion da repùblica soviética dël sécol XX, dventand në stat independent mach dël 1991.

L'Ucrain-a a l'é stàita për vàire temp un grané për tut ël mond grassie a sò seul dru. Dël 2011 a l'era 'l ters pì grand esportator ëd forment, quand che 'l 2011 a l'é stàit n'ann pì produtiv che 'l sòlit. L'Ucrain-a a l'é un-a dle region pì anteressante da la mira dle tère agrarie. An dzorpì, ël pais a l'ha dësvlupà n'industria con dij pich d'ecessional tecnologìa ant l'angegnerìa reospassial e ant j'angign industriaj.

L'Ucrain-a a l'é në stat unitari fàit da 24 oblast (provinse), na repùblica autònoma (Crimea) e doe sità con statù special: Kiev, capital e sità pi granda, e Sebastòpoj, anté ch'a stà la Flòta dël Mar Nèir dle fòrse armà russe, apress n'acòrd ëd locassion. An Ucrain-a a-i é 'n sistema semi-pressidensial con branche legislativa, esecutiva e giudissiaria separà. Da la dissolussion dl'Union Soviética, l'Ucrain-a a l'ha la sconda forsa armà pì numerosa d'Euròpa, apress cola dla Russia.

Ant ël pais a vivo 44,6 milion ëd përson-e, dont ël 77,8% a son d'etnìa ucrain-a, con pcita presensa ëd russ (17%), bieloruss e romen. L'ucrain a l'é la lenga ufissial dl'Ucrain-a; sò alfabet a l'é sirìlich. Ël russ a l'é ëdcò tant parlà. Le doe lenghe a së smijo motobin. La religion pì spantià a l'é l'cristianésim ortodòss, ch'a l'ha motobin anfluensà la coltura, la mùsica e l'architetura ucrain-e.

Ël nòm Ucrain-a a ven dal vej slav d'est ukraina, formà da u dapé e la rèis slava kraj, visadì tèra. Donch ukraina a veul dì a la bordura, o ch'a confin-a. An ucrain krajina a veul dì mach pais, tèra.

J'uman dantorn e andrinta l'Ucrain-a a armonto al 32 mila aGC, con preuve ëd la coltura gravetian-a sij mont ëd Crimea. Dël 4500 aGC la Coltura Cucuteni-Trypilian-a a l'é chërsùa ant na larga zòna ch'a comprend dij tòch ëd la moderna Ucrain-a, dont Trypilia e l'antrega region dël Dnìper-Dnìster. Durant l'età dël fer la tèra a l'é stàita abità daj Cimerian, da jë Sìtich e dai Sarmàtich. Fra 'l 700 aGC e 'l 200 aGC a l'é stàita part dël regn sìtich, Sitia.

Pì tard, le colònie dl'Antica Grecia, dl'Antica Roma e dl'Imperi Bisantin, 'me Tira, Òlbia Pòntica e Tmutarkan, a son stàite fondà, a ancaminé dal sécol VI aGC, arlongh la còsta nord-est dël Mar Nèir, e a son dësvlupasse bin fin-a 'l sécol VI dGC. Ij Gòt a son stàit sì ma peui a son passà j'Unn da j'agn 370 dGC. Dël sécol VII dGC la region dl'atual Ucrain-a d'est a l'era ël sènter dla Veja Granda Bulgarìa. A la fin dël sécol, la pipart dle tribù bùlgare a son migrà vers ëd diression diferente, e ij Casar a l'han pijà ste tère.

La valuda dl'Ucrain-a a l'é la hryvnia.

L'Ucrain-a a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Petro Porošenko (da giugn 2014).
Ël Prim Ministr a l'é Volodymyr Groysman.




#Article 214: Ungherìa (495 words)


L'Ungherìa (an ungherèis Magyarország ) a l'é 'n pais sensa mar ant l'Euròpa sentral. As treuva fra 'l bassin dij Carpass e a l'é limità da la Slovachia a nòrd, da Ucrain-a e Romanìa a est, Serbia e Croassia a sud, Slovenia a sud-est e àustria a òvest. A l'ha na surfassa ëd 93.030 km² e a conta anviron 10 milion d'abitant. La sità magior e capital a l'é Budapest. L'Ungherìa a l'é mèmber dl'Union Europenga, dla NATO, dl'OCDC, ël Grup ëd Visegrád e dl'àrea Schengen. La lenga ufissial a l'é l'ungherèis, ch'a l'é la pì parlà lenga nen indo-europenga ant l'Euròpa.

Apress ij passagi an sa landa dij Selt, dij Roman, dj'Unn, djë Slav, dij Gépid e dj'Àver, l'Ungherìa a l'é stàita fondà vers la fin dël sécol ch'a conta IX dal grand prinsi ungherèis Árpád, cap ëd tute le tribù, con la Honfoglalás (conquista dla marepatria). Sò anvod Stevo I d'Ungherìa a l'ha regnà da l'ann 1000, e a l'ha convertì 'l pais a regn cristian. Për ël sécol ch'a conta XII, l'Ungherìa a l'era chërsùa e dventà na media podensa d'Ossident. Apress la bataja ëd Mohács dël 1526, l'Ungherìa Medieval a l'é robatà e a l'ha passà sentesinquanta agn sogetà da l'ocupassion otoman-a (1541-1699). L'Ungherìa a l'é donch passà al goern dj'Asborgh e dal 1867 ij posson identitari ungherèis a l'han cissà 'd grande concession ëd podèi indipendent e la gionta dël nòm dël pais al nòm dël grand imperi austrìach dont a l'era part, ch'a l'é dventà Imperi Àustro-ungherèis (1867–1918).

J'atuaj termo dl'Ungherìa a son stàit stabilì dal Tratà ëd Trianon dël 1920, dòp la I Guèra Mondial, quand che 'l pais a l'ha perdù lë 71% ëd soe tere, ël 58% ëd soa popolassion e 'l 32% dla gent étnica ungherèisa. Ant la II Guèra Mondial l'Ungherìa a l'é stàita da la part dl'Podense dl'Ass, suferend motobin ëd dann. L'Ungherìa a l'é donch passà sota l'anfluensà dl'URSS, ch'a l'ha possà për stabilì na ditatura comunista dura quaranta agn (1947-1989). Ël pais a l'ha avù 'n ròl fondamental ch'a l'ha ablì d'atension da tut ël mond, prima con la Rivolussion ungherèisa dël 1956 e la duvertura dël termo con l'Àustria dël 1989, ch'a l'ha dësmontà l'isolament antra 'l mond capitalista e 'l comunista, an portand al colass dël blòch comunista e al cròl dël mur ëd Berlin.

Ël 23 Otóber 1989 l'Ungherìa a l'é vnùa na repùblica democràtica parlamentar, e a l'é considerà 'n pais dësvlupantse. L'Ungherìa a l'é n'avosà pais torìstich ch'a abliss 10.675 torista për ann (2013). As treuva an Ungherìa ël pì grand sistema 'd cave d'eva termal dël mond e lë scond pì grand lagh termal dël mond (Lagh Héviz), ël pì grand lagh dl'Euròpa sentral (Lagh Balaton), e la pì granda prairìa natural an Euròpa (ël Parch Nassional d'Hortobágy).

L'Ungherìa (nòm ofissial: Magyar Köztársaság) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é János Áder (dal 2012).
Ël Prim Ministr a l'é Viktor Orbán (Fidesz, dal 2010).




#Article 215: Equassion algébrica (377 words)


Nequassion algébrica a l'é n'ugualiansa dla forma , anté che  a l'é un polinòmi.
Ël gré dël polinòmi a l'é ëdcò ciamà gré dl'equassion.
Ij coefissient dël polinòmi a son ciamà coefissient ëd l'equassion.
Minca x ch'a sodisfa l'ugualiansa p(x)=0 a l'é ciamà solussion o rèis.

Ël teorema fondamental dl'àlgebra a fortiss che minca equassion algébrica a coefissient compless ëd gré  a l'ha 'd solussion.
Parèj, si  a l'é l'equassion, con  e si  a n'é solussion, për ël teorema 'd Ruffini l'equassion a resta equivalenta a  anté che q(x) a l'é 'n polinòmi mònich ëd gré n-1.
Si n-10 as peul apliché torna 's rasonament fin-a a oten-e n'equassion equivalenta dla forma  anté che  a son le solussion distinte dl'equassion e  soe multiplissità (o órdin), con .
Da sòn a-i ven che përchè  a sia solussion ëd multiplissità  dl'equassion p(x)=0 a venta e a-i basta che , anté che  a son le prime  derivà ëd p.

Ch'as considera adess n'equassion algébrica p(x)=0 dont tuti ij coefissient a sio 'd reaj e dont  a sia solussion ëd multiplissità ; antlora ëdcò  a l'é solussion dël midem órdin .
Donca minca equassion algébrica a coefissient reaj ëd gré dispar a l'ha almanch na solussion real.

J'equassion algébriche ëd gré fin-a al quart a admëtto fórmole algébriche për trové le solussion, visadì le solussion a son otnùe an fonsion dij coefissient an dovrand na quantità finìa d'adission, multiplicassion, sotrassion, division, estrassion ëd rèis.
Sòn a l'é già pì nen possìbil për j'equassion algébriche generaj ëd quint gré, 'me dimostrà da Abel dël 1824 (la dimostrassion a l'é stàita pùblicà an sël giornal ëd Crelle).

N'enonsià esplìcit ëd condission necessarie e bastèivoj për che n'equassion algébrica as peussa arzòlve ëd fasson algébrica a l'é stàit otnù da Galois.
An terminologìa moderna a fortiss che n'equassion algébrica a l'é arzolùbil për radicaj si e mach si lë strop ëd Galois associà a l'é në strop arzolùbil.

Dàita n'equassion ëd prim gré ax+b=0 a coefissient ant un camp, con , l'ùnica solussion a l'é .

Përchè n'equassion ëd second gré  a coefissient ant un camp, con , a l'abia 'd solussion, a venta e a-i basta ch'a-i sia ant ël camp n'element  tal che .
Ant ës cas-sì le solussion a son .




#Article 216: Metropolitan-a ëd Turin (670 words)


La Metropolitan-a 'd Turin a l’è un mojen ëd traspòrt pùblich dotà dël sistema ëd guida automàtica VAL, ativà ant soa prima part dël 4 ëd fërvé dël 2006 an ocasion dij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX.

A diferensa ëd Roma e Milan, per vàire agn a Turin a-i è pa mai ësta-ie un servissi ëd metropolitan-a, contut che ant j’agn ’30 dël Neuv-sent, con l'arfassiment dla via sentral, via Roma, a l'avèisso creà na galarìa sot a la strà ch’a l'avrìa dovù fé part ëd na linia sot-tèra.
Mach dël novémber dël 1995 a l’è stàit aprovà ël proget ëd la linea Camp Vòl – Pòrta Neuva, dal confin òvest ëd la sità a le pòrte ëd Colegn, fin-a a la stassion prinsipal dla ferovìa; belavans a-i era nen basta ëd finansiament per soa costrussion. Dl’avril dël 1999 a l’è stàit garantì un finansiament al 60%; ant l’istess ann a l’è stàit aprovà ël progèt che ai 9,6 km originaj dla linia a l’avrìa giontajne d'àotri 4,6 km, për ëslonghé  ël percors da Pòrta Neuva fin-a a la stassion dël Lingòt. Ij travaj a son ancaminasse da na mira ofissial dël 19 dë dzèmber dël 2000. 

Ël prim tòch, da Fermi a Pòrta Neuva, a l’è longh 9,6 km e a l'ha 15 ëstassion. Da na mira técnica, la metropolitan-a ëd Turin a resta na còpia precisa dla metropolitan-a ëd Lille, an Fransa: a l’han mantnù le mideme amzure. La GTT (Gruppo Torinese Trasporti), ch’a gestiss l’euvra, a vàluta che për cost trat-sì ël temp ëd përcorensa mojen a sarà ëd 15 minute. 
La stassion Fermi, cola Paradis ch'a-j ven dapress e ’l depòsit dij treno as treuvo ant la comun-a ëd Colegn. Ën intrand ant la sità, la metropolitan-a a cor sot a Cors Fransa, për peui viré anvers a Pòrta Susa, passé sot a Cors Vitòrio Emanuel II e rivé a Pòrta Neuva.  

La galarìa ch’a men-a ij treno dal depòsit ëd Colegn fin-a a la veja stassion ëd Pòrta Susa a l’é stàita livrà dël giugn dël 2004. Ël 4 ëd fërvé dël 2006 a l’è stàit inaugurà ël tragit Fermi-XVIII Dzèmber; lë pcit tragit XVIII Dzèmber-Pòrta Neuva a l'è stait duvertà dl'otóber dël 2007.

Ij travaj për la costrussion dël tragit Pòrta Neuva-Lingòt a son ancaminasse dël 2006 e a dovrìo terminé dël 2010. Ël cost ëd realisassion dël proget antregh, da Colegn al Lingòt, a dovrìa esse d’apopré 966 milion d’euro.

Le stassion, ch’a resto an mojen-a a 550 méter l'un-a da 'nt l'àotra, a l’han na longhëssa ëd 60 m, e con lòn a peulo pijé dij treno longh 52 méter, con na capassità ëd 440 passagé. Mach le stassion dë scambi Pòrta Neuva e Pòrta Susa a saran pì grande. Le stassion a son stàite dissegnà da lë Studi Bernhard Kohn  Associés. Ël sistema dovrà a l’é ël VAL, progetà da l’asienda fransèisa Matra, catà da Siemens e integrà ant ël Siemens Transportation System.

Con n'andi mojen ëd 32 km/h, la capacità dla linia a sarà ëd 15000 passagé l’ora an minca sens ëd marcia. L’antrames ëd temp antra ël passagi ëd doi treno a sarà mach ëd doi minute bele che ant j’ore pì traficà.  
A son ëdcò previst djë slongh ëd tragit, a parte dal 2010, a òvest ëd Colegn anvers a Rosta e a sud dël Lingòt anvers  a Piassa Bengasi. D'antramentr as progeta la sconda linia ëd metropolitan-a: l’orientament general a sarà nòrd-sud e a passerà për ël sènter sità (Piassa Castel), ën ancrosiand la Metro 1 a Pòrta Neuva. A smija sigur ch’a partirà da Orbassan, ma a l’é anco' ancerta l’àutra destinassion (Mapan, San Mò ò La Venerìa).

Ij travaj djë sgav ëd la metropolitan-a a l'han përmetù dle dëscuverte archeològiche: a Colegn a l'han dëscoatà na gròssa necròpoli longobarda con pì che stanta sotrure.

L'atual linia 1. A l'é pensasse, ma pa ancor aprovasse, na slonga da la stassion Fermi fin-a Rosta.

Dal 5 otóber 2007, la Metropolitan-a ëd Turin a fonsion-a con cost orari-sì:




#Article 217: Bertrand Russell (1352 words)


Filòsof e matemàtich.
Bertrand Arthur William Russell, cont ëd Kingston, a l'era nassù a Trellek, ant ël Monmouthshire (Gàles), ël 18 ëd mars dël 1872.

Scond ëd doe masnà, sò pare a l'era fieul ëd John Russell, ch'a l'era stàit prim ministr, soa mare fija dël second Lord Stanley d'Alderley.
Restà orfanin ch'a l'avìa tre agn, a l'era andàit a abité da sò grand ëd pare; contra la volontà 'd sò pare a arsèiv na rèida educassion puritan-a.
Apress avèj arseivù n'anstrussion për la pì part privà, durant la qual a l'avìa ëdcò amprendù bin fransèis e alman, dl'otóber 1890 a intra al Trinity College a Cambridge, andoa a studia matemàtica e filosofìa e anté ch'a treuva ëd professor tanme Whitehead e McTaggart e a fa amicissia con gent 'me George Edward Moore, Lytton Strachey, George Macaulay Trevelyan  e ancor d'àutri.
Për tuta la vita a l'é stàit angagià ant ël sossial e la polìtica.
Apress avèj vagnà un concors an matemàtica, as vira vers la metafìsica, dont as diplòma.
Finì jë studi a vintedoi agn, as trasferiss a l'ambassà dël Regn Unì a Paris e l'ann apress, dlë dzèmber 1894, as maria con Alys Pearsall Smith a Westminster.
Anteressà ai problema sossiaj, a decid ëd tramudé a Berlin, tèra dël sossialism; da costa vìsita a scriv German social democracy.
Apress, la cobia a va abité ant un cit ciabòt davzin a Haslemere, anté che Russell a dédica sò temp ai sò studi ëd filosofìa.
Apress un viage ëd doi agn ant jë Stat Unì, andoa a studia le geometrìe nen euclidée, a términa dël 1897 un travaj ansima ai fondament ëd la geometrìa, anté ch'a sërcava ëd dimostré l'indipendensa e la superiorità ëd metafìsica e epistemologìa rispet a la lògica matemàtica ch'a nassìa an coj agn.
A mostra peui siense polìtiche a Leeds.
Fondamental për l'evolussion ëd sò pensé a l'é la partissipassion ant ël 1900 al congress antërnassional dij matemàtich a Paris, anté ch'a intra an relassion con la scòla ëd Peano, lòn ch'a-j fa cambié idèja an sla lògica.
Apress ël congress a studia ij travaj ëd Peano.
Peui a travaja a dësvlupé e estende la lògica matemàtica ëd Peano e Frege.
Con soa fomna, a tramudo ant na cita ca davzin a Oxford.
Ëd tansantan a chita la filosofìa për n'angagg polìtich pì diret.
Dël 1910 a-i seurt ël prim volum dij Principia mathematica e a torna a Cambridge tanme letor an lògica.
A passa n'àutr perìod an Mérica, antè ch'a mostra 'n cors (frequentà ëdcò da Thomas Stearns Eliot) a l'Università ëd Harvard.
Dventà passifista, a chita sò ideaj liberaj e dël 1914 a rintra ant ël Partì Laborista.
A lë s-ciòp dla guèra soe idèje a lo fan ëslontané da l'ansegnament e a ven licensià dal Trinity College.
A-j eufro un pòst a l'Università ëd Harvard, ma a riess nen a oten-e ël passapòrt.
Dël 1918 as fa ses mèis ëd përzon për via d'un sò artìcol passifista publicà an sël Tribunal; an cost perìod a scriv Introduction to mathematical philosophy.
Ant ël 1920 a vìsita la Russia e a stërma nen soe crìtiche al sistema totalitari ch'as prontava.
Peui a va an Cin-a a ten-e ëd lession ëd filosofìa a l'Università 'd Pechin; ant la prima dël 1921 a pija la polmonìa e për tre sman-e a resta an broa dla mòrt (chèich giornal giaponèis a dan fin-a la notissia ch'a l'é mòrt).
Rintrà dlë stèmber 1921, a maria Dora Black.
Për ses agn la cobia a viv d'invern ant na cita ca a Chelsea e d'istà davzin a Lands End (anté che chiel a travaja a lìber amportant).
As vagna da vive an fasend ëd lession, con ël giornalism e an ëscrivend lìber ëd sucess 'me A.B.C. of atoms, The A B C of relativity, On education.
Dël 1922 e 1923 a l'é candidà laborista al parlament a Chelsea; soa fomna a l'é candidà ant ël 1924.
Ant ël 1924 e 1927 a ten ëd lession ant jë Stat Unì.
An tra 'l 1927 e 'l 1932, con soa fomna, a duverta na scòla për masnà a Petersfield për podèj verifiché soe idèje pedagògiche, ma j'arzultà a son deludent.
A resta a Petersfield fin-a ch'a divòrsia dël 1935.
Dal 1938 al 1944 a mostra an vàire università merican-e e anglèise; dal City College ëd New York a l'é barà fòra për comportament imoral.
A resta pòch ëdcò a la Fondassion Barnes, an Pennsylvania.
Dël 1944 a l'é torna anvità a andé a Cambridge.
Dël 1948 a l'ha n'assident ëd reoplan, ma as salva an noand.
Dël 1950 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.
Dël 1961 (a otanteneuv agn) as pija n'àutra curta condan-a për l'organisassion ëd na manifestassion anti-militarista.
Dël 1962 a adressa un message a Kennedy e Chruščëv për na solussion passìfica dla crisi ëd Cuba.
A armonta al 1963 la fondassion dl'Atlantic Peace Foundation e dla Bertrand Russell Peace Foundation, la prima con ëd but dë studi e arserca, la sconda për sosten-e j'assion mirà a frené la corsa a j'armament e a giuté ij pòpoj oprimù.
Mersì a costa, dël 1966 Russell a riess a anstituì un tribunal antërnassional contra ij crìmen ëd guèra (ciamà Tribunal Russell) ch'a arconòss jë Stat Unì colpèivoj ëd genossidi an Vietnam.
E për contrast an sla situassion dël Vietnam, a seurt dal Partì Laborista.

A meuir a Plas Penrhyn, ant j'anviron ëd Penrhyndeudraeth Merioneth (Gàles setentrional), ël 2 ëd fërvé dël 1970, ëd na fòrta anfluensa.
Trantetré agn prima a l'avìa già scrivù sò tilèt da mòrt: A coj ch'a son restaie, chiel a smijava, bele da vej, n'òm content e sodësfàit e sòn, sensa gnun dùbit, dzortut për soa salute ecelenta, da già che da na mira polìtica ant ij darié agn chiel a l'era pà men isolà che Milton apress dla restaurassion. A l'era ël darié dzorvivù ëd n'época giumai mòrta.

L'aspet fondamental ant la filosofìa ëd Russell a l'é la lògica.
Soe idèje ansima a la metafìsica e l'ética, an sla natura e le relassion ëd materia e ment a son fòrt modificasse ant ël cors ëd soa vita, 'me conseguensa d'aplicassion tavòta pì ancreuse ëd sò métod lògich.
Chiel a preferìa classifiché soa filosofìa pa 'me idealism o realism, ma pitòst coma atomism lògich, dagià che lòn ch'a caraterisa sò travaj a l'é l'usage dl'anàlisi lògica tanme metodologìa e soa convinsion che con sòn as peul rivé ai fàit atòmich.
Sò prim arzultà amportant a l'é stàit ëd liberé l'anàlisi lògica da la dominassion ëd la gramàtica ordinaria e d'armarché che la forma gramatical ëd n'enonsià soens a faliss ëd rend-ne la forma lògica ëd sò significà.
A dësvlupa peui la teorìa dle descrission.
Con na terminologìa ch'a-j rivava da sò studi ëd Leibniz, Russell a fortìa soens che le vrità lògiche a venta ch'a sio vere an tuti ij mond possìbij.

Russell a fortìa che ij component ancreus ëd ment e materia a son dl'istess tipo e che la diferensa an tra ment e còrp a l'é an soa strutura e pà ant j'element dont a son formà.
La ment ëd l'òm a l'é compòsta ëd sensassion e imàgin ch'a son identificà da Russell con event fìsich ant ël servel; la diferensa an tra fìsica e psicologìa a resta nen ant j'event ch'a studio, ma ant ij tipo ëd laj a propòsit ëd costi event ch'a serco dë stabilì: la fìsica a s'anteressa a la strutura, la psicologìa a la qualità.
Costa teorìa a l'é stàita studià da Russell an conession con la fìsica moderna.
Ant la teorìa dla conossensa, ël rassionalism ëd Russell dij prim temp a l'é stàit viaman modificà ant na diression pragmatista o comportamentalista.

Ël camp d'arserca ëd Russell ant la matemàtica a l'é stàit la lògica matemàtica.
Sò rëncontr con Whitehead a-j men-a a arflete ansima ai fondament ëd la matemàtica; a fortisso che tuta la matemàtica as peul arporté a la lògica.
Ansema, ij doi a dësvlupo ël logicism e a fondo la teorìa dij tipo.
Russell a l'é arnomà për un paradòss dla teorìa dj'ansem ch'a pòrta sò nòm.




#Article 218: Pierre Simon de Laplace (791 words)


Matemàtich, fìsich e astrònom.
Pierre Simon de Laplace a nass a Beaumont-en-Auge da na modesta famija ëd paisan norman ai 23 ëd mars dël 1749.
Ëd soa anfansia e soa gioventura as sa pòch, përchè chiel a l'era genà da soe orìgin ùmij.
Soa anstrussion a l'é cudìa da 'd rich avzin.
A 16 agn a l'é admetù a l'Università ëd Caen pr'ëstudié teologìa, ma as anteressa dzortut ëd matemàtica.
A frequenta la scòla militar ëd Beaumont anté ch'a dventa ansegnant ëd matemàtica e dël 1767 a tramuda a Paris con ëd litre d'arcomandassion e a sërca d'aprocé d'Alembert, che a l'época a l'era al cò ëd soa fama.
Nen avend d'arzultà, a scriv na litra an sij prinsipi dla mecànica; lesula, d'Alembert a-j treuva un pòst da professor ëd matemàtica a l'École Militaire (dël 1784 a esaminrà Napoleon Bon-a-part an duvertand-je la cariera d'ufissial d'artijeria).
Dël 1773 a intra a l'Academia dle Siense coma mèmber assosià; a l'é nominà mèmber përmanent ant ël 1785.

A l'era nen anteressà a j'idèje arvolussionarie, ma apress la rivolussion a l'é campasse ant la polìtica e a l'ha travajà a la sistemassion dël sistema métrich decimal, an fasend part dla prima comission ancarià ëd serne j'unità dë mzura fondamentaj.
A l'ha ëdcò fàit part ëd le comission për l'anstitussion ëd la Scòla politécnica e ëd la Scòla normal.

Gropà a Napoleon, dël 1799 a arsèiv da chiel-sì ël ministé dl'anterior, anté ch'a resta ministr për ses ësman-e, che peui Lussian Bon-a-part a l'é ciamà a sucedje.
Laplace a dventa ministr ëd l'anstrussion pùblica.
Apress a l'é senator e, dël 1803, canslé dël senat.
Cand ch'a-i dròca Napoleon, a na sot-signa la proscrission e a l'é an tra ij prim a fé at pùblich ëd sotmission a Luis XVIII, ch'a lo nòmina marchèis.
Dël 1816, Luis XVIII a lo nòmina pressident ëd la comission për la riorganisassion dla Scòla politécnica.
Ant ij darié agn ëd soa vita as artira a Arcueil anté ch'a arsèiv vìsite da gent ëd tut ël mond.
A meuir a Paris ël 5 ëd mars dël 1827.

Laplace a l'é ocupasse ëd cosmologìa.
L'euvra ëd tuta soa vita a l'é stàita l'aplicassion detajà dla laj ëd gravitassion ëd Newton al sistema solar tut antregh.
Ël prim pass amportant vers ël problema general a l'é dël 1773, cand ch'a dimostra che le distanse medie dij pianeta dal Sol a cangio pà, gavà dle cite variassion periòdiche.

Laplace a podrìa esse definì n'astrònom teòrich, ma soa passion për costa dissiplin-a a l'é stàita dzortut ël pretest për dë studi matemàtich.
Al contrari ëd Lagrange, për chiel la natura a l'é l'essensa dla dëscuverta sientìfica e la matemàtica a n'é mach n'utiss.
A l'ha fornì na contribussion fondamental a la teorìa dla probabilità (dont as peul consideresse ch'a l'abia anandià la fas moderna), a l'anàlisi algébrica e infinitesimal: usage ëd densità continue, teorema an sla laj esponensial dj'eror; teorema dël dësvlup dël determinant; studi dj'equassion diferensiaj parsiaj ëd second órdin, serie, frassion continuà, antëgrassion, teorìa dël potensial.
A l'é 'l prim ch'a oten la fórmola .
A arpija torna l'euvra ëd Bayes e a precisa cola ëd Legendre an sla teorìa dij quadrà mìnim; dël 1812 a generalisa ël problema dla gucia ëd Buffon.
A l'ha studià la configurassion d'echilibri ëd na massa flùida ch'a vira (la prima memòria ansima a 's soget a l'é comunicà a l'Academia ant ël 1773, la dariera dël 1817).
An na memòria avosà dël 1785 (Théorie des attractions des sphéroids et de la figure des planètes) a dà la solussion completa dël problema general dl'atrassion ëd në sferòid su na partissela esterna e a antroduv la fonsion potensial e ij coefissient ëd Laplace.

Ansema a Antoine Lavoisier, Laplace a s'é anteressasse ëdcò ëd chìmica.
Dël 1780 a l'ha fabricà un calorìmeter particolar dont a l'ha compì arserche anteressante ëd termochìmica.

J'euvre ëd Laplace a son ëstàite publicà dal goern fransèis ant jOeuvres complètes de Laplace (7 volum, 1843-1847).
Na sconda edission contenent material adissional a l'é stàita completà dël 1912.
Për l'anvìa ëd buté an vista ij sò mérit, soens ant ij travaj ëd Laplace a-i manco j'atribussion a j'arzultà otnù da j'àutri.

Tuti j'efet ëd la natura a son gnente d'àutr che le conseguense matemàtiche d'un cit nùmer ëd laj invariàbij.

Matemàtich ëd prim órdin, Laplace a l'é dun-a arvelasse në scadent aministrator. Da sò prim at i l'oma capì ch'i j'ero sbaliasse. Laplace a s-ciairava gnun-a chestion sota soa mira giusta, a sërcava dle finësse daspërtut, a l'avìa mach d'idèje discutìbij, an na paròla a portava lë spìrit dle còse infinitaman cite ant l'aministrassion. Napoleon a Sant'Élena.
Cost giudissi ëd Napoleon a l'é stàit soèns pijà 'me na testimoniansa dla mancansa dë spìrit pràtich dij matemàtich.




#Article 219: Cesare Burali-Forti (107 words)


Matemàtich.
Nassù a Aress, an Toscan-a, ël 13 d'ost dël 1861 e mòrt a Turin ël 21 ëd gené dël 1931.
Dòp d'ess-se laureà dël 1884 an matemàtica a l'Università ëd Pisa, al prinsipi a va a mostré ant le scòle; peui, dal 1887 a soa mòrt a mostra geometrìa analìtica e projetiva a l'Académia militar ëd Turin.
Dal 1894 al 1896 a l'é assistent ëd càlcol infinitesimal ëd Peano.
A colàbora a le vàire edission dël Formolari.

Soe contribussion pì amportante a son ant ij camp dla teorìa dj'ansem, anté che 'n paradòss dël 1897 a pòrta sò nòm, dij fondament dl'anàlisi vetorial, dle trasformassion linear.




#Article 220: Beppo Levi (613 words)


Matemàtich piemontèis.
Beppo Levi a l'era nà a Turin ai 14 ëd magg dël 1875 e a l'é mòrt a Rosario (Argentin-a) ai 28 d'agost dël 1961.

A l'era fieul ëd Giulio Giacomo Levi e Sara Diamantina (Mentina) Pugliese, quart ëd des frej.
A l'ha frequentà a Turin l'Anstitù técnich Sommeiller e peui a l'ha studià Matemàtica a l'Università ëd Turin.
A l'é laureasse ai 6 ëd luj 1896 con Corrado Segre tanme relator ëd la tesi, ch'a tratava dla teorìa dle singolarità dle surfasse.
Antra j'àutri sò professor a-i son ëstaje Enrico d'Ovidio, Giuseppe Peano e Vito Volterra.

Dal 1896 al 1899 a l'é stàit assistent a la Scòla ëd dissegn e ëd geometrìa projetiva e descritiva dl'Università 'd Turin, an corëspondensa dla cadrega ocupà antlora da Luigi Berzolari.
A l'é vnùit peui ancarià ëd matemàtica al liceo ëd Sàssari (1900), resior ëd matemàtica a la Scòla normal fomnin-a ëd Vërsèj (1900-1901) e peui an cola ëd Beubi (1901); apress a l'é stàit resior ëd matemàtica a l'Anstitù técnich ëd Bari (1901-1902), a l'Anstitù técnich ëd Piasensa (1902-1903) e a la fin, dal 1m ëd novèmber 1905, a l'Anstitù técnich ëd Turin (1905-1906), anté ch'a l'ha otnù l'ordinarià.

Al 1m dë dzèmber 1906, séghit a la vitòria a 'n concors, Levi a dventa professor universitari, ciamà a la cadrega ëd Geometrìa projetiva e descritiva dl'Università ëd Càliari.
Dël 1909 as maria a La Tor con Albina Bachi.
Ai 16 dë dzèmber 1910 a l'é nominà, torna për concors, a la cadrega d'Anàlisi algébrica a l'Università ëd Parma.
Ambelessì da l'ann universitari 1912-1913 al 1922-1923 a ten ëdcò l'ancàrich ëd Geometrìa analìtica.
Ant j'agn 1918-1921 a l'é présside ëd la Facoltà ëd siense fìsiche, matemàtiche e naturaj.
Dal 1924-1925 al 1927-1928 a ten ël cors ëd Matemàtica special për chìmich e an coj agn a l'é ëdcò présside dla Facoltà ëd siense chìmiche.
A Parma a nasso ij sò tre fieuj: Giulio, Laura e Emilia.
Dël 1925 a sot-signa ël manifest dj'anteletuaj antifassista ëd Benedetto Croce.

Al 1m dë dzèmber 1928 a l'é ciamà a la cadrega ëd Teorìa dle fonsion a l'Università ëd Bològna al pòst ëd Pincherle, ch'a l'era andàit an pension.
Dal 16 novèmber 1930 a tramuda a la cadreda d'Anàlisi algébrica.

Séghit a le laj rassiaj, ai 17 d'otóber dël 1938 ël présside dla Facoltà ëd Siense ëd Bològna a nonsia che ij professor ëd rassa ebrea dla facoltà, visadì Beniamino Segre, Guido Horn d'Arturo e Beppo Levi, a resto sospèis: ai 14 dë dzèmber, Levi a dev chité sò pòst, dispensà dal servissi.
A chita l'Euròpa dël 1939 pr'ëscapé a le përsecussion rassiaj e a tramuda an Argentin-a, andoa a sbarca con fomna e fije an novèmber.
A dventa diretor dl'Università Nassional ëd Rosario.
Fin-a al 1948, dàita dë scadensa ëd sò contrat, a ten ëd cors su chestion ëd Geometrìa projetiva, sij Métod d'anàlisi moderna, sla Teorìa dle fonsion analìtiche, sla Teorìa dj'equassion diferensiaj parsiaj, sla Teorìa dj'equassion antëgraj e sla Teorìa invariantiva dle forme algébriche.

Ëd luj 1945, a l'é torna antëgrà al servissi a la Facoltà ëd siense ëd Bològna, ma con na litra dlë dzèmber 1947 chiel a nonsia soa decision ëd resté a l'Università ëd Rosario.

Ij travaj ëd Levi a conserno la geometrìa algébrica, la lògica matemàtica, la teorìa dle fonsion antëgràbij, la teorìa dj'equassion diferensiaj parsiaj, la teorìa dij nùmer e ij fondament ëd la geometrìa.
Antra ij problema ch'a l'ha considerà a-i é staje col ëd l'arzolussion dle singolarità dle surfasse algébriche.
A l'é ëdcò anteressasse ëd fìsica (eletrotécnica, teorìa dle mzure fìsiche) e ëd mecànica dij quant.

Levi l'ha anandià a jë studi matemàtich ëdcò sò frel Eugenio Elia.




#Article 221: Gottfried Leibniz (5208 words)


Gottfried Wilhelm von Leibniz (o Leibnitz) a l'é stàit filòsof rassionalista, matemàtich e òm dë stat.
Sò pensé a l'ha avù n'anfluensa ancreusa ansima a tuta la filosofìa europenga ch'a l'é vnuje apress.
A l'era nassù a Lipsia ël 1 ëd luj dël 1646 e a l'é mòrt a Hannover ij 14 ëd novèmber dël 1716.

A vnisìa da na famija nòbila e coltivà e a l'é chërsù an n'atmosfera rica d'erudission: tre generassion ëd sò cé a l'avìo travajà për ël goern ëd Sassònia; sò pare e sò grand ëd mare a j'ero professor universitari.
Anlevà da sò pare protestant ant n'atmosfera rica ëd sens religios, già da masnà Leibniz a dimostrava notèivoj capassità d'amprende; da cit a l'era stàit mandà a la scòla Nicolai ëd Lipsia e da cand ch'a l'avìa ses agn a passava bomben ëd temp a lese ant la biblioteca ëd sò pare.
Da sò pare, mòrt dël 1652, Leibniz a l'avìa ardità la passion për jë studi stòrich.
A eut agn a l'ha amprendù ël latin; ancor prima ëd compie dódes agn a l'era bel fé për chiel lese an latin e a l'avìa ancaminà a studié ël grech.
A l'era ëdcò bon a scrive dij vers an latin.
Apress esse formasse n'educassion dzortut umanìstica, a quìndes agn a intra a l'Università ëd Lipsia 'me student an drit, filosofìa (sota Jakob Thomasius) e teologìa, anteressand-se a problema 'd metafìsica.
A oten ël bacelierà dël 1663 con la tesi De principio individui, anté ch'a difend la dutrin-a nominalìstica che l'andividualità a l'é constituìa da tuta l'entità o essensa 'd na còsa.
Durant ij prim doi agn a l'università a les un përfond d'euvre filosòfiche e a fa conossensa con le dëscuverte dj'ansidit filòsof naturaj dël temp: Kepler, Galilei, Descartes.
An rendendse cont che costa neuva filosofìa a podìa pa esse capìa sensa conòsse la matemàtica, Leibniz a passa l'istà dël 1663 a l'università ëd Jen-a anté ch'a frequenta ij cors ëd matemàtica d'Erhard Weigel.
Rintrà a Lipsia a l'é torna dasse al drit.

Già ant ël prim perìod ëd soa produssion a-i son tant ëscrit ëd caràter giurìdich ('me Disputatio juridica de conditionibus, 1665; Disputatio de causibus perplexis in jure; 1666) che arserche ant ël camp ëd la lògica e dla matemàtica (Dissertatio de arte combinatorica, 1666).
Dël 1666 la facoltà ëd Lipsia a j'arfuda la nòmina a dotor: la rason ofissial a l'é ch'a l'era tròp giovo.
Antlora chiel a chita soa sità e a tramuda a Noremberga, andoa che an novèmber dël 1666 a passa sò dotorà a l'Università d'Altdorf con na memòria an s'un neuv métod, stòrich, ëd mostré ël drit (Nova methodo docendi discendique juris).
An Altdorf a-j eufro na càtedra ëd drit, ma chiel a l'arfuda.

Për tuta la vita Leibniz a cobia ai sò studi n'infatigàbil atività pùblica (dzortut polìtica e diplomàtica) che, bele che soens compagnà da na candidità utopìstica, a rendìa cont ëd soa vision fondamental dël savèj, conforma a la qual ël patrimòni dle conossense sientìfiche a dev avèj për but ël progress ëd la sossietà sivil.
Sòn a s-ciairiss da na part l'anteresse ch'a l'avìa për j'inovassion tecnològiche gropà al dësvlup ëd la siensa (për esempi, a l'ha travajà chiel-midem a la progetassion ëd màchine për fé ij cont: soa calcolatris a podìa fé d'operassion pì complicà che cola ëd Pascal), da l'àutra jë studi da chiel ëmnà ant la filologìa e la storiografìa ch'a l'avìo d'amplicassion polìtiche, adressà a fortì l'unità stòrica e coltural ëd la nassion alman-a.
An efet, da banda dj'ideaj universalista ch'a vëddìo ant la consiliassion religiosa un passage obligà për l'aprocesse dij pòpoj, Leibniz a cudìa ëdcò l'ideal dl'unificassion dl'Almagna.

An visitand Noremberga, a l'avìa fàit conossensa con Johan Christian von Boyneburg, ch'a l'era stàit prim ministr dl'eletor ëd Magonza; Leibniz a dventa consijé a la canselerìa ëd cort dl'eletor ëd Magonza dël 1667, cand a l'era andàit a smonje sò Nova methodo docendi discendique juris.
Cost ancàrich a l'era l'ocasion ëd buté an pràtica sò ideaj polìtich.
Soa atività a ancamin-a con l'ancàrich d'assistent a la revision dlë statù.
Dël 1669 la coron-a ëd Polònia a l'era vnùita vacanta e Leibniz a l'é stàit ancarià ëd sosten-e le rason ëd na candidadura alman-a.
Antlora a scriv Specimen demonstrationum politicarum pro rege Polonorum eligendo, anté ch'a serca ëd dé na dimostrassion matemàtica ch'a l'era ant l'anteresse dla Polònia d'avèj ël cont ëd Neuburg tanme re; a la fin a l'é però elegiù un prinsi polonèis.
Ant në scrit dël 1670 Leibniz a possa për la creassion ëd n'antèisa për protege l'Almagna e a fortiss che jë stat europengh a dovìo dovré soa potensa nen an combatend-se an tra 'd lor, ma për conquisté ël mond nen cristian.
Soa atività pùblica a l'avrà sò pont pi àut ant ël 1672 con la mission diplomàtica mnà da chiel a Paris, su anvit dël segretari dë stat ëd Fransa, Simon Arnauld de Pomponne, për convince Luis XIV a conquisté l'Egit, arnonsiand parèj a l'anvasion dl'Olanda.

Sò perìod a Paris, durà fin-a al 1676, a l'é stàit un faliment për soa mission diplomàtica, ma motobin drù da na mira filosòfica e sientìfica.
A l'é an coj agn che Leibniz a fa conossensa con A. Arnauld e N. Malebranche, a aprofondiss ël cartesianésim (dont a dirà soèns ch'a l'é ël vestìbol dla verità, ma mach ël vestìbol) e a fa amicissia con Christiaan Huygens, ch'a armarca sò talent matemàtich e a l'ancoragia a studié.
A ancamin-a antlora ël perìod pì fiamengh ëd soa atività ant la matemàtica e la fìsica.
Da gené a mars 1673 a fa un viage a Londra an mission diplomàtica për l'eletor ëd Magonza; a strenz amicissia con Oldenburg, segretari dla Royal Society, col chìmich Boyle e 'l matemàtich Pell.
An avril a dventa mèmber dla Royal Society.
Rintrà a Paris as dédica, guidà da Huygens, a studi ëd geometrìa e a ancamin-a na serie d'anvestigassion ch'a lo menëran ant ël 1675-1676 a soa anvension dël càlcol diferensial e antëgral.
Sò travaj a l'é publicà dël 1684; Newton a lo sospetrà d'avèj lesù sò manoscrit an sël càlcol diferensial e a-i nassrà na rusa su chi a l'avìa anventalo prima.

Dël 1673 a ancamin-a a travajé për ël duca Gioann Federich ëd Brunswick-Lüneburg, con ël qual a l'avìa corëspondù ëd tansantan.

Dël 1676 ël duca a-j ciama ëd tramudé a Hannover, tanme bibliotecari ëd cort.
An efet, ës travaj a l'era mach un pretest për podèj buté an tren vàire inissiative: fondassion d'arviste sientìfiche, anstitussion d'academie, progetassion d'arforme polìtiche e religiose.
Leibniz as trasferiss, an passand prima për l'Olanda, anté ch'a rëncontra Spinoza, e a fa conossensa con Leeuwenhoek.
Për quarant'agn, e sota tre prinsi 'd fila, Leibniz a resta al servissi dla famija Brunswick, dont a l'é ëdcò ancarià dë studié la genealogìa, lòn ch'a lo ten fòrt ocupà e ch'a-j fa chité për un pòch sò travaj sientìfich.
Lòn ch'a l'é riussì a fé sl'argoment a sarà publicà ant ël 1843.
An costi travaj a stabiliss j'orìgin comun-e dle famije Brunswick e Este.
La stòria ëd Brunswick midema a l'é stàit ël darié travaj ëd soa vita: a coata ël perìod 768-1005 e a l'é stàit anterompù da soa mòrt.
Dël 1682 a fonda l'arvista Acta Eruditorum.
Dantorn al 1686 a l'era ampegnà al proget d'unifiché torna le cese catòlica e protestante: ëd col ann a l'ha scrivù Systema theologicum anté ch'a serca ëd trové un teritòri comun ant lòn ch'a chërdo catòlich e protestant, ma as rend dlongh cont dle dificoltà.
Gnanca l'àutr proget ch'a l'avìa ëd na reunion dle cese arformà e luteran-e a l'ha avù pì gran sucess.
Dël 1690 a l'é nominà bibliotecari a Wolfenbüttel dal duca Antòni ëd Brunswick-Wolfenbüttel.
Ant ël 1699 a dventa mèmber ëd l'Academia dle Siense ëd Paris (prim mèmber ëstrangé), l'ann apress consijé dl'eletor ëd Brandeborgh.
J'11 ëd luj dël 1700 a l'é fondà l'Akademie der Wissenschaften ëd Berlin, che chiel a l'avìa progetà e dont a dventa pressident a vita.
Dël 1711 a l'é consijé segret ëd Pero ël Grand e dl'amperador Leopold d'Àustria e a l'é nominà baron dël Sacr Roman Amper.

Ël darié perìod ëd soa vita, già dai prim agn dël Setsent, a l'é sombr.
Ij sò rapòrt con la ca dij Hanover a j'ero vastasse e a l'era slontanasse da la comunità sientìfica për soa rusa con Newton.
La Royal Society a lo acusava d'avèj copià.
Si da na part a l'é vera che an soa memòria dël 1684 Leibniz a l'avìa pà mensionà Newton, bele s'a l'era a conossensa 'd sò travaj as pensa ch'a sia rivà an manera indipendenta ai sò arzultà, ch'a vnisìo da na vision teòrica pì spantià e dont la formulassion a l'era mej.

Ant ij darié agn a l'era vnùit malavi, ma a l'avìa goernà la fòrsa 'd travajé.
A l'é mòrt sol e a soa sepoltura a l'é andaje mach sò segretari Eckhart.
A l'era mai mariasse e a l'ha avù gnun-e masnà.

Dël 1883 a l'han alvaje na statua a Lipsia.

Leibniz a l'era bon a travajé tant e an pressa; ëdcò an camin ch'a viagiava a passava sò temp a arzòlve 'd problema matemàtich.
A l'é descrivù tanme moderà an soe costume, tolerant ma pront a dëscute.
A-j piasìa arsèive j'onor e as dis ch'a fussa ëdcò tachign.

Ël pensé ëd Leibniz a forma na totalità orgànica dont ij vàire aspet (lògica, metafìsica, matemàtica e via fòrt) a son colegà.

A l'adoss la formassion ëd Leibniz a l'era pà matemàtica.
Apress sò rëncontr con Huygens, a les j'euvre ëd Pascal, Sluse, Grégoire de Saint-Vincent.
Për Leibniz la matemàtica a resta pà mach n'utiss.
So nòm a l'é dzortut gropà al càlcol diferensial e a l'anàlisi combinatòria.
Huygens a-j ciama ëd trové la soma dij nùmer triangolar: Leibniz a armarca che  e a treuva parèj ch'a fa 2.
Antlora as passion-a a lë studi dle serie numériche e a antërpreta j'arzultà ant ël quàder dj'arserche an sle quadradure, visadì ël cont ëd la surfassa ch'a sta sota na curva.
Un dij sò arzultà, dle vire atribuì a James Gregory, a l'é che 
Ij sò rasonament a stërmo lë bzògn d'un passage al lìmit e a ventrà speté fin-a al 1961 për che Robinson a daga na giustificassion sòlida a j'infinitesimaj, ant ël quàder dl'anàlisi nen standard.

Leibinz a l'avìa tavòta ël crussi d'esse bin capì e a l'é, ansema a Euler ël pì gran creator ëd notassion matemàtiche, ch'as deuvro ancor dël di d'ancheuj: a antroduv d - abreviassion ëd diferensa - për la diferensiassion, la notassion , ël sìmbol , ch'a l'é la litra s dij sò temp, inissial dla paròla latin-a summa.
A l'é 'l prim a dovré ëd fasson sistemàtica ël pontin për la multiplicassion, ij doi pontin : për la division, e a l'é mersì a chiel e a Newton che l'usage dël sign = ëd Recorde a së spantia.
A l'é 'l prim ch'a deuvra la paròla fonsion.
A studia j'equassion diferensiaj linear e për fé sòn a l'é 'l prim ch'a utilisa la nossion ëd determinant.
Ant l'àlgebra a l'ha studià ij sistema d'equassion ëd prim gré.
As dev ëdcò a chiel la fórmola dël multinòmi, dësvlup ëd .

Dël 1683 a dimostra che tuti ij nùmer dla forma  a son divisìbij për k si k a l'é 'n nùmer prim.

Leibniz a l'é ëdcò anventor dël sistema binari, ch'a l'é a l'adoss dij modern ordinator.

Leibniz a arconòss na relassion d'isomorfism an tra pensé e lengage.
Un dij problema ansima ai quaj as concentra 'd pì ant j'agn ëd soa gioventura, e che d'àutra part a restrà sempe al sènter ëd soa riflession, a l'é col ëd la costrussion ëd na lenga universal e d'un sistema universal ëd rasonament, visadì na lenga concepìa 'd fasson d'assossié sìmboj sempi a 'n cit ansem ëd concet sempi e d'esprime qualsëssìa concet pì complicà për mojen ëd sìmboj compless arzultant da 'd combinassion conveniente ëd sìmboj sempi.
A assòcia a minca concet primitiv un nùmer prim e a minca concet compòst ël prodot dij nùmer dij concet primitiv ch'a lo compon-o; ma ij sò travaj, nen publicà, a rivo nen a na conclusion anteressanta.
Un-a dle rason ëd sò faliment a l'é che Leibniz as rendìa pa bin cont ëd le limitassion dla lògica clàssica e a l'era convint che tut rasonament giust a fussa traduvìbil për mojen dij silogism catalogà da Aristòtil.
Ës proget dart combinatòria a pija na ciàira ispirassion da na tradission metafìsica (soens davzin-a a vision ëd natura esotérica e màgica) ch'a armonta a R. LLull e ch'a visa a arcostruì la strutura dl'univers antregh a parte da element o concet fondamentaj.
La novità mnà da Leibniz a consist ant la rigorosa sistematicità dont a stabiliss l'ansem dij concet e soe relassion e, da na mira lenghìstica, ant ël tentativ ëd formalisé le laj sintàtiche ëd combinassion dij sign an arsercand d'algoritm convenient.
Ant ës sens-sì l'arserca dl'ansidita caraterìstica universal as cobia con sò anteresse për j'aspet dij cont (an particolar dle dedussion) dla lògica e pr'ij procediment formaj dla matemàtica, dzortut ëd l'àlgebra: për chiel, a l'é la dedussion lògica e formal ch'a forniss na fondassion për la matemàtica.

An efet, l'idèja che ël pensé dl'òm a peula esse descrivù basand-se ansima a n'alfabet ëd sìmboj sempi regolà da liure sintàtiche rigorose a peul pà separesse da l'idèja ch'a esista un pur càlcol ëd le forme an general; parèj Leibniz a l'é mnà 'd na fasson natural a formolé n'esigensa ch'a sarà a la bas dij dësvlup ëd la lògica simbòlica moderna, visadì l'esigensa dl'assiomatisassion dël càlcol.
Për Leibniz costa ampostassion a l'é nen limità a j'aspet lògich-formaj, ma a fa part ëd na vision dël real ch'a pògia tuta su na metafìsica rassionalìstica ch'a assigna a la realtà na strutura ideal ch'a coincid con l'essensa ëd Dé.
An efet, për Leibniz la lògica a l'é nen mach ars demonstrandi, visadì n'ansem ëd procedure ëd dedussion, ma ëdcò ars inveniendi, visadì na lògica dla dëscuverta e dl'anvension ch'a përmet d'intré andrinta a le còse.
Parèj, l'arserca an sle proprietà formaj dla lògica e dla matemàtica a l'é da consideré part ëd na vision global ch'as fonda an sla metafìsica (e miraco ëdcò an sla teologìa).
A studia na teorìa dl'àlgebra dla lògica, antroduvand l'adission, la multiplicassion, la negassion e la class veuida; a s'anteressa antlora a le relassion astràite dont a studia simetrìa e transitività; a parla d'anclusion e ëd lòn che al di d'ancheuj as ciama na bijession.
Leibniz a contìnua nen si studi e da vej sòn a sarà sò aringret.
A ventrà speté ël sécol ch'a fa XIX e ij travaj ëd Boole e de Morgan, e dël sécol apress coj ëd Whitehead e Russell, për dësvlupé costa branca.
J'idèje ëd Leibniz a l'han anfluensà ël programa logicista ëd Frege e le dutrin-e ëd Cantor.
Un procediment diret e simbòlich ëd cost tipo për traté la geometrìa a l'é stàit anmaginà dël sécol ch'a fa XIX da Hermann Grassmann.

Leibniz a l'é, ansema a René Descartes e Baruch Spinoza (dont a pija bon-a part ëd soa filosofìa an sl'ética), un dij grand rassionalista dël sécol ch'a fa XVII.
Soa filosofìa as arfà a la tradission scolàstica ma a antìssipa ëdcò la lògica e l'anàlisi moderne.
As manifesta dnans ëd tut an sò otimism.

Dël 1670 a l'ha scrivù na monografìa an slë stil filosòfich, antrodussion a n'edission dAnti-barbarus ëd Nizolius: esse precis e ciàir, a fortiss, a l'é lòn ch'a-i va ant lë stil filosòfich e la mej lenga për oten-e sòn a l'é l'alman.
La pì part ëd sò travaj filosòfich a armonta a j'agn an tra 'l 1690 e ël 1716 e për la prima desen-a d'agn ij sò scrit an sl'argoment a son dzortut djë sbòss preliminar.
Ij darié agn ëd soa vita a son dzortut amportant për soa corëspondensa con Clarke, anandià për ël desideri dla neuva argin-a d'Anghiltèra, a propòsit ëd Dé, l'ànima, lë spassi, la durà.

La conession an tra lògica e metafìsica a dà cont, almanch an part, dla liura an tra la teorìa dla proposission ëd Leibniz e ël concet ëd sostansa.
Leibniz a arfuda la sostansa tanme estension, dagià che lòn ch'a l'é spantià as peul divid-se, mentre la caraterìstica essensial ëd la sostansa a l'é l'unità assolùa.
A propon donca un concet ëd sostansa tanme sènter ëd fòrsa, ch'a trassend la dimension material dl'estension, combin ch'a n'é premëssa e fondament.
Scond chiel tute le caraterìstiche dla natura estèisa (resistensa, moviment e via fòrt) a manifesto gnente d'àutr che l'assion ëd fòrse che, d'àutra part, a son nen ëmzuràbij dal pont ëd vista dl'estension corpòrea.
Conforma a Leibniz, na proposission a l'é vera cand ël predicà a l'é contnù ant ël soget.
L'idèja ëd Leibniz a l'é che ël soget a l'é 'n concet ëd na complessità infinìa, visadì un concet ëd n'oget andividual për ël qual a-i é na quantità infinìa ëd predicà ver.
Ël prinsipi ëd Leibniz dl'indissernibilità dj'idéntich a fortiss an efet che oget idéntich a l'han precisaman le mideme proprietà: na nossion andividual a l'é gnente d'àutr che l'ansem ëd tuti ij predicà ver për cola sostansa.
Leibniz a fa na distinsion an tra proposission necessarie (verità dla rason, visadì proposission dont la negassion a compòrta contradission, o proposission vere an tuti ij mond possìbij) e proposission contingente (verità ëd circostansa, visadì proposission dont la negassion a men-a nen a na contradission, o proposission vere an cost mond ma ch'a podrìo esse fàusse an d'àutri mond possìbij).
Tutun, Russell a l'ha armarcà che la vision ëd Leibniz a portërìa a fortì che tute le proposission dla forma soget-predicà ch'a son vere a son ëdcò necessarie.

Për Leibniz a-i son quatr preuve dl'esistensa ëd Dé: l'argoment ontològich, l'argoment cosmològich, l'argoment ëd le verità eterne e l'argoment ëd l'armonìa preordinà.

L'argoment ontològich a pija la preuva ontològica d'Anselm d'Osta e a la completa con la dimostrassion dla possibilità ëd Dé definì tanme l'esse pì perfet.

L'argoment cosmològich a fortiss che al mond tut a l'é contingent, visadì a sarìa possìbil da na mira lògica che a esistèissa nen, e sòn a val ëdcò për l'univers antegr.
Scond Leibniz, tut a dev avèj na rason suficenta e la rason suficenta për l'univers a na dev esse fòra e costa-sì a l'é Dé.

L'argoment ëd le verità eterne a l'é ch'a dev ess-ie na rason për tut ël mond contingent e la rason a peul nen esse 'dcò chila contingenta, ma a venta sërchela an tra le verità eterne, visadì cole afermassion ch'a son sempe vere.
Coste verità eterne a son pensé ant la ment ëd Dé.

Lòn che Leibniz a antend për nossion andividual a l'ha d'amplicassion amportante da na mira metafìsica.
Da già che costa nossion a dev esse esaurienta, a na ven che conforma a Leibniz minca sostansa a l'é descrivìbil an manera autònoma e a forma parèj un mond a part, indipendent da minca àutra còsa, gavà che da Dé.
A nass parèj ël concet ëd mònad, visadì na sostansa sempia, pà spantià, nen divisìbil, ch'a peul nen ësvanì e ch'a peul nen avèj na sorgiss natural, an podend mach ancaminé për creassion e finì anientà.
Le mònad a son le sostanse andividuaj e sempie, sènter ëd fòrsa e d'atività, ant l'istess temp spirituaj e fondament ëd l'atività corpòrea.
Ëd conseguensa a-i é nen manera dë spieghé 'me na mònad a peussa cangé o esse modificà an soa anteriorità da chèich àutra creatura: conforma a Leibniz le mònad a l'han pa dë fnestre a travers le quaj as peussa intré o seurte.
Peul desse che la negassion ëd l'anterassion causal an tra le mònad a fussa un tentativ ëd risponde al problema dij rapòrt an tra còrp e ment, problema gropà a col dl'armonìa preordinà.
Conforma al concet leibnissian despression, na còsa a na esprim n'àutra cand ch'a-i é un rapòrt regolar e costant an tra lòn ch'as dis dl'un-a e dl'àutra.
La prerogativa 'd na mònad a l'é pròpe d'esprime lòn ch'a la sirconda, d'esse  un pont ëd vista an sl'univers antegr: a l'é vera che la nossion andividual a l'é autosuficenta e a comprend tuti ij predicà ch'a la rësguardo, ma an creand le vàire mònad Nosgnor a l'ha rispetà ij prinsipi lògich an tnisend cont dle compatibilità ressìproche.
Da sì l'imàgin avosà dël creator paragonà a n'arlogé che, an fabricand ij vàire orlòge, a na dispon ij mecanism an manera da oten-e n'acòrd perfet.
Ij prinsipi che Nosgnor a l'ha rispetà an creand l'univers a son ëstàit da chiel sernù liberaman, ma d'àutra part e dagià che la perfession a l'é un-a dle caraterìstiche divin-e, Dé a l'ha crealo rispetand coj prinsipi che, si violà, a l'avrìo mnà a 'n mond contraditòri o caòtich.
Tutun sòn a dà ancor nen cont ëd la rason përchè Nosgnor a l'abia creà pròpe cost mond, dagià che la ment divin-a a peul prevëdde na quantità infinìa d'àutri mond possìbij, mincadun sensa contradission.
La rispòsta ëd Leibniz a l'é che ël creator a l'ha agì conforma al prinsipi dël mej, ch'a l'é ëd natura moral e pà lògica, lòn ch'a l'ha mnalo a serne ël mej dij mond possìbij: as trata ëd col mond ch'a conten la pì gran quantità d'essensa, ëd possibilità, visadì col anté ch'a-i é la pì gran quantità ëd còse compatìbij an tra 'd lor.
Parèj, lòn che Leibniz a ciama matemàtica divin-a e ch'a l'é paragonàbil a 'n càlcol combinatòri a l'ha mnà Nosgnor a serne col mond anté ch'a-i é la pì gran varietà ëd còse ant la manera pì sempia e eleganta.
S'i pensoma ai diferent mond possìbij tanme a combinassion dë stat ëd còse, as peul antlora disse che Nosgnor a l'ha preveduje tuti e a l'ha sernù col ch'a l'é struturalman pì rich.

Costa vision a smonìa ëd dificoltà an relassion al problema dël lìber giudissi: 'me ch'a l'é possìbil buté d'acòrd la libertà përsonal e la previdensa ëd Nosgnor? Leibniz a fa diferensa an tra necessità e sicurëssa.
La prima a l'é na nossion definìbil an dij termo lògich: a l'é necessari tut lòn dont la negassion a men-a a na contradission.
Nompà, la sicurëssa a l'é mach na modalità gnoseològica: Nosgnor a l'é sigur an partensa ëd lòn ch'a-i ancapitrà, ma sòn a gava gnente a la libertà dl'òm an tra le vàire sernie ch'a son nen contraditòrie.
Leibniz a pògia ël concet ëd libertà ansima a col ëd possibilità e, ant l'istess temp, ëd contingensa: a l'é për decret ëd Nosgnor ch'a l'ha soasì pròpe cost mond che le còse a son andàite parèj, e nen për na necessità lògica, tant a l'é vera ch'a sarìa ëdcò concepìbil un cors dj'event diferent.
A l'é parèj che Leibniz a sërca 'd fé front a j'aspet determinìstich ëd soa vision matematisanta dla creassion con na concession ativa dl'òm, an contraponend a j'ipòtesi fatalìstiche na vision che chiel a ciama cristian-a ëd destin: la fiusa dl'òm an Nosgnor a dev esse completa e lòn ch'a-i é 'd mej a l'é 'd vorèj lòn che chiel a fa.

Leibniz, tanme Spinoza, a fortiss che la libertà a consist a andé da press a la rason e la s-ciavensa a l'é andeje dapress a le passion.
Ant l'amor un a treuva la gòj ant ël boneur ëd cheidun d'àutr e d'l'amor a-i ven-o la giustissia e la laj.

Leibniz a dovìa dé na rason dl'esistensa dla mal ant ël mej dij mond possìbij.
Con ës but, a marca na distinsion an tra tre qualità ëd mal: la mal metafìsica, o imperfession, vorsùa ëd fasson incondissionà da Dé tanme essensial a le creature; la mal fìsica, 'me 'l dolor, vorsùa 'd na fasson condissionà da Dé tanme punission o coma mojen për na bin pì granda; la mal moral, ël problema pì grand, che Leibniz a preuva a giustifiché an vàire manere, për esempi an fortend ch'a l'é mach permëttùa e nen vorsùa da Dé, përchè tutun un mond con la mal a resta mej ëd minca àutr mond possìbil.
A venta però arconòsse che an costa manera Leibniz a dà pà na spiegassion convincenta dla chestion.

An soa vision ëd la natura, che a consìdera tanme union ëd doi mond, col ëd j'òm e col dle còse, Leibniz a aceta l'ampostassion mecanicìstica dla fìsica dël Ses-sent, combin ch'a j'arconòssa nen d'esse l'ùnich livel possìbil d'arpresentassion, dagià che a peul dé cont mach dl'univers fenoménich.
Da giovo Leibniz a aderiss ai prinsipi dla fìsica cartesian-a, dont as dëstaca viaman.
Ant na litra dël 1669 a Jakob Thomasius a fortiss che la spiegassion mecànica dla natura për mojen ëd grandëssa, figura e moviment a l'é nen an contrast con la Fìsica d'Aristòtil, anté che chiel a treuva pi 'd verità che ant le Meditassion ëd Descartes.
Tutun, an na monografìa dël 1668, a fortiss che coste qualità dij còrp a l'han da manca d'un prinsipi nen corporal, visadì Dé, për na spiegassion pì ancreusa.
An Hypotesis physica nova (publicà dël 1671), d'acòrd con Descartes che ij fenòmeno corpòreo a van ëspiegà a parte dal moviment, a dësvlupa na spiegassion mecànica dla natura fortend che l'adoss d'ës moviment a l'é n'éter fin, ch'a smija a la lus o pitòst ch'a la costituiss, che an penetrand tuti ij còrp a l'é sorgiss dij fenòmeno dla gravità, dl'elasticità e via fòrt.
A la laj cartesian-a dla conservassion dla quantità 'd moviment (prodot ëd massa për andi) Leibniz a contrapon la laj ëd conservassion dla fòrsa viva (o energìa: massa për ël quadrà dl'andi).
Sòn a va pì d'acòrd con soa vision general dl'essensa dla materia tanme fòrsa, vision conforma a la qual la natura d'un còrp a consist nen an soa estension (concession cartesian-a dla materia tanme res extensa), ma an n'assion ch'as colega a soa estension: l'atività (sfòrs, o conatus) a l'é essensial a la sostansa.
La materia a l'é concepìa tanme n'ansem d'angign infinitaman cit e minca angign a l'é 'n compless ëd mònad gropà ansema da na mònad dominanta; le realtà ch'i conossoma a son d'angign pì complicà ch'a arzulto da l'ansem ëd vàire angign particolar unificà da na neuva mònad dominanta superior, che ant l'òm a l'é l'ànima rassional.
Da sì ëdcò sò arfud dla teorìa corporin-atomìstica dla materia (che a l'ancamin a l'avìa acetà), colegà a soa vira a la vision dla natura 'me continuità: ant l'univers a esisto nen ëd passage brusch da në stat a sò contrari, përchè a-i é na quantità infinìa ëd cite nuanse.
Costa teorìa a l'é colegà da Leibniz a la dutrin-a dl'armonìa preordinà.
Oponend-se a Newton (che d'àutra part a acusava 'dcò ëd greva carensa filosòfica, përchè chiel-sì a arfudava ëd sërché na spiegassion metafìsica a la fòrsa gravitassional), Leibniz a bandon-a la vision dë spassi e temp tanme realtà indipendente: a dvento anvece fonsion ëd la fòrsa, anté ch'a l'é identificà la realtà sostansial pì genita.
Lë spassi a l'é definì tanme órdin ëd le còse coesistente; ël temp 'me órdin ëd le còse an sequensa.

An contraposission a Locke, conforma al qual tute le conossense a ven-o d'l'esperiensa, Leibniz a sosten la tesi dlë spoticism, fortend che ant l'ànima a l'é già presenta a livel potensial tuta la conossensa.
Chila-sì as dësvlupa an passand da përcession disordinà e nen ciàire a idèje ciàire e vuajante.
L'esperiensa a l'ha la fonsion, a travers la përcession, ëd dësvijé na potensialità ch'a l'é andrinta a la natura dl'ànima midema.
Leibniz a sërca parèj ëd sodësfé le diferente esigense smonùe dal rassionalism e da l'empirism.
Për cost tentativ ëd fé na sìntesi ordinà dle doe opòste tendense dla filosofìa moderna, bele che sensa sucess, a l'era stàit considerà un dij pì amportant precursor dl'idealism da la storiografìa ëd derivassion hegelian-a.
Për Leibniz ij gré dël process ëd conossensa a son: la sempia përcession, ch'a corispond a la sensibilità pura e tanme sòn a l'é mach virtualità dël conòsse, amprendiment nen ciàir, incossent dij dàit; ël passage a lapërcession, ch'a l'é la cossiensa dle përcession, për mojen dla qual as passa da la scurità a la ciairor dl'antelet; l'ulterior atività dl'antelet ch'a dëssern j'element, ch'a forma la përcession già ciàira e a na capiss le conession.
An tra atività conossitiva sensorial e anteletual a-i é na diversità essensial ëd livel, ma ëdcò perfeta continuità e unità (conforma al prinsipi ëd continuità che scond chiel a marcia ant ël camp ëd la realtà antrega).
Për giustifiché costa continuità ant ël process dla conossensa, Leibniz a antroduv ël concet ëd cite përcession, ch'a son cole përcession ch'a intro a compon-e le përcession ciàire, bele che daspërlor a son nebiose e confuse.
Donca coste përcession da na part a son già na conossensa, ma da n'àutra a-l lo son ancor nen.
Parèj la continuità dla conossensa as giustìfica tanme passage progressiv, antern a la conossensa midema, da l'incossensa fin-a a la conossensa ciàira e distinta.
Antlora le mònad as peulo ordiné an na gerarchìa determinà dal livel d'arpresentassion dël mond: da cole ch'a l'han n'arpresentassion dël mond pì confusa, fin-a a Dé, ch'a l'é la mònad màssima, cola ch'a l'ha l'arpresentassion dël mond pì ciàira e distinta.
Minca mònad a l'é në specc ëd l'univers an soa totalità, ma mincadun-a da sò pont ëd vista.

La lista dle chestion dont a l'é anteressasse Leibniz a l'é dësmisurà.
Contribussion amportante soe a toco ëdcò la fìsica e la técnica, con d'antuission ch'a l'avrìo butà pì tard an biologìa, meisin-a, geologìa, probabilità, psicologìa e siense dl'anformassion.
Sò scrit a toco soget ëd polìtica, drit, moral, teologìa (dël 1669 a scriv na difèisa dla dutrin-a dla Tërnità, contra Wissowatius), stòria e filologìa.
A l'ha ëdcò scrivù ëd poesìe an latin.

An cost'euvra Leibniz a consìdera la nossion ëd continuità an arferiment ai travaj ëd Francis Hotman.

A l'é 'n tentativ gropà al proget ëd tuta soa vita d'un simbolism e d'un métod ëd pensé arformà.

A l'é considerà ël prim travaj ëd combinatòria.

A tenta n'arcostrussion dël corpus juris e a conten la prima arcognission ciàira dl'amportansa dël métod ëstòrich an drit.

Monografìa an doe part an sël moviment tanme spiegassion dij fenòmeno corpòreo: la prima prima part, an sij moviment concret, a l'é dedicà a la Royal Society; la sconda, sij moviment astrat, a l'Academia 'd Paris.

A l'é l'ùnich sò travaj filosòfich complet, ch'a l'avìa ancaminà a scrive su arcesta dl'argin-a Carlòta ëd Prussia ch'a vorìa na réplica a Bayle ch'a sostnìa l'oposission an tra fé e rason.

Në sbòss ëd sò sistema, scrivù për ël prinsi Genio ëd Savòja.

Leibniz a travajava con pòca continuità e sistematicità a soe euvre, lòn ch'a n'ha rendune difìcil la publicassion.
Soens ij sò travaj a son mach dë sbòss peui bandonà o ëd nòte provisòrie; mincatant as trata ëd litre amportante (indispensàbij për conòsse sò pensé).
Cola che miraco a l'é l'euvra filosòfica pì amportanta ëd Leibniz, Nouveaux essais sur l'entendement humain, anté ch'a dësvlupa soa psicologìa, a l'é concepìa da chiel tanme na crìtica motobin longa (apopré 500 pàgine) capìtol për capìtol dj' Essays ëd Locke; ma peui a arnonsia a publichela dòp che Locke a l'era mòrt.

Dël 1923 l'Academia dle Siense prussian-a a l'ha ancaminà n'edission completa ëd soe euvre, ancor nen livrà.




#Article 222: Fìsica (4328 words)


La fìsica a l'é na siensa sperimental dont j'anteresse e ij confin a l'han varià con ël temp.
Conforma a l'etimologìa (dal grech φύσισ, ch'a veul dì natura) a l'é la siensa dla natura.

Fin-a a la fin dël sécol ch'a fa XIX ij confin antra le siense naturaj a l'ero assè ciàir e la fìsica as ocupava dij fenòmeno ch'a compòrto nen ëd cambiament ant la natura dij còrp.
Con ël progredì ëd le conossense e dle técniche sperimentaj, ël domini dla fìsica a l'é spantiasse, rivand a anteressese a le molécole e a j'àtom, intrand ant ël teritòri che për tradission a l'era coatà da la chìmica.

As peul disse che la fìsica dël dì d'ancheuj a l'é la siensa ch'a studia ij component dla materia e soe antërassion për smon-e dë spiegassion an fonsion ëd coste antërassion dij vàire fenòmen naturaj e dle proprietà dla materia.
Tutun, lòn ch'a caraterisa pì che tut la fìsica a l'é nen tant ël camp d'anvestigassion, ma pitòst soa tendensa a anquadré ij fàit ësperimentaj an dë schema quantitativ, visadì matemàtich, e ëd sërché d'arporté le conossense a 'n cit ansem ëd laj fondamentaj.

La delimitassion dla categorìa dij fàit naturaj dont la fìsica as anteressa a l'é pà d'autut precisa e a l'ha 'd motivassion nen sempe ogetive, ma mincatant mach ëstòriche o convensionaj.
A livel dël macrocòsm la fìsica a spartiss con le siense dla vita ël camp ëd la filosofìa natural, vej termo ch'a sërcava d'anquadré na teorìa 'd cola part ëd l'univers material ch'as podìa esploresse për mojen d'osservassion e esperiment e dont le laj a fusso assè ciàire da podèj esse tratà con ëd cont matemàtich.

La fìsica as òcupa ëd tuti ij fenòmeno e le struture ch'a rësguardo nen j'organism vivent; da costa mira, la fìsica a conviv con l'angegnerìa, dont as dëstaca nen tant për la natura dij fenòmeno studià, ma pitòst për ël but ëd cost ëstudi: dzortut aplicativ për l'angegnerìa, essensialman ëd conossensa, e donca finalisà a chiel-midem, për la fìsica.
A livel molecolar, la fìsica a partagia ël camp con la chìmica, ch'as anteressa dle trasformassion molecolar naturaj e andustriaj.

Bele che la fìsica a l'é n'ansem orgànich e coerent ëd prinsipi e ëd laj ch'a permëtto dë studié e capì ij vàire process dla natura, as peul desse dla fìsica na division grossera an vàire setor:

Ël but dla fìsica dël di d'ancheuj a smija esse dzortut l'arserca ëd na teorìa unificà ch'a permëtta na sìntesi dle branche ancor isolà.

La fìsica a forniss ij prinsipi fondamentaj ëd vàire àutre siense: dnans a tute la chìmica, l'astronomìa, la geofìsica (visadì le vàire siense ch'a studio la tèra) ma ëdcò a la biofìsica e la biochìmica, visadì cole siense ch'as anteresso a l'ancamin e a l'evolussion dla vita.

D'àutra part soe aplicassion a l'han determinà ël lest dësvlup ëd la técnica: j'angign tèrmich, l'eletrotécnica, la radiotécnica, l'eletrònica, la fotografìa, la reonàtica, l'astronàutica, j'aplicassion dl'energìa nuclear, la balìstica e via fòrt a son tute basà an sla fìsica.
Da part soa la técnica a l'ha butà a disposission dla fìsica vàire utiss dë mzura amportant, ch'a n'han giutane ël progress.

La fìsica a l'é na siensa quantitativa basà su d'esperiment an sël mond, che për esprime soe laj a l'ha da manca dla matemàtica (d'àutra part, vàire dësvlup amportant ëd la matemàtica a l'han a l'adoss dij problema ëd fìsica).

Për elaboré na teorìa, ëd sòlit as part da n'osservassion o da na dëscuverta sperimental.
J'arzultà dj'esperiment a ven-o sistematisà e butà an relassion an tra 'd lor conforma al métod sientìfich, ëdcò ciamà métod andutiv, an sërcand dë spieghé la pì gran quantità possìbil d'arzultà sperimentaj an arportand-je a 'n cit nùmer ëd prinsipi (acetà basand-se ansima a j'osservassion) ch'a ven-o admetù tanme postulà.

Apress avèj elaborà na prima teorìa limità, ch'a va bin për ël fenòmeno particolar e pòchi d'àutri amparentà, as bèica si la teorìa a përmet ëd fé ëd prevision d'àutri fenòmeno ch'a ven-o ëdcò costi verificà an manera sperimental e as serca d'elaboré na teorìa pì general possìbil, dont a së studio j'antërassion con d'àutre siense.
Ij fenòmeno a son ëstudià an dovrand d'utiss matemàtich e statìstich.

Da già ch'as peul pà esse sigur che ij prinsipi a sio nen an contradission e ch'a resta sempe possìbil che l'arzultà 'd na neuva mzura a sia an contrast con costi, a na ven che na teorìa fìsica a l'é mai d'autut dimostrà.
A l'é për sòn ch'as progeto e as fan sempe 'd neuv esperiment, për confermé o modifiché le teorìe esistente.

Minca fenòmeno a l'é analisà ant ij sò aspet fondamentaj e a l'é për lòn che la fìsica dël di d'ancheuj a l'é viaman ëd pì anteressà a studié le part pì cite dla materia.

Soens ij fenòmeno fìsich a son nen përcepìbij daj sens uman (e comsëssìa pà da na mira quantitativa).
Le técniche dë mzura sperimentaj a son donca fondamentaj, lòn ch'a veul di che ël livel tecnològich a condission-a ij progress teòrich ëd la fìsica.

Për esempi, la teorìa eletromagnética a l'ha avù da manca dle técniche dle mzure elétriche; la dëscoerta dla natura elétrica dla materia a l'é stàita possìbil mersì a jë studi òtich ëd la scaria ant ij gas e dij raj X.
Ant la fìsica moderna, j'acelerator ëd partissele a permëtto la fìsica nuclear e cola dle partissele; la liquefassion dl'elio a l'ha përmetù ëd realisé le temperadure basse (criogenìa), ëd n'amportansa decisiva për la fìsica dël còrp sòlid.

L'astrofìsica a l'ha pijà la scampa cand a son ëstàit realisà ij radiotelescòpi, derivà dal ràdar ch'a l'era stàit dovrà durant la sconda guèra mondial, e al di d'ancheuj a deuvra ij satélit artifissaj për j'arserche fòra da l'atmosfera.
E tut ël fiamengh dësvlup dla fìsica dël di d'ancheuj a sarìa nen possìbil sensa l'eletrònica e j'ordinator.

Tutun ij métod ësperimentaj da soj a basto pà për ël progress sientìfich: soens dij dësvlup che da na mira técnica e teòrica a l'ero bin possìbij a l'han dovù speté l'antuission uman-a prima ëd pijé forma.

A l'adoss ëd na teorìa fìsica a-i é la mzura.
Mzuré a veul dì fé 'n confront antra l'oget an esam e n'oget dël midem tipo pijà 'me unità dë mzura.
L'arzultà dla mzura a l'é 'n nùmer, compagnà da n'eror presumìbil.
L'eror ant la fìsica a l'é pà un difet secondari e ch'as peul eliminesse, ma n'entità ch'a nass ansema a la mzura e a n'é part essensial; a serv, tra l'àutr, a definì la qualità dla mzura. As trata dl'ansidit eror casual, ch'a l'é nen l'eror sistemàtich, o bàilo.

Dagià che l'eror a l'é pà eliminàbil, a-i nass ël problema si, dë dlà dla mzura, a-i sia na realtà ogetiva.
Bele che l'ategiament sòlit dij fìsich a sia che la realtà ogetiva a esista për da bon, cost-sì a l'é pì 'n problema filosòfich che fìsich: da la mira dla fìsica l'amportant a l'é che minca concet antroduvù ant le teorìe ch'as costruisso a sia definì ëd fasson ciàira an fonsion ëd grandësse ch'as peulo mzuresse e che minca mzura arpetùa a daga, ant ij lìmit dl'eror ësperimental, l'istess arzultà.

A-i ancàpita soens che n'esperiensa a na smon-a, con n'aprossimassion sodesfasenta, ij valor ëd na grandëssa fìsica b cand n'àutra grandëssa a a cangia ant n'ansem finì dë mzure fàite.
La relassion antra le doe grandësse a l'é antlora formalisà për mojen ëd na laj empìrica ch'a përmet ëd calcolé b ëdcò për valor d'a nen ësperimentà.

Ël càlcol fàit parèj ëd b an corispondensa d'un valor d'a ch'a staga andrinta a l'antërval dij valor ëmzurà as ciama antërpolassion; si a a l'é fòra da s'antërval, ël procediment as ciama estrapolassion.

La fìsica teòrica a l'é nen mach n'utiss për j'arserche: an efet, partend daj dàit dj'esperiment, a na sërca na sìntesi e a na fórmola na teorìa bon-a a prevëdde d'àutri fenòmeno.
La matemàtica a l'é l'utiss prinsipal dla fìsica teòrica e, da soa part, sò dësvlup a l'é soens cissà daj problema ëd fìsica.

Soens a-i ancàpita ëdcò che la teorìa matemàtica a ven-a prima 'd soe aplicassion.
Për esempi, la geometrìa nen uclidéa a l'é vnùita prima dla teorìa dla relatività; la teorìa matemàtica dij quaternion a l'é pì veja dla dëscoerta an mecànica dij quant dël comportament ëd le sòtole; la teorìa djë strop a l'é vnùita anans dl'anàlisi dle struture dij cristaj e dla classificassion dle partissele elementar.

A-i é doi tipo d'aplicassion ëd la fìsica: l'utilisassion dij sò métod e arzultà an d'àutre siense da na part, e l'aplicassion dij fenòmeno fìsich për ël dësvlup tecnològich e técnich da l'àutra.
N'aplicassion dël prim tipo a l'é, për esempi, cola ch'as fa an chìmica pr'ëstudié le liure molecolar an dovrand le teorìe dl'àtom fortìe da la mecànica dij quant.

Ëdcò lë strasordinari progress dle siense biològiche a l'é stàit possìbil mersì a la fìsica e a l'aplicassion dël microscòpi eletrònich e dla difrassion dij raj X, ch'a l'ha përmetù dë s-ciairì la strutura dl'anformassion dij gene; son a l'ha fàit ës-ciòde la biofìsica.

Geofìsica, astronomìa e arserche spassiaj a son ëdcò lor branche amportante dla fìsica aplicà.
Fin-a an meisin-a as deuvro ëd fondamentaj contribussion da la fìsica: raj X, radioterapìa, e via fòrt.
Antra j'aplicassion dla fìsica a la técnica a-i son, pr'esempi, la criogenìa, la técnica dël veuid, j'acelerator ëd partissele, l'eletrònica (ëdcò da na mira quantìstica, arpresentà daj làser e daj màser), la fìsica dij plasma, la tecnologìa nuclear, la siensa dij materiaj, l'areodinàmica, la supercondutività, l'utilisassion dle sostanse magnétiche e dielétriche, e via fòrt.

Mersì al modern dësvlup ëd la tecnologìa, ël temp ch'a-i passa antra la dëscoerta d'un fenòmeno e soa aplicassion a dventa viaman pì curt, e son a ciama na colaborassion viaman pì s-ciassa antra fìsich e anginié.

L'arserca fìsica a l'ha fàit ij sò prim pass mersì a la siviltà greca.
Tutun ij progress ant ël setor ëd col'época a son ëstàit assè limità, da na part përchè cost a l'era nen l'anteresse prinsipal dij grech e da l'àutra përchè a-j restava impossìbil traté ij problema dinàmich.

Ant l'antichità clàssica le contribussion prinsipaj a son cole d'Archimede, cole astronòmiche (ma mach da na mira cinética e geométrica) e l'arnomà teorìa atomìstica ëd Leucip e Demòcrit.
Tutun, la teorìa atomìstica a l'é pitòst na s-cëtta astrassion, derivà da la speculassion filosòfica, e a l'ha pà avù na gran anfluensa an sla fìsica ëd coj temp.

Fin-a a la fin dl'età ëd mes la fìsica a l'ha nen fàit dij gran progress.
La dissiplin-a as dësvija torna con Copèrnich e Kepler ch'a chito la tradission geosséntrica, an antroduvand ëd laj sempie për permëtte ëd calcolé la posission dle stèile.
A l'é 'l prim pass ëd na neuva ampostassion dl'arserca sientìfica.

Dël sécol ch'a fa XVII a son butà le bas dla dinàmica.
Galilei a enonsia chèich prinsipi fondamentaj an sël moviment dij còrp (butand an evidensa la relatività dij sistema d'arferiment); an costruend ël canucial e an ëmnand vàire esperiment a dà l'andi al métod ësperimental ch'a l'é a la bas dël dësvlup ëd la moderna siviltà sientìfica e tecnològica.

A sarà Newton a smon-e an forma matemàtica le laj dla dinàmica, an part già stabilìe da Galilei 'd na fasson ësperimental.
Newton a l'ha ëdcò avù l'antuission dël fenòmeno dla gravitassion e a l'ha formolane la laj matemàtica; a l'ha smonù ëdcò d'idèje fondamentaj an sla natura dla lus (già Galilei a l'avìa anmaginà che la lus as propaghèissa con andi finì) ansema a vàire d'àutri fenòmeno mecànich e òtich.

A l'é stàit mersì a chiel che la mecànica dij còrp celest a l'era vnùita così elaborà da dventé la branca prinsipal ëd la filosofìa natural; d'àutra part l'astronomìa a l'era mach un cas particolar dël moviment dij còrp materiaj, che Galilei a l'avìa ancaminà a studié an sla surfassa dla Tèra.
Ansema a Leibniz, Newton a l'ha creà ël càlcol diferensial, utiss e lengage fondamental ëd la fìsica moderna.

L'ansem dle tre contribussion ëd Newton (prinsipi dla mecànica, laj ëd gravitassion, métod matemàtich) a costituiss ël prim esempi 'd na teorìa completa, sintesi ëd vàire osservassion.
Ij fenòmeno dla mecànica dël cel a son na conseguensa lògica ëd sa teorìa, e nen mach an prinsipi o 'd na fasson qualitativa, ma con na precision quantitativa ch'a l'é nen ëstàita sorpassà për bomben ëd temp.

Ant ij doi sécoj apress a l'é rivaje un lest dësvlup dla fìsica e dle siense compagne.
Fin-a a la fin dël sécol ch'a fa XVIII lë studi ëd tute le còse naturaj a l'era 'l soget ëd na dissiplin-a sola, la filosofìa natural.

Con l'aumenté dle conossense a l'é vnù convenient divide lë studi dla natura an doe branche prinsipaj: le siense biològiche, ch'a s'anteresso a j'esse vivent, e le siense fìsiche, ch'a trato dle proprietà e dël comportament ëd la materia inanimà.
Le doe siense fìsiche prinsipaj a son la fìsica e la chìmica.

Ij dësvlup dj'arserche a l'han pijà quatr diression fondamentaj.
Dnans a tut la chìmica a l'ha stabilì coj ch'a son j'element ch'a gieugo ël ròl ëd constituent elementar për formé tuta la materia.
A son ës-ciairisse le proprietà fondamentaj dij gas e a l'é stàita formolà na prima laj ëd conservassion, ansima a la costansa ëd chèich element ant la trasformassion ëd le sostanse.
Da sòn a l'é vnuje la dëscuverta dla possibilità ëd descrive tute le sostanse e soe trasformassion për mojen 'd na quantità limità d'àtom elementar.

La sconda linia d'arserche a l'é stàita cola dla dëscuverta dij fenòmeno elétrich e dla formolassion dle lej corispondente.
Ël nùmer djë studios ch'as son anteressasse a si problema a l'é spantiasse an pressa (Faraday, Ampère, Coulomb, Gauss, Ørsted e via fòrt) e costi-sì a l'han contribuì a la formolassion ëd col ansem ëd lej ch'a forma l'eletromagnetism.
Maxwell (dël 1873) e Hertz (dël 1888) a l'han butà an evidensa la natura eletromagnética dla lus.
Dël 1895 Röntgen a l'ha dëscoatà ij raj X.

A l'é stàita la prima vira che tut n'ansem ëd fenòmeno a son dëscoatà për mojen d'utiss, dagià che ij sens uman a peulo nen ancòrzëss-ne: a l'é 'n progress ëstrasordinari vers n'astrassion viaman pì fòrta dle lej fìsiche e vers l'arnonsia a n'arpresentassion mach mecànica e antuitiva dij fenòmeno.
J'aplicassion dël magnetism a menëran a l'época dle telecomunicassion moderne.

Ël ters soget dj'arserche fìsiche ant ij sécoj XVIII e XIX a rësguarda la mecànica e as dësvlupa ansema a la matemàtica.
An sle bas creà da Newton e cissà dal problema ëd dëscute ël moviment ëd le stèile, a l'é stàita costruìa la mecànica analìtica, con contribussion essensiaj ëd Lagrange e Laplace.

Ij formalism matemàtich dovrà a l'han butà an evidensa ëd neuv prinsipi ëd conservassion (dl'energìa, dla quantità ëd moviment e via fòrt) ch'a son ëstàit pì tard dovrà a fondament për la mecànica dij quant.
Ël dësvlup ëstrasordinari ëd sa branca dla fìsica (e dla mecànica dël cel an particolar) a l'ha mnà dël 1846 a la dëscuverta për via teòrica dël pianeta Netun da part ëd Le Verrier.

La quarta diression d'arserca a l'é stàita cola adressà a lë studi dij fenòmeno gropà al calor.
Ël prim pass gròss a l'é rivaje cand von Mayer a l'ha arconossù l'equivalensa an tra l'energìa tèrmica e le vàire forme d'energìa mecànica (prim prinsipi dla termodinàmica).

Apress, da na tratassion concetual e matemàtica dël calor tanme entità continua a s'é passasse a na descrission atòmica dij fenòmeno tèrmich, dont la tratassion matemàtica a l'é basasse an sla neuva mecànica statìstica (ëd Gibbs e Boltzmann).

Maxwell a l'ha elaborà la teorìa cinética dij gas, formolà peui an manera completa da Boltzmann.
Problema d'amportansa fondamental a son rivà daj process nen reversìbij (tanme lë spantiament dij gas), ch'a smijo andiché l'esistensa ëd na sola diression për l'evolussion dël temp, bele che ij moviment dij sìngoj àtom a sio reversìbij (scond prinsipi dla termodinàmica).

Ël dësvlup ëd la fìsica a l'avìa anfluensà ëdcò ël pensé filosòfich, mnand a chërde che tut a l'avrìa trovà na spiegassion ant le laj fìsiche, ëdcò ëd fenòmeno motobin complicà tanme la vita.
Tutun a-i restavo ëd problema concetuaj pà da pòch gropà a la vision dlë spassi-temp che për la mecànica a l'avìa ëd caraterìstiche diferente da cole vorsùe da l'eletromagnetism.

An dzorpì, la fìsica ëd coj temp a përmetìa pà ëd calcolé l'anrajament d'un còrp afoà; as riussìa nen a capì ël mecanism ëd formassion dle linie spetraj prodovùe da j'àtom; a së spiegava pà për che rason l'andi dla lus a fussa indipendent da col ëd l'osservator (esperiensa ëd Michelson); e an sla paciara a l'avìo dëscoatà ij fenòmeno dla radioatività.
A l'ancamin dël sécol ch'a fa XX a-i é staje da manca d'un sàut concetual ch'a l'ha mnà a la formulassion dla teorìa dla relatività e dij quant, ch'a son ëstàite le doe teorìe basilar d'ës sécol.

A l'é stàit Einstein a eliminé la contradission tra mecànica e eletrodinàmica e a concepì na mecànica relativìstica ch'a andèissa d'acòrd con l'esperiensa ëd Michelson, e a l'é stàit chiel a stabilì che l'andi dla lus a l'é na limitassion assolùa për la trasmission d'anformassion.

Costa neuva mecànica, ch'a l'é pitòst leugna da la fìsica arpresentàbil ëd fasson antuitiva, a l'é tutun pà an contradission con la mecànica newtonian-a: costa-sì a l'é 'l cas lìmit dla mecànica relativìstica për andi cit.
Le prevision fàite dovrand la mecànica relativìstica a son peui stàite confermà da j'osservassion.

Passand dë dlà dla mecànica, smonùa ant la relatività limità, considerand l'identità ëd massa inersial e massa gravitassional, Einstein a l'ha elaborà la teorìa dla relatività general, ch'a l'é n'antëgrassion ant lë spassi-temp a quatr dimension dla teorìa dla gravitassion: an sa manera a son ëstàite butà ëd neuve bas matemàtiche a la cosmologìa.

Ant ël midem perìod dla rivolussion relativìstica, a-i na i-é staje n'àutra ant la fìsica: la teorìa dij quant, ant ij prim trant'agn dël sécol ch'a fa XX.
L'antërpretassion dl'anrajament dël còrp nèir (dovùa a Planck) e cola dl'efet fotoelétrich (dovùa a Einstein) a l'han ëmnà a arconòsse la natura quantìstica dla lus, visadì a l'é rivasse a admëtte che l'energìa eletromagnética (lus, onde radio, calor rajant) a l'é emetùa 'd fasson discontìnua (për gran d'energìa) sot forma ëd foton, ch'a l'han n'energìa  anté che h a l'é la costant ëd Planck e  la frequensa dla radiassion.

Coste idèje a son ëstàite estendùe a la strutura dl'àtom, che basand-se ansima a j'esperiense d'Rutherford a l'é concepì tanme 'n sistema planetari d'eletron ch'a sircondo na nos; Bohr a arconòss che j'òrbite dj'eletron a ubidisso a 'd lej ëd na mecànica anté che 'l moment angolar a l'é quantisà an mùltipl d'.
Cost model, bin leugn da l'antuission clàssica, a s-ciairiva dlongh ël problema dl'emission e dël surbiment ëd la lus da la part ëd n'àtom.

Tut sòn, elaborà da na mira matemàtica, a l'é sbocà an na neuva mecànica, la mecànica dij quant, ch'a l'é vnùita bon-a ëdcò për fornì la teorìa ch'a jë sta sota a la chìmica.
Heisenberg a n'ha dane na formolassion matricial dël 1925 e apress Schrödinger a l'ha stabilì l'equassion d'onda ch'à pòrta sò nòm, ch'a goerna j'onde materiaj (postulà dël 1925 da L. de Broglie e trovà dël 1927 con n'esperiensa an sla difrassion dj'eletron da Davisson e Germer).
Antratant, dël 1922 Stern e Gerlach a l'avìo dëscoatà e mzurà ël moment magnétich dël proton; Pauli a fortiss ël prinsipi d'esclusion.

La teorìa dij quant a l'é peui dësvlupasse con ij travaj ëd Dirac, Jordan, Wigner e tanti d'àutri.
Su dimension atòmiche, la mecànica ch'a-i na ven a l'é d'autut an contradission con la mecànica newtonian-a; costa-sì a resta bon-a e a l'é 'l cas lìmit cand ël sistema a l'é caraterisà da energìe e temp taj che la costant h a peul esse trascurà.

La mecànica dij quant a l'ha dovù arnonsié a la descrission dël moviment ëd masse pontiforme e formolé soe laj basand-se ansima a na fonsion d'onda, solussion dl'equassion ëd Schrödinger, ch'a rësguarda mach la probabilità ëd localisé la partissela.
Ël prinsipi d'indeterminassion ëd Heisenberg a l'ha precisà l'impossibilità concetual dë mzuré con precision doe grandësse complementar (tanme posission e andi) ëd na partissela.
A l'é stàita stabilìa la doalità ch'a-i é ant ël mond dl'infinitaman cit, visadì ël dobi aspet d'onda e corpuscolar dij fenòmeno subatòmich.

Dël 1928 Dirac a stabiliss n'equassion d'onda ch'a descriv le partissele con sòtola  ('me l'eletron) e a riva a predì l'esistensa d'antipartissele, lòn ch'a l'é stàit peui confermà 'me conclusion general dla fìsica dj'àute energìe.

Dël 1929 a l'é stàita ideà da vàire fìsich na teorìa ch'a dasìa cont ëd j'antërassion quantìstiche dla lus con la materia, e ch'a l'é stàita ciamà eletrodinàmica dij quant.

Apress ch'a l'é stàita dëscoatà la radioatività (Becquerel, dël 1896), a son ëstàit studià e identificà ij raj .
Dël 1919 Rutherford a l'ha realisà la prima reassion nuclear; con l'advent dj'acelerator ëd partissele (apress la creassion dël ciclotron, da part ëd Lawrence dël 1929) a l'é dësvlupasse la fìsica nuclear.

Na tapa amportanta a l'é stàita la produssion dij prim isòtop radioativ, riussìa dël 1934 a F. Joliot-Curie.
Da banda dl'esplorassion nuclear, le neuve fondamenta dla fìsica dij quant a l'han përmetù n'evolussion amportanta ant la fìsica atòmica e ant j'arserche an sla materia condensà.

D'àutri studi amportant, sia da na mira teòrica che për j'aplicassion, a son ëstàit ëmnà an sël magnetism, ch'a l'é 'dcò chiel un fenòmeno a caràter essensialman quantìstich, tanme d'àutra part ël fenòmeno dla supercondutività andividuà dël 1911 da Kamerling Onnes.

E ancor, ant ël camp ëd l'antërassion tra materia e radiassion doe tape recente a son la dëscoerta dl'efet Mössbauer (1957) e la costrussion dël làser (1962), amportante sia da na mira teòrica che pràtica.

Ij soget tocà da la fìsica dël di d'ancheuj a son tanti e motobon ëspantià.
Për cheidun ij fondament generaj a son bin ciàir, d'àutri a son an camin ch'a sërco soe laj fondamentaj.

Costa branca dla fìsica a l'ha sò fondament ant la mecànica quantìstica dj'eletron ant ël camp coulombian dla nos atòmica.
La realisassion dël làser a l'ha possà un neuv dësvlup ant l'òtica: le grande ampleur dij camp elétrich ant ël raj làser a cisso e a deformo j'àtom an manera nen linear, e a son sorgiss, për esempi, ëd frequense armòniche (e donca variassion ëd color); fenòmeno ëd cost tipo a son ëstudià ant l'òtica nen linear.

N'utiss d'arserca motobin amportant për la chìmica fìsica a resta l'òtica dl'infraross.

La fìsica nuclear a studia le proprietà dle nos atòmiche.
L'arserca sperimental a deuvra le mzure dla massa, dël raj e dij livej energétich quantisà dle nos; la gran quantità 'd conossense a l'é stàita otnùa an ëstudiand le disantëgrassion radioative e le reassion nuclear.
Ansema a j'ansidite antërassion fòrte antra ij nucleon, a-i na i-é d'àutre: cola débola (decadiment β) e cola eletromagnética.

Parèj che për l'àtom, ëdcò për la nos ël fondament për la descrission dij fenòmeno a l'é dàit da la mecànica dij quant.

La branca dla fìsica ch'as anteressa a le partissele elementar a sërca d'arzòlve ij problema ch'a rësguardo l'antërassion antra partissele.
Për j'anàlisi sperimentaj a-i é da manca d'energìe àute e për sòn as deuvro d'acelerator ëd partissele viaman pì grand.
Le laj fondamentaj dla mecànica dij quant a smijo andé bin ëdcò për le partissele elementar, tutun a comparisso ëdcò ëd laj naturaj neuve.

N'amportansa viaman pì gròssa a l'é pijà da le laj ëd conservassion e da l'esistensa 'd simetrìe.
A anandié considerassion fondamentaj d'ës géner a son ëstàit Tsung-Dao Lee e Chen Ning Yang ant ël 1956, con ëd suposission confermà apress da esperiment.

J'arserche dla fìsica dle partissele as concentro an slë studi dle proprietà dj'antërassion fòrte, débole e eletromagnétiche ch'a goerno la produssion, j'antërassion e la disantëgrassion dle partissele mideme.
Për rivé a capì mej j'antërassion antra nucleon a së studio jë stat cissà dij nucleon ch'as manifesto tanme partissele andividuaj (arsonanse), lòn ch'a stabiliss na sòrt dë spetroscopìa.

An costa branca dla fìsica a së studio le proprietà coletive dj'àtom ch'a antëragisso 'd fasson fòrta ant ij còrp dens (sòlid, lìquid o gas dens).
J'efet coletiv dj'àtom a detérmino le proprietà mecàniche, tèrmiche, elétriche, magnétiche e òtiche, motobin complicà, dij còrp, e coste proprietà a son ël pont ëd partensa për vàire aplicassion técniche motobin amportante.

Le proprietà mecàniche dij còrp a son determinà da le liure antra j'àtom.
Le fòrse ch'a agisso a van anquadrà ant la mecànica dij quant e a son cole ch'a men-o, ant lë stat sòlid, a la formassion dij cristaj.

La fìsica dij cristaj a na studia la strutura e le proprietà mecàniche e a l'é 'l fondament ëd la siensa dij materiaj.
Le proprietà tèrmiche (coma 'l calor ëspessìfich e la condutività tèrmica) a l'han ëd liure ancreuse con la strutura anterna dla materia condensà e a son un bon criteri dë mzura.

Jë studi a temperadure motobin basse a l'han fàit armarché un fenòmeno neuv: la super-fluidità dl'élio, në stat andoa la viscosità a dëspariss për via d'efet quantìstich.
Costi efet a òbligo a traté ij moviment molecolar coletiv tanme dë sbalansament quantisà, dont ij quant (fonon) a l'han ël caràter ëd partissele.

Le proprietà elétriche e magnétiche a son ëstudià an tre diression prinsipaj: ij mecanism ëd condussion dla corent elétrica, le proprietà dielétriche, ël magnetism ëd la materia.

Për esempi, j'aplicassion dle proprietà gropà a la condussion elétrica a son tante e amportante: eletrochìmica, lum al néon, tubo flurëssent e via fòrt; lë studi dla condussion elétrica ant ij semi-condutor a l'ha mnà a la creassion ëd vàire component ch'a l'han possà ël dësvlup dl'eletrònica.

Le dimension, le masse, le densità e ij temp ëstudià dla fìsica dl'univers a son nen realisàbij ant un laboratòri.
Tutun, ij métod d'osservassion dl'astrofìsica a l'han përmetù un dësvlup ëstrasordinari dj'arserche.

Antra j'arzultà otnù a l'é podusse stabilì che:

Antra ij prinsipaj problema dla fìsica teòrica moderna a-i son:




#Article 223: Armand Motura (134 words)


Poeta e comediògraf.
Armand Motura (Armando Mottura a l'anàgrafe) a nass a Turin ël 22 d'ost dël 1905.
A l'é tra ij fondator dla Companìa dij Brandé.
A meuir ël 29 d'otóber dël 1976.

Sa cujìa a l'ha 'l midem tìtol d'un libret përsonal daità dij 30 ëd gené 1930 ch'a contnisìa 23 poesìe.
Ëd coste, mach 12 a son contnùe ant la publicassion dël 1947.

L'euvra teatral ëd Motura a arvela në spìrit satìrich, sutil ma nen ësbefios nì brusch.
L'ambient ch'a arpresenta a l'é scasi sempe col ëd j'ovrié o dla pòvra gent, con dij përsonage arsegnà a sò destin.

Stòria sempia ëd na cobia ëd giovo.

Motura a vagna ël premi ëd poesìa Sanrem 1946.
Sò travaj Girò fantasìa (Stòria d'un pòvr diav) a vagna ël premi Sità ëd Siriè 1960.




#Article 224: Oreste Galin-a (162 words)


Poeta.
Oreste Galin-a (Oreste Gallina a l'anàgrafe) a l'era nassù al Mango ël 24 ëd gené dël 1898.
Da giovo a l'avìa frequentà l'academia militar a Parma andoa a l'ha anandia na longa e ancreusa amicissia con Pinin Pacòt.
A l'era stàit peui përzoné durant la prima guèra mondial.

Con Pacòt e Vigin Fiochèt a l'é fondator ant ël 1927 dla prima serie dIj Brandé - Arvista 'd Poesìa Piemontèisa.
Ai 15 dë stèmber 1956, a l'é ansignì dla mudaja d'òr dla Ciambrea dij Deputà, për avèj vagna ël concors bandì daj Brandé pr'ij des agn da l'achit dla sconda serie.
A meuir la sèira dël 15 d'otóber dël 1985 a Aron-a, anté ch'a l'era stàit për tanti agn professor ëd litre e présside dla scòla media, an mantnend però n'anliura ancreusa con soa tèra ëd nàssita.
A l'é sotrà al camposanto dël Mango d'Alba.

Përsonage prinsipal ëd vàire soe poesìe, për la pì part an langhèt, a l'é 'l paisan Pero.




#Article 225: Ij Brandé (350 words)


Publicassion literaria piemontèisa.

La prima serie (Ij Brandé - Arvista 'd poesìa piemontèisa) a l'é anandià da Pinin Pacòt, Oreste Galin-a e Vigin Fiochèt ël 5 ëd mars dël 1927; a-i na seurto sinch nùmer (j'àutri a son dij 31 ëd mars, 15 d'avril, 30 d'avril, 31 ëd maj 1927), stampà an 500 còpie.
Ant la redassion, mincadun a l'avìa sò badò: Pacòt a scrivìa j'articoj ëd fond, Galin-a a publicava ël mej ëd soe poesìe, Fiochèt a fasìa ël cronista mondan.

La sconda serie (Ij Brandé - Giornal ëd poesìa piemontèisa) a seurt doe vire al mèis, al 1m e ai 15, an ancaminand soe publicassion ël 15 dë stèmber dël 1946.
Diression e aministrassion a son an contrà San Fransesch d'Assisi 11, a ca 'd Pacòt.
Diretor responsàbil a l'é Pinin Pacòt, diretor aministrativ Renato Bertolotto.
Ël pressi a l'é ëd 10 lire al nùmer, 200 lire a l'ann.
A chita ai 15 dë dzèmber 1957, apress 268 nùmer, për un total ëd 1060 pàgine e 308 autor publicà.
Dantorn a costa publicassion a së strenz e a madura la mej espression poética piemontèisa dël temp.

Dal 1960 a l'é publicà Ij Brandé - Armanach ëd poesìa piemontèisa che a seurt na vira a l'ann (dal 1988 coma suplement dël giornal Piemontèis Ancheuj; dël 2007 a l'é surtì ansema a lAgenda piemontèisa).

Costa antologìa anual ëd literatura piemontèisa findi a l'edission 1965 a l'era soagnà da Pinin Pacòt.
Dël 1964 a l'é surtì tanme armanach ëd poesia piemontèisa e valdostan-a e dël 1965 ëd poesìa piemontèisa, alpin-a e valdostan-a.
Mortie Pacòt, Renzo Gandolfo a l'ha prontà l'armanach 1966.
Dal 1967 la publicassion a l'é stàita cudìa da Milo Bré.
L'edission 2008 a l'é stàita soagnà da Remo Bertodatti, Giusep Gorìa, Michele Bonavero e Dario Pasero.
L'edission 2009 a l'é stàita cudìa da Giusep Gorìa, mentre che cola dël 2010 a l'ha soagnala Michele Bonavero (Michel dij Bonavé), butand n'atension particolar a presenté na sernia d'autor neuv ch'a ven-o da tute le part dël Piemont përchè l'Armanach dij Brandé a sia vreman la vos ëscrita 'd tut ël Piemont.




#Article 226: Safo (1077 words)


Poetëssa an lenga greca antica.
Safo a l'é vivùa tra ij sécoj VII e VI aGC.
A l'era nassùa a Ereso, ant l'ìsola ëd Lesbo, ma a l'ha passa la pì part ëd soa vita a Mitilen-e.

Ëd soa famija as sa pòch: a-i son almach eut version dël nòm ëd sò pare, dont Scamandrònim - ël nòm arportà da Eròdot - a smija la pì acetàbil.
A l'avìa tre frej e ël savant Atenéo a fortiss che la poetëssa a laudava soens ël pì giovo, Larich, copié dël pritani ëd Mitilen-e.
Ëd n'àutr frel, Carass, as sa che durant un viagé d'afé an Egit a l'era ancaprissiasse ëd na cortisan-a ch'as ciamava Dòrica; ant ij frament ëd na poesìa (da doi papir d'Ossirinch) an ëstròfe sàfiche, la poetëssa a j'àugura ëd torné bin e arpijà da sò eror: a l'era preocupà che ël comportament ëd sò frel a podèissa vasté soa riputassion përsonal.
A-i é un frament ch'a smija esse na sùplica che Dòrica a peussa pà torna angabiolé sò frel.
Safo a l'era marià con n'òm rich e a l'avìa na fija, Clèide (ch'a l'avìa ël midem nòm ëd soa granda ëd mare), ma a l'é tòst restà vìdoa.
A-i é chèich frament anté che Safo a arpròcia con amor la fija ëd vorèj un bizó spatussant.
An costa poesìa as vëd n'espression ëd dëspresi për Pitach, lòn ch'a smija confermé l'apartenensa ëd Safo a la noblëssa ëd Lesbo.

L'atività dla poetëssa a Mitilen-e a l'avìa na fonsion sossial bin precisa: l'educassion ëd fije nòbij, an na comunità andoa a mostrava, tra l'àutr, mùsica, dansa, cant, elegansa ant ël veste, tut sentrà an sla divossion d'Afrodite.
Le fije a dovìo ëdcò pijé part a le gare ëd blëssa ch'as fasìo a Lesbo.
Safo a l'era pà l'ùnica a fé la magistra: soens an soe poesìe a-i é d'espression ëd dëspresi violent për chèiche soe rivaj (Andròmeda, Gòrgo), nòbij ëdcò lor.

Coinvolgiùa ant ël moviment ëd resistensa aj tirann, ël Marmor Parium a conta che a dev ëscapé an esili dal 603 al 595 aGC (da lòn ch'a smija an Sicilia), tanme a l'é bel fé ch'a sia capità ëdcò a d'àutri esponent ëd l'aristocrassìa: ant un frament ch'a l'é rivane, sò contemporani Alcéo as adressa a chila con gran rëspet e amirassion, an ciamand-la «cavèj ëd violëtta, soris doss».
A rintra dòp ch'a-i é n'amnistìa.

A propòsit ëd soa veciaja as treuvo doi arferiment, ma as sa nen s'a son sò o si l'autor a l'é cheidun d'àutr.
Dla fin ëd soa vita as sa gnente.

Safo a l'é aotris ëd lìriche ant la parlada eòlica ëd vàire géner: epitalàmich, mitològich, coral e eròtich, imità ëdcò da Catul.
Pulio Làurea a conta che soe lìriche a l'ero stàite rangià an neuv lìber, organisà pì che possìbil conforma a 'd criteri ëd métrica.
Ël prim lìber a contnìa componiment an ëstròfe sàfiche, lë scond poesìe an pentàmetr datìlich eòlich e ël ters an asclepiadéo magior; ant ël quart lìber a-i dovìo ess-ie ij componiment an tetràmetr jònich a majore (con sìlaba lìbera al prinsipi e sarà ant un méter trocàich).
J'epitàlam, an vàire métriche, a l'ero argropà ant ël lìber nùmer eut.
Ëd chila a son rivane pì che dosent antra frament e testimonianse ch'a rësguardo ij sò test, dont n'òde bele che antegra o scasi.
Fin-a a vers la fin dël sécol ch'a fa XIX, ij test ëd Safo as conossìo mach travers le sitassion d'àutri autor, e a l'ero për la pì part dij frament motobin curt e, gavà chèich situassion pì fortunà, ant la pì part dij cas a l'é mal fé capì bin ël contest ëd coste sitassion.
Apress, papir e bërgamin-e con manuscrit ëd test ëd Safo, ch'a van dlë II al sécol ch'a fa VII dGC a son ëstàit dëscoatà an Egit.
A son goernà a Oxford, Berlin, Londra, Firense, Halle.

La lenga dovrà da Safo a smija nen esse cola literaria, ma cola parlà minca di daj sò contemporani, e sòn a la diferensia dal rest ëd la poesìa greca ch'a l'é rivane.
Costa naturalëssa dla lenga as cobia a j'emossion fòrte dij soget, an dasend n'arzultà fiamengh.

Soa partissipassion a la vita sossial a l'é documentà dai vàire epitàlam, ch'a dovìo esse cantà da còro ëd giovo an ocasion dij mariage.
A l'é ant ës contest-sì ch'a va antërpretà la poesìa ëd Safo, pitòst che an sël livel dla confession e dl'espression përsonal dij sentiment.
Soe poesìe eròtiche a son anquadrà ant la vita dla comunità feminin-a anté ch'a mostrava.
Antra ij përsonage ch'as ancontro ant ij frament, an dzorpì a coj già mansionà, a-i é Àctis, a sò temp cara, ma adess ëstrangera, portà via da Andròmeda; Anactòria, partìa leugn; Dica, pì amàbil che la còtia Giriun.
L'amor a l'é concepì tanme memòria, arcòrd dj'esperiense passà, ch'a l'han na projession ant ël present.
Cost a l'é l'aspet ch'a dòmina la poesìa d'Arignòta.
An n'àutr frament as fa ël paragon d'Éros con ël vent che an sla montagna a sbanata le roj.
A-i é ëdcò, ant la poesìa ëd Safo, na tension costanta e suferta antra lë s-cianch dj'afet e soa possibilità d'arnovesse.
Ëdcò l'ansidita poesìa dla gelosìa, apress la descrission dla soferensa dla poetëssa, ch'a l'é pì vërda dl'erba e ch'as vëd davzin-a a la mòrt, a va vers soa conclusion con na nòta ëd rassignassion cossienta.
Ant n'àutr frament, ël desideri dël soris lusent d'Anactòria a l'é butà ant un contest d'argomentassion pasie e a l'é cobià a la cossiensa che sò amor a sarà nen contentà.
La divossion d'Afrodite a ven fòra da soe poesìe tanme n'espression ideal dël sens ëd continuità ch'a l'é fondamental dla poesìa eròtica ëd Safo: ant l'orassion ch'a duverta ël prim lìber, Safo a ciama a la dea d'anterven-e ancor na vira, e Afrodite a j'assicura che, coma ant ël passà, chila a sarà pronta a giutela.
Safo a së speta la midema capassità ëd resté da la poesìa: a sa bin che ël lustr conferì da la poesìa a va motobin dë dlà dla mòrt.

La figura ëd Safo a l'é stàita an vàire manere deformà da legende, cheidun-e arpijà da la comedia àtica: conforma a la pì conossùa, arportà da Ovidi, la poetëssa, nen contracambia an sò amor për ël barcaireul Faon, as sarìa campasse an mar dal sàut ëd Léucad.
Vàire euvre dla literatura europenga a son ëstàite dedicà ant ij sécoj a la figura ëd Safo.




#Article 227: Teorìa dj'ansem (450 words)


La teorìa dj'ansem a l'é cola branca dla lògica matemàtica anventà da Georg Cantor ch'a studia la nossion d'ansem e d'apartenensa coma fondament për tuta la matemàtica.

Conforma a l'antuission, n'ansem a l'é na colession  d'ogèt ch'a sodisfo chèich proprietà .
Belavans, cost concèt d'ansem a l'é contraditòri, për via dël paradòss ëd Russell.
Sòn a l'é stàit në spron pr'ësmon-e n'assiomatisassion pì atenta, për podèj fé le vàire operassion ëd costrussion dj'ansem sensa droché an costa - o an d'àutre - contradission.
An dzorpì, tute le teorìe matemàtiche a j'ero giumaj smonùe an forma assiomàtica, dzortut cole ch'a rësguardavo dj'ent neuv.
Dle vàire assiomatisassion possìbij për la teorìa dj'ansem cola pì dovrà as basa an sj'assiòma sì-dapress.
Costi assiòma a son dovù a Zermelo (1908), gavà rampiass e regolarità.
Lë schema ëd rampiass a l'é dovù ëd fasson indipendenta a Fraenkel e a Skolem (1922), l'assiòma ëd regolarità a l'é stàit antrodòt da von Neumann (1925), bele che un prinsipi sìmil a l'era già stàit considerà da Skolem.
J'assiòma a son esprimù ant ël lengage dël prim órdin dla teorìa dj'ansem ch'a l'ha mach  'me sìmbol nen lògich.

J'assiòma da 1 a 8 a formo la teorìa ëd Zermelo-Fraenkel, ZF; an giontand-je l'assiòma ëd selession a s'oten la teorìa ZFC.

J'assiòma a son nen tuti indipendent.
La separassion as peul oten-se dal rampiass an aplicandlo a la fórmola .

Costa teorìa sempia e eleganta a përmet ëd dësvlupé dij rasonament ch'a sburdisso s'as pensa a la gròssa conomìa dël lengage.

Bele che ël prim apròcc a j'ansem infinì a smija ch'a sia stàit ëd Bolzano, a l'é Cantor ch'as rend cont ëd l'amportansa dle fonsion bijetive e a smon la nossion ëd cardinalità 'd n'ansem.
Cantor a anandia la teorìa dij nùmer cardinaj e ordinaj e j'anvestigassion dla topologìa dla reta real.
J'arserche ëd Cantor a ancamin-o dël 1874, cand a dmostra che l'ansem dij nùmer reaj a l'é pì che numeràbil, antant che l'ansem dij reaj algébrich a l'é numeràbil.

Da antlora j'arserche an teorìa dj'ansem a l'han ëmnà a na caterva d'arzultà amportant e arvolussionari.
Coma ant la pì part ëd le dissiplin-e, ant ël dësvlup ëstòrich ëd la teorìa dj'ansem a-i son ëstaje djë sbilauciament e dij cangiament ëd but.

Al di d'ancheuj, lë studi dla teorìa dj'ansem a comprend, tra l'àutr, la combinatòria infinìa, le técniche ëd forsament, ij modej anterior, la teorìa descritiva dj'ansem, ij grand cardinaj, lë studi d'assiòma neuv.

Da banda ëd ZFC, ëdcò d'àotri sistema assiomàtich a son ëstàit ëstudià për la teorìa dj'ansem.
An tra ij pì amportant a-i é la teorìa ëd Bernays-Gödel.

S'as gava l'assiòma ëd rampiass da la teorìa ëd Zermelo-Fraenkel, as oten la teorìa ëd Zermelo.




#Article 228: Johann Bernoulli (424 words)


Johan Bernoulli a l'é stàit un matemàtich.

A nass a Basiléa ël 27 ëd luj dël 1667, frel ëd tërdes agn pì giovo dël pì arnomà Jakob.
Sò pare Nikolaus, consijé dë stat a Basiléa, a vorëria fene ën mercant, ma chiel a ancamin-a a studié meisin-a.
Pijà sò dotorà dël 1690, as vira vers la matemàtica e a l'é anlev ëd sò frel Jakob a Basiléa.
A scriv doe cite euvre ëd càlcol diferensial e antëgral.
A Paris a mostra ël càlcol infinitesimal al marchèis de L'Hôpital con l'acòrdi che chiel-sì a pùblica a sò nòm dj'arzultà che an vrità a son ëd Bernoulli (coma l'avosà régola ëd L'Hôpital).
Ant ël 1695 Bernoulli a dventa professor ëd matemàtica a l'Università ëd Groningen e, a la mòrt ëd sò frel Jakob dël 1705, a-j sucèd a l'Università ëd Basiléa, anté ch'a l'ha Euler antra j'anlev.
Amis ëd Leibniz, as piassa a soa difèisa ant la rusa con Newton an sla priorità dl'anvension dël càlcol diferensial.
A meuir a Basiléa ël 1m ëd gené dël 1748.
A l'era pare ëd Nicolas, giurista e matemàtich, Daniel, matemàtich e médich, e Johann, matemàtich.

Bernoulli as anteressa dë squasi tute le branche dla matemàtica e la pì part ëd sò arzultà as treuva ant le litre che a scambia con d'àotri matemàtich, dont Leibniz e Huygens.
A l'é nen ciàir se tuti j'arzultà dont a arvéndica la paternità a sìo da bon sò, ëdcò përchè - bin orgojos e preocupà ëd soa notorietà - soens ant jë scrit a arciama nen le sorgiss da 'ndoa ch'a pija.

An matemàtica, Johann Bernoulli a l'ha dësvlupà l'apròcc analìtich a la trigonometrìa e lë studi dël logaritm.
A l'é anteressasse ëd càlcol dle variassion e càlcol infinitesimal, e a l'ha contribuì a spantié le notassion ëd Leibniz.
A l'ha travajà an sël càlcol esponensial e për prim a detèrmina la linia ëd dissèisa màssima, sot-lignand la relassion ëd costa curva con la stra ch'a fa un raj ëd lus ch'a traversa seuj ëd densità variàbil.
As devo a chiel ëdcò d'arzultà an sle curve, j'equassion diferensiaj e le serie.
As atribuisso a chiel lë studi dla brachistòcrona e l'antrodussion dël concet ëd geodética.

A l'é anteressasse ëdcò ëd chìmica, fìsica, astronomìa.
A l'ha smonù na soa teorìa dij maré, a l'ha sërcà d'antërpreté la fermentassion e la contrassion dij mùscoj.

Ant ël 1734 a concor për ën premi dl'Academia dle Siense; l'Academia a lo divid tra chiel e sò fieul Daniel.
A s'anrabia tant ch'a manda sò fieul fòra ëd ca.




#Article 229: Nicolas II Bernoulli (100 words)


Matemàtich, fieul pì grand ëd Johann Bernoulli.
Nicolas Bernoulli a nass a Basiléa ij 6 ëd fërvé dël 1695.
A studia drit, ch'a mostra a Berna dal 1723 al 1725.
Peui a oten un pòst ëd professor ëd matemàtica a San Peroborgh, anté ch'a-i rivrà ëdcò sò frel Daniel.
A travaja an sla geometrìa dle curve, j'equassion diferensiaj e la probabilità.
Da le discussion con sò frel Daniel a-i surtirà l'avosà paradòss ëd San Peroborgh.
A meuir a San Peroborgh ij 31 ëd luj dël 1726.
Cheidun dij sò artìcoj matemàtich a resto publicà ant ij travaj ëd sò pare.




#Article 230: Equassion diferensial (877 words)


Nequassion diferensial a l'é n'equassion dont j'incògnite a son ëd fonsion e anté ch'a-i comparisso dle derivà ëd se fonsion rëspet a le variàbile indipendente (che ant j'aplicassion soèns a peulo arpresenté ël temp, le coordinà spassiaj e via fòrt).
Cand le fonsion incògnite a dipendo mach da un-a varàbila indipendenta, l'equassion diferensial as ciama ordinaria; si le variàbile indipendente a son ëd pì, l'equassion as ciama parsial.

L'arzolussion, o 'me ch'as dis ëdcò, lantëgrassion ëd n'equassion diferensial a l'é 'n problema anteressant e soèns difìcil ant l'anàlisi matemàtica, ma j'equassion diferensiaj as deuvro soèns ëdcò ant la geometrìa, la fìsica, la chìmica.
Për esempi, l'equassion  a descriv la laj ëd moviment ëd na partissela ch'a bogia an sna reta, sogeta a l'atrassion, da 'n pont an sla reta, proporsional a la distansa dla partissela dal sènter d'atrassion.
Ambelessì la variàbila indipendenta a arpresenta ël temp e y a l'é la posission rëspet al sènter.
Për podèj determiné la posission ëd la partissela an minca moment a venta trové na fonsion y ch'a sodisfa l'equassion, visadì a venta arzòlvla.

Na prima qualità d'equassion diferensial ordinaria a l'é cola ch'as rëncontra ant l'arserca dle primitive 'd na fonsion f continua ansima a l'antërval [a,b] dla reta real.
As trata ëd trové le solussion ëd n'equassion dla forma y'=f(x), anté che y a l'é la fonsion incògnita.
Dal càlcol antëgral as conòss che le solussion dl'equassion a son tute cole fonsion, e mach coste,  anté che  a l'é 'n pont qualsëssìa an [a,b] e c a l'é na qualsëssìa costanta real.

N'equassion diferensial ordinaria dórdin n a l'é n'equassion ëd la forma , anté che F a l'é na fonsion d'n+2 argoment, con x variàbil indipendenta e y=y(x) fonsion incògnita.
Si l'equassion general a peul esplicitesse rëspet a la derivà d'órdin pì grand , visadì s'as peul ëscrive ant la forma , costa forma as ciama normal e ël passage për oten-e costa forma as dis normalisassion.
Për esempi, si l'equassion  a sodisfa ël teorema ëd Dini, antlora as peul normalisesse.

Ch'as consìdera n'equassion normalisà .
As peul mostresse che si f a l'é definìa an n'anviron I d'un pont  e si f e soe derivà parsiaj rëspet a  a son continue an I, antlora a-i é un nùmer  tal ch'a esist mach un-a fonsion y=y(x), continua chila e soe derivà fin-a a l'órdin n ant l'antërval , ch'a l'é solussion dl'equassion diferensial e ch'a sodisfa le condission .
Parèj, pijà dij valor  assè davzin a  da fé an manera che 'l pont  a resta ancor anterior a I, da la proprietà pen-a smonùa a-i ven che a-i é un  tal che ant l'antërval  a-i é mach na solussion ch'a verìfica le condission .
Costa solussion  a dipend donca da la sèrnia dj'n costante  an d'anviron assè cit d'.
Parèj, an n'anviron d', la solussion general dl'equassion (l'ansidit antëgral general) a dipend da n costante, ciamà costante d'antëgrassion.
Cand la solussion a l'é considerà mach an n'antërval , le condission  a pijo ël nòm ëd condission inissiaj.

L'antëgral general ëd n'equassion  a l'é n'ugualiansa dla forma  (equassion an termo finì) - equivalenta a l'equassion diferensial ëd partensa - ch'a peul conten-e, an dzorpì dla variàbil indipendenta x e dla fonsion incògnita y, ëdcò n costante , dont ij valor as peulo serne an d'antërvaj  an manera che për minca sequensa dij valor ëd se costante a-i sia un-a e mach un-a fonsion ch'a sodisfa l'ugualiansa.

Considerà n'equassion normalisà , si f a verìfica la condission ëd Lipschitz, as peul mostresse l'esistensa e l'unicità dl'antëgral general .

L'antëgral general a arpresenta na famija ëd curve ant ël pian ch'a dipendo da n paràmeter; minca curva dla famija a l'é ciamà curva antëgral e soa equassion a arpresenta na solussion dl'equassion diferensial.
Për determiné jantëgraj particolar, visadì le vàire solussion particolar, a venta assigné 'd valor a le costante .
Sòn as peul fesse an amponend che la solussion y(x) e soe prime n-1 derivà a l'abio, ant un pont , dij valor ëstabilì (problema ëd Cauchy).

Dagià che soens as riess pà a calcolé 'd fasson esplìcita le solussion ëd n'equassion diferensial ordinaria, as son dësvlupasse ëd métod d'antëgrassion aprossimà, dont l'usage a l'é dventà pì bel fé con l'agiut dij cabalisator.

L'órdin ëd n'equassion diferensial parsial a l'é l'órdin pì grand dle derivà parsiaj dle fonsion incògnite ch'a comparisso ant l'equassion.
La forma pì general ëd n'equassion diferensial parsial an na sola fonsion incògnita as oten an butand ugual a zero na fonsion dle variàbile indipendente x,y,..., dla variàbila dipendenta z e 'd soe derivà parsiaj, ëd vàire órdin.
Për esempi, n'equassion diferensial parsial as dis linear si costa fonsion a l'é un polinòmi ëd prim gré ant la fonsion incògnita e soe derivà, dont ij coefissient a peulo dipende da le variàbile indipendente.

La determinassion dl'antëgral general ëd n'equassion diferensial parsial a l'é soèns motobin complicà o bele impossìbil.
Parèj la teorìa dj'equassion diferensiaj parsiaj as propon dzortut ëd determiné si n'equassion dàita a l'ha 'd solussion e vàire ch'a-i na son ch'a sodisfo dle condission inissiaj o al bòrd.
Da sa mira, j'equassion pì studià a son cole linear dlë scond órdin.

La teorìa dj'equassion diferensiaj parsiaj a l'ha contribuì a motivé vàire dësvlup ëd l'anàlisi matemàtica.




#Article 231: Strop ëd Galois (105 words)


Si K a l'é n'estension dël camp L ëd caraterìstica 0, lë strop ëd Galois ëd K a l'é lë strop G(K,L) dj'aotomorfism ëd K ch'a lasso fissà j'element d'L.

Si F a l'é un camp ëd caraterìstica 0 e f(x) a l'é un polinòmi an F[X], ch'a sia K sò camp dë s-cianch.
Lë strop ëd Galois d'f(x) a l'é lë strop G(K,F) ëd tuti j'automorfism ëd K ch'a lasso fissà tuti j'element d'F.
Lë strop ëd Galois d'f(x) as peul consideresse tanme në strop ëd përmutassion dle rèis d'f(x), dagià che si  a l'é na rèis d'f(x), ëdcò  a-l l'é, për minca .




#Article 232: Teorema ëd Lagrange (104 words)


Ël teorema ëd Lagrange a fortiss che si  a l'é në strop finì ëd cardinalità , minca sot-ëstrop ëd  a l'ha për cardinalità un divisor d'.

La dimostrassion dël teorema ëd Lagrange a l'é un corolari dla proprietà sì da press.

Proprietà. Si G a l'é në strop finì, sò órdin a l'é l'órdin ëd qualsëssìa sò sot-ëstrop H multiplicà për l'ìndes d'H an G.
Dimostrassion. La partission ëd G ant ij lateraj (snistr o drit) d'H a l'ha, për definission, tanti element quant a l'é l'ìndes d'H an G.
Dagià che tuti ij lateraj a l'han la midema cardinalità, a-i na ven l'afermassion.




#Article 233: Teorema ëd convergensa dël càlcol antëgral (571 words)


Ij teorema ëd convergensa dël càlcol antëgral a son tre teorema (teorema ëd B. Levi o dla convergensa monoton-a, lema ëd Fatou, teorema dla convergensa dominà ëd Lebesgue) ch'a smon-o ëd condission për che ël lìmit ëd na sequensa ëd fonsion antëgràbij a sia antëgràbil.
Mincadun ëd si teorema a l'é consegoensa ëd col ch'a-i ven prima.

An tuti j'enonsià ch'a ven-o sì da press,  a l'é në spassi dë mzura.

Ël teorema ëd Beppo Levi a l'é stàit dimostrà da Beppo Levi an n'artìcol dël 1906.

Si  a l'é na sequensa ëd fonsion reaj antëgràbij ansima a  con la proprietà che për minca  a sia  squasi daspërtut e che  a sia finì, antlora la fonsion  limit pontoal dla sequensa a l'é antëgràbil e sò antëgral a resta .

Ancaminoma a traté ël cas  scasi daspërtut e ch'a sia .
Ch'as pija n'ansem co-trascuràbil E anté che  e .

Fissà a0 e , l'ansem  a l'é mzuràbil e .
An dzorpì,  ansima a E, anté che  a l'é la fonsion caraterìstica dl'ansem A.

Ch'as consìdera .
A-i na ven che

e parèj  a l'é finì.
Dagià che

l'ansem  a l'é co-trascuràbil.

Si , antlora  për chèich k, visadì  e parèj  për minca n.
Dagià che la sequensa  a l'é nen dechërsenta,  e la fonsion f a l'é definìa scasi daspërtut e a l'é mzuràbil.
Për minca , , donca  a l'ha mzura finìa.

Adess, pijoma na fonsion sempia g tal che  scasi daspërtut e foma cont che g a sia limità dëdzora da M.
Armarcoma che  a l'ha mzura finìa.
Fissoma ëdcò  e scrivoma .
Antlora minca  a l'é mzuràbil e ; l'antërsession ëd costa sequensa a l'é

ch'a l'é trascuràbil.
D'àutra part .
Ëd conseguensa, .
Ch'as pija n tal che .
A-i na ven che

e donca

lòn ch'a dà .

Da sòn a-i ven che la restrission  a l'é antëgràbil e sò antëgral a l'é pà pì che c.
Da già che  scasi daspërtut, ëdcò f a l'é antëgràbil, con ël midem antëgral.
D'àutra part, për minca ,  scasi daspërtut, e parèj .
Sòn a completa la dimostrassion cand  scasi daspërtut.

Për ël cas general, ch'as considera la sequensa .

Consideroma na sequensa  ëd fonsion reaj antëgràbij dzora  anté che minca  a sia squasi daspërtut nen negativa e .
Antlora la fonsion  a l'é antëgràbil e .

Ch'as pija .
Për minca , ch'as considera n'ansem  co-trascuràbil, anté che  a sia mzuràbil e nen negativa e ch'a sia .
Antlora, minca , ansima a l'ansem co-trascuràbil  a l'é mzuràbil e nen negativa, e  scasi daspërtut; donca  a l'é antëgrabil con .
D'àutra part, , parèj la sequensa  a sodisfa le condission dël teorema ëd Beppo Levi; parèj  a l'é antëgràbil, con .
Dagià che  scasi daspërtut, a-i na ven che  scasi daspërtut, e  a esist e a fa .

Si  a l'é na sequensa ëd fonsion reaj antëgràbij dzora , si   a esist finì pr'ësquasi tuti j' e si a-i é na fonsion antëgràbil  con  squasi daspërtut për minca , antlora  a l'é na fonsion antëgràbil e  a esist e a l'é ugoal a .

Ch'as definissa .
Dagià che , a-i na ven che , e  a l'é antëgràbil, con , për ël lema ëd Fatou.
D'àutra part,  scasi daspërtut; parèj f a l'é antëgràbil, con

Dl'istessa manera, an pijand la sequensa , un a oten

lòn ch'a veul dì

Donca  a esist e a fa .




#Article 234: Paradòss ëd Russell (119 words)


Ël paradòss ëd Russell a l'é stàit anventà dël 1902 da Bertrand Russell e smonù da chiel-sì an n'arnomà litra a Gottlob Frege.
Ël paradòss fortiss che a esist gnun ansem  dont j'element a son j'ansem ch'a son nen element ëd lor midem.
Si n'ansem parèj a esistèissa, a-i sarìo doe possibilità:  opura .
Mincadun-a ëd coste alternative a men-a a na contradission.

La dimostrassion dël paradòss a fa vëdde che, dàit n'ansem A, l'ansem  a l'é nen un mèmber dA.

Për passé dëdlà ëd la dificoltà smonùa da sò paradòss, Russell a l'ha antroduvù la teorìa dij tipo.

Për fé capì mej sò paradòss, dël 1918 Russell a na smon na version familiarisà 'me ël paradòss dël barbé:




#Article 235: Assiòma ëd Peano (281 words)


Jassiòma ëd Peano për l'aritmética a son:

Costa assiomatisassion dël concet ëd nùmer natural a l'é stàita trovà an manera indipendenta da Dedekind dël 1888 e da Peano, ch'a l'ha smonuje ant ël tratà Arithmetices principia, nova methodo exposita dël 1889; a treuvo soa formulassion definitìva ant lAritmetica dël 1898.
Parèj, l'anàlisi ëd Dedekind e Peano a arpòrta l'aritmética a tre nossion primitive: nùmer, zero, sucessor, e sinch postulà, ch'a l'han peui dije assiòma ëd Peano.
An vrità, sia Dedekind che Peano a ancaminavo a conté da 1, nopà che da 0.

Costi prinsipi a përmëtto ëd determiné la strutura dij nùmer naturaj ëd fasson unìvoca, a men d'isomorfism (ch'as armarca che l'andussion a l'é esprimùa al second órdin).
Dël 1902, Alessandro Padoa a l'ha armarcà che, an fortend ël second assiòma 'me a-i é un nùmer che a l'é sucessor ëd gnun nùmer, as peul mostresse che cost nùmer a l'é ùnich, donca as peul definisse 0 'me col nùmer-lì.
An sa manera, le nossion primitive a resto mach pì doe, nùmer e sucessor, e j'assiòma quatr, përchè ël prim as peul gavesse; l'andussion as peul arformolesse an parland pà ëd 0, ma ëd col nùmer ch'a l'é sucessor ëd gnun nùmer.
Dël 1908, Mario Pieri a l'ha mostrà che l'assiòma d'andussion a peul esse rampiassà dal prinsipi dël mìnim: minca ansem nen veuid ëd nùmer a l'ha un mìnim.

Al di d'ancheuj as preferiss arformolé j'assiòma ant un lengage dël prim órdin; l'andussion a dventa në schema d'assiòma.
La teorìa ch'a-i na ven a la diso aritmética ëd Peano.
Tutun, costa formolassion-sì a l'é pà categòrica: a-i son dë struture ch'a sodisfo j'assiòma sensa esse isomòrfe antra 'd lor.




#Article 236: Neuv Testament (3494 words)


Ël Neuv Testament as presenta coma na granda arflession an sël cristian e an sël comportament che cheil-sì a dev ten-e.

La prima comunità cristian-a a l'era formà da ebreo ch'a l'ero nen bin cossient d'anandié na neuva religion.
Cand ch'as cujìo ansema për fé memòria dl'arsuression ëd Gesù a lesìo ij lìber sacrà dj'ebreo, visadì lòn ch'al di d'ancheuj ij cristian a ciamo Vej Testament.
Për conòsse l'ansegnament ëd Gesù ëd Nàsaret, dont a l'é rivane gnente dë scrit, ij prim cristian as adressavo a j'apòstoj, ch'a l'ero ij testimòni ëd lòn che Gesù a l'avìa dit e fàit.
Viaman che j'apòstoj a muirìo, a l'é dventà amportant avèj a disposission dij test ëscrit che an chèich manera a armontèisso a lor, për podèj gropé a cheicòs ëd pì concret ël contnù dla predicassion: na vira mòrt ij testimòni diret a sarìa stàit pì problemàtich fé ij contròj.
An dzorpì, con lë spantiesse dël Cristianésim a vnisìa viaman pì mal fé rëncontré n'apòstol për fesse conté diret coma a stasìo le còse.
Costi scrit cristian as lesìo ant soe ciambree, ansema a jë scrit dël Vej Testament.
Tutun, al temp cand a son ëstàit ëscrit, costi lìber cristian a l'ero ancor nen considerà tanme lìber sacrà.
Për ij prim cristian ij lìber sacrà a restavo coj dël Vej Testament.
La prima sitassion anté ch'as considera un tòch ëd Pàul coma Sacra Scritura as treuva ant la litra ëd Policarp aj filipèis, anviron dël 150: I sai che iv n'antende motobin djë scrit sacrà e che gnente a vë scapa, lòn che a mi a l'é nen dàit. Tutun, i veuj arcordeve mach coste frase, ch'a-i son ëscrite: «anrabieve pura, ma nen fin-a al pecà» (Salm 4,5) e ancora «Ch'ël sol a tramonta nen 'dzora vòstra flin-a» (Ef 4,26). Beà chi ch'as në visa, coma i son sigur i feve vojàotri.

La pì part ëd costi lìber e litre a l'ero ascrivù, an manera direta o indireta, a apòstoj, dont ël crédit ant le cese cristian-e a l'era fòra ëd discussion.
Ëd costi lìber as në fasìo dle còpie per fele circolé ant le vàire cese.
A ven-o a creesse donca dj'arcòlte dë scrit.
Sòn però a ampediss pà che l'ansegnament ëd Gesù a fussa tramandà ancora a vos e che costa tradission oral a l'èissa soens pi 'd pèis che cola scrita.
Da banda ëd costa produssion a-i surtìo ëdco d'àotri lìber.
Da na part a-i son djë scrit che, bele ch'a pretendìo nen d'armonté a j'apòstoj, a l'avìo n'aotorità paragonàbil: a son ciamà ij Pare apostòlich përchè j'aotor a l'han conossù j'apòstoj.
D'àotra part, coma as les già ant le litre ëd Pàol, a vnisìo fòra djë scrit pì fantasios o con dutrin-e stran-e, nà con ël but d'ampinì ij përtus lassà daj racont djë scrit apostòlich; costi lìber a vnisìo faossman ascrivù a apòstoj për angrandì sò crédit.
A son ciamà Apòcrif.
Esempi a son j'evangeli ëd Giaco, ëd Pé, ëd Tomà.

Donca, ant la prima metà dlë II sécol a circolavo ant le comunità cristian-e djë scrit originaj ch'armontavo, an manera pì o meno direta, a j'apòstoj, dle còpie ëd costi scrit, djë scrit ascrivù faossman a j'apòstoj e djë scrit ch'a armontavo nen a j'apòstoj ma a l'avìo squasi ël midem crédit.
D'àotra part, coj ch'a podìo testimonié an sl'atribussion ëd costi scrit a l'ero squasi tuti mòrt e a l'era an camin ch'a piava l'andi ël moviment gnòstich, dont un di pì amportant arpresentant a l'era Marcion.
Conforma a Marcion l'ansegnament ëd Gesù a comportava d'arfudé d'aotut ël Vej Testament, ëdco përchè cost-sì a sarìa stàit manipolà.
A arfudava ëdcò j'evangeli ëd Maté, March e Gioann; da col ëd Luch a scancelava le conte dl'anfansia e tuti j'arciam a la corporeità ëd Gesù (che jë gnòstich a arfudavo).
Marcion a l'é stàit ël prim a stabilì na lista ëd lìber d'andoa tiré, second chiel, la vera dutrin-a cristian-a.
Soa lista a contnìa l'evangeli ëd Luca (ant la version rangià da chiel) e des litre ëd Pàol (a arfudava cole pastoraj).
Contra Marcion, le comunità cristian-e a son trovasse obligà a pijé posission, an fissand na lista ëd lìber da pijé coma test sacrà për la fé cristian-a (ël Neuv Testament) e ancariand ij vësco ëd controlé che le còpie dij lìber ch'a vnisìo fàite a fusso conforma al test antich.

Ij criteri che le cese a l'han dovrà për fissé la lista dij lìber a l'ero dzortut l'eclesialità e lapostolicità; cand l'apostolicità a l'era nen sigura, as arcorìa a la tradissionalità.

A son ëstàit soasì tanme lìber ofissiaj coj ch'a l'ero lesù ant la liturgìa da tute (o squasi) le comunità che a-j conossìo.
La rason për costi lìber d'esse lesù a sta ant lë scond criteri.

A son ëstàit soasì coj lìber ch'as chërdìo a l'èisso a soa sorgiss - an manera direta o indireta - j'apòstoj: la nòrma ëd fé a stasìa nen ant lë scrit, ma ant la testimoniansa apostòlica che a l'era stàita fissà ant lë scrit.
Se l'apostolicità a l'era nen sigura as arcorìa al ters criteri.

A son ëstàit soasì coj lìber ch'a l'ero conforma a la tradission oral e a son ëstàit arfudà coj lìber ch'a smonìo la përson-a ëd Gesù an manera diferenta da lòn che ij cristian a conossìo an avenda scotà la predicassion dj'apòstoj e 'd sò dissìpoj: la nòrma ëd fé a l'era l'ansegnament ëd Gesù tramandà da la tradission oral dle cese.

La pì antica lista ëd lìber canònich ch'a sia rivane a l'é ël cànone muratorian.
Compilà anviron dël 180 da n'aotor ch'i conossoma nen ant un latin grossé, a l'é stàit dëscoatà ant ël 1740 da Ludovico Antonio Muratori ant la Biblioteca Ambrosian-a ëd Milan.
La lista a conten 23 lìber: a-i manco la litra a j'ebreo, la litra ëd Giaco, na litra ëd Pé e na litra ëd Gioann.

Tra 'l III e 'l V sécol a-i é staje torna un perìod ëd discussion an sij lìber ch'a dovìo rintré ant ël cànone.
Già da la fin dël IV sécol ij dùbit a së s-ciairisso: an orient con la litra pascal nùmer 39 d'Atanasi, vësco ëd Lissandria, dël 367; an ossident con ël sìnod ëd Roma dël 382, sota Damasi.
A ven-o acetà coma canònich 27 lìber stimà d'orìgin apostòlica.
La midema lista a l'é stàita confermà ëd fasson indipendenta për la provinsa dl'Àfrica da na serie 'd sìnod, dël 393 a Hippo Regius e dël 397 e 419 a Cartàgin, sota la guida d'Agustin.
A la fin dël V sécol ij debat cristològich a l'ero pasiasse e ij dùbit an sël cànone a son dësparì ant le cese latin-e tanme che an cole greche.
A l'han arzistù ancora ant le cese ëd Siria, ch'a son butasse d'acòrdi al prinsipi dël VI sécol con la version dël Neuv Testament ëd Filòssen.
D'antlora e fin-a al sécol ch'a fa XV a-i son pì nen ëstàite discussion an sël cànone.
Luter a l'ha arpijà ël debat e ël concili ëd Trent a l'ha confermà la lista tradissional dij lìber canònich.

Sì da press a-i é la lista dij 27 lìber dël Neuv Testament, con l'aotor e le dàite pì probàbij ëd soe redassion.

Tuti costi lìber a son ëscrit an grech.
Al di d'ancheuj, për comodità d'arferiment, ij lìber a son dividù an capìtoj e versèt.
Ij capìtoj an ven-o da S. Langton (mòrt dël 1228), ch'a l'ha dovraje ant la version parisin-a dla Vulgata.
S. Pagnini an soa version latin-a a l'ha për prim dovrà na division an versèt (che për al Vej Testament a coincidìo për la pì part con coj dij masoret).
Tutun, për ël Neuv Testament, ij versèt ëd Pagnini a l'ero tròp longh për vnì a taj e a son peui adotasse coj prontà da R. Estienne (stranomà Stephanus) për soa version greca dël Neuv Testament (1555).

Ij test originaj dij lìber dël Neuv Testament a son nen rivane.
Për arcostruì ël test a l'adoss as arcor dzortut aj manoscrit antich, visadì a le còpie che viaman as son fàite prima dl'anvension dla stampa, ma ëdcò a le tradussion antiche e a le sitassion dij Pare dla cesa.

A-i në i-é pì 'd 5500, da lë II sécol al sécol ch'a fa XV.

Ij manoscrit as divido an doe categorìe, conforma al material dont a son fàit: papir e bërgamin-e.
Ij papir a son coj pì antich: i n'oma 72, dont un dlë II sécol e cheidun dël III.
A son nen complèt, ma a son testimòni franch amportant dël test, an rason ëd soa antichità.
A son denotà da na sigla dla forma Pn, anté che n a l'é 'n nùmer.
Ij pì amportant a son:

Ij prinsipaj còdes majùscoj (ciamà onsaj, dagià che le litre a l'han apopré la dimension ëd n'ongia) an bërgamin-a a son:

A venta noté che ël temp ch'a-i passa an tra ël test original e ij manoscrit pì vej ch'i l'oma a l'é pì curt che për tuti j'àotri lìber antich.

Dël Neuv Testament a-i son vàire tradussion an lenghe antiche fàite ant ij prim sécoj dël cristianésim.
Tra le pì amportante a-i son:

Da già che le tradussion antiche a son fàite girand a la litra, a l'é possìbil armonté al test ch'a-i é a l'adoss.

Ël Neuv Testament a l'é stàit sità e comentà tant da jë scritor cristian dij prim sécoj (II-IX) ch'as pensa che se as në perdèissa ël test as podrìa arcostruilo da le sitassion dij Pare.

Bele che ij document antich ch'i l'oma a son motobin ëvzin a j'originaj, a në smon-o nen tuti l'istess test, ma al contrari a-i son vàire diferense an tra 'd lor, ch'a son ciamà variant.
Sòn a l'é dovù a la fasson dë scrive ij test antich: a man e soens sota detatura.
Ant ij test dël Neuv Testament a-i son apopré 250.000 variant, ansima a 'n total d'apopré 150.000 paròle.
Soens a-i son diverse variant ëd na midema paròla o frase; la pì part ëd coste a son mach ëd forma literaria e a toco nen ël sust.
Variant ch'a toco ël sust ëd na frase a-i në j'é apopré 200, dont mach na quindzen-a vreman amportante.

La crìtica dij test, che a l'é la siensa ch'as anteressa a l'arcostrussion ëd test antich ch'a son rivane mach a travers ëd còpie, a l'ha motobin travajà ant ël darié sécol e mes për armonté al test original dël Neuv Testament, e al di d'ancheuj i pudoma fortì che ël test ch'i l'oma a l'é con bon-a probabilità col genit ëd j'autor e con na sicurëssa scasi total ch'a l'é ël test dovrà da le comunità cristian-e dël III sécol.

An efet, già daj prim sécoj, vàire scòle e savant cristian a l'han travajà a pronté dij test crìtich, j'ansidite recension.
Le pì arnomà e prestigiose a son la recension K (dita antiochen-a) e la recension H (esichian-a o lissandrin-a), ch'a conten ij còdes pì autoritativ.
Antra j'arzultà dl'anàlisi moderna, a-i son le grande edission crìtiche, ch'a resto ancor amportante, ëd C. Tischendorf (1869-1872), ëd B.F. Westcott e F.I.H. Hort (1881), ëd H. von Soden (1902-1913), e cole ch'a son dovrà al di d'ancheuj, anspirà a criteri pì agiornà: cola d'E. Nestle (dal 1898, dont as séghito a fesse 'd neuve edission), cola d'A. Merk (dal 1933) e cola ëd K. Aland, M. Black, B.M. Metzger e A. Wikgren (1966).
La preparassion continua ëd neuve edission a dipend nen tant da la dëscuverta ëd neuv papir o còdes, ma da l'agiornament e ël përfessionesse dij criteri dla crìtica neo-testamentaria.

Ël Neuv Testament a archeuj vàire géner literari: j'evangeli a formo un géner literari autònom; le litre a fan part dël géner epistolar; ël lìber dArvelassion a l'é ël pì amportant esempi ëd literatura apocalìtica.
An tut ël Neuv Testament a-i son d'amportante liure literarie con la literatura ebrea (për esempi ël càntich ëd Marìa, Luch 1,46 e apress; ël càntich ëd Zacarìa, Luch 1,68 e apress) e ancor ëd pì con cola elenìstica.

L'amportansa dël Neuv Testament a l'ha fàit sì che ij sò lìber a sio stàit girà an squasi tute le lenghe dël mond, antiche e moderne.
An dzorpì che le version già mensionà, a-i son vàire d'àutre tradussion antiche amportante dël Neuv Testament.
A val la pen-a ëd nominé cole an sirìach: ël Diatessaron ëd Tassian; la version sirìaca sinaìtica; la sirìaca curetonian-a (ciamà parèj dal nòm dl'orientalista Cureton ch'a l'ha publicala).
Pitòst posterior a son la sirìaca filossenian-a, al di d'ancheuj përdùa, dël VI sécol; la sirìaca harclens (dal vësco Harqel, 616); la siro-palestinèisa (IV-VI sècol).
Tradussion dël Vej e Neuv Testament a son la sirìaca esaplar (sécol ch'a fa VII); le version còpte, àrabe, etiòpiche (dal III al VI sécol); la version gòtica d'Ulfila (apopré 364-378); le version paleoslave anandià da Ciril e Metòdi (sécol ch'a fa IX).

Ël prim document che i conossoma, scrit ant un piemontèis arcàich, a l'é n'euvra pitòst consistenta. A ven adéss ciamà Sermon Subalpengh e as treuva ant la Biblioteca Nassional ëd Turin. A l'é n'archeujta 'd vintedoi sermon complete, coma coment a le leture dla liturgìa dl'ann. L'euvra a armonta al sécol ch'a fà dodes (i butoma na data d'arferiment: 1150 giusta përchè a l'é a metà, ma fòrse a l'é 'd quàich desen-a d'ani dòp). As pensa, fra vàire possibilità che a peulo esse rasonà, che a sia stàita scrita da un frà dël convent ëd San Solutor, opura dla Curia vëscovil. N'àutra ipòtesi che a l'é da consideré a l'é che a sia stàit ëscrivù ant la Prevostura d'Oulx, contut che sì as parlèisa (fòrse già) ël Provensal. Sòn a vnirìa da le paròle dovrà, contut che la lenga dla scritura a sia sens'àutr Piemontèis e nen Provensal.

Ël but dl'autur a smija che a fussa col ëd procuré n'utiss pastoral ai predicator, franch ant la lenga che la gent a capìa e a dovrava, che a l'era pì nen ël Latin (ël Consili 'd Tours ant l'813 a l'avìa già considerà costa necessità). La scritura a l'é lesta e dësgropà, e a mostra che l'autor as la gavava bin a scrive an volgar piemontèis, a la mira da fé pensé che costa a fussa nen la prima còsa che a scrivìa an volgar, opura che a l'avèissa sot man quàich àutr esempi. Sòn a vorerìa dì che d'àutri document 'd prima, scrit an volgar, a sio stàit perdù. Sì sota un cit esempi. Sì e là as treuvo 'd frase an Latin coma arferiment, parèj coma ancora adéss vàire predicator a buto 'ndrinta a sò sermon.

... prendì nos la petite volp qui catzun a mal nostre vigne, zo est: ne lor o consentì mia mas la lor defendì e lanzai lor las pere e catzai los de la vigna; car i las vasten e esterpen e catzen a mal. Vos qui devez varder la vigna, zo est Sancta Ecclesia, decartzai los heretis. E cum que los en catzaré? Cum lo flael de resticulis, zo sun le paròle de Christ qui dis: Domus mea domus orationis est, vos autem fecistis speluncam latrorum. La mia maisun si est maisun d'oraciun mas vos en avez fait balma de lairun ... 

Sti semon a conten-o già caràter spessifich dla lenga piemontèisa e paròle dovrà ancora ancheuj (pr'esempi, si dzora, la paròla balma). Lë studi 'd cost document a l'ha angagià e a angagia vàire avosà specialista dël mond. Ël document a arpòrta sicura la lenga dël temp, ma a leslo con bin d'atension a mostra 'dcò 'l caràter dla gent che a venta ch'a scoto 'l semon. Donca sò interesse a l'é nen mach lenghìstich, ma 'dcò literari. Natural che a l'é nen possibil, dal tést, armonté a la pronunsia dle paròle (problema comun a tuti j'antich document). 

Jacques Le Long ant l’agn 1709, in “Bibliotheca Sacra Seu Syllabus Omnium Ferme Sacrae Scripturae Editionum Ac Versionum“, ant na miticolosa elencassion dle Sacre Scriture “an lenga vulgar”, aranda le edission provensaj, catalan-e, retiche e dla Valàchia, a parla dl’esistensa d’un manoscrit dël Testament Neuv “pedemontan”, scrivù apoprè ant l’agn 1500 e guernà a Zurigo, ma a l’é probàbil ch’as trateissa ‘d na còpia dovrà an Piemont dla version bìblica provensal, fàita dai valdèis

Cost Testament Neuv piemontèis a l’era comprèis ant la lista dël 1740 dij lìber proibì da la Cesa catòlica roman-a. 

La prima version completa dël Testament Neuv an lenga piemontèisa a l’é stàita vorsùa e finansià da l’anglèis Charles Beckwith e a l’é parùa ant l’agn 1834. Cristian divòt dla Cesa Anglican-a, Beckwith a l’era ‘n coronel e peuj ‘n general dl’armada anglèisa. Aprèss avèj perdù na gamba a la bataja ‘d Waterloo contra Napoleon, a l’ha conossù l’epopea dij Valdèis e a l’é tant interessas-ne che a l’ha vorsù ven-e an Piemont e vive ansema lor. An coj temp-là ij valdèjs a l’ero na popolassion alpin-a ëd lenga provensal e tuta l’istrussion ch’a l’avìo e ij lìber (comprèis la Bibia) a j’era ‘n fransèis. Për motiv dla lor fej, ij valdèis a l’ero stàit perseguità e obligà a sté isolà ant le valade alpin-e a òvest ëd Turin. L’intension ëd Beckwith a l’era ‘d giuteje dla mira social, cultural e spiritual an fasendje conòsse mej ant l’Anghiltèra, sì che a podèisso arsèive arsorse finansiarie e d’àutra natura për mijoré la condission dla gent. Un-a dle còse che Beckwith a l’avìa a cheur a l’era che i valdèis (e nen mach lor) a comprendèisso bin la Bibia (e j’àutri liber d’istrussion) ant ij sò idiòma. Për còst motiv a l’ha ancoragià (e finansià) la publicassion ëd lìber (bibie e ‘d catechìsim) stampà a doi colòne, fransèis e provensal, e ‘dcò fransèis e piemontèis, e peuj (për ij Salm) piemontèis e italian. 

La publicassion d’un Testament Neuv tut an piemontèis, për Beckwith, a l’avìa ‘dcò ‘l but ëd argionze la gent dla pian-a (nen mach ij valdèis) e fé conòsse a tuti la Paròla ‘d Nosgnor. Për chiel, ël piemontèis a l’era, nopà, na sòrta ëd transission për fé che ij valdèis as dovertèisso dë manera missionaria anvers l’Italia. Le dificoltà ëd sto progèt a l’ero motobin grande, nen mach për l’oposission dj’autorità catòliche e dël govern dël Piemont, ma ‘dcò për le resistense dël “clergé vaudois” midem. Comsëssìa, ant la pian-a ij prèive catòlich a l’era nen ràir ch’a predichèisso an piemontèis, ma avèj na Bibia an piemontèis ant le man dla gente, gnanca a parlene: mach ij prèive a dovìo trasmëtte la conossensa “bin filtrà” dla religion autorisà da le gerarchie eclesiàstiche ‘d Ròma. 

Beckwith, anlora, a l’ha fidà ‘d fé la tradussion dël Testament Neuv an piemontèis a sò amì Enrico Geymet, pastor a Losan-na, fieul ëd Pietro Geymet, moderator e pastor dla Cesa valdèisa, ch’a l’era stàit ëdcò sota-prefet ëd Pinareul durant ël govern napoleònich. Geymet a l’è giutà da M. Bertè, pastor a La Tor dël Pèlis. 

Ant ël piemontèis ëd Geymet, nopà, an relassion al torinèis dl’época, a dominan forme pinareulèise, d’arcaism e ‘d contaminassion ch’a ven-o dal provensal e da l’italian, dzurtut andoa ‘l tradutor a conossìa nen ij termo tecnich dël lengage bìblich. L’ortografìa a dipend sìa da l’italian, sìa dal fransèis. Costa edission a comparìss la prima vòlta ant l’agn 1831, voltà ‘d manera fidel da la version fransèisa dël Martin. Sa tradussion a seurt an apoprè 1000 copie, completà da la Società Biblica Britannica e Forestèra (SBBF) ant l’agn 1834 e l’impression a l’é stàita coregiùa da Betckwith midem. Ant l’agn 1837, 2000 copie ‘d l’Evangeli ‘d Luca e ‘d Gioann, a l’ero sortìe, soagnà da l’istèssa società an doi colòne paralele con ël test fransèis. 

Costa edission a l’é stàita séguità ant l’agn 1841 da la version piemontèisa dij Salm, an sel fondament dla version talian-a dël Diodati. A causa dl’insistenta oposission dël clero catòlich-roman, coste edission a l’han nen, nopà, otenù cola sirculassion ch’a l’era stàita anticipà. An efet, la version dla SBBF a l’era ‘dcò stàita butà ant la lìsta dij lìber proibì. Malgré sta situassion, an col period, la toleransa dël govern dël Regn ëd Sardègna a l’ha consentì che cola edission as podèissa caté ant le librerie ‘d Turin, e a l’ha trovà anteresse dzurtut antra le classe elevà. 

D’antlora as peudo conté s’ ij dil dla man version ëd tòch dla Bibia, comprèis ij tentativ ëd Milo Bré, antrapà da la Cesa catòlica ch’a considera nen ël piemontèis coma na lenga litùrgica “dignitosa” o convenienta. A-i é d’cò d’àutre preuve ‘d tradussion fàite da privà ch’as peudo trové an sl’Internet, ëd bon-a volontà, ma sovens nen pro bon-e da vàire mire. 

Ancheuj, për ël moment, a resta la re-impression (1986) del Testament Neuv dël mila otsent, soagnà për l’editriss valdèisa Claudian-a. Col piemontèis-là, nopà, as peul nen consideresse adat a l’usagi piemontèis modern e a sarìa da butè al temp d’ancheuj. Na neuva tradussion del Testament Neuv a l'é stàita realisà da Pàul E. Castlin-a e Majo Galin-a, e as peul trovesse . 




#Article 237: Paradòss ëd San Peroborgh (224 words)


Ël paradòss ëd San Peroborgh a l'é stàit enonsià da Nicolas e Daniel Bernoulli e as ciama parèj përchè an coj agn ij doi frej a l'ero professor a San Peroborgh e 's paradòss a l'é stàit publicà për la prima vira an sij Commentarii dl'academia ëd cola sità.

Un giugador a paga për podèj partissipé a 's gieugh-sì.
As tira na moneda fin-a ch'a-i seurta testa.
S'a-i seurt testa al prim tir, ël giugador a vagna na coron-a.
Si la prima vira a-i ven cros, ma a-i ven testa a lë scond tir, ël giugador a vagna doe coron-e.
Ël gieugh a va anans parèj e lòn ch'a vagna ël giugador a ardobia a minca cros ch'a-i seurt (e la prima vira ch'a-i ven testa la partija a l'é livrà).
Fin-a a che gifra ël giugador a dev esse dispòst a paghé për gieughe?
Da già che si la testa a-i seurt la prima vira dòp  tir dla moneda ël giugador a vagna  coron-e, la speransa matemàtica ëd sò goadagn a l'é , donca ël giugador a dovrìa esse d'acòrdi ëd paghé qualsëssìa gifra për partissipé.
D'àotra part, cand Georges Louis Leclerc, cont ëd Buffon, a l'ha mnà na preuva empìrica 'dzora 2084 partije, a l'ha trovà che ël goadagn a l'era stàit ëd 10057 coron-e, visadì meno che 5 coron-e a partija.




#Article 238: Daniel Bernoulli (416 words)


Daniel Bernoulli, fieul ëd Johann Bernoulli, a l'é stàit ën fìsich e un matemàtich, amis e rival d'Euler.
A l'era nassù a Gröningen dël 1700 e a l'é mòrt a Basiléa dël 1782.

Dal 1705 a viv a Basiléa; a studia a Heidelberg e a Strasborgh, peui a torna a Basiléa anté ch'a pija sò diplòma dël 1721.
A l'é a Venessia dal 1723 al 1725, anté ch'as òcupa ëd problema idràulich, e peui a l'é professor ëd matemàtica a San Peroborgh dal 1725 al 1733.
A San Peroborgh a-i era già sò frel Nicolas e ansema a enonsio ël paradòss ëd San Peroborgh.
A torna a Basiléa, anté che dal 1733 a dventa professor d'anatomìa e botànica e, apress, ëd filosofìa sperimental e speculativa.

An matemàtica a travaja an sle fonsion trigonométriche, le frassion continuà, j'equassion diferensiaj, dzortut j'equassion diferensiaj parsiaj, dont a l'é l'inissiator.
An particolar, ant la mecànica dij flùid, a l'ha butà an evidensa l'amportansa dël prinsipi ëd conservassion dl'energìa, an rivand a fortì ël prinsipi fondamental dl'idrodinàmica (prinsipi ëd Bernoulli) ant ël 1738.
Antra ij sò travaj matemàtich pì anteressant a-i son coj ëd matemàtica infinitesimal aplicà a l'acùstica e a la mecànica, lòn ch'a fa ëd chiel ël fondador ëd la fìsica matemàtica.
An sò darié perìod, sò anteresse matemàtich prinsipal a l'é stàita la probabilità, dont a l'ha studià ëdcò j'aplicassion a le siense uman-e e al tratament ëd le vairòle.
A l'ha ëdcò fàit ëd travaj an sij maré, le còrde vibrante e la teorìa cinética dij gas, dont a l'é ël fondador.

Daniel Bernoulli a l'ha vagnà o partagià almanch des premi dl'Academia dle Siense ëd Paris.
Ël prim a l'é stàit cand a l'avìa 24 agn, për na memòria an sla costrussion ëd na clessidra pr'ëmzuré con precision ël temp ant ël mar.
Lë scond, dël 1734, ansema a sò pare për ën travaj an sj'anclinassion dij pian orbitaj dij pianeta.
L'avèj dovù divide ël premi a l'ha fàit anrabié sò pare, che a l'ha mandalo fòra ëd ca.
Ël ters premi ch'a arsèiv, ch'a partagia con Euler, Colin Maclaurin e n'àutr competidor, a l'é për na comunicassion an sij maré.

Un di Bernoulli a l'é trovasse a viagé ansema a n'òm ch'a conossìa nen.
Ël monsù a-j ciama sò nòm e chiel a-j dis: I son Daniel Bernoulli.
Chërdend ch'a badinèissa, ël monsù a-j rëspond: E mi i son Isaac Newton.
Bernoulli a disìa che costa stòria a l'ha faje pì piasì che tuti j'onor.




#Article 239: Lactarius violascens (102 words)


Capel fin a 10 cm, da brun violet sombr a lila brunastr, an pressa brinà, zonà da macie o tampëtte conséntriche al bòrd. Lamele adnà decorente, ciàire peui crema òcra con arfless brunastr. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 2 cm, un pòch gutulà, da òcra a un pòch dël midem color. Carn ch'a ven violëtta ant ël capel e angiaunenta ant la gamba, an sl'àgher. Làit bianch, isolà a cambia nen, a ven viòla sombr an sla carn e an sle lamele, americant.

A chërs sota latifeuje.

As peul nen mangesse.

Lactarius violascens (Otto : Fr.) Fries




#Article 240: Lactarius cistophilus (103 words)


Capel fin a 5 cm, nen zonà, rupì, gris violet o ardesia sombr, dle vire pì o men dëscolorà an òcra. Lamele s-ciasse, un pòch decorente, crema giaunastre. Gamba àuta fin a 4 cm e larga fin a 2 cm, veuida, nen scrobicolà, ciàira, giaunastra an bass. Carn da ciàira a un pòch dël midem color, a ven viòla daspërtut. Làit bianch, isolà a cambia nen, a ven violet an sla carn e an sle lamele, un pòch doss. Odor frutà o ëd còco.

A chërs sota latifeuje sempevërde, sota la macia, dzortut sota Cistus monspeliensis.

Sensa anteresse alimentar.

Lactarius cistophilus Bon  Trimbach




#Article 241: Adrien-Marie Legendre (683 words)


Adrien-Marie Legendre a l'era un matemàtich.
A l'era nassù a Paris ël 18 dë stèmber dël 1752 e a l'é mòrt a Auteuil ël 10 ëd gené dël 1833.
Ël discors a soa sepoltura a l'ha falo Poisson.

Chërsù a Paris, apress avèj studià al colegi Masarin, dal 1775 al 1780 a mostra a la Scòla militar.
Ant ël 1783 a l'é elegiù mèmber ëd l'Academia Fransèisa, al pòst ëd d'Alembert.
Dal 1795 a mostra a l'École Normale.
Durant la rivolussion fransèisa, Legendre a l'ha avù dle carie pùbliche amportante, ant la comission dij pèis e mzure e ant l'anstrussion pùblica.

Jë studi che Legendre a l'ha soagnà 'd pì a son coj d'anàlisi infinitesimal e ëd geometrìa.

Ij sò prim ëscrit publicà a son d'artìcoj ch'a fan part dël Traité de mécanique (1774) ëd sò professor, l'abà Marie, bele che ël nòm ëd Legendre a-i sia pà mensionà.
Dël 1782 soa memòria Dissertation sur la question de balistique a vagna ël premi dl'académia ëd Berlin.
A trata dla trajetòria d'un projétil ant un mojen arzistent.
Apopré ëd cost'época a l'ha scrivù Recherches sur la figure des planètes, publicà ant le Memòrie dl'Academia fransèisa.

Sò soget d'arserca prinsipal a son ëstàite le fonsion elìtiche, ansima a le quaj a l'ha travajà për pì 'd quarant'agn.
Ant ël 1786 a arpija ël travaj d'Euler, Lagrange e Landen.
Ij sò prim travaj publicà a son ëstàit doi artìcoj dël 1786 ant le Memòrie dl'Academia fransèisa, an sj'arch elìtich; ant ël 1792 a l'ha presentà a l'Academia na memòria an sij trassendent elìtich.
Ël contnù ëd coste memòrie a l'é part dël prim volum dij sò Exercices de calcul intégral (1811), dont ël ters volum a conten j'arnomà tàule d'antëgraj elìtich da chiel calcolà, con na spiegassion dla fasson ch'a son ëstàite otnùe.
Dël 1827 a seurt sò Traité des fonctions elliptiques (2 volum, 1825 e 1826).
Tre suplement, gropà a j'arserche d'Abel e Jacobi a son publicà dël 1828-1830 e a na formo un ters volum.

Legendre a l'ha studià j'antëgraj elìtich dal 1786 al 1827, ma ij sò arzultà a son ëstàit bele che ignorà daj sò contemporani, fin-a che, ant ël 1827, j'arserche indipendente ëd doi giovo matemàtich dësconossù, Abel e Jacobi, a l'han daje ëd neuve base al soget, an arvolussionand-lo d'autut.

Sò Théorie des nombres a l'é un travaj motobin amportant.
Soa prima edission a l'é surtìa ant ël 1798, con ël tìtol Essai sur la théorie des nombres; na sconda edission a l'é dël 1808.
Un prim suplement a l'é stàit publicà dël 1816 e në scond ant ël 1825.
La tersa edission, con ël tìtol Théorie des nombres, a l'é surtìa dël 1830 an doi volum.

Legendre a dimostra la lai ëd ressiprossità quadràtica, ciamà da Gauss ël bisó dl'aritmética.
A l'é stàita smonùa la prima vira da Legendre ant le Memòrie dl'Academia dël 1785, ma con na dimostrassion nen completa.

Legendre a l'é stàit autor ëd quatr memòrie amportante an s'ës soget.
A l'ha fàit vëdde che ël teorema ëd Maclaurin rëspet a d'elissòid cofocaj a l'é giust për tute le posission dël pont esterior cand j'elissòid a son dij sòlid ëd rotassion.

Dël 1806 a l'é surtije sò Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes, anté ch'a-i compariss la prima idèja publicà dël métod dij mìnim quadrà.

An sò Éléments de géométrie, surtì dël 1794 e ch'a l'han avù vàire edission, a arpija jElement d'Euclid, an rangiand mej l'euvra e an semplificand na bon-a part ëd proposission.
Ës lìber a l'é 'n sucess.
An cost'euvra a dimostra tra l'àotr che  a l'é 'n nùmer irassional, an dasend dl'irassionalità ëd  na dimostrassion pì sempia che cola ëd Lambert, bele ch'a jë smija ant ij prinsipi; a congetura che  a sia trassendent.
Ant ës lìber Legendre a buta 'dcò chèich sò tentativ ëd dimostré ël quint postulà d'Euclid.
Për fé front a j'obiession an sël tratament dle paralele an cost travaj, Legendre a l'ha publicà ant ël 1803 Nouvelle théorie des parallèles.

Legendre a l'ha travajà ëdcò an geodesìa e an particolar a la triangolassion dla Fransa.




#Article 242: Lactarius albocarneus (102 words)


Capel fin a 8 cm, motobin tachiss, brilant, da seuli a rupì radialment, nen zonà, bes rosà o lila, dle vire motobin ciàir.  Lamele s-ciasse, adnà decorente, bianche peui crema òcra ciàir con arfless carn. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 2 cm, tachissa, da seulia a rupìa, bianca o lavà ëd crema ciàir, dle vire macià ëd rusnent. Carn motobin dura, bianca o pen-a rusnenta. Làit bondos, che a sëcca an bes grisastr an sle lamele, motobin brusch e dle vire mentolà. Odor frutà.

A chërs sota le conìfere, ant ij pòst ùmid.

As peul nen mangesse.




#Article 243: Lactarius rubrocinctus (105 words)


Capel fin a 10 cm, sliss peui sech, da rupì a crespà, da baross a groson porprà, ciàir al bòrd con ël sech. Lamele s-ciasse, adnà decorente an sla gamba, crema ciàir peui groson rosastr macià ëd brun violet. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 2 cm, silìndrica, pì o men veuida, groson ciàir, con un sercc ross sota le lamele, ross vinos an bass. Carn motobin dura, da biancastra a un pòch dël midem color. Làit bianch, che a cambia nen, americant. Odor débol o ëd lëssìa. 

A chërs dzortut sota ij fò.

As peul nen mangesse.

Lactarius rubrocinctus Fries




#Article 244: Lactarius badiosanguineus (110 words)


Capel fin a 6 cm, da seuli a rupì, da baross scur a pórpora neirastr, ciàir con ël sech. Lamele motobin s-ciasse, òcra rossastre con arfless reusa groson. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 1 cm, pì o men veuida, un pòch dël midem color o pì ciàira an àut, soens feltrà ëd bianch an bass. Carn motobin dura, da crema rossatra a giaunastra, brusca americanta. Làit bianch o un pòch seiros, angiaunent debolment ma motobin an pressa dzora al fassolet, brusch. Odor débol un pòch frutà. 

A chërs ant le bordure dle conìfere, ant j'indrit erbos, an montagna.

Sensa anteresse alimentar.

Lactarius badiosanguineus Kühner  Romagnesi




#Article 245: Lactarius atlanticus (102 words)


Capel fin a 8 cm, ross groson, pì òcra con ël sech. Lamele motobin s-ciasse, òcra giaunastre peui òcra rossastre. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 1 cm, un pòch dël midem color con ël pé pì rossastr, soens feltrà, biancastra.
Carn da biancastra a òcra o rossatra an bass. Làit pòch bondos, com l'eva o opalessent macià ëd bianch, un pòch angiaunent an sël fassolet, doss, americant. Odor un pòch ëd Lactarius quietus, peui ëd sicòria na vira sech.

A chërs sota la rol sempe vërda (Quercus ilex), dle vire mës-cià.

Sensa anteresse alimentar.

Lactarius atlanticus Bon




#Article 246: Perù (102 words)


Ël Perù (Perú an ëspagneul) a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Ecuador, Colombia, Brasil, Bolivia e Cile e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich.
La capital a l'é Lima.
A l'ha na surfassa d'1.285.220 km² e a conta anviron 30 milion d'abitant.

Ël Perù a l'é ël sest produtor d'òr dël mond.

Dël 1533 a l'é stàit conquistà da Francisco Pizarro.

Dal 1821 a l'é un pais indipendent.

Ël Perù (nòm ofissial: Républica del Perú) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Francisco Sagasti (Partido Morado, dal 2018).
Ël Prim Ministr a l'é Walter Martos Ruiz (dal 2020).




#Article 247: Augustin-Louis Cauchy (1570 words)


Ël baron Augustin-Louis Cauchy a l'era un matemàtich.
A l'era nassù a Paris ël 21 d'agost dël 1789 e a l'é mòrt a Sceaux ël 23 ëd maj dël 1857 ëd na bruta frev.

A l'era fieul ëd Louis François, giurista parlamentar, òm cultivà ant le materie clàssiche e bìbliche, ch'a l'era lieu-tenent ëd polissìa al moment ëd la prèisa dla Bastija.
Soa mare as ciamava Marie Madeleine Desestre.
Ij sò a j'ero mariasse doi agn prima ch'a s-ciopèissa la rivolussion fransèisa.
Augustin-Louis a l'era ël pì vej ëd ses masnà, quatr fieuj e doe fije.

Scapand dal Teror, la famija ëd Cauchy a l'avìa tramudà a Arcueil; le condission ëd vita stentà a l'han fàit ven-e Cauchy na masnà dlicà e për tuta soa vita a l'ha dovù fé atension a soa salute.
Da sò pare, Cauchy a l'ha amprendù a scrive 'd vers an fransèis e an latin.

A Arcueil, ël giovo Augustin-Louis a l'ha rancontrà Laplace e Berthollet.

Vers ij tërdes agn, Cauchy a l'é intrà a la Scòla sentral dël Panthéon, anté ch'a l'é fasse onor.
A la chitala dël 1804.
A sëddes agn a rintra a l'École polytechnique, peui a studia a l'École des Ponts et Chaussées dal 1807 a mars 1810.
Dventà anginié militar, dal 1810 al 1813 a travaja a le fortificassion dël pòrt ëd Cherbourg durant ël blocage.
Sòn a j'ampediss pà d'anteressesse a la matemàtica e a ten na corëspondensa con Lagrange an sël nùmer ëd cò, dë spìgoj e 'd face d'un poliedr.
Cand Cauchy a rintra a Paris, con la salute ch'a andasìa pà tant bin, Lagrange e Laplace a l'ancoragio a dedichesse a la matemàtica.
Dël 1816, Cauchy a oten un pòst da professor ëd matemàtica a la facoltà ëd siense dla Sorbon-a, a l'École polytechnique (andoa già dal 1815 a l'era arpetitor d'anàlisi) e al Colege ëd Fransa.
Dël midem ann, a rintra a l'Academia dle Siense, për rampiassé Monge, barà fòra për rason polìtiche.

Dël 1818 Cauchy a l'é mariasse con Aloïse de Bure, ch'a vnisìa da na veja famija ëd gent coltivà.
La cobia a l'ha avù doe fije.

Ël caràter agressiv ëd Cauchy për sosten-e soe idèje legitimiste a dasìa soens fastudi ai sò colega, tutun soa coerensa a l'ha faje vagné ël rispet ëd tuti.
Për sò ideaj, a l'ha arfudà ëd fé sarament ëd fedeltà a Luis-Filip e dël 1830 a l'ha chità soe posission e ij sò ufissi e a l'é partì an esili, an lassand soa famija a Paris.
A l'ancamin a va an Svìssera, ma tòst Carl Albert a l'ha ufrije na càtedra ëd fìsica matemàtica creà për chiel a l'Università ëd Turin, che Cauchy a l'ha acetà volontera.
A la chita dël 1833, për ocupesse dl'educassion dël cont ëd Chambord, ardité ëd Carl X e pretendent legitimista al tròno, ch'a l'avìa tërdes agn e ch'as trovava an esili a Praga.
L'ann apress, la famija ëd Cauchy a lo argionz a Praga.

Cauchy a rintra an Fransa dël 1838, dispensà dal sarament ëd fedeltà.
A torna antlora a sò pòst a l'École polytechnique, anté ch'a mostra fin-a a soa mòrt.
A cost perìod a armonto pì che sinchsent memòrie su tute le branche dla matemàtica, comprèise la mecànica, la fìsica e l'astronomìa, e për la pì part as trata ëd longh tratà.
A l'é ëdcò elegiù a l'unanimità a l'Ufissi dle latitùdin.

Ël talent matemàtich ëd Cauchy e sò spìrit d'anvension matemàtica, motobin dru, as son manifestasse tòst.
Dël 1805 a l'avìa trovà na solussion al problema d'Apolòni e dël 1811, ancoragià da Lagrange ch'a l'avìa signalaje ël problema, a l'ha generalisà ël teorema d'Euler an sij poliedr.
Soa memòria dël 1814, pùblicà dël 1827, an sj'antëgraj definì a marca l'achit ëd soa produssion indipendenta.

L'euvra ëd Cauchy a l'é bondosa, dzortut ant l'anàlisi, dont a l'é stàit bon a smon-e ij fondament rigoros ch'a-i fasìa da manca për sò dësvlup.
Ancoragià da Laplace e d'àutri, dël 1821 a l'ha scrivù për la publicassion sò cors d'anàlisi a l'École Polytechnique: cost-sì a l'é restà, për tanti agn, ël lìber clàssich dël rigor matemàtich.
An efet, un dij sò but a l'era col ëd përfessioné ant la sostansa e ant la forma lòn che ij predecessor a l'avìo pensà e scrivù.

Ij sò travaj a rësguardo tuti ij setor ëd la matemàtica, an particolar l'anàlisi combinatòria, le fonsion olomorfe, j'equassion diferensiaj, la teorìa djë strop (a l'é stàit un dij grand promotor ëd la teorìa djë strop ëd përmutassion) e l'àlgebra linear.
Soa euvra a l'é fondamental ëdcò ant l'àlgebra e la geometrìa.
A l'é na liura antra la matemàtica dla fin dël sécol ch'a fa XVIII, ancor gropà a la realtà fìsica, e cola dla sconda mità dël sécol ch'a fa XIX, con ij sò sfòrs ëd fabriché na siensa giustificà con rigor e ch'a veul basté a chila midema viaman ëd pì.
An efet, chiel a l'avìa na vision moderna dla matemàtica: as crussiava nen si soe arserche a l'èisso o pa d'aplicassion, gnanca a d'àutre branche dla matemàtica midema.

Cauchy a l'ha scrivù tant (a l'é autor ëd 789 memòrie), bele che chèich sò artìcoj a sio restà dë sbòss nen tant consistent.
A l'é an essend ësbaruvà da la chërsùa dij cost dë stampa për la publicassion ëd soe memòrie che l'Academia a l'ha stabilì la régola ëd pì nen publiché d'artìcoj pì longh che quatr pàgine.

Dal 1826 al 1830 Cauchy a l'ha fàit seurte l'arvista Exercises de Mathématiques, peui continuà da na sconda serie antitlà Exercises d'Analyse Mathématique et de Physique.
Coste publicassion a j'ero motobin arsercà e a l'han avù un ròl amportant për arformé ël gust matemàtich prima dël 1860.

Anspirà da Ruffini e Lagrange, Cauchy a l'é stàit bon a elaboré ëd fasson sistemàtica le prime base dla teorìa djë strop.
Dël 1815 a dimostra, ant un travaj amportant sjë strop ëd përmutassion, che l'ìndes d'un sot-ëstrop dlë strop Sym(n) a peul esse 1, 2 o ël pì gròss nùmer prim ch'a sorpassa nen n.
A fa ëdcò sensassion ant j'ambient sientìfich soa dimostrassion d'un dij grand teorema lassà da Fermat: minca nùmer natural positiv a l'é la soma ëd tre triàngoj, ëd quatr quadrà, ëd sinch pentàgon, ëd ses esàgon, e via fòrt (la dimostrassion pr'ij triàngoj a l'avìa già dala Gauss).

Dël 1846 a torna a la teorìa dj'equassion, cand j'arzultà ëd Galois a son ancor nen conossù.
A fa vëdde che minca sot-ëstrop ëd përmutassion dont l'ìndes a l'é divisìbil për un nùmer prim p a conten almanch un sot-ëstrop d'órdin p.
A l'ha ëdcò smonù na definission dël camp dij nùmer compless an dovrand le class d'equivalensa dij polinòmi a coefissient reaj mòdol .

Cauchy a l'é ël prim a avèj dësvlupà na teorìa dij determinant sistemàtica e scasi moderna, an antroduvand la notassion a tàula e la dobia andesassion dle componente.
A definiss ël prodot ëd doe matris  (lòn che Lagrange a l'avìa già fàit për n=3) e a ameliora ël métod ëd Laplace për fé ij cont dij determinant.
Dël 1826 as anteressa a la ridussion dle forme quadràtiche ëd tre variàbij e a fa vëdde che l'equassion caraterìstica (che al di d'ancheuj a l'é ciamà polinòmi caraterìstich) assossià a l'é invarianta sota cambiament ëd base ortonormal e a dimostra che minca determinant real simétrich a l'ha rèis caraterìstiche reaj.
A definiss le matris sìmij dont a fa vëdde ch'a l'han j'istesse rèis caraterìstiche.
A Cauchy as devo ëdcò ëd travaj an sij fass ëd forme quadràtiche.

Ël nòm ëd Cauchy a l'é dzortut gropà a l'anàlisi.
Preocupà dël rigor, a smon na nossion precisa ëd continuità e na definission rigorosa d'antëgral.
Tutun a riva nen ai concet ëd continuità e convergensa uniforme: a ventrà speté Weierstrass e la costrussion dël camp dij reaj për che l'anàlisi a ven-a bin rigorosa.

Dël 1814 a giustìfica l'anversion dl'órdin d'antëgrassion për na fonsion continua e a l'é mnà a lë studi dl'antëgrassion ëd fonsion complesse ëd variàbil complessa.
Për sòn a deuvra ëd senté ch'a gionzo ij doi estrem e a dimostra dël 1825 che l'arzultà a dipend pà dal senté sernù.
As anteressa antlora al cas che la fonsion a l'é dëscontinua, an particolar cand ch'a l'ha un pòlo, e sòn a-j përmet ëd dimostré ant ël 1841 ël teorema dij vansroj.
Dël 1846 a dimostra torna l'arzultà d'indipendensa dal senté sernù an dimostrand cole che al di d'ancheuj a diso le fórmole ëd Cauchy-Riemann.

Antra 'l 1820 e ël 1830, Cauchy a studia j'equassion diferensiaj.
A l'é 'l prim a dé dle dimostrassion d'esistensa e unicità dle solussion.
Për sòn a deuvra doi métod: un për mojen d'aprossimassion sucessive dont as preòcupa ëd giustifiché la convergensa, l'àutr an dovrand dle fonsion magiorante.

Cauchy a l'ha mnà ëdcò dë studi ant la fìsica e l'astronomìa.
A l'ha dàit dij fondament matemàtich a la teorìa dl'elasticità e a l'é a l'adoss dla teorìa dla tension.
As devo a chiel ëd contribussion amportante ant l'òtica (anté che sò nòm a resta gropà a la fórmola ëd dispersion sempia) e ant la mecànica.
Na soa memòria ëd pì che tërzent pàgine, premià da l'Academia dël 1816, an sla propagassion dj'onde (Théorie sur la propagation des ondes à la surface d'un fluide pesant d'une profondeur indéfinie) a l'é a l'adoss dla teorìa ondolatòria dla lus.

I s-ciàire 's giovo? An bagnërà 'l nas a tuti quanti tanme matemàtich. Joseph-Louis Lagrange




#Article 248: Teorema ëd Cauchy-Lipschitz (109 words)


Ël teorema ëd Cauchy-Lipschitz a fortiss che, si  a l'é në spassi vetorial real ëd dimension finìa,  a l'é 'n sot-ansem duvert d',  a l'é na fonsion continua e localman Lipschitz ant la sconda variàbil ansima a , antlora le solussion massimaj dl'equassion diferensial  a son definìe ansima a d'antërvaj duvert, ij graf ëd coste solussion massimaj a formo na partission d' e minca solussion dl'equassion a l'é la restrission d'un-a e mach un-a solussion massimal.

Ël teorema a l'é stàit dimostrà da Cauchy, anviron dël 1825, për  e cand  e soa derivà rëspet a la sconda variàbil a son contìnoe.
Lipschitz a n'ha andeboline j'ipòtesi ant ël 1876.




#Article 249: Boletus impolitus (107 words)


Capel fin a 15 cm, da vlutà a feltrà filamentos, gris bes con tonalità vërdastre, rosastre, brun-e. Tùboj da giàun ciàir a giàun vërdastr, nen ambluent. Përtus fin, dël midem color, dle vire anrossent. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 6 cm, dle vire a fus, giàuna an su, bianch rosastr da àutre part, soens marcà da un sercc rossastr vinos an vers la sima. Pé dle vire ross. Surfassa granolusa. Carn dura, da biancastra a giàuna ciàira, nen ambluenta, un pòch anrossenta ant le ferìe. Savor doss. Odor ëd jòdio, dzortut ant la gamba. 

A chërs sota latifeuje.

Comestìbil.

Boletus impolitus Fries




#Article 250: Boletus fragrans (107 words)


Capel fin a 12 cm, vlutà, bolà rugos, da brun dëstiss a brun rossastr. Tùboj giàun peui macià ëd ross o ëd brunastr oliva, a ven brun-bleu a tochelo. Përtus fin, dël midem color. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 5 cm, clavà, silìndrica o a fus, atenuà al pé, giàuna an sima, da pì brunastra oliva a brun rossastra an bass, fibrilosa-pontinà. Carn dura, da biancastra a giàuna, un pòch ambluenta ant ël capel, pì anrossenta ant la gamba, assìdola o americanta. Odor frutà peui a arcòrda la sicòria. 

A chërs dzortut sota la rol, ëdcò a bocc.

Comestìbil.

Boletus fragrans Vittadini




#Article 251: La Sorbon-a (451 words)


La Sorbon-a a l'é la prima università ëd Paris, un-a dle pì vèje dël mond.
A pija ël nòm da Robert de Sorbon, caplan ëd San Luis, che dël fërvé 1256 a l'avìa fondà un colege për j'ansegnant e jë student ëd teologìa pòver.
Ël nòm ëd Sorbon-a a l'é vnù peui a esse dovrà për tuta la facoltà ëd teologìa.
A l'ancamin cost colege, an sla riva snistra dla Sen-a, a l'era mach un dij vàire colege universitari, ma a l'é tòst ëdventà un pont ëd rancontr për tuti jë student dl'università ëd Paris, ch'a vnisìo a scoté le lession dij pì arnomà teòlogh dl'época: Guillaume de Saint Amour, Eudes de Douai, Laurent l'Anglèis, Pierre d'Ailly.
A la fin dël sécol a l'é stàit organisà an na facoltà ëd teologìa completa, ch'a dasìa ij tìtoj ëd bacelié, licensià e dotor; ël rigor dij sò esam a l'ha dàit un valor ecessional ai sò diplòma.
Ij professor dla Sorbon-a a dventavo un pont d'arferiment amportant ant le question dogmàtiche e canòniche.
An efet La Sorbon-a a l'ha avù un ròl motobin amportant ant ij debà religios dël pais, contra ij gesuita ant ël sécol ch'a fa XVI e contra ij giansenista ant ël sécol ch'a fa XVII.

Dël 1627, Richelieu, pagand chiel, a l'ha fala arcostruì da J. Lemercier.
Sota la cùpola dla cesa, ancaminà dël 1635 da Lemercier, a-i é la tomba ëd Richelieu, scurpìa da F. Girardon ant ël 1694.
La cesa dla Sorbon-a a l'é tut lòn ch'a-i resta al di d'ancheuj dla Sorbon-a ëd Richelieu.

Sarà ant ël 1792, l'università a l'é stàita duvertà torna dël 1808 ant ij locaj dl'antica Sorbon-a.
Antra 'l 1816 e 'l 1821 a l'han butaje le facoltà ëd teologìa, litre e siense.
Dël 1852 la Sorbon-a a l'é dventà proprietà dla sità ëd Paris.
Ant j'agn 1885-1900 a l'é stàita d'autut trasformà da l'architet P. Nénot.
An në stil neoclàssich-eclétich, la Sorbon-a as duverta an sla contrà dle Scòle con n'intrada grandiosa an na fassada a doi fronton e a l'é delimità da contrà San Giaco, contrà Cujas e piassa dla Sorbon-a.
Na granda scalinà, decorà da L. Flameng con la grandor dla facoltà ëd litre e da Th. Chatran con la grandor dla facoltà ëd siense, a men-a a la sala granda anté che, an sël fond, as dësvlupo j'alegorìe literarie dël Bòsch Sacrà ëd P. Puvis de Chavannes.

Le sale dla Sorbon-a a son ëstàite 'l cheur dël '68 fransèis.
Dal 1968 l'università a l'é stàita assè decentrà, ma a resta ël cheur dël Quarté Latin a Paris.
Ancheuj a La Sorbon-a as mostro dzortut literatura, stòria, geografìa, drit e lenghe.

Vàire përsonagi famos a l'han frequentà La Sorbon-a




#Article 252: Repùblica Democràtica dël Còngo (141 words)


La Repùblica Democràtica dël Còngo a l'é un pais dl'Àfrica central.

A confin-a con Còngo, Repùblica Centrafrican-a, Sudan, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzania (ma a l'é separà dal lagh Tanganica), Zambia e Angòla e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Kinshasa.
A l'ha na surfassa ëd 2.344.858 km² e a conta anviron 63.655.000 abitant.

La Repùblica Democràtica dël Còngo a l'é stàita un possediment privà dël rè dël Belgi Leopold II dal 1870 al 1908 e peui a l'é stàita una colònia belga fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Dal 1971 al 1997 a l'ha tramuda sò nòm an Zaire.

Ël nòm ofissial dla Repùblica Democràtica dël Còngo a l'é (an fransèis) République Démocratique du Congo.
Ël president a l'é Joseph Kabila (dal 2001).
Ël prim ministr a l'é Adolphe Muzito (dal 2008).




#Article 253: Ruanda (148 words)


Ël Ruanda (Rwanda an lenga kinyarwanda) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a con Burundi, Uganda, Repùblica Democràtica dël Còngo e Tanzania.
La capital a l'é Kigali.
A l'ha na surfassa ëd 26.798 km² e a conta anviron 7.600.000 abitant.

Ël Ruanda a l'é stàit un possediment dla Gërmania dal 1903 al 1919 e dël Belgi (ansema con ël Burundi, con ël nòm ëd Ruanda-Urundi) fin al 1962, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Le doi prinsipaj etnìe dël pais, j'Hutu e ij Tutsi, a son sempèr combatù-se. Fra avril e luj dël 1994 a-i é stàit un dij pì grand genocidi dla stòria, con pì d' 800.000 mòrt fra i Tutsi. 

Ël Ruanda (nòm ofissial: Repubulika y'u Rwanda / République du Rwanda / Republic of Rwanda) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Paul Kagame (dal 2000).
Ël prim ministr a l'é Bernard Makuza (dal 2000).




#Article 254: Bërgamin-a (997 words)


La bërgamin-a a l'é na pel ëd fèja, ëd crava o ëd bocin tratà con dla caussin-a fin-a ch'a dventa seulia, an manera da podèje scrive ansima.
A l'é ël material che për ëd sécoj a l'é servì për tramandé la literatura.
Le bërgamin-e a son motobin gorëgne e a son donca adate për scriv-ie ansima dij document amportant, ch'a duro ant ël temp.
Ij lìber ëscrit ansima a la bërgamin-a as ciamo còdes.

Ël nòm ëd bërgamin-a a ven da la sità ëd Pérghem, an Misia, dagià che la preparassion ëd coste pej, dla fasson ch'a l'ha daje al material sò nòm dël di d'ancheuj (περγαμηνή), a l'é për tradission atribuìa a Umen ëd Pérghem (192 aGC-158 aGC).
L'ameliorament prinsipal ant la neuva manera ëd fé a l'é stàit ëd pronté le pej ëd fasson ëd podèj scrivie ansima a le doe face: a l'é bel fé che a la veja manera as travajèissa na facia sola pr'ëscrivie, lòn ch'a bastava cand ij lìber a l'ero fàit a rolò e ch'as costumava nen dë scrive sia dëdnans che da darera al material.
L'anvension ëd la bërgamin-a, con soe doe surfasse, a l'ha cissà ël dësvlup dij còdes.

Con ël passé dël temp a l'é vnuje na distinsion antra ij materiaj pì grossé e coj pì fin: antant che la bërgamin-a fàita con crava o fèja a l'ha mantnù ël nòm, le produssion pì rafinà fàite con le pej pì dlicà ëd bocin o ëd bero a l'han an general pijà ël nòm ëd toson.
Ij còdes an pel dl'età antica e ëd mes ë l'ero për la pì part fàit dij materiaj pì fin e a l'é vnuje la costuma ëd classificheje 'me toson, bele che dle vire a sarìa pì precis ciamé ël material con ël nòm ëd bërgamin-a.

Ël process ordinari modern për pronté le pej a l'é ëd laveje, trateje con la caussin-a, dësplucheje, grateje, laveje torna, tireje an slongandje ëd fasson uniforma an sna curnis, grateje torna e solieje j'ampërfession, ampovreje ëd giss passà a lë siass e fërteje con la pómess.
Ëd métod parèj a l'é bel fé ch'a fusso dovrà ëdcò na vira.

Ël nùmer assè grand ëd manuscrit antich e dl'età ëd mes ch'a son rivane an përmet ëd fene n'ideja dla varietà dij materiaj an perìod e region diferent.

I soma da 'd sitassion d'autor roman che la bërgamin-a e ël toson a ancaminavo a fé concorensa ai papir tanme material da scrivie ansima già d'lë II sécol, bele che antlora a l'é bel fé che soa preparassion a fussa pà ancor assè soagnà da feje concorensa për da bon.
Ma j'esemplar ch'a son rivane dël III e IV sécol an mostro che a l'é staje un lest ameliorament, dagià che ël toson ëd col'época a l'é ëd sòlit ëd consistensa fin-a e dlicà, goregn e sòlid, seuli e lusent.

A l'é sempe staje na diferensa ëd color antra la surfassa esterior dla pel, cola ch'a l'é dësplucà, e la surfassa davzin a la carn ëd la bes-cia, an essend costa-sì pì bianca che l'àutra.
Costa diferensa as armarca ëd pì ant j'esemplar pì vej, che coj pì tard a son ëstàit tratà ëd fasson pì completa con giss e pómess.
Për armedié a cost contrast, brut da vëdd-se, as costumava, an prontand ij blòch ëd feuj pr'ij volum, ëd cobié le pàgine an butand la mità dësplucà d'un feuj an facia a n'àutra mità dësplucà, e la mità da la part dla carn an facia a n'àutra mità dl'istess tipo: parèj a qualsëssìa pàgina un a duvertèissa ël lìber a s-ciairava na tinta uniforma.

Ëd sòlit, ël toson dij manuscrit pì vej, fin-a al VI sécol comprèis, a l'é 'd bon-a qualità e travajà bin.
Apress, con l'aumenté dla domanda, na pì gran quantità ëd materiaj men bon a l'é intrà an sël mërcà.

La manera ëd travajé la bërgamin-a a l'era diferenta ant le vàire region.
An Irlanda e Anghiltèra ël toson dij manuscrit pì antich a l'é ëd sòlit ëd qualità pì gorëgna che cola dj'esemplar d'àutri pòst.
Ant le region europenghe dantorn al Mediterani durant l'età ëd mes as dovravo ëd preferensa ëd surfasse pì lùcide, con la bruta conseguensa che la durëssa dël material a ostacolava ël surbiment e a-i era sempe la tendensa dl'anciòstr e dla pitura dë slinguesse.
D'àutra part an Euròpa ossidental, për ij manuscrit ëd qualità pì bon-a, a parte dal sécol ch'a fa XII a l'é spantiasse un toson còti e flessìbil.

Për volum soasì i l'oma d'esempi ëd toson uterin, prontà da animaj pen-a nassù.
N'esemplar armarcàbil ëd còdes componù con costa sostansa dlicà a l'é ël manuscrit adissional 23925, dij sécoj ch'a fan XIII e XIV, al British Museum, ch'a l'é fàit ëd 579 feuj, sensa che ël volum a resta dë spëssor anormal.
Ant l'àuta età 'd mes as dovravo dij toson pì spatussant për fé vnì pì fiamengh dij còdes soasì.
L'art ëd tenze ël material con un rich color pórpora a l'era praticà a Costantinòpoli e a Roma, e almanch a ancaminé dal III sécol soens le Scriture a l'ero copià an ëscrivend an argent e òr ansima a 'd pressios toson tenzù: në spatuss inùtil, conforma al giudissi ëd Giròni ant un passage arnomà 'd soa prefassion al lìber ëd Giòb.
Vàire dj'esemplar pì antich a son rivane, an condission pì o men bon-e: për esempi, j'evangeli ant la version Vetus Latina ëd Veron-a, dël IV o V sécol; l'avosà còdes ëd Génesi ëd Vien-a; ij manuscrit Rossano e Patmos dj'evangeli an grech; l'evangeli gòtich d'Ulfila a Uppsala; e d'àutri dël VI sécol, da banda a chèich esemplar pì tardiss.
Con l'arnassensa dl'amprendiment sota Carl Magn, la produssion ëd còdes parèj a l'é stàita torna ancoragià; ma tòst apress a smija che l'art dël tenze a pórpora a sia stàita përdùa o bandonà.
Na dariera testimoniansa as treuva an chèich esemplar ëd feuj ëd toson tenzù anserì 'me ornura an manuscrit arnassimentaj.




#Article 255: Daedalea quercina (159 words)


Capel fin-a a 25 cm.
La D. quercina a chërs séssil (visadì sensa gamba), a mes cercc, ma ràire vire as peul trovesse ressupinà. La surfassa dë dzora a l’é zonà a cercc, fëltrà, ëd color òcra ciàir. La còsa pi caraterìstica dla D. quercina è l’é la surfassa ëd sota, sempe ëd color òcra: ij përtus dij tuboj a son largh, da 1 a 4 mm, motobin iregolar, a forma ëd labirint, dle vire fin a forma ëd lamele, separà da dij dissepiment larg fin-a a 2 mm (as peul disse ch’a basta volté la lenga për arconòssla). Ij tuboj a son a në strat sol, dël midem color ëd la surfassa poroida, spess fin a 4 mm; ël contest a l‘é com la nata, òcra scur, spess fin a 10 mm. 

A chërs dzortut dzora a le gròsse suche ëd rol, soens a desen-e ëd lenghe ansema.

As peul nen mangesse.

Daedalea quercina (L. : Fr.) Fries




#Article 256: Cile (101 words)


Ël Cile (Chile an ëspagneul) a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Argentin-a, Bolivia e Perù e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich.
La capital a l'é Santiago dël Cile.
A l'ha na surfassa ëd 756.950 km² e a conta anviron 16.500.000 abitant.

Ai j'11 dë stèmber 1973 a-i é staje un colp dë stat ch'a l'ha mnà a na ditatura militar, comandà dal general Augusto Pinochet, ch'a l'é restà al podèj fin-a a j'11 ëd mars 1990.

Ël Cile (nòm ofissial: Républica de Chile) a l'é na repùblica.
La pressidentëssa a l'é Michelle Bachelet (Nueva Mayoría, dal 2014).




#Article 257: Panamà (197 words)


Ël Panamà (Panamá an ëspagneul) a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Còsta Rica e Colombia e a l'é bagnà da l'Océan Pacìfich e da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib). A l'é travërsà dal Canal ëd Panamà.
La capital a l'é Sità ëd Panamà.
A l'ha na surfassa dë 75.517 km² e a conta anviron 3.320.000 abitant.

Ël Panamà a l'ha fàit part dla Colombia fin al 3 ëd novèmber dël 1903, quand le oligarchìe locaj, possà dal govern ëd jë Stat Unì d'América ch'a l'avìa da manca d'un tòch ëd tèra për scavé un canal antra l'Atlàntich e 'l Pacìfich, a l'han proclamà l'indipendensa.
J'istess di, la Fransa e jë Stat Unì a l'han arconossù ël neuv ëstat e, dòp doe sman-e, a l'han signà un tratà (ma a-i era gnun Panamèis ant la sala!) ch'a dasìa a fit a jë Stat Unì, për sèmper, na lista ëd tèra larga 16 km e longa 80 km (l'ansidita Zòna dël Canal).
La Zòna dël Canal a l'é stàita dà andaré ai Panamèis mach dël 2000.

Ël Panamà (nòm ofissial: República de Panamá) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Juan Carlos Varela (dal 2014).




#Article 258: Figi (109 words)


Le Figi a son un pais dl'Osseania.
A son un arsipélagh ëd 322 ìsole (mach 106 abità) e 522 isolòt.

La capital a l'é Suva.
A l'han na surfassa ëd 18.274 km² e a conto anviron 850.000 abitant.

Le Figi a son stàite un possediment dël Regn Unì dal 1874 al 1970, quand a l'han otnù l'indipendensa.

Le Figi a l'han tre lenghe ofissiaj: ël figian, l'anglèis e l'hindustani-fijan.

Le Figi (nòm ofissial: Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti / फ़िजी गणराज्य فِجی رپبلک  / Republic of the Fiji Islands) a son na repùblica.
Ël president a l'é Josefa Iloilo (dal 2007).
Ël prim ministr a l'é Frank Bainimarama (dal 2007).




#Article 259: Benin (114 words)


Ël Benin (Bénin an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Tògo, Nigeria, Burkina Faso e Nìger e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Porto-Novo, ma la sità pì important a l'é la veja capital Cotonou.
A l'ha na surfassa ëd 114.763 km² e a conta 10.741.458 abitant (2016).

Ël Benin a l'é stàit un possediment dla Fransa, con ël nòm ëd Dahomey, dal 1899 fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Dël 1975 ël nòm dël pais a l'é stàit tramudà an Benin. 

Ël Benin (nòm ofissial: République du Bénin) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Yayi Boni (dal 2006).




#Article 260: Geometrìa (3138 words)


La geometrìa a l'é un-a dle branche fondamentaj dla matemàtica.
As trata 'd na dissiplin-a che, almanch an soa anspirassion, a formalisa dle proprietà spassiaj.
A resta donca ëdcò un capìtol amportant ëd la fìsica.

Sò nòm a ven da la paròla greca γεωμετρείν ch'a veul dì mzuré la tèra.
Costa dissiplin-a a l'é donca dësvlupasse, a l'ancamin, ansima a 'd fondament fòrt empìrich (mzura dij teren, capassità dij vas, proget për fé dij canaj e via fòrt) e a l'ha goernà për bomben ëd temp sò caràter ëd conossensa pràtica.
Për cost but a son ëstàite dësvlupà vàire técniche e a son ëstàit fàit vàire cont da babilonèis, egissian, indian.
Për esempi, un dij but dla geometrìa egissia a l'era dë mzuré l'estension dij camp dij paisan (ch'a cangiavo con j'inondassion dël Nil), për podèj calcolé le taje.
Ant ël papir ëd Rhind a l'é contnù ël lìber dij cont, anté ch'a son ësmonù le régole pr'ëmzuré ij camp quadrangolar e triangolar,  nossion ëd cont con le frassion e truch pràtich për la mzura ëd chèich sòlid.
Tutun, le testimonianse rivane da le siviltà egissia e assir-babilonèisa an sugerisso che costi pòpoj a l'avìo ëd conossense geométriche, bin ëspantià e detajà, pà mach ëd caràter empìrich.
Parèj, an sij papir egissian e le taulëtte ëd crèja babilonèise, da banda dl'arzolussion ëd problema pràtich, as treuvo le prime aprossimassion dël rapòrt π antra na sirconferensa e sò diàmeter e le prime formolassion dël teorema ëd Pitàgora.

A l'é bel fé che la geometrìa egissia e babilonèisa a sia stàita për vàire temp ël patrimòni pì grand dle conossense dl'umanità.
Ëdcò la sistemassion teòrica dla geometrìa (caraterisà da n'astrassion viaman pì granda) euvra dla coltura greca, e anandià da Talete (anviron 600 aGC), a l'é debitris dle colture dlë vzin orient: ij matemàtich grech a l'han soens ancaminà soa atività sientìfica con dij viage dë studi an orient.
D'àutra part, la geometrìa a constituiss ël cò dla siensa greca e ëd cola elenìstica.

Fin-a Pitàgora a l'era vnù a conossensa da l'Egit dl'esistensa ëd triàngoj retàngoj con soe bande ant la proporsion 3:4:5.
Pròpe con Pitàgora e soa scòla a ancamin-a ël process ëd separassion progressiva dla geometrìa daj sò contnù concret e empìrich, pr'ëdventé na siensa astrata ch'a studia le relassion antra forme geométriche e nùmer.
Da siensa dël real, la geometrìa a ven antlora a esse idealisassion dla realtà.
Ës process a riva a sò compiment con lë spantiesse dla filosofìa platònica ant la coltura greca: la matemàtica, e an particolar la geometrìa, a dventa teritòri d'arserca ëd teorìe astrate elegante e rigorose, ch'a l'han pr'oget le proprietà dle figure eterne e sensa còrp.
Platon midem a l'avìa definì la geometrìa tanme la conossensa ëd lòn che sempe a l'é.

L'elegansa e l'armonìa dij rapòrt antra le forme a dvento d'element fondamentaj dla geometrìa, an fasend intré ant la matemàtica dij criteri estétich ch'a son bin present al di d'ancheuj.

Anviron dël 500 aGC a l'é ancaminà ën progress fassinant: dij pensator grech a l'han tirà fòra da la conossensa geométrica corenta n'ansem ëd definission, postulà e assiòma e a l'han mostrà che da sòn as podìa derivesse tut ël còrp dla geometrìa.

Antra coj che a l'han dàit na contribussion pì gròssa a la geometrìa clàssica a-i son Eudòss e Euclid.
Ël prim, astrònom an dzorpì che geòmetra, a l'ha dësvlupà ëd técniche originaj ëd retificassion dj'arch e ëd quadradura dle surfasse (métod d'esaustion) ch'a trovran con Archimede soa realisassion pien-a.
A l'ha ëdcò costruì na teorìa general dle proporsion antra grandësse.
Ël process d'astrassion a l'ha mnà a la redassion dij tërdes lìber djElement d'Euclid (scrivù antra 'l 330 e ël 320 aGC), dont ij prim ses a trato dla geometrìa pian-a, ij darié tre dla geometrìa sòlida.
Ambelessì, Euclid a l'ha archujì e smonù le conossense geométriche dël temp conforma a 'n métod ch'a l'é restà për vàire sécoj ël model pì vajant d'organisassion dle teorìe matemàtiche.
Sòn a l'é lòn ch'as ciama geometrìa euclidéa.
An efet, la geometrìa d'Euclid a l'é costruìa a parte da na quantità limità (vintetré) ëd definission, sinch postulà e sinch nossion comun-e.
Le prime a rësguardo j'ent geométrich primitiv; ij second a son d'enonsià a propòsit ëd costi ent.
Le nossion comun-e a son considerà da Uclid tanme enonsià 'd caràter general, evident për tuti.
Tuti j'àutri teorema dla geometrìa a son dimostrà da Euclid për mojen ëd na caden-a ëd dedussion sucessive, costruìa a parte daj postulà e daj teorema già dimostrà.

La geometrìa, organisà parèj, a l'é restà për vàire sécoj ël model ëd tuta teorìa ipotétich-dedutiva e minca anàlisi crìtica dla geométria uclidéa a l'é arduvusse, già d'antlora, a n'anàlisi dij sò postulà, dzortut ël quint (ël postulà dle paralele).
Tutun na crìtica pì moderna a l'ha evidensià ëdcò d'àutri postulà dovrà ant ël travaj d'Euclid, bele che chiel-sì a l'abia nen fortije ëd fasson esplìcita.
Antra ij postulà da gionté a-i é col dla continuità, formolà da Richard Dedekind e Georg Cantor (1872).

Chèich desen-e d'agn apress Euclid, ël tratà sle còniche d'Apolòni a completava ël quàder dla geometrìa greca clàssica.
S'euvra-sì a l'é caraterisà da n'àut gré ëd rigor ant le dimostrassion e l'esposission.

Na concession neuva dla matemàtica e an particolar dla geometrìa a ven da Archimede ëd Siracusa, che già daj sò contemporani a l'era considerà tanme ël pì grand geòmetra dij temp antich.
Soa atension costanta pr'ij problema técnich e pràtich a l'era për chiel ëspron e motivassion a l'elaborassion teòrica.
Për Archimede la geometrìa a resta nen mach la siensa dël righel e dël compass, ma a l'é s-ciairà ant la prospetiva pì granda d'arzolussion astrata ëd problema concret ch'a ven-o da la fìsica, la mecànica o l'astronomìa.
Soe euvre a son nen dij gròss volum ëd sìntesi, parèj dij matemàtich lissandrin, ma a son pitòst d'arserche monogràfiche, memòrie sientìfiche ant ël sens modern.
Si da na part soa fasson ëd dëscheurve le còse a l'era orientà da la fìsica, la geometrìa a forniva j'utiss për le dimostrassion.
Parèj, an aplicand ël métod d'esaustion d'Eudòss, Archimede a l'é rivà a enonsié un bon nùmer ëd teorema an sj'àree e ij volum dle figure geométriche e a smon-e n'aprossimassion motobin bon-a ëd π.

L'euvra d'Archimede a sara na stagion motobin drùa dël pensé matemàtich.
Apress, Nicomede a l'ha ancor anventà la concòida e Diòcle la cissòida, ma tòst a l'é duvertasse un perìod ëd progressiva decadensa: an efet, la siensa dij roman a l'ha dàit gnun-e contribussion amportante al patrimòni dle conossense dla geometrìa greca, ch'a l'é rivane tramandà da j'euvre djë studios àrabo.

Lë studi dla geometrìa clàssica a l'é arpijà torna ant ël cors dij sécoj XV e XVI, soens compagnà da arflession ëd natura filosòfica o artìstica (d'esempi a son Nicòla ëd Cusa e Piero della Francesca).
Giutà da l'anteresse arnassimental për la dëscuverta e la neuva publicassion dij test clàssich (vàire j'edission dj'euvre d'Euclid, Apolòni e dzortut Archimede) e da j'arserche ant l'àlgebra, a l'é mach vers la fin dël sécol ch'a fa XVI e l'ancamin ëd col ch'a fa XVII che la geometrìa a conòss un perìod d'anteresse arnovà.

Na gròssa evolussion ant la geometrìa a-i riva con René Descartes e Pierre de Fermat: l'aplicassion sistemàtica dl'àlgebra a la geometrìa, ch'a marca l'achit dla moderna geometrìa analìtica, ch'as diferensia da cola sintética për ij métod pì che për ij contnù, dagià che ant la geometrìa analìtica ij problema geométrich a son traduvù an problema algébrich.
An efet, conforma a Descartes ël lengage algébrich a l'era superior a col geométrich.
Ës métod-sì a l'é stàit ësmonù për la prima vira da Descartes dël 1637 (ant La géométrie), ma a l'é stàit ëdcò anventà ant l'istess perìod e 'd fasson indipendenta da Fermat.
Descartes a sot-lignava j'amplicassion filosòfiche ëd sò métod, antant che Fermat a n'apressiava pitòst soa strasordinaria potensa pràtica, an aplicand-lo a l'arserca dij màssim e mìnim ëd na curva.

L'antrodussion d'ass d'arferiment ant ël pian e ëd n'unità dë mzura an sj'ass a përmet d'assossié a minca cobia ordinà (x,y) ëd nùmer un pont an sël pian, ëd fasson bijetiva.
Ël nùmer x a l'é ciamà assissa e y ordinà dël pont, paròle che an sò sens técnich a son dovrà për la prima vira da Leibniz an ël 1692 ant jActa eruditorum.
Descartes e Fermat a peulo donca smon-e ël concet d'equassion ëd na curva, ch'a resta l'ansem dij pont dont le coordinà a sodisfo n'equassion dla forma f(x,y)=0.
A l'é donca possìbil dovré l'àlgebra 'me utiss ant l'arzolussion ëd problema ëd costrussion geométriche: lë studi dle proprietà dle curve a l'é arportà a lë studi dle proprietà algébriche dj'equassion corëspondente e 'd soe trasformassion algébriche.
Për esempi, j'equassion linear ax+by+c=0 a arpresento le rete, antant che cole ëd second gré a arpresento le còniche; le curve arpresentà da n'equassion ëd ters gré as ciamo cùbiche; cole assossià a n'equassion ëd quart gré as diso quàrtiche, e via fòrt.
Për esempi, ël problema geométrich ëd sërché l'antërsession tra na reta e na cònica a corëspond a col algébrich d'arzòlve ël sistema ëd second gré formà da soe equassion.

Armarche sìmij a valo ëdcò për la geometrìa dlë spassi tridimensional.
Minca pont ant lë spassi a l'é arpresentà da 'd coordinà (x,y,z); n'equassion an coste variàbij a arpresenta na surfassa.
S'as trata 'd n'equassion algébrica, la surfassa a peul esse classificà conforma al gré ëd costa equassion; për esempi, le surfasse arpresentà da equassion ëd prim gré a son ij pian.

La formolassion analìtica dla geometrìa a l'ha mnà scasi ëd fasson obligà a na gròssa estension dël domini dla geometrìa.
Dagià che ij pont ëd na reta a corëspondo a nùmer, che ij pont an s'un pian a peulo esse arpresentà da cobie ëd coordinà (x,y) e ij pont ëd në spassi a tre dimension da terne ëd coordinà (x,y,z), a l'é sautaje fòra la chestion dl'antërpretassion dle sequense ëd quatr coordinà e pì.
Costi concet a son arvelasse motobin dru ant ël camp ëd la matemàtica aplicà: soens ël concet dë spassi a pì che tre dimension a giuta përchè a përmet d'apliché ël lengage geométrich a problema ëd natura analìtica.

Ël métod dla geometrìa analìtica a l'é stàit n'utiss dovrà ëdcò për classifiché ij problema ëd costrussion ardità da j'antich.
Un problema ëd costrussion, cand formolà 'd fasson analìtica, a resta equivalent a l'arzolussion d'un sistema d'equassion.
Na costrussion con righel e compass a l'é possìbil mach cand j'equassion corëspondente a peulo esse arzolvùe për mojen dj'operassion rassionaj (adission, sotrassion, multiplicassion, division) e dl'estrassion ëd rèis quadre.
J'equassion ch'a stan sota al problema dla duplicassion dël cubo o dla trissession ëd n'àngol a l'han da manca d'operassion irassionaj d'órdin pì grand che la rèis quadra (an efet, an tuti doi ij cas, a-i basta la rèis cùbica).
Donca costi problema a son pà arzolvìbij con righel e compass.
Ël problema dla costrussion d'un polìgon regolar con n lat a l'é arzolvìbil mach cand  anté che minca  a l'é 'n nùmer prim dla forma .
Për esempi, ël problema a l'é impossìbil për n=7.

L'antrodussion dij métod analìtich an geometrìa a l'ha ëdcò mnà a consideré ij pont dont le coordinà a son dij nùmer compless.

Antratant, a-i nassìa ël càlcol diferensial e antëgral: ël métod dle coordinà cartesian-e, dësvlupà da Isaac Barrow an soe Lectiones geometricae, a l'é arvelasse utiss da nen podèj fene sensa ant ij cont e fondament teòrich.
Le técniche infinitesimaj aplicà a lë studi ëd curve e surfasse a l'han ëmnà Leonhard Euler e j'àutri matemàtich dël Set-sent ai prim arzultà ëd geometrìa diferensial, ch'as anteressa dle proprietà locaj ëd curve e surfasse.
Coste idèje a l'ha fàit anventé na caterva ëd concet neuv, për esempi la curvadura ëd na curva ant un sò pont, ch'a mzura vàire che ambelelì la curva a vira, o la curvadura total ëd na surfassa.
Gauss a l'ha dësvlupà na teorìa detajà dle surfasse ant në spassi tridimensional e l'arzultà pì amportant a l'é ël theorema egregium.

Ma a l'é stàit mach mersì a l'euvra ëd Gaspard Monge che l'aplicassion dl'anàlisi a la geometrìa a l'ha otnù na configurassion teòrica definitiva.
An efet, Monge a l'ha studià la geometrìa dlë spassi për mojen dël sistema ëd coordinà: an sò cors, obligatòri për jë student ëd la Scòla politécnica, Monge a tratava le proprietà dla reta ant lë spassi, a smonìa j'equassion për ël cangiament ëd coordinà, le fórmole dla distansa d'un pont da na reta e ëd doe rete sbiese; a mostrava ëdcò a trové ij pian prinsipaj ëd na quàdrica.
An soe lession dë stereotomìa (lòn che al di d'ancheuj a corëspond a la geometrìa descritiva) a smonìa sò métod ëd la dobia projession ortogonal për arpresenté n'oget ëspassial: as trata dël métod (al di d'ancheuj ordinari ant ël dissègn técnich) ëd projeté l'oget da arpresenté ansima a doi pian ortogonaj an tra 'd lor, an otnend-ne la pianta e laussà, an fasend peui giré ël pian vertical dantorn a la linia d'antërsession con ël pian orisontal fin-a ch'a ven-o a basesse.
L'euvra ëd Monge, ansema a cola ëd Lazare N.M. Carnot a l'ancamin dël sécol ch'a fa XIX, a l'ha marcà torna l'achit d'un perìod ëd dësvlup fiamengh dj'arserche geométriche.

Le prime formolassion bin fàite dla geometrìa projetiva a ven-o dal travaj ëd doi anlev ëd Monge e Carnot: C.J. Brianchon e J.-V. Poncelet.
Ël prim, a parte dal teorema ëd Pascal, a fortiss un teorema ch'a pòrta sò nòm: an dzorpì ëd soe conseguense, ij teorema ëd Pascal e ëd Brianchon a son n'esempi ëd teorema doaj ant la geometrìa pian-a, visadì ch'a resto vàlid si le paròle pont e reta a son anvertì antra 'd lor.
Ël prinsipi ëd doalità a l'é n'element teòrich sentral ant ël travaj ëd Poncelet, ch'a smon la prima tratassion sistemàtica ëd costa neuva forma ëd geometrìa projetiva.

Caraterìstiche ëd la neuva geometrìa a son, për esempi, la proprietà che doe rete dël pian as ancontro sempe, ant un pont al finì o a l'infinì (pont foravìa); l'antrodussion ëd pont imaginari për podèj avèj sempe n'antërsession nen veuida antra na reta e na sirconferensa; l'esistensa, për minca cobia ëd sirconferense distinte dël pian, ëd doi pont d'antërsession.

A parte daj travaj ëd Poncelet, la geometrìa projetiva a l'ha avù, ant ël cors dl'Eut-sent, un dësvlup fiamengh, an ëdventand l'ambient pì natural për feje dla geometrìa algébrica.
D'àutra part, Poncelet a considerava sò travaj tanme un dësvlup particolar ëd la geometrìa sintética, visadì lë studi dle proprietà dle figure indipendent da l'aplicassion dl'àlgebra, lòn che al contrari a l'era tìpich dla geometrìa analìtica.
As tratava ëd doe metodologìe diferente, gropà ëdcò a doe vision diferente dël pensé geométrich, e dantorn a lor a l'é dësvlupasse un debà s-ciass.

Ël quint postulà d'Euclid, col dle paralele, a l'ha tirà l'atension ëd vàire matemàtich, ch'a l'han studià s'as podèissa derivé da j'àotri quatr o s'as podìa fene sensa.
Costa crìtica a l'é s-ciodùa dzortut antra la fin dël Set-sent e l'ancamin dl'Eut-sent.
Coma arzultà a son nassùe ëd neuve geometrìe (elìtica e iperbòlica) ch'a arfudo cost postulà.
Coste a son conossùe coma geometrìe nen euclidée e a mostro la possibilità ëd sistema assiomàtich diferent da col euclidéo.
Tra ij matemàtich ch'a l'han contribuì al dësvlup dle geometrìe nen uclidée a-i son N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami.
L'impossibilità d'arcore a na verìfica empìrica dle proposission geométriche a l'é a l'adoss dl'arzistensa ëd vàire matemàtich ant ij confront dle geometrìe nen euclidée.
Costa arzistensa e contrarietà a l'é smortasse con l'anvension d'un model antërpretativ euclidéo dj'enonsià dla geometrìa iperbòlica, lòn ch'a smonìa na dimostrassion ëd coerensa relativa, arportand la coerensa dla neuva geometrìa a cola dla geometrìa euclidéa.
Le geometrìe nen euclidée a l'han ëdco trovà sò pòst ant j'aplicassion: conforma a Albert Einstein, l'univers a sarìa finì e soa geometrìa elìtica.

Dnans al dësvlup ëstrasordinari dle teorìe e a soe multiplicassion, a l'é spantiasse l'anvìa d'artrové na sistemassion unitaria ch'a podèissa giustifiché le vàire teorìe e ij sò fondament.
D'àutra part, la tendensa a l'astrassion a l'ha cissà ël dësvlup ëd la geometrìa algébrica, la geometrìa riemannian-a, la topologìa.

Dòp Gauss a-i son ëstaje doe diression ëd dësvlup dla geometrìa.
La prima a l'é colegà al travaj ëd B. Riemann ch'a l'ha concepì na manera ëd generalisé la teorìa dle surfasse ëd Gauss an dimension pì grande che 2.
Ij neuv ogèt a son ciamà varietà riemannian-e: soe proprietà geométriche a peulo esse esprimùe sensa avèj da manca d'arcore a la geometrìa 'd në spassi ambient.
Da sòn a s-ciòd la geometrìa diferensial.
N'àotra diression a l'é stàita dësvlupà da F. Klein an dovrand ël concèt dë strop ëd trasformassion.
Conforma a Klein (1872), l'ogèt dë studi dla geometrìa a son le proprietà dle figure geométriche ch'a son invariante sota l'assion d'un chèich ëstrop ëd trasformassion.
Donca, an considerand diferent ëstrop ëd trasformassion as treuvo geometrìe diferente, tanme la geometrìa euclidéa, la geometrìa afin, la geometrìa projetiva.
Për esempi, la geometrìa euclidéa pian-a a l'é lë studi dle proprietà dël pian ch'a resto invarià sota l'assion dlë strop dij moviment rèid dël pian (strop euclidéo); la geometrìa projetiva a l'é lë studi dle proprietà invariante rëspet a lë strop dj'operassion ëd projession e a conten tanme cas particolar la geometrìa uclidéa, cole iperbòlica e cola elìtica; la geometrìa dl'anversion a l'ha tanme trasformassion fondamentaj j'ansidite anversion rëspet a 'n sercc (geometrìa dl'anversion pian-a), o na sfera (geometrìa dl'anversion ant lë spassi), o n'iper-ësfera (an në spassi ëd pì che tre dimension); l'anàlisi dij leu a corëspond a lë strop dle trasformassion continue.
An cost proget Sophus Lie a l'ha butà le fondamenta ëd soa teorìa djë strop continuo.

Ij prim a mné në studi minussios d'ansem d'assiòma indipendent, coerent e complet për podèj fé le vàire geometrìe a son ëstàit Giuseppe Peano (1880), Moritz Pasch (1882), Mario Pieri (1899).
Costi studi a son andàit anans con David Hilbert, Henri Poincaré, Oswald Veblen.

J'element ëd geometrìa a son aplicà ëd fasson costanta ant ij travaj técnich, parèj dl'edilissia, l'architetura, ij travaj dij minusié, la mecànica, l'eletricità.
La geometrìa a l'é a fondament ëd la fìsica e a forniss na base teòrica a la prospetiva, a la cartografìa, a la stereochìmica, a l'astronomìa e a vàire camp ëd la biologìa.

Utiss geométrich a l'ero comun già daj temp antich.
Squadrëtte, righej e càliber a l'ero dovrà daj grech ant ël VI sécol aGC, 'me testimonià da artrovament navaj.
La groma, n'utiss ch'a gionzìa le fonsion dla livela, dla squadra e dël fil a piomb a l'é d'orìgin etrusca.

Al di d'ancheuj, për la costrussion ëd figure geométriche, as deuvro ëdcò d'utiss anformàtich.
A-i na son dë stàtich ('me Poincaré e NonEuclid) e ëd dinàmich ('me Cabri-géomètre, miraco ël programa pì conossù, e The geometer sketchpad).




#Article 261: Jules Verne (592 words)


Scritor an lenga fransèisa.
Jules Verne a nass a Nantes l'8 ëd fërvé dël 1828, fieul dl'avocat Pierre e ëd Sophie Allotte de la Fuÿe; a l'ha 'n frel (Paul) e tre seur (Anna, Mathilde e Marie).
Apress ël liceo a Nantes a studia drit e as làorea a Paris dël 1850, ma già ant j'agn dl'università soe passion a son la literatura e ël teatro e, al prinsipi, për vive as buta a dé 'd lession privà.
Tra l'àutr, anviron dël 1848, an colaborassion con Michel Carré a l'avìa scrivù ij librèt për doe operëtte; dël 1850 a l'é stàita arpresentà con sucess soa comedia an vers Pailles rompues, con na contribussion ëdcò d'Alexandre Dumas fieul.

Otnù un pòst da segretari al Théâtre Lyrique, a l'ha scrivù vàire librèt për òpere còmiche e operëtte.

Chèich ëstorie për viagiator publicà an sël Musée des Familles a mostravo già coj ch'a l'ero sò talent e ij sò tema.
A l'é vnù arnomà dël 1863 con la publicassion, an sël Magazin d'éducation et de récréation dl'editor Hetzel, ëd Cinq semaines en ballon, n'euvra che, surtìa an volum dël midem ann, a l'ha anandià un neuv géner literari, col dël romanz d'aventura anspirà al progress sientìfich.
Andrinta a cost model, viaman përfessionà durant quarant'agn, Verne a l'ha tirà fòra la serie dij Viage strasordinari a travers dij mond conossù e dësconossù, pì che sessanta volum publicà a parte dal 1863.

Chità Paris dël 1872, ant ël clima ëd repression anti-comun-a, a l'é stabilisse ant la provinsa, ma a l'ha fàit ëdcò dij viage longh an Anghiltèra, an Ëscandinavia, ant la Mérica dël nòrd, ansima a na barca ch'a l'avìa catà con ij sòld ëd soe publicassion.
Pì tard, a l'ha avù pì car d'isolesse, bele seghitand a scrive romanz, conte, euvre geogràfiche, comedie.
Dël 1886 a l'é stàit ferì da 'n colp ëd rivoltela tirà da 'n sò novod malavi ëd testa; sòn a l'ha falo vnì ancor pì ombros, che già a l'avìa un brut caràter e a l'era pòch ëd compagnìa.

Verne a meuir a Amiens ël 24 ëd mars dël 1905.

An tut, Verne a scriv otanta an tra romanz e conte longhe, vàire euvre ëd divulgassion e a fa arpresenté, da sol o an colaborassion, na quindzen-a ëd travaj për ël teatro.
Ij sò lìber a son destinà dzortut a la gioventura, sò stil a l'é ciàir e a l'é bel fé da capì.
Le stòrie a son anciarmante për le novità dle situassion e dij përsonage.
Tutun, ël sens e ël mëssage dij sò scrit a l'é motobin ancreus.

Cand ch'a vivìa a Paris, Verne a l'era bin antëgrà an sò ambient coltural; a l'era amis dij doi Dumas, dël fotògrafo Nadar e 'd tanti àutri anteletuaj ëd sò temp.
A l'ha avù ëdcò ëd liure con ël mond polìtich sossialista e con partìe d'anàrchich; a l'era dzortut sensìbil ai prinsipi saint-simonian dla conquista dla natura për mojen dël travaj.
Për sòn a son intrà an soa euvra dij contnù libertari e progressista, ch'a resto bin ciàir dzortut an dij romanz coma Mathias Sandorf e Les naufragés du « Johnatan ».

A l'era mèmber ëd la Legion d'Onor.

Jë scrit ëd Verne a l'han fòrt cissà la fantasìa dla gent e vàire artista as son ispirasse a chiel.
An tra jë spetàcoj ch'a l'han pijà l'andi da soa euvra già ai sò temp, dël 1873 a l'é arpresentà al Teatro 'd San Martinian a Turin Ël viagi 'd Giandoja da la Tèra a la Lun-a, dla companìa ëd marionëtte Lupi.




#Article 262: Lenga piemontèisa (1917 words)


 

Ël Piemontèis a l'é na lenga romanza, visadì derivà dal latin. 

A l'é la lenga natural dël Piemont e a l'era parlà sensa distinsion da tute le categorìe sossiaj. A l'é assè sgnor 'd literatura, butand ant ël cont tuti ij géner literari: romanz, teatro, poesìa, giornaj, papé ofissiaj e via fòrt. A l'é arconossù dal Consèj d'Euròpa e da l'UNESCO e a l'é sota la tua dle laj regionaj 26/1990 e 37/1997. 

Sò vocabolari a l'é d'apopré 40.000 paròle. A së stima ch'a sio bon a parlé ò a capì ël piemontèis almanch 2,5 milion ëd përson-e, mentre che almanch 500.000-600.000 a sarìo bon ëdcò a leslo e a scrivlo.

Ël piemontèis as parla, con le rispetive variante locaj: 

La provincia dël Verban-Cusi-Òssola e la pì part ëd cola 'd Noara a deuvro 'd dialèt dla lenga lombarda, mentre che ant le comun-e dla provincia 'd Coni ch'a confin-o con la Liguria as parlo 'd dialèt ligurin. Ëd pì, ant le valade dël Turinèis e dël Conèis ël piemontèis a conviv con ij patoà ossitan (a sud) e franch-provensaj (a nòrd), visadì che chi a parla patoà a l'é bon a parlé 'dcò an piemontèis.

Tutun, a venta armarché che, dantorn ai confin dël bass Piemont a l'é soens mal fé stabilì andoa a finiss la lenga piemontèisa e andoa a ancamin-o cole lombarda o lìgur.

Bele ch'a sìa na lenga unitaria, ël piemontèis a pija vàire forme, o dialèt, a sconda dij pòst.
La forma considerà d'arferiment a l'é dita piemontèis comun: ës piemontèis comun a pija për base ël dialèt ëd Turin e dj'anviron; a l'é 'l pì dovrà an literatura e a l'é capì e bin acetà daj locutor ëd tuti ij dialèt ëd Piemont. Ant j'ani andarera, për esempi, un comerciant ëd Vërsèj a parlava an dialèt vërslèis con ij client ëd soa sità, ma se a l'avìa da fé con ëd gent ëd Coni o d'Ast, a dovrava ël piemontèis comun. Comsëssìa, a l'é opinion spantià che ël piemontèis pì bon e genit a sia apoprè col dle bande antra Susa, Turin, Cher, Pinareul e Salusse (fasend atension che an sità ancheuj un përfond ëd gent a deuvra un dialèt motobin contaminà da l'italian).

Na division grossera dij dialèt dël piemontèis a l'é l'arpartission an:

Ël piemontèis a l'ha na soa precisa përsonalità fonética, che soèns peui a-j resta ai parlant nativ ëdcò quand a parlo an àutre lenghe.

Soèns ant ël parlé a l'é motobin malfé capì che diferensa ch'a-i sia antra la M e la N, dzortut ant le sequense ëd consonant, coma -NP/-MP. Sòn a l'ha mnà ant ël passà a grafìe coma canpagnin e conpanìa, che da na mira fonética a son motobin giuste e descritive. Al dì d'ancheuj comsëssìa as tend a preferì na grafìa pì basà ant sl'etimologìa, ch'a conserva le consonant latin-e originaj. Ën lesend, però, a venta sempe visesse che la M piemontèisa a l'é nen parej ëd cola italian-a.

La A tònica velarisà a la resta n'evolussion ëd la pronunsia dla A tònica, che gavà chèich ecession a la fa viré ëd son anvers a na Ò. St'evolussion-sì a l'é nen sempe completa, an chèich pòst as trata ëd na Ò fàita e finìa, an dj'àutri la diferensa antra na A velarisà e na Ò normal a la resta motobin ciàira. An tute le manere a venta tnì present che le variassion locaj d'ës fenòmeno-sì a peulo esse squasi anfinìe.

La L mòla rotacisà (ch'a a men-a sèir̂a a fé rima con stèil̂a) a resta 'cò chila comun-a tant al piemontèis meridional che a na part ëd la lenga ligurin-a. Sta comunion ëd comportament fonètich a podrìa esse dàita da 'n chèich vej seuli étnich, miraco bele che pre-roman, ma a-i é gnun element ëd preuva për podej di-lo an finitiva. Ëd sigura ës trata d'evolussion ch'a l'han na rèis motobin antica, com as ës-ciàira pr'esempi ant l'etimologìa dël topònim Castel dël Var̂on, an Ast.

Për marcheje an piemontèis, ste doe consonant as ëscrivo coma L̂ e R̂ con n'acent circonfless ansima.

Ij prim document ëscrit an piemontèis a son ëd curte anscrission an cese ëd Casal Monfrà e Vërsèj.
Dantorn a la fin dël sécol ch'a fa XII a son ëscrivù ij Sermon subalpin, n'arcòlta ëd vintedoe prédiche.
Dal 1300 ij test an piemontèis a coato tuti ij géner literari.
Ij prim lìber a stampa an piemontèis a son des farse an astësan ëd Gioann Giòrs Alion, publicà dël 1521.
Ant ij sécoj XVI e XVII ëd test an piemontèis a-i në seurto pòch.
Ëd comedie dël Sinchsent con dle part an piemontèis ancheuj as son përdusse ij test.

L'età clàssica dla literatura piemontèisa a ancamin-a a la fin dël Ses-sent.
Ël marchèis Gioann Batista Tana (1649-1713) a compon la comedia an vers Ël cont Piolet; Fransesch Tariss a scriv L'arpa dëscordà, poema épich-ëstòrich an sl'assedi 'd Turin dël 1706.
As dësvlupa ël géner literari dël tòni: poesìa polìtica, satìrica o didascàlica, dont esponent ëd prim pian a son Ignassi Ìsler (anviron 1702-1788), Ventura Cartiermetre (1733-1777).

Dël 1783 a son ij prim gramàtica, dissionari e antologìa piemontèis, euvra dël médich ëd cort Morissi Pipin, scrit për mostreje la lenga a la futura argin-a, Marìa Adelàide Clotilde Saveria 'd Fransa.
Con l'ocupassion napoleònica dël 1796 a së s-ciàira na rica produssion ëd librèt e ëd poesìe polìtiche dle doe part an lòta.
Ël turinèis Edoard Ignassi Calv (1773-1804), giacobin, a scriv canson e poemèt vigoros, fin-a a che, dësgustà da j'ocupant, a scriv dódes fàule moraj, poesìe an tersa rima piemontèisa, contra coj ch'a s-ciàira tanme traditor dj'ideaj dl'arvolussion.

Dòp dla restaorassion la literatura piemontèisa a l'ha torna un perìod ëd produssion bondosa.
Da la metà dël sécol ch'a fa XIX a-i fioriss ël teatro: na lista dël 1887 a arcòrda për j'agn dal 1859 al 1887, ij nòm ëd 60 scritor e ij tìtoj ëd pì che 300 comedie.
La ciadeuvra a resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) ëd Vittorio Bersezio (1830-1900).
A-i nasso ij prim giornaj an piemontèis e a son publicà vàire romanz.
An costa época as peul armarché che la lenga dovrà a l'é soens antëmnà d'italianism, conseguensa djë sfòrs d'italianisassion forsà ëd col temp.

Al prinsipi dël sécol ch'a fa XX ij soget a dvento pi leger e d'ocasion, fin-a ch'a-i riva Nino Còsta (1886-1945) ch'a-i fa torna fé un sàot ëd qualità a la poesìa.
Dël 1927 a l'é 'l prim nùmer dl'arvista Ij Brandé e, dantorn a Pinin Pacòt (1899-1964), a së strenz la neuva generassion ëd poeta ch'a formo la Companìa dij Brandé e che ancora ancheuj a son un-a dj'ispirassion pi genite për la literatura piemontèisa.

Le dontré dariere desen-e d'agn a l'han vëddù l'arnàssita dël giornalism e lë s-ciòde dla pròsa sientìfica, dzortut ant la crìtica literaria, la lenghìstica e la storiografìa.

Pare nòstr, ch'it ses ant ij Cej,
ch'a sia santificà tò nòm,
ch'a ven-a tò regn,
ch'as fasa toa volontà,
coma 'n cel parèj an tèra.
Dane ancheuj nòstr pan cotidian,
e përdon-ne ij nòstri débit,
coma noi i-j përdonoma ai nòstri debitor.
E fane nen droche an tentassion, 
ma liber-ne da la mal, amen.

Në schema ëd classìfica dël piemontèis a peul esse:

Për n'antrodussion al piemontèis, Il piemontese in tasca, ëd Francesco Rubat Borel, Mauro Tosco, Vera Bertolino, Assimil Italia, Civass 2006.

Studi generaj 
Bibliografia ragionata della lingua regionale e dei dialetti del Piemonte e della Valle d’Aosta, e della letteratura in piemontese, soagnà da Amedeo Clivio e Gianrenzo P. Clivio, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 1971; Gianrenzo P. Clivio, Il Piemonte, an Manlio Cortelazzo et al., I dialetti italiani, UTET, Turin 2002, pp. 151-195; Il Piemonte linguistico, Museo Nazionale della Montagna, Turin 1995; Il patrimonio linguistico del Piemonte, Consèj Regional dël Piemont, Turin 2001; Conoscere il piemontese, Viglongo, Turin 1980; Enrico Allasino, Consuelo Ferirer, Sergio Scamuzzi, Tullio Telmon, Le lingue del Piemonte, IRES Piemonte, 113, Turin 2007

Dissionari pi amportant piemontèis/italian
Vittorio di Sant’Albino, Gran dizionario piemontese, Unione Tipografico-Editrice, Turin 1859, edission anastàtica L’Artistica, Savian 1993, a l'é considerà ël clàssich dij dissionari piemontèis; Michele Ponza, Vocabolario piemontese-italiano, Stamperia Reale, Torino 1830-33, edission anastàtica L’Artistica, Savian 1982 dla quinta edission, Lobetti-Bodoni, Pinareul 1859; Camillo Brero, Vocabolario piemontese-italiano e italiano-piemontese, Il Punto, Turin 2002, ristampa ant un volum ùnich dla prima edission ëd Piemonte in Bancarella, Turin 1976-1982, con ansema la gramàtica ëd Brero; Gianfranco Gribaudo, Ël neuv Gribàud. Dissionari piemontèis, Daniela Piazza, Turin 1996, 3 edission motobin slargà ëd Gianfranco Gribaudo, Pinin e Sergio Seglie, Dissionari piemontèis, Ij Brandé-Editip, 1973

Dissionari piemontèis/àutre lenghe gavà l'italian fransèis: Louis Capello di Sanfranco, Dictionnaire portatif Piémontais-Français, Turin 1814; Casimiro Zalli, Dissionari piemontèis, italian, latin e fransèis, Carmagnòla 1815 (sconda edission dël 1830); spagneul: Luis Rebuffo, Diccionario Castellano-Piamontés y Piamontés-Castellano, Asociación Familia Piamontesa, Rosario 1966 e Manual para aprénder Piamontés, 1971.

Gramàtiche moderne Camillo Brero, Gramàtica piemontèisa, Musicalbrandé, Turin 1967 Camillo Brero, Remo Bertodatti, Grammatica della lingua piemontese, Piemont-Euròpa, Turin 1988 Camillo Brero, Sintassi dla lenga piemontèisa, Piemont-Euròpa, Turin 1994 (2 ed.) Guido Griva, Grammatica della lingua piemontese, Viglongo, Turin 1980; Bruno Villata, La lenga piemontèisa, Lòsna  Tron, Montréal 1995; Michela Grosso, Grammatica della lingua piemontese, Nòste Rèis-Libreria Piemontese, Turin 2002

Dialèt piemontèis Alba, Langhe e Roé: Primo Culasso, Silvio Viberti, Rastlèiře. Vocabolari d’Ařba, Langa e Roé, Gribaudo, Savian 2003; Lissandria: Sergi Garuss, Vocabolari e gramàtica do Lissandren, ULALP, Lissandria 2003; Ast: Giancarlo Musso, Gramática astësan-a, Gioventura Piemontèisa, Ast 2004; Bielèis: Piemontèis ëd Biela. Abecedare, gramàtica e sintassi, literatura, glossare, Ël Sol ëd j’Alp, Borian-a 2000; Canavèis ossidental: Lotte Zörner, I dialetti canavesani di Cuorgné, Forno e dintorni, CORSAC, Corgnè 1998; Vërsèj: Dino Serazzi, Nino Carlone, Vocabolario vercellese, Vërsèj 1997

Studi sientìfich Gianrenzo P. Clivio, Storia linguistica e dialettologia piemontese, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 1976; Rëscontr anternassional dë studi an sla lenga e la literatura piemontèisa, tnusse an Alba, Quinsnè, Turin e Ivrèja, publicà j'at dal III a col ch'a fa VIII (1986-1991) e da col ch'a fa X a col ch'a fa XV (1993-1998); Convegno internazionale sulla lingua e la letteratura del Piemonte, tnù a Vërsèj dël 1997 e 2000, at publicà da VercelliViva, Vërsèj; Gaetano Berruto, Piemonte e Valle d’Aosta, an Manlio Cortellazzo (soagnà da), Profilo dei dialetti italiani, 1, Pacini, Pisa 1974

Atlant lenghìstich Atlante linguistico ed etnografico dell’Italia e della Svizzera meridionale (AIS); Atlante Linguistico Italiano (ALI); Atlante Linguistico ed Etnografico del Piemonte Occidentale (ALEPO)

Literatura an piemontèis Gianrenzo P. Clivio, Profilo di storia della letteratura in piemontese, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 2002; Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero, La letteratura in piemontese. Dalle origini al Settecento, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 2003; Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero, La letteratura in piemontese. Dalla stagione giacobina alla fine dell’Ottocento, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 2004; Renzo Gandolfo, Camillo Brero, Giuseppe Pacotto, La letteratura in piemontese dalle origini al Risorgimento, Casanova, Turin 1967; Renzo Gandolfo, Camillo Brero, La letteratura in piemontese dal Risorgimento ai giorni nostri, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 1972; Camillo Brero, Storia della letteratura piemontese, 3 volum, Piemonte in bancarella, Turin 1981-1983; Giovanni Tesio, Albina Malerba, Poeti in piemontese del Novecento, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 1990.

Canson popolar Costantino Nigra, Canti popolari del Piemonte, Einaudi, Turin 1974 (Loescher, Turin 1888); Roberto Leydi (soagnà da), Canzoni popolari del Piemonte. La raccolta inedita di Leone Sinigaglia, Diakronia, Vigévan 1998

Vardé sì n'artìcol dla Wikipedia piemontèisa an sla preservassion dle lenghe.

Na tradussion dla Bibia cristian-a an lenga piemontèisa as la peul lege ambelessì. Vardé j'introdussion ch'a conten na presentassion e soe caraterìstiche.




#Article 263: Luigi Pietracqua (588 words)


Scritor an lenga piemontèisa e ëdcò an italian, conossù ëdcò con lë stranòm Fra Giocondo.

Luigi Pietracqua (an piemontèis Luis Pietraqua) a nass a Voghera ij 23 'd gené dël 1832; la famija a tramuda a Turin che chiel a l'era cit e ambelelì a meuir ij 28 d'otóber dël 1901.

A 14 agn a l'era già al travaj coma pròto al Pòpol, peui colaborator al midem giornal, al Fischietto e al Birichin.
A l'é stàit neuv agn a la Gazzetta Piemontese, su propòsta ëd Casimiro Favale, fin-a al 1879. Anvers a la fin ëd col ann-lì, ël senator Luigi Guala a l'ha smonuje d'andé a Vërsèj, 'me diretor dël giornal liberal progressista La Sesia. Ës pòst Pietracqua a l'ha goernalo për ses agn, a ancaminé dal 1881.
Soa creatura periòdica a l'é stàita la Gasëta d' Gianduja, ch'a l'é surtìa prima doe vòte a la sman-a e peui tre dal 1866 al 1868.

A l'é arnomà për soe euvre teatraj e sò romanz, ch'a scriv ant un piemontèis ch'a conten soens vàire italianism.

Pietracqua a l'é 'd sicur në scritor che a fa nen part dla literatura granda, ma ch'a fa bin part ëd na literatura an piemontèis ch'a l'é nen - e nen meno sicurament - da pòch. An piemontèis a l'era adatasse a scrive (an prinsipi squasi come 'n dovèj vers la gent d'estrassion pì popolar, për podèj parle-je mej e pì dësgenà) 'd comedie rapresentà da Toselli e da soa companìa («Le sponde dël Po», «Sablin a bala», «Gigin a bala nen», «Un pòver parco», «La famija dël soldà»). A la stessa manera a l'ha scrivù an piemontèis ëd romanz en feuilletons che ant j'edission Viglongo a së stampo 'ncora ancheuj (mach chèich tìtoj: «Don Pipeta l'Asilé», «Lucio dla Venerìa», «La Còca dël Gamber»). E a l'ha 'dcò scrit - sempe an piemontèis - ëd bele canson popolar a la manera 'd Brofferio. Ant la Gasëta d' Gianduia Pietracqua a fa profession 'd patriotism, a làuda Vitòrio Emanuel II e a sosten la guèra contra l'Àustria quand che dël '66 as trata 'd gionté a l'Italia chèich tòch ch'a manco 'ncora. Moderà e patriòtich, as mostra sabaudista, gradualista, progressista e - gnanca a dilo - anticlerical. Le soe euvre a l'han giutà 'l Risorgiment a rivé al cheur e a la ment dla pì bassa gent, cola che magara a savìa nen lese, ma che ai sò spetacoj (coma a conta 'dcò Augusto Monti) a 'ndasìa për trové 'n pò 'd fiusa e 'd consolassion.

J'euvre teatraj ch'as son goernasse ëd Luigi Pietracqua a son na sessanten-a, ma i soma da chiel-midem ch'a n'avìa scrivune pì che sent; vàire as son spërdusse përchè dovrà an sena an n'ùnica còpia.
Chèich tìtoj:

Ëdcò ij romanz ëd Luigi Pietracqua a son motobin numeros. Chèich tìtoj:

Chèiche righe dl'euvra: 
Ai temp 'd na vòlta a-i na sucedìa pro dle còse dròle tant e quant a peul sucedijne adess: la deferensa a stà an sòn, che anlora a-i esistìa gnun giornaj ch'a registrèisso di për di tuti ij fat pì rimarchevol, mentre adess a-i na esist fin-a tròpi, con licensa parland.

Ant j'apendis dla Sesia Pietracqua a l'ha publicà vàire conte: 

Luigi Pietracqua a l'avìa ëdcò provà come poeta.  Ij tìtoj ëd chèiche soe poesìe:

Chèich vers ëd la poesìa:
tut da lor son butasse an cadrega;  
e, ciamandse ij tutor dla famija, 
 'd costa Italia l'han fàit na botega ... 
Sapientìssim però për  ... mangé 
...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 264: Mario Leoni (159 words)


Mario Leoni a l'é lë stranòm literari ëd Giacomo Albertini.

A l'é stàit poeta e scritor an lenga piemontèisa, dzortut ëd drama e comedie che a arpresento na sòrt ëd teatro sossial, ispirà 'd fasson direta a la vita ëd tuti ij di dla pòvra gent.

Nassù a Turin ij 2 d'ost dël 1847 e mòrt ambelelì ij 2 ëd maj dël 1931, Leoni a vnisìa da na famija pòvra. A l'avìa ancaminà a travajé coma comess ant un negòssi dë stòfe a Pòrta Palass e a l'é peui butasse për sò cont coma comersant, padron d'un dij prinsipaj negòssi ëd vestiari dla sità.

A l'é stàit ëdcò consijé e assessor comunal a l'anstrussion pùblica a Turin e diputà liberal.

Cheich batùe dl'euvra : 
LASAGNA. A 'l l'ha lì an sla cadrega. A l'é mach ancalorà.
BARBANÈIRA. Epura a bèivo gnanca!
LASAGNA. A l'avèiss-lo nen bèivù gnanca prima!

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 265: Lin (138 words)


Vësco ëd Roma dal 65 anviron a lë 76, sucessor ëd Pé.
Nassù an Toscan-a, cheidun a dis a Voltèra.
Sò pare as ciamava Ercolan.
Ëd chiel a-i son pòche notissie sigure.
Lin a podrìa esse ël përsonage massionà ant ij salut dla sconda litra ëd Pàol a Timòteo, 4,21: At saluto Ubul, Pudent, Lin e Clàodia.
Pòch precise a son le notissie ch'a lo vëddo predicator e vësco an Fransa, mandà da Pé.

Conforma al Liber pontificalis a l'avìa dàit la prescrission a le fomne d'intré an cesa con la testa coatà.
Da la midema sorgiss i vnoma a savèj ch'a sarìa mòrt màrtir, ma gnanca ëd son a-i é la conferma.

Soa festa a l'é ai 23 dë stèmber e conforma ancor al Liber pontificalis a l'é stàit sotrà ai 24 dl'istess mèis.
A-j sucèd Cleto.




#Article 266: Leone Sinigaglia (115 words)


Mùsich e arsercator ant ël camp ëd la canson popolar.
Leone Sinigaglia a l'era nassù a Turin ël 14 d'agost dël 1868 e a l'é mòrt ambelelì ël 16 ëd magg dël 1944 për le përsecussion rassiste.

Anlev dë Dvořák, a  travaja a l'arserca dle vèje canson popolar, an arcuperand-ne nen mach le paròle ma ëdcò le melodìe e a completa le melodìe con na part pianìstica.
A j'arpresenta peui an vàire conservatòri europengh.
Maravijà da la richëssa ëd material ch'a treuva, a lìmita soe arserche a j'anviron ëd Cavoret (andoa a l'avìa soa vila).
An vita a pùblica 36 canson, da l'editor Breitkopf, ma d'àotre 24 a son publicà dòp soa mòrt da Ricordi.




#Article 267: Umbert II, cont ëd Savòja (409 words)


Umbert II a l'é stàit ël sest cont ëd ca Savòja, fieul ëd Medeo II e Gioana ëd Gënevra; a l'era nassù a San Gioann ëd Morian-a.
A l'é stàit cont ëd Morian-a-Savòja dal 1080 anviron al 1103, marchèis ëd Turin dal 1091 al 1103.
A l'era dit ël Rinforsà.

Pòch apress la mòrt ëd soa mare-granda Adelàide, dël 1091, Umbert an ardita ël tìtol e a manten ël contròl dla contà ëd Savòja.
A l'é vnù an Piemont për fortì ij sò drit an sla region, ma a l'ha nen riussije dagià che a-i ero vàire pretendent, parent ëd branche lateraj, a la sucession marchional e a la spartission dle vàire contà dla marca turinèisa.
An efet, la marca ëd Turin a së s-ciapa an vàire tòch 'me conseguensa dla polìtica dl'amperador Enrich IV, ch'a veul ëstrompé ël dësvlup ëd le grande famije feodaj.
Dla marca turinèisa a Umbert II a-j resto mach la comba dla Dòira e la comba dël Monsnis,
ma a conferma soa dominassion an Tarantasia e an sl'àuta comba dl'Isère e a manten dle comunicassion costante coj sò possediment dël Rhône e dla Val d'Osta.

Pasiasse la sitoassion, Umbert a së stabiliss a Susa e as proclama cont (ëd Savòja) e marchèis (ëd Turin) ma, për prudensa, da Turin as ten leugn.
Cand Urban II a ancamin-a a sosten-e la crosià, Umbert a l'é tra ij protagonista dl'adunansa ëd Clermont, anté ch'as decid la partensa për la Tèra Santa (ma chiel a-i andrà pà).
Mnassà dal cont d'Albon e dal marchèis ëd Savon-a - nen content che Umbert a fussa tornà a buté sò nas ant j'afé ëd Piemont - dël 1098 a strenz n'aliansa, assè gravosa, con la comun-a d'Ast e sòn a basta a pasié ij doi.
A l'é ëdcò stàit bon a strenze dle liure con vàire feodatari piemontèis.

Marià con Gisela ëd Borgògna (fija ëd Gulielm II), Umbert a l'ha avù set masnà: Medeo (ch'a-j suced); Guliem vësco ëd Liège; Rinàod prevòst ëd San Morissi d'Agàon; Umbert; Adelàide (mòrta dël 1154) ch'a maria an prime nòsse Luis VI ël Gròss re 'd Fransa e, mortie chiel-sì, Maté ëd Montmorency; Goid abà ëd Namur e Agnès (mòrta dël 1127), ch'a maria Arcibald VI, duca ëd Borgògna.

Umbert a tnisìa ëdcò na corëspondensa con Anselm d'Osta, dont a l'era amparentà.
A l'ha fondà l'abassìa ëd Rivàuta e vàire d'àutri monasté.

A l'é mòrt a Moûtiers, an Tarantasia, ai 19 d'otóber dël 1103.




#Article 268: Academia dle Siense ëd Turin (187 words)


Dël 1757 ël matemàtich Joseph-Louis Lagrange, ël médich Giovanni Cigna e ël chìmich Giusep Salusse marchèis ëd Monesij as artreuvo për dé vita a la Sossietà Privà Turinèisa, na sossietà sientìfica ch'a archeuj dlongh l'adesion d'àutri savant e dal 1759 a ancamin-a ëdcò a fé seurte na soa publicassion sientìfica, Miscellanea Taurinensia, dont Lagrange a l'é 'l prinsipal animator.
Ij 25 ëd luj dël 1783 la sossietà a l'é arconossùa tanme anstitussion pùblica con na patent ëd Vitòrio Medeo III e a-i nass an manera ofissial la Real Academia dle Siense ëd Turin, che da col moment a pija quarté ant ël midem palass che al di d'ancheuj a acheuj ëdcò ël Musé Egissi e la Galarìa Sabàoda.
La sede, ch'a goerna un grandios patrimòni librari, a l'ha a sò cheur ël fiamengh Salon dij mapamond.
L'Academia a l'é arpartìa ant la class ëd siense matemàtiche e naturaj e an cola ëd siense stòriche e filològiche.
Dal 2000 l'Academia a l'ha un neuv ëstatù ch'a j'arconòss na pi gran aotonomìa d'assion, con ël but ëd diminuì j'ostàcoj burocràtich ch'a l'avìo ralentane l'assion organisativa e la gestion dj'arsorse.




#Article 269: Sitadela ëd Turin (306 words)


Dël 1561 Emanuel Filibert a pija la decision ëd tramudé la capital da Chambéry a Turin, pr'ëd rason polìtiche e militar: Turin as peul difend-se mej che Chambéry.
Turin a l'é protegiù a òvest da j'Alp, a est da Pò, a nòrd da Dòira, Stura e Sangon.
A restava mach da difende la banda a sud.
A l'é për lòn che Emanuel Filibert a comanda ëd costruì al canton sud-òvest dij murajon roman, ant ël pont pì àut dj'anviron, la prima sitadela d'Euròpa, fabricà conforma a le pì moderne técniche ëd fortificassion.
Ël proget a l'é 'd Francesco Paciotto, ch'a modìfica në studi precedent ëd Francesco Orologi, urbanista ai temp dl'ocupassion fransèisa.
La piassafòrt, a pianta pentagonal, a l'é realisà an quatr agn ëd travaj, dal 1564 (la prima pera a l'é posà ai 2 dë stèmber) al 1568.
Për fela ampressa parèj, as deuvro tuti j'ovrié dl'edilissia dla sità e as antërdiss qualsëssìa àotra costrussion fin-a a la realisassion dl'euvra.
Finìe le costrussion ëd surfassa, dël 1572 as taco cole sot-tèra: un sistema complicà ëd galarìe 'd contramin-a pr'ampedì a j'artifissié nemis ëd rivé ai bastion e feje sauté.
A la fin, la sitadela as presentava con na strutura dobia an mon cheuit, ampinìa 'd giairon e caussin-a, con base e ranfòrs (coma jë spron) an pera.
Për le provision d'eva a l'avìa un sisternon, valadì un grand poss che a garantìa n'arserva d'eva motobin granda.

La sitadela a l'era na ciadeuvra d'angignerìa militar.
Napoleon, che durant soa ocupassion dël Piemont a l'avìa ordinà ëd dësblé le fortificassion sabàude, a la risparmia.
Ma la sitadela a dzorviv nen al dësvlup urbanìstich ëd Turin ch'a-i ven dòp.
A l'é dësblà dël 1857 pr'agrandì la sità.
Al di d'ancheuj a-i në resta mach pì 'l dongion, restaurà dël 1893 da Riccardo Brayda, ch'a òspita ël Museo d'Artiliarìa.




#Article 270: Pòrta Palatin-a (295 words)


La Pòrta Palatin-a ëd Turin as treuva an piassa César August.
A l'era la pòrta d'intrada (porta principalis dextera) al castrum roman; a armonta al I sécol e a l'é la sola ch'a-i resta al duvert dle quatr intrade prinsipaj ch'as trovavo an sle quatr bande dla sinta muraria dla sità (lòn ch'a-i resta ëd n'àutra pòrta a l'é al di d'ancheuj anglobà an Palass Madama).
A l'é formà da doe tor a sëddes bande àote tranta méter, con quatr arcade: le doe pì gròsse për ij cher e ij traspòrt, le pì cite për ij pedon.
La fassada a l'é a doi pian an corispondensa dl'edifissi për le vardie e dla zòna për manovré j'angign për saré le pòrte.
Ant ij sécoj a l'ha cambià nòm, conforma a soa destinassion: dòp che Pòrta Roman-a, a ven ciamà Porta Ducalis (daj duca longobard), Porta Comitalis (daj cont franch), Pòrta dle Tor.
Dal 1124 sò nòm as alterna tra Pòrta Palass e Pòrta Doranea.
Mnassà ëd demolission al temp ëd Vitòrio Medeo II, a l'é salvà da l'antervent dl'architet Antonio Bertola, ch'a në spiega al prinsi sò valor archeològich.
Dël 1727 a dventa la përzon dël vicarià (d'andoa ël nòm ëd Tor dël Vicarià) e ant ël sécol ch'a fa XIX a l'é stàita ëdcò dovrà coma përzon për fomne.

Ant j'edifissi ch'as trovavo tacà a la pòrta, a son passaje vàire përsonage arnomà: Carl Magn ant ël 773, dël 947 Lotari, e Federich Barbarossa.
A smijo anvece ëd legende le notissie ch'a-i sio passaie Ovidi e Pilat.

Dël 2006 la Comun-a 'd Turin a l'ha decidù ëd fé un parch archeològich për rende l'àrea dantorn pedonal. Tuta piassa César August a l'é dventà un giardin e a l'é possìbil marcé a travers dla Pòrta Palatin-a.




#Article 271: Stòria ëd Paris (511 words)


La sità a l'é stàita fondà ansima n'ìsola ëd la Sen-a dai Paris, popolassion preroman-a gal-sèltica ëd pëscador e marin, vers ël 300 aGC.

Ant ël 52 aGC l'ìsola a l'é ocupà dai Roman che a la ciamo Lutetia Parisiorum.
Dël 360 ij soldà roman a l'han proclamaje imperator Giulian l'apòstata.

Dël 508 Clodovéo a tramuda la capital dël regn dij Franch a Paris.

La sità a l'ha na neuva fioridura dantorn a l'ann 1000, cand a l'é proclamà capital ëd Fransa.
Dël 1190 a l'é dotà 'd na neuva sintà fortificà.

Durant la guèra dij sent agn (1337-1453), Paris a l'é vàire vire ocupà da j'anglèis.
Dël 1430 Enrich IV d'Anghiltèra a l'é stàit ancoronà re 'd Fransa a Notre-Dame, ma dël 1437 l'ocupassion anglèisa a finiss.

Ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XVI a jë s-ciòpo le guère ëd religion antra potestant e catòlich, ch'a son rivà a sò moment pì aùss ant la neuit ëd San Bartromé antra ij 23 e ij 24 d'ost 1572.
Dël 1594 Enrich IV ëd Navara, na vira a la testa dj'ugonòt protestant, vnù catòlich a intra an sità e as propon ëd porté la pas ant ël pais.

Con Luis XIV la sità as fa pì granda e pì bela, con la costrussion dël Palass ëd Versailles e dij doi arch ëd trionf ëd Pòrta Saint-Denis e Pòrta Saint-Martin, la creassion dij giardin dle Tuileries, la costrussion ëd Les Invalides.

Ij sò urbanista a l'han progetà e realisà piassa dle Vitòrie e piassa Vendôme.
A l'ha ëdcò anstituì la companìa dla Comédie française e a l'ha fàit na prima division ëd Paris an quarté (arrondissements).

Lë scontent ëd la popolassion a l'é chërsù durant ël regn dij sò sucessor.
Ai 14 ëd luj 1789 a l'é s-ciopà la Rivolussion fransèisa e ij Parisin a van a l'assàot dla fortëssa-përzon dla Bastija. Ant ël 1792 a nass la Repùblica Fransèisa e con costa ël Teror ch'a finiss peui mach doi ani dòp.
Ai 21 ëd gené 1793 Luis XVI a l'é decapità.

Passà la Rivolussion, dël 1799 a ciapa ël podèj Napoleon Bon-a-part con un colp dë stat.
Ai 2 dë dzèmber 1804 a l'é proclamasse imperator ant la catedral ëd Notre-Dame.
Napoleon a costruiss l'Arch ëd Trionf.
Ant ël mars dël 1814, prussian e russi a l'han ocupà Paris.

Ai 2 dë dzèmber 1852 Luis Bon-a-part, novod ëd Napoleon, a fà un colp dë stat e as dà ël tìtol ëd Napoleon III, imperator dij fransèis.
Con l'agiut dël Baron Haussman a cambia ancora la sità con l'edificassion dël Teatro ëd l'Òpera, dij Champs Élysées e via fòrt.

Ëd maj 1871 la comun-a ëd Paris a l'é crasà con violensa.

Ant ël 1900 a-i nass ël Metrò giust an temp per l'Esposission universal.

Durant la sconda guèra mondial, j'alman a òcupo Paris da giugn 1940 a ost 1944.
Durant l'ocupassion la capital a l'é spostà a Vichy ant ël sud dla Fransa.

Ant ël 1968 Paris l'é sfond dla Rivolussion djë student, passà a la stòria coma ël Magg fransèis.




#Article 272: Demòcrit (1869 words)


Filòsof, siensià e matemàtich, nassù a Abdera, an Tracia, e ativ ant la sconda mità dël V sécol aGC.

An sla cronologìa ëd Demòcrit a-i ero ant l'antichità doe tradission diferente.
Dapress un-a, a sarìa nassù vers ël 500 aGC e mòrt dël 404 anviron e a sarìa stàit magìster dël sofista Protàgora; conforma a l'àutra, a sarìa vivù antra ij sécoj V e IV aGC (miraco nassù anviron dël 460 aGC e mòrt anviron dël 361 aGC), contemporani ëd Sòcrate e pì giovo ëd Protàgora d'almanch na generassion.
Costa sconda tradission a l'é cola che al di d'ancheuj a l'é la pì acetà.
Tutun, bele che ant ës cas-sì Demòcrit a l'ha dzorvivù a Sòcrate d'un pess, la storiografìa tradissional a l'ha classificalo antra ij pre-socràtich.

La chestion dla cronologìa a resta amportanta për podèj capì j'anfluense ressìproche antra l'atomism democritéo e j'àutre corent ëd pensé sientìfich dël V sécol aGC.
A l'é tutun sigur che Leucip a l'é stàit sò magìster.

Demòcrit a l'avìa ardità na bon-a fortun-a, ch'a l'ha përmetuje ëd viagé motobin: i lo trovoma a Atene, an Egit (anté ch'a l'é stàit për set agn e a l'ha studià ij sistema matemàtich e fìsich dle scòle antiche) e pì tard an Mesopotamia, peul desse ch'a sia passà ëdcò an India e an Etiòpia.
A l'é rintrà dai sò viage ch'a l'era vnù pòver.

A l'ha portà l'arserca naturalìstica a n'àut livel ëd rigor sientìfich.
Sò pensé a l'era restà bandonà për vàire agn, për peui esse torna pijà an considerassion da Aristòtil.

A l'é avosà dzortut për soa teorìa an sla materia, che chiel a considerava coma formà da part nen divisìbij e ch'a ciamava àtom.
Costa teorìa a l'era già stàita smonùa da Leucip.
Conforma a Posidòni, la teorìa atomista a l'avìa ëd sorgiss motobin antiche: a armontava andaré fin-a ai fenis dlë scond milegn aGC; për d'àutri, Demòcrit a l'avìa amprendù le dutrin-e dij mago persian e djë stròlogo caldéo a Abdera o pì tard an Egit.

Le dutrin-e ëd Demòcrit a tratavo ëd fasson direta ël problema sporzù daj filòsof pre-socràtich dë smon-e na spiegassion ch'a stèissa an pé dl'univers fìsich, e a vorìo rësponde a le dutrin-e dj'eleat.
Parménid, fondador dla scòla eleàtica, a l'avìa fortì che gnente a peul nasse da lòn ch'a l'é pà, e che tut lòn ch'a l'é a peul nen subì d'alterassion o ëd modificassion, përchè dësnò a dventrìa lòn ch'a l'é pà.
Donca, qualsëssìa tentativ dë spieghé l'univers fìsich tanme derivà da un-a o pì sostanse originarie a l'era condanà al faliment, dagià che a comportava dij cambiament ant le sostanse originarie.
L'atomism ëd Demòcrit a sërcava dë schivié st'arten, gavandje a j'element costitutiv originari scasi tute le qualità ch'as manifesto ant j'oget derivà da lor: ël pien e ël veuid, visadì l'esse e l'esse pà (conforma a na problemàtica giumaj pijà an manera definitìva dal pensé parmenidéo), a dventavo la base dla spiegassion democritéa dl'univers.
L'esse a son j'àtom, darié costituent ëd l'univers, indivisìbij, an quantità sensa fin, dotà d'un moviment natural.
Ël veuid a resta necessari për l'agregassion e la separassion ëd j'àtom: sensa ëd chiel a-i sarìa pà ëd moviment e a sarìa impossìbil ëspieghé la formassion dij mond.
A l'ipòtesi dl'àtom tanme darié e pì ancreus costituent ëd l'univers, Demòcrit a l'era rivaje an arfletend an sla problemàtica dla divisibilità a l'infinì, smonùa da Zenon.
A fa na distinsion antra 'l camp matemàtich, anté che na division parèj a resta possìbil, e ël camp fìsich, andoa, a l'opòst, sòn a peul pà ancapité, dësnò as rivrìa a anulé l'istess mond fìsich.

Soa spiegassion a l'era che, a l'adoss, a travers lë spassi veuid infinì a-i ero sbardlà na caterva d'àtom corporin sòlid, ëd forme e dimension diferente.
Costi àtom a l'ero tant cit da nen podèisse s-ciairé.
A l'ero fàit ëd sostansa omogenia, a contenìo pà ëd veuid nì filure, e a bogiavo an continuassion ëd fasson uniforma an tute le diression trames al veuid.
Al moment che na partìa d'àtom a l'é isolasse, a l'é vnusse a formé un gorgh che a l'ha fàit sì che àtom sìmij a fusso tirà vers d'àutri àtom parèj ëd lor: da cost moviment a l'é formasse na strutura sférica ch'a contnìa la tèra, ël cel e ij còrp celest, visadì n'univers ësférich.
Dagià che la quantità d'àtom e l'estension dël veuid a l'avìo pà fin, as son formasse vàire sistema còsmich, dont cheidun as dësblo an andasend a sbate contra d'àutri, e cheidun a séghita a esiste (për esempi ël nòstr).

Për Demòcrit, minca moviment e minca cambiament a l'era provocà da la necessità, ma costa a vnisìa da na càusa a l'anterior, pà da n'agent operant da fòra: a l'era l'arzultà necessari dël moviment natural ëd j'àtom.
J'àtom, scond chiel, a l'avìo grandëssa e forma e j'agregà d'àtom a l'ero diferent e a la sorgiss ëd còse diferente pròpe për soa forma geométrica e grandëssa diferente e për la posission che j'àtom a vnisìo a pijé an gionzendse.
A diferensa da lòn ch'a farà Epicur, Demòcrit a negava che l'àtom a l'èissa un pèis: sossì a l'era determinà dal moviment, da l'andi diferent creà andrinta un gorgh; donca ël pèis a restava nen la càusa dël moviment.

L'ordinament dël mond proponù da Demòcrit a lassava fòra qualsëssìa finalism.

Soa teorìa dla conossensa a ven drit da la concession atomista.
A travers dij dàit fenoménich, as ven-o a conòsse le còse invisìbij, la composission atòmica dla materia; le passion a manifesto la teorìa dla conossensa ëd lòn ch'a së smija, che Demòcrit a l'ha pijà da Empédocle.

Conforma a la vision materialista, Demòcrit a fortìa che la sensassion, për mojen dla qual i cujoma ij dàit sensìbij, a riva për contat diret: dij fluss d'àtom a parto da j'oget e a toco ij nòstri sens, determinand j'image dle còse.
Le diferense ëd qualità dj'oget conossùe a travers dij sens a dipendo da la natura e da la disposission dj'àtom e dël veuid; dal rancontr con ij nòstri sens a nasso j'ansidite qualità secondarie, visadì ij color, ij savor e via fòrt.
Coste a son conseguensa ëd vàire disposission dj'àtom, a son presente an qualsëssìa oget ch'a l'ha la giusta configurassion atòmica e a cangio o a dësparisso con ël cangé dla configurassion.
Le sensassion a son basà an sël toch e a son dovùe a image ch'a intro ant j'òrgo sensoriaj da fòra e a pròvoco d'alterassion ant ël soget.
Le qualità a son donca na modificassion ëd la sensassion, pà na proprietà dl'àtom, ch'a l'ha mach forma e grandëssa (j'ansidite qualità primarie).
Costa distinsion antra qualità primarie e secondarie a antìssipa cola ëd Locke.

Demòcrit a l'é ël prim anté ch'i trovoma un tentativ serios dë spieghé ij color: a considerava nèir, ross, bianch e verd tanme primari; j'àutri color, e a-i na i-é infinì, a arzulto da na mës-cia ëd costi quatr.

Ëdcò l'ànima, conforma a Demòcrit, a l'era componùa d'àtom che, coma coj dël feu, a l'avìo forma sférica; ël pensé coma ëdcò la sensassion, a l'era l'arzultà dl'anterassion antra j'àtom ëd l'ànima e le configurassion atòmiche ch'a vnisìo da fòra.

Demòcrit a l'ha scrivù vàire euvre ëd matemàtica, an sla geometrìa, ij nùmer e j'irassionaj, tute përdùe.
Soa concession atomista dla materia a l'ha mnalo a consideré un sòlid tanme formà da na quantità motobin granda ëd seuj paralej, e a smija che sòn a l'abia përmetuje ëd dimostré che ël volum ëd na piràmida a l'é la tersa part dël volum d'un prisma con l'istessa base e l'istessa autëssa.
Costa fasson ëd fé ij cont d'àree e volum a sarà criticà da Archimede.

Demòcrit a l'ha smonù ëdcò d'ipòtesi an sl'orìgin dle prime sossietà uman-e e dël lengage.
Për chiel j'òm, a l'ancamin nen bon a dovré l'esperiensa e la técnica, a l'ero crasà confrontà a le dificoltà ëd l'ambient natural (la fam, la frèid e via fòrt).
Pì tard as son gropasse antra 'd lor për protegg-se l'un l'àutr e a l'han amprendù a comuniché anventand dle paròle ch'a designo j'oget conforma a 'n prinsipi tut afàit convensional.
Sbaruvà da le calamità naturaj, dont a son nen bon a trové na spiegassion, a j'atribuisso ëd caràter ëd la divinità.

Parèj na sossietà a chërs e as dësvlupa fin-a a che, për tròpa richëssa, a men-a a l'ingiustissia e a la disugualiansa e a l'é càusa parèj ëd soa pròpia dëstrussion.

Da costa vision dël mond, ordinà conforma a necessità, con soe laj che ël pensé uman a peul capì, Demòcrit a fasìa ven-e n'antërpretassion seren-a dla vita ëd minca òm e n'arflession pasia an sël valor ëd la vita assossià.
An efet, Demòcrit a l'é arpresentà da la tradission tanme ël filòsof ch'a rij.

An soe dite moraj, dont an resto vàire frament, Demòcrit a sbòssa la figura dël savi che pasi a giùdica le còse e a dà a la rason la possibilità ëd mostresse lìbera dëdnans a j'aveniment.
Coste sentense a son ëstàite soèns antërpretà tanme incoerente con soa vision mecanicista e materialìstica dl'univers.
Ma an efet, an Demòcrit a-i seurt fòra, bele che sensa ël rigor che pì tard a sarà djë stòich e dj'epicuréo, l'ideal ëd la rassionalità mnà a cossiensa ëd vita ética.
La sapiensa a consist a pensé bin, parlé bin e fé bin.
Sòn as peul fesse pròpe përchè un a conòss ël mond 'me ch'a l'é e a l'ha capì la necessità ëd sò órdin.
Demòcrit a sbefia coj che a giustìfico soe assion sensa sust an dasend la colpa a l'asar: l'asar a esist pa, a l'é mach na scusa për deghisé pròpia ignoransa.
Dagià che mincadun a peul rivé a la conossensa, a l'é colpèivol chi ch'a va dapress a j'aparense, arfudandse ëd dovré la rason.
Parèj, la vita dël savi a l'é caraterisà da la tranquilità d'ànim, ch'a përmet ëd giudiché, conforma a la rason e a la conossensa dij piasì e dle passion, le còse amportante dla vita.

Për Demòcrit, la tranquilità dla vita andividual a ven prima che ël travaj e l'angagg ant la comunità polìtica e sossial.
Sò ideal ëd saviëssa a l'é leugn da l'angagg socràtich e platònich, an chèich manera a antìssipa la figura dël savi epicuréo e a arpresenta bin, ant l'Atene tormentà ëd coj agn, la decision ëd coj ch'a l'han ambrassà l'arserca filosòfica dësgropà daj problema polìtich concret.
Cost-sì ëd Demòcrit a l'é n'andividualism d'adoss sientìfich, ch'a l'é l'àutra facia dl'andividualism polìtich che chèich sofista a mostravo an coj agn.

Ij talent ëd Demòcrit as son esprimusse an tuti ij setor.
Ant ij sò travaj as treuvo d'antissipassion dl'idrostàtica archimedien-a e dël prinsipi d'inersia.
A l'é ëdcò autor ëd travaj an sla poesìa e l'astrologìa.

As conòsso ij tìtoj ëd pì che sessanta scrit ëd Demòcrit, ma dle soe euvre a son rivane mach chèich senten-e ëd sitassion, dont vàire a l'é bel fé ch'a sio gnanca soe.
Për conòsse j'idèje ëd Demòcrit a ven-o pì a taj j'esposission ësmonùe da Aristòtil (ch'a l'avìa scrivù un lìber, ancheuj përdù, Su Demòcrit), Teofrast e j'àutri comentator pì tard.

Ij sò scrit a l'ero stàit ordinà da Trasil dël I sécol dGC an tetralogìe, visadì an partìe ëd quatr.




#Article 273: Diògene ëd Sinòpe (420 words)


Filòsof cìnich.
Diògene a l'era nassù a Sinòpe, al di d'ancheuj an Turchìa, dël 413 aGC.
Cand sò pare a l'é stàit esilià, Diògene a l'ha avù l'istessa sòrt e a l'ha tramudà a Atene.
An viage vers Egin-a, dij pirata a l'han pijalo përzoné e vendù 'me s-ciav a Creta a 'n corint ciamà Xeniade.
'Me tuor dle doe masnà dë Xeniade, Diògene a l'ha vivù a Corint për ël rest ëd soa vita, tuta dedicà a prediché le dutrin-e dl'auto-contròl.
A l'é mòrt anviron dël 323 aGC a Corint.

Dissìpol d'Antistene, ël fondador ëd la scòla cìnica, Diògene a l'era vnù arnomà për soe costume dròle e soa sfacià indipendensa da j'anstitussion e ij potent.
A butava la felicità dl'òm ant la sopression dij desideri e la povertà volontaria: antra ij detaj ëd soa biografìa a sàuta a j'euj soa arnonsia a tut ben material.
An vivend ant un botal, vestì mach ëd na mantlin-a e mach padron ëd soa bisaca, apress avèj s-ciairà na masnà bèive con la man a l'é privasse ëdcò ëd soa tassa për bèive.
Daré 'd soa stravagansa voajanta, la filosofìa ëd Diògene a consist an na nos dutrinal gorëgna, ch'as arflet ant un rigorism moral estrem ëd soa condòta e ch'a l'é smonù ëdcò an vàire euvre al di d'ancheuj përdùe.
An lassand perde la problemàtica lògica e sientìfica, Diògene a fonda sò sistema an sla primassìa dla virtù: costa a l'é ël but ëd l'òm e soa conquista - da fesse nen ant la sfera dla coltura, ma dl'agì concret - as realisa con l'esaltassion dj'energìe spirituaj e fìsiche përsonaj, për mojen ëd n'esercissi rigoros.
La virtù, për chiel, a consistìa ant l'evité tut piasì fìsich, e ël dolor e la fam a j'ero d'agiut ant l'arserca dla bin.
Sìmbol ëd soa concession ativìstica a resta Eracle, dont ël cìnich as anspira an soa lòta contra j'aptit materiaj.
La bin pì granda a l'é identificà con l'artorn a lë stat ëd natura e un a-i riva a travers dla liberassion da tut ëbzògn andividual (autarchìa), concepìa pa mach ant la dimension dël sìngol, ma dëdlà dij confin sivij e stataj, an na prospetiva slargà a l'univers uman (cosmopolitism).
Da na mira sossial, Diògene a prédica un comunism estrem, ch'a riva a la comproprietà dle fomne e dij fieuj.
Sò mëssage arvolussionari, ch'a antìssipa la moral ëstòica (e për chèich aspet cola cristian-a) a l'é la contraposission vivùa ëd valor neuv rëspet a j'ideaj corent cristalisà da le convension e da l'egoism.




#Article 274: Matemàtica (4352 words)


La matemàtica a l'é na siensa, nen empìrica ma rassional.
A l'é un-a dj'atività colturaj fondamentaj e un patrimòni dla siviltà uman-a e n'utiss për la conossensa dla realtà.
Soa caraterìstica fondamental a l'é ël concet ëd dimostrassion, ch'a consist ant ël derivé dle conclusion rigorose an partend da n'ansem d'assunsion e an dovrand dle régole lògiche.
Ël but a l'é col ëd dimostré ëd teorema ch'a fortisso dle propietà dë schema e ëd forme.
Element fondamentaj ëd la matemàtica a son la lògica e l'antuission; l'anàlisi e la costrussion; la generalità e ël detaj: a l'é la creatività ch'a s-ciòd da la sìntesi ëd costi concet opòst ch'a na cissa ël dësvlup.
A-i é 'dcò chi a l'ha armarcà che l'element predominant ant la creatività matemàtica a l'é l'arserca estética.

Ant ël cors dla stòria la matemàtica a l'ha fàit na caterva ëd progress e a l'é soèns dësvlupasse an diression nen ëspetà, ma a l'ha sempe mantnù un caràter unitari.
A l'é tutun possìbil arconòss-ne vàire setor, dont ij termo a son nen precis e che a l'han ëd fòrte anterassion an tra 'd lor.
Al di d'ancheuj le branche prinsipaj dla matemàtica a son la lògica matemàtica, l'àlgebra, la geometrìa, l'anàlisi, la probabilità, la fìsica matemàtica.

A l'é malfé dé dla matemàtica na definission precisa.
Conforma a na veja definission, a sarìa lë studi dij nùmer (aritmética) e dle forme (geometrìa).
Na descrission pì comprensiva a la definiss tanme la siensa dla dimostrassion rigorosa, visadì un métod sientìfich ch'as anteressa a la dedussion lògica ëd conseguense an ancaminand da 'd premësse generaj.
Tutun, për dësmentié pa gnente dël camp d'assion ëd la matemàtica, a l'han fin-a proponù ëd definila tanme lòn ch'a fan ij matemàtich.
An efet, la comunità sientìfica matemàtica a l'é formà da:

Fin daj temp pì antich, ij problema matemàtich a l'han anteressà ij filòsof.
Un-a dle rason a l'é che për descrive la plancia fìsica dël mond as deuvro d'utiss matemàtich.
Ant la fìsica, ma ëdcò ant j'àutre siense naturaj tanme la chìmica o la medzin-a, as deuvro viaman ëd pì utiss e métod dla matemàtica.
Ant ël camp ëd la biologìa as treuva d'aplicassion amportante dij métod analìtich e statìstich.
A venta tutun armarché che l'aplicassion dël métod matemàtich a dle siense tanme la biologìa a ciama soèns ëd fé dle simplificassion ant j'ipòtesi ch'a peulo ëdcò mné a d'arzultà nen acetàbij.

La branca pì veja dle siense fìsiche a l'é l'astronomìa e a l'ancamin dl'era moderna a l'é stàita pròpe chila a avèj pì da manca d'utiss matemàtich.
Dël Sinch-sent, për djë bzògn astronòmich a l'é fabricà la trigonometrìa.
L'achit dla fìsica basà conforma a idèje e concet modern as dev a Galilei, ch'a fortìa che ël lìber dl'univers a l'é scrivù an caràter matemàtich.

Al di d'ancheuj la matemàtica a l'é an camin a pijé un ròl viaman pì amportant ant la siensa, la tecnologìa e la sossietà midema, e la conomìa a l'é, antra le siense sossiaj, la pì avansà ant l'utilisassion ëd técniche matemàtiche.
La siensa dj'ordinator, ch'a l'é pa na branca dla matemàtica, a deuvra la matemàtica an manera ancreusa.

D'àutra part, le siense aplicà a l'han ësmonù l'ocasion dë studié dij problema analìtich motobin amportant, an determinand parèj ël progress ëd la matemàtica pura.

Le rèis ëstòriche dla matemàtica a fongo ant ij temp pì antich; a l'é franch bel fé che al prinsipi a l'èissa tanme but mach d'arzòlve ël problema ëd fé ëd cont.
Testimonianse ëd cont a son ëstàite trovà ch'a armonto a l'òm ëd Neanderthal, apopré dël 50.000 aGC.
Ëd l'òm ëd Cro-Magnon (apopré 25.000 aGC) a son rivane dij dissègn geométrich.

Ël dësvlup dla capassità ëd fé ëd cont a armonta al Paleolìtich: an col che al di d'ancheuj a l'é ël Lìban a son ëstàit trovà dj'òss d'animaj, datà antra 'l 15.000 e ël 12.000 aGC, con dle serie d'anchërne argropà an partìe dl'istessa cardinalità.
L'arpresentassion dij cont a l'é donca vnùita motobin prima dl'anvension dla scritura, che d'àutra part a smija esse nassùa pròpe da l'evolussion d'un sistema ëd memorisassion dla contabilità.

Le matemàtiche pre-eléniche a coato anviron tre milegn, prima dël 600 aGC.

An ancaminand con ij sò prim progress amportant, euvra dle siviltà mesopotàmiche e egissia, ël but dla matemàtica a resta nen confinà mach a l'arzolussion ëd problema pràtich, ma a l'é ëdcò, miraco dzortut, adressà al dësvlup dë schema generaj për l'elaborassion dla conossensa.
Jë sgav archeològich a l'han trovà vàire senten-e 'd taulëtte ëd crèja babilonèise, scrite an grafìa cuniforma: scasi tërzent a rësguardo la matemàtica e a dàito o bin dl'época dla prima dinastìa babilonèisa (an tra 'l 1800 e ël 1500 aGC), marcà dal regn d'Hamurabi, o bin dël perìod elenìstich (an tra 'l 600 aGC e 'l 300 dGC), da la dinastìa caldèja a l'amper seléucid.
Le taulëtte a smon-o dle serie 'd nùmer, dle relassion geométriche e ëd problema.
Ij Caldéo a l'avìo dle conossense aritmétiche spantià, ch'a l'han lassane sot-forma ëd tàule: tàule ëd multiplicassion, tàule dij quadrà dij prim sessanta nùmer, tàule dij cubo dij prim sëddes nùmer.

Le conossense matemàtiche babilonèise, che al di d'ancheuj as fan rintré ant l'àlgebra elementar, a son aplicà për la pì part a problema ëd natura econòmica: cambi 'd moneje e marcandisa, problema d'anteresse sempi e compòst, cont dj'ampòste.

La sorgiss d'anformassion prinsipal an sla matemàtica egissia a son ij papir.
Ij pì avosà a son ël Papir Rhind, dël British Museum, sòrta ëd manual për profan formà da otantessinch problema, scrivù da lë scriba Ahmes apopré dël 1650 aGC (ma còpia ëd n'original ëd dosent agn pì vej), ël Papir ëd Mosca (1850 aGC), ch'a jë smija motobin, e ël Rolò ëd coram dla matemàtica egissia ch'a n'anforma an sle conossense aritmétiche.
An dzorpì che ij nùmer naturaj, j'Egissi a conossìo mach le frassion unitarie e, an pì, un sìmbol a l'era assignà a la frassion .
L'aritmética as organisa dantorn dontré régole:

Jë scriba a j'ero bon a manipolé ës sistema complicà ëd frassion unitarie.
A l'avìo an efet l'ufissi dë dzorantende a la contabilità dla produssion e dl'arpartission dj'arsorse.

Jë scrit egissian a conten-o d'anstrussion pr'arzòlve ij problema, ma a-i é mai la giustificassion dle régole smonùe: la validità dle solussion a l'avìa tanme fondament mach l'esperiensa e la tradission.
Coste conossense, ch'i podrìo ciamé pre-matemàtica, a j'ero na part, omogenia al rest da na mira metodològica e tramandà ant l'istessa manera, ëd col grand patrimòni ëd conossense empìriche ch'a permëtìa a j'egissi soe avosà realisassion tecnològiche.

La Cin-a a l'é stàita sede d'un-a antra le pì antiche siviltà sientìfiche e matemàtiche: già dël sécol ch'a fa XII aGC la matemàtica cinèisa a l'avìa argionzù un bon livel.

La matemàtica a dventa na dissiplin-a organisà e indipendenta con ij Grech dël perìod clàssich, an tra 'l 600 e ël 300 aGC.
Bele che la matemàtica greca a s-ciòd da cole ch'a-i ero prima, as agiss ëd na costrussion caraterìstica ëd lë spìrit grech.

La stòria dla coltura greca, an particolar cola dla matemàtica, as peul ëspartisse an quatr perìod ëd tre sécoj mincadun, dal 600 aGC al 600 dGC:

Ël pont antra la pre-matemàtica babilonèisa e egissia e la rafinà siensa matemàtica elenìstica a l'é arpresentà da la matemàtica elénica.
As agiss d'apopré doi sécoj e mes anté che la coltura greca a anteriorisa j'arzultà egissian e mesopotàmich e a-i sot-pon a na crìtica rassional pistin-a, an relassion ës-ciassa con l'anvestigassion filosòfica.
La tradission greca a fasìa armonté se arserche a Talete che a l'ancamin dël VI sécol aGC a l'avrìa ancaminà a fé progredì la geometrìa ch'a l'avìa amprendù an Egit, e a Pitàgora che dla sconda mità dël sécol a l'ha fondà soa avosà assossiassion polìtich-religiosa.
An particolar, ij pitagòrich a l'han arconossù l'amportansa dël concet ëd nùmer (antregh) për la descrission dij process fìsich, an rivand a fortì che tut a l'é nùmer.
Con la scòla ëd Pitàgora a ancamin-a la concession ëd la matemàtica tanme na dissiplin-a astrata, camp d'armonìe andoa ël pensé uman a treuva 'd piasì, stra pr'avzinesse al mond dj'idèje.
Costa concession a vnirà dominanta ant ël pensé ëd Platon.

Ël perìod elénich a peul esse considerà për la pi part tanme na longa gestassion dla siensa matemàtica, anté ch'a s'é ambaronasse d'utiss lògich viaman pì rafinà, ma la matemàtica a l'era ancor nen rivà a lë stat ëd siensa ant ël sens ch'i-j doma a la paròla al di d'ancheuj, përchè a-i era nen un còrp ëd conossense unì e coerent da na mira lògica.

Antra ij problema ch'a j'ero già presentasse ant la matemàtica greca a-i é col dl'infinì.
Për esempi, a l'era s-ciairasse che l'ugualiansa ëd doe surfasse as podìa mach da ràir buté an evidensa con na dëscomposission dle figure ant un nùmer finì ëd part finìe.
A l'era presentasse parèj la necessità d'arcore a dëscomposission dle grandësse an na quantità infinitaman granda ëd part infinitaman cite, visadì ij prim tentativ ëd dovré dij procediment ëd tipo infinitesimal.
Tutun, cost usage a l'era pa esent da abus e paradòss, për esempi ël rasonament dël sofista Antifont ch'a deduvìa la quadrabilità dël sercc da cola dël polìgon, basandse an sl'afermassion che un polìgon regolar d'un nùmer chërsent ëd bande a finiss për confondse con na sirconferensa.

A l'é donca nassuje an manera natural l'anvìa dë s-ciairì coste chestion, për liberesse da la possibilità d'eror paradossaj ant l'usage dl'infinì.
La crìtica a l'é antlora ocupasse dij procediment infinitesimaj, con ël but ëd buteje a pòst e feje vnì rigoros.
Na sistemassion a l'é stàita cola d'Eudòss ëd Cnido, con na neuva teorìa general dle proporsion e con l'usage sistemàtich dël métod d'esauriment (për ël confront d'àree e volum) ch'a schiviava la considerassion dl'infinì.

L'antrodussion sistemàtica ëd procediment infinitesimaj a l'é dovùa a Archimede.
Ël prinsipi ëd natura infinitesimal a la base ëd sò métod a consist ant ël consideré j'àree tanme adission ëd tanti segment (o cite bande) otnù an sessionand coste àree arlongh na chèica diression; e ij sòlid tanme adission dle surfasse (o cite fëtte) otnùe sessionand arlongh na dëstèisa.
Quant coste cite bande o fëttin-e a venta ch'a sio sutile a resta nen precisà, ma a devo esse motobin fin-e.
Cost concet a l'é donca pitòst empirìstich e material e ij rigoros matemàtich ëd l'época a podìo pa acetelo tanme métod ëd dimostrassion.
Tutun Archimede a lo deuvra për pijé familiarità con j'oget ch'a studia e fesse n'idèja dle proprietà, për peui sërchene na dimostrassion rigorosa.

Platon a butava la matemàtica a lë scond pòst ëd la conossensa sientìfica: al prim a-i vnisìa la dialética, ch'as dësvlupa sensa avèj da manca ëd postulà.
An efet, Platon a s-ciàira la vera natura dla matemàtica, butà an pien-a lus mach vàire sécoj pì tard: caraterìstica dla matemàtica a l'é cola ëd dovèj parte da 'd postulà inissiaj nen giustificàbij.

Ant ël Filebo ël nùmer a intra a fé part ëd la concession filosòfica, an essend ël mojen d'union antra l'unità dj'idèje e la multiplissità infinìa dle còse.

Platon a l'é stàit ël ver fondador dl'ansegnament matemàtich, dagià che për prim a l'ha s-ciairane ël valor formativ.

Le figure geométriche ant la teorìa platònica a son.
As na dissegno d'inmàgin përchè coste a son; a l'é nen che coste a son përchè nojàutri i-i dissegnoma.

La matemàtica greca a riva a sò cò pì fiamengh vers la fin dël perìod elénich e l'ancamin ëd col elenìstich a Atene, Lissandria, Siracusa, con j'euvre ëd Teetet, Eudòss, Euclid, Archimede, Apolòni.
As agiss d'un-a dle pì bele creassion ëd lë spìrit elénich.
Ant la matemàtica elénica a l'era armarcasse che chèiche afermassion a l'aparensa ciàire an sle figure geométriche a l'avìo ëd conseguense lògiche motobin men evidente.
A l'é donca vnùita ciàira l'amportansa dël métod dimostrativ.
Cost métod ipotétich-dedutiv a l'ha avù soa adoss al temp d'Eudòss e a l'ha arseivù n'espression definitiva ant jElement d'Euclid (n'euvra ëdcò anfluensà dal pensé ëd Platon).

Për ij Grech dël perìod clàssich, la matemàtica a l'era n'utiss amportant ëd conossensa.
As conta che a 'n monsù ch'a l'avìa ciamaje a lòn ch'a servìa la matemàtica, Euclid a l'abia dit a 'n sò s-ciav ëd deje dontré monede d'òr, an disend-je: «Chiel-lì a studia mach për ël tornacont!»
Mach a l'época d'Archimede ij matemàtich grech a son rivà a n'ategiament positiv ant ij confront dj'aplicassion.

A l'é bel fé ch'a sia stàita la dëscuverta dle dificoltà gropà a j'incomensuràbij a dëstorné ij grech da dësvlupé ël càlcol numérich, anté ch'a-i ero rivaje prima an orient, e a posseje anvece a duvertesse la stra a fòrsa ant l'angavign dla geometrìa assiomàtica.
D'àutra part, për ël dësvlup ëd l'aritmética a-j mancavo d'utiss potent, tanme la numerassion decimal e ël càlcol algébrich.
Për apopré doimila agn, ël pèis dla tradission geométrica greca a l'ha artardà l'evolussion dël concet ëd nùmer e dij cont algébrich.

Apress ël III sécol aGC la matemàtica greca a produv ancor d'euvre motobin amportante dovùe a 'd siensià soèns ëd grand valor, ma pì gnente ëd paragonàbil a j'euvre fiamenghe dël passà.

Ant ël camp ëd la geometrìa sférica e dl'astronomìa as peulo arcordesse Menelao, Iparch, Tolomé.
Con Diofant (dantorn al 250 dGC), a jë sponta ëdcò na sòrt d'àlgebra simbòlica, contut che diferenta da cola moderna: Diofant a bandon-a soèns l'arpresentassion geométrica, për consideré d'operassion basà sij nùmer midem.
Soa euvra a sarà continuà da j'Àrabo, anspirand-se a d'arzultà ch'a vnisìo da l'India.

Apress costi grand matemàtich, la matemàtica antica as dëstissa, bele che con d'àut e bass.
A la fin dl'età antica l'originalità a së smòrta.

Ij Roman a son pa d'autut ëstàit un pòpol matemàtich.
A j'ero nen anteressà a la matemàtica teòrica e a val la pen-a d'armarcheje mach për la part pràtica dla mzura dij teren.
Ant la bassa latinità as treuvo chèich abresé matemàtich che a arpresento tut lòn che ij Roman a l'han tramandà dla matemàtica a l'Età ëd mes.

A la mità dël I milegn, ëdcò l'India a l'avìa dësvlupà na comunità matemàtica, peul desse mersì a lë spantiament an India dla conossensa sientìfica dla Grecia, rivà për la prima vira con le conquiste ëd Lissànder Magn ant ël IV sécol aGC.

Ant l'àuta Età ëd mes la decadensa a va anans an Ossident e as dësmentio ëdcò dj'arzultà dla matemàtica antica, dont ël contat a l'é mantnù a travers d'abresé.
Antratant, j'Àrabo a fan un grand travaj ëd tradussion e rielaborassion dj'euvre greche clàssiche d'Euclid, Archimede, Apolòni.
A fondo j'element ëd coste teorìe (comprèise cole ëd Diofant) con d'àutri ch'a rivavo da l'aritmética dj'Indian e dësvlupo ëd fasson autònoma chèiche part ëd l'àlgebra.
An dzorpì, j'Àrabo a l'han pijà da j'Indian col sistema ëd notassion posissional dij nùmer ch'a l'é peui dventà d'usage comun.

L'Ossident cristian a conòss torna la matemàtica antica a travers dj'Àrabo.
Ij contat antra le doe siviltà a j'ero mantnusse: già da l'ancamin dël sécol ch'a fa IX a j'ero stàite butà an pé dle relassion polìtiche antra Carl Magn e ël calif ëd Bagdad.
Ël contat a l'era peui vnù pì s-ciass con le crosià, e le sità marinare a l'avìo favorì un tràfich marìtim fòrt con l'Orient.

Un moment motobin amportant për la conossensa matemàtica europenga a l'é rivaje con Leonardo Pisan, stranomà Fibonacci (visadì fieul ëd Bonaccio).
Sò pare a l'era ampiegà dla repùblica ëd Pisa a la dogan-a ëd Bugia, an Algerìa.
Da là, a l'ha fàit ven-e sò fieul, përchè a studièissa ij procediment aritmétich dovrà da j'Àrabo e ch'a vnisìo motobin a taj ant ël comersi.
Ël giovo tutun a l'é nen limitasse mach a la part comersal, ma a l'ha possà ij sò studi matemàtich motobin anans, con ëd but teòrich, an riussend a vnì padron ëd la matemàtica clàssica sia a travers dle rielaborassion àrabe che a contat diret con le sorgiss antiche.
Soa granda euvra Liber abbaci a l'é dël 1202 (sconda edission dël 1228); l'àutra soa euvra fondamental Practica geometriae a l'é dël 1223.
Ant ël Liber abbaci a l'é smonù ël neuv sistema posissional dë scritura dij nùmer, con ël nùmer zero (paròla ch'a veul dì veuid).
L'euvra ëd Fibonacci a l'é stàita conossùa dal mond matemàtich mersì a n'edission dij sò scrit an doi gròss volum dovùa al prinsi Baldassarre Boncompagni.

Ai temp ëd Fibonacci ël simbolism a-i era ancor pa e soa àlgebra a restava ancor a lë stadi dl'ansidita àlgebra retòrica, anté che le régole a j'ero smonùe a paròle.

Dël Quat-sent, a Firense, a jë s-ciòd ëd tendense neuve ant la pitura.
As dësvlupa, dzortut për l'euvra ëd Leon Battista Alberti, Pero dla Fransesca e Leonard da Vinci, lë studi dla prospetiva, visadì dle régole ch'a permëtto, dàit n'oget ant lë spassi, ëd fabriché soa projession an s'un quàder da 'n pont ch'as consìdera esse l'euj dl'artista.
N'àutr artista che an col'época a l'ha aprofondì ij problema dla prospetiva an soa euvra a l'é stàit Albrecht Dürer.
Së studi a l'é anteressant ëdcò da na mira matemàtica e a l'é la smens d'anté ch'as dësvlupo chèich branche dla geometrìa moderna.
An efet, la prospetiva a visa a arpresenté dle figure spassiaj an s'un pian e donca a precor l'ansidita geometrìa descritiva; d'àutra part a forniss ëd projession d'un pont ëd lë spassi (euj dl'osservator) e parèj a darà anspirassion, a sò temp, al dësvlup ëd la geometrìa projetiva.

La matemàtica dël dì d'ancheuj, ant ij sò vàire setor, a peul esse pensà tanme la matemàtica clàssica rivà a soa maduridà e dventà àuto-cossienta e àuto-crìtica.
Un-a ëd soe caraterìstiche prinsipaj a l'é l'arserca, pì che possìbil, dla generalisassion.

La dàita d'achit ëd la matemàtica moderna a peul esse, an manera convensional, fissà al prinsipi dël sécol ch'a fa XVI, cand l'euvra dj'algebrista a sorpassa cola dij matemàtich antich e a duvèrta la stra a le conquiste dij sécoj apress.
L'usage dij sìmboj literaj ant l'àlgebra, antrodussion ëd François Viète (1540-1603), a l'é stàita na constribussion dësmisurà a la matemàtica.
N'àutr progress fàit an cost'época a l'é l'antrodussion dij nùmer compless, mersì a Rafael Bombelli ch'a l'é rivaje për mojen ëd considerassion ansima a j'equassion ëd ters gré.

La creassion ëd la teorìa djë strop a l'é euvra ëd Galois vers ël 1830; la teorìa a l'é peui stàita dësvlupà dzortut da Jordan che an sò avosà Traité des substitutions et des équations algébriques a l'ha smonune na presentassion rigorosa, an sot-lignand-ne ëdcò d'aplicassion amportante, dzortut a la geometrìa.
A l'é stàit mersì a la teorìa djë strop ch'a l'é rivasse a na classificassion ëd le vàire geometrìe.
Fin vers al 1890 lë studi djë strop a l'era concentrà pì che àutr an sjë strop ëd përmutassion; ma a parte da antlora l'atension a l'é spantiasse a j'ansidit strop astrat, studi ch'a l'ha mnà a l'àlgebra moderna.

Ant ij sécoj XVII e XVIII a-i é staje dij dësvlup ëstrasordinari dla matematica, cissà da lë bzògn d'avèj d'utiss ëspeculativ bon a comprende ij prinsipi fondamentaj dla fìsica che, an col istess perìod, a dventava na dissiplin-a sientìfica ant ël sens modern.

Dël Ses-sent, Desargue e Pascal a buto le base për la geometrìa projetiva, dësvlupà an particolar da Jean-Victor Poncelet (1788-1867).
Descartes e Fermat cole dla geometrìa analìtica (visadì l'aplicassion ëd l'àlgebra ant lë studi ëd problema geométrich).
Tutun, a venta massioné che già dël sécol ch'a fa XIV Nicole Oresme, an dovrand le coordinà d'un pont dël pian, a l'avìa smonù ël prinsipi dl'arpresentassion gràfica d'un fenòmeno e trovà le condission për che tre pont a fusso alinià; apress sòn e ant ël midem ëspìrit a l'era ocupasse dle coordinà ant lë spassi a tre dimension e a l'avìa fin-a anmaginà në spassi a quatr.
A soa vira, la geometrìa analìtica a l'ha fàit dësbandì lë studi dij leu geométrich.
Ij métod ansidit sintétich a l'han torna fiorì a la fin dël Set-sent.
Ancor dël sécol ch'a fa XVII a l'é lë s-ciòde dël càlcol diferensial e antëgral, che ansema a formo ël càlcol infinitesimal (che na vira a l'era dit càlcol fiamengh).
Soa anvension a l'é euvra ëd Newton e Leibniz.
Newton a lo s-ciairava da na mira mecànica, e an efet un dj'arsòrt ch'a l'han falo nasse a son ëstàit ij problema fìsich (për esempi, la definission d'andi tanme lìmit dël rapòrt antra spassi e temp), ma ëdcò ëd problema d'adoss geométrica a l'han contribuì, tanme ël problema dle tangente e col ëd j'àree.
Për l'atribussion ëd la precedensa ant l'anvension, ij doi siensià e ij sò anlev a son rivà a rusé.
An efet Newton a l'é rivaje prima, ma Leibniz a l'é rivaje ëd fasson indipendenta e da na mira diferenta.
Newton a l'é ëdcò a l'adoss ëd lë studi dj'equassion diferensiaj, branca ch'a l'é dësvlupasse ëd fasson ëstrasordinaria ant ël Set-sent e ch'a l'é gropà a na caterva ëd problema ant la fìsica, l'astronomìa e via fòrt.
A Leibniz, nompà, a armonta l'achit ëd la topologìa, ciamà da chiel Analysis situ, dont ij dësvlup pì fiamengh a son rivà ant ij sécoj XIX e XX e ch'a l'é dventà un-a dle part pì amportante ant la matemàtica moderna.
A ancaminé da la fin dël Set-sent a l'é dësvlupasse ëdcò la geometrìa diferensial.

A l'é tutun mach dla prima mità dl'Eut-sent për euvra ëd vàire matemàtich, dzortut Cauchy, che ël càlcol infinitesimal a l'é stàit sistemà su 'd base tut afàit rigorose.
An efet, dël Set-sent a-i era pa na distinsion ciàira antra matemàtica e fìsica: ij problema matemàtich a l'han soa adoss ant la fìsica e as fa nen la distinsion antra j'oget matemàtich e j'ent fìsich che costi-sì a arpresento.
Për esempi, ij matemàtich dël Set-sent a l'han mai ël sossì dij problema ëd convergensa cand a studio na serie: la soma 'd na serie a arpresenta na grandëssa fìsica e minca adend soe contribussion; a s'agiss mach ëd trové na fasson d'adissioneje antra 'd lor an manera d'oten-e n'arzultà ch'a l'abia 'd sust.

Dël sécol ch'a fa XIX, con l'arcostrussion dl'anàlisi ansima a 'd base rigorose e con la crìtica dij fondament (dont la dimostrassion che ël quint postulà d'Euclid a peul nen dimostresse da j'àutri quatr), la matemàtica a dventa na dissiplin-a tut afàit autònoma che, sensa perde contat con le siense aplicà, a treuva andrinta a 'd chila midema le motivassion pr'ij sò dësvlup neuv.
An efet, le gran possibilità duvertà dal càlcol infinitesimal a l'han possà a l'ancamin ij matemàtich a sagrinesse pa tròp dël rigor lògich ëd la neuva costrussion analìtica e a travajé mach për sò dësvlup viaman pì gròss.
Ma pì tard a l'é amponusse l'esigensa d'un rigor pì grand.
Precursor ëd costa tendensa a l'é stàit Bolzano, vivù ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX.
Dotà ëd n'ancreus ëspìrit filosòfich a l'ha s-ciairà le mancanse ant ij fondament ëd l'anàlisi e a l'é angagiasse an n'euvra ëd crìtica e d'arcostrussion.
Soe euvre a son restà pòch conossùe e pòch apressià a soa época; mach pì tard a l'han arconossuje soa amportansa e soa profondeur.
Pì arnomà a l'é stàita l'euvra ëd Cauchy, ch'a l'ha butà ël concet ëd lìmit a le fondamenta dl'anàlisi infinitesimal.
Soa a resta ëdcò la definission d'antëgral 'me ch'as deuvra al di d'ancheuj e a l'é chiel ch'a l'ha butà le base për vàire teorìe, dont cola dle fonsion ëd variàbil complessa (na teorìa che a l'ha avù ëdcò d'aplicassion pràtiche a la cartografìa, l'idrodinàmica, l'aerodinànica, la relatività, la mecànica dj'onde).
La nàssita dla teorìa dle fonsion elìtiche a l'é, nompà, dovùa a Abel e Jacobi.

Ancor dël sécol ch'a fa XIX a l'é ël dësvlup ëd teorìe rigorose pr'ij nùmer reaj, bele che costi-sì a j'ero già dovrà da 'n përfond ëd temp.

Dël 1872, Klein, ant un discors ëvnù arnomà 'me ël programa d'Erlangen, a l'ha stabilì na classificassion ëd le vàire geometrìe.

La teorìa dla probabilità a l'ha ij sò achit ant ël sécol ch'a fa XVII, fondà da Pascal ch'a l'era stàit ëmnà a si studi da 'n problema proponuje da sò amis ël sivalié ëd Méré.

La prima speransa ëd fondé na lògica matemàtica a armonta andaré al 1275: a l'é an cost'época che Raimond Lulle a l'era sdasse dla possibilità ëd combiné j'enonsià e ëd trasformeje conforma a 'd régole algébriche, për evité qualsëssìa eror e ambiguità.
Leibniz a l'avìa peui a sò temp sustà sa possibilità, dont la realisassion a l'é rivaje mach un sécol apress, con j'arzultà d'A. De Morgan e l'euvra capital ëd George Boole.
La sistematisassion a riva con ij travaj ëd G. Frege, Peano, David Hilbert, Bertrand Russell, Keynes, Rudolf Carnap, Ferdinand Gonseth, Jacques Reinhart e d'àutri.
Tut ës fosonament a l'ha mnà a la possibilità ëd fabriché ëd màchine për ël rasonament, dont la prima ideassion a armonta a William Stanley Jevons.

A la fin dël sécol ch'a fa XIX e a l'ancamin ëd col ch'a fa XX, a l'é spantiasse la concession formalìstica dla matemàtica, dont ël pì grand esponent a l'é stàit Hilbert.
Costa concession a përmet soèns ëd trasporté na teorìa matemàtica a 'd camp motobin leugn da soa adoss.

Dacant a la tendensa formalìstica a-i é cola logicista ch'a visa a fé dla matemàtica un capìtol ëd la lògica.
A costa ardussion dla matemàtica a la lògica a l'ha travajaje për prim Frege.
A son peui stàit Russell e Whitehead a realisé ël travaj an sò Principia mathematica (1910); për arparé ai paradòss ch'a l'han rancontrà a l'han anventà la teorìa dij tipo.

Apress ij grech, ël problema dl'infinì a l'era stàit torna afrontà da Galilei, che però a l'avìa nen aprofondilo.
A son ëstàit peui ij travaj ëd Bolzano a duverté la stra a Dedekind e Cantor.
Chiel-sì a l'ha trovà un mojen për comparé infinì diferent an dovrand ij concet d'iniession e ëd bijession.

Ant la stòria e findi al di d'ancheuj a son ëstàit realisà na caterva d'utiss matemàtich: màchine calcolatris për fé ij cont, conteur ëd tuta sòrta, angign dë mzura e utiss astronòmich.
La pì part ëd costi utiss a l'ha për but l'aplicassion ëd la matemàtica a la vita ëd tuti ij di.

Esempi d'utiss matemàtich a son:




#Article 275: Stassion ëd Turin Pòrta Neuva (191 words)


 
Pòrta Neuva a l'é la stassion feroviaria prinsipal ëd Turin.
A l'é stàita realisà an tra 'l 1860 e 'l 1867, euvra dl'architèt Alessandro Mazzucchetti, për coleghé Turin con Génoa; na diramassion a Lissandria a mnava a Noara e al lagh Magior.
Ël proget a pijava ispirassion da la stassion londinèisa ëd King's Cross e l'edifissi a l'era struturà conforma a la separassion tra l'àrea dle partense, da la part ëd contrà ëd Nissa, e cola dj'ariv, vers contrà Sacchi.
La zòna dle partense a l'era decorà da colòne, stuch e fresch, e a ospitava la bijeterìa, le tre sale d'atèisa (un-a për mincadun-a dle classe dij bijèt), la Sala Real e ël ristorant; da la part dj'ariv a-i ero na sala d'atèisa, ël depòsit dle valis, la pòsta e la galarìa për ij vagon.
La stassion a l'é stàita duvertà al pùblich dël 1864.

La costrussion originaria a l'é stàita peui modificà vàire vire ant ël cors dël temp e la strutura dël di d'ancheuj a l'é motobin diferenta.
Lòn ch'a l'é restà istess a l'é la fassada, realisà da l'architet Carlo Ceppi, ch'a dà an sla piassa Carl Felis.




#Article 276: Victor Hugo (2750 words)


Dzortut avosà tanme scritor e poeta an lenga fransèisa e òm polìtich an Fransa, Victor-Marie Hugo a l'é stàit ëdcò dissegnator.
A l'era nassù a Besançon ël 26 ëd fërvé dël 1802, tersa masnà dël capitani (peui general) Joseph Léopold Sigisbert Hugo e ëd soa fomna Sophie.
Soa biografìa a peul esse dividùa an set perìod.

L'anfansia d'Hugo a l'é stàita assé giojosa.
Con so pare ant l'armada, da masnà a viagiava soèns.

A sinch agn a l'é andàit dapress a sò pare a Roma, Nàpoli, an sël Monsnis, a Avlin.
Dël 1811 an Ëspagna, cand sò pare a l'era cont dl'amper, goernador ëd Madrid, consejé dël re Giusep, cont ëd Cifuentes e marchèis ëd Siguenza.
Victor e sò frel Eugène a son ëstàit mandà al colege dij nòbij a Madrid, anté ch'as pensava ch'a l'avrìo gropà con l'aristocrassìa spagneula; ma costi-sì a-i consideravo d'anvasor.
Dla prima dël 1812 la situassion fransèisa a Madrid a l'era fasse dlicà e ël general Hugo a l'ha pensà bin ëd fé rintré soe fomna e le masnà a Paris.

Ant j'antërvaj antra costi viage, madamin Hugo a educava soe masnà a Paris, anté ch'a vivìo al nùmer 12 ëd passage dle Feuillantines; antra ij sò amis a-i era la cita Adèle Foucher.
A l'ancamin, a l'é stàita soa mare ch'a l'ha guidà le sèrnie literarie ëd Victor.

Ansema a sò pare, ël cit a l'é stàit ëdcò an Còrsica.

Drocà Napoleon, la posission dla famija Hugo a l'é dësblasse a l'amprovista.
Ël general, antërnà a Bloys, a l'é trovasse n'àutra fomna e madamin Hugo a l'ha dovù tramudé ant un cit alògg ëd contrà Bon-a-part.
Victor a l'é stàit mandà a la pension Cordier, an contrà Marguérite, për prontesse për l'École Polytechnique.

Ij tre agn passà a la pension Cordier, le lession pijà a Louis-le-Grand, a son ëstàit amportant për chiel, dagià ch'a constituisso l'ùnica educassion sistemàtica e antrega ch'a l'ha arseivù.
A l'era fiamengh an matemàtica, superfissial ant jë studi clàssich e a lesìa con passion.
La passion për la literatura a l'é vnuje a quatòrdes agn e durant j'agn ëd la scòla a l'ha componù tuta sòrta ëd vers, òde, sàtire, acròstich, andvinaje, epopee e madrigaj.
A l'ha scrivù ëdcò na tragedia, Irtamène, a la fasson ëd Voltaire; na poesìa longa; un melodrama antitlà Inez de Castro; n'òpera còmica e na serie ëd tradussion dij clàssich.

Dël 1817 a l'ha otnù na mension d'onor da l'Academia Fransèisa për na poesìa an sël tema dla gòj ch'a-i ven da lë studi e da l'aplicassion; ancoragià da sòn a l'ha ancaminà a travajé a sò prim romanz Bug-Jargal.
Dël 1819 l'Academia dij gieugh floreaj a l'ha daje ël prim premi për na poesìa an sla restaurassion ëd la statua d'Enrich IV; as dis che a l'é an costa ocasion che Chateaubriand a l'ha dilo ël giovo portent.
D'àutra part, Chateaubriand a l'era sò model.

Antratant, so frel pì vej Abel a l'avìa ancaminà a fé seurte un giornal, durà pòch, Le conservateur littéraire.
Victor Hugo a l'ha contribuì a 's giornal con sò romanz Bug-Jargal e na gran quantità 'd pròse e 'd vers, ch'a valìo franch pòch.

La mòrt ëd soa mare dël giugn 1821 e sò arfud d'aceté 'd sòld da sò pare a l'han portalo a dovèj fé front a le dificoltà econòmiche: për n'ann antregh a l'ha vivù con 700 franch an na nìvola ëd contrà dël Dragon, n'esperiensa ch'a l'ha peui sfrutà ant ël përsonage ëd Marius dij Misérables.
Durant costi mèis a l'ha seghità a scrive con costansa e con cola fiusa an chiel-midem ch'a l'ha compagnalo për tuta soa vita.

Dël giugn 1822, Hugo a l'ha publicà sò prim volum ëd poesìe, antitlà Odes et poésies diverses.
Gavà chèich vers sentimental adressà a soa amìa dl'anfansia Adèle Foucher (Le vallon de Chérizy, À toi, Le regret), j'euvre arcujìe ant ës volum a j'ero lòn ch'a-i andasìa për tiré l'atension ëd la cort e sòn a l'é sucedù.
An quatr mèis a son ëstàite vendùe mila e sinchsent còpie e un-a ëd coste a l'é rivà ant le man ëd Luis XVIII e a l'é piasuje.
Hugo a l'é vnù poeta dla famija real.

Ai 14 d'otóber 1822, Victor Hugo e Adèle Foucher as son mariasse con na sirimònia a San Sulpissi.
Victor as concilia con sò pare, ma ël mariage a l'é stàit vastà da sò frel Eugène che a l'era ëdcò chiel an-namorà dla sposa: a l'ha pijaje na crisi e a l'é vnù fòl.
A l'é stàit peui arcovrà e a l'é mòrt an manicòmi dël 1837.
Për manten-e la famija, Hugo a l'ha scrivù ëd romanz (tanme Han d'Islande, 1823) e d'artìcoj.

Dël 1824 a l'ha fondà la Muse française.
Ij contributor a 's giornal a formavo ël Cenàcol, na sossietà literaria ch'as rancontrava ant ij locaj ëd Charles Nodier, librari dl'Arsenal, e dont mèmber ëd prim pian a j'ero Hugo, Alfred de Vigny, Charles Nodier, Alexandre Soumet, Émile Deschamps e Delphine Gay.
Ëd costi giovo scritor mach Nodier a l'era franch arvolussionari e romàntich, antant che Hugo a l'achit a l'era diciairasse conciliador antra classicism e romanticism.
A ancaminé dal 1825, Hugo a resta viaman ëd pì anfluensà da Nodier: ansema a chiel a l'ha visità la Svìssera; a l'é andàit a trové Lamartine a St-Pont; a l'ha lesù dle balade alman-e.
Dël 1826 a l'ha publicà Bug-Jargal e an na neuva edission djOdes surtìa ëd col'ann a l'ha giontaje le Ballades, anté ch'a së s-ciàira la transission dal classicism al romanticism.

Për la fin dël 1826 j'anandiator dël moviment romàntich fransèis, Chateaubriand e Lamartine, a j'ero artirasse për desse a la polìtica e na sconda ondà ëd romanticism a l'era an camin ch'a pijava dzorvent an sla literatura fransèisa.
Hugo a l'ha tòst capì la fòrsa d'ës neuv moviment e a l'ha decidù ch'a dovìa cavalchelo.
Sò rompiment con la cort a l'é simbolisà da la publicassion dOde à la colonne, anté che Hugo a pija le part dij marëssal ëd Napoleon contra j'ofèise fàitje da l'ambassador austrìach.

Cromwell, dël 1827, a resta ël prim drama stòrich romàntich.
A l'avìa gia butane giù na prima version për fërvé, ma ant ij mèis apress a l'é stàit ocupà a scrivne l'achit, ch'a resta na sòrt ëd diciarassion dij drit dël moviment romàntich.
La nos d'ës manifest a l'é l'atach contra la stagnassion dla literatura fransèisa, efet ëd le régole rèide ëd Boileau.
Costa avosà prefassion, publicà dl'otóber 1827, a l'ha falo dventé profeta e protagonìsta dla neuva scòla.

Lë sperimentalism a l'é a la rèis dj'euvre ëd cost perìod.
L'euvra teatral Marion Delorme (1829), n'arflession polìtica-stòrica, a l'é stàita proibìa da la censura.
Ai 25 ëd fërvé dël 1830, Hernani a l'é stàit butà an sena al Teatro fransèis, con tòta Mars ant ël ròl ëd Doña Sol.
L'euvra a l'ha pòrtaje 15000 franch e Hugo a l'ha tramudà con soa fomna e le masnà an na ca pì gròssa davzin ai Champs Élysées.

Con l'advent ëd la monarchìa ëd luj la vita d'Hugo a intra ant un perìod ëd quìndes agn ëd sucess.

Dël 1830, ij rapòrt d'Hugo con soa fomna a l'han ancaminà a andé pes e soa fomna a l'ha avù na relassion con lë scritor, e amis d'Hugo, Sainte-Beauve; a l'ha ëdcò ancaminà la redassion ëd Notre-Dame de Paris, publicà ant l'avril dl'ann apress otnend na gròssa popolarità an d'ambient anté ch'as lesìo pa 'd poesìe e ij drama controvers a j'ero nen apressià.
Dlë dzèmber a arsèiv l'amirassion dj'anteletuaj për Feuilles d'automne.

Tut a j'andasìa bin: soe quatr masnà Léopoldine, Charles, François-Victor e Adèle a chërsìo bin; a l'era assè an oposission a Luis-Filip da esse considerà un màrtir sensa ess-lo për da bon; a l'ha tramudà an n'àutr alògg an piassa dij Vosges, anté che peui a l'avrìo fàit ël Musé Victor Hugo.
Ëd novèmber 1832 a l'ha butà an sena Le roi s'amuse, censurà da la sconda sèira.
Ai 2 ëd fërvé 1833 a l'ha arpresentà Lucrèce Borgia dnans a 'n pùblich antusiàstich: a antërpreté la part ëd la prinsipëssa Negroni a-i era Juliette Gauvin, conossùa 'me Juliette Drouet, ch'a l'é vnùita la morosa d'Hugo për pì che sinquant'agn.
Lucrèce Borgia a l'é stàit ël penùltim sucess d'Hugo a teatro: dël 1833 Marie Tudor e Angelo a son ëstàit doi faliment; për un moment ël trionf ëd Ruy Blas ant ël 1838 a l'ha arciamà ij temp dHernani, ma la fin dël drama romàntich a l'é rivaje con la derota completa dij Burgaves ant ël 1843.
Tutun an costi agn soa riputassion tanme grand poeta lìrich a l'é fissasse ëd fasson gorëgna.
Apress le Feuilles d'automne a son rivaje Les chants du crépuscule dël 1835, Les voix intérieures dël 1837 e Les rayons et les ombres ant ël 1840.

Dël 1839 Hugo a l'é candidasse për l'elession a l'Academia fransèisa, ma a sò pòst a l'han elegiù Dupaty.
A në scond tentativ a l'é stàit batù da Molé.
Na tersa vira, dël 1840, a l'é stàit elegiù Flourens.
A l'é mach al quart tentativ, dël 1841, ch'a l'ha fàila.
An costi agn ëd popolarità ël temperament egoista d'Hugo a l'é dventa pes e si prima a l'avìa dle costume rigorose, adess a-j piasìa passess-la bin, lòn che soèns a scandalisava la gent.
Ant ël 1843 a-j son rivaje doi colp dur: ël faliment dij Burgraves a l'é stàit complet e crasant e, dl'otonn, soa fija Léopoldine a l'é nià ant la Sen-a.

Ël cìflis dij Burgraves a l'é considerà tanme ël moment anté che Hugo a l'ha bandonà la poesìa.
An efet, chiel a l'era giumaj tirà da la cariera polìtica e da la vita 'd mond.
Dël 1845 a l'é stàit creà pari ëd Fransa.

Hugo a l'era nen bon an polìtica.
Ant la ca dij pari a dovrava tanta retòrica ch'a l'era malfé pijelo an sël serio.
Apress l'arvolussion dël 1848 a l'é presentasse për la pressidensa dla repùblica, ma a l'ha pijà mach pòchi vot.

Rivà al podèj Napoleon III, Hugo as opon an manera ciàira e decisa con na serie ëd dëscors.
Ai 14 dë dzèmber 1851 a l'é forsà a andé an esili e a scapa a Brussel travestì da ovrié.
Dl'ost 1852 a l'ha tramudà a Jersey e dël 1855 a l'é trasferisse a Guernsey andoa a l'ha catà ca Hauteville për abiteje.

Leugn da la Fransa a l'ha publicà vàire scrit an sla situassion polìtica fransèisa, a l'ha pijà 'd bala l'amperador an Napoléon le petit (1852) e a l'ha giutà esilià e republican an finansiandje.

Dël 1853 a l'ha publicà Les châtiments.
Les contemplations, dël 1856, a conten-o miraco la part pì durèivola dij sò vers lìrich.
Doi agn apress a l'ha componù la prima session ëd la Légende des siècles.
Dël 1862 a l'é publicà ël romanz Les misérables, arseivù an manera trionfal.
A-j son ëvnùje apress Les travailleurs de la mer dël 1866 e L'homme qui rit ant ël 1869.

Ant ij darié agn ëd sò esili soa famija a l'é dësblasse: soa fomna a l'ha tramudà a Brussel anté ch'a l'é mòrta dël 1868 e tre agn apress a l'é mórt só fieul Charles.
Soa fija Adèle a l'é scapà con n'ufissial anglèis; mach Juliette Drouet a l'é restaje fidela.

Drocà Napoleon III e stabilìa la repùblica, dlë stèmber 1870 Hugo a l'é rintrà a Paris, arseivù an trionf, e a l'é dventà cantor e profeta dla tersa repùblica.
Sò artorn a la vita polìtica a l'ha nen durà vàire.
A l'é stàit elegiù a la Ciambrea nassional ma a l'ha tòst dàit soe dimission.

Durant la Comun-a a l'ha tramudà a Brussel; a l'era ufrisse d'ospité ij comunard esilià, ma për sòn ël goern belgi a l'ha taparalo via.
Rintrà a Paris a l'é stàit elegiù al Senà, ma a l'era nen ativ ant ij debà.
Tutun findi a soa mòrt a l'ha partissipà a le ciambree dël Senà, angagiand-se tra l'àutr për ël condon ai comunard, e dl'Academia fransèisa.

Dël 1883 a l'é mòrtie Juliette Drouet.
Victor Hugo a l'é mòrt, motobin rich, a Paris ël 22 ëd magg dël 1885.
Conforma a soe volontà, sò còrp a l'é stàit butà an na cassia da pòver.
Për na neuit a l'han piassalo sota l'arch ëd trionf e peui a l'han sotralo al Panthéon.

L'idolatrìa ch'a l'avìo për chiel vàire dij sò amirator a l'ha provocà na reassion inevitàbila.
Possà da costa reassion, soe qualità grame - dzortut sò caràter - a l'han butà an ombra sò talent armarchèivol.
Tutun a l'é possìbil fé në stim pì echilibrà.

Da na mira stòrica Victor Hugo a l'é 'd sigura un-a dle përsonalità pì grande dla literatura an lenga fransèisa.
Soa anfluensa a l'é stàita motobin ancreusa e spantià: ant ij sò travaj as treuvo j'ambrion ëd tanti moviment ch'a-i son ëvnuje apress, tanme ij parnassian, ij simbolista, ij decadent.
D'autor motobin diferent, tanme Baudelaire, Verlaine o fin-a Rimbaud a-j devo cheicòs.
L'anfluensa literaria d'Hugo a l'ha rësguardà dzortut la técnica.

Hugo a l'era franch nen l'arvolussionari ch'a disìa d'esse, ma a l'ha torna antroduvù ij méter e la cadensa dël sécol ch'a fa XVI e a l'ha rompù con jë schema rèid ëd Boileau.
D'àutra part, ij sò romanz a son pa al livel ëd coj ëd Balzac o ëd Sand.
Tutun a l'é stàit mèistr dël lengage e na gran figura literaria, ël pì grand poeta an lenga fransèisa dël sécol ch'a fa XIX.

Publicà con në stranòm, a l'é n'arfassiment ëd Kenilworth dë Scott.
A l'é stàit un faliment.

Euvra teatral ch'a l'ha fàit ës-ciopé na vera bataja antra 'l mond literari tradissional e na neuva ondà dë scritor giovo.

A l'é la stòria ëd na fomna motobin bela, disputà da 'n gheub e un prèive an-namorà.

La stòria ëd n'òm da la miseria a la ghijotin-a a dventa n'arflession an sna sossietà ch'a crea 'd përson-e arfudà e a traonda 'd vìtime nossente.

Ambelessì Hugo a pija 'd bala ël colp dë stat dij 2 dë dzèmber 1851 ëd Luis-Napoleon Bon-a-part.

Les misérables a l'é la ciadeuvra d'Hugo, e a l'ha avù un sucess motobin grand.
As trata d'un romanz épich con ëd sene memoràbij (parèj dla descrission dla bataja ëd Waterloo) e moral, andoa educassion, giustissia sossial e carità a son ës-ciairà tanme j'ùnich mojen për l'emancipassion da l'ignoransa e d'la miseria.
Costi miseràbij a son le vìtime ëd n'ordinament sossial dësgiust.
Ël film realisà da Raymond Bernard dël 1933 a l'é vnù a esse n'euvra capital ant la stòria dël cine.

Jean Valjean, vej forsà, a treuva arpar dal vësco ëd Digne, Myriel, ma a-j pòrta via doe girìndole d'argent e a scapa.
Cand ch'a l'é arestà, ël vësco a testimònia për chiel.
Valjean a resta motobin tocà da tanta generosità e a cangia fasson ëd vive.
Ël temp a passa e Valjean giumaj a marcia drit, an dovrand ël nòm fàuss ëd Madeleine.
Fantine, na pòvra fomna ancantà e bandonà con soa fija Cosette, a l'é arestà e maltratà dal comissari Javert; Valjean as buta an mes e a la fa liberé.
Javert a l'ha na conferma che Valjean e Madeleine a son l'istessa përson-a.
Passaje dël temp, Champmathieu, un pòvr òm, a l'é pijà për Valjean, ch'a l'era ancor arsercà; apress na tormentà lòta anterior, Valjean a dësvèila soa identità an tribunal.
Lassà për un moment lìber, a vija Fantine ch'a sta për meuire e a-j fa sarament ëd cudì Cosette; peui a treuva sosta a Paris.
Cosette a va a servissi dal gram Thénardier.
Valjean, torna arestà da Javert, a scapa torna; ma tuti a chërdo ch'a sia mòrt nià.
A salva Cosette, portandla via da Thénardier, e a la buta a l'arpar.
Adess as fa ciamé Fauchelevent: a dventa amis d'un giovo republican, Marius, ch'a veul bin a Cosette.
Durant ij batibeuj dël 1832, Valjean a combat an sle baricade ansema a Marius e al dësbela Gavroche.
A-j dan an guerna Javert, pijà përzoné; con generosità a lo lassa andé lìber e peui a salva Marius ferì.
Chiel-sì, na vira varì, a maria Cosette.
Parèj Valjean a l'ha mantnù la promëssa fàita a Fantine: cand ch'a meuir, dacant a chiel a-i son, anvische, le girìndole dël vësco.

Dij vàire travaj publicà dòp soa mòrt dai sò amis Paul Meurice e Auguste Vacquerie, ij pì anteressant a resto ël volum ëd nòte autobiogràfiche Choses vues e l'arcòlta ëd poesìe Toute la lyre.
J'àutre colession pòstume a l'han mach fàit dla mal a la riputassion dël poeta.




#Article 277: Aristide Briand (494 words)


Aristide Briand a l'é stàit avocat, giornalista, òm polìtich e diplomàtich ëd Fransa.
A l'era nassù a Nantes ël 28 ëd mars dël 1862.

Da student an drit, militant sossialista con tendense anàrchiche, a l'é intrà an dij moviment polìtich d'avangarda; a scrivìa d'artìcoj për Le peuple e për chèich temp a l'ha dirigiù la Lanterne.
A l'é peui passà a la Petite République ch'a l'ha chità për fondé, ansema a Jean Jaurès, L'Humanité.
Ansema a Pelloutier a l'é stàit ël grand sostnidor ëd la teorìa dël siòpero general arvolussionari e al congress sindacal ëd Nantes dël 1894 a l'ha falo aprové tanme mojen ëd lòta.

A l'é stàit segretari general dël Partì sossialista fransèis dël 1901.
Apress vàire tentativ falì, dal 1902 a l'é vnù diputà dla Lòira; ant ël 1905 a l'ha nen aderì al neuv Partì sossialista unificà e da antlora a l'ha mantnù na posission autònoma tanme sossialista indipendent.
A l'é stàit relator a la ciambrea dla laj an sël laicism ëd la repùblica fransèisa (1905); a l'ha fàit ël ministr a l'anstrussion pùblica e ai cult ant ij goern ëd Sarrien (1906) e Clemenceau (1906-1909).
Mòrtie Guyot Dessaigne, ëd gené dël 1908 Briand a l'é stàit nominà ministr ëd la giustissia.

A l'é stàit pressident dël consèj ant ël 1909-1911, 1913 e 1915-1917, smonend-se 'me òm ëd la passificassion antra catòlich e laicista apress na desen-a d'agn ëd division e tension, cissà dai debà an sle congregassion religiose e la libertà ëd pensé.
Ant ël midem temp a l'ha fàit front con energìa ai siòpero e a j'agitassion locaj.
Durant la prima guèra mondial a l'é stàit antra ij promotor ëd la spedission ëd Salonich e dla duvertura d'un front ant ij Balcan.

Apress la guèra, a l'é stàit vàire vire ministr ëd lë strangé e torna pressident dël consèj  ant ël 1921-1922 (tnisend ëdcò l'ufissi dj'afé strangé), 1925-1926 e 1929, grand sostnidor dla colaborassion antërnassional, dla Sossietà dle Nassion e dla polìtica ëd sicurëssa coletiva.
Dël 1925 a l'ha sotsignà j'acòrd ëd Locarn, che tra l'àutr a garantìo la sistemassion teritorial butà an euvra dal tratà ëd Versailles ant la zòna renan-a e a duvertavo un perìod ëd distension ant la polìtica antërnassional.
Con ël ministr dlë strangé alman Gustav Stresemann a l'é stàit protagonista dël rëncontr ëd Thoiry dël 1926 për l'arconciliassion con l'Almagna, passand dëdlà a le veje ruse antra ij doi pais.

Dël 1926 a l'é stàit ansignì, ansema a j'àutri doi prinsipaj firmatari dj'acòrd ëd Locarn, Austen Chamberlain e Gustav Stresemann, dël Premi Nobel për la Pas.
Pì tard a l'ha sostnù l'inissiativa dël segretari dë stat merican Kellogg ch'a l'ha mnà, dl'ost 1928, a la stipulassion dl'acòrd Briand-Kellogg, për mojen dël qual sessanta pais as angagiavo a nen arcore a la guèra për arzòlve le ruse antërnassionaj.

Dël 1930 a l'ha scrivù na memòria për l'organisassion d'un regim d'union federal europenga.
Briand a l'é mòrt a Paris ël 7 ëd mars dël 1932




#Article 278: Cesa dla Misericòrdia ëd Turin (177 words)


La cesa dla Misericòrdia ëd Turin as treuva an contrà Barbaroux 41.
A l'é stàita fondà dël 1578 a antitlà a San Gioann Decolà.
Ant ël 1720 a son ëstàit fàit ëd travaj ëd beliment e dël 1751 a l'han arfane la cùpola e la vòlta dla navà, con ël proget ëd Filip Gioann Batista Nicòlis ëd Robilant.
La fassada a l'é dël 1828, fàita a spèise dl'argin-a Marìa Ginòta d'Àostria, fomna ëd Vitòrio Emanuel II.
A l'intrada a-i son doe statoe ëd bòsch dl'arcàngel Gabriel e dla Nonsiassion, euvra ëd Carlo Giuseppe Plura, anviron dël 1730.
Ël crossifiss dla capela a drita a l'é dla scòla dë Stefano Maria Clemente.
L'aotar magior a l'é dël 1792, euvra ëd Francesco Benedetto Feroggio; darera a-i é na pitura ch'a arpresenta la decapitassion ëd Gioann Batista, atribuìa a Federico Zuccari.

La cesa a l'é ëdco conossùa përchè la confrerìa a l'era ancarià dl'assistensa dij condanà a mòrt.
Dle giojere a conservo l'argistr con ij nòm dij condanà, ij capuss nèir, ël bicerin për la dariera sorsà e ël crossifiss.




#Article 279: Cavoret (218 words)


Cavorèt a l'é na borgià an sla colin-a ëd Turin.
Soe orìgin a fongo ant l'età ëd mes e a pija 'l nòm da na famija nòbila, ch'a compariss già an dij papé dla fin dël prim milegn.
A l'é stàit féod indipendent prima dël Ducà ëd Savòja, peui dël Regn ëd Sardëgna.
Conquistà da j'astësan, a passa ël 5 ëd novèmber 1256 al cont Tomà II ëd Savòja.
A agrandiss sò teritòri dòp na controversia con Moncalé për la definission dij confin.
Dòp un curt perìod ëd dipendensa da j'Acaja a dventa féod ëd Cher.
La potensa dla famija dij Cavorèt a s'agrandiss mersì a la posission geogràfica dla borgià, an sna colin-a ch'a dòmina Pò e Sangon e da 'ndoa a nassìo ij rì Patonera e Sapon.
Cand la linia ëd sucession dij Cavorèt as dëstissa, d'àotre famije a na pijo ël pòst, ma con ël regn ëd Sardëgna le tère a son pijà dal govern piemontèis.

Dal sécol ch'a fa XIX a l'é dventà un quartié residensial.

A Cavorèt ël marchèis Fré d'Ormea a l'avìa progetà un castel, ch'a l'avìa un poss d'80 méter, ël pì ancreus ëd tuta Turin.
Na legenda a conta che cand j'armade napoleòniche a son rivà an Piemont, cheidun a l'avrìa stërmà ant ël poss un gròss tesòr, mai artrovà.




#Article 280: Salass (309 words)


Ij Salass a son la prima popolassion conossùa ch'a l'ha abità la Val d'Osta.
A j'ero na popolassion séltica mës-ciasse con d'abitant ligurin ëd Piemont e a j'ero rivà, dantorn al 1200 aGC, da nòrd, goidà da 'n cap ch'as ciamava Cordelus o Cordelianus.
A l'é belfé ch'a fusso amparentà con ij Salio dla comba ëd Ròno.
A j'ero ëd religion druìdica.
A vivìo d'agricoltura, cassa, pësca, dlë sfrutament dle min-e (an sò teritòri a-i ero vàire min-e d'òr) e a praticavo ël comersi a travers ëd j'Alp, passand dal còl dël Grand San Bernard, che lor a s-ciairavo tanme sede dël dé Penin.
Ij sò domini a j'ero nen limità a la Val d'Osta, ma a së spantiavo fin-a a la pian-a passà Ivrèja, an comprendend bon-a part dël Canavèis e dle zòne dël bielèis, fin-a a le part ëd Salussòla.
A l'avìo na cita capital, Cordelia.

Dël 141 aGC ij Roman a mando a l'atach contra ij Salass na gròssa armada, sota a j'órdin d'Apio Clàodi Pulcr, ma a son batù da le part ëd Verolengh.
Antlora Apio Clàodi a-j ciama a Roma n'àotra armada, a la buta ansema a cola ëd Cecil Metel e a ataca torna, vagnand ij Salass an bataja ant j'anviron ëd Massè.
Për fé la pas ij Salass a devo deje ai Roman tut ël Canavèis e ël drit ëd passage a travers la Val d'Osta.
La sitoassion però a-j piasìa nì ai Salass, ch'a j'ero pì nen padron a ca soa, nì ai Roman, soget ëd tansantan a j'amboscade dij Salass.
Aogust a-j manda contra Terensi Varon Muren-a, con l'órdin ëd craseje.
L'euvra a l'é completà dël 23 aGC.
Dij Salass ch'a-i resto cheidun a l'é ancorporà ant le legion roman-e, d'àotri a son vendù 'me s-ciav.

Ancora al di d'ancheuj, ij Salass a son un dj'arferiment ideaj dël pòpol valdostan.




#Article 281: Talete (759 words)


Filòsof e matemàtich, ciamà ël pare dël rasonament dedutiv, Talete a l'era considerà da Aristòtil ël prim dij filòsof grech, dagià che a l'é 'l prim ch'a l'ha arsercà le càuse ùltime e ij prinsipi ch'a cangio nen ëd le còse.
A l'é stàit ëdcò ël prim dij matemàtich grech.
A l'é un dij Set Savant e a l'ha fondà cola che a l'é ciamà Scòla Jònica, o Milesia.

A l'era ëd Milet an Asia Minor, adess Turchìa.
A l'era nassù dël 624 aGC anviron e a l'era ëd famija miraco fenissa; sò pare Esamio a l'era un mërcant, soa mare as ciamava Cleobulin-a.
A l'era amis ëd Trasìbul e antra ij sò anlev a-i é staje Anassimandr.
Conforma a lòn ch'an conta Platon ant la Repùblica, j'arserche ëd Talete a l'avìo ëdcò ëd but d'aplicassion pràtiche e Aristòtil an fa savèj che na vira Talete a l'ha avù un grand profit con la prevision ëd na bon-a arcòlta dj'olive.
As dis ch'a l'abia prevëddù l'ecliss total ëd Sol dij 28 ëd maj dël 585 aGC.
A l'é mòrt dël 546 aGC anviron, a lë stadi, durant na gara d'atlética, sfinì da la càud.

A l'ha pijà part ativa a la vita polìtica, angagiand-se dzortut ant la guèra che le colònie greche dl'Asia Minor, alià con Creso a fasìo contra Ciro.
A sostnìa ch'a-i era dë bzògn ëd buté an pé un parlament comun për tute le sità jòniche a Téos, la pì sentral ëd le dódes, ma che mincadun-a a dovìa resté indipendenta.

Talete a pensava che la Tèra a fussa un disch galegiant ansima a na dëstèisa inmensa d'eve, creà da Océan.
A anmaginava la vita tanme n'ànima inmortal dont le partissele as ancarnavo ëd fasson temporania ant le còse.
Conforma a le notissie ch'an dà Aristòtil ant la Metafìsica, Talete a considerava l'eva tanme prinsipi, fin e costituent fondamental ëd tute le còse, laj ëd formassion dël còsm.
Costa afermassion a l'era n'inovassion da na mira cosmològica dagià che, dëstacand-se da le cosmogonìe dij sò temp, Talete as ten nen mach a la descrission dla formassion dël mond d'l'eva, ma a dëscut an sël valor ëd na realtà fìsica, l'eva, tanme prinsipi dle còse.
Aristòtil a j'arprociava d'esse fërmasse a la càusa material dël mond.
Vàire filòsof posterior a l'han tutun contestà che l'eva dont a parla Talete a sia pròpe ël lìquid: scond Hegel a sarìa pitòst un concet, n'espression ëd n'istansa dla rason ch'a veul ëstabilì l'unità metafìsica dël real.

An Sl'ànima, Aristòtil a arpòrta àutre doe convinsion ëd Talete: chiel-sì a l'avrìa fortì che ël mond a l'é pien ëd vàire dé e che ël magnete a l'ha n'ànima përchè a l'ha la fòrsa ëd fé bogé ël fer (l'ànima a sarìa donca prinsipi ëd moviment).
Coste afermassion a son da arporté a la fasson comun-a ëd pensé dl'antichità greca, conforma a la qual le fòrse dla natura a son espression dle divinità ch'a àbito drinta 'd chila.

Le notissie an sl'atività matemàtica ëd Talete a rivo për la pì part da Pròclo.
Ansema a Pitàgora, Talete a l'era considerà da la tradission greca l'anandiator ëd la matemàtica elénica.
Conforma a sa tradission, a l'ancamin dël VI sécol aGC Talete a l'avìa ancaminà a fé progredì la geometrìa, ch'a l'avìa amprendù an Egit.

A l'ha anandià la geometrìa dle linie, ch'a l'é na geometrìa astrata, dont ël but a l'é dë stabilì ëd relassion antra le vàire part ëd na figura, ëd fasson che cheidun-e ëd coste part a peulo esse artrovà për mojen dj'àutre.
Ël nòm ëd Talete a l'é gropà a vàire proprietà geométriche: l'ugualiansa dj'àngoj a la base d'un triàngol isòssel; l'ugualiansa ëd doi triàngoj con na banda e j'àngoj adiacent uguaj; l'ugualiansa dj'àngoj opòst formà da l'antërsession ëd doe rete; l'anscrission d'un triàngol retàngol an na semi-sirconferensa; la proprietà che ël diàmeter a partagia un sercc an doe part uguaj.
A-i é ëdcò un teorema amportant dla geometrìa ch'a pòrta sò nòm.
Ës teorema a sarìa stàit an efet dimostrà da Eudòss; peul desse che Talete a na conossèissa dij cas particolar.

Antra j'aplicassion ch'a-j son atribuìe a-i é la determinassion ëd la distansa ëd na barca ant ël mar e la determinassion ëd l'autëssa ëd le piràmid për mojen ëd la longheur ëd soa ombra, mzurà an n'ora dël di cand l'ombra 'd n'òm a l'é ugual a soa autëssa.

Ëd Talete an resto gnun ëscrit.
A chiel a son atribuì, sensa sicurëssa, lAstrologìa nàutica, prima euvra d'astronomìa dont i l'oma notissia, e An sël solstissi e l'echinòssi.




#Article 282: Empédocle (683 words)


Filòfos.
Empédocle a l'era nassù a Akragas (al di d'ancheuj Agrigent) dël 492 aGC anviron e a l'é mòrt dël 432 aGC anviron.
La biografìa ch'a l'ha tramandane la tradission a l'é pien-a d'episòdi legendari.
A sarìa nassù an na famija d'anlevador ëd cavaj da corsa e a l'ha fàit le scòle dai pitagòrich.
A l'ha pijà part ativa a la vita polìtica ëd soa sità an combatend contra la tiranìa.
Batùa la tiranìa, a l'avrìa arfudà l'oferta dë dventé re.
A smija che durant l'assedi dj'atenèis a Siracusa, Empédocle a sia andàit a giuté la sità e j'agrigentin, ch'a l'avìo an ghignon Siracusa, a l'abio mandalo an esili a Megara, anté ch'a sarìa mòrt.

A smija che Aristòtil a l'abia dilo ël pare dla retòrica e, conforma a la tradission, antra j'anlev d'Empédocle a-i é staje Gòrgia.

Empédocle a l'é considerà ël fondador ëd la teorìa dij quatr element.
An sò pensé as fondo vàire element ch'a rivo da le filosofìe jònica, pitagòrica e parmenidéa.
A pensava che ël mond a fussa tornà vàire vire a lë stat ëd confusion primordial.
A smija ch'a sia stàit chiel ël prim a fé usage dl'esperiment dël sigilin con ël but ëd n'anàlisi teòrica e a l'é sò ël prim arferiment ciàir a la pression atmosférica.
A l'avìa fortì la conservassion dla materia, lòn ch'a peul esse considerà tanme n'antissipassion pre-sientìfica dël prinsipi ëd conservassion dla massa.
A fortìa che la lus ëd le stèile, për rivé fin-a a la Tèra a-i buta dël temp.

Empédocle a l'é autor ëd doi poema an esàmeter:

Ëd coste euvre a son rivane mach dij frament a travers dle sitassion d'autor antich tanme Simplissi, Aristòtil e Plutarch.

Antant che ël poema religios a dësvèila d'anfluense pitagòriche e òrfiche, col ëd contnù cosmològich a smon na rielaborassion - con ëd modìfiche ancreuse - dla metafìsica ëd Parménid.
Chiel-sì a l'avìa concepì la realtà vera tanme invariàbila, indivisìbila e fissa, an contraposission al mond dle sensassion; Empédocle a fortiss l'esistensa ëd quatr element etern e invariàbij (che chiel a ciama le rèis ëd tute le còse), la tèra, l'eva, l'aria e ël feu, e ëd doe fòrse: amor e ghignon.
J'entità ch'a formo ël mond sensìbil (animaj, piante, mineraj) a derivo da mës-ce diferente dij quatr element.
Për la prima vira, ant la teorìa d'Empédocle a l'é smonùa la distinsion antra materia e fòrsa.

La generassion e la dëstrussion - e an general minca forma ëd cambiament - a son gnente d'àutr che l'agregassion e la dëspersion dj'element për l'efet ëd le doe fòrse còsmiche ch'a agisso ansima a costi-sì da fòra: l'assion ëd l'amor a archeuj ij quatr element an në stat ëd rechie e a-i compon an n'unità s-ciassa che Empédocle a ciama Sfer; l'antërvension dël ghignon a visa a vasté costa unità e a l'é a l'adoss dël mond atual, caraterisà dal process ëd formassion e dissolussion dj'esse mortaj.

Për dé na spiegassion ëd l'orìgin dj'animaj, Empédocle a arcor a l'asar e a la selession natural, an fortend che da la combinassion për asar dij mèmber e dj'òrgo as son formasse, a l'ancamin, dij monstro che, nen adat a dzorvive e a arprodusse, a son dësparì.
Pì tard a son formasse d'organism ch'a fonsionavo bin, ch'a l'han dzorvivù e proliferà.
Darwin a l'ha fàit arferiment a costa teorìa d'Empédocle ant la prefassion ëd soa Adoss dle spece.

Conforma a Aristòtil, Empédocle a fasìa gnun-a distinsion antra percession e pensé.
An soa teorìa dla conossensa a fortiss che as peul conòsse për mojen ëd lòn ch'a së smija: la càud për mojen dla càud, la frèid për mojen dla frèid e via fòrt: për simpatìa, j'element ch'a së smijo as tiro antra 'd lor.
Pròpe përchè l'òm a l'ha an chiel l'esperiensa dl'amor e dël ghignon, a peul cheuje le càuse dël cangiament; e pròpe përchè a l'é na sìntesi dij quatr element, a l'é bon a arconòssie.

Conforma a l'antërpretassion romàntica smonùa da Hölderlin an Empédocle as trovrìa na mìstica dla natura e, ansema, l'esaltassion ëd la përsonalità divin-a ëd l'òm, tanme sìntesi ëd natura e rason.




#Article 283: Art gòtica (4580 words)


Ël gòtich a l'é në stil artìstich ch'a compariss vers la mità dël sécol ch'a fa XII ant l'Ìsola ëd Fransa (ma tòst a son rivà dle contribussion da l'Anghiltèra) e a së spantia an pressa an Euròpa findi al sécol ch'a fa XVI.
A l'ha soe rèis ant ij grand cangiament ch'a son rivà ant l'Euròpa dël nòrd dël sécol ch'a fa XII, cand l'urbanisassion a l'é chërsùa an pressa, dzortut an Fransa setentrional.
Da na mira cronològica a ven apress lë stil romànich e prima ëd col dl'Arnassiment. A sò temp gnun a l'ha mai dilo gòtich, sta denominassion a l'é nàita dij temp dl'Arnassiment con un but dëspresiant, che antlora as ciamava gòtich tut lòn ch'a fasìa pàu e s-giaj, con arferiment ai gòt. Pì anans ël sust dëspresiant dë sta paròla a l'é passà a l'espression vandàlich.

Lë stil gòtich as caraterisa për sò echilibri antra realism e sò sens decorativ: sò anciarm a ven pròpe da st'echilibri antra 'l ver natural e la vrità artìstica, visadì antra le laj dël mond natural e cole ch'a men-o l'artista cand a l'é an camin a traté ël mojen ch'a l'ha sernù, ch'a sia ël metal, la pera, ël véder o ël color.

A l'é ant l'architetura, prima che ant j'àutri camp, che già vers ël 1140-1150 as manifesto le forme ëd së stil neuv.

L'architetura gòtica dël Nòrd Euròpa a l'ha gavà la pitura tradissionala d'ant le cese: le nervadure dle vòlte e le vòlte a sest aùss dle catedraj a lassavo pì gnun-a surfassa lìbera.

A travers dij viage dj'architet e dj'artista e mersì a la difusion d'oget portàtij (lìber minià, avòri, bisó, smalt) ël neuv ëstil a së spantia a as ampon daspërtut.
Un ròl fondamental a l'han avulo j'órdin religios e an particolar col dij monio sirsestens ch'a l'avìo tòst adotà an soe ca mare, dzortut an Borgògna, ij caràter dël neuv ëstil.
Lë spantiament dl'órdin sirsestens an Euròpa e ij rapòrt che le neuve fondassion a goernavo con le ca mare, lë spostament dij monio costrutor o picapere, la sircolassion dë schema, piante e proget a l'han avù na gròssa amportansa ant lë spantiesse dël neuv ëstil an tute le region.

Lë stil gòtich a l'é rivà ai pì àut livej ëd qualità e d'elegansa sota l'anfluensa dël mecenatism: ai mecenà a-j piasìa la blëssa, bele ch'a limitavo j'artista ai sò gust përsonaj.

Ant un perìod ëd crisi greva dl'anstitussion amperial, ij modej ch'a rivavo da la Fransa, considerà la nassion pì moderna e potenta, a j'ero già mach për sòn pì prestigios.
Tutun, ël lengage gòtich a pija forme diferente ant le vàire region: ij caràter ch'a pija a son anfluensà da le situassion locaj, da le tradission diferente, da le costume, da le struture sossiaj e polìtiche.
An Anghiltèra, goernà da na dinastìa d'origin fransèisa, a l'é arseivù bin e con piasì; an d'àutri pòst a-i son pì 'd problema.
Për esempi an Almagna, anté ch'a-i é na tradission amperial con d'amplicassion colturaj amportante; andoa che j'anfluense bisantin-e, cissà ëdcò da 'd motivassion polìtiche, a son ëstàite vàire e fòrte; anté che l'architetura romànica a l'ha lassà dij monument ëd grand amportansa e significà, gropà a la concession amperial, tanme le catedraj amperiaj dë Spira e ëd Magonza.

Na geografìa artìstica dl'art gòtica a peul pa esse elaborà fòra 'd sò temp e a dev ten-e cont ëd confin polìtich ch'a son nen coj dël di d'ancheuj (e gnanca ël concet ëd confin a l'é col dël di d'ancheuj).
D'àutra part a venta ten-e da ment ch'a-i ero a coj temp d'element religios e colturaj ëd caràter universal, për esempi l'usage dël latin tanme lenga ëd coltura, ch'a avzinavo motobin le class dirigente ëd tuti ij pais.
La zòna dël gòtich a l'ancamin a l'era limità a la Normandìa, a l'Ìsola 'd Fransa e a l'Anghiltèra.
Vers mità dël Dosent, a riva a pijé la Renania, l'Almagna ossidental, ël nòrd dla Spagna, Cipro e lòn ch'a-i restava dël regn ëd Gerusalem, l'Irlanda e la Norvegia.
Pì tard, vers la fin dël sécol ch'a fa XIII e a l'ancamin ëd col ch'a fa XIV, a së spantia ancor ëd pì a est (an rivand a pijé Almagna oriental, Prussia, Polònia, Ungherìa, Boemia), a nòrd (Scandinavia) e a sud (an passand a sud ëd j'Alp, an Portugal e an tuta la Spagna).
Lòn ch'a l'é motobin significativ a l'é che, pì tard, a rintrëran ant lë stil gòtich ëdcò le prime costrussion religiose che ij conquistador ëspagneuj a l'han tirà su ant ël Neuv Mond.

Ant ël Dosent a son realisà an Fransa le manifestassion pì esemplar dlë stil gòtich an architetura e scoltura e lë stil as ampon an Euròpa.
A l'é an efet dzortut ant l'architetura e la scoltura ch'as realisa l'acetassion dle neuve forme, antant che ant la pitura a-i son j'arzistense pì fòrte.

An Anghiltèra, l'architetura gòtica a intra an pressa, vers ël 1175, con l'arcostrussion dël còro dla catedral ëd Canterbury, dirigiùa da Guillaume ëd Sens e continuà da d'architet anglèis.
N'antërpretassion anglèisa dël gòtich fransèis as treuva ant ij grand monument dël prim perìod, l'ansidit Anglèis dj'ancamin (Early English), ant le catedraj ëd Wells (anandià dël 1180), ëd Lincoln (ancaminà dël 1190) e ëd Salisbury.
L'elevassion vertical dle costrussion a ven a esse men aùssa che an Fransa.
L'organisassion dlë spassi a va nen dapress al model unitari tìpich dël gòtich an Fransa.
Pì davzin ai modej fransèis a son j'euvre ch'a dipendo diret da la cort, tanme l'abassìa ëd Westminster, ancaminà dël 1245 për vorèj ëd re Enrich II.

Ant l'àrea coltural alman-a la penetrassion dël neuv ëstil a l'é andàita pian e a l'é stàita pì contrastà, an amponend-se an tut ël teritòri mach ant la sconda mità dël sécol: ant le prime desen-e d'agn dël sécol la penetrassion a l'é stàita assè limità e a j'ero adotà ëd solussion contraditòrie.
Le vòlte gòtiche a costolon a pogiavo ansima a struture murarie concepìe e spartìe conforma a 'd modej romànich e j'element neuv a j'ero acetà mach an part.
Parèj, ëd sìngoj element gòtich a peulo trovesse ant la catedral ëd Basilea, an cola ëd Worms o an cola ëd Bonn, sensa che sòn a detèrmina an manera ancreusa l'aspet dla costrussion nì la strutura ëd sò spassi.
Doi leu ëd difusion dël neuv ëstil a son ëstàit la Liebfrauenkirche ëd Tréviri e la cesa ëd Sant'Elisabeta a Marborgh, tute doe ancaminà dël 1235.
As agiss, an tuti doi ij cas, ëd n'enta d'element gòtich an dë struture spassiaj e piante ch'a fan part ëd la tradission alman-a: la cesa ëd Tréviri a l'é a pianta sentral; cola ëd Marborgh, dont la part oriental (l'àbside e ij doi brass dël transèt) a l'é dissegnà con në schema a tërfeuj già dovrà an Santa Marìa an Capìtol a Colònia, as presenta coma na cesa a sala con navà àute istess.
Costa situassion ëd contrast antra tradission locaj e solussion architetòniche moderne a cangia ant la sconda generassion ëd cese gòtiche alman-e, dont d'arpresentante a son la catedral ëd Colònia (ancaminà dël 1248) e la catedral dë Strasborgh: ambelessì l'aderensa al model fransèis a fa da padron-a an sla tradission local.

N'esempi motobin significativ ëd gòtich an Piemont a l'é la cesa ëd Sant Andrea a Vërsèj, fondà dël 1219 da Guala-Bicchieri, ch'a rintrava da na mission an Anghiltèra.

N'ancoragiament amportant a l'adossion dle forme gòtiche a l'é rivà da j'atività cissà da l'imperator Federich II.
Ant ij vàire cantié che chiel-sì a l'ha fàit duverté, ant ij castej tanme Castel dël Mont, Catania o Pra, ant le cese, ant ij monument tanme la pòrta ëd Capua a l'han travajà d'ovrié ëd vàire proveniense.

Un prim grand esempi dë scoltura gòtica a ven da l'atività ëd Mèistr Mateu al Pòrt dla Glòria a Santiago ëd Compostela, ancor a la fin dël sécol ch'a fa XII.
Dël Dosent, an dzorpì che an Fransa, i trovoma d'esempi amportan a Strasborgh, Bamberga, Magonza, Naumborgh (anté ch'a son realisà d'euvre tra le pì fiamenghe ant la stòria dla scoltura gòtica), Sien-a e Firense.

Për la pitura, n'euvra ch'a rintra tut afàit ant ël gòtich a l'é ël salteri ëd Robert de Lindesey (1220 anviron), anté ch'i trovoma na tënrëssa, na dlicatëssa, n'elegansa dle plance ch'a son tìpiche dël neuv ëstil.
Dantorn a la mità dël sécol a travaja Matthieu Paris, ch'a l'ha fàit j'ilustrassion ëd vàire còdes con dij dissègn al trategg.
Ant ël darié quart dël Dosent a-i é na presensa significativa ëd cola ch'a l'é për da bon na scòla ëd cort, ch'a travaja su comission reaj, motobin anfluensà da la miniadura fransèisa.
An cost perìod a son realisà d'euvre tra le pì bele e amportante dla pitura gòtica europenga: l'autar ëd Westminster, cheidun-e dle piture muraj ant l'istessa cesa, tanti còdes minià ecessionaj, le broderìe fiamenghe ch'a archinco le veste litùrgiche, dissegnà da artista ëd cort e conossù sota 'l nòm dopus anglicanum.
Ij prodot ëd costa técnica, esportà tant ant l'Euròpa antrega e motobin apressià, a son ëdventà un mojen amportant për la difusion dle caraterìstiche dla pitura gòtica anglèisa.

N'àutr esempi significativ dël neuv ëstil ant la pitura a son le miniadure ch'a fan d'ilustrassion a na còpia dël De arte venendi cum avibus ëd Federich II, anté ch'as dësvèila n'atension naturalìstica ecessional ch'a compòrta ëd neuve e pì precise manere d'arpresentassion d'osej e d'animaj.

Ant ël Tërzent ël gòtich a dventa un lengage pa pì gropà a na region, ma për da bon ëspantià daspërtut.
D'àutra part, ant ës sécol a-i riva un moment bolversant ëd la stòria europenga: la gran pest dël 1348, ch'a marca ëd bòt-an-blan l'ancamin ëd na longa fas ëd crisi e dë stagnassion demogràfica ch'a seghitrà për dij sécoj e ch'a menrà a na neuva distribussion, ëdcò geogràfica, dij sènter ëd podèj conòmich e dla richisia.
Sìngole àree andoa che ël gòtich a l'era anstalasse dël Dosent a ven-o a pijé soa autonomìa e a smon-e soe contribussion originaj.
Sòn a-i riva dzortut ant la pitura, anté ch'as manifesta n'arvolussion ancreusa.
L'antrodussion dl'arpresentassion tridimensional da part ëd Giotto a realisa e a men-a a soe conseguense pì avansà col process ëd na figurassion neuva e pì universal dël mond e dla natura.
Le novità mnà da Giotto a fan ël vir d'Euròpa.

A l'ancamin dël sécol e peui sota Carl V, Paris a resta sènter ëd produssion artìstica d'amportansa ecessional, con laboratòri spessialisà an vàire técniche (orefisserìa, miniadura, scoltura e via fòrt); ma da banda ëd chiel dla sconda mità dël sécol a ven-o a pijé grand amportansa Digion, Bourges e Angers.
D'àutra part Avignon, andoa a l'avìa tramudà la cort dël vësco ëd Roma, già vers ël 1340 a pija un ròl motobin significativ, anté ch'a passo vàire artista (dont Simone Martini, Matteo Giovannetti), as confronto dj'esperiense e as elàboro ëd modej ch'a son ësmonù ant l'Euròpa antrega.

Le potensialità dla neuva pitura as manifesto a Firense e Sien-a; peui, ant ël cors dël sécol, ëd sènter assè amportant e ëd n'originalità ancreusa a s-ciòdo a Bològna, an Umbria, a Milan, a Veron-a.
Sia diret che a travers la mediassion avignonèisa, lë stil senèis a dventa në stil antërnassional.

Për la scoltura, monument amportant a son le pòrte an bronz d'Andrea Pisano për ël batisteri ëd Firense, ël sicl dij riliev dël cioché ëd Firense, coj ch'a archinco la fassada dla catedral d'Orviet, le tombe angioin-e ëd Nàpoli, j'arche scalìgere a Veron-a.
Jë smalt ëd Sien-a a ven-o a avèj na gran difusion.

Ant l'abassìa ëd Gloucester, antra 'l 1327 e ël 1377 tut l'anterior dël còro norman a l'é stàit modificà.
Cost a l'é l'ancamin dlë stil përpendicolar.

Le catedraj gòtiche d'Orviet, Firense e Sien-a a ven-o a pijé soa fisonomìa definitiva.
An Toscan-a, l'architetura sivila as manifesta dzortut a Sien-a, con ëd fiamengh edifissi an mon (prim antra tuti ël Palass Pùblich).
Antratant as multìplico j'antërvent urbanìstich, as fondo ëd neuve sità, tanme ël pòrt ëd Talamon, e as rangio e regolariso cole veje.

Vers la fin dël sécol a Milan a l'é duvertà ël cantié dël dòm, anté ch'as confrontran le vàire esperiense europenghe.
Prima dël dòm ëd Milan, an Lombardìa a l'era realisasse na bondosa e tìpica produssion ëd costrussion an mon, cese abassiaj (Ciairaval, Viboldon), cese dj'órdin minor, castej.

D'àutri cangiament significant a ancàpito ant l'Euròpa oriental.
L'imperator Carl IV a fa ëd Praga soa capital fosonanta d'esperiense antërnassionaj e a ciama a travajé ambelelà d'artista emilian, fransèis, alman.
A fonda e a archinca ëd monument neuv, catedraj, castej e pont ch'a marcran ant ij sécoj la fisonomìa dla sità.
Con na polìtica decisa ëd comission e d'anvestiment artìstich a pròvoca e a giuta jë scambi e la formassion d'esperiense neuve; a nass na neuva scòla pitòrica (la scòla boema) anté ch'as mës-cio ëd contribussion fransèise, senèise, emilian-e, alman-e, bisantin-e.

N'àutra zòna rica, amportanta, particolar an cost contest a l'é cola alman-a, che tutun a l'é nen n'àrea omogenia.
Armarchèivola a l'é l'atività ant la scoltura e le costrussion dij sènter tradissionaj, parèj dë Strasborgh e ëd Colònia.
J'anfluense fransèise a resto fòrte, ma as armarco ëdcò ij prim sign ëd n'iconografìa neuva an rapòrt a 'n neuv tipo 'd religiosità e neuve forme ëd divossion.
La lession dij grand pensador mìstich tanme Eckhart, Enrich Sus o Johann Tauler a l'ha compagnà la nàssita e ël dësvlup dj'Andachtsbilder, mistà fòra da qualsëssìa contest monumental, destinà a giuté la meditassion e la comossion dij fidej.
As agiss ëd mistà chèiche vire bolversante, tanme le cros a forca anté ch'a pend un Gesù màire e splufrì, le pietà dolorose, Gesù a mesa figura ch'as alva ansima a n'erca tombal coatà 'd piaghe, Gesù a la colòna; opura d'arpresentassion pì dosse e tocante, tanme Gioann con la testa cin-a an sla spala ëd Gesù, isolà dal contest ëd la sin-a.
A nòrd e a sud d'àutre sità a ven-o a pijé na gran amportansa, tanme Lubëcca e Noremberga, antant che con la sucession an sël tròno amperial dle dinastìe dij Lussemborgh e dj'Asborgh ël sènter ëd l'amper a tramuda da le tradissionaj sità renan-e vers sud-est: apress Praga a l'é Vien-a ch'a ven a pijé n'amportansa neuva.
La sconda mità dël sécol a l'é dominà da na famija d'architet e scultor, ij Parler, dont ij mèmber a travajo an Boemia, an Almagna meridional, a Noremberga, antant che an architetura j'euvre pì significative a son le gran cese a sala dj'órdin mendich e le neuve cese parochiaj.

Si da na part j'esperiense ant ël camp ëd l'arpresentassion dlë spassi ëd Giotto e d'Ambrogio Lorenzetti a l'han laorà un teren drù ëd partensa për l'arserca prospética arnassimental, da l'àutra l'armònica sìntesi plàstica-linear ëd Simone Martini a l'ha duvertà la stra a la pitura dël gòtich antërnassional.
As agiss d'un lengage antërnassional an pitura e an scoltura motobin elegant e rafinà ma ant l'istess temp rich ëd precise notassion realìstiche, ch'as dësvlupa ant le dariere desen-e d'agn dël sécol ch'a fa XIV pròpe mersì al polissentrism ch'a l'era realisasse ant ël cors dël Tërzent.
A l'é designà con l'espression gòtich antërnassional, ma a l'é ëdcò ciamà gòtich cosmopolita o fiorì o fiamengh; an alman as deuvro ëdcò Weicher Stil (stil còti) o Hofkunst (art ëd cort).
A dura fin-a a le prime quatr desen-e d'agn dël sécol ch'a fa XV.

Da na mira stòrica, a l'é belfé che ël gòtich antërnassional a sia nassù da l'arpijé da part dzortut d'artista parisin, ant la pitura e ant la miniadura, dlë stil tardiv ëd Simone Martini, portà a Avignon da chiel-sì, da Matteo Giovannetti e da d'àutri artista senèis.
Da Paris, as sarìa spantiasse da na banda an Borgògna e an Fiandra, da l'àutra a Colònia e an Renania; për mojen dl'imperator Carl IV e ëd sò canslé Gioann ëd Neumarkt, lë stil franch-senèis a sarìa rivà an Boemia e da lì peui as sarìa spantiasse ant le sità anseàtiche e an bassa Sassònia.
Da la Fransa a sarìa passà an Anghiltèra e da la Fiandra, për mar, a la penìsola ibérica.

Cost moviment a-j va dapress a la gran ondà realìstica dël Tërzent e a l'ha soe conclusion con la pitura prospética ëd Masaccio e le neuve esperiense realìstiche dël Mèistr ëd Flémalle e ëd Jan Van Eyck.
Ma coste neuve tendense a marcran pa la fin dël gòtich antërnassional, che an chèiche zòne as dësvluprà ancor për chèiche desen-e d'agn.

Soa qualìfica d'antërnassional a sotligna ch'a l'ha avù vàire sènter d'elaborassion e ëd difusion.
An efet soa produssion a l'é motobin ëspatarà e cheidun dij sò sènter prinsipaj a son a Praga, a Londra, an Catalògna, a Milan, ant le Fiandre, a Colònia, a Paris, a Digion e a Bourges.
An Lombardìa a treuva soe prime espression vers la fin dël Tërzent con Giovannino de' Grassi e a l'ancamin dël Quat-sent con Miclin da Besozzo, ch'a trasforma ij contorn ëd soe figure an dij pretest për d'elegant rabesch linear.
Pì tard a-i riva chèich sensìbil anfluensa arnassimental con Bonifacio e Benedetto Bembo.
A Venessia, ël gòtich antërnassional a l'é amportà da Gentil da Fabrian e da Pisanel.

Ël fenòmeno a toca an prim leu la pitura e, da na mira formal, as peul definì tanme l'aplicassion pì fòrta dël liniarism ornamental e dël colorism pur dël gòtich.
Antra soe caraterìstiche a-i é dnans a tut na fòrta predilession për la linia svicia, dinàmica, ch'a crea ëd fantasìe armòniche e ëd fiorage elegant.
An part as agiss dl'arprèisa dël vej liniarism gòtich, ëd na reassion a l'aprofondiment ëspassial, a na qualità d'arpresentassion tridimensional che durant ël sécol ch'a fa XIV a l'era amponusse daspërtut an sl'esempi ëd Giotto.
Tutun cheidun dij pì grand mèistr dël gòtich antërnassional, tanme Jacquemart de Hesdin, M. Broederlam, ël Mèistr dël marëssal ëd Boucicault, ij frej de Limbourg, a son ëstàit dë sperimentador cossient e coerent dle possibilità neuve ch'a ufrìa l'arpresentassion tridimensional dlë spassi.
Pì che abolì la tersa dimension, as son alternasse le fórmole d'arpresentassion ëspassial.
La fasson ëd Giotto d'arpresenté lë spassi a l'era pì nen considerà tanme la sola norma bon-a për fissé le relassion antra j'element arpresentà; as duverta pitòst la stra a na solussion alternativa, ch'a peul coesiste con l'àutra andrinta a n'istessa euvra.

Da na mira sossiològica, ël gòtich antërnassional a l'é considerà tanme n'art d'evasion: la guèra dij sent agn an Fransa, le lòte religiose an Anghiltèra e an Boemia, j'arvire sossiaj tanme cola dij ciòmp a Firense a l'avrìo butà na sensassion d'insicurëssa ant le class dirigente, an possandie a trové arpar ant ël mond dla fàula.
D'àutra part, ant le monarchìe ëd Paris e ëd Praga a l'era an camin ch'as formava na class ëd fonsionari d'orìgin borzoà, ch'a l'avìo tendensa a fé soe cole fasson ëd vive dl'aristocrassìa feodal che lor-midem a j'ero an camin a rampiassé; ant le comun-e e le sgnorìe ël vej regim borzoà, pì o men democràtich, a passava ant le man d'oligarchìe ëd plutòcrat, ch'a sërcavo ëd legitimé sò podèj con d'ategiament aristocràtich.
Coste considerassion a podrìo spieghé sia j'aspet pì arsercà dël gòtich antërnassional che sò naturalism framentari, conseguensa dla mentalità concreta dle class borzoà.

La pompa, l'amplificassion, la ridondansa a son dj'àutre caraterìstiche dl'art ëd cost perìod ch'as artreuvo ëdcò ant ël vestì: ant le poulaines (scarpe a ponta motobin longa), ant ij dròlo capej a turbant ëd gust quasi vegetal, ant le manie larghe ch'a toco fin-a a tèra, ant le senture, ant le gran colan-e, ant l'esagerassion dj'ornament.
L'amportansa determinanta dla mòda e dle costume ëdcò ant ël camp ëd le mistà sacrà a l'é 'n sign dël caràter motobin mondan dël gòtich antërnassional.

A la fin dël Tërzent l'art dël gòtich antërnassional an pitura e an scoltura as ampon ant l'Euròpa antrega.

A-i son dle técniche artìstiche che an cost'época a ven-o a pijé un ròl neuv e motobin amportant: la tapissarìa e l'orefisserìa.

La tapissarìa a l'é l'equivalent tramudàbil dij fresch: a serv a archinché an pressa j'ambient anté ch'a stan ij potent, ch'a sio la sala d'un castel o ël pavajon d'un campament.
A ven donca a taj për j'esigense ëd na casta aristocràtica-militar e, con soa bidimensionalità, a antërpreta an manera prestigiosa l'ambiguità ancreusa dl'arpresentassion ëspassial ëd costa fas ëstilìstica.

L'orefisserìa a l'é ampegnà an fiamenghe euvre ëd microplàstica: cit arlichiari, partìe votive, trìtich motobin cit, spile, mudajon, colan-e.

Le manifestassion pì àute dël gòtich antërnassional as treuvo ant la miniadura franca-flamanda e ant la scoltura ëd C. Sluter ant ël ducà 'd Borgògna, ant l'anciarmanta produssion ëd manuscrit minià a la cort dël duca ëd Berry, ant la scoltura dij Parler e ant la serie ëd Bele Madòne an Boemia, ant la pitura boema dantorn al 1400, an Mèistr Francke d'Amborgh, an Conrà ëd Soest, an Westfalia, ant ël dòm ëd Milan, ant la pitura e miniadura lombarde con Giovannino de' Grassi, ant l'euvra dë Stevo da Veron-a, Pisanel, Gentil da Fabrian, Lorenzo Monaco (dont ij color carià e ij contrast a son parèj che coj d'un miniador; soa linia pien-a ëd curve a l'ha a soa adoss Simone Martini e a l'é bin leugna da Giotto) e vàire d'àutri.

L'ardità dël Tërzent a l'ha avù dij dësvlup motobin diversificà.

Ëd neuve pràtiche e ëd neuve concession dël travaj artìstich a marco a Firense, con Masaccio, Nanni ëd Banch e Donatello, la fin dj'esperiense dël gòtich antërnassional, antant che la neuva architetura ëd Brunelleschi e Alberti a propon nen mach un vocabolari neuv, ma ëdcò dle neuve manere d'organisé ij cantié e na figura neuva d'architet.
Tutun a l'é passaje motobin ëd temp prima che le novità fiorentin-e, a travers ëd vàire mediassion e trasformassion, a rivèisso a avèj anfluensa an sla situassion europenga.
N'àutr pòlo d'inovassion a l'é manifestasse an Fiandra ant ël camp ëd la pitura.
Ël taj con la situassion ëd prima a l'é però pa stàit autërtant precis: la neuva pitura realìstica flamanda a l'era nen basà an sël métod sientìfich prospétich tanme cola fiorentin-a anandià da Masaccio e parèj a l'ha podù seghité a dësvlupesse an compagnand-se bin con le forme gòtiche dël dissegn architetònich o dla scoltura.
Cost taj men radical con la tradission e ël contest a l'ha përmetuje d'amponse an Euròpa ëd fasson pì spantià e pì lesta ëd lòn ch'a l'é sucedù për le novità fiorentin-e, dont l'acetassion a comportava ëd taj e ëd trasformassion motobin pì radicaj.
A-i na ven che, s'as consìdera tuta le sena europenga, ël Quatsent a l'é ancor fòrt dominà da l'art gòtica, an particolar ant l'architetura e pì an general ant le vàire forme dël dissegn architetònich ch'as manifesto ant le piante, j'aussà, ij profij dij sìngoj element, la fasson ëd compartimenté e ij métod ëd costrussion.
A l'é natural ch'as agiss d'un gòtich ch'a l'ha pì nen vàire da spartì con col dj'orìgin, ch'a l'ha rampiassà l'organisassion ciàira dlë spassi e la definission ësclinta dle struture architetòniche con la proliferassion dij detaj, con j'ornament e ij trafor bondos, con j'ambiguità arsercà dle solussion ëspassiaj.

L'espression gòtich tardiv a l'é dovrà dzortut ant la periodisassion dla stòria dl'architetura për caraterisé la fas madura ëd së stil an Euròpa.
Bele che ij sò termo cronològich a son pa precis, as peul parlé ëd gòtich tardiv da la sconda mità dël Tërzent për rivé, almanch an vàire zòne, dritura findi al Ses-sent.
Ant ij vàire pòst e colture, ël gòtich tardiv a pija forme e denominassion particolar.
Për esempi, an Anghiltèra costa fas a pija ël nòm da la dinastìa Tudor e as manifesta dzortut ant le gran ca patrissie (tanme ant le part pì veje ëd Hampton Court).
Ël gòtich tardiv alman, con soe gulie grandiose, soe cese a sala (Hallenkirche), soe vòlte ramificà as ciama Sondergotik; n'esempi a l'é la Wiesenkirche a Soest an Westfalia.
Le cese a sala con navà àute istess a smon-o un model dlë spassi pì flùid e imprecis e sensa pì na ciàira orientassion privilegià parèj dël perìod prima.
Ëdcò l'antich verticalism a va an crisi: ël gòtich fiamengh fransèis a opon a la verticalità na fòrta orisontalità, a la monumentalità na rafinà diminussion dë scala; n'esempi a resta ël còro dla catedral d'Albi.
Bej esempi ëd cese dël gòtich fiamengh dël sécol ch'a fa XV e dl'ancamin ëd col ch'a fa XVI a son Notre Dame a Alençon, San Maclou a Rouen, San Gervasi a Paris, San Giaco a Dieppe e San Volfram a Abbéville.
Un rich esempi a l'é ëdcò San Giaco ëd Liegi (1513-1538), anté ch'a-i comparisso d'element arnassimentaj, ma sensa modifiché la dlicà strutura gòtica.
Lë stil fiamengh a l'é stàit tant vital che ant ij travaj eclesiàstich a l'é restà ëd mòda ancor vàire temp dòp che l'Arnassiment a l'é amponusse an sj'edifissi sivij.
La tipologìa e la strutura dle costrussion religiose dl'época prima a son fòrt modificà sia da na mira decorativa che spassial e strutural: la decorassion a l'é voajanta e a peul esse tant complicà da stërmé fin-a le forme dla strutura portanta.

An Portugal ël dësvlup dël gòtich a pija ël nòm ëd manuelin, dal nòm ëd re Emanuel I (1495-1521).
Bele che mach limità a 's regn, lë stil manuelin a l'ha n'amportansa ecessional ant la stòria dl'art portughèisa përchè a anandia na tradission local motobin original.

Ël gòtich a l'era già spantià an Portugal durant ël regn ëd Gioann II; ël manuelin a l'é caraterisà da na crisi dël rigor formal dël gòtich, rampiassà, con na caria d'energìa, da l'antusiasm për la decorassion: ant un contrast significativ con le muraje veuide, ij portaj, le colòne, le fnestre a son arvestì da 'd baron bondos d'ornament plàstich-architetònich, dont ij motiv (cuchije o ramificassion vegetaj) a son pijà, almanch an part, da l'architetura indù che ij conquistador portughèis a l'avìo conossù an Asia.

Antra le prime manifestassion dël manuelin a-i son ël convent ëd la Concession a Beja, la cesa ëd Gesù a Setúbal e Nòstra Sgnora dël Pòpol a Caldas da Rainha.
Comsëssìa, ël sènter ëd formassion dij grand mèistr dël manuelin a l'é stàit dzortut ël convent ëd Batalha (1490-1515): da sì a l'han ancaminà d'architet parèj ëd M. Fernandes e D. Boytac.

Ël dësvlup final dël manuelin a l'é dzortut gropà ai doi frej Arruba: Diego, che dël 1510 a l'ha fàit un travaj d'amportansa ecessional ant la cesa dij templar ant ël convent ëd Crist a Tomar (la fassada lateral dla cesa a l'é la ciadeuvra ëd n'àutr grand architet manuelin, J. de Castilho) e Francisco, autor dla tor franch original ëd Belém, a l'amboch ëd Tago.

Lë stil manuelin a l'é stàit magnificà dai romàntich pr'ij sò contnù esòtich e sò sublim ardor fantàstich.

Pian pianòt, con dij temp diferent ant le vàire region, ël sistema gòtich, pì nen conforma a le neuve struture dla coltura e a la fasson ëd pensé ëd le class dominante, a tramonta.
Tutun, a venta pa consideré l'architetura gòtica tardiva tanme la fas decadenta dlë stil, ma pitòst parèj d'un perìod motobin rich e original ch'a marca në spostament ëd j'atèise e dle preferense estétiche; sensa esse rivà a esprime tuta antrega soa potensialità, a finiss për via dij gust neuv che le class dominante e le cort dij vàire pais a manifesto për dle forme neuve.
An chèich canton ëd la provinsa anglèisa ël dzorvive dle técniche e dël repertòri formal dël dissegn gòtich a riva a crosiesse, sensa confond-se, con ij prim sign dël gòtich arnassent, an pien Set-sent.




#Article 284: Architetura romànica (2361 words)


Ël romànich a l'é në stil d'architetura ch'as dësvlupa ant ij sécoj XI e XII.

L'espression Romànich, coma vàire àotre designassion dë stil dla stòria dl'architetura, a l'é mai stàita dovrà da coj ch'a tiravo sù dle costrussion ant stë stil-sì, ma a l'é stàit anventà da jë studios modern coma utiss për categorisé un moviment cultural.  Ël dovré dë st'espression a fa data dël prinsipi dël sécol ch'a fa XVIII e a l'ha ël but dë smon-e na continuità antra l'architetura dij sécoj ch'a fan XI e XII dl'Età ëd Mes europenga e l'architetura roman-a, ën basand-se ansima a vàire fator ch'a fan continuità tant ant la sërnùa dle forme che an cola dij materiaj.
An dzorpì, a sotligna n'analogìa con la formassion dle lenghe romanze.

Dl'architetura romànica an resto scasi mach d'esempi d'edilissia religiosa: cese, abassìe, monasté.
Ël romànich a resta caraterisà da sò dovré dj'arch riond, dle vòlte a botal, na session orisontal a cros, dij pilastr ch'a ten-o sù le vòlte, e da soe vòlte a pavajon. An Anghiltèra soèns a lo diso ëdcò Architetura Norman-a. Ij gran portaj scurpì dle fassade dle gesie dël sécol ch'a fa XII (pr'esempi, la Gesia ëd San Trophîme) a-i van dapress a le novità architeturaj dël temp: la scultura monumental an pera a la smija torna nasse col Romànich.

Ël romànich a së smon coma prim ëstil pan-europengh da 'nt ij temp dl'architetura roman-a imperial; ant ël continent esempi dë stë stil-sì as treuvo spantià da tute le bande. Na question motobin amportanta ch'a ven ësmonùa da lòn che le costrussion a së smijo antra 'd lor daspërtut për l'Euròpa a l'é la relativa mobilità dla gent dl'Età 'd Mes. A l'anvers ëd lòn che soèns as pensa dla vita anans dla Rivolussion Industrial, mërcandin, nòbij, sivalié, mèistr e bonòm as traverso l'Euròpa e ël mond dël Mediteran për fesse sò afé, për fé la guèra e për fé romiagi, ën ëmnand-se dapress sò savèj che facia ch'a l'abio le costrussion dij vàire pòst dël mond. 

La stra pì amportanta ëd romiage anvers Santiago ëd Compostela (la Via ëd San Giaco), an Galissia a l'ha avù soa fonsion a deje adoss e spantié vàire element dlë stil Romànich. Në schema particular ëd gesia da romiagi a l'é nassù e a l'ha dësvlupasse anviron a je stra prinsipaj a Tours, Limoges, Conques, Tolosa e Santiago ëd Compostela.

L'organism ëd la cesa romànica a l'é ant la sostansa na derivassion dla trasformassion dla basìlica.

A lë stil romànich a-j fa da fondamenta na combinassion ëd travaj an pera e mon, arch e pilastr. Ël concet prinsi dla costrussion a l'é ël mariesse ëd forme geométriche pure.
Ël romànich a smon na strutura articolà e diferensià ant jë spassi e ant ij volum, con caraterìstiche neuve rëspet a l'unicità dlë spassi architetònich antich tardiv e a la composission për adission d'ambient diferent, ch'a l'é a la base dl'architetura otonian-a.
A-i é ant ël romànich na comunicassion antra jë spassi, caraterisà dal rapòrt modolar dle dimension; le gionzure a son sotlignà an sens longitudinal antra campà ëd navà e an sens trasversal tra coste-sì e cole dle navatele, tra còro e presbiteri.

La neuva concession dla vòlta an pera a ciama dij sostëgn an muradura motobin pì vajant, e për via ch'as savìa pa vàire coma fé ij cont dla stàtica a-i era da manca dë tiré sù dle muraje motobin gròsse, ën durbend-ie andrinta mach dij cit passagi. 

Për ij travaj an mon e pera ël Pilastr (un supòrt vertical për sòlit a session quadra ò retangolar) a resta na solussion pì bela che nen na colòna. Parèj le colòne a ven-o viaman arpiassà da 'd pilastr, ò pura a ven-o modificà për ten-e sù mej j'arch. La geometrisassion e la rigidità dël Romànich n'architetura a sàota a l'euj ant la trasformassion dij capitej dle colòne da 'nt lë stil corinsi a la forma a cubo, com a së s-ciàira ant la Gesia ëd San Michel, a Hildesheim. A-i é ëdcò n'element costrutiv d'autut neuv ch'as dësvlupa col romànich: n'element a trapessi ch'as buta antra capitel e arch, për anandié la curva. 

Le sòrt d'alternansa dj'element ëd sostëgn ch'a nasso col romànich a son antra tre:

Caraterìstiche comun-e dle cese romàniche a son le fnestre cite, sempie, dobie o triple (monòfore, bìfore o trìfore) coronà da n'arch; la fassada a caban-a con an mes na bela fnestra rionda, ël roson; ël cioché ch'a smija na tor gorëgna.

Lòn ch'a-i resta dl'architetura sivila romànica a l'é 'd sòlit ëd ròba isolà, tardiva e modesta, soens con ossadura an bòsch: ca d'abitassion (a Cluny, a Saint-Gilles, an Arles, a Estella), tor gentilissie (a Pavìa, an Àscoli Picèn, a San Gimignan) ca-tor (a Pisa), palass pùblich (a Pomposa, sécol ch'a fa XI; a Saint-Antonin-du-Gard, sécol ch'a fa XII), pont (an Avignon), soens con dë dzorastruture d'età gòtica.

Ij servissi dij convent a son rivane an condission pì bele: ciòstr (a Geron-a) e cusin-e (a Fontevrault).
L'istess për le struture militar urban-e (muraje a Monteriggioni e pòrte dla fin dël sécol ch'a fa XII a Còm) e cole feodaj (tor e fortëssa retangolar dël sécol ch'a fa XI e cilìndriche dël sécol ch'a fa XII, con còste o cite tor angolar: a Loches, a Falaise, a Provins).
D'época pì tarda i l'oma ëd castej (Loarre, Goslar, Edingham).

Ant ël dësvlup ëd l'architetura romànica as peulo dserne, truch e branca, quatr fas: un moment protoromànich (955 anviron-1030 anviron) lombard e catalan; na prima età romànica (1030 anviron-1080 anviron) cand ch'as dësvlupo d'arserche formaj e costrutive ant l'àrea antra Lòira e Saòna, an Lombardìa e an Normandìa; na sconda età romànica (1080 anviron-1150 anviron) dë spantiament europengh, con caraterisassion locaj e urban-e; un moment romànich tardiv, findi al 1200 e ancor pì an là, contemporani al prim gòtich dl'Ìsola 'd Fransa, dzortut ëspantià an Provensa, an Almagna e ant la val dla Mòsa.

A l'ancamin l'arserca architetònica a l'era mach episòdica, ma già da la mità dël sécol ch'a fa X an Lombardìa, ant le region pre-alpin-e, ant ij Pirené e ant la bassa Borgògna a së spantia n'architetura provinsal protoromànica.
Costa a pija anspirassion da l'avosà àbside preromànich ëd Sant Ambreus a Milan e a va dapress a la tradission dël ravënnèis e comacin tardiv e dël rétich: as esprim an ritmand j'estern dij batisté e dj'àbside dle cese ëd campagna con ëd fasse, ëd cite arcade e ëd nicie.

Ant la prima età romànica, da banda dlë stil rùstich comasch, ch'a goerna ant j'antern le pilie cilìndriche dla tradission dl'àuta Età ëd mes otonian-a, a nasso d'arserche neuve, ch'a parto da San Michel a Lomel (sconda desen-a dël sécol ch'a fa XI) për rivé a Sant Ambreus a Milan: l'antern a smon un sistema d'arcade con vòlte a crosiera costolonà ch'a pògio ansima a 'd pilie alternà a forma ëd cros.
Rispet al perìod prima, cost'época as caraterisa për la fòrta sperimentassion architetònica, ch'a toca vàire pòst e as focalisa ansima a 'd problema ëd costrussion, ëd tipo e d'articolassion dij volum; la lus a antërven viaman ëd pì për organisé an manera formal lë spassi.

Con ij coercc a vòlta dla fin dël sécol (për esempi col ëd Sant Ambreus a Milan) as realisa ël prinsipi d'adission orgànica dle campà, ch'a l'era già present ant l'autërnansa dij sostegn lombarda e norman-a.
Antratant a së spantia, dai protòtip ëd Tours e Conques, la tipologìa dla cesa ëd pelerinage dont esempi a son coj ëd Limoges, Tolosa e Santiago.
A-i compariss na scoltura architetònica ch'a s-ciairiss e a dësvlupa ëd fasson didàtica ël simbolism religios dl'architetura e che da le grande abassìe a passa a le catedraj urban-e, con estern pì soagnà.
D'esempi arnomà as treuvo an sël Ren (ël dòm ëd Magonza e ël dòm ëd Worms), an Borgògna e ant la Lòira.
Ant ël dòm ëd Mòdena, Lanfranco a da na neuva antërpretassion d'esempi lombard e a fa pogé ansima a dij sostegn alternà dle muraje continue e un coercc a travà (rampiassà da le vòlte ant ël sécol ch'a fa XV).
A anandia parèj na scòla ch'a sarà ativa an Emilia e ant l'intern dël Véneto.
D'anfluense lombarde as fan armarché ëdcò ant le Marche, an Lassio e an Pulia.

Ël moment final dël romànich a l'é dzortut present ant l'àrea dla Mòsa, dël Danubi e an Anghiltèra.
A smon un foson ëd portaj, ornà ëd vàire órdin ëd galarìe e pòrti un dzora a l'àutr, e n'organisassion dij volum estern meno sclinta.
Esempi as treuvo ant le catedrai ëd Tournai (an Belgi), d'Ely (an Anghiltèra), Gross Sankt Martin e Sant Apòstoj a Colònia.
An Provensa, le forme lombarde a son intrà mach a òvest, dal Rossijon (për esempi, a Saint-Guilhaem-le-Désert).
La pas religiosa e feodal, ansema a l'arnàssita mërcantila, a l'ha përmëtù a l'abassìa beneditin-a ëd Saint-Gilles, a San Ruf a Avignon, a San Trophîme a Arles d'avèj dle forme monumentaj, classichegiante ant ij portaj con colòne e tìmpan, con curnis arpijà dal corins gal-roman e vòlte a botal ës-ciapà.
Ant l'òvest ëd la Fransa, che për pi 'd temp a l'é stàit an mes a le lòte feodaj, as fasìo nopà mach d'oratòri a na navà, dle vire coatà con cùpole, e cese fortificà.

Com a-i riva con tuti jë stil d'architetura, a l'é anda-ie sò temp për arpiassé ëdcò ël romànich. Për tiré sù na gròssa costrussion a-i andasìo dij bej agn për question finansiarie, ëd maladìa, ëd temp brut, guère e via fòrt. Dël sécol ch'a fa XIII a-i ero daspërtut ëd gesie dont la costrussion a l'era anandià ma motobin lontan d'esse finìa, antramentr che lë stil gòtich a l'era dapress a nasse. An vàire cas ël romànich a l'é stàit dovrà për la costrussion antrega, ma dj'àotre vire ël passagi al gòtich a l'é rivà basta ampressa për fe-ie intré stë stil neuv an tuta la costrussion. 

A l'é restane chèich esempi ëd gesie ch'a smon-o tant n'architetura romànica che gòtica an soe struture. La Basìlica ëd Onze Lieve Vrouwe Tenhemelopneming (che ant sël pòst a diso Gesia ëd Nòstra Cara Sgnora) a l'é n'esempi ëd na transission parej. La strutura da fòra a l'é bele che romànica con soe tor rionde e sò arch mes riond, ma l'andrinta, ch'a l'é stàit finì dapress a la transission, a l'é d'autut gòtich.  L'intrada dla fassada a në smon un sempi arch riond romànich, ch'as treuva giontà a capel na fassada motobin gòtica.

Ch'a varda Architetura Norman-a.

L'architetura romànica a l'é spantiasse an Fransa mersì a j'abassìe. La Borgògna a l'era ël sénter dla vita dij monio fransèis; un-a dj'abassìe Beneditin-e pì avosà dl'Età 'd Mes europenga a l'era a Cluny. Ëdcò la pràtica dël romiagi a l'ha giutà a spantié lë stil. Vàire pelerin a passavo për la Fransa antramentr ch'a 'ndasìo a Santiago ëd Compostela. N'esempi: Saint-Benoît-du-Sault ant la provinsa dël Berry.

Le scòle romàniche fransèise, ch'a l'han sò deuit particular për minca region, a resto caraterisà da soa varietà ëd vòlte an pera.
A San Filibert a Tournus an Borgògna (1070 anviron) d'originaj vòlte a botal trasversaj a pògio ansima a sot-arch resù da d'àute pilie cilìndriche.
Ant le cese conventuaj dl'àrea antra Lòira e Borgògna, la zòna a est a l'é stàita spantià e diferensià an na struturassion complicà dël còro, a deambulatòri ch'a sircoscriv l'àbside.
La strutura ëd coste cese a smonìa vers l'esterior dle capele radiaj, soens dovrà për la divossion dj'arlichie, ch'a përmëtìo a tuti ij monio ëd selebré ansema ël matutin (an dzorpì che San Filibert a Tournus, d'esempi a son San Martin a Tours, San Marsial a Limoges, Santa Fé a Conques).
Costa strutura a l'é stàita peui adotà ant j'ansidite cese ëd pelerinage (parèj ëd Santiago ëd Compostela), për permëtte dë s-ciairé j'arlichiari portà an procission.

Lë stil romànich a l'é nassù prima ëd tut ant la penìsola ibérica dij sécoj ch'a fan X e XI, anans ch'as sentèissa l'anfluss ëd Cluny. A së s-ciàira a Lleida, Barslon-a, Taragon-a, Huesca e ant ij Pirené, a l'istess temp ch'a-i nassìa ant ël setentrion d'Italia lòn ch'i disoma Prim Romànich ò Romànich Lombard. A l'é në stil motobin primitiv, dont ij caràter a resto dle muraje motobin ëspësse, l'avèj pa dë sculture e ël dovré dla banda lombarda, visadì un motiv rìtmich fàit ën giugand ant sle serie d'arch ornamentaj.
Le vòlte an muradura a son ëstàite adotà tòst an sle sempie struture catalan-e.

Lë stil romànich pì clàssich a l'é rivà con l'anfluss ëd Cluny për la Via ëd San Giaco, ch'a la men-a al Dòm ëd Santiago ëd Compostela. A l'é stàit ël Dòm ëd Jaca a feje da model a lë stil romànich ëspagneul dël sécol ch'a fa XII. Sò motiv fondamentaj a son soa particolar ëstrutura dl'àbside e soa session pian-a, soe decorassion a scach butà a bande longhe, che jë spagneuj a diso taqueado jaqués. Dëmentrè che ij Règn cristian dë Spagna a së slargavo anvers al meridion, ës model-sì a l'é spantiasse për tuti ij pòst arconquistà, bele che a-i sio sta-ie dle variassion. Ël romànich ëspagneul a mostra ëdcò l'anfluss djë stij spagneuj ch'as dovravo anans dël romànich, dzortut lë stil asturian e Mosaràbich. Ma a coj temp-là an Spagna a-i era ëdcò un fòrt anfluss dl'architetura dij Mòro, com a së s-ciàira da 'nt le vòlte dla Moschéa ëd Córdoba, e dal dovré dj'arch pòli-lobulà.

Dël sécol ch'a fa XIII, chèich gesia romànica as alternava già col Gòtich.
Vàire esempi dël romànich ëspagneul a son an Aragon-a, Castija e Navara.

Andova a l'era malfé trové dla pera, dle vire as dovravo ij mon. N'esempi ëd gesia romànica an mon a l'é la gesia ëd San Giaco a Sandomierz, Polònia. Sta gesia a l'é staita fondà dël 1226 da Iwo Odrowąż e tirà sù da sò anvod St. Jacek Odrowąż. La gesia a l'é fàita an stil romànich, ma ël cioché, tirà sù dël sécol ch'a fa XIV, a l'é già an prim ëstil gòtich.

An Lombardìa, j'esigense gropà a la divossion dj'arlichie a l'han ëmnà a la costrussion ëd cripte ch'a son rivà a esse dle cese soteranie a tre e sinch navà (catedral d'Àich).




#Article 285: Mont-Saint-Michel (571 words)


Mont-St-Michel a l'é n'ìsola granìtica, ch'a resta a 2 chilòmeter da la còsta dla Brëtagna,  a sud-òvest d'Avranches, davzin a la boca dël fium Couesnon.
A l'ha n'autëssa d'apopré 90 méter, con perìmeter ëd 900 méter.
A l'é gionzùa a la tèra-fërma da na diga anté ch'a-i cor na stra ch'a riva da Pontorson.
A l'é arnomà për l'abassìa ch'a-i é an sël cò e ch'a goerna un còro ant ël gòtich fiamengh (1450-1521), con un trifòrio con ëdzora dle fnestre.
A-i son ëdcò dle part dël sécol ch'a fa X (Notre-Dame-sous-Terre) e dij sécoj XI e XII, andoa ch'a së s-ciàira na fòrta anfluensa norman-a.

Ël borgh ëd Saint-Michel a l'é sarà da 'd muraje dont dle part a armonto al sécol ch'a fa XIII.
A l'ha goernà na strutura architetònica e urbanìstica ch'a armonta a l'arcostrussion dòp dël feu dël 1203, durant le guère antra l'Anghiltèra e la Fransa.

La nos urban-a, ant ël sud e l'est ëd l'ìsola a l'é dësvlupasse an forma d'élica an sla stra ch'a va al monasté.

As conta che ant ël 708 Aubert vësco d'Avranches, an Normandìa, a s-ciàira an seugn l'arcàngel Michel ch'a-j comanda ëd fabriché na capela ant sl'ìsola, che al temp as ciamava mont Tomba.
Ël pòst a dventa dlongh un leu ëd pelerinage.
Ant ël 966, për vorèj dël duca ëd Normandìa Ricard I, dij monio beneditin a tramudo ant sël mont Tomba e a-i costruisso n'abassìa con na cesa, ant ël pòst anté ch'a-i era la capela d'Aubert.
Ant ël sécol ch'a fa XI pì 'd sinquanta monio a vivo ant l'abassìa an avend an tra 'd soe atività prinsipaj cola ëd copié dij manoscrit.
A l'é për lòn che Mont-St-Michel a dventa arnomà tanme la Sità dij lìber.
A l'é leu ëd pelerinage, as agrandiss l'abassìa e as costruiss, a la sima dël mont, na cesa romànica.
Ant ël 1203 ij soldà ëd Filip August a-j dan feu a na part ëd l'abassìa.
An riparassion, ël re a fa fabriché, an sëddes agn, la Merveille: ëd neuve sale ant lë stil gòtich ansima a tre pian.
Durant la Goèra dij sent agn, j'anglèis a-j dan l'assedi a Mont-St-Michel, ma a riesso pa a pijelo, protegiù com a l'era dal mar, daj rampart e da na goernison ëd pì che sent sivalié.
Ant ës perìod-sì a-i dròca ël còro dla cesa romànica e a lo arcostruisso ant lë stil gòtich.
A son ij darié travaj gròss ant l'abassìa.
Dël 1469, Luis XI a-i buta l'Órdin dij sivalié ëd San Michel, ch'a tnisìa soe ciambree ant la sala dij sivalié.
A ancaminé dal 1516 l'abassìa a perd d'amportansa e ël nùmer dij monio a cala.
Dël 1595 Mont-Saint-Michel a acheuj Enrich IV apress soa abdicassion.
Dël 1622 ij beneditin a son ëstàit rampiassà dai monio dla Congregassion ëd san Mò.

Con la Rivolussion l'abassìa a l'é trasformà an përzon pr'ij carcerà polìtich.
A arseivrà ant j'agn a vnì pì 'd 14.000 përzoné.
Ant ël 1863 Napoleon III a fa saré la përzon e l'abassìa a dventa monument ëstòrich.
As ancamin-o ij travaj ëd restaorassion.
Da la fin dj'agn 1970 na vinten-a d'abitant e na dosen-a ëd religios a vivo ant sël mont.

Al di d'ancheuj l'abassìa a l'é sota la tùa dël Centre des monuments nationaux e dal 1979 a l'é classificà tanme patrimòni mondial da l'UNESCO.
Minca ann a l'é visità da tre milion ëd torista e pelerin.




#Article 286: Robert ëd Torigni (169 words)


Cronista dl'età 'd mes.
Robert ëd Torigni a l'era nassù a Torigni-sur-Vire dël 1106 o dël 1110.
Dël 1149 a l'é vnù prior dël Bec e dël 1154 a l'é stàit elegiù abà (e a l'é stàit un dij pì grand) ëd Mont-Saint-Michel e për lòn a l'é ëdcò ciamà Robertus de Monte.
Për trantedoi agn a l'é responsàbil dl'abassìa: a në spantia le tère, a fa fé 'd neuve costrussion e a agrandiss la comunità dij monio, ch'a rivo a esse na sessanten-a.
Con chiel, l'abassìa ëd Mont-St-Michel a dventa un-a dle pì amportante dël mond cristian.

Robert ëd Torigni a l'ha scrivù 'd gionte e apendis a la crònaca ëd Sigbert ëd Gembloux (ch'a coata ël perìod 385-1100) e na crònaca an continuassion ëd cola ëd Sigbert ch'a trata dal 1100 al 1186, ëd grand valor për la stòria anglo-norman-a.
D'anteresse particolar a son j'anformassion an sj'afé continentaj dal 1154 al 1170.

Conforma a Potthast, Robert ëd Torigni a l'é mòrt ai 29 ëd maj dël 1186.




#Article 287: Catlin-a dij Médici (559 words)


Argin-a ëd Fransa, nassùa a Firense dël 1519.

Fija ëd Lorens II dij Médici ël Fiamengh, duca d'Urbin, e ëd Madlen-a dla Tor d'Auvergne, a l'é restà orfanin-a ëd pare e mare da cita e a l'é stàita mandà ant un convent për esse educà.

Dël 1533 a l'ha marià a Marsèja ël duca d'Orléans Enrich, fieul ëd Fransesch I ëd Fransa e ch'a sarà ël futur re 'd Fransa Enrich II.
A l'era stàit sò barba Clement VII a organisé 's mariage.
Tutun sò òm a la considerava pòch, an vorend pì bin a soa morosa Dian-a ëd Poitiers.
Dagià che për des agn Enrich e Catlin-a a l'han pa avù 'd masnà, a cort a ancaminavo a parlé 'd divòrsi.
Comsëssìa, a ancaminé dal 1544, la cobia a l'ha des masnà antra fieuj e fije, dont tre a saran re: Fransesch II, Carl IX, Enrich III.
Sòn a diminuiss l'isolament ëd Catlin-a a cort.

Dël 1552, cand ël re a l'é partì dal regn për la campagna ëd Metz, Catlin-a a l'é stàita nominà regenta, ma con dij podèj motobin limità.
Mòrtie sò òm dël 1559, la sucession dël giovo Fransesch II, dominà da soa fomna Marìa Stuart, a l'ha lassà Catlin-a ant l'ombra.
Al 1m d'avril 1560 a l'ha piassà a la canselerìa Michel de l'Hôpital, ch'a sostnisìa na polìtica ëd conciliassion.
Ai 5 dë dzèmber dël 1560, a l'é mòrtie ëdcò Fransesch II.
L'advent dël minor Carl IX a l'ha butala a cap ëd la tua.

Su consèj dël canslé de l'Hôpital a l'ha arsercà la pas religiosa ant ël pais.
An vista dla partissipassion a le dariere session dël concili ëd Trent, a l'ha sostnù ël rëscontr antërconfessional ëd Poissy dl'istà 1561 e a l'ha emanà a vantage dj'ugonòt la crija ëd Saint-Germain ëd fërvé 1562, ëd toleransa për j'arformà.
Ël faliment ëd costa polìtica, con ël massacri dj'ugonòt a Vassy ch'a l'é vnuje dapress (mars 1562) a l'ha anandià la longa sequensa dij conflit religios.

Con ël tratà ëd Troyes dl'avril 1564 a l'ha butà fin al conflit anglèis.
Dël 1567, apress l'amprèisa ëd Meaux a l'ha licensià l'Hôpital.
A l'ha përmetù a j'ugonòt ëd ranforsesse mersì a le concession dla sconda crija ëd Saint-Germain dl'ost 1570, ch'a son ëstàite pì larghe rëspet a cole dla crija d'Amboise ëd mars 1563.
A l'avìa progetà ëd fé marié sò fieul preferì, ël duca d'Anjou, con l'argin-a Elisabeta d'Anghiltèra.

A l'avìa organisà n'atentà contra G. de Coligny, ch'a sostnisìa na posission anti-spagneula, ma cost atentà a l'é falì.
Për peur d'esse dëscoatà, Catlin-a a l'ha dàit soa aprovassion al massacri ëd San Bartromé dl'ost 1572.

Ansima al ters fieul ëdventà re, Enrich III, Catlin-a a l'ha pa avù d'anfluensa; tutun a l'ha sërcà, sensa riessie, ëd feje fé pas con sò frel, ël duca d'Alençon.

Ël but ëd Catlin-a dij Médici a l'é sempe stàit col ëd rinforsé la monarchìa e l'anteresse dlë stat.
A l'ha ëdcò contribuì a spantié an Fransa ël gust arnassimental, con ëd costrussion fiamenghe parèj dël palass dle Tuileries (dont a l'ha dëscutù ël proget ansema a Filibert ëd l'Orm) e ël castel ëd Monceaux.

Catlin-a a l'é mòrta a Blois ai 5 ëd gené dël 1589.
A l'é stàita sotrà ant la basìlica ëd San Denis.
Soe litre a son ëstàite publicà dël 1880-1905 da Hector de la Ferrière.




#Article 288: Madòna dël Pilon (242 words)


La Madòna dël Pilon a l'é 'n cit santoari ëd Turin ch'as treuva an cors Casal. A dà cò ël nòm al quartié ëd Turin ch'a-i è lì-davzin.

A l'é stàit costruì dël 1645, vorsù da Madama real Cristin-a ëd Fransa tanme memòria dël miracolos salvament ëd na cita d'óndes agn, ël 29 d'avril dl'ann prima.
Margherita Mollar, na fomna ch'a abitava ant la borgià Contrà neuva, a l'era andàita con soa masnà al mulin dle caden-e an cors Casal, për meule un sach ëd gran.
Antramentre ch'a spetava che ël muliné a-j dèissa la farin-a, la masnà a l'é slontanasse për gieughe davzin a l'eva e a l'é finije andrinta, con ël sol bele che calà.
La mare a l'ha trovà mach la fòrsa d'anginojesse dë dnans a 'n pilon dedicà a la Nonsiassion ch'a l'era stàit costruì ant ël canton dël 1587.
Conforma al racont, na lus bianca a l'é calà dal cel e a l'ha goidà ij socors portà da 'd përson-e ch'as trovavo ant j'anviron.

La strutura dla cesa a l'é stàita modificà e agrandìa fin-a a che, dël 1807, a-j costruisso un batister e ël santoari a dventa paròchia.
Al di d'ancheuj a-i é na sola navà sentral con doe capele lateraj.
Jë stuch a son ëd Giovanni Andrea Casella e ij fresch dla cùpola a son euvra ëd Bartolomeo Guidobono.
La mistà dla nonsiassion, ch'a l'era an sël pilon, a l'é ancheuj conservà daré dl'aotar magior.




#Article 289: Régola dla caden-a (209 words)


Dàite le fonsion reaj ëd variàbil real  con  derivàbil an  e  derivàbil an , la régola dla caden-a a fortiss che la fonsion  a l'é derivàbil an  e soa derivà a l'é

Da j'ipòtesi i soma che

andoa .
Pijà antlora , i trovoma che

anté ch'a l'é butasse

Dagià che  e  a l'é continua, e a val 0 an 0, a-i na ven che .
Sòn a conclud la dimostrassion.

Dagià che f'(x)=-2x e , an dovrand la régola as oten

La régola ëd derivassion dle fonsion componùe a peul esse generalisà a dimension pì grande.
Consideroma, për esempi, na fonsion  e suponoma che f a sia tut afàit diferensiàbil ant ël pont , che donca a resta a l'anterior d'E.
Si  a son fonsion derivàbij an , e a pijo ij valor , antlora la fonsion  a l'é derivàbil an  e i l'oma:

An dovrand le notassion ëd Leibniz, costa relassion a peul esse scrivùa .

Dimostrassion.
Dagià che φ e ψ a son continue an , për Δt an n'anviron forà ëd 0 i l'oma che .
Antlora, si , a-i na ven che

andoa  e σ a l'é infinitésim për  e donca ëdcò për .
I na otnoma che

Dagià che

as peul conclude che




#Article 290: Teorema ëd Rolle (131 words)


Ël teorema ëd Rolle a fortiss che si f a l'é na fonsion real ëd variàbil real continua ansima a l'anterval sarà [a,b], derivàbil ansima a l'anterval duvert (a,b) e si f(a)=f(b), antlora l'equassion f'(x)=0 a l'ha 'd solussion an (a,b).

La tesi dël teorema a l'é ciàira si f a l'é na fonsion costanta, përchè antlora f' a val 0 an tuti ij pont ëd l'anterval (a,b).
Si f a l'é nen costanta, dal teorema ëd Weierstrass i soma che la plancia f([a,b]) a l'é n'anterval sarà e limità [m,M], andoa mM.
Donca a esisto  con .
Dagià che , almanch un-a dle doe disugualianse a l'é s-ciassa: o bin f(a)=f(b)M opura mf(a)=f(b).
Ant ël prim cas , ant l'àutr .
Adess a basta dovré ël teorema dël pont crìtich.




#Article 291: Teorema dla fonsion anversa (166 words)


Ch'as consìdera na bijession , con f(x)=y.
Ch'as denòta con g la fonsion anversa.
Ël teorema dla fonsion anversa a fortiss che si f a l'é derivàbil ant ël pont x con  e g a l'é continua ant ël pont y, antlora g a l'é derivàbil an y e soa derivà a l'é .

A venta armarché che mach j'ipòtesi che  a sia bijetiva e derivàbil an x e che  a basto pa a garantì che  a sia continua an y=f(x).

Da la derivabilità d'f, i l'oma che për  a-i val la relassion

Pijà , ch'as consìdera h tal che , visadì .
Antlora .
Dagià che  a l'é continua an y, a-i na ven che .
An dzorpì, as peul armarchesse che, dagià che  e  a l'é infinitésim për , i l'oma  cand k a resta an n'anviron assè cit ëd 0.

Ch'as consìdera la fonsion y=f(x)=tanx, dont la derivà a l'é  e l'anversa a l'é la fonsion .
An aplicand ël teorema i otnoma




#Article 292: Sangon (456 words)


Ël Sangon (an italian Sangone) a  l'é  na dòira ëd Piemont, afluent dë snistra dël Pò.

Ël torent a nass ant ël setor montan dle Prealp turinèise: la sorgiss as ciama Fontan-a Mura, an sël Còl dla Rossa (2017 m). Ël Sangon a travërsa ij teritòri dij comun ëd Coasse, Giaven, Tran-a, Sangan, Bruin, Rivàuta, Orbassan, Beinasch, ël Niclin e a finiss sò përcors gitandse ant ël Pò tra Turin e Moncalé.

La Val Sangon as treuva tra la Valsusa (andoa ch'a scor la Dòira Rivaria) a nòrd e la Val Chison (andoa ch'a scor ël torent Chison) a sud. Ant l'àuta val, fin a l'autëssa 'd Coasse, ël cors dël Sangon a l'è strenzù antra doi rìpid fianch; da la frassion Pont Pera la val a së slarga, con n'ampiëssa media d'11 km e larghëssa màssima an corispondensa 'd Giaven, prima 'd torna saresse davsin a Tran-a, andoa che l'ampiëssa a mzura mach 4 km. Da Sangan an peui, a càusa dij frequent prelevament ìdrich dl'aquedòt ëd Turin, ël cors dël Sangon a dventa sùit për la bon-a part ëd l'ani.

A l'ha na portà media ëd 4,6 m3/sec, un bassin ëd 268,14 km² e na longheur ëd 46,1 km.

Al prinsipi del Neuvsent a j'era spontà quèich stabiliment balnear ant la zon-a ëd Mirafior: ancora apress la Sconda Guèra Mondial e fin-a a j'agn Sessanta, prima ëd la pì intensa urbanisassion ëd Turin, le rive dël Sangon a j'ero ël but duminical ëd vàire dle famije pì pòvre dla sità, ch'as podìo nen përmettse le vacanse al mar. Costa costuma a l'è stàita contà dal cantautor Gipo Farassino ant la canson Sangon Blues. Ëdcò Cesare Pavese a l'ha parlà dël Sangon (Tradiment, 1931). 

Apress ël boom econòmich jë scàrich sivil e industriaj a l'han creà un fòrt anquinament ëd l'eva, tant che a son stàite antërdìe prima la balneassion e peui, ant ël 1996, ëdcò la pësca an tut ël trat ëd pian-a. Da la fin ëd j'agn Novanta j'ent locaj, an colaborassion con l'ARPA Piemont, a l'han anandià na serie 'd proget për la valutassion dle condission ambientaj e l'arsaniment ëd soe eve. La posission ëd tute le sorgiss d'anquinament (scàrich, derivassion) a l'è stàita definìa për mes d'un sistema ëd rilevassion satelitar. A l'è stàit fondà ël Parch Fluvial dël Sangon (ch'a conten part dij comun ëd Bruin, Orbassan, Rivàuta, Beinasch, ël Niclin e Turin) e a son previste l'union dij doi parch Colonnetti (comun ëd Turin) e Piemont (comun dël Niclin) e 'l compiment d'ulterior intervent d'arsaniment.

An sle rive dël Sangon a-i è ël Mausòlè dla Bela Rosin, an prinsipi tomba ëd Rosa Vercellana, ëdcò dita la Bela Rosin, fomna morganàtica ëd Re Vitòrio Emanuel II,
edificà ant ël 1888.




#Article 293: Cesare Lombroso (495 words)


Psichiatra e antropòlogh, fondador dla siensa criminal.
Cesare Ezechia Marco Lombroso a l'era nassù a Veron-a ël 6 ëd novèmber dël 1835 da Aronne e Zefira Levi.
Soa mare, originaria ëd Cher, a l'é ocupasse ëd soa educassion.

Lombroso a l'era malavi d'angina pectoris e a l'é mort a l'amprovista a Turin ël 19 d'otóber dël 1909.

Lombroso a l'ha studià a Pàdoa, Vien-a e Paris e dël 1862 a l'é dventà professor dë psichiatrìa e medzin-a legal a l'Università 'd Pavìa, peui a l'é vnù diretor dël manicòmi a Pésaro.
Pì tard a l'é stàit professor ëd medzin-a legal e dë psichiatrìa a Turin, anté che ai 25 d'ost 1906 a l'ha pijà la càtedra d'antropologìa criminal.
A l'é stàit médich ëd le përzon ëd Turin e anspetor ant ij manicòmi piemontèis.
Dël 1880 a l'ha fondà ansema a Enrico Ferri e Raffaele Garofalo l'Archivio di psichiatria, scienze penali e antropologia criminale.

A soa mòrt a l'ha ofert soa testa al musé d'antropologìa criminal ëd Turin.

L'idèja ch'a sta a la bas ëd soa produssion psichiàtrica e ëd soa teorìa dl'atavism a nass da l'osservassion d'anomalìe anatòmiche an sël cran d'un criminal, un monsù Vilella ëd Motta Santa Lussìa an Calabria, che chiel a avzin-a a la conformassion dle sumie.
Soa teorìa a l'é che un delinquent, dzortut s'a l'é fòl, a l'é 'n sogèt aretrà ant la scala dl'evolussion ëd Darwin e ij sò delit a nasso da 'd rason biològiche.
Parèj a riva a classifiché ij criminaj conforma a na rèida tipologìa antropològica, an fasend distinsion antra delinquent ocasionaj, d'abitùdin, nà (istintiv e për tendensa), passionaj e malavi 'd ment, e a la teorisassion dle tare arditarie congénite tanme càusa prima dij delit.

Ansema a Giulio Cesare Ferrari, Lombroso a peul esse considerà un fondador dla scòla positiva dël drit penal.
An particolar, a sostnìa le càuse andividuaj o antropològiche dij delit e lë bzògn che ël deliquent a fussa soagnà pì che punì.

Lombroso a l'era duvert a j'idèje sossialiste e a l'avìa fiusa ant ël but umanitari dël progress sientìfich.
Soa euvra a rintra ant la curnis pì spantià ëd cola coltura europenga che ant le dariere desen-e d'agn dël sécol ch'a fa XIX a l'ha travajà për arporté la psicologìa e l'antropologìa andrinta a le siense sperimentaj.

Al di d'ancheuj l'euvra ëd Lombroso a l'é considerà veja e an vàire aspet trompeusa, an rason ëd sò biologism esasperà, che an na mzura pì cita a l'era già present ant ij travaj d'Auguste Comte.
J'aspet pì mecanicista ëd soa classificassion dij delinquent a son considerà infondà da na mira sientìfica.
A l'é stàit ëdcò armarcà che soe teorìe a dasìo l'andi a 'd pretest rassista, e an efet cheidun-e ëd lor a son ëstàie arpijà dal drit penal nasista.
Tutun, as arconòss a Lombroso ël mérit d'avèj contribuì an manera eficass a dëspiassé l'oget dël drit penal dal delit al delinquent e a le càuse përsonaj e sossiaj dij crìmen.




#Article 294: Alighiero Boetti (121 words)


Alighiero Boetti a l'é stàit n' artista.

A l'era nassù a Turin ai 16 dë dzèmber dël 1940.
Ël 19 ëd gené dël 1967 a l'avìa inaogurà soa prima esposission përsonal a la galarìa Stein, an dovrand tòch andustriaj butà ansema an forme geométriche.
L'euvra Binej dël 1968 a arpresenta na fòto ëd chiel ch'a-j dà da man a chiel midem: a l'é soa arflession an sl'ardobiesse ëd realtà e lengage, tant che dal 1972 a ancamin-a a firmesse Alighiero e Boetti.
Dal 1971 al 1979 a l'ha viagià soèns an Afgànistan e a l'avìa fin-a duvertà n'obergi a Kabul, ël One Hotel.
A Kabul a l'ha realisà sò prim arass.
A l'é mòrt a Roma ai 24 d'avril dël 1994.




#Article 295: Vila Scott (Turin) (783 words)


Vila Scott a l'é un-a dle costrussion liberty pì amportante ëd Turin; as treuva an Lea G. Lansa 57.
A l'é stàita fabricà dël 1902 da l'architèt Pietro Fenoglio.

L'edificassion dij brich turinèis a armonta a la fin ëd l'Eut-sent e a l'ancamin dël Neuv-sent; as batìo mach ëd vile dij nòbij e dl'àuta borzoasìa. La Vila Scott a l'é stàita batìa scond ël proget dl'architet turinèis Pietro Fenoglio con l'agiut ëd Gottardo Gussoni. A l'é stàita comissionà da Alfons Scott, che a col temp a l'era diretor dla Rapid, na meison viturìstica ch'a l'ha travajà dal 1904 al 1921, cand a l'é stàita catà da la SPA che peui dël 1926 a l'é rintrà ant ël grup Fiat. 

Cand ël padron a l'é mòrt la vila a l'é stàita donà a le Seur dla Redension, ch'a l'han trasformala an colegi fomnin conossù con ël nòm ëd Vila Fàtima. Dël 1975 l'edifissi a l'é stàit dovrà pr'ëd sene dël film Profondo rosso dël regista Dario Argento. Ant l'antrigh a l'era l'afrosa vila dël cit ch'a braja, anté che Marc (David Hemmings) a treuva 'l còrp e 'l dissegn dël sassin gratand la rissadura.
Ant la finsion dël film la vila a l'é nen a Turin, ma ant la campagna aranda Roma. Për j'arprèise dle sene la produssion dël film a l'ha pagà na vilegiatura a Rìmin a tute le Seur dla Redension e a le fije dël colegi.

A l'ancamin dj'agn 2000 la vila a l'é stàita catà da 'd sitadin privà ch'a l'han realisà na restaurassion conservativa soagnà. Al dì d'ancheuj la vila a l'é na residensa privà.

La vila a l'é sla còsta dla colin-a turinèisa arlongh Lea G. Lansa, al nùmer cìvich 57, ant na zòna esclusiva e fongà ant la natura. La strutura a l'ha na pianta elaborà ch'a àplica con sofisticassion l'architetura Liberty. L'union ëd lòbie, bovindo, vëdrià e decorassion fioragià a l'é trionfal.

Në scalon elegant e sirognà a dòmina l'intrada prinsipal: st'element ispirà a Victor Horta a mostra bin l'adressa ëd Pietro Fenoglio a espluatè bin ij vintequatr méter ëd diferensa an livel fra 'l rastel d'intrada e 'l giardin superior.
Costa pendensa a dev avèj ispirà Fenoglio, ch'a l'ha ideà l'edifissi 'me n'armoniosa alternansa dij fabricà ch'a presento, da tute le mire, ij tìpich element dl'architetura Liberty, con dle curnis ëd lito-ciman con forme naturaj e fioragià e n'usage bondos dël fer forgià.

Ël fabricà a l'é spartì an tre còrp. Ël còrp ësnistr, àut tre pian, a l'é col d'andoa as intra dòp avèj përcorù lë scalon. Ël còrp sentral a l'é 'dcò chiel àut tre pian ma a l'é pcit e a smija 'l pì andré dij tre. Na veranda sporzenta al prim pian dël còrp sentral a uniss ij doi còrp da banda. Sta veranda a l'ha na trassa an sima ch'a l'é 'l pogieul dlë scond pian. Ël ters blòch, da l'àutra banda, a l'é àut quatr pian fòra da tèra e a l'é ritmà con tre órdin dë fnestre a tre lus, dont un-a elìtica; tute le fnestre a son fioragià dë stuch. Le fassade a son sgnore d'ornament ma viaman a ven-o pì austere e slansà.

L'organisassion anterna a l'é pì tradissional, contut che la pianta a resta iregolar. Le decorassion anterne originaj a l'ero constituìe da vàire fioragià dë stuch, tapissarìe con dij motiv arpetù e bòsch për ij lambriss e le carpenterìe. Al pian teren, che për la mità daré a l'é anterà, na vira a-i ero le stansie 'd servissi: cusin-a, cròta, dispensa, caudera. La meison djë sgnor as dësvlupava dantorn a la granda intrada àuta doi pian, con në scalon e batìa vers ël giardin. Da lë scalon as intrava ant ël grand salon, ant ij salòt dël prim pian e a le stansie con sòj bagn, cambrin e bodoar. La mansarda a l'era për ij servidor.

Lòn ch'a marca Vila Scott a l'é che marlàit ant la vila a son mës-ciasse 'd particolar neo-baròch oltra 'l dominant gust Art Nouveau. Për avèj n'esempi pì sclint dël Liberty ëd Fenoglio a venta consideré Ca Fenoglio-Lafleur. A smija che Fenoglio a Vila Scott a l'abia trovà anteressant arciamé l'architetura tradissional sabàuda, otnend n'arzultà eclétich. St'euvra-sì a smija 'd pì al Vilin Raby, n'àutra cà ëd Fenoglio finìa l'ann prima. Al Vilin Raby a l'avìa travajà 'dcò l'architet Gussoni, ma a Vila Scott l'anfluensa stilìstica ëd Gussoni a l'é stàita pi granda, con l'aplicassion ëd solussion rivà da Brussel da l'euvra ëd Horta e Ankar; l'usage ardì dël véder e dël fer e le satìe decorassion ëd fer dla veranda as arferisso 'd pì a l'euvra dël fransèis Hector Guimard (autor dj'avosà fërmade dla metropolitan-a 'd Paris).




#Article 296: Serie ëd Taylor (360 words)


Ch'as considera na fonsion f, real ò complessa, e un nùmer .
La serie ëd Taylor d'f ant ël pont x, sentrà an  a l'é la serie ëd potense

anté che  a denòta la derivà d'órdin k an .
Për che costa serie a sia definìa a venta che f a l'abia derivà ëd minca órdin an .
La serie ëd Taylor sentrà ant l'orìgin as ciama serie ëd Maclaurin.

Ij troncament dla serie ëd Taylor as ciamo polinòmi ëd Taylor: ël polinòmi ëd Taylor d'órdin n d'f sentrà an  a l'é ël polinòmi 

Për ch'a sia definì a venta che la fonsion f a sia derivàbil an a fin-a a l'órdin k.
Si f a l'é definìa an x, la diferensa 

a l'é la resta d'órdin n an x.

An general, bele si f a l'é definìa an x e a l'ha derivà ëd minca órdin an , la serie ëd Taylor a podrìa converge nen.
E ëdcò cand a convergg, l'arzultà a podrìa esse diferent da f(x).
N'esempi a l'é la fonsion definìa da 

Costa fonsion a l'é tant piata ant l'orìgin che 

për minca k e donca la serie ëd Taylor associà a val 0 daspërtut e a convergg a f(x) mach për x=0.

Cand la serie ëd Taylor ëd na fonsion a convergg an n'antërval e an minca pont ëd s'antërval soa soma a l'é 'l valor ëd la fonsion, as dis che la fonsion a l'é dësvlupàbil an serie ëd Taylor con pont d'achit  ant l'antërval.

Teorema. Për che na fonsion f, derivàbil për qualsëssìa órdin ant l'antërval (a,b) dont ël pont  a aparten-a, a sia dësvlupàbil an serie ëd Taylor a venta e a-i basta che për minca  la resta  a sia infinitésima.

Da sòn a-i ven na condission suficenta për la dësvlupabilità.

Teorema. Si la fonsion f a l'é derivàbil për qualsëssìa órdin ant l'antërval (a,b) e s'a-i son doi nùmer reaj L,M taj che për qualsëssìa antregh  e për minca  a val la disugualiansa

antlora f a l'é dësvlupàbil an serie ëd Taylor ant l'antërval (a,b), për qualsëssìa pont d'achit .

Dimostrassion. La forma ëd Lagrange dla resta d'órdin n a smon



#Article 297: Fórmole ëd Taylor (130 words)


La fórmola ëd Taylor a compariss dël 1715 an Methodus incrementorum directa et inversa, ëd Brook Taylor.
Soa amportansa a l'é restà dësconossùa fin-a al 1772, cand Joseph-Louis Lagrange a l'ha dila ël fondament prinsipal dël càlcol diferensial.

Cand ël pont d'achit a l'é l'orìgin, la fórmola a la diso fórmola ëd Maclaurin.

Ch'as consìdera na fonsion f derivàbil n vire ant ël pont .
Antlora a val la fórmola ëd Taylor con resta ëd Peano, con pont d'achit :

L'adend  a l'é la resta d'órdin n ant la forma ëd Peano.
Notoma che cost adend a l'é dla forma , anté che , con .

Ël dësvlup ëd la fonsion esponensial ant l'orìgin con resta ëd Peano a l'é

Për dimostré costa fórmola, a basta fé vëdde che

visadì



#Article 298: ARPA (149 words)


ARPA a l'è l'acrònim d' Agensia Regional për la Protession Ambiental (an italian: Agenzia Regionale per la Protezione Ambientale).

Ant l'avril dël 1993 un referendum a l'ha cassà le competense dël Servissi Sanitari Nassional e dj'Unità Sanitarie Locaj ant ël camp dël contròl e dla prevension ambiental.

An costa manera a l'è creasse un veuid ëd competense, colmà dal Parlament italian për mojen ëd la Lej 61 dël 1994, ch'a l'ha fidà j'incàrich a Agensie Regionaj apòsta, deputà a la vigilansa e al contròl ambiental an àmbit local. La lej 61/94 a l'ha ëdcò istituì l'ANPA (Agensia Nassional për la Protession dl'Ambient), ancheuj ciamà APAT (Agensia per la Protession dl'Ambient e për ij servissi Técnich), con l'incàrich d'adressé e 'd coordiné le Agensie Regionaj e le Provincie Autònome. Ant j'agn ch'a son ëvnù d'apress tute le region italian-e e le provincie autònome a son dotasse ëd le pròpie Agensie.




#Article 299: Iscrission ëd Vërsèj (100 words)


Iscrission datà tra la fin dël sécol che a fa XI e l’inissi dël sécol che a fa XII.
A l’è conossùa coma ij duelant dël mosàich ëd Vërsèj e as trovava ant ël mosàich dël paviment ëd S. Maria Magior a Vërsèj. Adess a l'è ant ël Museo Leon.

As les visin a un duelant:
OLIO UI / FOL
e visin a l'àutr:
IO LIOU / FEL
As pensa che FOL a stìa për fòl e FEL për felon e che le àutre paròle a sio fòrmule màgiche.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 300: Sarament ëd Cher (136 words)


Ël Sarament ëd Cher a l'è un giurament che a fasìo ij resior dla Companìa ëd San Giors, che ant la comun-a a arpresentava la part popolar.
A l'è stàit ëscrivù da un nodar ant ël 1321 a Cher e a l'é 'l pì antich document ëscrit an piemontèis dont as conòssa la daitassion precisa.
Ël test a l'é conservà ant l'archivi comunal ëd Cher.

Cheich righe dël Sarament:

Vos domini rectores de la Compania de messer Seint Geòrç e del pòvor de Cher, el vòstr sarament serà tal: 
o jurerai al seint Dee wangere de reçer e de mantenir a bonna fai e sença engan ni döl 
le còsse, le persone e le rassoign de la Compania de tuta vòstra possença e força ...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 301: Sermon subalpin (594 words)


Ij Sermon subalpin a son ël pì amportant monument dj'inissi dla literatura piemontèisa.
A son datà tra la fin dël sécol ch'a fa XII e l'inissi del sécol che a fa XIII.
A son 22 sermon festiv, d'aotor anònim, contnù ant ël còdes D.VI.10 dla Biblioteca Nassional ëd Turin.

Ij tìtoj ëd cheich Sermon a son:

L'inissi dël sermon. As nòta sùbit che scasi tùit ij pluraj a son an -s.
Da noté ëdcò Deus (cas soget) e Deu (cas resù).

Les desmes et les primicies li Chrestien feel Deu devent doner a sainte Eglise e as preveires et pauperibus, e devez saver por quei e per quel auctorité furent trovees.
Tut premerement que Deus feist nule creature, sì fist dez ordines d'angeles.
...

L'inissi dël sermon. 
As nòta dist, che a l'é un passà lontan, che adess a esist pì nen.

Seignor frere, notre Sire dit en son Evangeli que bonaurai sun cil qui àn misericordia, quar il la troveran plenerement. Perqué dist nostre Seignor aquesta parola? Sapiai que pietà si est una de le vertuz qui munt est preciosa e acceptabel davant Deu;
...

L'inissi dël sermon. 
An cost inissi as nòta deil, che an piemontèis modern a vnirà dij.

Freres, zo dit l'Apostol, ben est ora que nos levem de dormir. Aquest soig si est en tuit l'omes qui son en aquest sevol, car tuit li omen qui vivun sunt plen de coveitise e s'adorment en lor peccai; e enperò tut zo que il cobiten tut est trespasable, tut est ... . E lo Prophete dit deil ric homes
...

L'inissi dël sermon.

Seignor, oi celebrem la sancta natività del nostre Seignor Ihesu Christ segun la carn. Or devem esgarder e perpenser en nos meesme, quan grant fo la misericordia de nostre Seignor vers hom plus que vers nuilla creatura que el feés.
...

L'inissi dël sermon.

Un eisemple direm d'un bon hom qui ot tres amìs. L'un era ric e l'autre era ric, mas non era sì ric cum era lo premer; lo terz era povre. Or quest bon hom, qui avìa questi trei amì, si era gastaldo d'un alt hom. Or aven que so ser, cui bailìa el tenea, s'irò cum lui per offensiun qu'el li avea faita.
...

L'inissi dël sermon.

Nostre Seignor apparec en la nostra forma, que el aveva criaa ex nichilo. Car aquela faitura ò el fo e est, invisible est; anc no fo hom qui la poés veeir né perpenser en qual guisa el est, ... Car quant lo seignor appela son serve, cel li respunt: Meser. Perquè? Car el se sent de menur poer e de menor riquisia.
...

N'àutr pass notaman anteressant a smon la forma pì arcàica d'afermativ piemontèis atestà:

E lo reis ia demandà: Aves tu lum? E cel respondè: Oe, doe candele.
...

L'inissi dël sermon. 
Da noté eo, da ego.

Santa Ecclesia parla a le anime feel e sì lor dit: Neire soi, mas eo soi bela, filles de Ierusalem, zo est de paz, sì cum l'albergarìa de Cedar, zo sunt tenebre, e cum sun le peil de Salomun. Ne m'esquivai per zo que eo soi neira, car lo soleil m'à eisì ennerzìa.
...

L'inissi dël sermon.

Aquesta sentenza e aquest flael, dun Christ catzé cels qui vendean e acatavan el Temple de so Pare, [...] oi en aquest iorn regnen. Zo son li hereti, qui acaten e venden les maisuns de Deu, zo sun las ecclesies, qui est una, quamvisdeu seian molte per lo munt.
...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 302: Parlament e Epìstole (163 words)


Ij Parlament e Epìstole a son quatr test datà tra la fin dël sécol che a fa XIII e l'inissi del sécol che a fa XIV.
Ij Parlament a son ij test ant la lenga dël temp, e jEpistole a son le version an latin che a fasìo da esempi për jë scolé.

Chèich righe dël prim Parlament:

Abiù in reverencia lo sò pare carissim(o) Pero degli Bonipart(e), Martin obiment(o) de figlol in tut(i) li sòi commandament(e). 
Tamt(o) è lo grand(e) bem e lo grand(e) amor che vui benegn(o) pare avì invers(o) de color che bem fam, nò ça de invers(o) di figloi 
vòstri, ch'al no rege gram paròle a devever comover de precazar gramdeza e onor e staio ai figloi vòstri.

E peui ij test ëd j'àutri tre Parlament:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici




#Article 303: Pijà ëd Pancalé (119 words)


La Pijà ëd Pancalé a l'è ant un document dël 1410, ant l'Archivi Stòrich ëd Turin.
A l'è un componiment ëd 24 vers, dn'aotor nen conossù, che a parla ëd quand (29 otóber 1410) ij Savòja a l'han pijà Pancalé aj Marchèis ëd Salusse.

Ij primi 6 vers dla Pijà:

Lo castel de Pancaler, 
Que tùit temp era fronter 

E de tute malvestai fontana, 
Per mantenir la bauzana 

E al pais de Peamont trater darmage 
Gli segnour de chel castel n'aven lor corage. 

An ël quint vers a-i è la dission PEAMONT, che a pariss për la prima vira ant la litratura (prima an latin as disìa pedemontis). 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 304: George Orwell (1073 words)


Scritor an lenga anglèisa e giornalista.
George Orwell a l'é lë stranòm dEric Arthur Blair.
A l'era nassù a Motihari, an cola ch'a l'era antlora la provinsa dël Bengala, ël 25 ëd giugn dël 1903; sò pare a l'era ampiegà a le taje e dugan-e për l'aministrassion anglèisa.
Tuta la famija a l'é peui rintrà an Anghiltèra che ël cit a l'avìa quatr agn.

Soa cariera a l'é stàita motobin varià e bon-a part dij sò scrit a son n'arfless ëd soe esperiense.

A l'avìa vagnà na borsa dë studi e a l'era andàit a studié a Eton.
Coj agn a j'ero nen piasuje e parèj dal 1922 al 1928 a l'é andàit a travajé ant la polissìa amperial indian-a an Birmania (antlora sota 'l domini britànich).
Apress un perìod ëd formassion a Mandalay, a l'é stàit assignà an vàire pòst.
An particolar, dal 1925 al 1927 a l'ha vivù a Katha, anté ch'a l'era cap gionzù ëd la polissìa amperial e andoa a l'ha ambientà un dij sò prim lìber, Burmese days, dël 1934.

Apress a l'ha chità la polissìa përchè a vorìa pì nen esse part d'un sistema opressiv.
An efet pi tard, torna an Anghiltèra, a scrivrà ch'a l'avìa passà sinch agn a fé un mësté për ël qual a l'era nen adat e a giontrà: «Sòn a l'ha contribuì a esasperé mè dësgust natural ëd tuta autorità e a duverteme j'euj an sle condission amponùe a le classe ovriere. Mia esperiensa birman-a a l'avìa sensa dùbit anluminame an sla vera natura dl'amperialism.»

Dël 1928, rintrà an Euròpa, a l'ha decidù dë sperimenté la condission proletaria: a l'ha vivù për quasi doi agn ant la miseria, fasend dij travaj ùmij ant le borgià pì pòvre ëd Paris e apress a l'ha tramudà a Londra për mostré a scòla.
Pì tard a l'ha travajà an na librarìa.

Dël 1937 a l'é andàit an Ëspagna për combate da la part dij marxista e a l'é stàit ferì.
Durant la sconda guèra mondial a l'era mèmber ëd la vardia teritorial e a l'ha travajà a la BBC.
Dël 1943 a l'é intrà al Tribune, an contribuend con na pàgina regolar ëd coment polìtich e literari, As I please.
Pì tard a l'é dventà contributor regolar a The Observer e për cost giornal a l'é andàit tanme corispondent ëspessial an Fransa e an Almagna.

Dël 1945 a l'era mòrtie soa prima fomna; pòch apress, a l'ha marià Sonia Brownell, a coj temp assistenta editorial ëd Horizon.
Ant l'invern 1948-1949, Orwell a l'é vnù malavi ëd fasson seriosa; a l'é mòrt ëd consonsion a Londra ël 21 ëd gené dël 1950.

Pì che un grand narator, Orwell a l'é stàit un grand polemista e cronista, ch'a ancarnava la cossiensa moral ëd soa generassion, ij sò afann e ij sò crussi.
Tanme romanzié, Orwell a dev tant a Charles Dickens, dont a ranvërsa l'otimism an na vision ëscarosa dël present.
A deuvra ël romanz tanme mojen ëd discussion dij problema dij sò temp.

L'essensial ëd soa cariera literaria a l'é stàit, 'me ch'a l'ha scrivù chiel-midem, consacrà a fé dla scritura polìtica n'art completa.
An efet, a scrivìa, «lòn ch'am possa al travaj a l'é tavòta ël sentiment ëd n'ingiustissia, e l'idèja ch'a venta pijé partì.»

Scond vàire crìtich, sò ver tema a l'é la peur e la soferensa dl'ànim borzoà, partagià antra egoism e angagg, vita contemplativa e ativa.
Sò sossialism democràtich a l'é contra tant al capitalism che al comunism.

Stòria ëd soe esperiense da pòver.

Stòria dël robatament ëd n'anglèis an India.
La stòria as dësrola a Katha e Orwell a descriv con në stil amer e sensa pietà ij lineament ëd na micro-socetà anglèisa constituìa da dij colonaj pien ëd pregiudissi rassista.
L'eròe prinsipal as ciama John Flory, boscaté da j'idèje anti-colonialiste, ch'as an-namora d'Elisabeth, na fomna ëd 22 agn pen-a dësbarcà e ch'a sërca n'òm.
Al prinsipi as buta con Flory, ma peui a lo chita për un sivalié dl'armèja britànica che a finiss ëdcò chiel për chitela.
Antlora chila as avzin-a torna a Flory, ma as na scapërà sburdìa apress lë scàndol ch'a fà s-ciopé la veja e gelosa morosa ëd chiel: chila-sì, na giovo birman-a, a fà irussion a la mëssa dla dumìnica e as buta a crijé e a s-cianchesse le veste për umilié Flory dnans a la comunità dij bianch radunà tuti ansema.
Rintrà a soa ca, Flory as tira na bala ant ël cheur.

La descrission fàita da Orwell an Burmese days a l'era un soget ch'a scaudava, tant che sò editor Victor Gollancz, ch'a l'avìa pen-a publicà dël 1933 Down and out in London and Paris a l'ha arfudà 'l lìber për tëmma ch'a fussa arseivù mal an Gran Brëtagna e dzortut antra j'anglèis dl'India britànica.
A la fin, apress chèiche cite modìfiche, Orwell a consignërà ël manuscrit a Harpers, ch'a lo publicrà a New York dël 1934.

Stòrie ëd gent tajà fòra da la vita normal e nen bon a adatesse a costa condission.

Descrission verista dla vita dij disocupà.

Sàtira contra l'Union Soviética, dont la publicassion a l'ha falo ven-e armonà. Cost'euvra a l'é stàita paragonà ai travaj dë Swift. A l'é na stòria ëd n'arvolussion finìa mal. J'animaj ëd na cassin-a a taparo via ij sò padron e as gestisso la fatorìa daspërlor. Ël pòst dël vej fator a l'é pijà dai crin, j'animaj pì anteligent, e sòn a dà l'andi a la stòria.

Costa sàtira d'Orwell, so darié romanz, a fà da sfond a na stòria comoventa. 1984 a l'é l'ann anté ch'as dësvlupa la stòria. Ël mond a l'é spartì an tre gran potense: Osseania, Eurasia e Estasia, tute an guèra sensa fin antra 'd lor. Dzora l'Osseania a goerna ël Partì, për mojen ëd quatr ministé dont ël podèj a l'é assolù: ël Ministé dla pas (ch'as òcupa dla guèra), ël Ministé dl'amor (ch'as òcupa dla lej e dl'órdin, quarté general dla scarosa Polissìa dël pensé), ël Ministé dla bondansa (ch'as òcupa dle scarsità) e ël Ministé dla vrità (ch'as òcupa dla propaganda). An minca stansia dzora tut ël teritòri, fin-a ant ij cess, a l'é anstalà në scren ëd television ch'a peul mai esse dëstissà e ch'a l'é 'l mojen për j'autorità ëd ten-e sota contròl minca assion, paròla, gest o pensé. An costa situassion ëscarosa as gieuga ël drama ëd Winston Smith, miraco ël darié òm viv a arviresse contra ël goern e la dutrin-a dël Partì.




#Article 305: Anel (1786 words)


As ciama anel na strutura algébrica , anté che:

J'element a,b dl'anel A as diso përmutàbij si ab=ba.
Për minca cobia d'element përmutàbij ëd n'anel a val la fórmola dël binòmi.
Nanel comutativ a l'é n'anel anté che la multiplicassion a l'é comutativa:  për tuti j'.

Nanel con unità a l'é n'anel anté ch'a-i é n'element, ëd sòlit denotà 1 o , ch'a l'é element identità për ël prodot, visadì  për minca .
An d'àutre paròle, n'anel con unità a l'é n'anel anté che  a l'é un monòid.

Ch'as consìdera n'anel A.
Da la definission as peulo dimostresse vàire propietà elementar.

An efet,  e .
Dagià che (A,+) a l'é në strop, as peul gavesse  da minca banda dla prima equassion e  da minca banda dla sconda e oten-e la conclusion vorsùa.

An efet, .

An efet, an dovrand la propietà distributiva, (na)b=(a+a+...+a)b=ab+ab+...+ab=n(ab).
Ant l'istessa manera, a(nb)=a(b+b+...+b)=ab+ab+...+ab=n(ab).

An efet, x(y-z)=x[y+(-z)]=xy+x(-z)=xy+(-xz)=xy-xz.
Ant l'istessa manera, (x-y)z=[x+(-y)]z=xz+(-y)z=xz+(-yz)=xz-yz.

A l'é possìbil che an n'anel con unità , ma ant ës cas-sì da le propietà sì-dzora a-i ven che .
An efet, pijà qualsëssìa , i l'oma che .

Un sot-ansem B ëd n'anel A as dis stàbil, o sarà, si  për qualsëssìa .
Un sot-anel d'A a l'é 'n sot-ansem ëstàbil d'A ch'a sia ëdcò chiel n'anel, dotà dj'operassion d'A.

Condission necessaria e bastèivola përchè un sot-ansem B d'A a na sia un sot-anel e l'é che  e  për minca .
Na condission equivalenta a l'é che  e  për minca .

Minca sot-anel ëd n'anel comutativ a l'é 'dcò chiel comutativ.

Ch'as consìdera na famija nen veuida  d'anej.
Lanel prodot diret a l'é otnù dal prodot cartesian  an definend j'operassion për componente:

Ël zero dl'anel prodot a l'é l'element definì da , për minca  e l'opòst -a ëd l'element  a l'é definì da (-a)(i)=-a(i) për minca .
Da costa definission a-i ven, an particolar, che R a l'é comutativ si e mach si minca  a-l l'é.
Si tuti j'anej ëd la famija a l'han n'unità, antlora ëdcò ël prodot diret a-l l'ha: a l'é l'element dont tute le componente a son l'unità ant ël fator corëspondent.

Si për minca  i pijoma un sot-anel  d', i otnoma un sot-anel  dël prodot diret.

An n'anel A, n'element x diferent da  as dis divisor ëd zero a snistra s'a esist n'element y an A, diferent da  tal che .
Ant l'istessa manera as definisso ij divisor ëd zero a drita.
Noté che si x a l'é divisor ëd zero a snistra, e  a l'é tal che , antlora y a l'é divisor ëd zero a drita.

As dis che an n'anel a val ël prinsipi d'anulament dël prodot si l'ùnica manera për un prodot d'esse  a l'é che almanch un dij doi fator a sia , visadì ch'a-i sio pa ëd divisor ëd zero.

Propietà. An n'anel A a valo le laj ëd simplificassion dël prodot si e mach si a-i son nen ëd divisor ëd zero.

Dimostrassion. Si an A a-i son ëd divisor ëd zero, ch'as consìdero doi element x e y diferent da  taj che .
Antlora , ma .
Ant l'istessa manera as fa vëdde che ël prodot as peul nen simplifichesse a drita.
Për l'anvers, suponoma che ël prodot a sia nen simplificàbil a snistra (l'istess rasonament as fa s'a l'é nen simplificàbil a drita).
Antlora a-i son d'element , con  e , taj che xy=xz.
A-i na ven che  e donca ch'a-i son ëd divisor ëd zero.

Armarché che dì che n'anel A a l'ha pa 'd divisor ëd zero a l'é l'istess che dì che  a l'é 'n sot-semistrop dël semistrop .

N'anel comutativ sensa divisor ëd zero as dis domini d'antegrità.

Consideroma n'anel A e n'element .
A peul desse ch'a esisto dij nùmer naturaj positiv n taj che .
Ant ës cas-sì, ël pì cit ëd costi nùmer a l'é dit caraterìstica d'x.
S'a-i é gnun nùmer parèj, as dis che x a l'ha caraterìstica zero (o infinìa).

La caraterìstica 'd n'anel A a l'é, s'a esist, ël pì cit nùmer natural positiv N tal che  për tuti j'.
S'un nùmer parèj a esist nen, antlora as dis che la caraterìstica d'A a l'é zero (o infinìa).

Propietà.
An n'anel con unità, la caraterìstica dl'anel a l'é cola 'd soa unità.

Dimostrassion.
Si la caraterìstica d' a l'é m0, pijà un qualsëssìa  i l'oma

Si nopà la caraterìstica d' a l'é zero, antlora cola d'A a peul nen esse positiva, e donca a l'é zero 'dcò chila.

Propietà.
An n'anel, tuti j'element ch'a son nen divisor ëd zero a l'han la midema caraterìstica.

Dimostrassion.
Consideroma d'element x e y ch'a sio nen divisor ëd zero e foma l'ipòtesi che la caraterìstica d'x a sia m0.
Antlora: .
Dagià che x a l'é nen divisor ëd zero, a dev esse ; donca la caraterìstica d'y a l'é positiva e a l'é al màssim cola d'x.
An baratand ël ròl d'x e y i otnoma che soe caraterìstiche a son j'istesse.

Un sot-anel I ëd n'anel A a l'é dit ideal ësnistr si ; a l'é dit ideal drit si .
N'ideal ch'a sia tant ësnistr che drit a l'é ciamà ideal bilateral, o bele mach ideal (ant j'anej comutativ, ideaj snistr, drit e bilateraj a son l'istess).
An minca anel, l'ideal nul  e A midem a son d'ideaj bilateraj, dit ideaj banaj; j'àutri ideaj, s'a-i na son, a son dit pròpi.
N'ideal (snistr, drit o bilateral) d'A a l'é ëdcò ideal (snistr, drit o bilateral) ëd minca sot-anel B d'A ch'a lo conten-a.
J'deaj bilateraj a l'han an teorìa dj'anej un ròl parèj ëd col dij sot-ëstrop normaj an teorìa djë strop.

Propietà. Si n'anel A a l'ha n'unità, costa a aparten a gnun ideal pròpi dl'anel.

Dimostrassion. Si l'unità a sta an n'ideal I, për minca  i l'oma .

N'ideal M ëd n'anel A a l'é dit massimal si  e a-i é gnun ideal U tal che .
Për esempi, j'ideaj massimaj ëd  a son j'ansem dij mùltipl ëd chèich nùmer prim.

Ant l'anel  dle fonsion continue da l'antërval [0,1] ant ij reaj, l'ideal , anté che , a l'é massimal.
Pr'ës-ciaré sòn, pijoma n'ideal U ch'a conten-a ëd fasson pròpia M e na fonsion .
Antlora, .
D'àutra part,  e donca la fonsion costanta α, diferensa ëd g(x) e h(x), a l'é an U.
A-i na ven che  e U=R.
As peul mostresse che tuti j'ideaj massimaj d'R a son ëd cost tipo.

Pijà n'ideal I ëd n'anel A e n'element , dagià che (I,+) a l'é 'n sot-ëstrop d'(A,+) as peul consideresse ël cossient A/I.
Ansima a cost cossient, ëdcò la multiplicassion as definiss ëd fasson natural an butand (a+I)(b+I)=ab+I e A/I a arzulta esse n'anel, dit anel cossient.
Armarché che sa definission ëd prodot a veul nen dì che l'ansem dij prodot  a sia l'ansem ab+I, dagià che an general a val mach l'anclusion

Për dimostré costa relassion a basta noté che, pijà qualsëssìa  i l'oma

Si A a l'é comutativ, ëdcò A/I a-l l'é.

Ch'as consìdera na relassion d'equivalensa  ansima a n'anel A e foma l'ipòtesi che  a sia compatìbil rëspet a j'operassion, visadì:

As peulo antlora definì d'operassion ëd soma e prodot ansima al cossient  përparèj:

Con coste operassion,  a ven a esse n'anel, ciamà anel cossient d'A rëspet a .
Si A a l'é comutativ, ëdcò  a-l l'é; si A a l'ha n'unità , antlora ëdcò  a-l l'ha e costa-sì a l'é .

Le doe costrussion a arzulto esse equivalente.
An efet, a val la propietà sì-dapress.

Propietà. Na relassion d'equivalensa σ a l'é compatìbil con j'operassion si e mach si la partission ch'a detèrmina a l'é cola dij lateraj ëd n'ideal bilateral.

Dimostrassion. Dàita σ compatìbil, i l'oma che

e  a l'é n'ideal bilateral dont le class ëd σ a son ij lateraj.
Viceversa, dàit n'ideal bilateral I, la relassion

a l'é na relassion d'equivalensa compatìbil con j'operassion.
Le fonsion  a son anverse un-a dl'àutra.

Considerà j'anej A e A', un morfism (o omomorfism) d'anej antra A e A' a l'é na fonsion  ch'a conserva j'operassion, visadì

për minca .
Un morfism surietiv as dis ëdcò epimorfism e un morfism inietiv monomorfism.

Si A,B,C a son d'anej e  a son ëd morfism, antlora soa composission  a l'é 'n morfism.

La nos d'f a l'é .
As trata 'd n'ideal.
An efet, a l'é la nos d'un morfism dë strop, donca a l'é 'n sot-ëstrop d'A.
An dzorpì, për tuti j' e tuti ij ,

donca sia ab che ba a stan an kerf.

Dimostrassion. Ël sot-ansem f(B) a l'é 'n sot-ëstrop d'A', dagià che f a l'é ëdco 'n morfism dë strop.
Pijà peui , i l'oma che .

Dimostrassion. I l'oma che  a l'é 'n sot-ëstrop d'A.
An dzorpì, pijà , i l'oma  e donca .

Dimostrassion. A basta armarché che ant ës cas-sì f(x)f(y)=f(xy)=f(yx)=f(y)f(x).

Dimostrassion.
S'i pijoma qualsëssìa  e  con f(a)=a', i l'oma che .

Dimostrassion. Pijà  e  con f(a)=a', i l'oma  e donca  a l'é unità an A'.
Si  a l'é anvertìbil, con anvers , a-i ven che  e donca  a l'é l'anvers d'f(a).

Dimostrassion. Butoma che I a sia n'ideal ësnistr d'A (istess rasonament s'as trata ëd n'ideal drit o bilateral). Pijoma  për fé vëdde che . Antlora a-i é  con f(y)=x. Parèj, .

Dimostrassion. Për ël cas ëd n'ideal ësnistr (l'istess a val për n'ideal drit o bilateral), pijoma .
Antlora  e donca .

Un morfism d'anej ch'a l'é na bijession a l'é dit isomorfism e ij doi anej isomorf.
A-i na ven che n'isomorfism a conserva ëdcò (cand ch'a-i son) l'unità e j'anvers, visadì

La relassion d'isomorfism  antra anej a l'é na relassion d'equivalensa.

Ch'as pija un morfism antra anej  e n'ideal I d'A.
Butoma che .
Antlora a-i é 'n morfism d'anej  tal che g(a+I)=f(a) për tuti j'.

An efet, g a l'é bin definì e a l'é un morfism dë strop, dagià che f a-l l'é.
Për la multiplicassion, i l'oma

A-i na ven che minca omomorfism antra anej  a peul decomponse tanme  anté che:

An particolar, armarcoma che:

Cosideroma n'anel A.
Për minca  ch'as consìdera la fonsion  definìa an butand , ciamà multiplicassion a snistra për a.
As agiss d'un morfism dlë strop abelian (A,+):

An sa manera i l'oma definì na fonsion f da a l'anel dj'endomorfism ëd lë strop abelian (A,+).
Costa-sì a l'é 'n morfism d'anej:

La nos d'ës morfism a l'é , visadì l'anulator snistr d'A.

Ant ël cas A a l'abia n'unità , dagià che , cost morfism a l'é 'n monomorifsm.
Donca A a resta isomorf a l'anel dle multiplicassion a snistra.
Parèj i l'oma otnù che minca anel con unità a l'é isomorf a n'anel d'endomorfism ëd sò strop abelian aditiv.




#Article 306: Euclid (1200 words)


Euclid a l'era ën matemàtich, nassù dël 323 aGC e mòrt dël 285 aGC.
A l'ha travajà e mostrà a Lissandria dantorn a la fin dël IV sécol aGC, vers la fin dël perìod elénich e l'ancamin ëd col elenista (o lissandrin).
A l'é 'l fondador dla scòla matemàtica ëd Lissandria.

Për tanti sécoj la geometrìa a l'é identificasse con sò travaj an sla geometrìa pian-a e sòlida.
Caraterìstica essensial an soa euvra a son le costrussion geométriche anté che minca neuva plancia a l'é antrodovùa con dle régole për fabrichela.
A l'ha dësvlupà la teorìa dle còniche.
Giamblich a j'atribuiss un tentativ ëd definì ël concet ëd nùmer tanme na colession d'unità.

Dij detaj ëd la vita d'Euclid as sa pòch o gnente. A l'é belfé ch'a l'abia arseivù sò prima anstrussion matemàtica a Atene dai dissìpoj ëd Platon e ch'a sia stàit ciamà a mostré a Lissandria da Tolomé I Soter (ch'a l'ha regnà dal 323 aGC al 285 aGC).

A l'é stàit magìster ëd Tolomé II Filadelf. As conta che na vira Tolomé a l'abia ciamaje s'a-i era na manera ëd rende sempie le dimostrassion dla geometrìa e Euclid a l'abia rësponduje che an matemàtica a-i é pa na stra fàita apòsta pr'ij re.

L'anteresse prinsipal d'Euclid a l'era vers la matemàtica pura.
Stobeo a conta che un monsù ch'a l'avìa ancaminà a studié con chiel la geometrìa, na vira amprendù sò prim teorema a l'abia ciamaje: «Cò i n'avrai cand i l'avrai amprendù tut sòn?».
Euclid a l'ha antlora ciamà sò s-ciav e a l'ha dije: «Daje na monedin-a, përchè chiel-sì a l'ha damanca ëd guadagné cheicòs da lòn ch'a amprend.»

Antra ij sò arzultà, Euclid a l'ha dimostrà ch'a-i son infinì nùmer prim.

Euclid a l'é un dj'autor pì lesù dla stòria dl'umanità.
L'edission completa ëd soe euvre goernà a l'é cola soagnà da I.L. Heiberg e H. Menge: Euclidis opera omnia (Lipsia, 1883-1916).

JElement a son la ciadeuvra d'Euclid. Cost'euvra a l'é formà da tërdes lìber.
A-i në j'é peui d'àutri doi ch'a conten-o d'àutri arzultà ëd geometrìa sòlida, ma a son d'autor posterior: col ch'a fa XIV a l'é stàit ëscrivù da Ipsicle ant lë II sécol aGC; col ch'a fa XV, almanch an part, a l'é euvra dël VI sécol d'un dissìpol d'Isidòr ëd Milet.

La còpia pì veja ch'a sia rivane a l'é anviron dël 1000 e a l'é conservà a la Biblioteca vatican-a.
Durant l'età ëd mes e l'arnassensa a-i é staje un përfond d'edission ëd jElement an latin, an àrabo e ant le lenghe europenghe.

A jElement a armonta ël métod ipotétich-dedutiv an matemàtica.
A son na fondassion ëd la matemàtica tanme na teorìa sientìfica, an definend ëd fasson esplìcita j'ent ëd la teorìa (tanme sercc, àngoj drit, rete paralele e via fòrt) an fonsion ëd pòchi ent fondamentaj (tanme pont, rete, pian, che tutun a son antroduvù për mojen ëd definission tautològiche o ëd frase ilustrative) e an fasend na lista dj'afermassion ansima a costi ent ch'a devo esse acetà sensa dimostrassion.

Ant ël prim lìber djElement a-i son sinch ëd costi postulà.
Tuta àutra afermassion ch'a rësguarda j'ent geométrich a peul e a dev esse acetà mach s'a-i n'a-i é na dimostrassion.
Dle definission a son ësmonùe a l'ancamin ëd minca lìber.

Ant ij prim quatr lìber djElement a son cujì ij teorema prinsipaj ëd geometrìa pian-a: ël prim lìber a conten la teorìa dl'ugualiansa e dl'equivalensa dij polìgon; lë scond, motobin curt, a trata l'ansidita àlgebra geométrica (conforma a la terminologìa ëd Zeuthen); ant ël ters a-i son le propietà dël sercc e ant ël quart cole dij polìgon regolar.

Ël quint lìber e ël sest a conten-o la teorìa dle proporsion (ch'a armontava a Eudòss) spantià a le grandësse incomensuràbij; ij lìber dal set al neuv a trato d'aritmética an forma geométrica; ël lìber des, ël pì longh ëd tuti, as òcupa dj'incomensuràbij, dësvlupand j'arzultà ëd Teetet; ij tre darié a trato dla geometrìa sòlida.

Antra ij vàire tipo ëd dimostrassion che Euclid a deuvra, a-i son la dimostrassion për assurd (miraco d'adoss eleàtica), cola për esauriment, e la dimostrassion gràfica.

A l'é un-a dj'euvre pì amportante d'òtica antica.
A trata dla vision direta.
L'euvra a l'é rivane an lenga greca an doe version.
La prima a l'é soagnà e comentà da Teon lissandrin ant ël III sécol aGC, ma as sa nen quant a sia fidela al test originari.
La sconda, ch'a smija pì gënita, a l'é stàita artrovà mach an dij temp recent.

La nossion fondamental ëd la teorìa a l'é cola d'àngol visiv, visadì n'àngol formà dai doi raj visuaj ch'a passo për j'estrem dël segment considerà e ch'a arpresenta na grandëssa real.
Ij raj visuaj che a parto an linia reta da l'euj a formo un còno visiv e a son arpresentà ëd fasson matemàtica coma dle semirete.
A l'anterior dël còno as admët na distribussion discreta dij raj visuaj, an nùmer finì.
Donca a-i é ëdcò n'àngol visiv mìnim, sota 'l qual gnente as peul ës-ciairesse.
Euclid as buta donca da la part ëd la teorìa emissionista dla përcession visiva.

J'ipòtesi dla teorìa a fortisso dle corëspondense sempie antra le përcession visive e ij fass ëd raj visuaj ch'a colpisso j'oget ës-ciairà, an arduvend an particolar la grandëssa aparenta dj'oget a soa grandëssa angolar.

Stabilenda na filonghera ëd sinquanteut teorema, a mostra coma ëdcò le përcession visive a peulo esse analisà con ël métod sientìfich (lòn ch'a ven a esse assè belfé, dagià che da la mira ëd soa strutura anterna la teorìa a peul esse considerà na branca dla geometrìa).

Prima d'ancaminé con j'enonsià e le dimostrassion dij teorema ëd l'òtica, andasend dapress a l'istessa costrussion metodològica djElement, Euclid a fortiss set premësse.
Le prime doe premësse a definisso j'utiss ëd sò model, j'àutre sinch a fisso le régole operative.

Visadì, ij raj a së spantio ëd fasson radial e leugn quant as veul.

'Me conseguensa dla prima premëssa as definiss che la figura ch'a deriva da la distribussion dij raj visiv a l'é un còno

Sòn a smija esse na diciairassion da part d'Euclid d'adesion a la teorìa emissionista dla përcession visiva.

As fortiss che la dimension aparenta dj'oget a dipend da l'àngol visiv.

Se doe premësse a pòstulo che lë stim ëd la posission relativa dj'oget a dipend da la posission dij raj ch'a formo l'àngol visiv.

A fortiss che l'arzolussion visiva a dipend da la quantità d'àngoj sota la qual a së s-ciàira la còsa.

Ëd cost'euvra a l'é rivane mach na tradussion àraba, dëscoatà a Paris e publicà da Woepcke dël 1851.

Ël tipo ëd problema tratà a l'é col dë spartì na plancia assignà (për esempi un triàngol, un paralelograma, un quadrilàter, un sercc, o na plancia delimità da n'arch ëd sercc e doe linie rete) për mojen d'un-a o pì linie rete, an part uguaj o ch'a l'han un rapòrt prefissà l'un-a con l'àutra o con d'àree assignà.

Euvra an quatr lìber, sità da Apolòni, Archimede e Pap.

Euclid a ciama ancor le còniche son sò vej nòm: session d'un còno a àngol drit, a àngol mocc, a àngol aùss.
A l'é stàit Apolòni ch'a l'ha daje ij nòm ëd paràbola, ipérbol, eliss.




#Article 307: Galen (1546 words)


Galen (Γαληνός, Galēnos an grech antich; Galenus an latin) a l'era un médich dl'antichità, nassù a Pérghem (al di d'ancheuj Bergama, an Turchìa), anviron dël 129 e mòrt a Roma (o miraco an Sicilia) anviron dël 200-216 d.G.C.
Dle vire a l'é ciamà Clàudi Galen (Claudius Galenus), ma ël cognòm Clàudi a l'ha pa d'atestassion e a l'é dovù a n'eror djë studios arnassimentaj.

Fieul d'un matemàtich, a l'ancamin a l'ha coltivà la filosofìa, për peui adressesse a la medzin-a a parte dal 146.
Doi agn apress a l'é andàit a Smirne pr'ëscoté le lession ëd Pélop, un médich arnomà, e a l'ha ancor aprofondì lë studi a Corint, an Fenicia e an Palestin-a; a la fin a l'ha visità l'avosà scòla médica 'd Lissandria.
A vintessinch agn a travajava già, prima a Pérghem tanme sirògich dij gladiator, peui a Roma, anté che an pressa a l'ha vagnasse na riputassion ëd diagnòstich e a l'é vnù amis ëd chèidun dij pì àut fonsionari dlë stat, dont ël cónsol Bétus e ël futur amperador Sever.
Vàire ëd costi përsonage altolocà a andasìo a soe lession e a soe dimostrassion.
Rintrà a Pérghem dël 166 pr'ëscapé a n'epidemìa ëd pest s-ciopà a Roma (dont chiel midem a conta che ij còrp dij malavi a j'ero socrolà da na toss rabiosa, as ampinìo 'd brosse e sò fijà a spussava), a l'é stàit tòst ciamà torna andaré për compagné l'amperador March Aureli ant la spedission contra ij marcomann; chiel a l'é però riussì a filessla e a fesse assigné al servissi përsonal dël giovo Còmod, fieul ëd March Aureli, e a l'é stabilisse torna a Roma.
I conossoma pa vàire d'àutri detaj ëd soa vita.
A smija ch'a fussa a Roma durant ël feu dël 191, cand vàire ëd soe euvre a son andàite brusà, e a fasìa ancor lession al temp ëd l'amperador Pertinas.

Galen a l'é stàit sempe na përsonalità an vista, nen mach për soa vajantisa fòra 'd discussion, ma ëdcò për sò adret travaj ëd propaganda përsonal e për le brusche polémiche con ij colega.
Chiel a fasìa part ëd gnun-a scòla an particolar, ma da na mira filosòfica a preferìa l'aristotelism.

A l'é stàit autor d'apopré 500 tratà scrivù an grech e ëd chiel as conòsso ij tìtoj ëd 153 euvre, bon-a part rivà fin-a al di d'ancheuj, ëdcò an tradussion latin-e o àrabe.
Chiel-midem a l'ha compilà na lista pistin-a dij sò travaj (A propòsit ëd mie euvre auténtiche), an arvendicand ëdcò ëd test che, coma a conta chiel, a l'avìa consignà a d'amis e anlev sota forma ëd nòte sensa buteje sò nòm e che d'àutri a j'ero atribuisse a lor, con omission, gionte o cambiament.
Scasi tuti ij sò scrit a j'ero andàit ëspërdù an Euròpa ossidental apress la division dl'amper roman.
Tutun a son ëstàit virà an àrabo e anviron dël sécol ch'a fa XI ël Methodus medendi e lArs parva (ciamà ëdcò Microtegni) a son ëstàit arcostruì an version latin-e da sorgiss àrabe.
Dël sécol ch'a fa XV ël cànone ëd Galen a l'é stàit completà da jë scolar umanista.

Soa atività dë studios a l'é stàita motobin granda e dij sò travaj nen médich an na resta na frassion assè cita.
A l'ha scrivù dë studi filosòfich (A propòsit ëd mie euvre auténtiche a massion-a 124 tratà ëd filosofìa pura, dont dij coment a le Categorìe e a jAnalìtich d'Aristòtil e al Timeo e al Filebo ëd Platon), retòrich, gramaticaj, e a l'ha spantià soa conossensa ant un përfond ëd setor dla medzin-a.
A l'ha scrivù sinch tratà an sla comedia antica ch'a son andàit ëspërdù.
A l'é angagiasse ant la spiegassion d'euvre ipocràtiche, a l'é ocupasse ëd notomìa e fisiologìa (A propòsit dla notomìa pràtica), polissìa, dietética, farmacologìa, patologìa, diagnòstica.
Për contra, sò anteresse për chirurgìa e ginecologìa a l'é stàit pì cit.

A diferensa dla pì part dij siensià lissandrin, Galen a l'ha sempe praticà la profession, an dispresiand pa l'aspet aplicativ e professional dël savèj teòrich.
Cost ategiament a l'ha concorù a la riqualificassion dla pràtica médica, an slontanandla da cola ch'a l'era mach l'arserca dla terapìa.
Sòn a implicava che për ël dotor a-i era damanca ëd conòsse bin j'arzultà sientìfich e teòrich, sia ant ël camp notòmich e fisològich che an col lògich e filosòfich.

Për ëd sécoj Galen, ël médich pì avosà dij temp antich apress Ipòcrat e ël cò dla medzin-a antica, a l'é stàit n'autorità sia médica che filosòfica.
Tradussion latin-e dij sò test a j'ero studià ant le scòle médiche fin-a a l'ancamin dël sécol ch'a fa XIX.
Galen a arpresenta na sìntesi original ëd tuta l'arserca médica precedenta, dont a dëscut ëd fasson minussiosa le vàire teorìe.
Chiel-midem a arconòssìa sò débit vers Ipòcrat e vers ij notomista lissandrin.
An chiel as ancròsio vàire esperiense colturaj: la teorìa platònica ëd l'ànima e dla divinità tanme organisatris ëd la natura; la dutrin-a aristotélica dle càuse (an giontand-ne na quinta, cola modal, ma an dasend pì amportansa a cola final, a la qual tute j'àutre a son subordinà); la spiegassion clìnica dij temperament (ëd rèis ipocràtica) ch'a l'é butà an sël cont ëd la prevalensa dij quatr umor (lìquid orgànich): afel nèir, afel giàun, flegma e sangh, ch'a corëspondo ai quatr element e a le quatr qualità dla tradission eleàtica (tèra-sòlid, eva-lìquid, aria-frèid, feu-càud).
Minca fonsion orgànica, scond Galen, a l'ha la propietà dl'atrassion e dl'arpossament, për mojen dle quaj as forma l'unità ëd qualsëssìa natura; minca fonsion a l'é fàita parte dal calor ëspòtich ch'as treuva ant ël cheur.
A-i peui në spìrit psìchich ch'a régola le fonsion animaj (sensassion e moviment volontari).
La terapìa a l'era concepìa tanme n'arcuperassion dl'echilibri dj'umor; contra la dutrin-a ipocràtica a j'ero dzortut sotlignà j'alterassion dij sìngoj òrgo.
Tut sòn a dipendìa da soa concession orgànica dël còrp, conforma a la qual minca part a peul esse capìa mach coma fonsion dël tut.

Sò métod a tend a dé a la siensa médica na strutura rassional, fondà an sël process dimostrativ, ma sensa dësmentié l'anvestigassion empìrica.
La dimostrassion a l'é tal përchè a arpòrta na còsa ai sò element prim, ch'a resto voajant a la sensassion o a l'antëlet, e a na s-ciairiss le liure causaj.

Soe arserche an notomìa a son ëstàite le mej ëd l'antichità për soa completëssa e precision.
An antroduvand la dissession an sj'animaj (sumie, crave e crin), Galen a l'ha anandià lë studi comparà dij nerv e dij mùscoj, dla condussion nervosa e dla contrassion muscolar, dont a l'ha fàit la distinsion ëd soa dobia fonsion, volontaria e involontaria.
A l'ha spiegà la sircolassion dël sangh coma prodovùa da lë spìrit vital.
Ël sangh a traspòrta le sostanse nuritive surbìe da lë stòmi e da l'antestin fin, peui trasformà dai condot biliar e a la fin dovrà a la periferìa për la chërsùa, l'alimentassion e l'atività.

Soe arserche an fisiologìa a son ëstàite arvolussionarie.
A l'ha descrivù ël cheur con ij sò tre seuli ëd fibre e soe vàlvole e a l'ha armarcà che la sostansa cardìaca a l'avìa ëd caraterìstiche diferente da cola d'un mùscol ordinari.
Un-a ëd soe contribussion pì grande a l'é d'avèj fàit vëdde che j'arterie a conten-o 'd sangh e nen d'aria, tanme la scòla lissandrin-a a l'avìa mostrà për pi che quatsent agn.
'Me ch'a l'ha sot-lignà Harvey, Galen a l'é andàit davzin a comprende ël prinsipi dla sircolassion minor.
A conossìa ëdcò l'usage dla canëtta.
Galen a l'ha ëdcò analisà diverse maladìe, dont l'insuficensa ëd cheur, ël diabete, la cioca dël fìdich, la polmonìa, la plevrite, la mal ëd san Gioann, antërpretà a parte da 'd fator umoraj; amportante a son ëstàite soe spiegassion dij quàder clìnich ëd le maladìe psìchiche (isterìa, malinconìa e manìe), sempe an fonsion ëd na precisa sorgiss orgànica (alterassion dij vàire umor).
A l'ha studià j'aspet fisològich dij sens e la fonsion dlë sperma e dle secression vaginaj, an arlevand ël ròl ëd j'umor për ël dësvlup dij caràter sessuaj scondari.

Antra ij sò eror, a-i era la teorìa che ant ël cheur a-i fusso dij cit përtus a travers dij quaj na part ëd sangh a passava dal ventrìcol drit a col ësnistr.

Da banda ëd sò travaj médich, Galen a l'ha un pòst assè anteressant ant la stòria dla religion e dla filosofìa.
A chërdìa ant un Dé creator suprem ëd l'univers an tute soe part.
A l'avìa fissasse ël but ëd dimostré che j'òrgo dël còrp a j'ero an na relassion tant përfeta con soa fonsion ch'a l'era impossìbil anmaginé na mej organisassion.
Parèj, dapress ël prinsipi aristotélich che la natura a fa gnente ch'a serva nen, a l'ha dësvlupà ël problema dle càuse finaj.

An vàire passage dij sò travaj Galen a massion-a giudaism e cristianésim, ma sensa tròpa amirassion.
A acetava le laj naturaj ëd la filosofìa stòica, ma a arfudava soe conseguensa astrològiche.

As consìdera che Galen a l'abia avù chèich anfluss an sël dësvlup ëd la lògica.
An efet chiel as limitava a aceté le dutrin-e peripatétiche dij sò temp, ma a l'ha avù 'n ròl ëd trasmetitor ëd coste dutrin-e për mojen dij sò travaj médich, ch'a j'ero motobin lesù ant l'età 'd mes e che donca a l'han avù n'anfluensa an sij métod e la filosofìa scolàstich.




#Article 308: Averoé (1239 words)


Filòsof, siensià e giurista.
Averoé (Abu-Walid Muḥammad ibn-Ahmad ibn-Muḥammad Ibn-Rushd) a l'era nassù a Còrdoba (Spagna) dël 1126.
A vnisìa da na famija ilustr e a l'avìa studià drit, medzin-a, filosofìa greca e astronomìa.
Mersì a l'apògg d'Ibn Ţufail a l'é intrà a la cort almohadita dël prinsi Yûsuf, avosà për sò agiut al savèj, a Marrakech.

Mersì a Yûsuf, antra 'l 1163 e ël 1184 a l'ha tnù vàire ufissi pùblich për cont dël calif almohad a Sivilia e a Còrdoba e a l'é stàit giùdes e médich ëd cort, tant che chiel as lamentava che ij sò viage për travaj a-j lassavo pòch temp pr'ëstudié, dagià che antratant a scrivìa soe euvre filosòfiche.

Ël sucessor d'Yûsuf, al-Mansûr, a l'ancamin a l'é stàit bin dispòst ant ij sò confront, ma vers ël 1195, miraco për ëd rason polìtiche, Averoé a l'é stàit mandà an esili an ampërzonand-lo a Elisâna, davzin a Còrdoba, soe euvre a son ëstàite condanà e a l'han proibì dë studié soa filosofìa.
Pòch anans a soa mòrt a l'é stàit riabilità e acetà a cort.
A l'é mòrt a Marrakech dël 1198.

Averoé a l'é arnomà për ij sò vàire coment dzora Aristòtil, ch'a son ëvnùit a conossensa dij latin dòp ël 1230.
A disìa che la dutrin-a d'Aristòtil a coincid con la vrità pì àuta e d'Aristòtil a vorìa esse l'antërpret autèntich.
Për sòn, ij filòsof ëd l'Età ëd mes, ch'a lo apressiavo fòrt, a lo consideravo ël comentator për ecelensa.
Ij sò coment a son ëstàit virà an lenga latin-a dël sécol ch'a fa XIII e a son ëstàit gionzù ant le grande edission an stampa d'Aristòtil dij sécoj XV e XVI, lòn ch'a l'ha giutà lë spantiesse ëd sò pensé.

A nojàutri a son rivane tre tipo ëd comentari: ël Grand coment (apress ël 1180) anté ch'a spiega fras për fras la Metafìsica d'Aristòtil; ël Mojen, andoa as lìmita a dé na spiegassion complessiva dël test ëd lOrganon, ëd la Fìsica e dla Metafìsica; e ël Cit coment o Paràfrasi (1169-1178) andoa a smon un resumé dël test d'Aristòtil, sensa arportelo.
Nen avenda a disposission la Polìtica d'Aristòtil, a l'ha comentà la Repùblica ëd Platon.
A-i é gnun comentari an sla Stòria dj'animaj.

Antra ij sò scrit originaj a venta arcordé: La distrussion dla distrussion (na difèisa dla filosofìa da j'atach ch'a l'avìa portaje al-Ghazālī) e An sla sostansa dël mond, ch'a trato dl'union dl'antëlet ativ con l'òm; ij tratà teològich Esposission dij métod ëd dimostrassion ch'a rësguardo ij dògma dla religion e Tratà decisiv e esposission dla convergensa ch'a-i é antra la laj religiosa e la filosofìa.
A l'ha ëdcò scrivù na granda euvra médica conossùa an Euròpa con ël nòm ëd Coliget, da l'àrabo al-Kuliyyāt (Lìber dle generalità), dij tratà ëd giurisprudensa, ëd gramàtica e d'astronomìa.

A l'era stàit sospetà d'esse autor dël Tratà dij tre ampostor.

An comentand Aristòtil, Averoé a ven a esse an contrast con le posission teològiche mussulman-e ortodòsse, an manera ancor pì frapanta che Avicënna.
An vorend resté fidel sia a j'esigense dl'arserca filosòfica rassional, che chiel a identificava con j'arzultà dl'aristotelism, sia a l'islam, Averoé a l'é stàit ëmnà a afronté ël problema dij raport antra filosofìa e religion: për tant temp a l'é stàit considerà tanme un sostnidor ëd la teorìa dla dobia vrità (l'ansidit averoism), ma an efet costa dutrin-a as treuva nen an soe euvre.
Chiel an efet a fortiss ch'a-i é mach na vrità, cola dij filòsof, dagià che costi a veulo sempe dle dimostrassion rigorose.
Nopà ij teòlogh as contento ëd rasonament probàbij, ëd tipo dialétich, antant che la pì part dla gent as contenta ëd discors esortativ, retòrich, parèj ëd coj dël Coran.
Ëdcò ij filòsof, parèj dij teòlogh e ëd tuti ij fidej, a devo fé ij cont con ël Coran, ma a devo antërpretelo an manerà adatà a soa comprension, visadì an preferend le dimostrassion filosòfiche.
Sòn a-j përmet ëd fortì na granda stima për la religion e al midem temp d'arvendiché l'autonomìa dl'arserca filosòfica.
Costa posission, ch'a l'avrà grand séghit ant la filosofìa moderna, a finiss për proclamé nen mach l'autonomìa, ma ëdcò la superiorità dla filosofìa an sla teologìa, e a la finitiva ëdcò an sla fé, dagià che a buta la rason filosòfica tanme darié àrbiter ëd l'antërpretassion dij contnù dla fé a livel sientìfich.

Averoé a l'é contra la teorìa d'Avicënna dla creassion o emanassion dël mond da Dé: për chiel ël mond a l'é etern, parèj dla materia pensà tanme pura indeterminassion ch'a conten an ambrion tute le forme.
A aceta nen la distinsion avicenian-a d'essensa e esistensa, an giudicand che la composission ëd potensa e at a basta daspërchila a diferensié le creature da Dé, ch'a l'é at pur.
A diferensa da l'antërpretassion neo-platònica, arpijà da Avicënna, a fortiss ëdcò che tut a l'ha soa sorgiss da Dé ëd fasson direta, sensa la mediassion dj'anteligense e dj'ànime celeste, ch'a son ëdcò lor creà un-a pr'un-a da Dé.
An dzorpì, a arbat a la psicologìa d'Avicënna, stimandla nen conforma a lòn ch'a l'ha mostrà Aristòtil; Averoé a fortiss an efet che sia l'antëlet agent (col ch'a fa le forme anteligìbij) che l'antëlet passiv (col ch'a j'arsèiv) a son ùnich për tuti j'òm, a son dëspartì dai còrp e a coincido con l'anteligensa motris dla sfera ch'a fa des.
A-i na ven che mach costa a l'é inmaterial e donca inmortal, antant che ant ij sìngoj òm a-i é gnente dë spititual e as peul nen parlesse d'inmortalità përsonal: lòn ch'a l'é inmortal a l'é mach l'ùnich antëlet, sia ativ che passiv, l'istess për tuta la spece uman-a.
Pì an particolar, a riva a fortì che l'antëlet ativ e passiv a son doi moment ëd na sola sostansa separà.
La conossensa ëd minca òm a l'é possìbil dagià che le plance (o fantasma) otnùe për mojen dij sens a son rendùe anteligìbij da l'assion ëd l'antëlet separà.
Costa spiegassion, pijàita torna da l'averoism latin, a l'é stàita criticà da Tomà d'Aquin an De unitate intellectus contra averroistas.

La teorìa dl'antëlet ùnich che, an coincidend con la dariera dj'anteligense celeste a l'é etern parèj ëd lor, a përmet a Averoé ëd fortì l'eternità dla spece uman-a e l'eternità dla siensa për lòn ch'a rësguarda ij prinsipi prim e ij concet universaj.
A l'é nen che costi a son conossù dle vire sì e dle vire nò, ma a son sempe comprèis da l'ùnich antëlet comun a tuti.
L'umanità a l'é 'l veìcol soasì andoa la lus dl'antëlet a l'é arvelà e fin ch'a dura l'umanità a-i sarà sempe chèich òm ch'a arseivrà costa lus.
An arpijand un paragon aristotélich, Averoé a parla dl'antëlet agent tanme ël sol che an fasend ciàir an sij color (visadì le plance sensìbij) a rend la potensa visiva (visadì l'antëlet passiv) bon-a a arconòssie.
Dagià che le plance sensìbij a son rendùe anteligìbij ant ël sìngol òm, as peul disse che la conossensa anteletiva a ancàpita ëdcò an chiel-sì e che donca chiel-sì a partìssipa, bele che mach ëd fasson transitòria, a la conossensa anteletiva.
Costa partissipassion a l'é d'àutra part la sola manera dont ël sìngol òm a peul partissipé a l'inmortalità.
Le sìngole ànime uman-e a son mortaj e donca a peulo nen dzorvive a la dësblura dël còrp.
Eterna e inmortal a l'é la siensa, dont j'òm an soa vita a peulo partissipé ëd fasson transitòria.
Parèj a rivava ëdcò a neghé la libertà.




#Article 309: Les Invalides (347 words)


LHôtel des Invalides a l'é un compless monumental d'edifissi ëd Paris ch'a formo un quadrilàter largh 390 méter e longh 540.
A l'era n'ospidal militar e a l'é stàit costruì për órdin ëd Luis XIV antra 'l 1671 e 'l 1676, su proget ëd Libéral Bruant, l'architet ëd la Salpêtrière.
Parèj dla Salpêtrière a l'é n'edifissi sever, articolà an tante ale ch'a formo vàire cort a l'anterior.

L'Hôtel des Invalides a òspita ël Musé dl'armada e ël Musé dle machëtte dj'arcostrussion ëstòriche.

La fassada dël còrp prinsipal, ch'a dà a nòrd, a smon quatr órdin dë fnestre e as duverta al sènter con un grand portal jònich a arcade, con dëdzora un riliev ëd Guillaume Coustou dël 1735, arfàit torna ant ël 1815, ch'a arpresenta Luis XIV a caval trames a le statue dla Prudensa e dla Giustissia.

L'ala sud a serv da fassada a la cesa ëd San Luis des Invalides, a tre navà con ëd tribun-e an sle navatele, ch'a goerna vàire testimonianse an arcòrd dij grand soldà dl'amper.
Sò còro a resta tacà a col dël Dôme des Invalides, na ciadeuvra baròca, ëd sigura l'euvra pì amportanta ëd tut ël compless.
Costruì da Jules Hardouin Mansart antra 'l 1679 e ël 1706, ël Dôme a l'é n'edifissi a pianta quadra, con fassada severa a doi órdin, l'un dzora l'àutr, ëd colòne dòriche e corinse, fronton triangolar e cùpola, andorà 'd recent, ampostà ansima a 'n tamborn àut a colòne cobià.
A l'é àut 107 méter.
L'antern, a cros greca con capele ai canton ch'a goerno vàire monument funerari a d'òm avosà (tanme ël marchèis ëd Vauban e ël viscont ëd Turenne) a l'é faussà ant le proporsion për avèj përdù sò sènter focal: an efet an sël paviment, pròpe sota la cùpola, Louis Visconti a l'ha fàit duverté la nicia ch'a òspita la tomba an pòrfid ross ëd Napoleon Bon-a-part, con dódes Vitòrie monumentaj ch'a-j fan la vijà scurpìe da James Pradier e ch'a simboliso le prinsipaj vitòrie napoleòniche.
Ël còrp ëd Napoleon a l'é stàit trasportà dël 1840 da l'ìsola ëd Sant Élena.




#Article 310: Companìa dij Brandé (206 words)


Vers la fin dj'agn 1920, dantorn al giornal Ij Brandé, la neuva generassion ëd poeta piemontèis as gropa ansema ant la Companìa dij Brandé, ch'a l'ha an Pinin Pacòt sò animator prinsipal.
Ël but a l'é ëd porté la poesìa a livej pì àut e madur che coj ch'a l'avìo caraterisà la generassion birichinòira.
La prima proclamassion pùblica dla constitussion dla companìa a l'é dla fin dël 1931, ant n'artìcol ëd Pacòt surtì ansima a la Rivista italiana di letteratura dialettale, antant che soa prima manifestassion coltural, dla fin dël 1930, a l'era stàita la publicassion ëd n'archeujta ëd dissèt poeta piemontèis, për onoré ij sent agn dla nàssita ëd Mistral.
Ai 10 d'avril dël 1974, la Companìa a l'é ëdcò constituisse con n'at ofissial, në strument dël nodar Giovanni Battista Picco, scrivù an presensa ëd Dumini Badalin, Milo Bré, Giuseppe Gastaldi, Alfredo Nicola, Censin Pich, Michele Ponte, Armand Motura, Oreste Porello.

Da soa nàssita e fin-a al di d'ancheuj, la companìa a l'ha fàit chërse generassion ëd poeta e a l'ha soagnà, an manera direta o indireta, vàire amportante inissiative ëd tua e valorisassion dla lenga e dla coltura Piemontèis, dzortut ant ël camp editorial.
N'esempi a son ij giornaj Ij Brandé, Musicalbrandé, Piemontèis Ancheuj.




#Article 311: Palass Madama (574 words)


Palass Madama a l'é l'antich castel ëd Turin.
A resta an piassa Castel.
As ciama parèj përchè a l'era la residensa preferìa dle Madame reaj Cristin-a ëd Fransa e Gioana Batista ëd Savòja-Nemours.

A l'é n'ansem architetònich ëd part fabricà an vàire époche.

Ant ës leu-sì, al sènter dla banda oriental ëd la sità roman-a, a-i era la pòrta Decuman-a, dont le reste as peulo ancor vëdd-se a l'anterior.
La pòrta a l'avìa goernà ëdcò ant l'Età ëd mes la fonsion d'euvra militar e a soe muradure Gulielm VII, marchèis ëd Monfrà, a l'ha fàit pogé na ca-fòrta cand dël 1275 a l'é vnù për quatr agn padron ëd Turin; la ca fòrta a l'é peui passà a Tomà III ëd Savòja.
Ant ël castel, dit ëd pòrta Fibelon-a (da filii Belloni, përchè un Bellonus de Turre a l'era restane propietari ant ël sécol ch'a fa XI), ij Savòja prinsi d'Acaja, ch'a stasìo a Pinareul, a l'han abità ëd tansantan durant ël sécol ch'a fa XIV.
Antra 'l 1402 e ël 1418 Ludovich d'Acaja a l'ha giontà a la veja fortëssa n'ampi còrp a est con le doe tor a sëddes bande, a imitassion ëd cole roman-e.

Durant l'ocupassion fransèisa dël sécol ch'a fa XVI ël castel ëd pòrta Fibelon-a a l'é stàit bandonà: ij goernador fransèis, parèj che peui Emanuel Filibert e ij duca apress, a l'han preferì abité ant ël palass dël vësco lì-davzin, anté che peui a l'é stàit costruì Palass real.

Palass Madama a l'é peui vnùit residensa real, sede dël Senat dal 1848 al 1865, e pì tard sede d'arpresentansa dla comun-a ëd Turin.
Al di d'ancheuj a òspita ël Musé Cìvich d'Art Antica.

Ij doi fianch ëd l'edifissi a smon-o dj'element architetònich dël 1200, ma a armonto tuti doi al sécol ch'a fa XV.
La fassada darera, archincà 'd bele trìfore e con dacant le doe tor dl'Età 'd mes, a l'é dl'ancamin dël sécol ch'a fa XV.
La covertura dla cort, la creassion dël grand salon al prim pian (torna progetà ant ël Setsent da Filippo Juvarra) e d'àutre euvre ëd restaurassion a son atribuìe a Carl ëd Castlamont, ch'a l'ha faje ant la prima mità dël Ses-sent.

Da na mira architetònica, la part pì anteressanta dël palass a l'é la fassada prinsipal, realisà antra 'l 1718 e ël 1721 da Juvarra për Madama real.
L'element ciav dla composission a l'é l'órdin gigant, che da l'àut basament an bugnà a colega ël pian prinsipal a col mesanin dzorastant.
La fassada an soe part lateraj a l'é antramesà 'd lesen-e, ch'a dvento ëd colòne rainà ant ël còrp sentral, na frisa avansà.
Ël coronament a l'é constituì da n'àuta balustra archincà ëd vas e dë scolture ëd G. Baratta.

An tra ij bisó andrinta al palass a-i son: la grandiosa intrada decorà con dë stuch a tinte ciàire e lë scalon monumental a doe branche ëd Juvarra; j'apartament ëd le Madame reaj; ël salon dël Senat.
La fassada e lë scalon a l'é mach lòn ch'a l'é stàit costruì d'un proget pì grand ch'a prevëdìa un front largh ël dobi ëd col dël di d'ancheuj con doi còrp ëd fàbrica pì andaré.
A l'é belfé ch'a sia stàit l'istess Juvarra a coordiné ij travaj ëd mobiliament dj'apartament ëd parada, ch'a smon-o n'esempi complet dla decorassion piemontèisa dij sécoj XVII e XVIII: a goerno ëd piture ëd Miel, Dufour, Cignaroli, Guidobono, Oliviero, Graneri, tapiss ëd Demignot, mobilia ëd Piffetti.




#Article 312: Sentensa ëd Rivàuta (107 words)


La sentensa ëd Rivàuta a l'è un document dël 1446, relativ a na sentensa pronunsià dal Vicari dl'Abà dël monasté ëd Rivàuta.
A rësgoarda n'ampromëssa 'd mariage nen mantnùa.
Ël document a l'è amportant përché a dimostra che as ancaminava a dovré ël piemontèis për ëd document legaj.
A l'é conservà a l'archivi dë stat ëd Turin.

La presentassion dël Vicari:

(Fra Anthony Bara de Cher (prior zostrer de lo monaster de li Saynt Apostol, 
zoe de Sanct Peer e de Saynt Andrea de Rupp Vuauta, de l'ordem de Cistel e de lo Vescovà de Turin. 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 313: At ëd Poirin (102 words)


Lat ëd Poirin a l'é un papé dël 1 d'otóber dël 1465 che a l'é goernà ant l'archivi comunal ëd Poirin. 
Ël document a l'é amportant përchè a dimostra che as ancaminava a dovré ël piemontèis për ëd papé legaj.

Un tòch dël document: 

... se d'bia elezer quatri òmi inter lo present consegl, li qual debiun ander a la soa presentia per part de la comunità 
a deuerlo re(n)gratiar de tant bon amor e de tant bin ch'el demostra como segnor benign chi ama la iusticia e la rason, ... 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 314: Ordinament ëd Droné (103 words)


Jordinament ëd Droné a l'ero la régola dla Companìa dla Dissiplin-a. 
Ël document original a l'é conservà da la Confratèrnita ëd Droné e a l'è datà a la metà dël Quatsent.

Un dij capìtoj: 

Lo sexto capitulo trata de audire la messa e la predica, zò è che omni frel dé oder omnia semana doe mise e tuta vòta che se faza predicació, 
sia in la dicta casa de la disuplina on sia in la giesia parrochial, sarvo se nò fusa per nessesità.

Ant l'istess còdes as treuva la Lauda ëd Droné.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 315: Scriture latin-e tarde (101 words)


Ant ël Quatsent, ël latin a riussìa pì nen a basté për traduve la lenga ëd tùit ij dì. Ant ij document dël temp as treuvo tante parole piemontèise che a son stàite pen-e
latinisà. 
Si a son arportà cheich esempi gavà da n'inventari dël castel ëd Rìvole dël 1417.

La prima paròla a l'è l'original latinisà, la sconda a l'è la parola piemontèisa d'ancheuj.

amboczorium = ambossor 
botallos = botal, botaj 
bouc     = boch (paròla che a riva diretament dal séltich/germanich o, fin-a, da l'indoeuropengh) 
crota = cròta 
etc...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 316: Tuchinagi (310 words)


Ël tuchinagi a l'é ël moviment d'arvira dij Tuchin, paisan e montagnin dël Canavèis e dla Val d'Osta che, da la fin dël sécol ch'a fa XIV a mità dël sécol ch'a fa XVI, a combato contra jë sgnor an vàire bataje.

Ël moviment a pija l'andi da arvire ch'a-i ero staje an Auvergne e Lengadòca a ancaminé dal 1361, an conseguensa dle crisi econòmiche dla mità dël Tërzent, agravà da le devastassion dla guèra dij sent agn e da le taje esagerà dla coron-a.
Si batibeuj a son ëstàit crasà con violensa dantorn a j'agn Otanta da Gioann ëd Valois, duca ëd Berry.

Ij prim episòdi an Piemont a son j'arvire ëd Biela e d'Andorn dël 1377, e dal 1385 la flin-a dla popolassion a s-ciòpa an Canavèis e Val d'Osta.
J'arvirà a treuvo l'apògg an fonsion anti-Savòja ëd Teodòr II, marchèis ëd Monfrà.
Le bande ëd Tuchin a son formà da 'd disperà, ch'a j'ero tratà parèj d'utiss o ëd bes-ce, ma l'arvira a së spantia e la sitoassion as pasia mach vers ël 1391, cand jë sgnor a rivo a n'acòrdi con le comunità e Medeo VII a-j fa da garant.
Ij ribej pì ostinà a son pendù.
Për evité che 'l fenòmeno dël tuchinagi a podèissa arpet-se, ël Cont Ross a arforma ël sistema fiscal, an sbassand le taje.

Ël perìod dlë scond tuchinagi a s-ciòpa vers ël 1441 e a dura pì 'd sent agn.
Le lòte a son dzortut an val Soana, anté che ij montagnin a s'arviro a le prepotense dij nòbij.
Dòp vàire ondà ëd repression, arvire e ricomposission tra le part, ant ël 1545 ël duca ëd Savòja a dà sò përdon aj ribej e a promet che ij nòbij a l'avrìo pì nen molestà ij montagnin.
Ël moviment pian pian as dëstissa, ma a resta d'arferiment ideal për la popolassion.




#Article 317: Santuari dla Consolà (330 words)


Ël Santuari dla Consolà a l'é an piassa dla Consolà a Turin.
As chërd ch'a sia stàit fondà da re Arduin.
As treuva anté ch'a-i era na cesiòta consacrà a Sant Andrea dësblà aj temp dj'anvasion dij Visigòt.
Dla cesa pì antica a-i resto chèich part, anglobà ant le costrussion pì tarde.

Andrinta a sa cesa a-i era na mistà dla Madòna, ch'a l'era spërdusse.
As conta che un di, un bòrgno ëd Briançon a l'avrìa avù n'aparission dla Madòna e che chila a l'avrìa arcomandaje d'andé a Turin për podèj torna s-ciairé.
Rivà a Turin, an sël leu dla veja cesiòta, ël bòrgno a l'avrìa torna podù vëdde e a l'avrìa s-ciairà la mistà përdùa dla Madòna.

A l'ancamin dël sécol ch'a fa XVII la cesa a l'era stàita restaurà da Ascanio Vitozzi.
Për memòria dël miràcol, dal 1678 al 1703 a l'han costruì la cesa ch'a-i é al di d'ancheuj, sij dissegn ëd Guarino Guarini.
Dël 1714 ël presbiteri a l'é stàit agrandì e a l'han faje n'autar neuv, su proget ëd Filippo Juvarra.
Dël 1854-1864 a l'é la neuva fassada ëd Pietro Anselmetti e dël 1896-1904 l'agrandiment dël presbiteri, cudì da Carlo Ceppi.

Andrinta, la cesa a cudiss d'euvre ëd Perucca, Clemente (sécol ch'a fa XIX), ëd Moncalv (sécol ch'a fa XVIII), ëd Crosato e ëd Gonin.
Ant la capela a snistra dël presbiteri a son goernà doe bele statue ëd Vincenzo Vela, dël 1861, ch'a figuro j'argin-e Marìa Teresa e Marìa Adelàide an ginojon.

Da banda dla cesa a s'àossa ël cioché 'd Sant Andrea, dël sécol ch'a fa XI, ùnich esempi ëd romànich ch'a-i resta a Turin.
Durant la restaurassion dla cesa ant ël 1885 a son ëstàite dëscoatà dle reste ëd na tor angolar dla sinta roman-a.

Durant ij bombardament dij 12-13 d'ost 1943, la part esterna dla capela a drita dl'autar magior a l'era drocà, con dann për l'autar magior, e la canònica antra contrà Giulio e la cort a l'era stàita dësblà.




#Article 318: Criteri ëd Cauchy (121 words)


Dàita na sequensa  ant në spassi métrich, as dis che sa sequensa a l'é na sequensa ëd Cauchy o ch'a sodisfa 'l criteri ëd Cauchy si për minca nùmer real  a-i é 'n nùmer natural N tal che për tuti ij naturaj  e  la distansa an tra  e  a l'é pì cita che .

Butoma për esempi che  a sia nen dechërsenta e limità dëdzora.
Sòn a veul dì che:

Si  a fussa nen ëd Cauchy, a-i sarìa  tal che

An particolar, pijà N=0, i trovoma  taj che .
Pijoma adess ; i trovoma  taj che .
Andasend anans përparèj, i trovoma na sot-sequensa  tal che , contra l'ipòtesi ëd limitatëssa.

Për esempi, consideroma la sequensa definìa ëd fasson andutiva da




#Article 319: Régola ëd Cauchy (163 words)


La régola ëd Cauchy, o criteri dla rèis, a l'é un criteri për la convergensa dle serie.
Ch'as considera na sequensa  ëd nùmer reaj positiv e ch'as denòta .
Antlora la régola ëd Cauchy a fortiss che si L1 la serie a divergg.

An efet, ant ël prim cas i l'oma che, a la finitiva, la serie a l'é magiorà da la serie geométrica , con , ch'a convergg; ant lë scond cas,  për na quantità infinìa d'ìndes n e donca ël tèrmin general a l'é nen infinitésim e la serie a divergg.

An particolar a-i na ven che si , antlora la serie  a convergg; antant che si , antlora la serie a divergg.
Noté che si cost lìmit a-i é ma a l'é 1, as peul disse gnente a propòsit dla convergensa dla serie.

visadì

e la serie a convergg.

Dagià che , la serie a convergg.

I l'oma

ma la serie a divergg.

I l'oma

ma la serie a convergg.




#Article 320: Pierre de Fermat (387 words)


Matemàtich.
Nassù a Beaumont-de-Lomagne, davzin a Montauban, ël 17 d'aost dël 1601, mòrt a Castres, davzin a Tolosa, ël 12 ëd gené dël 1665.

Sò pare, Dominique, a l'era un rich plissé, parèj Fermat a l'ha podù profité ëd n'educassion privilegià al monasté fransëscan ëd Grandselve; apress a l'ha studià a l'Università ëd Tolosa.

Fermat a l'ha fàit ël magistrà e dël 1631 a l'é stàit nominà consijé al parlament ëd Tolosa, butandse an evidensa për soa conossensa legal, dritura ëd comportament e clemensa.

Dël 1652 a l'é pijasse la pest e soe condission a j'ero tant greve che sò amis Bernard Medon a l'avìa fin-a nonsià a vàire colega ch'a l'era mòrt; peui però a l'é varì.

Për amusesse, Fermat as ocupava ëd matemàtica, però a publicava pòch  dij sò arzultà che ëd sòlit as limitava mach a sbossé e a comuniché ai sò vàire corëspondent, dont a-i ero Blaise Pascal, Christiaan Huygens, Kenelm Digby e John Wallis.
L'ùnich matemàtich con ël qual Fermat a mantnìa dij contat regolar a l'é stàit però Marin Mersenne.
A l'é stàit ëdcò un lenghista.

Antra soe contribussion a-i é në sbòss dla geometrìa analìtica, surtì n'ann prima dla Geometrìa ëd Descartes, e në studi anteressant an sij problema ëd màssim e mìnim, ch'a son un prim esempi ëd càlcol dle variassion: da cost ëstudi a-i ven ël prinsipi ëd temp mìnim për la propagassion dij raj luminos (o prinsipi ëd Fermat), dont a peulo derivesse le laj dla rifrassion.

Ant jë scrit ëd Fermat, dzortut an soa corëspondensa con Pascal, as artreuvo ëdcò ij prinsipi dla teorìa dla probabilità.
A l'é stàit un precursor ëd l'anàlisi infinitesimal.

Ël setor andoa Fermat a l'ha dàit soe contribussion pì amportante a l'é stàita la teorìa dij nùmer, dont a l'é considerà ël fondador ëd la teorìa moderna.
An soe nòte a lAritmética ëd Diofant, a enonsia na caterva ëd teorema, an ësbossand-ne mach la dimostrassion, coma a l'era costumà a fé.
Ëd tuti costi teorema (dont ël pì avosà a l'é l'ansidit Darié teorema ëd Fermat) a l'é peui stàita trovà na dimostrassion për da bon.
Tutun, dantorn al 1640 a l'ha congeturà che tuti ij nùmer dla forma  a son prim, ma costa congetura a l'é fàussa.
Dël 1636 a l'ha trovà che 17296 e 18416 a son nùmer amicaj.




#Article 321: Piemontèis Ancheuj (192 words)


Piemontèis Ancheuj a l'é un mensil ëd poesìa e 'd coltura an lenga piemontèisa, soagnà e cudì da 'd litrà ch'as arfan a lë spìrit dla Companìa dij Brandé.

But dël giornal a l'é col d'esse na testimoniansa viva dla vitalità dl'ànima piemontèisa e d'ufrì ai piemontèis, vej e neuv, l'ocasion ëd conòsse e 'd pijé cossiensa dij valor, dla richisia e dj'arsorse spirituaj dla gent ëd Piemont.

Ël 22 d'otóber 1982, a na ciambrea dij Brandé tnusse a Vila Lascàris ëd Pianëssa, Milo Bré, Censin Pich e Remo Bertodatti a nunsio la nàssita dël giornal ch'a ancamin-a a seurte con ël nùmer 0 dë dzèmber 1982.
Ant ël prim consèj ëd redassion a-i son ëdcò Carlo Dardanello, Luciano Gibelli, Rico Gulin e Pierin Rossi.
Diretor a l'é Milo Bré.

Dal nùmer ëd gené dël 2003, l'arvista a l'ha cangià la vesta gràfica.

Ancheuj ël pressident a l'é Corrado Marra, ël diretor responsàbil a l'é Milo Bré.
Ël comità ëd redassion a l'é formà da Corrado Marra, Augusto Dellavalle, Michele Bonavero, Carlin Porta, Claudio Santacroce, Ferdinando Viglieno-Cossalino, Romano Fea, Beppe Lachello, Olinto Ricossa, AnnaMaria Carle.
L'ampostassion gràfica a l'é ëd Beppe Lachello.




#Article 322: Ignassi Ìsler (951 words)


Ignassi Ìsler (Ignazio Isler) a l'é stàit un poeta motobin amportant ant ël Set-sent piemontèis.
A l'era nassù a Turin ant ël 1699 e a l'é mòrt al convent ëd Santa Marìa dle Grassie a la Crosëtta (che antlora a l'era na borgià fòra 'd sinta, un-a dle pì pòvre dla sità), anté ch'a l'era parco, ël 7 aost 1788.
Coste dàite ëd nàssita e mòrt a son nen sigure, ma a son cole ch'as peulo deduve da dle nòte a doi manuscrit ëd soe canson ch'a fan part dël fond Patetta goernà a la Biblioteca apostòlica vatican-a ëd Roma.

Ìsler a l'era ëd l'órdin dij Trinitari caussà.
Sò géner caraterìstich a l'era ël tòni.

A l'é l'autor ëd pì che 50 canson an piemontèis mèj conossùe com tòni.
Ij tìtoj ëd chèich canson:

doi vers:

ch'a l'ha 'd manere e tut ël deuit 
ch'a l'ha un borich a plé ij bëscheuit

As parla ëd na bruta tòta.

As parla ëd na fomna nen contenta dl'òm.

L'achit dël tòni:

Che cagnin-a, che disperassion!
Sì sì dime pure
ch'i son un tavan,
Sensa ch'i giure
La gent a crëdran.

...

L'achit dël tòni:

Col famos pais 'd cocagna
A l'é peui un bon pais;
Gnun lavora la campagna,
Pur a smija un paradis.
Lì, chi veul fé 'l gargh, lo fassa,
J'é pa gnun ch'a l'ambarassa.

...

L'achit dël tòni: 

J'é la fija 'd Martin Potagi
Desgagià com un pajé,
L'ha stant agn e davantagi
S'é vojusse marié.

...

L'achit dël tòni: 

Aspeta, Bërtromé,
Còs has-to pensà 'd fé
 'D volèime pianté lì?
Nò nò, mè corin bel,
Achieta tò server,
 'T avras pa për chiteme
Un cheur così crudel?

...

L'achit dël tòni: 

Orsù, voi àitri tuti dla brigada,
Guardé la pòvra doja a sté dë bada.
È-lo pa na vërgògna, a divlo an rima,
Ch'i në fase tuti sì pòca stima?

...

L'achit dël tòni: 

Che bela trastulada,
Sentila atentament;
Lucressia Gelofrada
L'ha fàit sò testament;
Durvì pur bin j'orije,
Scoté ste drolarìe,
Son còse tant da rije
Da feve tombé ij dent.

...

L'achit dël tòni. Da noté ij passà lontan: s-ciancher e drochero. 

L'ha na gòj barba Giròni
Ch'a fà 'd sàut com un cravieul:
Sui trant agn 'd sò matrimòni
Finalment a l'ha avù un fieul.

Për piasì ch'lo-lì ha faje
(Fur da rije da crëpé)
An sautand s-ciancher le braje,
Ch'a-j drochero giù sui pé.

...

L'achit dël tòni: 

Scoté, se pur v'agrada,
Sta bela novità:
Le fije 'd Gelofrada
Son tute arcapità.
Sotrà ch'a fur la mare,
S'é manegià 'l pastiss
Tra amis e tra compare
Për deje dun-a ardriss.

...

L'achit dël tòni: 

Chi stà amis con le fumele,
N'avrà mai sò cheur content;
A son tute tante vele,
Ch'a van secondand ij vent.

Seve nen ch'a son 'd volpasse
E 'd serpent stromà ant ij fior?
I starì sempre ant le strasse
An fërtandve ansem a lor.

...

L'achit dël tòni: 

Dì ampò voi àitri nòne,
Rupìe fin sul nas:
Tra nòre e tra madòne
S'a-i é mai stàit la pas.
Dì franch, e nen da farde,
Viré pa la frità,
Ch'i passe për busiarde
S'i neghe sta vrità.

...

Chèich vers dël tòni: 
con la mia mòla 
i vad vagnandme con pòch stent 
sovens quàich parpaiòla

A l'é la sconda part dël tòni an sël Moleta.

A l'é na canson vinòira bin conossùa.

Chèich vers dël tòni: 
i na treuvo con stent 
e particolarment 
an testa dle fumele

Chèich vers dël tòni: 
Carieve mai 'd fumele, 
né fomne né matòte, 
andand a le gargòte, 
ché a son mach d'ambarass:

Chèich vers dël tòni: 
Doranans chi veul mariesse 
ch'a procura d'atachesse 
a j'orije sta canson:

Chèich vers dël tòni: 
Ogni ca, s'i rifletomo 
l'é giomai un ospidal, 
chi patiss dolor ëd gomo 
chi l'é sbors com un caval.

Chèich vers dël tòni: 
sti gridlin 
dacant a le sgnore, 
sfrontà com ëd tupin: guardé com ch'a stan, 
che 'd vërgne ch'as fan

L'achit dël tòni: 

A-i é tante vedovele,
Për parlé così an comun,
Ch'a procuro 'd fé le bele
Për torné gabé quaicun.

Mi 'm antendo dì dle giovo,
Pa dle veje bombonà,
Coste i-j lasso sté, che brovo
Ant 'l breu dla carbonà.

...

L'achit dël tòni: 

Am fan rije quand i penso
A sti vido an-namorà,
Già tùit gris e ch'a comenso
Esse fiap e sgangherà.

Pur a veulo (é-la pa dròla)
Comparì da gilicat,
E fé ij dru con tanta tòla,
Com a fan d'istà ij galat.

...

As parla ëd na monia nen contenta.

Chèich vers dël tòni: 
Përchè mi 
stagh mach sì 
për compì 
dontrè cure

As parla d'un frà nen content.

Chèich vers dël tòni: 
ché 'l méj ripiegh sarìa 
tute ste bigotasse 
campeje là aj crovass

L'achit dël tòni: 

Stevo Brombo a l'ha tre fije
Ch'a son tute an-namorà:
A son nen tre maravije,
Ma gnanch da campé ant la stra.

Un-a é bionda, l'àutra é brun-a,
L'àutra dël color 'd café:
A vorrìo trové dun-a
Quaicadun ch'à-j volèiss pijé.

...

L'achit dël tòni: 

Mare, mare, deme ardriss
Vëdve nen com i patiss?
Feme ampò nen tant stenté,
Ch'i peuss pa pì nen speté;
Deme prest, feme 'l piasì,
Quaich bel giovo për marì.

...

L'achit dël tòni: 

Mi vorrìa marideme
Ma j'heu por d'angavigneme
E carieme d'una cros;
Che 'l fumlam, pijà com si sia,
L'é na serta marcansìa
Ch'andvinela l'é scabros.

...

Soa euvra a l'é mai stàita publicà antramentre che chiel a l'era viv.
Na prima edission, mach ëd 26 canson, con ël test purgà, a l'é surtìa dël 1783, stampà da Maurizio Pipino.
La prima edission antrega a l'é dël 1799.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 323: Giovan Giòrs Alion (203 words)


Giovan Giòrs Alion (Giovanni Giorgio Allione an italian) a l'é ël prim scritor ëd talent dla literatura piemontèisa.
Michelàngel Picone a l'ha definilo ël pendant an tèra piemontèisa dël Ruzante.
L'Alion a scriv an piemontèis astësan, ma 'dcò an fransèis e an latin macherònich. 
Soa euvra as inseriss ant la tradission ëd la literatura fransèisa. Dësmentioma nen che antlora la sità d'Ast a fasìa part dij possediment ëd la ca d'Orléans (dal 1387) e donca j'euvre literarie e teatraj d'oltralp a duvìo esse pitòst conossùe ant l'Astesän.

Ëd chiel as sa pòch. A l'era un nòbil e a l'é vivù an Ast, a l'é nominà ant në strument d'un nodar ant ël 1503. A l'é stàit ant ij mémber dël Consèj ëd Chërdensa, visadì ël consèj comunal, d'Ast ant ël 1511, 1513 e ant ël 1517.
Antra 'l 1518 e ël 1520 a l'ha avù dal re 'd Fransa Fransesch I l'ufissi ëd capitani dla pì gran fortëssa d'Ast, ël castel ëd mont Rainé.
L'ùltima notissia che as sa ëd chiel a l'é dël 1521.

Dël 1521, Alion a l'ha fàit stampé a soe spèise l'Opera Jocunda, che a l'ha costi contnù:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 324: Farsa de Zohan Zavatero (109 words)


Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion Farsa de Zohan Zavatero e de Biatrix soa mogliere e del prete ascoso soto el grometto.

Ël grometto dël tìtol a l'è ël ghërmo. 
Un dij përsonagi a l'è un prèive, che a la fin a andrà a finì sota al ghërmo:  

E vorrea pur ch'o feissi tant, 
s'o ve piasis, che steiiso ansem 
a solaz pr'una oretta. E trem, 
sì s-ciat d'amor, quant e m'aròrd 
di vòsg fag, e s' me remòrd 
la consçientia, ch'e ne pòs fer 
col chi besògna a satisfer 
part del me debit. 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 325: Epicur (2872 words)


Epicur a l'era un filòsof, nassù anviron dël 342 aGC an na famija ëd colon atenèis a Samo, andoa sò pare Neocles a l'avìa tramudà na desen-a d'agn prima.

Dël 323 a l'ha visità Atene, cand Senòcrat a l'era cap dë scòla dl'Academia platònica e Aristòtil a dirigìa ël Liceo, ma tòst apress a l'ha argionzù sò pare a Colofon.
Soa formassion filosòfica a l'é donca nen avnùita a Atene, giumai dominà da le grande scòle d'orientament idealìstich: a l'é avnùita pitòst ant l'ambient jònich, prima a Mitilen-e, peui a Lampsach, andoa a l'era ancor viva la tradission naturalista e materialista ch'a fasìa arferiment a Anassàgora e, dzortut, a Demòcrit.
A sarìo stàit pròpe jë scrit ëd Demòcrit a cisselo a la filosofìa.
Ël prinsipal dij sò magìster a l'é stàit an efet un democriteo, Nausifan ëd Colosson.

Dël 306 Epicur a l'é tornà a Atene për fondé soa scòla, ciamà Giardin, che an efet as trovava ant ël giardin ëd soa ca.
Già da sùbit la scòla d'Epicur a l'é butasse an contrast esplìssit e violent ant ij confront ëd l'Academia e dël Liceo, nen mach a livel dutrinal ma ëdcò da na mira organisativa: al contrari ëd cole-là, a l'era duverta ëdcò a fomne e s-ciav, scasi a sotligné sò arfud a identifichesse con la matris aristocràtica dle filosofìe idealiste.
Tutun, la polémica epicurea a l'era adressà nen tant contra 'l pensé madur d'Aristòtil, ma contra col dij sò achit d'antonassion platònica, che antlora a l'era motobin pì conossù.

Da antlora, la vita d'Epicur a l'é dësrolasse andrinta a soa scòla, fin-a a soa mòrt, avnùita a Atene dël 270 aGC.
A cap ëd la scòla a l'ha suceduje Ermarch.

Epicur a l'é mai mariasse, ma a l'era moros ëd n'etera, Leonsia.
An efet, a disìa ch'a l'era debitor ëd soe teorìe dël piasì a Leonsia e ëdcò a n'àutra etera, Dànae.
A l'era na përson-a motobin gentila, ëd costume moderà e as disìa ch'a mangèissa mach pan e formagg.

La dedission esclusiva dël magìster a soa scòla, e dla scòla al magìster, a l'é tìpica dla condission dël filòsof (e pì an general dl'anteletual) ant la neuva situassion polìtica e sossial dla Grecia, andoa che l'autonomìa dle vàire sità - soens a regim democràtich - a l'era stàita giumaj rampiassà dal podèj assolù dle grande monarchìe burocràtiche-militar fondà dai sucessor ëd Lissànder ël Grand e gropà da na mira sossial a l'aristocrassìa.
An efet, Epicur a l'é ël prim grand filòsof ch'a òpera an costa neuva situassion e sò pensé a na resta marcà ëd fasson ancreusa.
La polìtica e le chestion dël podèj a son giumaj pì nen a la portà dël filòsof e dla sità anté che chiel-sì a viv.
Al màssim, l'anteletual a peul esse admetù a la cort tanme orator e pedagògo; si a arfuda ës ròl, 'me ch'a l'é ël cas d'Epicur, a-i resta mach la segregassion ant la scòla e l'arfud dla polìtica, o mej ëd soe sfaussarìe.
Da sòn a-i ven la dita epicurea viv ignorà, ch'a veul sugerì che la gòj e l'echilibri as peulo nen oten-se ant ël turbij dj'afé e dla vita pùblica, bele che ël savi epicureo a pòrta 'n rëspet ancreus për la vita sossial.
L'arserca ëd richisie, dël sucess, dj'onor a l'é rason ëd sagrin: l'arserca filosòfica a l'ha për but ëd taparé via coste càuse ëd sagrin.

An dzorpì che soe intrade al podèj, ël filòsof dij temp d'Epicur a l'ha ëdcò përdù ël rapòrt diret con la siensa: apress la fondassion dël Musé ëd Lissandria, l'arserca sientìfica as fa pì nen ant le scòle ëd filosofìa, coma ai temp ëd Platon e d'Aristòtil, ma ant la granda anstitussion sientìfica, che ël podèj real a cudiss con tant soen.
Al filòsof a-j resta antlora mach la mission, an cost'época d'ancreus malasi sossial e anteletual, d'elaboré d'andicassion moraj, ëd forme ideològiche ëd cossiensa, ch'a oriento la vita dj'òm.
Costa a l'é la mission ch'a l'é sernusse Epicur.

Për fabriché na costrussion sientìfica a venta prima stabilì un criteri ëd vrità.
Për sòn, la prima part ëd la filosofìa epicurea a l'é la canònica, visadì la dutrin-a dël criteri, ch'a l'é na teorìa dla conossensa e na lògica.

Epicur a antërpreta la conossensa tanme un process material, dont la natura a resta ant ël sens dël toch: ij nòstri òrgo sensoriaj a son colpì da plance atòmiche, scasi dle pluce, ch'as dëstaco da j'oget e an na fan rivé la forma, dagià che a l'han la midema forma dij còrp dont a ven-o.
Parèj, a travers dla sensassion la realtà midema a së smon a l'òm.
Donca, la sensassion a l'é sempe vera; nen mach: a l'é l'ùnica forma sigura ëd conossensa, dagià ch'a rësguarda sempe un contat ëd l'òrgo ëd sens con n'oget corporal.

Lë scond criteri ëd vrità a l'é constituì dai concet ch'a derivo an manera natural da sensassion arpetùe e memorisà.
Costi-sì a son ciamà proless, visadì antissipassion e a son vàlid pròpe përchè a ven-o da le sensassion.
Ël nòm proless a l'é dovrà për dì che con costi concet i podoma antissipé l'esperiensa, ant ël sens ch'an permëtto ëd giudiché dle còse ëdcò prima che coste a së smon-o a nòstra sensassion; a constituisso ij criteri për arconòsse lòn ch'i sperimentoma.

Àutra còsa ancor a son j'opinion, che nojàutri is formoma për mojen dle liure antra arcòrd diferent, an formoland parèj dij giudissi.
J'opinion a son nen vere daspërlor, ma a devo arsèive conferma da l'esperiensa.
J'eror a nasso dai giudissi e da j'opinion nen confirmà che nojàutri is foma a propòsit dij dàit che ij sens an arvelo.

A la finitiva, a parte da le sensassion e da j'antissipassion un a peul conòsse ëdcò lòn ch'a l'é nen d'amblé sota ij nòstri sens.
Për ës but a travaja ël rasonament fondà an sël prinsipi dl'analogìa, për mojen dla qual i podoma fortì che chèich rapòrt atestà costant da l'esperiensa (për esempi col ëd l'òm e ëd soa mortalità) a son parèj an tuti ij cas, gavà ch'a-i riva n'esperiensa contraria.

La canònica a stabiliss ëdcò un criteri ëd vrità për ël giudissi pràtich: cost criteri a l'é 'dcò chiel fondà an sla sensassion e a consist ant le doe afession ëd piasì e dolor, an basand-se an sle quaj as giùdica lòn ch'as dev serne e lòn ch'as dev ëschivié.

Ël pont ëd vista d'Epicur a l'é col d'un savèj essensial, gropà ai fàit an manera s-ciassa, proporsionà a la possibilità dl'òm e ai sò but pràtich.
La part pì amportanta dla filosofìa epicurea a l'é donca l'ética; a chila-sì, la fìsica a eufr na base sientìfica e a smon le condission për la liberassion ëd l'òm da qualsëssìa sagrin ch'a ven da j'opinion fàusse: a-i é gnun-e càuse da fòra ch'a peulo fé peur a l'òm.
L'òm a l'é lìber da tuta necessità esterior e a dev donca sërché an chiel-midem la rason fondamental ëd sò boneur o maleur.

Ël boneur a l'é possìbil, scond chiel, si un a pija tanme régola positiva ëd vita ël piasì, antèis nen an soe conotassion sossiaj e psicològiche, ma d'amblé an cole naturaj, fisològiche, così coma a mostra ël criteri dla sensassion.
Già la scòla sirenàica a l'avìa butà la bin ant ël piasì; Epicur as diferensia përchè a dà precedensa al piasì stàbil pitòst che al piasì an moviment.
Sòn a veul dì che ël piasì ver a l'é në stat d'echilibri e d'armonìa, dont condission essensial a l'é l'assensa 'd dolor, ch'as oten prinsipalman an sodisfasend jë stìmoj primari parèj dla fam e dla sèj.
Ël piasì epicureo a l'é donca në stat ëd calma e d'arpòs, na sensassion tranquila ëd suficensa e ëd pienëssa, un sentiment ëd gòj ëd vive.

Për rivé a costa condission a venta pa andeje dapress sensa giudissi a qualsëssìa zanzij.
An efet, Epicur a fa distinsion antra desideri naturaj, naturaj e necessari, fat.
Mach a jë scond a venta andeje dapress, përchè a son indispensàbij, o bin për ël boneur, opura për ël benesse dël còrp, opura për goerné la vita midema.

Bele ch'ij piasì dël còrp a son dij ben amportant, ancor pì amportant a son coj ëd l'ànima, përchè la rèis ëd minca sentiment ëd piasì a resta ant la serenità e ant l'impërturbabilità ëd l'ànima.
Për sòn Epicur a arcomanda a l'òm un grand sens ëd moderassion ant l'arserca dij piasì dël còrp, dla richëssa e dla sodisfassion dij desideri.
Essensial për argionze ël boneur a l'é la cossiensa ch'a l'é belfé oten-e ël piasì e che ël dolor a l'é limità: col fòrt a dura pòch, col ch'a dura a l'é nen grand.
Ant l'istessa manera, un bon armedi contra 'l dolor a l'é la memòria dij ben passà e la sodisfassion ëd coj present, nen dësturbà da l'anvìa ëd lòn che un a l'ha nen e da l'afann për l'avnì.

Si ël piasì a l'é l'eliminassion ëd lë stìmol, antlora vive ant ël piasì, visadì avèj gòj, a veul dì dzortut sofoché coj ëbzògn che për soa natura a peulo nen esse sodësfàit e cole peur che an ampedisso ëd gusté an manera seren-a ël piasì.
La filosofìa as constituiss antlora tanme técnica dla censura dij zanzij e tanme meisin-a për esorcisé le peur.
Ant ël prim dë sti significà-sì, la filosofìa a produv na saviëssa ch'a l'é pràtica dl'arnonsia, sorgiss ëd na seren-a impërturbabilità.
An efet, Epicur midem a scriv: Cand ch'i disoma che ël but a l'é 'l piasì, i voroma pa dì ij piasì dij dësbàucc o dij riboteur, ma ël sufrì nen dël corp e l'esse nen bolversà ant l'ànima.

Epicur a arpija l'atomism, la dutrin-a dont ël prim sostnidor a l'era stàit Leucip ëd Mileto (bele che Epicur a sostnìa che chiel-sì a l'ha mai esistì).
La base ëd sò savèj a l'é 'nt la fìsica materialista ëd Demòcrit, an partend da l'esperiensa dla divisibilità indefinìa dij còrp.

Për chiel, gnente a l'é creà dal gnente e gnente a peul dësparì ant ël gnente.
L'univers a l'é formà da àtom materiaj, invisìbij, etern e ch'a cangio nen, ëd forme e grandësse diferente.
Ël nùmer dj'àtom a l'é infinì e a-i na son infinì ëd minca forma, ma 'l nùmer dle forme a l'é nen infinì, bele che motobin grand.
A-i na j'é pa ëd tute le grandësse, che dësnò a sarìo visìbij.
J'àtom a peulo pa dëscompon-se ancora, dësnò soa corporità a fnirìa për anulesse. A bogio ant lë spassi veuid incorpòri, robatand a càusa ëd sò pèis, d'un moviment continuà e ch'a dura sempe.
Epicur a fasìa distinsion antra doi tipo ëd moviment atòmich: coj dj'àtom ch'a vibro an restand a sò pòst (ant ij sòlid) e coj che, separà da 'd grande distanse, a bogio an manera lìbera (ant ij gas).

J'àtom a peulo devié da soa trajetòria për dë spostament dovù a l'asar e nen prevëdìbij.
Sti spostament për asar, sensa ij quaj j'àtom a bogërìo ëd fasson paralela sensa rancontresse, a detèrmino j'antruch e l'agregassion dj'àtom an dij còrp viaman pì complicà, fin-a a formé ël mond, o mej j'infinì mond che j'àtom infinì a formo ant ël veuid infinì.
A soa vira, ij mond a peulo dësblesse e dësparì a motiv dij crep con d'àutri àtom ch'a rivo.
Costa teorìa dla deviassion a l'é soa inovassion prinsipal rëspet a la fìsica ëd Demòcrit e a buta andrinta al mecanicism còsmich n'element dë spoticism ch'a lo fa seurte da 'n necessitarism tròp rèid e a consent ëd giustifiché ëdcò chèich libertà ant l'òm.

An ëtnisend-se al criteri dla sensassion evidenta, la fìsica d'Epicur a arfuda qualsëssìa prinsipi providensial o finalìstich, 'me che nopà a admëtìo Platon e Aristòtil: tuti ij process naturaj a son determinà da na causalità mecanicista e an lor a-i é ni but ni antension.

Ël moviment e la composission dj'àtom a detèrmino tute le qualità dij còrp e soe trasformassion.
A diferensa da Demòcrit, Epicur a pensa an efet che tute le caraterìstiche dij còrp, sia quantitative che qualitative, a sio franch ogetive.

Fin-a l'ànima a l'é n'agregassion material, spatarà andrinta a tuta la strutura dël còrp.
Ij còrp componù a son ëd doe sòrt: coj ch'a son bon a tnisse ansema da soj e coj ch'a peulo nen felo s'a son nen protegiù da chèich còrp pì sòlid.
L'ànima a l'é ëd cost second tipo: fin ch'a l'é protegiùa dal còrp a l'é bon-a a avèj dle sensassion e a comunicheje al còrp, la natura dj'àtom ch'a la compon-o a-j përmet ëd conòsse, an arseivend j'ampression dj'àtom ch'a la colpisso.
Ma a peul nen dzorvive fòra dël còrp: cand ch'a chita ël còrp a l'é dësperdùa e ël còrp, d'àutra part, a peul pì nen avèj ëd sensassion.

Na part amportanta dla fìsica d'Epicur a l'é lë studi dij fenòmeno celest: as tratava d'opon-se a j'opinion tradissionaj ch'a s-ciairavo ant j'àster dle divinità bon-e a anfluensé lë score dj'event uman.
Scond chiel, j'àster a son dij còrp naturaj e le laj ch'a-j goerno a son anàloghe a cole dij fenòmeno naturaj ch'i conossoma ëd pì.
Epicur a ipotisa vàire spiegassion possìbij, ch'a contrasto però pa con ij prinsipi fondamentaj.
La naturalisassion dij fenòmeno dël cel a compòrta pa la negassion dij dé.
An efet, dagià che j'òm a n'han n'arpresentassion, sòn a veul dì che costi-sì a esisto, dësnò a sarìa nen possìbil arsèivne la plancia.
Ij dé a son përfet, àuto-suficent e indipendent dal mond; a esisto coma forme corporaj ant le filure dë spassi veuid antra ij mond.
An rason dla përfession ëd soa natura, as anteresso nen d'autut a nòstra esistensa.

But ëd la fìsica d'Epicur a l'é col ëd fabriché la plancia d'un mond andoa a-i sia gnun dissègn providensial (gnanca ëd punission) dla divinità, nì ëd badò o ëd responsabilità për l'òm: sòn a podrìa fé nasse tròpe speranse o d'afann e tëmme inùtij.
Për ampedì tut sòn a venta ch'a-i sia n'euvra ëd conossensa total dël savèj fìsich, ch'a l'é fàita dal magìster; come a dis an soa litra a Eròdot, ai dissìpoj a-j bastrà conòsse mach n'abresé dogmàtich ch'a-j buta a l'arpar da cole speranse e cole tëmme, sensa carieje dël badò ëd n'arserca già fàita na vira për tute: costi abresé a son contnù an soe litre.

Ant un mond andoa che speranse, peur, sagrin e proget a son ëstàit ësterilisà, d'anté che la divinità e ël podèj polìtich as son ëslontanasse an dij pòst inarivàbij, ël savi epicureo a peul finalman coltivesse un canton ëd serenità privà, ant la pas dij desideri, ant l'esorcisassion dle tëmme, an essend-se concilià con j'esigense elementar dël còrp.
Si ël piasì a l'é 'l criteri fondamental, la sernia dij piasì a ciama però na valutassion rassional, ch'a ten-a cont dël profit e dij dësvantagi che minca decision a compòrta: an sòn a consist la saviëssa, ch'a l'é la vrità màssima.

Le còse ch'a peulo giuté l'òm an soa arserca dla tranquilità a son la modestia, ël rispet për j'àutri, l'amicissia.
L'amicissia a l'ha a soa adoss l'ùtil, ma sòn a ampediss pa ch'a sia s-cëtta e disinteressà, dagià che mach parèj a dventa vreman ùtil.
Ël midem criteri dl'ùtil, che sota la guida dla rason a l'é nen mach n'esaltassion ëd l'egoism, a l'é a la base ëd tute j'àutre forme ëd vita assossià.
A diferensa djë stòich, Epicur a admet nen un genit drit natural tanme sistema ëd laj bon-e sempe e comsëssìa; ël drit a l'ha caràter convensional, a cangia a sconda dij leu e dle circostanse, përchè a dev rësponde a dë bzògn diferent: an tuti ij cas a l'é giust lòn ch'a l'é dimostrasse ùtil ant jë bzògn ch'a nasso ant ij rapòrt sossiaj.
Lòn ch'a l'é giust an na sircostansa a peul ëdventé dësgiust si le sircostanse a cangio.

Dagià che ël criteri ëd l'ùtil a l'é a la finitiva un criteri andividualìstich, a ven natural ch'as peul nen fortisse che giust e dësgiust a sio daspërlor la bin e la mal: a lo dvento për soe conseguense an sël sìngol.

Për Epicur, l'òm a dev gnanca avèj tëmma dla mòrt: fin ch'i soma viv, la mòrt për noj a esist pa; dòp mòrt, i soma noj a esiste pì nen.
Donca, për chiel, la mòrt a l'é an gnun-a manera n'esperiensa real për l'òm.

Bele che la mòrt a l'é nen n'esperiensa dla vita, a venta tutun noté che la vita dël savi epicureo, con soa serenità e sò piasì, a resta ëdcò marcà da na disperassion cossienta.

Epicur a l'é restà l'ùnich grand pensador ëd soa scòla; antra ij sò dissìpoj a l'é arcordà Metrodòr ëd Lampsach.

Ël pensé d'Epicur a l'é stàit ëstudià e arpijà ant ij sécoj sucessiv.
Ël grand poema ëd Lucressi, De rerum natura, a l'é n'esposission passionà dj'ansegnament d'Epicur.
Sò pensé a l'ha anfluensà Lorenzo Valla, Gassendi (ch'a n'ha arpijane ël materialism, modificà ëd fasson convenienta), Hobbes.
Karl Marx a l'ha scrivù soa tesi ëd làurea ansima al pensé d'Epicur e ëd Demòcrit.

Epicur a l'ha scrivù motobin.
Ëd chiel an resto tre litre: a Eròdot (an sla fìsica), a Pitòcle (an sij fenòmeno dël cel) e a Menaceo (an sl'ética e la teologìa).
An dzorpì i l'oma:




#Article 326: Bela Rosin (512 words)


A smija che Teresa Luisa Rosa Vercellana, stranomà la Bela Rosin, a fussa nassùa a Moncalv (bele che ant lë strument ëd mòrt a l'abio scrivù Nissa Marìtima) j'11 ëd giugn dël 1833, fija ëd Giovanni Battista e ëd Francesca Griglio.
A l'era na bela fija conforma al gust dij temp: àuta, sen prosperos, cavèj e euj nèir.
An dzorpì, a l'avìa un bon caràter.

Ant l'istà 1847 a rëncontra a Racunis ël duca Vitòrio Emanuel, ardité al tròno.
Vitòrio Emanuel a l'avìa vintesset agn e dal 1842 a l'era marià con Marìa Adelàide d'Àustria; la fija a-j pias dlongh e chila a dventa soa morosa preferìa.
Për mostreje le bon-e manere, Vitòrio a la afida ai soen ëd na magistra, madamin Michela.

Rosin a l'avrà doe masnà da Vitòrio, dont la prima a nass ël 1 dë dzèmber dël 1848, batesà Maria Vittoria Rosa Francesca Adelaide Guerrieri.
La sconda masnà a nass ij 4 d'otóber dël 1851: a l'é un mas-cc e a l'é ciamà Emanuele Alberto Francesco Ferdinando, stranomà Manuflo; për un boro ëd trascrission ansima a lë strument, sò cognòm a resta Guerriero, nopà che Guerrieri.

Vitòrio Emanuel a resta vidov ant ël 1855.
J'11 d'avril dël 1859 Rosin a ven nominà contëssa ëd Mirafior e 'd Fontan-a-frèida, tìtol ardità dai fieuj.
Prima ëd deje cost tìtol, Vitòrio a l'avìa pensà ëd nominela contëssa ëd Polens, an arcòrd ëd le sman-e passà ansema al castel ëd Polens; ma ël tìtol ëd cont ëd Polens a l'era col che Carl Albert a dovrava cand a viagiava sensa vorèj fesse arconòsse e donca ës tìtol a l'é staje nen concedù.

Cand la capital dël regn a tramuda a Firense, Rosin a-j va dapress a Vitòrio.
A l'ancamin a va a sté a l'obergi dla Neuva York, peui për chila a l'é prontà un palass a na desen-a 'd chilòmeter d'la sità, Vila La Petraia.
Ai 18 dë dzèmber 1869 a San Rossor Vitòrio, ch'a l'era malavi 'd fasson greva, a maria Rosin con mariage cristian, testimon ël general Menabrea, pressident dël consèj; ma mach dël 1877 l'Armanach ëd Gotha a publichërà për la prima vira la notissia d'ës mariage.

A l'ancamin dël 1872, Rosin a tramuda con ij sò fieuj a Roma, che antramentre a l'era dventà la capital dlë stat.
A va a sté an na vila an sla Nomentan-a.
Ambelelà, ai 7 ëd novèmber 1877 la cobia a sélebra ëdcò dle nòsse morganàtiche, ch'a lassavo fòra dal tìtol real e da la sucession chila e ij sò fieuj.
Ij testimon a j'ero ël general cont Morissi De Sonnaz e ël colonel cont Federich ëd Castelengh.

Dapress esse restà vidoa, Rosin a dev arnonsié a vàire dle soe residense, ma dël 1879 a torna 'd soa proprietà ël castel ëd Somariva.
Vers la fin dël 1885, antramentre ch'a l'era a Firense òspit ëd soa fija Vittoria, a ven malavia e a meuir ij 27 dë dzèmber ëd col ann.

Sò còrp a l'é portà a Mirafior, anté ch'a j'ero già sotrà ij sò.
L'angigné Demezzi a l'ha progetaje un mausolé.




#Article 327: Gelindo (211 words)


Ël Gelindo a l'é un drama sacrà popolar conossù ant tut ël Piemont.

A l'é la prima euvra teatral piemontèisa, anco' d'ispirassion sacra ma andova a intra già l'element profan.

A-i n'a j'é n'edission dël 1896, cudìa da Rodolfo Renier, bin soagnà da na mira filològica, basà su doe variante dël 1839 e dël 1842.

L'euvra a l'é an doe lenghe, ij përsonagi popolar a parlo an piemontèis monfrin, ij përsonagi sàcrà e ij nòbij a parlo an italian nen natural.

La stòria a l'é ambientà ai temp ëd la nàssita ëd Nosgnor. Gelindo, come Giusep e Marìa, a dev andé a fesse registré, an càusa a le materii [...] d'ist nòst bislach d'amparator 'd vorej ch' ticc as vago fé scrivi.

A manca nen na pcita denonsia sossial: 

A son proverbiaj le racomandassion che Gelindo a-i fa a soa fomna dnans ëd butesse an viage. Tante vòlte a smija ch'a vada e peui a torna andaré për gionteje anco' quàich consèj. A l'era comun-a an Piemont l'espression Gilindo a artorna, për indiché cole përson-e che, con sò comportament, a arcordavo costa sena ch'a duvìa esse bin familiar për tuti ij piemontèis.

Na part ëd Gelindo : 

E pì anans:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 328: Carl Emanuel I (369 words)


Carl Emanuel I, dit ël Grand për soe realisassion polìtiche e stataj, a l'era nassù a Rìvole ij 12 ëd gené dël 1562 e a l'é mòrt a Savian ij 25 ëd luj dël 1630 d'un colp al cheur.
A l'era fieul d'Emanuel Filibert.

A l'era montà al podèj ch'a l'avìa pòch pi che 18 agn. Sò nemis a l'avìo stranomalo ël gheub ëd Savòja; ël pòpol a lo ciamava Carlin. Cand ch'a l'ha gionzù ël Marchesà ëd Salusse a sò possediment a l'han ëdcò ciamalo ël marodeur savojard.

J'11 ëd mars 1585 Carl Emanuel a l'avìa marià Catlin-a d'Asborgh, sconda fija ëd Filip II re dë Spagna, ch'a l'é mòrta ai 7 ëd novèmber 1597.

Apress la mòrt ëd soa fomna, ël duca a l'ha avù tante àutre morose.
Con un-a 'd coste, Margrita ëd Roussillon marchèisa ëd Riva, a l'é mariasse dë scondion ai 28 ëd novèmber 1597 e da chila a l'ha avù sinch masnà: Morissi, marchèis ëd Riva (mòrt dël 1645); Carl Umbert, marchèis ëd Murassan (nassù dël 1601 e mòrt dël 1663) ch'a l'ha marià Clàudia ëd Massran Fiesch; Gabriel (nassù dël 1620 e mòrt ai 2 ëd giugn 1695); Antòni, abà d'Autacomba (mòrt ai 24 ëd fërvé 1688); Margrita, ch'a l'ha marià Filip d'Este marchèis ëd Lans e a l'é mòrta ai 5 ëd novèmber 1659.
A l'ha avù tante d'àutre masnà da àutre fomne: Catlin-a (mòrta dl'otóber 1660) da na nobildòna dont as sa nen ël nòm; Emanuel, marchèis d'Andorn (mòrt a j'8 d'otóber 1652) da Luisa ëd Dullin Maréchal; Felis, sgnor ëd Farian (mòrt dël 1644) da Argentin-a Provan-a ëd Colegn; Umbert, marchèis ëd Palass, da Virginia Pallavicino.
Për finì, a l'ha avù tre masnà da Anna Felicita Cusani: Silvi (mòrt dël 1644); Lodovich (mòrt dël 1648) e Vitichind (mòrt ai 4 d'avril 1668).

Oltre a protege ij litrà, com Alessandro Tassoni, Carl Emanuel a l'era scritor ëdcò chiel: a l'ha scrivù 'd vers an piemontèis, an fransèis, an italian, an castilian ëd vàire argoment.
A l'era ëdcò motobin passionà ëd teatro e as anteressava d'archeologìa.

A son conossùe doe euvre an piemontèis dël prinsi:

Àutre soe euvre a son:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 329: BUNCH (152 words)


BUNCH an anglèis a veul dì baron, mugg; come sigla a son le inissiaj ëd Burroughs, UNIVAC, NCR, Control Data e Honeywell, tùit
produtor d'elaborator. 

Ant j'agn '60 as parlava dij produtor ëd computer com ëd Biancafiòca e ij set nanèt, an dova Biancafiòca a l'era l'IBM e ij set nanèt a j'ero 
Burroughs, UNIVAC, NCR, Control Data, Honeywell, General Electric e RCA. Ël tut a l'era motivà dal fàit che l'IBM a vendìa parèj ëd j'àutri set butà ansema. 

Quand che la General Electric e la RCA a l'han vendù ij sò compart che a fasìo computer, i nanèt a son restà sinch e alora a l'è ancaminasse a dovré la sigla
BUNCH. 

Peui, ant j'agn '70, a l'é rivaje Hewlett Packard e Digital e a l'é torna ancaminasse a parlé ëd Biancafiòca e ij set nanèt. 

Ant ël 1981 a l'é rivaje ël Personal Computer che a l'ha cambià tut. 




#Article 330: Nouvelle vague (400 words)


La Nouvelle vague a l'é ël moviment anandià a la fin dj'agn 1950 daj giovo regista fransèis, ch'a vorìo chité-lì con la tradission cinematogràfica e ancaminé a conté le stòrie al cine ëd na fasson neuva.
Antra ij prinsipaj përsonage ëd costa vangoardia coltural a-i son Truffaut, Godard, Lelouch.
Ël nòm a ven dal tìtol ëd n'ancesta an sla gioventura fransèisa, publicà dël 1957 e aplicà a na partìa ëd regista ch'a l'avìo realisà ij sò prim travaj longh antra 'l 1958 e ël 1960.
Ës moviment as ampon dël 1959, cand Godard a realisa sò prim film longh e cand al festival ëd Cannes a son ësmonù film ëd M. Camus, F. Truffaut, e Hiroshima, mon amour d'A. Resnais.
Ant j'agn apress l'espression a l'é ëdcò dovrà an arferiment a d'àutre partìe ëd regista che, dzortut an Brasil, Giapon e Cecoslovachia, ant ij sò scrit teòrich e ij sò film, a l'avìo pijà na posission fòrt crìtica contra ël conformism ëstilìstich e ideològich dël cine ëd coj temp.
An Fransa sota la tichëtta ëd Nouvelle vague a son ëstàit butà nen mach la partìa, pitòst omogenia, dij colaborador a l'arvista Cahiers du Cinéma (C. Chabrol, Truffaut, J.-L. Godard, J. Doniol-Valcroze, J. Rivette, Ë. Rohmer) ma ëdcò ëd regista ch'a l'avìo già na gròssa esperiensa ant ij documentari (Resnais, G. Franju, Ch. Marker) o già anserì ant l'andustria (R. Vadim, Camus), e fin-a ëd giovo ëd vàire proveniense colturaj e professionaj che a ancaminavo a col temp (Louis Malle, J.P. Mocky, F. Reichenbach, J. Demy, M. Hanoun, Agnès Varda, M. Deville).

Ij prinsipi dla Nouvelle vague a j'ero doi: l'indipendensa dal cine andustrial e la nossion ëd cine d'autor.
Për podèj esse indipendent, as praticava l'autofinansiament e a së sfrutavo ij premi 'd qualità, anstituì an Fransa dël 1955.
Sòn a l'ha përmetù a vàire esordient ëd fé sensa dij produtor.
A-i era donca da manca ëd ten-e bass ij cost ëd produssion, e sòn a l'ha anfluensà la selession dij soget e soa tratassion: j'esponent ëd la Nouvelle vague a l'han ëd sòlit preferì ij tema privà a coj sivij.
An vàire cas (Godard, Resnais, Demy, Rivette) sòn a l'ha ëdcò mnà a n'arnovament lenghìstich e dla narassion.
Comsëssìa, ij regista d'ës moviment a son ëstàit ëd testimòni cossient ëd soa época (la Fransa ëd De Gaulle), an vivendne e an arfletendne ij problema e le crisi ëd valor.




#Article 331: Cit teorema ëd Fermat (140 words)


Ël cit teorema ëd Fermat a fortiss che si p a l'é un nùmer prim e a a l'é n'antregh, antlora  a l'é divisìbil për p.

Fermat a nunsia ës teorema, sensa dimostrassion, dël 1640, ant na litra a sò amis Bernard Frénicle de Bessy.
Le prime dimostrassion a son ëd Leibniz e d'Euler, ch'a lo generalisa ëdcò.

Ël teorema as peul nonsiesse ëd fasson equivalenta an disend che, si a a l'é nen un mùltipl ëd p, antlora  a l'é divisìbil për p.

Consideroma antlora ij prim p-1 mùltipl d'a:

Dagià che p a divid nì a nì gnun antra , a-i na ven che  a esaurisso tute le class ëd resta mòdol p.
An multiplicandje tuti ansema,

visadì

Dagià che  a l'é nen divisìbil për p, sòn a ìmplica che  a l'é divisìbil për p, visadì la conclusion.




#Article 332: Carlo Giambattista Tana (315 words)


Carlo Giambattista Tana a l'era nassù a Cher dël 1649 e a l'é mòrt ambelelà dël 1713 (ò dël 1718).
A l'era marchèis d'Entràive e sivalié dla Nonsià.

Tana a l'é l'autor dla comedia Cont Piolèt, scrivùa a l'é probàbil vers la fin dël Ses-sent e publicà mach ëd gené 1784 da l'avocat Guido Gaschi (1727-1804).

La comedia a l'é an tre at e doe lenghe (piemontèis e italian).
A l'é na sàtira, scrivùa con j'euj dl'aristocrassìa la pì veja, ch'a pitura 'l monté dla borzoasìa e soa anvìa ëd fesse valèj, al moment mach an sumionand sensa deuit j'aristocrat.

Silvio, gentilòm roman, a l'é an-namorà d'Aurelia, ma sò pare a veul nen savèjne e a j'ampon d'àutre nòsse.
Chiel a fa finta d'aceté e a sot-signa ël contrat, ma peui a pianta la sposa e a cor a sërché Aurelia pr'ëscapé con chila.
Antratant Aurelia, chërdend-se tradìa, a va a stërmesse a ca 'd Bias, un paisan dle colin-e 'd Turin, padron 'd na vigna, e as fa ciamé Biasin-a spaciand-se për soa fija adotiva.
Bias a l'ha ëdcò n'àutra fija, Roseta.

Ël cont Piolèt, gentilòm ëd campagna già un pòch grumòto, a vorërìa marié un-a dle doe fije, ëdcò për ven-e padron dla vigna.
Silvio con sò servidor Pippo passand për da là a treuva Aurelia, ma chila a fa finta ëd nen conòss-lo e 'd nen capì sò parlé.
Parèj, për castighelo, as promèt al cont Piolèt; antratant Roseta a l'é an-namorasse ëd Pippo.
Però, al moment ëd mariesse, Aurelia as fa arconòsse da Silvio, ch'a jë spiega tut e che, con ël consens ëd sò pare rivà giusta a temp për përdoné, a la sposa.
Roseta e Pippo as mario 'dcò lor e 'l cont Piolèt as adata, diciairand-se sodësfàit che tut a sia finì përparèj.

Doi vers dla comedia: 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 333: Medeo III (491 words)


Medeo III, dit ël Crosà, prim fieul d'Umbert II e ëd Gisla ëd Borgògna, a l'era nassù dël 1095 (a diso ëdcò dël 1087) ant ël castel ëd Montmélian.
Dël 1103 a-j suced al pare, an ëdventand ël nùmer set ant la lista dij cont ëd Savòja.
Essend ancora na masnà, Medeo a resta sota la tùa d'Ajmon ëd Gënevra e për ses agn la regensa a l'é an sle spale ëd soa mare.
Ël goern ëd Medeo III a l'é stàit caraterisà da l'aspirassion costanta a arpijesse ij teritòri ch'a j'ero d'Adelàide.

Dël 1106 a-i meuir l'amperator Enrich IV e a-j suced Enrich V.
Coma sò predecessor, ëdcò chiel-sì a mostra ëd malànim anvers ël vësco ëd Roma e sòn a lo buta an contrast con ël cont ëd Savòja: Medeo a arfudrà sempe ëd fé part ëd la cort amperial.
Medeo III a l'ha mnà na vajanta polìtica dij mariage, cola strategìa che a l'ha avù un ròl fondamental ant ël dësvlup ëd ca Savoja: ij Savòja a strenzo dle parentele amportante cand Adelàide, un-a dle seur ëd Medeo, as maria con Luis VI re ëd Fransa e l'àotra seur, Agnes, a maria Arcimbald VI ëd Borbon.

Medeo III a sosten Conrà ëd Hohenstaufen contra Lotari ëd Suplimborgh për la sucession amperial, ma a l'é Lotari ch'a vagna e, dventà amperator, për arvangia a conced pì gran privilegi al vësco ëd Turin (la sità a l'era già diciairasse libera comun-a dël 1126, con l'aprovassion d'Enrich V).
Tutun con Medeo III, mersì ëdcò al sostegn ëd sò barba ël vësco ëd Roma Calist II, ël podèj dij Savòja an Piemont as agrandiss.

Dël 1125, Medeo III a l'ha fondà l'abassìa d'Autacomba, an sle rive dël lagh ëd Bourget.
Ant ël 1137 a l'ha dàit ël castel ëd Saint-Oyen, ciamà château Verdun, an cadò ai canònich dël Grand San Bernard, e a l'ha daje ël drit esclusiv ëd caté dle tère an sël Mont-Joux.

Dël mars 1147 papa Genio III, ch'a l'era ancamin ch'a andasìa an Fransa për convince ël re a pijé part a la crosià, as fërma a Susa, ospità da Medeo; ant l'ocasion ël cont a conced a la sità dij privilegi statutari.
Sòn e l'esempi dël re 'd Fransa, sò novod Luis VII, a posso Medeo III a parte ëdcò chiel ant la sconda crosià, ma a meuir ël 1m d'avril dël 1148 ch'a l'era mach rivà a Nicosìa, ant l'ìsola ëd Cipro.
Prima ëd parte a l'avìa lassà la regensa a Medeo d'Aotariva, vësco ëd Losan-a, ch'a la tnirà fin-a che ël sucessor Umbert a sarà fòra 'd tùa.

Medeo III a l'ha avù doe fomne (Adelàide e Matilde d'Albon) e des masnà: Alis, Matilde (1125 anviron - 1158), ch'a maria re Fonso I ëd Portugal, Agnes (mòrta dël 1172), ch'a maria Gulielm I cont dël Gënevèis, Umbert, ch'a-j suced, Gioan, Pero, Gulielm, Margrita, monia a Bons, Isabela e Giulian-a, badëssa a Sant Andrea ëd Vienne.




#Article 334: Sacra 'd San Michel (394 words)


La Sacra 'd San Michel ëd la Ciusa a l'é un dij monument sìmboj ëd Piemont.
A resta ant la comun-a ëd Sant Ambreus, al termo meridional dla Valsusa.

A l'é stàita fondà an tra 'l 983 e ël 987 - ansima a 'd teren che ël baron Hughues de Montboissier a l'avìa catà dal marchèis ëd Vian-a - cand ij monio beneditin a l'han creà an sël Mont Pirchirian, a 962 méter d'aotëssa, na comunità cenobìtica, lì andoa già ant ij sécoj prima a vnisìo a vive an solitùdin j'armita (coma San Gioann Vincens).
La gran costrussion dla sacra a l'é però mach ancaminà a la fin dël sécol ch'a fa X e a l'é andàita anans për vàire desen-e d'agn, coma a mostra la diversità dj'element, dal romànich al gòtich.

An passand da la capela simiterial (ël sepolcr dij monio, dël sécol ch'a fa XI) a la foresterìa, a la pòrta 'd fer (che as duverta an sle fortificassion, sign ëd l'antich podèj sivil e militar, an dzorpì che religios) as riva 'dnans a la scalinada che a men-a a l'intrada dl'abassìa e al basament an pera che a res le tre àbside dla cesa superior.
Da 'nté ch'a-i era lë scalon dij mòrt, travers la pòrta dël zodìo (euvra dlë scultor Nicholaus dël 1120) e su për lë scalon dij contrafòrt as riva al ripian 'dnans al portal romànich ëd la cesa abassial.

La cesa a l'ha n'anterior luminos, ëd forme gòtiche ant le tre navà resùe da pilie (sécol ch'a fa XIII) e romàniche ant j'àbside (sécol ch'a fa XII).
Surtend da la cesa travers ël portal dij monio an sla trassa ch'a dà vers la Valsusa, oltra le ruin-e dël monasté neuv, fabricà tra 'l 1300 e 'l 1400, la vista as argala con ël paisage ch'a së spantia d'antorn.

An tra le vàire legende gropà a la sacra 'd San Michel, la pì anciarmanta a l'é cola ch'a conta la stòria dla bela Àuda.
Arfugiasse ant ël santoari con soa famija, pr'ëscapé aj ravage dij soldà 'd Federich I, an lòta contra Adrian IV, la fija për difend-se a sarìa campasse da na fnestra ant ël pressipissi lì sota, an tocand tèra sensa fesse mal.
Ansuperbìa, a sarìa torna campasse për blaghé, ma sa vira, coma a conta Màssim d'Azèj, ël tòch pì gròss restà a l'era l'orija.




#Article 335: Umbert III (741 words)


Nassù anviron dël 1135, mòrt dël 1189, Umbert III, dit ël Sant (o ël Beà), a fa eut ant la lista dij cont ëd Savòja.
A l'é fieul e sucessor ëd Medeo III e ëd soa sconda fomna Matilde d'Albon.
Cand sò pare a meuir, dël 1148, a l'é ancora masnà e a pija ël govern mach cand ch'a seurt da la tùa ëd Medeo d'Autavila, vësco ëd Losan-a, dël 1150.

La vita d'Umbert III e sò longh goern, caraterisà da l'arzistensa e la lòta për conservé sò stat, a corëspondo për bon-a part a l'imperi ëd Barbarossa.
Ël tentativ mnà da Federich I ëd fortì torna l'autorità imperial as opon a l'indipendensa dij prinsi ëd Savòja.

Ij Savòja a j'ero për tradission fidej al papa ëd Roma.
Sòn a fa nasse ij contrast an tra Umbert e l'amperator Federich I, ch'a vorìa gavé podèj e tère al papa Adrian IV.
Chiel-sì a strenz n'aliansa con la lija lombarda e Umbert as buta da soa part.
Cand Adrian IV a meuir, pròpe ant ël pien dël contrast, ij cardinaj a nòmino sò sucessor Rolando Bandinelli ch'a pija ël nòm ëd Lissànder III; ël Barbarossa a pròvoca un sisma an sostnend l'antipapa Vitor IV.
Umbert a l'ha gnun dùbit e a resta fidel a Lissànder III e sòn a rend ij rapòrt con l'amper ancor pì dur e a-j fa perde la contà ëd Turin, che l'amperador a atribuiss a la giurisdission dël vësco.
Cand dël 1168, antramentre ch'a scapa, Barbarossa as adressa a Umbert për podèj passé an sla stra dël Monsnis, Umbert a oten andaré la contà ch'a l'avìa përdù.
Costa a-j sarà torna gavà durant la lòta anviscasse torna apress la pas ëd Costansa antra 'd chiel e l'amperador, cand le comun-e, giumaj strache, a arfudo ëd combat-lo.

Umbert a l'avìa provà a aliesse con Enrich II, re d'Anghiltèra.
A manda l'abà ëd San Michel dla Ciusa tanme ambassador për butesse d'acòrd con Enrich II e fé marié la fija d'Umbert, Alis, con ël fieul d'Enrich, Gioann, pì tard ëstranomà ël sensa tèra.
L'acòrd a l'era che ij doi as sarìo mariasse cand Alis, ch'a l'era ancora masnà, a fussa dventà un pòch pì granda.
La dòta a sarìa stàita tuti ij possediment dij Savòja se Umbert a l'èissa nen avù dij fieuj mas-cc; dësnò la contà ëd Belley, ij castej ëd Pierre Châtel e Rossillon, la comba dla Rochette, ëd Montmajeur e d'àotre tère ancora.
Malorosman, Alis a meuir dël 1178 a l'amprovista, prima ëd podèj mariesse.
D'àotra part, la quarta fomna d'Umbert, Beatris ëd Vienne, a buta al mond un mascc, ch'a dventa l'ardité al tròno.
Bele che ij rapòrt d'Umbert con Enrich II a resto bon, ij Savòja a resto sensa n'alià vàlid contra ël Barbarossa, ch'a ségoita a agassé Umbert.
Për esempi, dël 1184 un tribunal elegiù da Barbarossa a fortiss che ël cont ëd Savòja a dev rende al vësco ëd Turin ël castel ëd Pianëssa, ma Umbert a resist e as lo ten e gnun a l'ha 'l corage d'andé a pijelo con la fòrsa.
Chèich agn apress ël vësco a va a Pavìa da l'amperator: a veul che ij Savòja a-j dago ël castel ëd Vian-a, col ëd Rivàuta e mità ëd col ëd Carignan.
Umbert a promet ëd felo pen-a che l'amperator a ven-a a Turin.
Ma cand che sòn a càpita, dòp pòchi mèis, Umbert as fa nen trové.
Antlora ël Barbarossa a diciara Umbert dëscadù ëd sò podèj e a lo dëspeuja dij sò domini; a manda ëdcò na milen-a ëd soldà për assedié e pijé ël castel ëd Vian-a.
Ma Umbert III a chita nen ij castej ch'a-j resto e a opon n'arzistensa passiva.
Soa fermëssa a përmetrà ai sò sucessor d'arpijé l'espansion.

A Umbert a-j piasìa la vita solitaria e contemplativa.
Costa anclinassion a l'avìa faje ëdcò trascuré j'anteresse ëd ca Savòja an Val d'Osta e costa a la fin a l'é vnùita a trovesse an na situssion ëscasi d'anarchìa.

Umbert a l'é mòrt ant un dij sò castej ant ël 1189.
Dël 1838 a l'é stàit proclamà beà da Gregòri XVI.

Umbert III a l'ha avù quatr fomne, Faldiva ëd Tolosa, Geltrude ëd Fiandra, Clemensa ëd Zähringen e Beatris ëd Vienne, e tre masnà: Alis (promëttùa dël 1173 a Gioann, pì tard ëstranomà ël Sensa Tèra, mòrta dël 1178), Sofìa (mòrta dël 1202, ch'a maria Ass IV d'Este) e Tomà, ch'a-j suced ch'a l'é ancor masnà.




#Article 336: Grand teorema ëd Fermat (269 words)


Ël grand teorema ëd Fermat a fortiss che si n a l'é 'n natural da 3 an su, antlora l'equassion  a l'ha pa 'd solussion (a,b,c) anté che a,b,c a son ëd naturaj positiv.

Pierre de Fermat a nonsia ës teorema an ëscrivend na nòta an sla bordura dla pàgina dël lìber II, problema 8, dj'euvre ëd Diofant, antitlà Divide un quadrà dàit an doi quadrà.
Fermat a scriv: Divide un cubo an doi cubo, na potensa quarta an doe potense quarte o na potensa qualsëssìa an doe potense dël midem órdin as peul pa fesse. I l'hai dëscoatà na dimostrassion fiamenga ma a-i é nen lë spassi për butela an sa bordura.
Da antlora vàire matemàtich a l'han sërcà ëd trové la dimostrassion.
Frénicle de Bessy a dmostra ël teorema, con un sugeriment ëd Fermat, për n=4; Euler a lo dmostra për n=3 e ij sò mùltipl.
A resta donca mach ëd provelo për esponent prim dëscobi.
Legendre (1823) a lo fa vëdde për n=5; Lebesgue për n=7; Kummer për tuti j'esponent pì cit che 100.
Tra l'àutr, ant ij sò tentativ ëd dimostrelo, Kummer a l'ha antroduvù ij nùmer ideaj.
Vàire travaj, dont coj ëd Mirimanoff, Mordell e Faltings (con la dimostrassion dla congetura ëd Mordell) a fan fé 'd progress al problema, ma a l'é mach ai 23 ëd giugn dël 1993 che Andrew Wiles, a la fin d'un seminari ëd tre di, a nonsia na dimostrassion completa.
Ant lë dzèmber 1993 a l'han trovà un përtus ant la dimostrassion ëd Wiles, ma dlë stèmber 1994 Taylor e Wiles a treuvo la manera d'argiré ël problema.




#Article 337: Pap ëd Lissandria (226 words)


 

Matemàtich dël III-IV sécol, a fasìa part ëd l'ansidita sconda scòla ëd Lissandria.
Na nòta an bordura d'un manuscrit dël sécol ch'a fa X an fa savèj che a scrivìa durant ël regn ëd Dioclessian (284-305).
Ant un perìod dë stagnassion generalisà djë studi matemàtich, Pap a l'é stàit n'ecession armarchèivol.
A l'é ocupasse dzortut ëd geometrìa e anviron dël 300 a l'ha dimostrà ël pont ëd j'aso.

A l'é malfé arconòsse soe contribussion originaj; për tradission as fan armonté a chiel un teorema an sël barisènter (d'àutra part atribuì ëdcò a Guldin) e un teorema ëd geometrìa projetiva ch'a l'é un cas particolar dël teorema ëd Pascal.

A l'é un-a dj'euvre pì pressiose, bele ch'a l'é rivane incompleta, për la conossensa dla geometrìa greca, dagià ch'a resta la sola sorgiss për ël travaj ëd vàire geòmetra, pr'esempi Archimede e Apolòni.
As trata 'd na sòrt d'enciclopedìa, con d'amportante armarche stòriche, ëd contribussion pì o men amportante dij matemàtich grech rangià 'd fasson sistemàtica, gavà j'euvre clàssiche ant ël sens pì s-ciass; j'arzultà precedent a son ëspiegà o spantià da dle nòte.
Sò stil dë scritura a l'é fiamengh e elegant.
Le Colession a l'han avù na granda anfluensa ansima a coj ch'a son ëvnù apress.
Dël sécol ch'a fa XVII a l'han fongà an lor Girard Desargues e Blaise Pascal për oten-e dij sò teorema.




#Article 338: Vittorio Amedeo Borrelli (308 words)


Vittorio Amedeo Borrelli a l'era nassù a Valensa ël 18 ëd giugn dël 1723.
A l'ha sërvù ant l'Esèrcit piemontèis fin-a a rivé al grad ëd colonel e governador dla sità d'Àich.
A-i é pi gnun-e notissie ëd chiel dòp ël 1800.

A l'é l'àutor d'un tòni:

L'inissi dël tòni:

Cara vidoa, finalment
Già ch'voi finze, e mi badin-o,
Còsa var-lo ch'is andvin-o?
Diomse ciàir nòst sentiment.

Voi sé fomna dël grand mond,
Consumà da l'esperiense,
Ch'i dije mai nen ëd lò ch'iv pense,
Ch'avì sempre un dobi fond,

...

E a l'é l'àutor d'almeno set sonèt:

Chèich vers dël sonèt:

Gran Re, ch'la Providensa ha destinà
Për istrument dij sò fin ij pì grandios
E për fissé con j'arme e con la vos
La fortun-a dij stat e dle sità.

...

Chèich vers dël sonèt:

O Ministr d'un gran Re, giust e clement
Ch'a dispensa j'impiegh, ij ran, j'onor
Ai militar ch'lo servo fedelment,
E dont iv glòrie d'esse protetor;

...

Chèich vers dël sonèt:

O  gran ministr elet për secondé,
Un pì gran Re ant sò vast intendiment,
E su chi 'l pèis moltiplicà dj'afé
A n'fà ch'arlvé la fòrsa dël talent,

...

Chèich vers dël sonèt: 
Oh, Mariana, com j'avì cambià 
da quàich temp a sta part e 'd che manera! 
Che diferensa adess da lò ch'a l'era 
quand i patìo tanta càud st'istà!

Chèich vers dël sonèt: 
Oh, Rosalìa, còs é-ve mai pensà 
d'andé a sërché un sonet da un grenadié? 
S'i lo fass, chi sà peui s'av piasirà? 
Mi v'aviso, i sé a temp a torné andré.

Chèich vers dël sonèt:

Sent, amor bosaron, l'é temp ëd funila,
Rendme mè cheur, tornme la mia rason,
Romp sta caden-a, seurtme da 'n përzon:
A l'é tròp strèita, i peuss pì nen sufrila.

...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 339: Ventura Cartiermetre (288 words)


Ventura Cartiermetre, stranòm ëd Giuseppe Ignazio Avventura a l'era nassù a Turin ël 15 ëd giugn dël 1733.
Dòp esse vnù dotor an Giurisprudensa a l'Università ëd Turin ant ël 1755, dal 1757 a l'ha sërvi ant l'Esèrcit piemontèis.
A l'é mòrt a Turin ël 21 ëd giugn dël 1777.

E l'é àutor ëd vàire tòni, tra ij quaj:

Chèich vers dël tòni:

Andé pur a j'ostarie
giughé pur a la schiné,
a taròch, al gieugh dle bije,
ma sté nen a travajé.

L'inissi dël tòni:

Cola cara Bastardela
a l'ha tant d'abilità
e na vos ch'a l'é tant bela,
am anciarma an verità.

Am soleva da mie pen-e,
am rapiss e am toca 'l cheur,
am dëscassa da 'nt le ven-e,
col umor ch'am rend reveur.

...

L'inissi dël tòni:

Pòvra còsa ch'a l'é mai
Studié tròp e avèje 'd guaj!
Certament col corporteur
Ch'a l'ha scrit për sò maleur
Un pò tròp liberament,

A sarìa pì content
S'a l'avèissa passà j'ore
A contene a nòste sgnore,

...

Da noté che ël bondisserea a l'é ël salut che a l'ha dàit orìgin al cerea o dserea dij nòsti temp.

L'inissi dël tòni:

Con col sò bondisserea,
coj sgnorass am sëcco già,
ansi a dijo mach dserea,
për sostnì soa nobiltà.

A lo dijo con na bòria,
da tiresse ij pugn sui dent,
e la soa pì bela glòria,
l'é spressé sempre la gent.

...

L'inissi dël tòni:

Fomne amàbil, doce sgnore,
ch'iv dilete dij cavaj,
e ch'i smije, quand i core,
d'eroin-e opur d'afaj;

Lassé non daré le spale
j'amorin ch'av coro apress,
a l'é vera ch'a l'han j'ale,
ma as ëstraco ant cost ecess.

...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 340: Valensa (1383 words)


Valensa (Valenza an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 18.634 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

La sità a resta an sla riva meridional dël Pò, ai pé dij brich ch'a costituisso ij margin orientaj dël Bass Monfrà.

Ël teritòri 'd Valensa a l'é abità fin da l'Età dla Pera ma a l'é belfé che mach da la fin ëd l'Età dël Fer as sio creasse ij prim cit ansediament da part ëd tribù ligurin-e ch'a costituiran peui ël nùcleo formativ ëd la sità. As pensa che 'l gròss dle abitassion a dovèissa trovesse an sij brich ëd la region comprèisa tra le frassion d'Astijan e 'd Mont, ant n'area 'd confin antra l'anfluensa dle tribù che ij roman a ciameran Ligures Bagienni (a òvest), Ligures Statielli (a sud) e Ligures Marici (a nòrd-est). Dal IV sécol prima 'd Crist, a s'anandia la calà dij Celt (o Gaj, pr'ij roman) da Oltralp, che a së stabilisso an bon-a part ëd l'Italia stentrional e a lasso trasse përfonde ant la cultura dle gent dël pòst. La conquista roman-a dl'area a pija sò achit antra 'l ters e lë scond sécol prima 'd Crist, con la sotmission ëd le popolassioni ligurin-e e la colonisassion da part ëd gent ëd l'Italia Sentral. Ël pais a ven ciamà Valentia e as tramuda ant ën castrum, valadì 'n camp militar duvert e dësfendù da 'n fossà, për presidié n'important passage sël Pò. Valensa a s'anrichiss e a së slarga, dagià che a la fonsion militar as gionto cola aministrativa e comersial. Ant j'agn '40 prima 'd Crist ël pais a oten la sitadinansa roman-a e a ven anserìa al margin stentrional ëd la IX Region Augùstea (Liguria), al confin con la XI Region Augùstea (Galia Transpadan-a), mach dë dlà dël Pò. 

Valensa as gòd chèich sécol ëd pas e prosperità e trovandse nen ant na posission mnassà da j'atach a ven nen fortificà. Quand che la disgregassion ëd l'Imperi Roman a comensa a dé ij sò efet con la crisi dle finanse e dla possibilità 'd guerné 'l teritòri, la decadensa 'd Valensa as célera, ij borgh an sij brich a së spòpolo e a s'unisso pì a val, ant la posission atual ëd la sità. Ël Cristianésim a l'era spantiasse già dal IV sécol d.C., për l'evangelisassion ëd san Siro 'd Pavìa, ma a l'é la figura 'd san Màssim (vësco pavèis ma nà a Valensa) ch'a resta cola pì importanta ant la tradission local. La fin ëd l'organisassion statal, ij ravagi e le invasion dij pòpoj nòmad, le guère frequente a causo sovens darmagi, mòrt, pestilense e devastassion. Dël 568 la calà dij Longobard an Italia a dà l'andi a 'n neuv órdin statal, dòp pì che un sécol d'incertëssa. Valensa, abità mach pì da chèich senten-a d'abitant - pì che d'àutr contadin, a ven fortificà për inissiativa dij vësco e dij Duch stansià a Pavìa.

Dël 774 ij Franch ëd Carl Magn as sostituisso ai Longobard e da l'800 Valensa a intra a fé part ëd l'Imperi Roman Sacrà. La sità a ven torna fortificà con muraje pì fòrte, difendùe da la milissia cìvica sìa për protession da le incursion dij Sarasin e dj'Óngher, sia për dé protession ai fugiasch ëd le campagne. L'organisassion aministrativa a subiss modìfiche creuse ch'a porto al neuv sistema feodal: le unità teritoriaj a dvento Contà e Marcheisà, a l'inissi nominà dal re ma che bin tòst as tramudo an càriche ch'a passo an ardità da pare an fieul. Dël sécol ch'a fa X, ël teritòri 'd Valensa a passa sota al contròl dël marchèis Aleram e dal 967 dël Marcheisà ëd Monfrà. A la fin dël sécol ch'a fa XI a nass la Comun-a, espression ëd le neuve class nobiliar e dla borghesìa, con podèj limità mach a l'aministrassion sitadin-a. Ël sécol ch'a fa XII a l'é caraterisà dai conflit antra autorità imperial e Comun-e. Valensa a cambia pì vòte soa posission antra le fassion dij Guelf, fìdej al Papa e al podèj ëd le Comun-e, e la fassion dij Ghiblin, fìdej a l'imperator. A l'é an cost contest-sì che, nen lontan, a ven fondà la Comun-a 'd Lissandria. La Pas ëd Costansa (1183) a fa terminé la lòta e Valensa a torna sota al contròl ëd l'imperator e për sòn dël sò fidel marchèis Vielm ëd Monfrà. 

A l'inissi dël Tërzent, ij conflit antra la part guelfa e cola ghiblin-a a ven-o sempe pì marcà. A sostegn ëd la part guelfa a son invià dai Papa (tramudasse an Avignon) ij sò legà e j'Angioin; la part ghiblin-a a l'é arpresentà 'l pì dle vòte dai Viscont ëd Milan, che an cost perìod a son an camin dë spantié 'l contròl an s'na bon-a part dl'Italia stentrional. Na cospirassion për sogetesse ai Viscont a faliss dël 1358, ma la popolassion, già provà da le pestilense e da'n neuv assedi dura des mèis a passa sota la giurisdission dël Ducà 'd Milan dël 1370. A la fin dël Tërzent as costruiss 'n neuv castel e a ven ancora pì fortificà la sità con muraje monumentaj. Dël 1397 a son publicà i neuv Statù dla Comun-a, anserìa ant la Contà 'd Pavìa, con n'Assemblea Comunal, Podestà, Giùdes e 'n neuv Palass Comunal an sla piasse prinsipal. Antra 1404 e 1412 la sità a subiss la tirannìa 'd Facin Can, capitan d'arm al servissi dij Viscont e dij Monfrà. Dël 1447, a la mòrt ëd Filipp Maria Viscont, ùltim dissendent ëd la famija, Valensa a passa al Duca 'd Savòja ma la sità pòch dòp a torna al Ducà 'd Milan, con la prèisa dël podèj da part ëd Fransesch Sfòrsa.

A l'han inissi ij pian ëd conquista dl'Italia da part ëd le potense nassionaj ëd Fransa e Spagna. Dël 1499 re Luis XII ëd Fransa a taca 'l Ducà 'd Milan. Valensa a l'é conquistà e sachegià da le trupe fransèise guidà da Eberard d'Aubigny. Dël 1512 a torna a Massimilian Sfòrsa ma dël 1515 a l'é torna tacà dai fransèis ëd Fransesch I. Dël 1521 a subiss l'atach ëd le trupe spagneule dl'imperator Carl V d'Asborgh e 'l podèj a torna a Fransesch II Sfòrsa fin al 1535, quand che 'l Ducà 'd Milan a passa a l'Imperi e donca a la Spagna. La region a sarà motobin sovens teàter ëd guère ant ij sécoj ch'a seguo e Valensa a subiss assedi ant j'agn 1557, 1635, 1656, 1696, ëdcò grassie a la vzinansa con ël Monfrà, leu 'd conflit ëd sucession interminàbil. L'espansion ëd la sità a l'é frenà da le sue fortificassion, dventà con l'andé dij sécoj antra le pì vajante an Euròpa.

A l'inissi dël Setsent, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht (1713), Valensa a ven cedùa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. Dël 1745, con la Guèra 'd Sucession Austrìaca, le trupe franch-ëspagneule a prendo 'l posses ëd la region con la Bataja 'd Bassignan-a, ma dël 1746 con n'àutr assedi da part de le trupe piemontèise e austrìache guidà dal Baron Litron, Valensa a torna al Piemont. Dòp cost ùltim episòdi la situassion econòmica e polìtica a va mèj e a nasso vàire atività artigianaj e comersiaj. A la fin dël Setsent, ël Piemont a l'é colpì da le bataje espansionìstiche dl'armà fransèisa comandà da Napoleon Bon-a-part. Ai 14 ëd giugn dël 1800 a Marengh as combat un-a dle pì importante bataje 'd Napoleon, ch'a consent la conquista fransèisa dl'Italia dël Nòrd e dël 1802 ël Piemont a l'è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa. A la fin ëd la dominassion fransèisa dël 1814, Valensa a torna a fé part dël Regn ëd Sardëgna. Dòp quasi un mileni e mes sota la giurisdission dij vësco 'd Pavìa, dal 1817 a intra ant la diòcesi 'd Lissandria. Con la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), Valensa a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Apsèj e Lasaron (dal 1901 ciamà Vilabela, e dal 1938 frassion dël Comun ëd Valensa).

Ël sìndich a l'é Maurizio Oddone dal 20 stèmber 2020.




#Article 341: Provincia ëd Lissandria (218 words)


La Provincia ëd Lissandria (Provinsa 'd Lisòndria an Lissandrin) a së spantia ant ël setor sud-oriental dël Piemont.
A comprend  e a conta 432.129 abitant.
A l'ha na surfassa ëd 3.560 km² e për estension a l'è la tersa provincia dël Piemont, daré a le provinse ëd Coni e 'd Turin.
Sò capleugh a l'é Lissandria.

A confin-a a nòrd con la provincia ëd Vërsèj, a òvest con le provinse ëd Turin e d'Ast, a est con la Lombardìa (provincia ëd Pavìa) e l'Emilia-Romagna (provincia ëd Piasensa), a sud con la Liguria (provinse ëd Génoa e Savon-a.
Ël teritòri a l'é pian al nòrd e as àussa ant ël Monfrà e ant ël piuvent setentrional dl'Apenin lìgur.

A l'è stàita istituìa con ël Decret Real n. 3702 dël 23 d'otòber dël 1859 (l'ansidita Lej Ratass) da l'union dle provinse (dël 1818) ëd Lissandria, Torton-a e Casal, ch'a fasìo part a soa vira dij Dipartiment ëd Lissandria, Ast, Àich e Neuve.

Dël 1935 a l'ha perdu ël teritòri d'Ast, istituì capleugh ëd provincia.

L'agricoltura a resta na vos amportanta ant la conomìa dla provinsa: vigne (ant ël Monfrà), fruta, vërdura, forment, foragi.
Le pì grande consentrassion andustriaj a son localisà dantorn a Lissandria, Torton-a e Neuve.

Ël President dla Provincia a l'è Paolo Filippi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).




#Article 342: Edoardo Ignazio Calvo (402 words)


Poeta, dzortut an lenga piemontèisa, ma ëdcò an fransèis e an italian.

Francesco Maria Edoardo Ignazio Calvo a l'era nassù a Turin ël 13 d'otóber dël 1773; na làpida su soa ca natal, an contrà Prinsi Medeo 41, promovùa da la Ca dë studi piemontèis, an arcòrda la nàssita.
Sò pare a l'era ël médich Carlo Calvo, soa mare Giulia Antonia Bottacchio.
A l'era stàit batijà ant la veja cesa dij sant March e Leonard.
Da masnà a l'ha vivù soens a Cinsan, andoa soa famija a l'avìa ëd proprietà.

A l'era laureasse an Medsin-a con na tesi an latin antitolà De scorbuto. A l'ha partessipà an pien a le vicende giacobin-e e ëd Napoleon.
A l'avìa apopré 25 agn cand a l'é partì për j'Alp fransèise, spetand che la rivolussion fransèisa a mnèissa progress an Piemont; ma peui, rintrà, a l'era restà delus.
A l'era torna partì da Turin cand l'esèrcit ëd Suvorov as avzinava.

Vers la mità dël 1800, Calvo a torna a Turin e a l'é nominà médich assistent a l'ospidal San Gioann.
A scriv soe Fàule moraj e sòn a fa anrabié ël governador fransèis, ch'a da l'órdin d'arestelo.
La comission esecutiva, formà da Carlo Botta, Carlo Bossi e Carlo Giulio, a lo anforma dël privo, e Calvo a peul ëscapé a Candieul da sò amis ël cont Chiavarin-a.

A l'é mòrt ël 29 d'avril dël 1804, che a l'avìa mach 31 agn, ëd tifo, antramentre ch'a cudìa ij sò malavi al San Gioann.

Edoardo Ignazio Calvo a l'é stàit ël pì avosà poeta piemontèis dël Setsent. A l'é conossù a livel nassional e a ancamin-a a esse conossù a lë strangé, përchè eut soe poesìe a son ëstàite traduvùe an anglèis.

A l'é miraco la prima euvra an piemontèis d'Edoardo Ignazio Calvo.
Chèich vers dla canson: 

Chèich vers dla poesìa:

Chèich vers dla poesìa:

Chèich vers dla poesìa:

Chèich vers dla poesìa:

Antra le pì avosà a-i son le Fàule moraj (1802-03, poesìe an tersa rima piemontèisa).

J'àutre euvre dla disilusion a son:

Na stansia.
Chèich vers dla fàula:

Na stansia.
Chèich vers dla fàula:

Un-a 'd soe euvre minor.
Chèich vers dla fàula:

le budele con l'oment?

Un-a 'd soe euvre minor.
Chèich vers dla fàula:

Un-a 'd soe euvre minor.
Chèich vers dl'euvra:

A l'é l'ùltima euvra, nen finìa, ëd Calvo.
Chèich vers dl'euvra:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 343: Avija (1351 words)


Lavija a l'é na bòja sossial a gucion dl'órdin dj'imenòter, dla famija dj'avidje.
A comprend quatr ëspece: apis dorsata, apis florea, apis indica, apis mellifica.
Costa-sì a l'é spantià an manera particolar për l'anlevament, n'atività praticà fin dai temp pì antich: notissie sicure dij prim anlevament a armonto al 2600 aGC, euvra dj'egissian.
Spece sìmij a l'avija a son l'avija boscatera (xilocopa violacea) e l'avija muradris (chalicodoma muraria).

Vàire spece d'avije a son plose e an chèiche part ëd sò còrp ij pluch a formo ëd ramificassion o piume.
Ij làver e la massëlla a son dësvlupà an forma 'd tromba për tiré fòra ël giuss dle fior.
A argionzo n'andi an vòl ëd 13,5 chilòmeter a l'ora.
J'avije a s-ciàiro nen ël color ross.

A vivo an colònie e a fàbrico amel e sira.
An dzorpì che për coste produssion, tuta la famija dj'avidje a l'é amportanta për soa fonsion ëd polinisassion.

J'avije a vivo an sossietà polimòrfe e motobin popolà, constituìe da tre qualità d'esse: fomne drùe (argin-e), fomne stérij (ovriere) e mas-cc drù (pecc, o avije sërvaje).

Ël ni (buss) a l'é ëd sòlit ficà ant ij përtus dij bion.
A l'é constituì da 'd seuj ëd sira verticaj (stòrse, o cotej) butà an pian paralej e formà da 'd cambrin-e prismàtiche esagonaj, rangià an doe serie butà fond contra fond; a l'é fabricà da j'avije ovriere con la sira esprimùa da j'avije mideme antrames dij piat al fond ëd la pansa.
J'euv dj'avije a son posà an dij cambrin sìngoj, minca buss a na conten vàire milen-e.
Ansema a l'euv a l'é posà assè 'd mangé për nurì la larva fin-a a lë sfarfalament.
Le larve a son bòrgne, sensa piòte, a forma ëd verm.
J'avije a mangio giuss e farin-a dle fior; për le larve, prima ëd dejne, ël giuss a l'é argorgà tanme amel.
L'amel a l'é goernà ant le cambrin-e dël buss, stopà con na nata ëd sira.

Minca ni a conta na sola argin-a, vàire milen-e d'ovriere e pòchi mas-cc.

L'argin-a a l'é na fumela feconda, longa anviron 2 centim e a l'ha 'n còrp a fus.
As cobia mach na vira, 5 o 6 di apress soa nàssita, a la fin dël vòl nussial durant ël qual a l'é argionzùa da 'n sol mas-cc.
Ël cobiament as compiss an vòl e ël giuss dël mas-cc a l'é goernà an na spermateca a pòsta, an manera da podèj serve për tuta la vita dla fumela, ch'a l'é ëd sinch o ses agn.
L'argin-a a peul fé 'dcò 3000 euv al di ant la stagion giusta (prima-istà): da j'euv fecondà a nassran dle fumele; da coj nen fecondà, ch'as dësvlupo për partenogénesi a nassran dij mas-cc.
Le dimension ëd le cambrin-e a detèrmino ël sess ëd le larve, an përmetend o pa la fecondassion ëd j'euv.
Ël travaj ëd l'argin-a a l'é mach col ëd fé j'euv, e a l'é nurìa e protegiùa da j'ovriere.

Ij pecc a son tëgg e plos.
A l'han na testa gròssa, dj'euj gròss componù da 13.000 facëtte convergent an sël vértes (na bon-a vista a l'é pressiosa për esse l'ùnich a argionze la fumela durant ël vòl nussial), ujèt frontaj, compless bocal pòch dësvlupà, ale longhe, sot dla pansa ariondà da darera.
A l'han nen ëd gucion, ëd giàndole sirìpare nì ëd dispositiv cujeur.
Ij pecc ch'a fecondo j'argin-e a meuiro sùbit dòp përchè na part dij sò òrgo genitaj a resta piantà ant ël còrp dla fumela.
Nen bon a fé un qualsëssìa travaj, nì a cheuje ël giuss e la farin-a dle fior, apress ij perìod dl'arcòlta e dël gité ij pecc a son taparà via dal buss e soens massà da j'ovriere.

J'ovriere a son pì cite; a l'han giàndole ëd tòssi e gucion, ch'a deriva da na trasformassion dl'ovopositor e a l'é dovrà tanme òrgo ëd difèisa.
Cand, apress avèj mordù, l'avija a së slontan-a, ël gucion a resta piantà ant ël còrp ëd la vìtima, an artenend ëdcò ij darié segment e part ëd le ventraje dël fond ëd la pansa; a l'é për sòn che l'avija mutilà soens a meuir.
La pontura dj'avije a pròvoca ant l'òm un fòrt dolor localisà, ma na sìngola pontura ëd sòlit a l'é nen pericolosa.
Tutun an chèiche përson-e sensibilisà da ponture precedente a peulo manifestesse 'd gròsse reassion ëd natura alérgica ch'a pròvoco n'argonfiament an corëspondensa ëd la glòta e parèj l'aria a peul pì nen intré ant le vie respiratòrie, an ëmnand a 'n sofocament mecànich mortal.
Ëdcò le ponture tute ansema ëd vàire avije an sn'istessa përson-a a peulo avèj dle brute conseguense.
Ël tòssi dj'avije a l'é constituì ëd na mës-ciura complicà d'eva (88%), protein-e, sùcher, grass, enzima e d'àutri component.
A l'é dovrà ant ij soen ëd l'artrite reumàtica.

J'ovriere a son ëstérij përchè soe overe a son nen dësvlupà bin.
Le piòte darera dl'avija ovriera a son echipagià con ramassëtte e cavagnëtte, ij dispositiv për cheuje e trasporté la farin-a dle fior; j'ovriere a l'han ëdcò ëd giàndole ch'a esprimo la sira butà ant la part sota dla pansa e ëd giàndole dzor-serebraj dont l'espression a constituiss ël mangé dle larve.
N'àutr òrgo caraterìstich ëd l'ovriera a l'é la borsa amelaria, anté che ël giuss dle fior e j'àutre sostanse sucrin-e (dont le sostanse esprimùe da j'àfid, ëd sòlit responsàbij dël savor e dël përfum particolar dle qualità pì apressià) a son trasformà an amel për mojen d'enzima particolar.
L'atività dj'ovriere a l'é tant sostnùa che d'istà a duro an vita mach sinch o ses ësman-e, antant che cole nassùe ant l'otonn a rivo a passé l'invern.

Si l'argin-a a ven a manché, j'ovriere giovo ch'a l'abio arseivù n'alimentassion rica an asòt (póer dle fior) a peulo avèj n'angrossament progressiv dj'overe ch'a rivo fin-a a la produssion d'euv.

La nurission dla nià, la polissìa e la ventilassion dël buss, la trasformassion final dël giuss dle fior an amel a son ël travaj dj'avije giovo, fin-a ai quatòrdes o quìndes di d'età; fin-a ai vint di, j'avije a fan ël travaj ëd difèisa dël buss e cole ch'a dzorvivo, giumaj a l'età mura (foragere o butinatris) a cheujo giuss, farin-a dle fior, pròpoli e eva.

Cand ël buss a ven a esse tròp popolà, j'ovriere a fàbrico j'ansidit cambrin reaj.
Le larve ch'a nasso da j'euv posà an costi stansin a son nurìe mach a papa real, visadì na qualità special d'amel rich ëd vitamin-e e d'àutri prinsipi ativ.
An conseguensa ëd cost tratament ëspecial, da se larve as dësvlupo ëd fumele feconde, visadì d'avije argin-e; coste-sì, pen-a sfarfalà, a ancamin-o a combate antra 'd lor findi a che a-i na resta viva mach un-a, ch'a dventrà la neuva argin-a.
La veja argin-a a bandon-a ël buss con mità ëd soa popolassion e a va a sërché un pòst bon për fondé un neuv bugnon.

Ël zoòlogh Karl von Frisch a l'ha fàit vëdde che cand l'avìa butinatris a l'ha trovà na zòna bondosa 'd farin-a dle fior, për esempi un pra fiorì, a smon a soe cambrada j'andicassion pr'argionzla, an fasend an sla stòrsa na sòrt ëd dansa.
As trata 'd n'esempi tìpich ëd comunicassion animal.
La dansa sircolar a signala la presensa ëd giuss assè davzin-a (nen pì che sent méter).
Si la locassion dël mangé a l'é leugna, l'avìa a lo comùnica con na dansa sbilaucià, o dansa dla pansa: l'avìja a dissegna, an dansand, un semisercc e, dlongh apress, socroland la pansa, a percor na linia reta, ch'a sara ël semisercc; peui a descriv në scond semisercc, ma an sens contrari al precedent e a la fin torna na linia reta, paralela a cola 'd prima.
Pì ël camp ëd giuss a l'é leugn, pì la dansa a l'é meusia.

La comunicassion a travers dla dansa a l'é ëdcò dovrà durant ël gité, cand j'avije esploratris a devo comuniché la posission d'un leu adat a acheuje na neuva colònia e ëdcò sò giudissi ansima a 'l pòst.

L'art ëd l'òm a l'é soens anspirasse a j'avije: già da l'época cretèisa coste a j'erò pijà coma tema ornamental.




#Article 344: Art astrata (309 words)


Lart astrata, o art nen figurativa, as dësvlupa an Euròpa a ancaminé dal 1910 e a së spantia an tut ël mond.
Pionié ëd costa tendensa a son ëstàit Kasimir Malevich e Piet Mondrian.

Da sempe ij pitor e jë scultor a conossìo e a sfrutavo la capassità dle linie, dle surfasse, dij volum, dij color d'esse butà ansema për toché la sensibilità e ël pensé, e d'element d'art astrata as peulo trovesse già ant l'art primitiva; ma fin-a antlora a stimavo che an butandje ansema as dovìa fé arferiment a l'arpresentassion, pì o meno conforma, dla realtà tangìbil.
Ij predecessor diret ëd së stil a son ëstàit ij doi moviment novator dj'achit dël sécol ch'a fa XX: la pitura fauve, ch'a buta an second pian dissegn e prospetiva për ponté an sël color, e ël cubism, angiagià 'd fasson direta ant la scomposission ëd la forma.
L'advent ëd la fotografìa a l'ha miraco possà vàire artista a l'arserca 'd lòn ch'a scapa a la vision ogetiva dël real, visadì 'd lòn ch'a rintra nen ant un fàit figurativ.
J'artista astrat a atribuisso a j'ansem ëd linie, surfasse, volum, color un podèj emotiv bastant për fabriché d'art.
Ant l'art astrata ël soget arpresentà a resta nen essensial, ma as lìmita a sugerì dij valor cromàtich, linear, volumétrich, compositiv, a travers dij quaj l'artista a smon soe concession.

Donca l'astratism, ch'a l'é pa mach un moviment, a l'ha dàit l'andi a na neuva fas ant la stòria dla pitura e dla scoltura; d'àutra part la pitura nen figurativa a gropa dle liure s-ciasse con l'architetura moderna, coma testimonià ëdcò dal moviment De Stijl, fondà dël 1917.

La stagion dl'astratism a finiss apress la sconda guèra mondial, cand ch'as preciso ij tema dl'informal.
Tutun al di d'ancheuj as peulo arconòsse d'element d'art astrata an scasi tuti ij fenòmeno estétich pì recent.




#Article 345: Assel (3767 words)


Lassel a l'é 'd fer lijà con na cita quantità - dal 0,02% al 2% anviron - ëd carbòni.
Le lije con pì che 99,98% ëd fer a son considerà fer pur, antant che cole ch'a conten-o pì che 'l 2% ëd carbòni a son considerà ghisa.
Costa definission a l'é 'n pòch diferenta e a rampiassa sia cola gropà 'n manera pì s-ciassa a la constitussion chìmica (conforma a la qual l'assel a peul conten-e fin-a al 2,06% ëd carbòni e ël fer pur a peul pa conten-e d'àutri element che ëd fer) sia cola tradissional basà an sël process ëd produssion ch'a considerava assel ël prodot otnù a lë stat lìquid, për mojen d'afinassion, e fer col otnù a lë stat pastos, a travers ël pudelage, process giumaj bandonà.

L'assel a l'é na lija dotà 'd bon-a arzistensa mecànica e gran goregnità; as oten për fusion e a peul esse temprà për felo dventé motobin dur.
Për la vërsatilità e l'economicità ëd soe aplicassion, l'assel a peul sensa dùbit esse considerà un dij pì grand protagonista dla vita ëd mincadì e un-a dle conquiste pì armarchèivoj ëd nòstra época.

Antra le manere dovrà për classifiché la caterva dij tipo d'assej, le pì comun-e a son: la constitussion chìmica, ël métod ëd produssion, l'utilisassion prinsipal.

Conforma a la constitussion chìmica, as fa dnans a tut distinsion antra j'assej al carbòni, anté ch'a-i son pa d'àutri element an dzorpì ëd fer e carbòni (o a-i na son an quantità così cite ch'a basto nen për modifiché an manera apressiàbil le propietà) e j'assej lijà, andoa a l'é present almanch n'àutr element an na quantità ch'a basta për cangene un-a o pì caraterìstiche.
J'assej al carbòni a comprendo la pì part ëd l'assel fabricà (apopré ël 90%) e a son ëspartì an assej motobin doss (con na përsentual ëd carbòni sota 'l 0,15%), doss (da 0,15% a 0,3%), semidur (da 0,3% a 0,5%), dur (da 0,5% a 0,75%) e motobin dur (dzora ël 0,75%).
Pì l'assel a l'é dur e pì a l'é elàstich a la flession.
J'assej lijà a son dit a soa vira lijà 'd fasson débol si gnun dj'element giontà a la lija ëd fer e carbòni a riva al 5%; dësnò as diso lijà 'd fasson fòrta.
An pì, a sconda dël nùmer total dj'element lijà, a peulo avèisse dj'assej ternari (fer, carbòni, pì n'àutr element), quaternari (si j'element giontà a son doi) o compless (tre o pì element giontà).
Tutun a son nen contà serti element s'a sorpasso nen dle përsentuaj fissà: manganèis, 1%; nìchel, 0,5%; silis, 0,5%; aram, 0,4%; cròm, 0,25%; molibden, 0,1%; vanadi 0,06%; beril, 0,01%.

Antra j'assej ternari ij pì amportant a son coj a l'alumini (da nitrurassion), al cròm (da bonìfica, për utiss, inossidàbij), al manganèis (për tubo, lamiere, tòch sogetà a colp), al molibden (për cane da fusij, vàlvole për motor a combustion anterior), al nìchel (da cimantassion, àuto-temprant, inossidàbij, indilatàbij), al piomb (ciamà ëdcò automàtich, për lavorassion al torn automàtich), a l'aram (ch'a arzisto al rusiament), al silis (për arsòrt, nos ëd trasformator elétrich), al tungsten e al vanadi (për utiss).
Tra j'assej quaternari a son motobin ëspantià coj al cròm e nìchel (ch'a son ij pì amportant; a son inossidàbij, motobin arnormà a l'é ël tipo 18-8, ch'a conten anviron ël 18% ëd cròm e l'8% ëd nìchel), e coj al cròm e molibden (për carej për reoplan, erbo a ghëmmo e cilindr për motor a combustion anterior).
J'assej compless a comprendo ëd sòlit ij mej tipo, coma coj al cròm, nìchel e molibden (për erbo a ghëmmo për motor a combustion anterior motobin possà e particolar ëd motor d'avion), e coj al cobalt, cròm e tungsten (për utiss për taj con grand andi).

A sconda dël métod ëd produssion, as fa distinsion antra assej LD, Bessemer, Thomas, Martin-Siemens (àcid e bàsich), al forn elétrich, al griseul.

Conforma a l'utilisassion prinsipal as fa na classificassion ch'a l'é mach comersial, ma che d'àutra part a l'é motobin dovrà.
A fa dnans a tut distinsion antra j'assej d'usage general (o assej comun) e j'assej speciaj.

J'assej d'usage general a son ij pì dovrà e a comprendo scasi tuti ij tipo d'assej doss e motobin doss che a son ëd sòlit andicà tanme fer.
J'assej speciaj, ëd sòlit lijà, a son a soa vira partagià an vàire tipo e sot-tipo.
Për esempi, a-i son coj da costrussion (da bonìfica, da cimantassion, da nitrurassion, àuto-temprant; për arsòrt, cussinèt a bije o a rubatin), për utiss (semi-ràpid, super-ràpid; për lavorassion a càud e a frèid), inossidàbij (martensìtich, ferìtich, austenìtich).
J'assej speciaj a comprendo ëdcò dij tipo bon për dj'usage motobin particolar; për esempi, coj për temperadure basse, dovrà ant la produssion d'angign ch'a devo marcé an d'ambient sota zero, anté che n'àuta përsentual (fin-a al 9%) ëd nìchel a diminuiss motobin la fragilità dovùa a le temperadure motobin basse; coj refratari, dovrà ant j'angign ch'a travajo a 'd temperadure àute andoa l'arzistensa mecànica, compromëtùa dal calor, a l'é mantnùa con la gionta ëd cròm (da l'1% a l'1,5%) e molibden (anviron ël 0,5%), opura con ëd përsentuaj motobin àute (fin-a a pì che 'l 50%) ëd nìchel o cobalt; për finì, coj con dle propietà magnétiche, tanme j'assej për lamierin magnétich dovrà ant l'andustria elétrica (motobin dovrà a son coj con dle përsentuaj ëd carbòni motobin basse e da l'1% al 4,5% ëd silis) e j'assej amagnétich (sempe dë strutura austenìtica).

Donca, an dzorpì che fer e carbòni, ëd sòlit l'assel a conten d'àutri element an përsentuaj variàbij.
Cheidun ëd costi, për esempi ël fòsfo e ël sòfro, a son malfé da eliminé ma a son motobin danos si present an gran quantità; d'àutri, dzortut nìchel, cròm, molibden, tungsten, vanadi, silis, manganèis, cobalt, alumini, a son nopà lassà o butà apòsta ant la lija, da soj o combinà 'ntra 'd lor ëd vàire fasson, përchè an modificande la strutura a-j conferisso ëd propietà particolar ch'a na amelioro le prestassion an relassion a d'usage spessìfich.

Ël nìchel a aumenta la durëssa, l'arzistensa a la fatiga e l'elasticità e a sbassa ël coefissient ëd dilatassion tèrmica.
Ël cròm a aumenta la durëssa (dzortut apress tempra) e l'arzistensa al frustagi; an përsentuaj dzora 'l 10% a conferiss inossidabilità.
An efet, j'ansidit assej inossidàbij a compòrto dij metaj (nìchel, cròm e via fòrt) ch'a-j dan n'arzistensa completa a la ruso a le temperadure corente.
Ël molibden a arduv ël fenòmeno dlë scoriment viscos, ch'a consist an na deformassion proporsional a la caria aplicà e a la durà dl'aplicassion ch'as manifesta ant j'assej inossidàbij.
Ël tungsten a aumenta la durëssa e la goregnità.
Ël cobalt e ël vanadi a agrandisso motobin la durëssa.
Ël silis, che an cite përsentuaj (comsëssìa almanch ël 0,1%) a l'é present an tuti ij tipo d'assej, a aumenta la durëssa, l'arzistensa a la fatiga e, an përsentuaj apressiàbij (pì che l'1%), l'elasticità; però a fa ëdcò aumenté la fragilità.
Ël manganèis, ëdcò chiel sempe present an cite quantità (0,3-0,8%) a aumenta la durëssa, la goregnità e l'arzistensa a la fatiga e al frustagi; an dzorpì, an përsentuaj pì àute, a përmet ëd manten-e la saldabilità ëdcò ant j'assej con d'àute përsentuaj ëd carbòni.
L'alumini a giuta la nitrurassion, ch'a aumenta la durëssa ëd surfassa.

Le propietà ëd tanti tipo d'assej a son ameliorà për mojen ëd tratament tèrmich apòsta (an particolar la tempra, la richeuita, la normalisassion, ël rinveniment, la distension, la ricristalisassion) ch'a na modìfico la strutura micro-cristalin-a.

Tratament tèrmich particolar, ch'a modìfico mach la strutura dël seuli ëd surfassa lassand quasi istessa cola anterior, a son la cimantassion, la nitrurassion, la calorisassion, la cromisassion e d'àutri ancor.
Costi tratament as fan an sij tòch già travajà, an scaudandje an dij forn a pòsta a contat con le sostanse ch'a conten-o l'element vorsù, che për difusion a lë stat sòlid a men-a a la formassion ëd na lija sutila.
Motobin dovrà a son la cimantassion, ch'a gionta ëd carbòni e donca a aumenta la durëssa, la nitrurassion, ch'a produv na lija ëd fer e asòt ëd pòchi decimilim ma motobin dura, e la calorisassion, ch'a produv na lija ëd surfassa ëd fer e alumini assè arzistenta a l'ossidassion a càud.

La produssion d'assel a constituiss al di d'ancheuj la part prinsipal ëd la siderurgìa, dont la stòria a l'é ancaminà ant ij temp antich con la dëscuverta dla manera 'd tiré fòra ël fer dai sò mineraj, dzortut ematite, siderite, magnetite, con un tipo ëd forn rudimental a tiragi natural alimentà con carbon ëd bòsch.

Vers ël 1200 as son ancaminasse a dovré dij forn pì gròss, a tiragi mecànich aprovigionà da 'd roe idràuliche, con ij quaj as otnìo dle scòrie lìquide, tòch ëd fer a lë stat pastos e cite quantità 'd ghisa a lë stat fondù.
Un sécol pì tard a l'é stàit fabricà ël prim granforn, ch'a l'ha rendù possìbil na produssion regolar ëd ghisa, bele che an quantità limità.
Ij prim granforn a marciavo a carbon ëd bòsch e a dasìo mach 10 o 12 tonelà 'd ghisa a la sman-a; mach anviron dël 1650 a l'é ancaminasse a dovré ël còch, antant che l'utilisassion dl'aria càuda sofià andrinta a armonta al 1870.
Da la ghisa a l'é otnusse l'assel con un process anventà dël 1740 da B. Huntsman e al di d'ancheuj sorpassà, ch'a ciamava dnans a tut ëd trasformé la ghisa an fer për pudelage; ël fer otnù përparèj a l'era fàit cimanté, visadì scaudà con carbon ëd bòsch për aumenté la përsentual ëd carbòni, e peui fondù an dij griseuj, an manera che ël carbòni surbì a la surfassa a së spantièissa an tuta la lija.
As otnìa n'assel al griseul, ëd gran qualità ma tròp car.

Anviron a la mità dël sécol ch'a fa XIX la produssion dl'assel as trasforma mersì a l'aplicassion andustrial dël process termochìmich d'afinassion (o ëd conversion, ant ël cas ëd process con d'aria o ossìgen sofià andrinta) ch'a consist an pràtica ant ël diminuì ël carbòni për ossidassion e ant l'eliminassion d'àutre impurità contnùe ant ël metal fondù.
L'ossidassion dël carbòni a lìbera òssid ëd carbòni che, an agitand ël foson fondù, a contribuiss a l'eliminassion d'àutre impurità gaseuse; d'àutra part, ij prodot insolùbij, pr'esempi la silice a van giù për gravità e a formo le scòrie ch'a surbisso j'impurità metàliche.
L'ossìgen ch'a-i fa damanca për la reassion a l'é aprovigionà sia an forma gaseusa (aria o ossìgen pur) che an forma sòlida (òssid ëd fer); le reassion d'ossidassion a son motobin esotèrmiche e a garantisso donca ël calor dont a-i é damanca për manten-e ël foson fondù.
Nopà la tecnologìa dont a l'é realisà ël process d'afinassion a peul esse motobin varià, sia për lòn ch'a toca a le materie prime (ghisa fondùa, rotam, aditiv) che për j'anstalassion e le fas dël travaj.

Ël prim métod modern ëd produssion dl'assel a l'é l'ansidit process Bessemer, anventà da Henry Bessemer dël 1856.
Costa anvension a l'ha përmetù la produssion d'assel a dij cost relativaman bass.
Dël 1878 a l'é stàit anventà ël process Thomas (ciamà parèj dal nòm ëd Sidney G. Thomas).
Costi doi sistema a son dij métod a convertidor, ch'a l'é 'l nòm dël contnidor fàit d'assel andoa as dësrola la produssion.

La diferensa antra ij doi métod a restava ant l'arvestiment andrinta dël convertidor: àcid ant ël process Bessemer, bàsich ant ël process Thomas; as trata 'd na diferensa ch'a l'ha dle conseguense ant la formassion dle scòrie.
Con n'arvestiment àcid ël silis a l'ha 'l ròl d'element termògen (an ossidand-se a lìbera ël metal fondù), antant che le scòrie e j'eventuaj aditiv a elìmino fòsfo e sòfro; con l'arvestiment bàsich ël ròl d'element termògen a passa al fòsfo, ch'a l'é eliminà mach apress la decarburisassion total: prima dla colà a venta donca carburé torna ël metal fondù an giontandje 'd ghisa.

Ij process àcid a permëtto nen d'eliminé dël tut ël sòfro e ël fòsfo e për sòn, an pràtica, ël process Bessemer as deuvra pì nen.
Nopà, ël process Thomas, bele che sorpassà da dle técniche pì moderne, as deuvra ancor an vàire pòst an Euròpa rich ëd mineraj fosforos.

Dël 1865 a l'é stàit përfessionà un procediment ëd tipo diferent e pì complicà, ël process Martin-Siemens.
A diferensa da j'àutri doi, an cost-sì l'operassion a l'é motobin longa (8 o 10 ore contra 10 o 15 minute), ma la contenensa dël forn a l'é motobin pì granda.
Për aumenté la produssion, Benjamin Talbot a l'é stàit ël prim a fabriché dij forn për la produssion continua a Pencoyd, an Pennsylvania, ant ël 1899.
Ël process Martin-Siemens a l'é ancor motobin dovrà ant ij pòst andustrialisà rich ëd rotam ëd fer e ëd combustìbil: a-i fa damanca da 500 a 1200 milion ëd calorìe për minca tonelà d'assel fabricà.
Apress la prima guèra mondial a l'é ancaminà la produssion d'assej speciaj për mojen d'afinassion al forn elétrich, un process ch'a jë smija motobin a col ëd Martin-Siemens ma basà an s'un forn elétrich a arch o a andussion ch'a riva a 'd temperadure motobin àute e a përmet n'afinassion përfeta.
Ëdcò an cost tipo d'afinassion as deuvro dij rotam ëd fer.

L'usage d'ossìgen al pòst ëd l'aria an tuti costi process a l'ha mnà apress la sconda guèra mondial a përfessioné dij neuv métod ëd conversion basà an sël sofié ossìgen ëd gran purëssa.
Ël protòtip ëd costi process a l'é l'ansidit process LD.
J'avantagi d'ës métod, ch'a l'ha 'n ròl ëd prim pian ant la produssion dl'assel an tut ël mond, a consisto an na pì granda qualità dl'assel, un pì cit cost ëd gestion (përchè a-i é nen damanca ëd combustìbil) e ant un pì bel fé për depuré ij prodot ëd combustion, comprèise le fum dla feriera.
Ël sistema LD a deuvra anviron la mità dij rotam ëd fer dovrà dai forn Martin-Siemens e a lassa donca a disposission na gran quantità 'd rotam da esse dovrà ant ij forn elétrich tradissionaj.

Ël prodot final an na feriera a consist d'assel an lingòt, ma le diferense prinsipaj antra 'n tipo d'anstalassion e n'àutr a son ant ël material ëd partensa e ant ël tipo ëd process dovrà.
Si cost-sì a l'é al convertidor, la feriera a l'é dita ëd conversion; s'a l'é al forn Martin-Siemens, as trata 'd na feriera su sòla.

A sconda dël tipo d'anstalassion a resta ëdcò organisà 'd fasson diferenta la disposission dij repart ausiliar ch'as òcupo 'd carié, dla colà, dla manutension dj'angign e dij servissi generaj.

Le feriere ch'a deuvro ij convertidor Thomas a son caraterisà da l'usage 'd ghisa fondùa tanme material ëd partensa; për sòn, ëd sòlit a son costruìe da banda dij granforn.
As deuvro almanch doi convertidor e l'assel fabricà a l'é peui colà ant le lingotere piassà ant le tampe 'd colà da 'd gròss sigilin trasportà da 'd gru a cher-pont.
D'àutri repart essensiaj an na feriera a conversion a son coj dle sofiante, ch'a fornisso d'aria comprimùa për l'ossidassion dla ghisa ant ij convertidor, e col për la preparassion dj'arvestiment, dont ël consum a l'é motobin gròss.

Le feriere su sòla, ch'a peulo dovré ij process àcid o bàsich, an dzorpì dla ghisa lìquida a deuvro tanme material ëd partensa ëdcò rotam e mineraj ëd fer.
An dzorpì dij repart ëd preparassion e ëd finidura, ch'a smijo a coj dle feriere a conversion, a l'han n'amportansa particolar ij gasògen, ël repart ëd caria, ël sistema ëd riscaudament e j'arcuperador ëd calor.
La feriera elétrica as diferensia da cola su sòla për ël tipo ëd forn, ch'a peul esse a arch o a andussion.

La produssion organisà su scala andustrial ëd l'assel, ancaminà an Anghiltèra vers ël 1850, a l'é spantiasse an pressa ant ij pòst prinsipaj dl'Euròpa ossidental e ant jë Stat Unì 'd Mérica.
Fin-a al 1930 an coste region as fabricava l'85% ëd tuta la produssion mondial.
Costa preminensa a l'era dovùa al livel ëd dësvlup tecnològich e andustrial e un ròl fondamental a l'ha giugalo la disponibilità d'arzerve bondose 'd materie prime (mineraj ëd fer e còch).
A l'é për lòn che j'anstalassion siderùrgiche a j'ero butà o bin davzin a le min-e 'd carbon, parèj che an Pennsylvania e ant la Ruhr, opura davzin a cole 'd mineral, coma an Loren-a; pì da ràir, davzin a tute doe, tanme an Gran Brëtagna.
Na vira ch'as decidìa ëd buté su n'anstalassion, le polìtiche ëd provisionament dle vàire siderurgìe a restavo angagià ansima a 'n temp longh.

Fin-a a la sconda guèra mondial, la produssion a l'era fàita coj convertidor Bessemer e Thomas, con ël forn Martin-Siemens o con ël forn elétrich.
Le cite potensialità ëd coste anstalassion e ël fòrt chërse dël consum mondial a l'han ëmnà vers j'agn 1950 a na vera arvolussion dël sicl siderùrgich, dont le caraterìstiche essensiaj a son lë sfrutament ëd min-e pì riche, për la pì part localisà ant ël Ters Mond, e dzortut l'amponse an pressa dij neuv process ëd produssion ëd l'assel për mojen dël sofi dl'ossìgen e dla laminassion continuà.

Gropà a lë sfrutament ëd le min-e ant ël Ters Mond a l'é lë spantiament ëstragròss dël comersi mondial dle materie prime; sòn a l'é stàit rendù possìbil ëdcò da l'aumenté dël tonelage dle nav, lòn ch'a l'ha semplificà ij problema dël provisionament e sbassà ij cost ëd traspòrt.
Sòn a l'ha avù dle conseguense an sle localisassion dj'amprèise siderùrgiche, che a tendo a esse tramudà an sle còste dël mar.
D'àutra part ij neuv process e mòdoj ëd produssion, ëd potensialità stragròsse, a esalto ij prinsipi dla conomìa dë scala e a përmëtto ëd produssion motobin pì competitive che cole ch'as podìo avèisse coj process tradissionaj.
An dzorpì dle grande amplicassion tecnològiche, a intro an gieugh ëd gròsse chestion d'órdin finansiari.

L'espansion dla produssion e dël consum d'assel a resta tra ij mej andicator pr'ëmzuré ël dësvlup nen mach econòmich ma ëdcò tecnològich.
An efet, as conòsso bin le liure antra consum d'assel e dësvlup ëd la produssion andustrial e ëdcò la relassion ës-ciassa antra la chërsùa dle réndite e ël dësvlup dël consum dij prodot siderùrgich.
L'anàlisi empìrica a l'ha fàit vëdde an manera ciàira che ël rapòrt antra l'aumenté dël consum d'assel e l'aumenté dle rèndite (elasticità) a tend a agrandisse con la chërsùa dël sagg d'aument ëd le rèndite.
D'àutra part, l'elasticità a tend a diminuì na vira rivà a 'd livej ëd dësvlup conòmich àut.
Ansima a 's rëscontr a son ëstàit elaborà vàire modej previsionaj për antivëdde l'evolussion dël consum.

Da banda dle trasformassion ëstruturaj, a-i son ëstaje ëdcò d'àutri grand progress ant l'evolussion dle tecnologìe.
Le tape pì significative a son arpresentà da l'antrodussion dla colà continuà e da l'amponse dij neuv process d'ardussion direta dël mineral.
Sòn a fa capì ël dësvlup ecessional dla produssion mondial, passà da 95 milion ëd tonelà dël 1930, a 189 milion ëd tonelà ant ël 1950 e a 696 milion ëd tonelà dël 1973.

Ant la curnis dle lavorassion sucessive dl'assel, visadì dzortut ëd la laminassion, l'evolussion tecnològica a l'ha provocà dij gròss cangiament ant l'amportansa relativa dij vàire tipo ëd prodot.
Ëd conomìe dë scala armarchèivoj as son otnusse dzortut ant ël setor dij laminà pian (frise, lamiere, lamierin).
Sòn, ansema a na bon-a ameliorassion qualitativa dla produssion, a l'ha mnà a 'n process ëd sostitussion dij laminà longh (assaj, trav, profilà) con laminà pian ant un nùmer viaman pì gròss d'usage.
A-i son vàire esempi 'd sòn: la sostitussion dël tlé con la scòca portanta ant le viture; dij profilà laminà con dij profilà otnù con la piegadura ëd frise ëd lamiera; dij tubo laminà sensa saldadura con dij tubo saldà otnù da frise e lamiere.

As peul donca s-ciairesse n'amportansa pì gròssa dij laminà pian an coj pòst anté ch'a-i é un fòrt dësvlup conòmich, andoa a-i é n'orientament marcà vers dij consum privà ëd ben ch'a duro.
An tratand-se ëd produssion d'àuta tecnologìa caraterisà da n'àut valor giontà, la produssion ëd laminà pian (motobin dovrà ant l'andustria dle viture, dla meinagerìa elétrica, ant le costrussion navaj e an d'àutri setor amportant d'atività produtiva) a sotlinia ëdcò ël livel tecnològich argionzù.
D'àutra part, na ciàira prevalensa ëd laminà longh ant ël consum total d'assel a peul esse sign ëd n'evolussion ancor pòch marcà, tìpica dle fas ëd decòl andustrial o ëd na domanda ancor orientà dzortut vers le grande euvre pùbliche (infrastruture, ferovìe) e j'andustrie ëd base.

L'adatament ëd le caraterìstiche dij prodot siderùrgich a j'arceste dj'andustrie consumatris a l'ha përmëtù a 's prodot ëd goerné na posission ëd preminensa tanme material ëd base an tante atività.
An efet, chiel a l'é present pa mach ant ij setor tradissionaj (agricoltura, traspòrt, edilissia, meinagi) ma a l'ha pijà dle posission d'amportansa an dij setor pì modern, tanme l'eletrònica e la missilìstica.
Costa supremassìa a ven da le caraterìstiche fìsiche particolar dij prodot siderùrgich, prima ëd tut l'arzistensa mecànica.
Al di d'ancheuj a l'é possìbil produve d'assej con carie dë s-ciapura motobin àute, bon an particolar a la costrussion d'euvre destinà a soporté ëd greve solecitassion an vàire condission d'esercissi.
Ij progress otnù ant ël legeriment dl'assel e ël conseguent àut rapòrt antra l'arzistensa e ël pèis a përmëtto ëd dovrelo an dij setor che prima a j'ero esclusiv dij materiaj tradissionaj, për esempi ant l'edilissia (costrussion dë struture portante ëd fabricà sivij e andustriaj) e ant la viabilità (viadòt, pont ëstradaj e feroviari, dzorelevà).

Ël dësvlup ëstragròss dla produssion mondial a l'é ancaminà vers ël 1930.

A parte dal 1950 ël Giapon a l'é un dij pòst andoa la produssion a l'é aumentà 'd pì, bele che an mancansa ëd materie prime.
Sò grand compless produtiv a l'é basà scasi tut ansima a dë stragròsse anstalassion costere a sicl antëgral, ch'a sodisfo la domanda anterior e a përmëtto ëdcò dj'esportassion.
Ëdcò ant l'Union Soviética a j'era staje un gròss dësvlup produtiv, rendù possìbil da la bondansa 'd materie prime e le rèide priorità assignà a j'anvestiment ant l'andustria pesanta.
N'aument dla produssion a l'é argistrasse ëdcò ant l'Union Europenga.
Ant jë Stat Unì, nopà, l'espansion a l'é stàita pì cita, dagià che ël gròss ëd jë sfòrs ant j'anstalassion a l'avìo falo ant j'agn antra le doe guère mondiaj: an efet, a la fin dj'agn 1940 a l'avìo na capassità produtiva ëd pì che 90 milion ëd tonelà.
A coste as son giontasse ëd capassità për d'àutre 45 milion ëd tonelà ant j'agn 1950 e mach ëd 15 milion ëd tonelà ant ij des agn apress, bele che ant l'istess temp j'anvestiment a son aumentà dël 59%.




#Article 346: Panissa (126 words)


La panissa (o paniscia) a l'é na specialità dla pian-a piemontèisa a base prinsipalment ëd ris e faseuj. Sò nom a ven dal latin panicium.

La panissa a l’é tìpica ëd Vërsèj.
Soa arseta a varia second le tradission famijar e a consist ëd ris ëd qualità preferibilment Arbeu, faseuj dla qualità coltivà a La Vilata o Salugia, siola, lard, salam dla doja, vin Barbera, sal e pèiver.  As peulo giuntesse le cone ëd crin.

La paniscia a l’é tìpica ëd Noara e a l’è compòsta da ris ëd qualità preferibilment Arbeu, faseuj, siola, còj, vërza, séler, caròta, vin nèir, lard, cone ëd crin, salam dla doja, sal e pèiver.

As bagna bin con un bon vin nèir, an particolar Barbera dël Monfrà, Ghem o Gatinera. 




#Article 347: Stefano Incisa (131 words)


Stefano Giuseppe Incisa a l'era nassù an Ast ant ël 1742 e ambelelì a l'é mòrt ant ël 1819.
A l'era prior dla Catedral d'Ast.

L'Incisa as firmava ëdcò Incisa Astzan dla contrà Meistra.
A dovrava la parlada d'Ast.
Ëd chiel as conòsso set sonet.

Cost a l'é l'achit d'un sò sonet. Ch'as nòta da na banda la parlada d'Ast, ma da n'àutra la grafìa, an pràtica cola moderna. 

Coj ch'veuro lesi giust ij mè sonet
ch'vagh fasend ant'o nòst linguagi astzan,
Ch'a-j leso taj e quaj com a-j trovran
Sensa 'lveji o gionziji gnanch un et.

...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici




#Article 348: Vitòrio Alfé (448 words)


Ël cont Vitòrio (Tòjo) Alfé a l'era nà an Ast ai 16 ëd gené dël 1749 (bele che an soa àuto-biografìa a disa ai 17) e a l'é mòrt l'8 d'otóber dël 1803 a Firense. Soe lenghe mare a j'ero ël Piemontèis e ël Fransèis e për amprende l'Italian a l'ha dovù studié nen pòch.

Alfé a l'avìa fàit na curta cariera militar: a l'era andà a l'Academia real ëd Turin e ai 2 ëd maj 1766 Carl Emanuel III a l'ha nominalo alfé dël regiment d'Ast.
Ëd gené 1774, Alfé a l'ha dàit soe dimission da l'esèrcit.

Al moment ëd la pijà dla Bastija, Alfé a l'era a Paris, anté ch'a cudìa a na neuva stampa ëd soe euvre.

Dël 1792 a l'ha tramudà ëd fasson definitiva a Firense.
A l'é sotrà an Santa Cros a Firense.

Coma aotor an lenga piemontèisa, Vitòrio Alfé a l'ha lassane doi sonèt polémich.

Ël prim sonèt a l'é datà Roma, 23 avril 1783.
A l'é stàit publicà, con d'àutri, dël 1786 a Martinsbough, an Alsassia, andoa as trovava con
la contëssa d'Albany.
A l'é belfé che con cost sonèt Alfé a vorèissa arbate a chèich crìtich ch'a l'avìa acusà 'd durëssa lë stil ëd soe prime tragedie.
 
Son dur, lo seu, son dur, ma i parlo a gent 
ch'ha l'ànima tant mola e dëslavà 
ch'a l'é pa da stupì se 'd costa nià 
i-j piaso apen-a apen-a a l'un për sent. 

Tuti s'amparo 'l Metastasio a ment 
e a n'han j'orije, 'l cheur e j'euj fodrà: 
j'eròj a-j veulo vëdde, ma castrà, 
ël tràgich a lo veulo, ma impotent. 

Pure im dogn nen për vint fin ch'as decida 
s'as dev troné sul palch o solfegé, 
strassé 'l cheur o gatié marlàit l'orìa. 

Già ch'ant cost mond l'un l'àutr bzògna ch'as rida, 
l'è un mè dubiet ch'i veui ben ben rumié: 
s'l'é mi ch'son 'd fer o j'italian 'd potìa. 

Lë scond sonèt a l'é datà Roma, giugn 1783.

S'l'é mi ch'son d'fer o j'italian 'd potìa
l'era pa un dubi mai ch'a dvèissa andé
(com i sento purtròp ch'ven d'arivé)
a ferì ij Piemontèis pì an là dl'orija.

L'é un mè dubièt, an soma, e as deuv nen pijé
për voi pì ch'për l'Italia quanta a sia.
E peui, d'un pòvr autor a la babìa,
com a la vòstra, sfògh bzogna ben dé.

Mè sonetass, pòst ch'a va comentà
parlava an general e solament
a coj ch'han, pì che 'l cheur, l'orija dlicà.

Direu, s'a veulo vnì a'n comodament,
ch'né lor 'd potìa né 'd fer mi son mai stà:
o mi 'd fer doss, lor 'd pauta consistent.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 349: UNIVAC (113 words)


La UNIVAC a l'era un dij pì gròss produtor mondiaj d'elaborator dj'agn '60 e '70. 

La UNIVAC a l'era nassùa ant ël 1950 com division dla Remington Rand. 
Ant ël 1951 a l'avìa fàit seurte sò pì famos ordinator, lUNIVAC 1. 
Ant ël 1955 la Remington Rand a l'é fondusse con la Sperry e UNIVAC a l'é vnùa na division dla Sperry Rand. 
Ant ël 1978 la Sperry Rand a l'ha decidù ëd concentresse an sj'ordinator, a l'ha vendù j'àutre division e a l'é ciamasse Sperry Corporation. 
Ant ël 1986 la Sperry Corporation a l'é fondusse con la Burroughs Corporation per formé la Unisys Corporation. 

Ij prodot pì conossù dla Burroughs a j'ero: 




#Article 350: Maurizio Pipino (401 words)


Maurizio Pipino a l'era nassù a Coni e a l'é mòrt ëd pest ant ël 1788 a Ìsola ëd Simio. 
Monsù Pipino a l'era médich. 

Maurizio Pipino a l'é stàit autor dla prima gramàtica, dël prim vocabolari e dla prima antologìa poética, stampà tut ansema a Turin ant ël 1783.
Ël but ëd l'euvra a l'era ëd mostreje la lenga piemontèisa a Marìa Adelàide Clotilde Saveria 'd Fransa, dventà prinsipëssa ëd Piemont.

J'euvre an detaj a son: 

La presentassion ëd Pipino: 
Për mi j'eu sempre crëddù ch'ël dialèt piemontèis a fussa nen solament preferìbil a qualonque autr ch'a-i sia ant l'Italia e 'nt la Fransa,
ma ch'a podèissa 'nt quàich manera compete con la lingua fransèisa e con l'istessa italian-a, përchè ch'la nòstra gent ëd Cort a l'han sempre usalo, ...

Ël vocabolari a l'é an quatr lenghe: piemontèis, fransèis, latin e italian.
La presentassion ëd Pipino: 
I Cortigiani dicono ... sofièt, blèt, taborèt, ... mentre gli altri pronunziano sofiàt, blàt, taboràt, ...

Ëd Pipino as conòsso vàire litre, për esempi: 

A l'é na litra andoa Maurizio Pipino a spiega përchè a fasìa la Gramatica piemontese. 
Un tòch dla litra: 
Për mi j'heu sempre crëdù, ch'ël dialet piemontèis a fussa non solament preferìbil a qualonque àutr ch'a-i sia 'nt l'Italia e 'nt la Fransa; ma ch'a podèissa 'nt quàich manera compete con la lingua fransèisa e con l'istessa italian-a, përchè ch'la nòstra gent ëd Cort a l'han sempre usalo, ben ch'a sio tute përson-e ch'a san e l'italian e 'l fransèis ugualment coma 'l piemontèis, e ch'a l'han bon gust, un gust fin, e l'é sicur ch'a l'avrìo nen spetà adess a sbandì 'l nòst parlé da la Cort, s'l'avèisso non podù esprime al viv, con proprietà, con polissìa, con precision ògni còsa, ch'a-j podèissa capité, e s'l'avèisso nen stimalo un parlé nòbil, e pròpri d'una Cort tant rispetàbil com l'é la nòstra.

Un tòch dla litra: 
A l'é vnù jersèira da mi Giacolin, ch'voi i conòsse, fieul ëd talent, dë spìrit, e tan dvòt e rispetos, ch'ansissì as fà amé da tuti. Cost fieul l'avrìa piasì 'd seguité le scòle e fesse prèive...

Un tòch dla litra: 
I crëddo ch'essend giumai finì 'l temp dl'educassion, ch'j'heu procurà 'd feve dé ant cost monësté, i dëvrìe pensé a l'elession dël vòst stat, cioé o 'd feve monia o 'd marideve...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 351: Nissa Monfrà (113 words)


Nissa Monfrà (Nizza Monferrato an italian) a l’é na comun-a ëd 10.119 abitant dla provincia d'Ast.

Sò nòm dla tradission a l'é Nissa dla Paja, visadì Nissa an campagna (andoa ch'a-i é motobin ëd paja), për distinguìla da Nissa dël Mar, sità che adess a aparten a la Fransa.

Arlongh soa stòria, Nissa a l'é stàita sota j'Aleram, ij marchèis ëd Salusse, ij re 'd Nàpoli, ij duca 'd Màntoa, ij Gonsaga, fin-a ch'a l'é passà ai Savòja dël 1708.

La conomìa dla sità e dj'anviron a l'é dzortut basà an sla produssion dij vin e an sla coltivassion ëd la biarava da sùcher.

Ël sìndich a l'é Flavio Pesce (da l' 16/05/2011).




#Article 352: Tomà I (614 words)


Nassù dël 1178, Tomà I a fa neuv ant la lista di cont ëd Savòja.
Fieul d'Umbert III e ëd soa quarta fomna Beatris ëd Vienne, a l'ha mach óndes agn cand sò pare a meuir e a resta sota la tùa ëd soa mare, ch'as fa giuté ant la regensa dal vësco ëd Morian-a e da so cusin Bonifass III ëd Monfrà.
La sitoassion a l'era dlicà, përchè Umbert III a l'era stàit dëspujà ëd sò podèj da l'amperator Federich ël Barbarossa.
Ël marchèis ëd Monfrà a rëncontra ël neuv amperator Enrich VI a Basiléa e chiel-sì a aceta dë scancelé la confisca dij ben dij Savòja a condission che Tomà a renda soe tère aj vësco ëd Belley, ëd Tarantasia, d'Osta, ëd Sion e ëd Turin.
Tomà a fa lòn ch'a-j diso, ma passin passèt a travaja për arpijé ij vej domini e agrandì sò teritòri: a arpija la Valsusa e a s'ampadroniss ëd Rivàuta e Giaven.
La sossietà feodal a l'era an camin ch'as dësblava dnans a j'organism sitadin e ruraj ch'as dësvlupavo an pressa; le comun-e a së spantiavo ëdcò an Piemont e minca progress ant l'espansion ëd Tomà I a l'é 'l frut ëd lòte e maneuvre contra l'arzistensa gorëgna dle comun-e piemontèise.
Dël giugn 1207 a oten da Filip dë Svevia un papé ëd donassion ëd Teston-a e Cher.

Cand la comun-a e ël vësco ëd Turin as pògio a Federich II, Tomà as buta da la part d'Oton IV e as treuva mës-cià a le ruse violente dle comun-e piemontèise, con ël but d'arpijé torna Turin.
Për sòn, con na passienta strategìa ëd penetrassion, a oten pian pianòt la cession ëd vàire leu stratégich; a forma d'alianse con ël marchèis ëd Salusse; a stabiliss ëd liure ëd parentela con ij cont ëd Provensa; a oten da amportante famije feodaj la diciairassion d'esse sò vassaj; a strenz d'alianse temporanie con le comun-e pì potente.

Federich II a l'ha nominalo vicari an Lombardìa e ant la marca ëd Trevis.

A meuir ël 1m ëd mars dël 1233 e a l'é sotrà a Autacomba.

Tomà I a l'era mariasse con Beatris Margrita ëd Gëneva e an seconde nòsse con Margrita ëd Faucigny.
A l'ha avù des masnà: Medeo, ch'a-j suced; Beatris (mòrta dël 1266), marià a Raimond Berengari ëd Provensa; Margrita; Umbert; Aimon; Tomà ch'a otnirà ël prinsipà ëd Piemont a la division dlë stat dël 1235 e a l'avrà pì tard la tùa ëd sò novod Bonifass; Gulielm, vësco ëd Valensa e ëd Liegi; Pero ch'a sucedrà a sò novod Bonifass; Bonifass vësco ëd Canterbury; Filip ch'a sucedrà a Pero.

Con Tomà I a ancamin-a ëdcò la vera sovranità ëd ca Savòja an sla Val d'Osta: dël 1191, su arcesta dël vësco Valbert, ël giovo cont a l'ha concedù a la sità d'Osta l'avosà papé dle franchise, ch'a buta fin a 'n perìod turbijos e a l'é ël fondament dl'autonomism valdostan.
Dël midem ann, a rend al vësco ij sò drit an sël podèj temporal dël vëscovà.
Dël 1222 e 1227 a pressied le prime ciambree generaj dont i l'oma notissia an Val d'Osta.

Tomà I a l'ha dàit an féod al viscont Boson ël castel ëd Vila Challand (1200) e le tère ëd Cas-cion e Cly.
A l'ha pijà sota soa protession ël vësco e ël capìtol ëd la catedral e ëd Sant Ors (1191), l'ospissi dël Mont-Joux (1206), la prevostura ëd Saint-Gilles ëd Véres (1227).

Tomà I a l'é 'l prim dij Savòja con ës nòm.
Sò pare a l'avìa ciamalo parèj an memòria ëd Thomas Becket, arsivësco ëd Canterbury, massà ël 29 dë dzèmber dël 1170 ant la catedral da quatr sicari dël re Enrich II.




#Article 353: Isaac Newton (3603 words)


Isaac Newton a l'era ën fìsich e matemàtich, considerà antra ij faitor prinsipaj ëd l'ansidita arvolussion sientìfica.

A nass ël 4 ëd gené dël 1643 da na famija ëd cit paisan indipendent ch'a vivìo al castel dël borgh ëd Woolsthorpe, a na desen-a ëd chilòmeter a sud ëd Grantham, ant la contà 'd Lincoln, an Anghiltèra.
Sò pare, ch'as ciamava Isaac 'cò chiel, a l'era mòrt a trant'agn, prima ch'a-i nassèissa sò fieul.
Chiel-sì, nà prima dël temp, a la nàssita a l'era motobin cit e splufrì.
Soa mare, Hannah Ayscough, dël 1645 a l'é torna mariasse, con Barnabas Smith, e a tre agn ël cit Isaac a l'é stàit lassà da cudì a soa mare granda.

Newton a andasìa nen tant bin a scòla, ma a l'era pitòst brav a fariché dle dësmore e dj'utiss mecànich.
Restà torna vidoa, la mare a l'é tornà a Woolsthorpe e a l'ha torna pijà ël giovo Isaac, ch'a l'avìa 14 agn, a la cassin-a, për felo vnì campagnin ëdcò chiel; tutun ël fiolin a l'é nen mostrasse tant bon a fé 'l paisan.

Su consèj ëd sò barba, a l'é stàit antlora mandà a la scòla mesan-a ëd Grantham.
A disneuv agn a l'ha chità Woolsthorpe.
Ëd giugn 1661 a l'é intrà al Colege dla Tërnità ëd Cambridge, al par, visadì ch'a fasìa dij travajòt për compensé ij fré d'anscrission e ëd manteniment.
Ij prim doi agn dë studi a son ëstàit consacrà a le matemàtiche elementar.
Sò professor ëd matemàtica a l'era ël matemàtich e teòlogh Isaac Barrow che, andàit an esili ant l'Euròpa continental a l'época ëd Cromwell, a l'era fasse na coltura sientìfica ëd grand orisont.
La guida anteletual ëd Barrow a l'ha garantì al giovo na fiamenga formassion basà an sla conossensa dij grand problema dla matemàtica da l'antichità greca an sà e dj'aquisission concetuaj pì recente.
Ëd gené 1664, Newton a l'é diplomasse bacelié an art.

N'epidemìa ëd pest a bognon dëscadnasse dël 1664-1665, durant la qual l'università a l'era sarà e chiel a l'ha passà la pì part ëd sò temp a medité a Woolsthorpe, a l'é stàita l'ocasion për fissé ëd fasson original e indipendenta le linie fondamentaj ëd soa euvra monumental ant ij camp dla matemàtica e dla fìsica.

Rintrà a Cambridge dël 1667, Newton a l'é elegiù mèmber dël Colege dla Tërnità.
A l'ha publicà pa gnun-a ëd j'arserche fàite a Woolsthorpe, ma Barrow a l'é ancorzusse dla grandeur ëd sò anlev e dël 1669 a l'ha chità la cadrega ëd matemàtica për lasseje ël pòst a chiel, ch'a l'avìa mach 26 agn.
Soe prime lession a l'han tratà d'òtica: a l'ha smonuje soe dëscuverte e sbossaje soa teorìa corporin-a dla lus.

Dël 1671, mersì a la costrussion ëd sò telescòpi a arflession, a l'é elegiù mèmber ëd la Sossietà Real ëd Londra.
Ant la prima dël 1673 Newton a l'ha presentà soe dimission da la sossietà, ma peui a l'ha artiraje.
Mòrtie Robert Hooke, dël 1703 a na sarà elegiù pressident, e a sarà peui torna elegiù fin-a a soa mòrt.

Soa prima prèisa ëd posission polìtica a l'é stàita l'oposission gorëgna al tentativ ëmnà dël 1687 da Giaco II ëd buté tanme mèistr ëd j'art a l'università ëd Cambridge ël beneditin Alban Francis.
Sòn a l'ha valuje d'intré al parlament ëd Londra, anté ch'a l'é stàit elegiù doe vire: dal 1689 al 1690 e dal 1701 al 1705; tutun an polìtica Newton a l'ha mai avù un ròl ëd prim pian.
Dël 1699 a l'é stàit nominà grand mèistr dle monede, për dirige e arformé la batidura ant ël Regn Unì: a l'é an particolar angagiasse ant la repression dij crìmen ëd faussificassion e fràuda.
A l'é 'dcò stàit elegiù tanme un dj'eut mèmber ëstrangé dl'Academia dle siense fransèisa.

Dël 1701 a l'ha dàit le dimission da professor e mèmber dël colege dla Tërnità e a l'ha tramudà a Londra; a rampiasselo tanme professor a l'é stàit W. Whiston.

Dël 1705, an ocasion ëd na vìsita a Cambridge, l'argin-a Ana a l'ha daje la decorassion dl'Órdin dël sivalié.

Newton a l'é mai mariasse.
Dl'otonn 1692 a l'era vnù malavi ëd fasson greva ëd malasseugn e problema nervos e a l'é varì dël 1693.
Ant ël midem ann a l'ha savù che ël càlcol diferensial e antëgral a l'era bin conossù an sël continent e an general a l'era atribuì a Leibniz.
Dël 1696 a l'ha pijaje na greva depression nervosa ch'a l'ha butà a l'arzigh soa atività creativa: a l'é tornà a la vita sientìfica con na memòria an sd'argoment ëd chìmica smonùa a la Sossietà real dël 1701.
A part coste maladìe, soa salute a l'é restà bon-a fin-a ai darié agn, peui a l'é viaman vastasse ant ij darié mèis.
Tutun Newton a portava maj j'uciaj e an tuta soa vita a l'é cascaje mach un dent; ij sò cavèj a son ëvnù bianch vers ij trant'agn, ma a l'ha goernaje fin-a a soa mòrt.

Ij darié agn dla vita ëd Newton a son ëstàit sagrinà da doe gròsse ruse sientìfiche: un-a (1705-1712) con J. Flamsteed ansima a d'argoment astronòmich; l'àutra, motobin pì greva (1705-1724) con Leibniz a propòsit dla precedensa ant l'anvension dël càlcol diferensial.
Al di d'ancheuj as arconòss che Leibniz a l'ha anventà sò càlcol apress, ma ëd fasson indipendenta da Newton (bele ch'a l'ha publicalo prima); donca j'acuse d'avèj copià fàitje da Newton a j'ero sensa fondament.

Newton l'é mòrt a Kensington ël 31 ëd mars dël 1727, antra 'n bòt e doi bòt dla matin.
A l'era vnù bonstasent a col temp, mersì a soa bon-a gestion conòmica.
A l'é stàit sotrà ant l'abassìa ëd Westminster.

Dël 1664 a l'avìa già fàita soa la geometrìa analìtica ëd Descartes (che tutun a l'ancamin a l'avìa trovà dura), a conossìa l'àlgebra e j'aplicassion dle serie infinìe.

Dël 1665, ant ij prim mèis ëd sò artir a Woolsthorpe durant la pest, Newton a l'ha formolà lòn che al di d'ancheuj a l'é conossù tanme ël teorema dël binòmi e a l'ha anventà ël métod dij flussion për l'anàlisi dle propietà infinitesimaj dle curve e pr'ij process anvers che a permëtto d'armonté da l'infinitesimal al finì.
A l'era na forma primitiva dël càlcol diferensial e antëgral, dont a l'é ancorzusse ch'a son gropà s-ciass da lòn che al di d'ancheuj as ciama ël teorema fondamental dël càlcol antëgral.

Newton a l'é vnù arnomà ant ël mond sientìfich për sò travaj an sl'òtica.
A l'avìa ancaminà a ocupesse dë st'argoment an studiand ël problema dla suliura ëd lentìe nen ësfériche, continuand l'arserca ëd diòtr përfet ch'a l'avìa già ampegnà Kepler e Descartes.
Rëscontrà che la diminussion dl'aberassion ësférica a l'era mach n'ameliorassion cita rispet a la përmanensa dj'aberassion cromàtiche, a l'ha pijà a fé dj'esperiment an sla dispersion dij color për mojen d'un prisma.
Dël 1666 a l'ha armarcà che si un sutil raj ëd lus bianca, për esempi ëd lus solar, fàit passé për na cita filura, a traversava un prisma, a së spatarava an raj ëd lus ëd color diferent ch'a coatavo l'antregh ëspetr visiv; an fasend peui passé minca raj ëd lus monocromàtica a travers n'àutr prisma, ël raj a l'era mach devià sensa cangé 'd color.
Lë spatarament a l'era tant pì largh tant pì la filura a l'era sutila.
As fasìa parèj vëdde che a l'era sbalià la teorìa ch'a fortìa che lë spetr produvù dal raj ëd lus bianca ch'a passava për ël prisma a l'era l'efet ëd n'assion coloranta dël prisma.
J'esperiment ëd Newton a mostravo che la lus, bianca o colorà, a subiss na rifrassion an passand da 'n mojen trasparent a n'àutr; che la lus bianca a l'é na mës-cia ëd lus ëd tuti ij color e che ël prisma a separava costa mës-cia an soe part componente përchè la lus ëd minca color a l'era arbatùa con n'àngol ëd deviassion diferent.
Basand-se su costi arzultà, Newton a l'ha arpijà a studié ël problema dl'aberassion cromàtica.
Dagià che j'esperiment ëmnà con ël prisma a l'avìo mostrà che minca color a l'avìa un sò ìndes ëd rifrassion, a l'ha concludù che la figura d'un còrp anluminà da lus bianca a peul nen esse sclinta, përchè minca color a l'ha 'n feu diferent: parèj, na lentìa bi-convessa ordinaria a forma na figura con bordura colorà ch'a smija a 'n sutil arch-an-cel.

Bansand-se sij sò esperiment, Newton a l'é rivà dritura a fortì che a l'era impossìbil fabriché un qualsëssìa sistema ëd lentìe sensa aberassion cromàtica.
Su sòn a l'avìa tòrt, ma sò eror a l'ha portà 'd frut përchè a l'ha mnalo dël 1668 a fabriché un tipo neuv ëd telescòpi: un telescòpi a arflession, ciamà parèj përchè sò component prinsipal për cheuje ij raj a l'é fàit da në specc creus nopà che dal sistema ëd lentìe ch'a l'é l'element prinsipal dël telescòpi a rifrassion.
Con cost telescòpi Newton a l'ha osservà ij satélit ëd Gieuv.

Sempe an cost perìod, Newton a l'era butasse a pensé an sël tipo 'd fòrsa ch'a manten ij pianeta an moviment dantorn al sol e a l'era rivà a l'ipòtesi ëd n'ùnica fòrsa 'd gravitassion universal ch'a fasìa viré ij pianeta arlongh d'òrbite elìtiche, conforma a le laj ëd Kepler.

Costa fòrsa, dont l'efet a dovìa diminuì an proporsion al quadrà dla distansa, a l'era l'istessa che a goernava la lun-a an moviment su soa òrbita dantorn a la Tèra e a fasìa robaté ij còrp: a l'é Newton midem ch'a conta che coste considerassion a-j son ëstàite sugerìe da la croa d'un pom da n'erbo an sò giardin.
An efet, si la lun-a a bogiava an sn'òrbita sensa slontanesse da la Tèra an scapand arlongh la tangenta, a dovìa essie na fòrsa ch'a la tirava vers ël sènter ëd la Tèra; an d'àutre paròle, la lun-a a l'é devià an continuassion da na trajetòria retilinia da na fòrsa ch'a l'òbliga a resté an soa òrbita.

Dël 1672 Newton a l'ha smonù a la Sossietà real na comunicassion su soa teorìa corporin-a e la teorìa dij color; publicà ansima a le Philosopical Transactions ëd cola sossietà, sò travaj a l'é stàit conossù an gir.
Newton a jë smonìa ij sò esperiment an sla dëscomposission dla lus bianca për mojen d'un prisma e an sla natura elementar e indëscomponìbil dij color fondamentaj (o primitiv).
Bele che ciàira e rigorosa, la comunicassion a l'é stàita nen bin capìa ëdcò da siensià che, parèj ëd Huygens e Hooke a l'avìo mnà djë studi ancreus an sla lus e ij color.
Hooke a l'avìa apressià ël soen e la precision dj'esperiment ëd Newton, ma a l'avìa dij dùbit fòrt su soe conclusion.
Huygens a l'ha torna fortì ël valor ëd soa teorìa dij color nen rendend-se bin cont che, con ij sò esperiment, Newton a l'avìa pa vorsù stabilì la natura dij color, ma mach descrive ël comportament dla lus bianca e ëd cola colorà e mzurene le propietà.

Coste polémiche a l'han avù l'efet positiv ëd possé Newton a studié ëd fasson pì ancreusa j'efet dij color e a elaboré na teorìa corporin-a dla lus conforma a la qual chila-sì a l'é produvùa da l'emission da part d'un còrp luminos ëd na granda quantità ëd cite partissele ch'a viagio ant lë spassi veuid con n'andi motobin grand.
A l'ha dësvlupà su prinsipi mecànich la laj ëd riflession e rifrassion.

Dël 1675 Newton a depòsita a la Sossietà real un manuscrit an sle propietà dla lus, ma a ciama ch'a sia nen publicà.
Sòn përchè ij sò rapòrt con Hooke a j'ero dlicà e ant la memòria as sotponìo a na mzurassion precisa le colorassion dle làmine sutile dont a l'avìa tratà Hooke des agn prima an soa Micrographia e ch'a l'avìo possalo a fortì na teorìa balansòira dla lus.
Newton a arfudava nen che ij corporin luminos a podèisso esse guidà da onde ant un mojen etéreo, ma a considerava nen bastèivoj j'argomentassion ëd Hooke.
Da part soa, a smonìa na spiegassion dij fenòmeno òtich ch'a l'era nì mach corporin-a nì mach balansòria: a jë smijava pì fàcil che la lus a consistèissa ëd na caterva ëd corporin ch'a surtìo dai còrp luminos e ch'a dasìo l'andi a dj'onde antramentre ch'a viagiavo a travers ëd l'éter.
Tutun ëd coste soe arserche Newton a l'ha publicà gnente fin-a a apress la mòrt ëd Hooke dël 1703.

J'arserche ancreuse ëd Newton an sla gravitassion a armonto a j'agn 1666-1667 e a rivo a sò cò con l'enonsià dla laj ëd gravitassion universal dël 1686.

Dantorn al 1680 a Londra a j'ero anandiasse dij grand debà ansima ai moviment planetari e a j'òrbite përcorùe sota l'efet ëd tipo specìfich ëd fòrse.
A coste discussion ch'a l'han animà për vàire agn le ciambree dla Sossietà real a l'han partissipà ëd siensià parèj ëd Wren, Halley e Hooke.
Dël 1684 Hooke a l'ha fortì d'esse bon a spieghé tute le laj dij moviment dël cel an sla base ëd n'ipòtesi rësguardant la gravitassion universal, ma a l'é nen ëstàit bon a dene na dimostrassion matemàtica.
Ant l'ost dël midem ann, Halley a l'ha visità Newton a Cambridge e a l'ha savù che chiel-sì a l'avìa già mnà dj'arserche an sl'argoment.
Halley a l'ha convinciulo a buté pr'ëscrit j'arzultà ëd soe arserche e an dzèmber a l'ha anformà la Sossietà real d'avèjne arseivù un manuscrit antitlà De motu.
Për tut ël 1685 Newton a l'ha travajà an slë studi dij problema rësguardant l'atrassion universal e a l'ha butà giù ij Philosophiae naturalis principia mathematica, livrà l'ann apress e che a l'han dlongh avù un gròss arson, confermand soa nomea.

L'anfluss ancreus che cost'euvra a l'ha avù an sël pensé ëd sò temp a l'é dovùa motobin a l'anciarm potent ëd chèich passage restà arnomà; nopà, l'esposission matemàtica a l'é soens nen ciàira.

Dël 1696 Johann Bernoulli a l'ha mandà na litra ai matemàtich europengh, dësfidandje a arzòlve, ant ël vir ëd ses mèis, doi problema, dont col ëd la brachistòcrona.
Ai 29 ëd gené 1697 Newton a l'ha arseivù ij problema e ël di apress a l'ha mandà la solussion a Charles Montague, pressident ëd la Sossietà real; costa solussion a l'han fala avèj a Bernoulli, sensa ël nòm ëd l'autor, ma Bernoulli a l'ha podù arconòsse ch'a l'era ëd Newton.

Newton a l'ha dëscurvù le tre lege dla dinàmica.
A l'ha dàit l'andi al gròss ëstudi dl'evolussion planetaria, an calcoland lë sgnacament ëd la Tèra ai pòlo, dovù a soa rotassion cotidian-a.
A l'ha calcolà la variassion dël pèis al cangé dla latitùdin e a l'ha dimostrà che un còrp veuid, limità da doe surfasse sfériche consèntriche omogenie, a esèrcita gnun-a fòrsa ansima a 'n còrp piassà andrinta 'd chiel.
Da l'osservassion dij maré, àut e bass, a l'ha calcolà la massa dla lun-a.

Ij contemporani ëd Newton a l'han arconossù l'amportansa 'd soa euvra e, chèich agn pì tard, ël sistema newtonian a l'era mostrà a Cambridge (1699) e Oxford (1704).

An dzorpì che ëd matemàtica e ëd fìsica, Newton a l'avìa n'anteresse ancreus për la teologìa, j'arserche cronològiche e l'alchimìa.
A l'é dedicasse a studi dë stòria dla Cesa e ëd polìtica eclesiàstica, ëd crìtica dla Bibia e d'esegesi profética, ëd cronologìa e erudission ëstòrica.
Su costi argoment a l'ha lassà un foson ëd manuscrit pì gròss che ij sò test sientìfich.

Për prudensa, Newton a l'ha mnà coste arserche dë stërmà, përchè soe posission a j'ero erétiche, dë stamp arian, e a l'ha partagiaje mach con na cita partìa ëd dissìpoj e amis, parèj ëd Clarke, Whiston, John Locke.
Con Locke, conossù a Londra dël 1689 cand chiel-sì a l'era pen-a rintrà da sò esili an Olanda, Newton a l'era vnù bon amis e a l'ha tnù na longa corëspondensa epistolar su vàire argoment, dzortut teologìa e alchimìa.

Sò anti-tërnitarism a l'era compagnà da na vision moral e pràtica dla religion, contra le finësse dutrinaj e metafìsiche.
Soa posission soens as avzinava a cola dij deista, gavà che chiel a anserìa ël cors antregh ëd la stòria uman-a ant un dissegn providensial, ch'a l'avìa ant la Bibia sò arferiment sigur.

Un dij pont ëd pì granda amportansa filosòfica ant l'euvra ëd Newton a l'é col relativ a la definission dël métod dl'arserca sientìfica.
Cost métod a consist an na sìntesi d'anvestigassion ësperimental e ëd procediment matemàtich: ël moment ëd l'esperiment a dà l'andi a l'arserca e la matemàtica a n'é n'utiss.
L'osservassion ësperimental a smon la base dij dàit dont a l'é possìbil tirene ëd fasson andutiva, për mojen dla generalisassion matemàtica, le laj generaj dij fenòmeno; da coste as va anans an manera dedutiva, për mojen ëd dimostrassion matemàtiche, për oten-e dij fenòmeno osservàbij neuv.

Organisà parèj, la siensa newtonian-a as contraponìa a tute cole costrussion mach apriorìstiche e dedutive, tanme ël sistema fìsich cartesian o le teorìe an sla natura dla lus elaborà da Hooke e da Huygens che, sensa na verìfica sperimental, as presentavo coma 'd congeture arbitrarie.
Contra 'd sòn, la proibission newtonian-a d'arten-e ant la filosofìa sperimental d'ipòtesi, visadì ëd còse nen ricavà dai fenòmeno, a l'era un valor discriminant antra doe ampostassion dl'arserca sientìfica.

Tutun ël procediment ësperimental-matemàtich e ël mòt hypotheses non fingo, che ant ël sécol ch'a fa XIX a son ëstàit pijà a model metodològich ëd l'anvestigassion positiva, për Newton a j'ero nen na régola assolùa e rigorosa.
An efet, si da na part l'arvendicassion dle fondamenta a posterior dla siensa a vorìa dì che Newton a l'avìa cossiensa precisa dla distinsion tra ipòtesi dedutive e teorìa fondà an sj'esperiment, da l'àutra soa istessa costrussion sientìfica a l'é madurà drinta a 'n compless complicà d'element nen empìrich, ëd caràter metafìsich.
An slë sfond ëd la siensa newtonian-a a son intraje dj'element colturaj spatarà: la tradission ermética, cola platonisanta arnovà a Cambridge, cola alchimìstica, la filosofìa corporin-a antica e moderna, la metafìsica rassionalista.
A propòsit dj'ipòtesi, ëdcò Newton a l'ha formolà dle congeture: an sla natura dla lus, an sla strutura elementar ëd la materia, an sla càusa dla gravità; e a l'ha elaborane vàire version diferente: cola dl'éter, cola corporin-a clàssica (an dotand ij corporin ëd fòrse soe pròpie o an sugerend na solussion dla càusa dle fòrse an n'atività spiritual o divin-a).

Ant ël contest metafìsich ëd la siensa newtonian-a a l'han avù un ròl amportant dle fòrte motivassion religiose.
Soa argomentassion fondamental as basava an sl'arpijé torna ij tema clàssich ëd la tradission fìsica-teològica, arnovà da j'arzultà dla neuva siensa fìsica: conforma a sòn, l'órdin e l'armonìa dla màchina dl'univers a arvelo l'esistensa ëd n'esse motobin potent coma soa càusa.
A costa argomentassion, ch'a l'avìa për but ëd surbì an na prospetiva providensial la vision mecanicista dla natura, Newton a gionzìa na sotlignadura dël caràter arbitrari e continuà dl'antërvension dla volontà divin-a ant l'órdin contingent e impërfet ëd la natura.
Da sòn a l'é rivaje la crìtica ëd Leibniz, ch'a paragonava ël Dé ëd Newton a l'arlogé che ëd tansantan a l'ha damanca ëd carié cola mostra ch'a l'é ël mond.

An dzorpì, Newton a tirava dj'amplicassion teològiche a la base dël concet dë spassi.
An efet, si da na part lë spassi assolù a l'era 'n concet necessari dla neuva mecànica, fondament giustificativ dël prinsipi d'inersia, da l'àutra a l'era s-ciairà da Newton tanme ël contest ëd l'assion divin-a ant l'at dla creassion e dël sucessiv goern dël mond.

J'argomentassion ëd Newton a son ëstàite motobin ëspantià an gir për euvra dij sò dissìpoj, soens sostnù da darera da chiel-midem, coma cand dël 1715-1716 a l'ha colaborà, restanda stërmà, con S. Clarke ant la polémica epistolar che chiel-sì a l'avìa con Leibniz an sij tema dlë spassi, dël temp e dël rapòrt antra Dé e ël mond.

Soa ciadeuvra, publicà possà da sò amis Halley ch'a l'ha pagane ëdcò ij fré dë stampa.
A son ëstàit un sucess editorial për soa época: la prima edission a l'ha vendù tërzent còpie.
Newton a l'avìa trovà j'arzultà ëd cost'euvra an dovrand ël càlcol infinitesimal, ma peui a l'ha travajà për rampiassé le dimostrassion e deje na forma geométrica.
A conten-o ëdcò n'antissipassion dël càlcol dle variassion andoa Newton a detérmina la forma dla surfassa d'arvolussion ch'a traversa un flùid con arzistensa mìnima.
L'euvra a l'é organisà an tre lìber.
Ant ël prim lìber, ch'a resta ël prim tratà ëd mecànica rassional, Newton a l'ha vorsù formolé le definission e j'assiòma, dont la laj d'inersia.
A l'era peui smonùa la nossion ëd massa e analisà la distinsion antra assolù e relativ për lòn ch'a toca lë spassi e 'l temp.
A l'era ëdcò smonùa soa neuva nossion ëd fòrsa e stabilì ël prinsipi d'assion e reassion.
Ant lë scond lìber a tratava dël moviment ant un mes arzistent e a fasìa në sbòss d'idrodinàmica.
Ël ters lìber, De mundi systemate, a smonìa ël sistema dël mond.
Soa esposission as duverta con ij satélit ëd Gieuv e coj ëd Saturn e a rend cont nen mach dël moviment dij pianeta, ma ëdcò dij maré e dël moviment ëd le comete.
L'euvra a contnisìa ëdcò, sota 'l tìtol Regulae philosophandi, n'abresé dël métod ëd le siense fìsiche, che Newton a l'ha continuà a modifiché e anrichì ant j'edission sucessive dij Principia.

Newton a l'ha spetà ch'a-i muirèissa Hooke prima ëd publiché coste soe arserche.
Ant la prima edission, an anglèis, rispet a le version precedente a l'ha fàit dle gionte amportante anté ch'a proponìa na prefigurassion dla nossion ëd longheur d'onda, bele an restand fidel a na concession corporin-a dla lus.
Ant l'edission latin-a a smonìa, an apendis, në s-cèt tratà ëd càlcol antëgral che a fasìa a la fin conòsse al pùblich ij sò métod.




#Article 354: Don Bòsch (498 words)


Gioann Melchior Bòsch, da tuti ciamà Don Bòsch, a l'é stàit n'educator e un dij sant sossiaj dl'Eut-sent turinèis.
A l'era nassù ai Bèch, Castelneuv, che al di d'ancheuj as ciama an sò onor Castelneuv Don Bòsch, ij 16 d'ost dël 1815, fieul ëd paisan.
Dòp le prime lession ëd latin daje dal caplan ëd Moriald, Gioann a l'avìa ancaminà a andé a scòla dël 1829, a Castelneuv.
A l'avìa, tra l'àutr, la passion dla mùsica e da giovo a l'avìa ëdcò amprendù a soné 'l violin.

Ai 5 ëd giugn dël 1841 a l'é stàit ordinà prèive.
Ai 3 ëd novèmber a intra al Colege eclesiàstich ëd Turin.
Des agn apress, butandse ansema a M. Rua e Giovanni Cagliero, a l'ha fondà la la congregassion dij salesian (arconossùa da la sede ëd Roma dël 1860).
A l'ha 'dcò fondà la congregassion dle fije ëd Marìa Ausiliatris (aprovà dël 1872) e la Pia union dij cooperador salesian (nassùa dël 1875-1876) tanme ters órdin secolar.

Dël fërvé 1870 a l'é stàit consultà da Pio IX an sl'oportunità che ël concili an cors, ël Vatican I, a definièssa l'infalibilità dël vësco ëd Roma.

Don Bòsch a l'é mòrt a Valdòch, Turin, ij 31 ëd gené dël 1888.
A soa mòrt a lassava 235 ca ricòver ëspatarà an tut ël mond.
Dël 1934 a l'é stàit canonisà da Pio XI.

La pedagogìa ëd Don Bòsch a l'é anfluensà da j'ideaj educativ elaborà dai prinsipaj magìster ëd l'época, tanme J.F. Herbart, J.H. Pestalozzi, Friedrich Wilhelm August Fröbel, A. Necker de Saussure, Ferrante Aporti, e dai posson d'arnovament pedagògich ch'a vnisìo da la riorganisassion ëd le polìtiche scolàstiche europenghe.
Sò sistema educativ a l'é preventiv, ant ël sens ch'a veul fabriché n'ambient educativ ch'a l'abia gnun antrap a la chërsùa armònica dl'anlev.
L'atension a j'anteresse dij giovo a comprend la valorisassion dël gieugh e l'esse duvert a j'esigense concrete ëd minca neuva generassion.

Don Bòsch a l'ha creà vàire anstitù educativ, dal colege për j'antern a le scòle ëd tipo professional e umanìstich.
Ma soa anstitussion pì caraterìstica a l'é l'oratòri festiv, ch'a prevëd l'ancontr dij giovo ant ij locaj dla paròchia për ël Bin, la scòla ëd catechism e l'atività amusanta.
L'oratòri a l'era concepì an sël model d'anstitussion ch'a jë smijavo, presente an Lombardìa e anspirà a regolament ch'a armontavo a Carl Boromé.
Ël prim oratòri a l'é stàit col ëd Valdòch andoa già dël 1846 Don Bòsch a l'ha cujì ëd senten-e 'd giovo pòver.
L'inissiativa a l'é tòst ëspantiasse an vàire àutre diòcesi.

Soens Don Bòsch a scrivìa soe prédiche an piemontèis e vàire ëd coste a son rivane.
A l'ha ëdcò scrivù ëd tòni e d'àutri vers piemontèis.
An efet, dël 1854 a l'avìa ancaminà a publiché, an soa colession ëd Leture catòliche, d'armanach che për vàire agn a sarava con na canson piemontèisa.

A part sòn, a l'é stàit autor ëd vàire lìber ëstòrich ëd caràter divulgativ e popolar, tratà pedagògich e lìber ëd divossion.

Comedie didascàliche:




#Article 355: Parnas Piemonteis (163 words)


Ël Parnas Piemonteis a l'era na publicassion anual. A l'era an pràtica n'antologìa e a l'é stàit publicà dal 1831 al 1849, ël prim ann da Alliana e peui da Giuspino Fodratti al qual Alliana a l'avìa cedù la tipografìa. 
A l'é stàit l'oget ëd polémiche cagnin-e ëd Brofferio e Rosa, ch'a lo s-ciairavo tanme esempi dla decadensa dla poesìa piemontèisa dij sò agn, nen angagià da la mira polìtica e sivila.

Ij prim agn, ël Parnas a l'é stàit soagnà da Carlin Silva; peui a l'é ancariasse dla compilassion Ël Solitari 'd Breus e dël 1849 a l'é stàit tut ëscrivù da Giuseppe Arnaud.

Ël Parnas Piemonteis a l'era na specie ëd palestra për ëd poeta (an piemontèis) pì o meno bon. A ristampava ëdcò euvre an piemontèis dël passà.
An efet, ël prim volum a contnìa na vinten-a 'd poesìe ëd Calvo, Balbis, Ìsler, Casalis.

Àutri poeta publicà a son: 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 356: Giuseppe Arnaud (173 words)


Scritor e poeta an lenga piemontèisa.

Dla biografìa ëd Giuseppe Arnaud as sa bele gnente, gavà ch'a l'ha vivù a Moncalé ant ël sécol ch'a fa XIX e ch'a fasìa ël magìster.
A l'é conossù përchè a l'ha soagnà ij doi darié nùmer ëd l'armanach Parnas Piemonteis (1848 e 1849), anté ch'a l'ha publicà 51 dij sò scrit.

L'euvra conossùa d'Arnàud as compon ëd sëddes fàule an pròsa (e a l'é stàit ël prim a scriv-ne an lenga piemontèisa) e na pì bondosa produssion an vers: óndes fàule, quìndes novele, quìndes facessie, un poemèt, na conta stòrica, na canson, neuv poesìe. 

A l'ha mai stampà soe composission ant un volum, ma vàire ëd soe euvre a son ëstàite cujìe ant j'arcòlte antològiche ëd Michele Ponza e ant ël Parnas Piemonteis.
Dël 2005, Gioventura Piemontèisa a l'ha publicà l'arcòlta dle vintesset fàule ant ël volum G. Arnàud: Fàule piemontèise, soagnà da Carlo Comòli e Robert Jean-Michel Nové, con ij dissègn ëd Federica Scalafiotti.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 357: Cesare Balbo (101 words)


Stòrich e litrà.

Cesare Balbo a l'era nassù a Turin ij 27 ëd novembèr dël 1789 e ambelelà a l'é mòrt ij 4 ëd giugn dël 1853.
A l'avìa avù incàrich ëd govern ant l'época ëd Napoleon Bon-apart e peui a l'avìa continuà a sosten-e la necessità che ël Piemont as butèissa a la testa dl'Italia.

J'euvre an piemontèis ëd Cesare Balbo a son:

Da la poesìa Ricors al Cont Ludovich Sauli : 
Né caplon, né bicochin, 
né cordon, né cordonin, 
né capuss, né cirià 
fin adess j'heu mai portà.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 358: Cesare di Saluzzo (113 words)


Cesare di Saluzzo a l'era nassù a Turin ël 14 giugn 1778 e a l'é mòrt ël 6 otóber 1853 ant ël sò castel ëd Munisì, an Val Bormida.
A l'era laureasse an lege a 17 agn, ma a l'era ritirasse da la vita pùblica ant l'época ëd Napoleon.
D'apress ëd la Restaurassion a l'era rintrà ant la vita pùblica, servend la Cà ëd Savòja fin-a al 1848, quand che a l'é torna ritirasse.

J'euvre ëd Cesare di Saluzzo a son stàite artrovà ant un manoscrit dla Biblioteca Real e publicà për la prima vòta ant ël 1959. 
As conòsso coste poesie:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 359: Angelo Brofferio (175 words)


Angelo Brofferio a l'era nassù a Castelneuv Brusà ai 6 dë dzèmber dël 1802 e a l'é mòrt a Minusi, vzin a Locarn, ai 22 ëd magg dël 1866. 

Dòp djë studi an Ast e a Turin, a l'ha ancaminà la profession d'avocat e l'angagg giornalìstich (an colaborand con vàire giornaj, dont ël Messaggiere Torinese) e polìtich.

Republican e democràtich, a l'ha partessipà con traspòrt a l'Arsorgiment finend ëdcò an përzon vàire vire ant j'agn Tranta. Dël 1848 a l'é stàit elegiù diputà al parlament subalpin. A l'ancamin nemis ëd Cavour e dla polìtica governativa, a l'é avzinasse a Ca Savòja ant ij darié agn.

Le Canzoni piemontesi d'Angelo Brofferio a son ëstàite motobin avosà, stampà dal 1839 al 1886, e peui ristampà eut vòte ant ël Neuv-sent. 
Ij tìtoj ëd chèiche Canson:

A l'ha ëdcò scrivù ël lìber aotobiogràfich I miei tempi, an vint cit volum stampà a Turin antra 'l 1857 e ël 1861, pì d'àutri tre, pì tard, publicà a Milan.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 360: Norberto Rosa (398 words)


Norberto Rosa a l'era nassù a Vian-a ij 3 ëd mars dël 1803, a l'é sempre vivù ant la Val Susa e a l'é mòrt a Susa ël 24 ëd giugn dël 1862 .

Rosa a l'avìa fàit jë studi universitari a Turin.
Dël 1830 a l'ha fità e peui catà na piassa da procurator legal a Susa e a l'ha anandià soa cariera legal.
A l'é stàit poeta, musicista, pitor e giornalista, an colaborand con ël Messaggere Torinese e la Gazzetta del Popolo.
A l'ha fàit ëdco ël proveditor a jë studi a Susa.

Ël pare ë Rosa a l'é mòrt che chiel a l'era ancor assè giovo e, 'me ch'a conta chiel midem an na soa biografìa, s'esperiensa a l'ha rendulo difissios contra la categorìa dij médich.

Dël 1852 a l'ha marià soa novoda Laura Valetti.
La cobia a l'avrà quatr masnà, dont tre a dzorvivran al pare.

Ai 22 ëd gené dël 1849 Rosa a l'é stàit elegiù diputà ant ël colege ëd Condòve e a l'é stàit parlamentar për ij prim ses mèis ëd col ann.
Con la neuva legisladura a l'é stàit torna elegiù, ma a l'ha arnonsià a l'ufissi.

A l'ancamin Rosa a l'ha publicà soens dzora al Parnas Piemonteis ëd poesìe, fàule e artìcoj, për peui slontanesse an manera polémica apress d'avèj conossù, dël 1840 anviron, la poesìa ëd Brofferio.
Da col moment, da satìrica e moralìstica, soa poesìa a l'é dventà d'antonassion pì polìtica e sivila.
Soa euvra poética, spatarà ansima a giornaj e feuj volant, a l'é stàita publicà an volum mach dël 1988.

Norberto Rosa a dubitava che le stra ferà as podèisso fesse ëdcò an Piemont:
che Nosgnor benedet am lassa vive
pa mach ... sent e sinquanta o dosent agn

Ij vers finaj dl'euvra : 
Rije 'd costi fabiòch carià 'd pajëtte,
ch'a regno për la grassia dle manëtte,
con la speransa ch'as na vado un di,
a l'é 'l re dij piasì.

Ij vers finaj dl'euvra: 
Contra un pòpol solevà
ch'a veul rompe soa caden-a,
i-é nen Austria ch'a ten-a;
gnanca 'l diav a la dis pa!

Chèich vers dla canson :
Am fam rije a crëpa pansa
Coj poeti da bon pat
Ch'as dan 'd ton e d'importansa
E ant ël fond a son 'd savat!

Tra soe fàule a son da arcordé:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 361: Vittorio Bersezio (144 words)


Vittorio Bersezio a l'é l'autor pì avosà dël teatro piemontèis, mersì a soa ciadeuvra, Le miserie 'd monsù Travet.

A l'era nassù dël mars 1830 a Povragn e a l'é mòrt a Turin ij 30 ëd gené dël 1900.
Surtì da na famija bonstasenta, a l'era laureasse an Lege a 19 agn, ma a l'ha mai esercità.
A l'ha fàit ël giornalista e a l'ha fondà vàire giornaj, antra j'àutri la Gazzetta piemontese e la Gazzetta letteraria.

Bersezio a l'ha ancaminà a scrive comedie an italian (Bolla di sapone a l'é un ëd sò tìtoj); peui, possà da Toselli, a l'é stàit autor d'euvre teatraj an piemontèis: 

Soa ciadeuvra, Le miserie 'd monsù Travet, a l'é intrà ant j'antologìe, a parte da Benedetto Croce e a l'é stàita girà an vàire lenghe forestere.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 362: Giovanni Zoppis (121 words)


Giovanni Zoppis a l'era nassù a Turin ij 13 d'ost dël 1830 e a l'é mòrt a Roma ant ël 1876.
A l'era stàit comess ant un negossi dë stòfe e peui stenògrafo a la Camera Subalpin-a, travaj ch'a lo portrà a Firense e peui a Roma.
A scrive 'd teatro a-i riva për combinassion: n'artrite a vintesset agn a lo ten cogià për mèis e Zoppis a scriv na comedia për passé 'l temp; sa passion a-j restrà ant ël sangh.

A l'é stàit autor d'euvre teatraj an piemontèis, arpresentà, an tra j'àutri, da Toselli e Milone.
Ij sò travaj a trato dla vita dla famija vëddùa da 'ndrinta.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 363: Mòle Antonelian-a (1441 words)


La Mòle Antonelian-a a l'é 'l monument sìmbol ëd Turin.
A l'é na costrussion ardìa an mon, àuta 167,5 méter (un-a dle pì àute costrussion an muradura d'Euròpa), costruìa da Lissànder Antoneli a Turin an tra 'l 1863 e ël 1900.
A l'é formà da 'n sòco massiss a base quadrà, ch'a vnisìa a taj për l'organisassion ëd j'ambient për l'originaria destinassion a sinagòga, dont as alva na vòlta a pavajon a sest aùss.
Ansima a-i é un templiet a doi órdin ch'a cùlmina an na gulia sutila.
La fassada a l'ha dëdnans un pronao ëd forma classichegianta.

Antra la zòna ëd basament ëd la fàbrica e la covertura, a-i é na sòrt d'àut tamborn, un peristili esterior e, an sël coercc ëd chiel-sì, un pogieul për la manutension djë fnestron semi-sircolar duvertà a la base dl'àuta cùpola quadrangolar.

A l'era stàita comissionà për esse la gran Sinagòga ëd Turin, përchè a l'era pen-a stàita concedùa la libertà ëd religion a coj ch'a j'ero nen catòlich.
Dël 1860 la comunità ebrea ëd Turin a l'avìa catà un teren ëd pòch pì grand che 2200 méter quàder an contrà dël Canon, cola che al di d'ancheuj a l'é contrà Montebel, për tireje su n'edifissi ch'a fussa leu d'orassion e sede pr'ëscòle e ufissi.

Për vàire agn, Antoneli a l'avìa studià un métod ëd revision dle struture murarie tradissionaj e vers la mità dël sécol a l'é rivà a definì na metodologìa, peui dita antonelian-a, motobin original.
Costa-sì a consist ant ël rampiassé la muraja continua con na serie d'apògg isolà, o pivò, spatarà ëd fasson regolar.
Costi pivò a son colegà antra 'd lor da arch e bande piate anté ch'as anrèiso le vòlte.
Un sistema ëd tirant ëd metal anfonsà ant j'antërstissi dij mon a elìmina qualsëssìa posson originà da le vòlte e da j'arch.
L'eliminassion ëd costi posson, an limitand le carie mach a le pression verticaj, a fa an manera che ël diàmeter dij pivò a peul esse arduvù al mìnim necessari.

Parèj Antoneli a l'ha realisà sensa dovré dë struture metàliche, ancor tròp care a col temp, na strutura muraria a schéletr.

Antoneli a l'ha fàit modifiché 'l pròget për ëmné la costrussion a n'autëssa 'd 113 méter, ma për la comunità ebréa ij cost e ij temp ëd realisassion a restavo esagerà e anlora dël 1869 a son fërmasse ij travaj ën butand un coèrcc provisòri ëd tòla. Dël 1873 la comunità ebréa a l'ha peui fàit cambi con la sità ëd Turin ëd la Mòle contra n'àutr teritòri për edifiché soa sinagòga. Dapress a lòn, Antoneli a l'ha arpijà a travajé ën fasend na serie 'd modìfiche ch'a l'han ëmnà l'autëssa total a 146, 153 e a la fin dle fin a 167 méter. 

Da na mira finansiaria, la costrussion a l'é restà motobin greva për le pòvre finanse ëd na comun-a che ën avend përdù la qualìfica ëd capital a l'avìa pì nen vàire possibilità dë spende. A smija fin-a dròla ch'a l'abio anvestì tanti sòld ant un proget parèj, ma a l'é belfé che la motivassion a la fussa polìtica. La sità a l'era sentusse tradìa dal trasferiment ëd la capital a Firense e antra ij 22 e 23 dë stèmber dël 1864 la reassion dij soldà italian a l'avìa fàit 30 mòrt e squasi 200 ferì. A peul bin esse che bele con tuti sò sagrin finansiari ël goèrn ëd la sità a l'abia chërdù dë deje a la sitadinansa na chèich rason d'orgheuj e na chèich marca d'atension e rispet. 

Antoneli a l'é nen vivù 'sé da vëdde sò travaj finì, che a l'é mòrt dël 1888. Ël pròget comsëssìa a l'é restà an famija, e a l'é stàit portà a la fin da sò fieul Costans, ch'a l'ha ëdcò fàit posé an sël cò dla ponta na statua ëd tòla andorà ch'a vorìa arpresenté ël genio protetor ëd la patria e ëd ca Savòja, euvra dlë scultor Enrico Fumagalli. L'inaugurassion a l'é rivà dël 1889, ën contemporania con cola dla Tor Eiffel a Paris. Le doe sità, un-a anco' capital e l'àutra giumaj pì nen, a stabilìo parèj ansema ij primà d'autëssa për costrussion an fer e an mon.

Antra 'l 1905 e 'l 1908 Anìbal Rigòt a a l'ha peui fàit le decorassion dl'andintra.
Coste a son andàite dël tut dësblà séghit ai travaj ëd consolidament ancaminà dël 1930, ch'a l'han butà da 'ndrinta dij ranfòrs pì che vistos an ciman armà.

Dël 1996 a l'é anandiasse n'àutra restaurassion, ch'a l'ha mnà a l'inaugurassion ant ël 2000 ëd la neuva sistemassion ëd la Mòle.

Contut che a sò temp a l'avèisso arzolvù col dij finansiament, ël problema dla destinassion pràtica dla Mòle però a restava. Ël but ufissial dla comun-a a l'era col da fene un Musé dël Risorgiment e sòn a confermërìa 'l valor polìtich ëd l'operassion, ant un moment che an sità la popolarità dël process d'unificassion italian-a a l'era a sò mìnim. Comsëssìa, se 'l dafòra a l'era 'd coj ch'as fan motobin vardé, l'andrinta dla Mòle a l'era mach sempe na gran campan-a veujda, andoa che fé 's musé a l'é rivelasse nen possìbil. 

Chèich cita esposission ëd material risorgimental a l'é pro sta-ie, ma a l'ha mai podù deje 'n sust a l'euvra e da lì a pòch ël musé a l'é peui tramudasse a Palass Carignan. D'àutra part, dapress al trasferiment ëd la capital la midema crisi ëd mancansa 'd destinassion urbanìstica a 'l l'avìa la sità antrega (dzortut Piassa Statù, nàita për ospité j'ambassade foreste e restà pendùa për aria), e ant ël maleur general ël problema dla Mòle a l'avìa nen la precedensa për gnun. Për via 'd sossì për pì che mes sécol l'edifissi a l'é restà an bon-a sostansa veujd e pòch ò nen dovrà. 

Soa prima aplicassion pràtica stabil (dj'agn 1960) a l'é stàita n'assenseur ch'a men-a la gent ansima a la cùpola (85 méter ëd dislivel) për vardé la sità da 'nt l'àot, con vista panoràmica dj'Alp. Contut ch'a fussa nen 'sé da giustifiché n'euvra parèj, a l'é stàita n'idèja ch'a l'ha motobin ancontrà, e l'assenseur a l'é vnùit a esse na part constitutiva dl'edifissi e dl'idèja che la gent a 'n n'ha. As peul disse che për dontré generassion ëd turinèis Mòle e assenseur a sio stàit bele che sinònim. A l'é mach da chèich agn che la strutura a l'ha trovà na soa destinassion finitiva: dal 2000 a la cudiss ël Musé dël cine.

Belavans la costrussion a l'é rivelasse esagerà nen mach për ij prim comitent, ma 'cò për ël teren ch'a la ten sù, e motobin prest a l'han ancaminà a vni-ie fòra dij problema struturaj. Antant l'amzura dla base a l'é motobin cita për na strutura greva parèj, e dzortut ambelelì a-i ero ij bastion dla sità, fàit campé giù da Napoleon dël prinsipi dël 1800. A podrìa bin esse che na sessanten-a d'agn a fussa nen stàita 'sé për stabilisé 'l teren e che da lòn a sio peui na-ie ij moviment sot a la Mòle.
Dël 1930 a son ancaminà ij travaj ëd consolidament ch'a l'han ëmnà a creé na strutura anterna an ciman armà, indipendenta e al pòst ëd cola d'Antoneli.
Donca al dì d'ancheuj as peul pì nen disse ch'a sia n'euvra mach an mon e an efet, bele che da fòra a smija antrega, da na mira strutural a l'ha subì 'd travaj ch'a n'han modificane ël concet originari.

Nàita për esse na costrussion nen catòlica, la Mòle a l'ha mantnù soa caraterìstica 'cò na vira che a l'avìa përdù sò but dë vnì na sinagòga. Ansima a la gulia an prinsipi a l'avìa la statua d'un geni alà, che peui a l'é drocà ant n'orissi. Sta statua a l'avìa n'anàlogh ant l'intrada dël palass dla Gasëtta dël Pòpol, andoa che an dzorapì a la pistava un capel da prèive, e vàire autor a dan la coincidensa coma na marca dl'anfluensa dij framasson ant sël Turin d'antlora. Na vira drocà, ës geni a l'é peui stàit cambià con na stèila a sinch ponte.

Da na mira estética, as trata d'un monument ùnich, ch'a l'é malfé anquadré ant në stil particolar (miraco coma anàlogh as peul butesse pròpi mach la Tor Eiffel). Antant për soa forma e për lë stil dle decorassion, ma dzortut për la decision fòra via dë piassé n'euvra colossal parèj ant un pòst ch'a l'ha pa gnun ëspiassal dadnans për podèjla vardé.

A-i son ësta-ie doi orissi amportant ant la stòria dla Mòle:

La forma ùnica dla Mòle a l'ha mnà a dovrela viaman pì soèns coma sìmbol. An particolar, a l'é rafigurà ansima a: 




#Article 364: Castel dël Valentin (227 words)


Ël castel dël Valentin a l'é un-a dle residense sabàode.
As treuva a Turin, al sénter dël parch dël Valentin, an riva ëd Pò.
Dal 1859 a l'é stàit sede dla Scola d'aplicassion për j'anginié, peui dventà ël Politécnich ëd Turin; al di d'ancheuj a òspita ij cors d'architetura.

A l'é l'ùnica dle tre venerìe costruìe ant ël sécol ch'a fa XVII ant ij parch fòra dle muraje ch'a l'é goernasse fin-a al di d'ancheuj: ël palass dël Regio Parch a l'é andàit dësblà durant l'assedi dël 1706 e ël castel ëd Mirafior a l'é stàit campà giù pòch apress esse stàit edificà.

Ël castel dël Valentin a l'era stàit catà dël 1559 da Gioann de Brosses che dël 1577 a l'ha passalo al prinsi Emanuel Filibert.

Ij travaj dël castel dël di d'ancheuj a son anandiasse dël 1633, ordinà da Cristin-a ëd Fransa, vidoa ëd Vitòrio Medeo I, për arcostruilo ant lë stil fransèis.
A son euvra ëd Carl ëd Castlamont giutà da sò fieul Medeo e a son ëstàit livrà dël 1660.

Fin-a al sécol ch'a fa XIX ël castel e l'é restà fòra dal perìmeter urban.

Ai temp antich ant ës castel as costumava fé na festa ai 14 ëd fërvé, di 'd san Valentin; le dame a ciamavo Valentin sò sivalié servent.
Da sòn a smija ch'a sia vnù ël nòm dël castel.




#Article 365: Castel ëd Rìvole (256 words)


Ël castel ëd Rìvole a l'é un-a dle residense sabàode.
Soa mòle quadrà a dòmina la colin-a morénica ansima a la qual a së spantia la sità.

Ël castel a l'ha orìgin antica: a esistìa ëd sigur già dël sécol ch'a fa XV un castel abità dai cont ëd Savòja.
Ambelessì a l'ha abitaje Emanuel Filibert ch'a l'é belfé ch'a l'abia faje dij travaj.

Dël 1633 Vitòrio Medeo I a l'ha fàit ancaminé n'arcostrussion su dissegn ëd Carl ëd Castlamont.
Ambelessì a l'é nassuje Carl Emanuel I dël 1652; chiel-sì a l'ha falo arfé da le fondamente e a l'ha falo decoré andrinta da 'd pitor vajant.
Ij travaj a son ëstàit continuà da Carl Emanuel II.

An avend pijà feu e essend ëstàit dësblà durant la campagna dël 1706, la riedificassion a l'é ancaminà dal 1711 su dissegn ëd M. Garove; peui a l'ha butaje man Filippo Juvarra, ch'a l'ha ideà un proget fiamengh për Vitòrio Medeo II.
Ij travaj a son ëstàit sospèis vàire vire e livrà mach dël 1793, ma ël proget grandios a sarà mai realisà tut antregh.

An cost castel Carl Emanuel III a l'ha fàit saré sò pare Vitòrio Medeo II che, na vira abdicà, a smijava ch'a vorèissa torna pijé ël tròno.

Dël 1812 Beatris ëd Savòja a mariava Fransesch IV duca ëd Mòdena e ël castel a passava për dòta an féod a costi-sì.
Dël 1883 la comun-a a l'ha catalo për sentmila lire dai dissendent.

Restaurà dël 1984, al di d'ancheuj a cudiss ël Musé d'art contemporania.




#Article 366: Castel ëd Racunis (328 words)


Ël castel ëd Racunis a l'é un-a dle residense sabàode.

A l'ha avù tante trasformassion: fortëssa ant l'età ëd mes, soa strutura dël dì d'ancheuj a l'é l'arzultà ëd vàire travaj ch'as son sucedusse da la mità dël sécol ch'a fa XVII a la fin ëd col ch'a fa XIX.

Dël 1676 Guarino Guarini a l'ha arseivù la comission ëd trasformé ël castel an vila residensial: ëd cost antërvent a-i resto la fassada vers ël parch e ël pavajon sentral (con covertura ëd Francesco Gallo dël 1719).

Ant j'agn 1756-1758 a l'ha travajaje Giovanni Battista Borra, dont a l'é motobin arpresentativa la senogràfica fassada prinsipal an cheuit, ëd gust neo-clàssich.

Dël sécol ch'a fa XIX a l'era la residensa preferìa ëd Carl Albert.
Për soa inissiativa a l'é stàit ëslargà vàire vire, arstruturà a l'ancamin dël sécol su proget d'Ernesto Melano e Pelagio Palagi, con ij doi pavajon bass ai canton dle doe fassade.

La sequensa dij travaj architetònich a l'ha d'analogìe con le decorassion pitòriche e scultòrie e ant l'aredament a l'anterior.
Mersì al prinsi Ludovich, ant ël 1755 ël parch ch'a sirconda ël castel a l'ha avù na prima realisassion su dissègn mandà da Paris da A. Le Nôtre; dël 1787-1788 a l'é stàit an part trasformà ant un giardin a l'anglèisa e për finì a l'ha avù na sistemassion ëd gust romàntich për euvra dl'avosà architet Xavier Kurten ant ël 1820.
Ancheuj ant ël parch dël castel a-i fan ël ni le sigògne.

Ël romanticism, an soa version neo-gòtica a së s-ciàira ëdcò ant ël compless dle Margherìe e dle Sere, ancaminà da Palagi dantorn al 1834; ant la capela a-i son dij fresch ëd Francesco Gonin e dle statue ëd Giuseppe Gaggini.

D'àutri artista ch'a l'han dàit soa contribussion a le decorassion a son ij pitor Vitale Saletta e Carlo Bellosio e jë scultor Giuseppe Bogliani e Cacciatori.

Antra j'òspit ilustr dël castel a-i é staje ël zar Nicòla II ëd Russia, dël 1906.




#Article 367: Eraldo Baretti (104 words)


Eraldo Baretti a l'era nassù al Mondvì ai 18 d'avril dël 1846 e a l'é mòrt a Roma ai 5 ëd gené dël 1895. 

A l'avìa studià Lege a Turin. Për travaj a l'avìa peui dovù tramudé prima a Palerm e peui a Roma. A l'era pare dël poeta Carlo Baretti.

A l'é conossù pì che àutr për la comedia Ij fastidi d'un grand òm, che tanti a considero un-a dle pì riussìe dël teatro piemontèis e ch'a l'é stàita ëdcò voltà an italian, fransèis e alman.

J'euvre publicà dël Baretti a son:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 368: Luigi Rocca (119 words)


Luigi Rocca a l'é nassù a Nèive dël 1812 e a l'é mòrt a Turin dël 1888. A l'é stàit poeta e un dj'autor minor dël teatro piemontèis ëd l'Eut-sent.

A l'é stàit ëdcò fondador dël Sìrcol ëd j'Artista e consejé comunal e peui deputà dël 1849.

J'euvre poétiche pì conossùe ëd Luigi Rocca a son:

Chèich vers dla poesìa: 
Na cossa rampigna su d'un prussé  
a blagava com tut, ch'ant quindes dì 
tant su sij branch l'avìa savù monté.

Chèich vers dla poesìa: 
O pòver mè Piemont,  
l'han pròpi fatla bela, 
a veulo a tuti ij cost 
mandete an ciampanela; 

Soe euvre teatraj pì conossùe a son:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 369: L'Aso (147 words)


L'Aso, giornal an dialet piemonteis (com a së s-ciamava an grafìa original) a l'é stàit un giornal an piemontèis. 

L'Aso a l'é stàit publicà daj 16 d'otóber dël 1886 al 1887, cand ch'a l'é trasformasse ant ël Birichin, dont ël prim nùmer a l'é surtì ai 18 ëd giugn. 
A l'ancamin ël cap-redator a l'era L.D. Beccari, che peui a l'era mòrt dël fërvé 1887.
Aministrator dël feuj a l'era Oreste Mentasti, un cartolé ëd contrà Academia Albertin-a a Turin; diretor responsàbil Pasquino Bernard.
Ël giornal, dont le mzure a l'ero ëd 40 centim d'autëssa ansima a 29,5 ëd larghëssa, a surtìa al saba e a vnisìa un sòld a la còpia.
Ël dissegn da banda al tìtol a l'era ëd Giovanni Casalegno e a arpresentava n'aso con na piuma an man, dnans a la scrivanìa.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 370: 'L Birichin (156 words)


 'L Birichin, giornal piemonteis satirich, leterari, sportiv, umoristich, social (com a së s-ciamava an grafìa original) a l'é stàit ël pì conossù giornal an piemontèis.
A l'é stàit la continuassion ëd L'Aso.

 'L Birichin a l'é stàit fondà da Giacomo Sacerdote e Carlo Origlia, e ël prim nùmer a l'é surtì ai 18 ëd giugn dël 1887; la diression (an prinsipi ëdcò la proprietà) a l'era peui passà, fin-a al 1896, a Bernardin Ferrero.
A l'era peui stait publicà da Alatti e a l'é durà fin-a al 1927. 
A l'era un setimanal e a l'é rivà a publiché fin-a a 12.000 còpie. A publicava artìcoj, poesìe, corispondense, e via fòrt. 
Luigi Pietracqua a l'ha publicà motobin dzora a  'L Birichin. 
A compagnava ël giornal na colan-a ëd publicassion, la Biblioteca Popolar Piemonteisa. 

Chèich poeta o scritor che a l'han colaborà al Birichin: 

e tanti d'àutri. 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 371: August Leopold Crelle (163 words)


Anginié e matemàtich.
August Leopold Crelle a l'era nassù a Eichwerder l'11 ëd mars dël 1780.

Crelle l'era n'òm con tanti anteresse e na gròssa capassità organisativa e a l'ha travajà për ël progress dle siense esate.
A l'era anteressà a le chestion dl'educassion e dël 1828 a l'ha chità l'anstitù técnich andoa a travajava për intré al ministé dj'afé 'd cesa e dl'educassion pùblica.

A l'é stàit autor ëd vàire artìcoj matemàtich, për la pì part sensa na gròssa amportansa; sò grand servissi a la matemàtica a l'é stàita la creassion dël Journal für die reine und ungewandte Mathematik, conossù tanme ël Giornal ëd Crelle.
Abel e Steiner a l'han ancoragialo an costa amprèisa e a son ëstàit ij prinsipaj contribudor dij prim nùmer.

Dël 1829 Crelle a l'ha anandià ël Journal für Baukunst.
Ant ël 1838-1840 la ferovìa da Berlin a Potsdam a l'é stàita costruìa scond ij sò proget.

Crelle a l'é mòrt a Berlin ël 6 d'otóber dël 1855.




#Article 372: Lorenzo Peracino (372 words)


Lorenzo Peracino (Lorens Peracin an piemontèis, ò Laurentius Peracinus, coma a-j piasìa firmesse) a nass ant la Cassin-a dël Bosch ëd Cèj - an Valsesia - ël 16 ëd magg 1710 e ambelelì a meuir ël 25 ëd dzèmber 1789.
A l'é ël prim ëd ses fieuj. Sò pare, Gioan Batista, a l'è campagnin e fabricé ëd le doe gesie dla frassion, San Defendent e San Jaco Pito (San Giaco Pcit).
I l'oma pa gnun-a testimoniansa ëd l'educassion ëd Lorens, ma la corispondensa antra ël pitor e 'l tesorié dël Santuari dël Varalin ëd Gajà, risguard a la decorassion ëd la cùpola, dël presbiteri e dla sacrestìa a dimostro na bon-a conossensa dle Sacre Scriture e dla lenga latin-a. Ël pitor a cita la Bibia an latin e a dis che dnans ëd butesse a travajé a un neuv progèt a torna sempe a lese la Sacra Scritura. La precision iconogràfica e l'ortodossìa ëd soe euvre a dimostro soa preparassion religiosa.
A l'è possìbil ch'a l'abia fait un viagi a Roma për ëstudié ij grand artista dël passà e conòsse ij pi avosà ëd sò temp.
Ël pitor a comensa a travajé ant la botega dël Valentini d'Òrta, ma cost-sì, vist ël talent dël giovo, a fa an manera ëd liberesne bin tòst.
Dël 1734 as marìa con Cirila Lanari, ch'a-j darà quatr fieuj: Gioann Batista, Lussìa, Ana Marìa e Angela Marìa.
Soa prima euvra conossùa a l'é ël Martiri ëd San Mamant (1736), ant la gesia parochial ëd Cavaj (Cavaglio d'Agogna an italian). Dël 1737 a realisa la decorassion dla gesiëtta dla Cassin-a dla Sèla (dël Borgh), anté che sò stil a l'é già bin arconossìbil.
Antra ël 1737 e ël 1747 a travaja ant le gesie parochiaj dla Bètola (frassion dël Borgh), ëd Rassion (Valdugia), ëd San Ësteo an Cravajan-a e miraco a dipingg le sinch tèile dla gesia ëd San March a Noara, rapresentant dj'episòdi dla vita ëd San Lissànder Sauli.
A passa peui a Cambra andoa a travaja ant la gesia dël SS. Nòm ëd Gesù, rafigurand j'episòdi dl'Anunsiassion e dla Visitassion.
Ël 5 ëd luj 1747 a signa n'acòrdi con ël tesorié dël Santuari dël Varalin a Gajà, angagiandse a afresché le sinch capele dij Misteri Doloros.




#Article 373: Bernardin Ferrero (908 words)


Bernardin Ferrero (Carlo Bernardino Ferrero an italian) a l'é stàit diretor dë 'L Birichin për des agn, fin-a al 1896. As trata 'd sigura d'un-a dle person-e che pì a l'han pagà 'd person-a sò amor për la lenga piemontèisa.

A l'era frel d'Alfonso Ferrero e soa mare as ciamava Teresa Pasta, ma con sòn a finiss col pòch che i soma ëd soe rèis familiar. Dij prim agn dla gestion dël Birichin a l'era vnuit diretor a proprietari dël giornal e 'cò dla tipografìa che a lo stampava, al 12 ëd Via Bareul. Arrigo Frusta a l'ha contà che a l'avèissa 'n negòssi ëd biciclëtta an Piassa Solferin, e a dis ëdcò ch'a l'avèissa la costuma dë riunì tuti ij colaborator dël giornal ai 2 d'aost, ant na piòla dla Madòna dël Pilon. Costa a l'era 'cò l'ùnica gratìfica che ij colaborator dël giornal a ciapèisso. 

Comsëssìa, se Bernardin a pagava gnun a l'era dzortut për via che 'l giornal a-j costava motobin dë pì che lòn ch'a butava an cassia. Ant ij des agn ëd soa gestion M.sù Ferrero a l'é finì an galera coma diretor për violassion a le nòrme dë stampa fàite da sò colaborator e për coaté jë spèise ëd sacòcia soa a l'ha finì për mangesse la ca (ch'a l'era al 6 ëd Cors Casal). A la fin a l'ha dovù contentesse dë nolegé biciclëtte për vagnesse la mica an chèich manera. 

Dj'ùltim agn ëd soa vita a l'ha s-ciairà sò frel Alfonso andé viaman fòra testa. Ëd soa mare a l'é restane 'l necrològi publicà ant sël Birichin dla fin ëd mars dël 1921. Dël 1917 a l'era mòrt-ie 'cò sò fieul, Bernardin, che a l'era tenent dël Ters Alpin ant sël front dël Carso. Miraco marcà dë ste pèrdite a l'é peui mancà 'cò chiel ai 3 d'avril dël 1924, n'ann dapress a che sò frel a l'era rintrà an manicòmi.

L'anfluss d'Émile Zola as sent motobin fòrt an soe euvre. Cola ëd Ferrero a l'é na scritura con na fòrta component sossial, andoa l'andi moralista che soèns a pija lë dzora ant jë scritor dl'Eutsent a dëspariss, për resté mach an forma 'd na frisa 'd bon sens. Ël letor a l'ha comsëssìa mai gnun dùbit d'andoa ch'a vaga la simpatìa 'd Ferrero, për tant che lë scritor a fasa gnente për ëstarmé le part pì brute dla vita dla Cracia turinèisa dla fin ëd sò sécol. A l'anvers, ij maleur dla pòvra gent as treuvo fin-a esibì, e d'àutra part as tratava ëd leture proibìe, ròbe che për vaìre vers antlora a fasìo la fonsion dla pornografìa dël dì d'ancheuj. Da costa mira j'euvre ëd Ferrero as treuvo an corispondensa pr'esempi col romans Ij delit 'd na bela fija ëd Carolina Invernizio ('cò chiel publicà ant sël Birichin). A livel literari, però, Ferrero a vòla motobin pì aut, contut che parland ëd sucess ëd pùblich a la fin dle fin a sia andaje motobin mej a M.ma Invernizio.

Ij romans ëd Ferrero as bogio d'anviron a Pòrta Palass e al Balon, antra gargagnan, prostitussion, alcolisà, làder e sassin. Ma a mostro ëdcò coma sta Turin bassa a rivèissa fin-a ant ij salòt bon dla nobiltà subalpin-a, ën passand për le portinerìe. Coma le necessità dij disperà dla bassa russia as fondèisso sensa rimedi con jë stravissi djë sgnor, 'cò lor, a la fin, përzoné 'd soe necessità e nen pì lìber che ij bonòm. L'atmosfera ëd soe euvre a l'é cola d'un brut final ch'a-i riva dapress a na gioventura pijn-a ëd bon-e promësse e che soèns a riva sensa pa gnanca vàire 'd malissia, coma për cas, ò për un cediment ëd na minuta. Un maleur ch'a ciapa tuti sensa mai risparmié gnun, nì sgnor, nì bonòm, nì brav, nì gram. A l'é belfé che an sta ven-a 'd disperassion a-i sia na bon-a dòse d'autobiografìa. 

Ël mond dël travaj e col dla polìtica a passo ant sò romans mach dë sbiech. As sento discors sossialista ant le piòle e as së s-ciàira na chèich marca dij prim contat antra popolassion italian-e diferente dapress a l'Unità d'Italia (sòn a riva mach quand l'assion as tramuda ant l'esércit). Ma a son comsëssìa mach ëd cit frament ant në score dla vita che për soa pigran part a l'é ambientà antra sofie, piòle, portinerìe e vilëtte djë sgnor. Tuta gent che a travaja nen an sens andustrial, ò dont travaj a fa nen na gran part ant la narassion. J'ùnich travaj che a rintro an manera prepotenta ant soe trame a son mach sempe coj dij balord e dij disperà, la vita dla fabrica as ës-ciàira mach ant ij pròlogh dle stòrie përsonaj, anans che un a dròca giù, ant la bassa russia. La condission d'ovrié a restava quindi motobin privilegià rispet a cola dla gent dont a parla Ferrero.

A colpiss la sernia dël léssich, che miraco a resta la pì bela ocasion për nojàutri dël dì d'ancheuj dë savej coma a parlèissa la stra turinèisa d'antlora, dzortut për via che as trata squasi sempe ëd dialogh. Sò lèssich a smon ëdcò na cita sorprèisa: un dovré dl'espression dël rest për dì dësnò che a smija ch'a fussa regolar ant la Turin d'antlora. Ambelessì sota as ësmon un cit tòch da 'nt La cracia, andoa as ës-ciàira n'esempi ëd coma as dovrèissa dël rest

Ij tre romanz prinsipaj ëd Bernardin Ferrero a son: 

Àutre soe euvre a son: 




#Article 374: Grignasch (110 words)


Grignasch (Grignasco an italian) a l’é un comun ëd 4.857 abitant dla provincia ëd Noara.t.

Grignasch as treuva al confin con la provincia ëd Vërsèj, a n'autessa 'd 322 méter.
A confin-a a nòrd con ij comun dël Bòrgh e Valdugia, a est con Bòca e Magiora, a sud con Pra e a òvest con Seraval.

Grignasch as treuva an sla strà provincial 299 Noara-Alagna.
Servissi ëd coriera a colego 'l paìs a le pi amportante località sia an diression ëd Noara, sia an diression ëd la Valsesia.
A Grignasch a-i é 'dcò la stassion dij treno ans la linea Noara-Varal.

Ël sìndich a l'é Roberto Beatrice (da l' 8/06/2009).




#Article 375: Cèj (105 words)


Cèj (Cellio an italian) a l’é un comun d' 866 abitant  dla provincia ëd Vërsèj.

Cèj a l'é un dij pais ëd la Valsesia con ël nùmer pì àut ëd frassion:

Com as peul noté, squasi tuti ij nòm a son precedù d'la preposission 'an' e as peulo disse mach parèj.
Es. A l'é bel an Crabia.

L'Ariòsa a l'é la dansa popolar pì antica ch'as conòss an Valsesia; a armonta al sécol ch'a fa XVI e a l'é originaria 'd Cèj.

Cèj, ansem a la Valsesia,  a l'é stàit ël capleugh dla Festa dël Piemont 2009.

Ël sìndich a l'é Martino Valmacco (dal 27/05/2013).




#Article 376: Scipione Giordano (239 words)


Scipione Giordano a l'era nassù ai 4 d'otóber dël 1817 a Turin, an contrà dl'ospidal 24.
Soa mare a l'era la pitris Sofia Clerk.
A ca soa a vnisìo soens ij médich colega dël pare e j'artista amis dla mare.
Parèj già da masnà a l'ha avù ocasion ëd conòsse Edoardo Calvo, Carlo Botta, Silvio Pellico, Carlo Marenco, Alberto Nota, Stanislao Marchisio.

Mòrta soa mare, a l'era stàit mandà a studié da 'n precetor, ma a soportava nen la dura dissiplin-a ch'a j'amponìo.
Parèj a l'ha ciamà e otnù da sò pare d'esse mandà a studié al colege djë scolop a Carcar, anté ch'a arsèiv n'erudission clàssica.
A sarà për tuta la vita arconossent dl'anstrussion arseivùa d'jë scolop.

Rintrà a ca dël 1834 a l'é anscrivusse al prim ann da sirògich.
Peui a l'é passà a fé ël médich ostétrich e a l'ha fàit na lesta cariera: dël 1857, a quarant'agn, a l'era diretor dla clìnica ostétrica.
Dël 1863 però a l'ha dàit soe dimission për protesta përchè a l'avìo gavaje, sensa dije gnente, l'ansegnament a j'anleve levatriss.

Giordano l'avìa publicà un volum ëd poesìe ant ël 1893.
A l'era bon a scrive vers ëdcò an latin e fransèis, e a l'era alpinista.
A l'é mòrt an Savòja ai 17 ëd maj dël 1894.

Cheich tìtoj ëd soe poesìe:

Giordano a l'é ëdcò stàit ëscritor ëd medzin-a popolar:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 377: Fulberto Alarni (184 words)


Fulberto Alarni (dont nòm vèir a l'era Alberto Arnulfi) a l'era nassù ij 13 ëd giugn dël 1849, ant la caserma dij carabigné an piassa Carlin-a a Turin, dagià che sò pare Trofimo a l'era tenent general. A l'é mòrt a Roma dël 1888 (bele che chèiche sorgiss a diso ij 28 mars 1889).

A part dai vint agn, a l'ha travajà tuta la vita a la Sossietà Real ëd Suransa, che dël 1884 a l'ha mandalo a Roma; a l'é për lòn che soe dariere composission as tenzo d'un sens ëd ringret e 'd magon për sò Piemont.

A l'é dedicasse dzortut aj sonèt. Soe euvre:

A l'era ëdcò cimentasse con le comedie. Cheich tìtoj:

Motobin antëressanta, përchè a testimònia che l'italian an pràtica a l'era nen dovrà a Turin, ò comsëssìa mal considerà. As parla dij temp dl'Unità d'Italia e ëd na famija d'ufissiaj dij carabigné, quindi ëd sigura nen ëd gent ch'a fussa contra a la polìtica dla dinastìa për question ideològiche.  

Cheich vers dël sonèt: 

Cheich vers dël sonèt: 

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 378: Arrigo Frusta (135 words)


Poeta e scritor an lenga piemontèisa.
Arrigo Frusta a l'era nassù a Turin ai 26 ëd novèmber dël 1875 e ambelelì a l'é mòrt ai 12 ëd luj dël 1965, apress un longh arcòver për la s-ciapura d'un fémur.
Sò ver nòm a l'era Augusto Sebastiano Ferraris e a fasìa l'avocat.

An soa longa vita, a l'ha avù ël temp për publiché dzora al Birichin e peui për fé part dla Companìa dij Brandé, colaborand con Pinin Pacòt.
Frusta a l'é stàit ëdcò giornalista e senegiador ëd na senten-a ëd film mut.
A l'era amis ës-ciass ëd Francesco Pastonchi (ch'a l'avìa dedicaje un-a 'd soe Rime dell'amicizia) e dël pitor Alberto Falchetti, con ij quaj a fasìa dij longh sogiorn d'istà an Val d'Osta.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 379: Turin-Cavôret an aôtômobil (264 words)


Turin-Cavôret an aôtômobil a l'é na canson ëd Giovanni Gastaldi, alias Tito Livido.
Ël feuj volant ëd costa canson a l'é stàit publicà an sël notissiari dl'Automòbil Club Turin dë dzèmber 2003. La canson a l'é scrivùa ant la grafìa dita a la Viriglio, ciamà parèj përchè col ch'a l'avìa difondula 'd pì a l'era giusta 'l poeta Alberto Viriglio.
La canson a l'é datà 1907. La nòta dzora jHP a l'è originala.

TURIN - CAVÔRET AN AÔTÔMOBIL
Musica di R. Cuconato - Parole di G. Gastaldi (Tito Livido) - Settembre 1907

O Pinota, la sastô la neuva,
che 'ñ Piassa Castel
fan viagè n'aôtômobil an preuva
pì lest che n'ôsel ?
Dal Romano o dal Circô dij Nobil,
pagand-se nost biet,
galegiôma sul treno aôtômobil
Turin-Cavôret.

Ven, Pinota, sestô prônta?
mônta, mônta - an diligenssa,
già 'l môtôr perd la passienssa,
largo! largo! ... tè 'l subiet !
Che piesì, për la coliña,
mia gôgniña - pôdei côre,
fè 'n bel raid d'un paira d'ôre
da Turin a Cavôret!

Che Nazzàri, che Cagno, che Lancia!
sôn mi to chaffeur.
Quala côpa, staseira, për mancia,
tëm prônte, bel cheur?
Ma përchè tôa maniña a fërfôja,
me car ratôjin?
A l'è n' amen, tôcand la manôja,
trôvesse a Pekin!

Oh! che machina sicura
la vitura - d' sent cavai !
J' accapì s'andeurmô mai,
van pì coti che 'n diret.
Ma darmagi che sta côrssa
për mia bôrssa - l'è 'n ravagi:
ses pianeta a côsta 'l viagi
da Turin a Cavôret !!!  ...

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 380: Louis Alexandre Berthier (679 words)


Louis Alexandre Berthier a l'era nassù a Versailles ij 10 ëd fërvé dël 1753; a l'é mòrt a Bamberga ël 1m ëd giugn dël 1815.

Fieul ëd n'ufissial dël geni fàit nòbil da Luis XV, Berthier a l'era n'anginié geogràfich.
A l'é intrà ant l'armada a disset agn; a l'ha pijà part a la guèra d'indipendensa merican-a e dël 1789 a l'é stàit nominà magior general dla vardia nassional ëd Versailles.
An coatand cost ufissi, durant l'arvolussion a l'ha protegiù le magne ëd Luis XVI da le violense popolar e a l'ha giutaje a scapé dël 1791.

Ant la guèra dël 1792 a l'era magior general ant la formassion dël marëssal Lückner.
A l'ha combatù ant la guèra ëd Vandea (1793-1795).

Cap dë stat magior dl'armada d'Italia ant ël 1796, dont Bon-a-part a l'avìa pen-a arseivù ël comand, da col moment-lì Berthier a l'ha gropà sò boneur a col ëd Napoleon.
A l'era un grand travajeur, precis e svicc; sòn, combinà con soa esperiensa longa e varià e soa padronansa dij detaj, a n'ha fane un fiamengh magior general e ël pì apressià assistent ëd Napoleon durant tut ël rest ëd soa cariera.

A compagna Napoleon durant tuta la grandiosa spedission e apress la pas ëd Campo Formio a-j lasso la responsabilità dl'armada.
A ven pro-cónsol ëd Napoleon e a l'ha organisa la repùblica roman-a (1798).
Peui a l'é andaje dapress a Napoleon an Egit (1798-1799), an fasend sò servissi ambelelà fin-a  a che Napoleon a rintra.
Con chiel a l'ha colaborà a pronté ël colp dë stat dij 18 brumaj (9 ëd novèmber 1799) e Napoleon a l'ha arcompensalo an fasendlo ministr ëd la guèra dal 1800 al 1807.

Ëd fasson ofissial a pija ël comand dl'armada ëd riserva a Digion ij 19 d'avril dël 1800 e a lo ten fin-a a la bataja 'd Marengh, cand a l'é ferì a 'n brass.
Tutun ël prim cónsol a compagnava l'armada e Berthier, coma sempe, a fasìa ël cap ëd soa echip.
Napoleon a apressiava ëd pì soe capassità aministrative che ij sò talent militar e, a la fin dla campagna, Berthier a l'é stàit ampiegà ant j'afé sivij e diplomàtich.

Apress la creassion dl'amper, Bon-a-part a l'ha daje d'amblé ël tìtol ëd marëssal ëd Fransa (1804).
A l'ha pijà part a le campagne d'Austerlitz, Jena e Friedland, e a l'é stàit creà duca 'd Valengin e prinsi sovran ëd Neuchâtel (1806) e vice-conestàbil dl'amper (1807).
Dël 1808 a l'ha servì ant la guèra peninsular e dël 1809 ant la guèra austrìaca, dòp dla qual a l'ha arseivù ël tìtol ëd prinsi ëd Wagram.

Berthier a l'ha marià na novoda dël re 'd Baviera.
Durant ij darié agn ëd l'amper, a l'ha ancaminà a mostré dl'insoferensa: a l'é stàit con Napoleon an Russia ant ël 1812 e durant l'artirà da Mosca a l'é stàit ëmnassà ëd fusiliassion.
Con Napoleon a l'é ëdcò an Almagna ant ël 1813 e an Fransa dël 1814, an fasend le fonsion ëd magior general dla Grand'Armada fin-a al droché dl'amper.

Dël 1814 a tradiss Napoleon an bandonand-lo a Fontainebleau e a l'é an tra ij prim a eufre sò servissi a Luis XVIII e a lo compagna an soa solen-a intrada a Paris; Luis XVIII a lo nòmina par ëd Fransa.

Durant la përzonìa ëd Napoleon a l'Elba, Berthier, anformà da Bon-a-part dij sò proget, a savìa pa che partì pijé e, nen vorenda angagesse, a l'é atirasse la difidensa sia ëd sò vej cap che ëd Luis XVIII.
Durant ij sent di a l'é arfugiasse a Bamberga.
Napoleon, rintrà da l'Elba a jë scriv na litra për ch'a-j torna da banda ma Berthier a-j rëspond nen e, crasà dal rëgret e a la vista dij tropié russ an marcia për anvade la Fransa, as massa an campand-se da la fnestra (ma scond cheidun a sarìa stàit sassinà dai mèmber 'd na sossietà segreta).

Ant sò travaj a fasìa nen ëd bàilo e a së stracava mai. A l'era un dij mèj e pì pressios colaborator, gnun a l'avrìa fàit mèj ëd chiel. Napoleon.




#Article 381: Pierre Antoine Dupont de L'Étang (412 words)


Ël cont general Pierre Antoine Dupont de l'Étang a l'era nassù a Chabanais ij 4 ëd luj dël 1765 e a l'é mòrt a Paris ij 9 ëd mars dël 1840.

A l'ha pijà part a tute le campagne dl'arvolussion fransèisa.
Sò prim servissi ativ a l'é stàit tanme mèmber dla legion ëd Maillebois an Olanda e dël 1791 a l'era ant l'echip ëd l'armada dël nòrd sota Dillon.
Sota Dumouriez dël 1792 a l'é promovù tenent colonel; l'ann apress, ant la campagna ëd Belgi, general ëd brigada.
Sota 'l Diretòri a l'ha la diression dl'ufissi topogràfich e stòrich-militar.

A l'ha fàit cariera an pressa e ant la campagna dël 1800 Berthier a lo veul ant l'armada ëd riserva tanme cap dë stat magior.
Apress la bataja ëd Marengh a l'ha batù j'austrìach a Pozzolo.
Ant la campagna dël Danubi dël 1805 a l'era al comand d'un-a dle division ëd Ney e a l'ha antravà j'austrìach da scapé da Ulm, an contribuend parèj a pijé përzoné Mack e soa armada antrega.
A Friedland a l'ha vagnà d'àutra nomea.

Durant la goèra ëd repression ëspagneula dël 1808 a l'era cap d'un còrp.
Apress l'ocupassion ëd Madrid, pen-a creà cont da Napoleon a l'é stàit mandà a sogeté l'Andalusìa, ma a l'ha dovù artiresse an sij pass dla Sèra Moren-a.
Con l'armada spagneula (sota Castaños) ch'a-j corìa dapress e a l'avìa tajaje l'artirà, sò còrp a l'é batù e a dev rend-se dòp ëd dur combatiment a Baylen (19-23 luj).
Ij sò soldà a j'ero për la pì part dij novissi e a l'ha avù 'dcò dësdeuit; tutun a l'é dëspujà dal comand, a-j gavo ij tìtoj e a l'é processà e condanà a set agn an fortëssa.
A resta ampërzonà dal 1812 al 1814.

Dòp ch'a-i dròca Napoleon, ai 3 d'avril 1814 Dupont a l'é nominà ministr ëd la goèra da Luis XVIII, ma ai 3 dë dzèmber a-j gavo ël portafeuj për soa incompetensa.
Nominà comandant dla division militar nùmer 22, a l'ha përdù sò pòst a l'artorn ëd Napoleon, ma a l'ha pijalo torna apress Waterloo.

Apress la sconda restaurassion a l'é stàit mèmber dël consèj privà ëd Luis XVIII, peui diputà dël sentr-ësnistra për la Charente dal 1816 al 1830.
Dal 1832 a l'é artirasse, fin-a a soa mòrt.

Antra jë scrit che Dupont de l'Étang a l'ha lassà a-i é dle poesìe (dont lArt de la guerre, 1838), dle tradussion an vers da Orassi (1836) e chèich travaj militar.




#Article 382: Jean Lannes (602 words)


Jean Lannes a l'era nassù a Lectoure ij 10 d'avril dël 1769 e a l'é mòrt a Ebersdorff ij 31 ëd maj dël 1809.
A l'é na figura mìtica ant la stòria dl'epopea napoliònica.
Duca ëd Montbel, maressial dl'Amper, Napoleon a lo arcordava tanme eròe dj'eròe.
A l'é stàit da banda ëd Napoleon an tute le bataje, fin-a a cola d'Aspern-Essling, cand ciapà an pien da na bala 'd canon a-j ven amputà la gamba drita e a meuir ëd gangren-a dòp chèich di.
Për órdin ëd Napoleon a l'é stàit sotrà al Panthéon ëd Paris.

Ansema a Davout e Masséna, Lannes a l'é stàit antra ij pì fòrt dij marëssaj ëd Napoleon, ël mej esponent dël métod ëd guèra dl'amperador.
Për sòn, a l'ha sempe partissipà a j'amprèise ch'a ciamavo arzolussion e ël pì grand corage.

Lannes a l'avìa pòca anstrussion e a l'era stàit a botega da 'n tenzior.
Sot-tenent ant j'armade arvolussionarie fin dal 1792, a l'é rivà al gré ëd comandant ëd brigà durant la guèra contra la Spagna dël 1793-1794.
Dël 1795, a l'arforma dl'armada da part dij termidorian, a l'ha përdù sò gré.

Anrolasse torna tanme volontari, dël 1796-1797 a l'ha pijà part a la campagna d'Italia, an fasend-se armarché a Milésim, a Bassan e an montand fin-a al gré ëd general ëd brigà.
Trames a soe amprèise pì avosà, a-i é cola dël pont d'Àrcole, difendù daj croat: al darié assàot Lannes as buta a la testa dij granatié e, ferì doe vire, a riess a pije-lo.
Dël 1797 a l'ha comandà ël còrp dë spedission fransèis ant l'Italia sentral, batend j'armade pontifisse al Senio e mnand apress le tratative diplomàtiche con lë Stat pontifiss.

Dël 1798-1799 a l'é andaje dapress a Napoleon ant la campagna d'orient tanme comandant d'un-a dle brigà ëd Kléber, batend-se con valor a San Gioann d'Acri e a Abukin.
Promovù general ëd division, a l'é stàit un dij pòchi generaj che Napoleon a l'ha vorsù da banda na vira rintrà d'Egit e, tut afàit fidel, a l'ha apogià ël colp dë stat dij 18 brumaj e a l'é vnù comandant ëd la vardia consolar.

Ant la sconda campagna d'Italia dël 1800 a l'é nominà dal Prim Cónsol al comand dla vangoardia e con soa division a duverta la stra a l'armada ëd riserva dal Grand San Bernard fin-a a Marengh, an bolversand ij nemis a Osta, Cas-cion e an conquistand Ivrèja e an vagnand ancora contra j'aostrìach a la Ciusela.
A l'ha vagnà la bataja ëd Montbel (dont a sarà creà duca) e a l'ha soportà ël pèis pì grev an cola ëd Marengh, andoa a l'ha arzistù për set ore a j'atach dj'aostrìach; a l'é arcompensà dal Prim Cónsol ch'a-j conferiss la siàbola d'onor.

Ambassador ëstrasordinari a Lisbon-a dël 1802, ant ël 1804 a l'é stàit nominà marëssal dl'amper.
Sempe al comand dij soldà dl'avangarda a l'ha partissipà, un-a apress l'àutra, a j'àutre prinsipaj campagne napoliòniche, combatend an cola d'Austerlitz dlë dzèmber 1805 (andoa a comandava la snistra dla Grand'armada) e a Jena d'otóber 1806.
Dël 1808 Napoleon a l'ha butalo comandant an cap ëd n'ala dëstacà dl'armada an Ëspagna, andoa a l'ha pijà Saragòssa ai 21 ëd fërvé 1809.

Dël 1809, për la dariera vira, Napoleon a l'ha daje ël comand dl'avangardia.
A l'ha pijà part ai combatiment dantorn a Eckmühl e a l'avansà su Vien-a.
Con sò còrp a l'ha mnà l'armada fransèisa a traversé ël Danubi e, con Masséna, a l'ha soportà ël pèis dla frosa bataja d'Aspen-Essling.
Durant l'artirà dij 22 ëd maj a l'é stàit ferì dla ferìa ch'a lo menrà a la mòrt.




#Article 383: Giusep Benedèt Cotolengh (122 words)


Giusep Benedèt Cotolengh (a l'anàgrafe Giuseppe Benedetto Cottolengo), nassù a Bra ij 3 ëd magg dël 1786 e mòrt a Cher ai 30 d'avril dël 1842, a l'é un dij sant sossiaj dl'Eut-sent turinèis.

An famija a j'ero dódes masnà, dont ses mòrte da cite.
Ai 10 ëd mars dël 1832 a l'ha fondà a Turin, tacà al camposanto ëd San Pé dij Còj, la Cita Ca dla Divin-a Providensa, ciamà da la gent Ël Cotolengh (soèns as sent ëdcò la forma ël Cotolengo, che però a la resta n'italianism).
Ansema a la Ca a son na-ie le congregassion a chila colegà: Frej, Monie e Prèive dël Cotolengh.
A l'é stàit beatificà dël 1917 e peui canonisà dël 1934 da Pio XI.




#Article 384: Amilcare Solferini (110 words)


Poeta e autor ëd teatro.
Amilcare Solferini a l'era nassù a Turin ai 27 ëd mars 1870 e a l'é massasse ai 20 d'avril 1929.
Sò ver nòm a l'era Vittorio Actis.
Soa produssion poética, dzortut so darié volum Mentre la tèra a gira, a l'é stàita paragonà da Pinin Pacòt a cola dij poeta maledet.

Chèich vers dla poesìa: 
Ven sì tacà 'l feu ch'a s-ciopëtta, 
ven sì cagnass véj e fedel,
Catlin-a d'antorn në sgambëtta,
a cerca 'd ciufene noi doi.
...

A l'avìa ëdcò scrivù dle comedie:

An tra ij drama scrivù da chiel a-i son:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 385: Alfonso Ferrero (147 words)


Alfonso Ferrero a l'era nassù a Turin l'8 ëd gené dël 1873 e a l'é mòrt ambelelì ël 9 dë dzèmber dël 1933, apress d'esse stàit des agn an manicòmi. 
Poeta, ant ij sò vers Ferrero a mostra un ghëddo da contestador e ribel, cissà da l'arvangia; Pinin Pacòt a l'ha paragonalo aj poeta maledet.
A 17 agn a l'era dventà colaborator dël Birichin, anlora dirigiù da sò frel Bernardin ('cò chiel vajant ëscritor an piemontèis), ma soa produssion poética pì vajanta a l'é esprimusse a l'ancamin dël Neuvsent, për sòn as peul consideresse la prima vos granda dla poesìa piemontèisa dël sécol ch'a fa XX.
A l'é stàit ëdcò scritor ëd teatro e ator.

A l'era marià con Maria Gemelli.

Alfonso Ferrero a l'ha tocà scasi tute le forme literarie.
Cheich tìtoj ëd soe euvre:

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 386: Edoardo Calandra (100 words)


Pitor, dissegnator, archeòlogh, arsercator e scritor an italian e piemontèis.
Edoardo Calandra a l'era nassù a Turin a j'11 dë stèmber dël 1852 e a l'é mòrt a Murel ai 28 d'otóber dël 1911.

Calandra as costumava d'artoché e soagné soe euvre fin-a apress soa publicassion; a l'é për sòn che soèns i n'oma vàire version.

Calandra a l'ha scrivù an piemontèis na comedia:

Ëd chiel a son ëdcò rivane dle poesìe an piemontèis.

J'euvre prinsipaj ëd Calandra an italian:

Ambientà ant j'agn 1797-1799, a l'é considerà soa ciadeuvra.

Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese




#Article 387: Platon (5582 words)


Platon a l'era un filòsof, dissìpol ëd Sòcrate.
A l'é nassù a Atene dël 428 o 427 aGC e a l'é mòrt dël 348 o 347 aGC.

A l'é belfé che sò nòm ver a fussa Aristòcle; pì tard a l'han ciamalo Platon, visadì largh, miraco për via ëd soe spale fòrte e sò fìsich atlétich.

Fieul d'Ariston e Periction, Platon a vnisìa da na famija ëd veja noblëssa atenèisa, dzortut da la part ëd soa mare, ch'a l'era seur ëd Càrmide e novoda ëd Crissia (un dij tranta tiran).
Motobin giovo a l'era dedicasse a la pitura e a la poesìa, ma tòst a l'é consacrasse a la filosofìa, andasend dapress prima a j'ansegnament ëd Cràtilo, peui a coj ëd Sòcrate, ch'a l'ha rancontrà dël 408 aGC e ch'a l'ha avù su chiel n'anfluss decisiv.

Cand ch'a l'avìa 25-30 agn a l'ha vëddù la dërota definitiva d'Atene ant la guèra dël Peloponèis, ël goern dij tranta tiran e l'artorn ëd la democrassìa.
Costa, tut somà, a l'é rivà sensa tròpe arvange anti-aristocràtiche ma a l'é maciasse dla condana a mòrt ëd Sòcrate ant ël 399 aGC.

Platon a l'ha tramudà për un pòch ëd temp a Megara da Euclid; chèich agn apress a l'é tornà a Atene andoa a l'ha passà sensa fastudi la pì part ëd soa vita.

Sò sogiorn a Atene a l'é stàit antervalà da chèich grand viage.
A l'é andàit, a smija, a Creta e an Egit, andoa a l'avrìa avù dij contat con la casta sacerdotal, che ai grech a jë smijava depositaria ëd na sapiensa religiosa motobin pì antica dla soa, e a Siren-e, andoa a smija ch'a l'abia conossù ël matemàtich Teodòr.
Ëd sigura a l'é stàit a Tàranto, anté ch'a l'ha fàit amicissia con ël matemàtich, filòsof e statista pitagòrich Architas.
Ambelessì a l'ha conossù Dion, cugnà ëd Dionis ël vej.

N'esperiensa pì dramàtica a l'é stàita cola dij tre viage a Siracusa, për sërché ëd realisé n'arforma polìtica dlë stat: ël prim (390 aGC) su anvit dël tiran Dionis ël vej, j'àutri doi (367-365 aGC e 361 aGC) su ansistensa ëd Dionis ël giovo, sucedù a sò pare.
Tuti tre costi viage a son finì con dle brusche ruse e dij perìcoj për la sigurëssa ëd Platon.
Dionis ël vej a l'ha fin-a falo aresté e a l'ha vendulo 'me s-ciav: a l'é stàit Aniceri ëd Siren-e a paghé le tremila dracme për ël riscat.
L'ostinassion a nen rend-se al prim insucess a fa vëdde coma Platon a vorìa almanch anviaré sò seugn ëd repùblica filosòfica, bele che an dle condission che chiel-midem a savìa esse dësfavorèivoj.

An efet, l'ùnich òm polìtich siracusan dont Platon a podìa conté an sl'apògg a l'era Dion; ma chiel-sì a l'é nen riussì a prevalèj ant ël goern ëd Siracusa e ansi a l'é stàit esilià.
Ij doi tiran a sërcavo da Platon mach na sòrt ëd consulensa basta ch'a sia e d'aumenté sò prestis, andrinta a 'n quàder d'assolutism dont a l'avìo gnun-e antension ëd cangé ij fondament.

A la fin, cand dël 357 aGC Dion a l'é riussì a conquisté 'l podèj a Siracusa, Platon, giumaj vej e dësmarcorà, a l'ha mach podù deje da leugn n'apògg moral.
Dël 354 aGC Dion a l'é stàit massà pròpe për inissiativa d'un dissìpol ëd Platon, Calip: a l'era ël faliment definitiv dle speranse ëd realisassion dl'utopìa platónica a Siracusa.
Platon a l'ha antlora scrivù le litre nùmer VII e VIII, passand an arsegna e giustificand la polìtica ëd Dion e an fasend dle propòste, sensa sucess, për na conciliassion dij partì sicilian.

Antratant, l'atività filosòfica e didàtica ëd Platon a l'era dësvlupasse an manera drùa a Atene.
Fin dal 387 aGC a l'avìa fondà l'Academia, na scòla filosòfica sota la forma (comun-a a tute le scòle filosòfiche greche) d'un sodalissi religios, an onor dl'eròe Academ, e che Platon a dirigg-rà për ël rest ëd soa vita.
Da d'armarche d'Aristòtil i soma che Platon a fasìa lession sensa dovré ëd nòte scrite.
Già vàire agn prima a l'avìa anandià soa produssion literaria e filosòfica.

Për Platon, la mission dla filosofìa a l'é ëd dëscoaté la vera conossensa daré dël vel dl'opinion e dl'aparensa.
A l'ha dàit motobin d'amportansa a lë studi dle forme e dj'idèje ch'a van dëdlà dl'esperiensa: l'idèja ëd giustissia, lë stat ideal, l'idèja ëd bin e via fòrt.

Dagià che Platon a l'ha pa scrivù n'esposission formal ëd soa metafìsica, nòstra conossensa ëd soa forma final a dev esse pijà da j'afermassion d'Aristòtil, ch'a l'era stàit sò anlev.

An Platon a së s-ciàira l'anfluss ëd vàire dle filosofìe precedente: ij pitagòrich, Eràclito, Parménid, Empédocle, Anassàgora, ij sofista, Sòcrate, le scòle socràtiche.
Sò sfòrs a l'é stàit col ëd pijé posission rëspet a tute cole filosofìe, sërcand ëd tirene le vrità ch'a contnisìo për fondje an na sistemassion pì àuta e completa.

Ël pensé platónich a pija posission ëdcò rëspet a le prinsipaj manifestassion sientìfiche e colturaj ëd sò temp.
Prima antra coste a l'é l'art médica, dont l'esponent pì grand a l'era Ipòcrat ëd Còs (460 aGC anviron-370 aGC anviron).
Doi aspet ëd la medzin-a ipocràtica a l'han anteressà Platon: ël rigor metodològich e soa ancreusa concession ëd l'òm.
Tutun, antant che për Ipòcrat l'art uman-a pì granda a l'era la medzin-a, për Platon costa primassìa a restava a la filosofìa, an essend bon-a a elaboré na concession ëd l'òm pì completa.
An efet, la natura uman-a as definiss pa mach an basandse an sla salute dël còrp, ma pitòst an sla santità ëd l'ànima, visadì la virtù.
J'istess rasonament a men-o Platon an soa crìtica contra n'àutra espression coltural ëd sò temp, la retòrica; nen mach cola dij sofista ma ëdcò cola sostnùa da Isòcrate (436 aGC-338 aGC).
Chiel-sì a arpresentava ant l'Atene 'd sò temp la vera autërnativa a l'ansegnament platónich.
A diferensa dij sofista, Isòcrate a butava pa l'art dël dëscors a servissi dl'ùtil, ma dla patria e dla vita polìtica; a l'avìa për but la formassion d'un sitadin coltivà e angagià ant le chestion polìtiche concrete.
La crìtica al sistema sostnù da Isòcrate as treuva ant ël Fedro: Platon a nega pa che la retòrica a peula serve, ma a fortiss la primassìa dla dialética e a polemisa contra na vita passà a soagné l'eloquensa e la bela forma dij dëscors.

Conforma a Platon, l'atività dl'òm pì amportanta a l'é la polìtica.
Sò pensé a l'é angagià a arzòlve ij problema smonù da la coltura 'd sò temp e, an particolar, ël problema prinsipal dël moment: l'avnì polìtich d'Atene e dla Grecia.

An efet, da giovo Platon a l'era anteressasse a la polìtica, ma a l'é peui gavass-ne, avenda s-ciairà ch'a-j era impossìbil buté d'acòrd l'atività polìtica con un comportament moral.
Coma tendense, a l'era anti-democràtich për via ëd sò ambient familiar e ëdcò për l'ansegnament ëd Sòcrate.
An conseguensa dla condana ëd chiel-sì, cost orientament ëd Platon a l'é ranforsasse.
Ma già da antlora sò pensé polìtich a l'era nen adressà mach a na sempia restaurassion aristocràtica, ma vers la convinsion (che a-i era già almanch an part, ëd fasson implìssita, ant ël socratism) che ël problema polìtich a podìa trové soa solussion mach ant un goern dij filòsof ch'a conossèisso la bin e donca, già mach për sòn, a vorèisso e a fusso bon a realisela.
Ël sens ëd l'arflession polìtica dësvlupà ant la Repùblica a l'é che ël massament ëd Sòcrate a l'é stàit possìbil përchè ant l'Atene ëd col temp a-i era na s-ciapura antra filosofìa e polìtica.

Basandse ansima a dij criteri ëd daitassion dij sò diàlogh, as peulo s-ciairesse tre fas prinsipaj ëd sò pensé, sensa però vorèj esageré a fé na schematisassion ës-ciapà con ël piolòt.
A venta an efet arconòsse j'aspet ëd continua auto-crìtica che ël pensé ëd Platon a l'ha mantnù fin-a a la fin.

La prima fas a l'é arpresentà da j'ansidit diàlogh socràtich e ij tut prim diàlogh a son sentrà an sël problema dla virtù: a na smon-o Sòcrate an camin ch'a na sërca la definission.
Ij diàlogh dël prim perìod a son:

Costi tre diàlogh a trato dël comportament ëd Sòcrate prima, durant e dòp sò process.
Ël problema dlEutifron a l'é lòn ch'a l'é la religion.
Ël pensé sentral, bele che nen fortì coma conclusion, a l'é che ël sens dël servissi ëd Dé ch'a l'é la religion a l'é la cooperassion con Dé e sota Dé për la produssion d'un travaj nòbil, dont la natura a l'é nen definìa mej, ma a smija ciàir che ambelessì ël travaj a sia la tendensa dl'ànima.
Ël diàlogh a l'é anteressant ëdcò për soa terminologìa lògica bin dësvlupà.
Ant lApologìa, la vera difèisa ëd Sòcrate a l'é che a guidé soa vita a l'é stàita soa convinsion d'avèj na mission da Dé për fé filosofìa: lë sfòrs a rende soa ànima ël mej possìbil e a sproné l'umanità fé istess.
A l'é sò dovèj 'd resté fidel a costa mission bele che soa fedeltà a veula dì soa condana tanme traditor da part ëd la democrassìa.
Ël pont ëd Criton a l'é che Sòcrate a l'è arfudasse dë scapé da soa përzonìa, bele che dësgiusta, përchè dësnò a l'avrìa faje un tòrt a tut ël sistema sossial.

Gavà che për Liside, Càrmide e Protàgora, la forma a l'é diretamen dialògica; a arproduvo, con soa sequensa s-ciassa ëd chestion e rispòste, col ch'a dovìa esse ël procediment socràtich dla majéutica.
Tutun, costi diàlogh a son nen mach na sempia esposission dl'ansegnament ëd Sòcrate, ma pitòst n'arflession crìtica mnà da Platon sij tema socràtich e con métod socràtich.

Ij tre pont ansima ai quaj dzortut a bato a son:

Protàgora an chèich manera a constituiss na sìntesi ëd costa prima fas dël pensé platónich.
A në smon la pì completa presentassion fàita da Platon dij prinsipi fondamentaj ëd la moralità ëd Sòcrate e a l'é la sorgiss dj'afermassion d'Aristòtil an sl'ansegnament ëd Sòcrate ant lÉtica nicomachea.

Sòcrate a rancontra a ca 'd Calia l'avosà sofista Protàgora.
Chiel-sì a spiega che sò mësté a l'é ëd mostré lòn ch'a l'é bin e për bin chiel a antend l'art ëd fé un sucess ëd soa vita, soa famija e soa sità.
La possibilità ëd mostré la virtù a l'é a l'ancamin negà, peui sostnùa da Sòcrate, con un paradossal scambi dle part antra chiel e Protàgora.
La rason ëd cost arvërsament a l'é che as contrasto doe fasson diferente ëd concepì ël savèj.
Si la virtù, 'me ch'a fortiss Protàgora, a l'é la capassità ëd comportesse con giudissi, capassità ch'a l'é a la portà ëd tuti j'òm e ch'as fonda an sël rispet ëd le costume e dle tradission, antlora a l'é nen pròpe na siensa e as peul pa mostresse.
Da part soa, Platon a fortiss sò ideal ëd virtù, identificà ancor a la mòda ëd Sòcrate con la sapiensa, e ël métod socràtich d'ansegnament.

Gnanca an soa sconda fas, cola dla maduridà, ël pensé ëd Platon a constituiss un sistema për da bon.
An Gòrgia (an sla retòrica), ch'a marca ël passage, a së s-ciàira dlongh na pì gran rudiëssa dla polémica anti-sofìstica.

Gòrgia a fortiss che la retòrica a l'é n'art, l'aplicassion dla conossensa a la pràtica; l'argin-a ëd tute j'art, përchè a spòrz a chi ch'a-l l'ha l'oget ëd la pì granda ambission ëd l'òm, ël podèj ëd realisé lòn ch'a veul ant la sossietà.
Sòcrate nopà a diciara che la retòrica a l'é pa n'art, a l'é na sòrt ëd parassitism.
Cost giudissi a l'é contrastà da Pòlus, amirator ëd Gòrgia, përchè ël retor ëd sucess a l'ha an sò podèj la vita e ij ben ëd tuti j'òm.
Sòcrate a-j rëspond che un ch'a comanda parèj a fa lòn ch'a-j pias, ma pa lòn ch'a veul: coma tuti, a vorërìa la gòj e la bin, ma gnun at dësgiust a men-a a la gòj.
Pòlus a l'é nen bon a contrabate.
Càlicle e Acarne a dësvlupo la dutrin-a dla volontà dël podèj.
Sòcrate as opon a tuti doi.
Për chiel, ij creator dla democrassìa amperialista atenèisa a j'ero nen dë s-cèt òm dë stat, përchè as son contentasse ëd dé a Atene na marin-a e un comersi, sensa creé un caràter sòlid da la mira moral; a l'é nen vera, coma a pensa Càlicle, che ël segret ëd la gòj a l'é d'avèj ëd passion fòrte e esse bon a sodisfeje.

L'acusassion fàita ai sofista, an particolar al përsonage ëd Càlicle (miraco anventà da Platon) a l'é nen mach pì cola ëd boriosa vanità e d'incoerensa concetual, ma d'un genit imoralism polìtich e ëd diseducassion dla gioventura.
A venta dì che costa acusassion a rend nen giustissia al grand valor positiv dla sofìstica ant la stòria dla coltura e a crasa tuta distinsion antra j'opòst arzultà (a pro dla tiranìa o democràtich-ugualitari) che l'arflession dij sofista an sël rapòrt antra natura e convension a l'avìa fàit ës-ciòde.

Costa pì fòrta rudiëssa polémica a l'é mach na facia ëd n'arfud pì radical ëd l'edonism e ëd na contraposission violenta antra la realtà sensìbil e n'àutra, vera realtà dëdlà dël mond: për la prima vira ël diàlogh as sara con un mit.
Cost-sì, s'a pretend nen d'arpresenté cost dëdlà an manera esata e verificàbil, tutun a fortiss l'esigensa d'un leu ëd premi e punission, andoa mach a podrà realisesse la pien-a giustissia negà al mond dupeur e fàuss anté che l'òm giust a l'é obligà a passé soa vita corpòria.

Ël mit a sarërà dorenavan na grand part dij diàlogh.
Ij mit ëd Fedon e dla Repùblica, an particolar, a l'han caràter escatològich parèj ëd col ëd Gòrgia.
Sòn a l'é ël sign dël carché dle motivassion religiose che a rivo a Platon da la tradission òrfica-pitagòrica e che për Sòcrate a j'ero al pì oget d'ipòtesi nen sigure.
An efet Sòcrate, bele che a dèissa pa a l'identificassion ëd bin e piasì ver col caràter tut edonìstich ch'a-j darà sò scolé Aristip, a l'avrìa gnanca aprovà l'anti-edonism esasperà ëd Gòrgia.

Ij contat con ij pitagòrich e con Teodòr ëd Siren-e a ranfòrso an Platon ëdcò j'anteresse sientìfich, nen për la siensa sperimental, tròp mondan-a, ma për la matemàtica, siensa d'inteligìbij pur.
An efet, tut ël travaj matemàtich pì amportant dël IV sécol aGC a l'é stàit fàit da 'd sò amis o dissìpoj.
Tutun, la matemàtica a peul nen esse disgionzùa d'la filosofìa, nì alvesse al ròl ëd siensa autònoma.
Caraterìstica ëd costa sconda fas ëd sò pensé a l'é n'aliansa ëd rassionalism matemàtich e ëd misticism.

An arfasendse a la contraposission antra le tesi d'Eràclito e cole ëd Parménid e ëd Meliss, Platon a smon dël mond sensìbil n'arpresentassion ch'as peul disse eraclitea, ma con conotà negativ e pessimista: a l'é ël mond dl'instabilità e dlë score continuo e, pròpe për sòn, a peul nen esse soget ëd conossensa precisa ma mach d'opinion dubiosa.

Tutun, cost mond, bele che an manera impërfeta, a l'é conossìbil antant ch'a armanda a jidèje.
Costa a l'é la paròla giumaj intrà ant ël gergon filosòfich, ma la paròla greca che Platon a deuvra pì 'd soens as rendrìa mej con forma o plancia.
Comsëssìa, j'idèje a son concet sigur, ch'a cangio nen, ch'a son nen conossù për astrassion e generalisassion dl'esperiensa sensìbil, ma al contrari a esisto prima ëd chila e a son d'essense pure; essense pa mach mentaj, ma fornìe ëd n'esistensa ogetiva, postà an n'àutr mond che pì tard, ant ël Fedro, Platon a spieghërà tanme un mond iperurani, visadì dzora dël cel.
Tutun costa designassion ëspassial, e Platon a lo sa bin, a rend pa con precision la nossion ëd trassendensa, d'un dëdlà metafìsich; comsëssìa cost dëdlà as arduv pa a esse cheicòs ëd tutafàit nen conossìbil o nen comprensìbil.
Scond Platon j'idèje a son l'ùnich possìbil oget ëd vera siensa.
A son pa mach dij concet përsonalisà, ma ëd plance concrete e dij modej përfet ëdcò për la blëssa; le còse ëd cost mond a na son mach n'arfless ëspali.

Për lòn ch'a toca al rapòrt antra j'idèje e soe realisassion impërfete ëd cost mond, Platon dle vire a parla ëd na partissipassion dle còse a j'idèje (an butand a l'arzigh la trassendensa assolùa ëd j'idèje), d'àutre vòlte a parla ëd n'imitassion (le còse a sarìo dle còpie impërfete ëd j'idèje).

Si l'ànima a riess a avèj chèich conossensa dël mond superior a l'é përchè prima d'esse ampërzonà ant ël còrp a l'ha contemplà j'idèje, avend soa istessa natura divin-a e nen corompìbil.
Ël procediment majéutich ëd Sòcrate, ch'a men-a ël dissìpol a trové la vrità daspërchiel, a l'é spiegà da Platon tanme un process d'arcòrd ëd lòn che l'ànima a l'ha s-ciairà an cola vita precedenta.
S'argoment a l'é dësvlupà dzortut an Menon.

Al mond ëd j'idèje, che ëd fasson poética dle vire Platon a identìfica con ij Camp Elis dle religion mistériche, l'ànima a veul torné: la mòrt, dont l'òm comun che a pija për realtà ël mond sensìbil a l'ha tëmma, a l'é nopà sustà dal savi.
L'anspirassion ëd l'ànima a torné a soa patria d'orìgin a l'é qualificà da Platon tanme amor (éros), visadì un process ëd montà gradual da l'amirassion për la blëssa teren-a al desideri dla saviëssa përfeta.
Motobin pontùa a l'é l'anàlisi dle prerogative ëd l'éros fàita ant lArsinon, ant un monté ëd discors an sl'amor dij vàire contaulant, travers dij quaj ël problema a l'é viaman aprofondì.
Ant ël discors dla sacerdotëssa Diòtima, contà da Sòcrate, Éros a l'é përsonificà e qualificà tanme un demon, ni dé ni òm, ma mediator antra mond uman e divin.
Parèj ëd chiel, e sò dissìpol, a l'é chicassìa ch'a sia ni ignorant nen cossient ëd soa ignoransa, ni savi coma mach a peul esse la divinità (o l'ànima uman-a cand apress la mòrt a sarà alvà a la contemplassion ëd j'idèje); ma filòsof, visadì - conforma al significà dla paròla greca - amant ëd la saviëssa.
Mersì a cost concet dialétich ëd l'éros, Platon a peul alvesse a na concession metafìsica dl'amor - ch'a sarà anspirassion ancor për Spinoza - sensa d'àutra part arneghé l'amor terestr e ël desideri dla blëssa, ëdcò fìsica.

Ëdcò a propòsit dl'inmortalità dl'ànima as artreuva an Platon l'union d'ampulsion religiosa e ëd rassionalism.
Dzortut an Fedon, ma ëdcò ant la Repùblica e an Fedro, a tira fòra sempe 'd neuve preuve ëd l'inmortalità.
Ës foson ëd dimostrassion e sò caràter eterogeni a fan vëdde che Platon midem a na restava pa tutafàit sodësfàit.

Soens l'ànima, pr'ëspurghé dle colpe, a dev tramudé a travers d'àutre esperiense corpòrie; parèj la dutrin-a pitagòrica dla metempsicòsi a l'é adotà da Platon e a concor a ranforsé ël caràter étich e religios ëd soa filosofìa.
Ëd sòn a parla ant ël final ëd la Repùblica; ëd mit un pòch diferent a-i son an Gòrgia e Fedon, anté ch'as contempla ëdcò la possibilità d'ànime che, avenda dle colpe nen ëspurgàbij, a son condanà a resté an etern ant un leu ëd pen-a, ël Tàrtar.

Antra l'assolùa materialità dël còrp e l'assolùa spiritualità ëd l'ànima concepìa tanme essensa divin-a, Platon a l'ha da manca d'arconòsse na realtà mesan-a, constituìa da le fonsion ëpsìchiche e psico-fìsiche.
Për sòn, da prinsipi ant la Repùblica, peui con chèiche variante an Fedro e an Timeo, a l'é smonùa la teorìa dla rispartission ëd l'ànima an tre part: un-a aptitiva, ch'a corëspond a j'ampulsion vitaj elementar; un-a passionà, corëspondenta a le passion pì nòbij, tanme ël corage; un-a rassional.
Donca la separassion antra material e spiritual as produv ëdcò andrinta a l'ànima midema, an butand a l'arzigh soa assolùa unità e indivisibilità.
La vita eterna a smijërìa destinà mach a l'ànima rassional; ant ël darié Platon a smija ven-e fòra na tendensa a concepì le sìngole ànime tanme destinà a fond-se, apress la mòrt, an n'ànima universal ùnica.
E ancor, la tripartission ëd l'ànima a ìmplica, për Platon, l'esistensa ëd tre sòrt diferente d'òm, sconda che an lor a predòmina la s-cëtta anclinassion vital-sensual, la passionalità pì àuta o l'amor dla saviëssa.
Ël model platònich dë stat ideal, trassà ant la Repùblica, a l'é basà an sla constatassion ëd costa disugualiansa nen eliminàbil, e donca an sla separassion rèida antra na classa ëd produtor, un-a ëd guerié e un-a ëd filòsof resior ëd lë stat.
An costa utopìa polìtica as arfleto le tendense anti-democràtiche e pro-spartan-e ëd Platon, sotponùe a në sfòrs ëd rassionalisassion; a l'anterior dla classa dij filòsof e dij guerié a l'é sostnùa na comunansa dij ben e dle fomne.

Antra ij diàlogh ëd cost second perìod a venta buté:

E peui dzortut:

Lë schema étich ëd la Repùblica, parèj ëd col ëd Gòrgia e ëd Fedon, a l'é dominà da la concession ëd le tre vite, che la tradission a fa armontè a Pitàgora.
Le vite a son cole dël filòsof, ëd l'òm d'assion e ëd chi ch'as dédica a gòde.
Ël but dël prim a l'é la saviëssa, dël second la distinsion, dël ters la sodisfassion ëd j'aptit.
La distinsion a l'é un but ant la vita pì àut che mach la sodisfassion ëd l'aptit; ël but pì àut a l'é la saviëssa.
La fondassion psicològica ëd sa dutrin-a a l'é la teorìa ëd l'ànima tripartìa.

Cost diàlogh a constituiss un-a dle base fondamentaj për n'antërpretassion religiosa ëd Platon, che ambelessì a definiss la filosofìa tanme nesercitesse a meuire.
As conta la dariera ciaciarada ëd Sòcrate con ij sò dissìpoj prima dl'esecussion ëd soa condana.
An arfasend-se a la dutrin-a dl'arciam e an fondand soa dimostrassion an sël fàit che l'ànima a partìssipa a l'idèja dla vita, Sòcrate a fortiss soa fé ant l'imortalità: lòn ch'a partìssipa a l'idèja dla vita a peul nen meuire e lòn ch'a l'é ciamà mòrt a l'é mach na liberassion da le caden-e dël còrp.
Platon a riva ambelessì al pont estrem ëd sò doalism: còrp e spìrit a son concepì coma opòst, ël mond fìsich a finiss për esse identificà con ël nen esse e ël mond ëd d'idèje con l'esse.

Costi diàlogh a son pì longh (la Repùblica as compon adritura ëd des lìber, dont ël prim - conforma a n'ipòtesi nen sigura - a armontrìa al perìod dij diàlogh socràtich).
Ël përsonage ëd Sòcrate a l'ha sempe na posission sentral da la mira filosòfica e dramàtica, ma le dutrin-e da chiel ësmonùe a son giumaj platóniche an manera s-cëtta.

Ant ij darié diàlogh a preval torna la forma dialògica direta; as agrandiss la separassion antra la part mìtica (ch'a predòmina për esempi an Timeo e an Crissia) e cola ëd rasonament, ch'a sacrìfica a l'esigensa ëd rigor lògich l'ardiment dël diàlogh.
An chèich diàlogh, ël përsonage ëd Sòcrate a l'é pì nen ël protagonista, ma na sòrt ëd pressident ëd la discussion; ant le Laj a-i é nen d'autut: l'antërvenant prinsipal a l'é n'atenèis nen nominà (ch'a sarìa da antërpretesse coma Platon midem) e ël diàlogh as figura ch'as sia dësrolasse nen a Atene, ma a Creta.

Ij diàlogh dël ters perìod a comprendo:

A l'ha për but ëd mostré coma ch'as peussa tiré su na retòrica sientìfica për da bon, an sle dobie fondamenta dël métod lògich e dlë studi sientìfich dle passion uman-e

Con pì sicurëssa ëd cost perìod-sì a son:

Gavà un fiamengh antërmes an làuda dla vita contemplativa, ës diàlogh a l'é na discussion ëd la chestion ëd coma a dev esse definìa la conossensa.

Da na part a arpija ël problema dla definission, tratà ant ël Sofista, da n'àutra a constituiss na prima revision crìtica dla Repùblica.
Al sènter dël diàlogh a-i é la descrission dël mit ëd Cròno.
Sò arzultà prinsipal a l'é la conclusion che ël goern sota la diression përsonal d'un ditator benign a l'é nen adat a la condission dla vita uman-a, andoa la diression a l'é për fòrsa cola ëd n'òm falìbil, nen un dé.
An na sossietà uman-a concreta, lòn ch'a dev sostituì la diression përsonal d'un dé a l'é la primassìa impërsonal ëd na laj inviolàbil.
Andoa a-i è na laj sovran-a arconossùa përparèj, la monarchìa a l'é la sòrt ëd constitussion pì sodisfacenta e la democrassìa cola meno; ma andoa a-i è pa ëd laj fondamental la situassion a l'é anvertìa: na democrassìa sovran-a a l'é da preferì a n'autòcrat iresponsàbil.
Ël diàlogh a l'é rich ëd pensé che a son passà ant l'ética e la polìtica d'Aristòtil; Aristòtil a l'ha pijà d'ambelessì la concession dla polìtica tanme na siensa architetònica pràtica a la qual tute j'àutre a son subordinà.

Ël diàlogh a l'é la sorgiss dla dutrin-a dël giust mesan.
La bin a consist nì ant ël piasì nì ant l'anteligensa pijà daspërlor, ma an soa relassion, visadì an na vita mës-cia ëd piasì e anteligensa.
An efet, un piasì sensa anteligensa a sarìa gnanca un piasì, përchè a sarìa gnanca possìbil ancòrz-se che un a l'ha gòj; d'àutra part a l'é gnanca da auguré na vita mach d'anteligensa, sensa gnun piasì nì dolor.

Cost a l'é un dij pòchi diàlogh ch'a j'ero conossù ant l'età ëd mes e a l'ha avù n'apressiament ëstragròss: dnans a tut për soa vision finalista dël còsm, peui përchè, mersì a la stragròssa quantità ëd notissie ch'a conten (fìsiche, astronòmiche, matemàtiche, fisològiche, anatòmiche, médiche) a l'é stàit për vàire sécoj l'arferiment pì rich an sle conossense sientìfiche dl'antichità.
Tutun, le caraterìstiche amportante dël diàlogh a son pa ij tentativ dj'ipòtesi sientìfiche particolar, ma ij sò prinsipi metodològich.
As armarca ëdcò l'antrodussion ëd Dé tanme càusa eficenta anteligenta ëd tut l'órdin e la strutura ant ël mond ëd lë dventé, ch'a pronta a la teologìa natural ëd le Laj.
Al prinsipi dl'euvra Platon as colega a la Repùblica, an fasend finta che antra ij doi diàlogh a-i sia passaje mach un di.
Timeo a ancamin-a soa discussion an marcand na distinsion fòrta antra l'esse etern e ël fesse temporal, e ansistend che mach dël prim i podoma avèj na conossensa esata e definitiva.
Donca la cosmologìa, al mej, a l'é nen na siensa esata.
Ël mond visìbil, ch'a cangia e a l'é temporal, a l'é na còpia d'un model etern; la còpia a l'é ël travaj ëd Dé e la rason për la qual a-i é sa còpia a l'é la bontà sempe ativa e generosa ëd Dé.
Partend da doi triàngoj primitiv, col retàngol isòssel e col retàngol ëscalen anté che l'ipotenusa a l'é ël dobi dla banda pì curta, Timeo a fàbrica quatr dij sòlid regolar: ël cubo, ël tetraedr, l'otaedr, l'icosaedr; costi a son soponù esse le forme dij corporin ëd tèra, feu, aria, eva.
Costi quatr, a soa vira, a son ij constituent imedià ëd tuti ij compòst orgànich e inorgànich.

Continuassion ëd Timeo, an sl'orìgin d'Atene e ansima a Atlàntide.
A l'é rivane incomplet.

Ël but imedià dle Laj a l'é ëd sodisfé në bzògn pràtich, an fornend un model ëd produssion ëd na constitussion e ëd na legislassion për ij mèmber ëd l'Academia ch'a fusso stàit ciamà a giuté coma consulent ant la fondassion o la rifondassion ëd sità.
La situassion anmaginà a l'é che ij cretèis a starìo për fondé n'ansediament an sël pòst ëd na sità bandonà da tant temp.
Ël cap dla comission për ël proget a l'é an camin ch'a marcia për anspessioné ël sit proponù con n'amis ëspartan, cand ij doi a rancontro n'atenèis e, bin ampressionà da soa conversassion, a lo anvito a gionz-se a lor coma consulent espert.
Ël diàlogh a l'é pien ëd sugeriment për l'aplicassion pràtica dla siensa, parèj dla necessità dë standardisé ëd fasson ës-ciassa tuti ij pèis e le mzure o ël basé ël calendari an sn'ann solar (ëd 365 di).
A l'é dit che la vera òrbita ëd minca pianeta a l'é n'ùnica curva sarà.
Ant ël lìber X, për un but pràtich, Platon a crea na teologìa natural.
A-i son tre chërdense fàusse ch'a craso ël caràter moral: l'ateism, l'arfud d'un goern moral dël mond, la chërdensa che 'l giudissi divin a peula esse catà con dj'oferte.
Platon a contrabat a tute tre.

La dariera fas dël pensé ëd Platon a arpresenta në sfòrs d'arconciliassion con la realtà dël mond, ëd sorpassé ël doalism metafìsich e ël rigorism étich dël perìod precedent.
Da na part, costa tendensa a consist ant l'esigensa ëd buté na dialética (e pa mach, tanme ant la Repùblica, na sempia gerarchìa ëd valor dominà da l'idèja dla bin) andrinta a l'istess mond ëd j'idèje, për mojen d'un procediment ëd bipartission sucessive për le quaj as passa dai concet pì generaj a coj pì particolar; an dzorpì, as arconòss na relativa realtà al nen-esse (an Sofista, un diàlogh pa për asar apressià ëd fasson particolar da Hegel) e, ant ël camp étich, na relativa legitimità dël piasì (an Filebo).
A son costi d'argoment arpijà e dësvlupà da Aristòtil.
D'àutra part, l'arlentesse dël rigorism e dl'utopism a génera pa, an sël pian polìtich, ëd posission pì democràtiche, ma ëd pì gran concession a 'n conservatorism polìtich e religios tradissional.

Costa arconciliassion con la realtà a l'é mai rivà fin-a a fé arconòsse a Platon ël valor dël naturalism jònich, ni ël valor dël materialism ëd sò contemporani Demòcrit.
Ël concet midem ëd materia (con la qual, scond ël mit ëd Timeo, n'artefiss divin - ël demiurgh - a l'avrìa modlà ël mond copiand da j'idèje) a resta an Platon pòch ciàir e a goerna na conotassion negativa: a l'é na sòrt ëd foson inform, càusa ëd mal e d'impërfession.

I l'oma tròpe pòche anformassion an sna teorìa dj'idèje-nùmer che, conforma a la testimoniansa d'Aristòtil, Platon a l'ha elaborà ant ij darié agn.
Costa a l'ha dovù marché n'àutr avzinesse al pitagorism.
D'àutra part, ëdcò ant ël darié perìod, soa difidensa për ël moment empìrich dla siensa e për ij rapòrt antra siense sperimentaj e atività técnica a l'é restà fòrta: bele che sò pensé a l'ha avù dj'evolussion, Platon a l'ha sempe considerà ël travaj manual tanme un travaj servil.
Costa limitassion dël platonism, polìtica-sossial ancor prima che sientìfica, si da na banda a l'ha ancoragià ël dësbandisse già fiamengh ëd la matemàtica, a l'ha arpresentà n'antrap grev al progress dle siense dla natura, e a l'ha contribuì a orienteje an sens finalìstich e antropomòrfich.
A l'ha ëdcò avù n'anfluss negativ an sël concet midem ëd coltura, antèisa an sens aristocràtich e dëstacà dal mond dël travaj; n'anfluss che gnanca Aristòtil, an sò sfòrs poderos ëd sìntesi antra mond ëd j'idèje e mond real, a l'é stàit bon a sorpassé dël tut.
Tutun la nimicissia ëd Platon për le siense sperimentaj a l'é nen ëstàita assolùa: ël gust për ij problema ëd classificassion, tìpich dij sò darié diàlogh, a l'é nen restà tut confinà mach a la curnis lògica-dialética, ma a l'é compagnasse con djë sfòrs d'arserche ant ël camp biològich, ch'a l'han peui avù un dësvlup pì grand apress soa mòrt.

Sota sò nòm a l'é rivane n'archeujta ëd 35 diàlogh (comprèisa lApologìa ëd Sòcrate, ch'a conten mach pòche batùe ëd diàlogh e an sò compless a arproduv, an na lìbera rielaborassion literaria, l'àuto-difèisa ëd Sòcrate dëdnans ai giùdes) e ëd 13 litre.
Costa archeujta a l'é stàita butà ansema da Trasil ant ël I sécol dGC.
A son peui rivane d'àutri diàlogh, dont l'autentissità a l'é da arfudé.
Tutun, ëdcò l'arcòlta ëd Trasil a conten chèich diàlogh (sinch o ses, conforma al giudissi dij crìtich) nen atribuìbij a Platon.

Pì debatùa a l'é l'autentissità dle litre; vàire a son fàusse ëd sigura, ma a smija pa ch'a venta arfudeje an blòch.
An particolar, la litra VII, ma a smija ëdcò la VIII e la VI, a l'han dj'andissi d'autentissità motobin fòrt e a smon-o mach lor dij detaj an sla stòria dla Sicilia dël IV sécol aGC ch'a l'é malfé atribuì a 'd faussari o a d'autor pì tardiv.

Ëd daitassion sigure dij sìngoj diàlogh i n'oma nen.
As trata tutun d'un problema amportant, përchè a condission-a tuta l'antërpretassion ëd sò pensé.

I soma mach che le Laj a son ëstàite la dariera euvra ëd Platon; në scolé, Filip d'Opunt, a l'ha giontaje n'apendis, l'ansidita Epinòmide.
A l'é donca impossìbil ëstabilì na sequensa cronològica sigura, ma as son otnusse dj'arzultà motobin probàbij an combinand ansema vàire criteri:

Ij diàlogh a l'han ëdcò në strasordinari valor artìstich.
Soa art as dësvèila nen mach ant ij mit, andoa Platon a smon na potensa ëd fantasìa fiamenga, ma ëdcò ant j'arpresentassion dj'ambient e dij përsonage (Protàgora, Arsinon); ant ël sens viv ëd la natura e dël paisage (Fedro); ant la tension dramàtica ëd chèich debà (Gòrgia); ant l'abilità a alterné ironìa e ameror, l'espression dla gòj ëd vive e cola dl'arfud rudi ëd na realtà dësgiusta.

D'àutra part, ëdcò da na mira teòrica, a la rudia condana moralista e rassionalista ëd l'art smonùa ant la Repùblica e, ëd fasson atenuà, ëdcò ant le Laj, a-j dà ël cambi (an Jòni e Fedro) na concession ëd l'art motobin diferenta, tanme na folìa divin-a, anàloga a l'éros; costa concession a sarà destinà a avèj un grand anfluss.
An Platon però a-i é pa na contaminassion ch'a mës-cia j'element emotiv e coj dël rasonament, tanme a peul trovesse an Novalis, Schelling, Schopenhauer o Kierkegaard: chiel a arnonsia mai al rigor teorétich e, cand ch'a pensa che la rason a lo ampon-a, a scriv ëdcò dij diàlogh sùit e grev parèj dël Sofista e dël Polìtich.
Bele cand ch'a arcor an manera bondosa al mit, a lo fa mai passé dë sfros tanme un tut un con la rason.




#Article 388: Giusep Cafass (109 words)


Giusep Cafass (a l'anàgrafe Giuseppe Cafasso) a l'é un dij sant sossiaj dl'Eut-sent turinèis.
A l'é nassù a Castelneuv d'Ast ai 15 ëd gené dël 1811 e a l'é mòrt a Turin dël 1860.
Soa festa a l'é ai 23 ëd gené.

Cafass a l'é stàit ordinà prèive dël 1833.
A l'ha mostrà teologìa moral al seminari.
A l'ha anspirà sò ansegnament al probabilism moral d'Alfons de' Liguori.

A l'ha mnà n'atività pastoral sostnùa për l'assistensa ai malavi e ai carcerà.
A l'ha dovù compagné al ciafàud vàire condanà a mòrt, e për sòn a lo ciamavo ël prèive dla forca.

Sò prim biògraf a l'é stàit Don Bòsch.




#Article 389: Teorìa dj'ansem ëd Bernays-Gödel (158 words)


La teorìa dj'ansem ëd Bernays-Gödel BG (BGC an giontand-je l'assiòma ëd selession) a l'é n'assiomatisassion alternativa dla teorìa dj'ansem.
Sò studi a l'é ancaminà con un travaj ëd Bernays dël 1937 e soa elaborassion a l'ha seghità fin-a al 1948.
An costa teorìa a-i son doe qualità d'oget: j'ansem (denotà da litre minùscule) e le classe (denotà con litre majùscole).
J'assiòma ëd BG a son:

La teorìa BGC a s'oten an giontand-je:

Da già che tuti j'assiòma dla teorìa dj'ansem ZF a son dimostràbij an BG, tuti ij teorema ëd ZF a son ëdcò teorema ëd BG, e l'istess për ZFC e BGC.
D'àotra part un teorema ëd Shoenfield publicà dël 1954, ch'a deuvra ëd técniche ëd teorìa dla dimostrassion, a fa vëdde che n'enonsià ch'a conten mach variàbij d'ansem dimostràbil an BG a l'é 'dcò dimostràbil an ZF.
An dovrand técniche ëd forsament, as vëd che sòn a resta vera an tra le teorìe BGC e ZFC.




#Article 390: Pò (2235 words)


Ël Pò a l'é un fium ch'a l'ha soe sorgiss, an vàire branch, al Pian dël Re, an sël Viso, a n'autëssa ëd 2020 méter.
As dëstend për na longheur ëd 652 chilòmeter e a traversa për longh tuta la pian-a padan-a, nen arlongh la linia mesan-a, ma për la pì part pì davzin a j'Apenin che a j'Alp.
A-i é na distansa ëd 420 chilòmeter an linia d'aria an tra soe sorgiss e soe 14 boche ch'a campo ant l'Adriàtich.

A l'é ël pì longh fium an Italia, an tocand tërdes provinse: Coni, Turin, Lissandria, Vërsèj, Piasensa, Pavìa, Lòd, Cremon-a, Parma, Màntoa, Res dl'Emilia, Fërara, Rovigh.

Ël nòm ligurin dël fium a l'era Bodincus o Bodencus, visadì Sensa fond.
Ij roman a lo ciamavo Padus, nòm ch'a ven dai selt o dai véneto.
Sò nòm antich a l'era ëdcò Eridan, ch'a ven dal nòm dël fieul dël sol, Fetont Eridan, ma a venta dì che 's nòm a l'era dovrà ëdcò për d'àutri fium europengh.

A scor con na fòrta pendensa vers est, alimentà an sò tòch inissial da vàire àutri cors d'eve e torent, tanme ël ri Bulè e ël torent Croesi.
Apress na larga curva antra Revel e Salusse, 1700 méter pì an bass ëd soe sorgiss, chità d'esse mach un torent, as vira vers nòrd-est, a passa da banda dël sistema colinar ëd Monfrà e a va anans arlongh la midema diression fin-a a Civass.

As piega a nòrd ëd fasson decisa, vers Turin.
Davzin a Turin, a 70 chilòmeter da soe sorgiss e a 214 méter d'autëssa, soa portà media a l'é d'81 méter cubo al second (mìnima ëd 9 e màssima ëd 2230).

Ant ës prim tòch a arsèiv j'eve ëd vàire afluent, dont la Vràita e la Màira a drita e ël Pélis e la Dòira Rivaria a snistra, ch'a ven-o da j'Alp Còssie.

Traversà Turin, a arsèiv ëdcò j'eve dla Stura ëd Lans, dël Malon e dl'Eva d'Òr (ch'a calo giù da j'Alp Graje) a snistra.

Passà Civass, andoa as dëstaca ël canal Cavour ch'a argionz ël Tesin davzin a Gajà, ël Pò as piega vers est, an pian, argirand da nòrd le colin-e ëd Monfrà, a arsèiv da snistra la Deura Bàutia (ch'a riva dal massiss dël Mont Bianch) e la Sesia (ch'a cala giù dal masiss dël Reusa); costa a lo possa për un curt tòch vers sud.
Soa portà a aumenta e a riva giumaj a na larghëssa d'apopré 120 méter.

Rivà a l'autëssa ëd Casal Monfrà a pija ëd fasson definitiva le caraterìstiche ëd fium ëd pian-a; a scor meusi, con tanti virage, an diression sud-est findi a la confluensa ëd Tani a drita.
A descriv na curva larga e a arsèiv da drita la Scrivia e da snistra l'Agògna.

An sò tòch piemontèis, ël Pò a l'ha ëdcò antra sò afluent ëd drita ël Giandon.

Ël fium a armonta un pochetin vers nòrd-est arcujenda, un pòch a val ëd Pavìa, j'eve dël Tesin, un dij sò pì gròss afluent; soa larghëssa media an cost tòch a l'é ëd 300 méter anviron, antant che soa profondità a l'é pì che 2 méter, lòn ch'a përmët ëd passé a dle cite barche.

Passà la strèita dë Stradela, anté ch'a së strenz e a sfiora l'orlo setentrional dij contrafòrt apenìnich, a séghita sò cors vers est, arseivend ël Làmbër a snistra e la Trëbia a drita.

Antra Piasensa e Cremon-a a sërpenta, con na serie ëd curve larghe e a së slontan-a da j'Apenin, lassand ëd tansantan seurte da l'eva dij baron ëd sabia e dj'isolòt.
As anrichiss dj'eve dl'Adda (a mancin-a) e dël Nure (a drita).
A séghita con sò andi a curve dantorn al paralel nùmer 45.
As piega peui a sud-est.

Arseivùe a drita j'eve ëd chèich afluent apenìnich (Arda, Tar, Ceno, Parma, Ënza), antra Viadan-a e Goastala a fa un largh virage vers nòrd, findi a la confluensa a snistra dl'Oglio.
As buta torna a andé vers est, con na pendensa viaman pì cita e na larghëssa media ch'a riva a toché 700 o 800 méter.
A cheuj j'eve dël Mincio, ël darié dj'afluent dë snistra, e dla Sëggia e dël Panar, ij darié ëd drita.

Afluent ëd Pò an cost tòch a son ëdcò: la Stàfora a drita e la Sarca a mancin-a.

Ant la part bassa ëd sò cors ël fium a passa ant la region dël Polésin, anté che a l'autëssa ëd Pontelagoscuro, sùbit a nòrd ëd Fërara, a descriv na gròssa ansa vers sud.
Dlongh apress, davzin a Arian Polésin, a ancamin-o le diramassion ch'a formo sò delta.

Con soa caraterìstica forma a piòta d'òca, ël delta ëd Pò a coata na surfassa ëd pì che 400 chilòmeter quàder; tuti j'agn a avansa ant l'Adriàtich ëd 60 o 70 méter, mersì a soe burie.
An efet, le burie con ij rabastum a son 23 milion ëd tonëlà për ann, ch'a chërso a 30 milion s'as conto ij materiaj ch'a strusio an sël fond.
Ël paisage a l'é caraterisà da la bondansa e alternansa ëd baciass d'eva dossa o salà, ëd mojiss e ëd larghe distèise bonificà.

Ël delta a l'é formà da sinch branch prinsipaj, Pò ëd Mèistra, Pò dla Pilia, Pò dle Tolle, Pò ëd Gnòca e Pò ëd Goro, ch'a alimento 14 boche al mar.
Ël Pò ëd Mèistra, ch'as separa dal Pò a l'autëssa ëd Pòrt Tolle, a l'é ël branch pì setentrional e ëdcò ël men ativ.
Nopà, ël Pò ëd Gnòca e ël Pò ëd Goro a òcupo la part pì meridional dël delta: ël prim, ch'as separa dal Pò Grand davzin a Ca Vendramin, a campa an mar a travers doe boche apopré ël 12% ëd l'eva dël fium; lë scond, ch'a l'é ël branch pì longh dël delta, as dëstaca dal cors prinsipal davzin a Santa Marìa an Ponta e a l'ha na portà ch'a corëspond a anviron al 9% dël total.
Dij doi branch mesan, ël Pò dla Pilia a l'é col pì amportant, an campand ant l'Adriàtich a travers soe tre boche (Busa ëd Tramontan-a, Busa ëd Levant, Busa ëd Siròch) antra 'l 60% e lë 70% ëd j'eve dël fium.
Ël darié branch, ël Pò dle Tolle, motobin ativ vers la fin dël sécol ch'a fa XIX, a l'ha al di d'ancheuj n'amportansa scondaria; a sboca al mar con vàire boche, dont la Busa dël Bastiment, e a forma con ël Pò ëd Gnòca l'ìsola dla Donzella.

Pò l'é ëd sòlit rich d'eva, an arseivendla sia dai fium ëd j'Alp che da coj dj'Apenin.
Sò bassin idrogràfich a l'é dë 74.970 chilòmeter quadrà e a anteressa le region ëd Piemont, Lombardìa, Emilia-Romagna, Véneto e part dël Canton Tesin an Svìssera.

La configurassion ëd sò bassin a detèrmina un regim ìdrich assè complicà.
J'afluent alpin a l'han dij cors pitòst longh e d'eve bondose, për la pì part regolà da la fonsion da serbator dij lagh prealpin: ij màssim dle portà a son d'istà, cand le fiòche e ij giassé a fondo; ij mìnim as toco d'invern.
Nopà, j'afluent apenìnich, distribuì dzortut arlongh ël bassin mesan e anferior, a l'han caràter ëd torent con dij longh perìod ëd màira durant l'istà e dle pien-e amprovise an corëspondensa dle pieuve dla prima e dl'otonn.
Cost regim a anfluensa l'andament ëd le pien-e dël Pò, an përmetend con condission meteorològiche normaj në scol regolar ëd j'eve.
La portà media a l'idròmeter ëd Pontelagoscuro, a 96 chilòmeter da lë sboch e con darera un bassin dë 70091 chilòmeter quàder, a l'é ëd 1400 méter cubo minca scond e màssima d'8900; ant ij temp ëd suitin-e ecessionaj la portà a peul calé fin-a a 240 méter cubo minca scond.
J'eve contnùe antra d'àrgin poderos a calo meusie vers ël delta.
Durant l'inondassion dël 1951 la portà màssima a l'é stàita ëd pì che 12.000 méter cubo al second.

J'inondassion a ancàpito dzortut an corëspondensa dle stagion motobin piovose, cand le pien-e arlongh ël cors bass dël fium - che an vàire tòch a scor pì àut che ij teren dantorn - a son nen bin contnùe da j'àrgin e la pression fòrta ëd j'eve a s-ciapa j'euvre ëd difèisa.
Già a Pavìa j'eve àute a sorpasso ël livel ëd la pian-a e vers ël delta la dzorelevassion a riva a 6 méter.

Part dij rabastum che Pò a trimbala as pògio pian pianòt an sò let, alvand-ne viaman ël fond e diminuend soa pendensa.
Costa a varia dal 48% al 0,01%; la media antra Turin e lë sboch a l'é d'anviron 0,04%.
A Ostiglia, a 150 chilòmeter da lë sboch, la fior d'eva a l'é mach 2 méter pì an àut dël livel dël mar.

La profondeur ëd Pò a varia: anviron 1,8 méter a Turin, 6 al Casal, 9 a la confluensa ëd Tesin; da 2 a 6 o 7 antra 'l Tesin e Piasensa, da 7 a 10 antra Ostiglia e lë sboch.
Durant le pien-e, ant ël tòch bass j'eve a argionzo ëdcò ij 20 méter ëd profondeur e, ant le pien-e màssime, antra j'àrgin, ij 4 chilòmeter ëd larghëssa.

Ël cors movimentà dël fium a l'é l'arzultà ëd n'evolussion milenaria e dij posson arseivù dai sò afluent, dzortut coj ëd drita, dal comportament ëstagional pì iregolar.
L'Àdige, na vira sò afluent, a l'é adess tut afàit indipendent.
Sogetà a le gran pien-e, a l'assion d'erosion ëd j'eve e ai moviment frequent dël teren, vàire vire sotponùa a dij gròss travaj ëd sistemassion idràulica, la zòna dël delta ëd Pò a l'é passà durant ij sécoj a travers dij cangiament ancreus.
Ël cors natural dël fium a l'é stàit motobin modificà ëdcò da l'antërvent ëd l'òm che, a parte da la confluensa dël Tesin a l'ha fabricà pì che 2200 chilòmeter d'àrgin, soens an dobie o triple file distansià da dij teren destinà a j'inondassion durant le pien-e, sòn an particolar arlongh ël cors mesan.

A l'é motobin malfé arcostruì le vicende complicà dël fium, dagià che le sorgiss pì antiche - che a armonto a l'época roman-a (dzortut Polibio e Plinio) - a l'han tròpi përtus.
Comsëssìa, a smija che na vira ël fium a scorèissa unì fin-a a Fërara, arcujend j'eve ëd Panaro e Ren, e as partagiava peui an doi branch: ël Pò ëd Primero, ciamà parèj përchè ël pì ativ, e ël Pò ëd Volan.

La bassa val ëd Pò a l'é stàita ocupà da 'd gent ëd le sivilisassion paleolìtiche e neolìtiche.
Coste a l'han fabricà dle palafite an sij mojiss arlongh ij ri.

Ij travaj ëd regolassion dël fium a l'han ancaminà ant ij temp pre-roman e a l'han progredì sota ij roman.
Durant le migrassion barbàriche bon-a part dël sistema ëd protession a l'é frustasse.

Durant l'età ëd mes, apress che dël 1151 ël Pò a l'ha rompù j'àrgin davzin a Ficarolo bolversand l'idrografìa dla zòna, ël Ren a l'é ancanalasse ant ël vej let dël Pò ëd Primero, antant che ël Pò ëd Volan a l'é restà un cors d'eva scondari e, dël sécol ch'a fa XVII, a l'é stàit sarà ëd fasson definitiva.
Dël 1438 a-i é staje n'àutra inondassion greva.

Antra 'l 1600 e ël 1604, për tëmma che la lagun-a a fussa viaman anterà, la Repùblica Véneta a l'ha fàit ësposté, con ël grandios taj ëd Pòrt Viro, ël cors superior dël fium vers sud, portandlo a sboché ant l'ansa ëd Gòro.
Apress costa sistemassion, le condission dë scoriment ëd l'eva ant ël teritòri as son motobin ameliorasse e sòn a l'ha dàit la possibilità d'ancaminé ëd fasson seriosa ij travaj ëd bonìfica dla region.

D'àutre grande aluvion a son rivaje dël 1882, 1917, 1926, 1951, 1956.

L'assion danosa dj'afluent apenìnich a l'é manifestasse ant la gran pien-a ëd novèmber 1951, ch'a l'ha fàit un përfond ëd dann a tute le zòne arlongh la riva, da l'Oltrapò pavèis al delta, dzortut ant la zòna dël Polésin.
Le ca dësblà a son ëstàite apopré neuv-sent, tërzent cole danegià e inabitàbij, tranteut le comun-e alagà.
Scasi sent përson-e a son mòrte.
A l'é stàit fin-a malfé fé un bilansi dle vìtime, përchè an vàire comun-e jë strument ëd lë stat sivil a son ëstàit dëstruvù.
J'arfugià a son ëstàit sent e sessantamila.
Ël Polésin a l'é stàit anvadù da anviron tre miliard ëd méter cubo d'eva ch'a l'han alagà pì che 113 milion d'are ëd teren coltivà, motobin drù e an part arcuperà dai baciass con le bonìfiche dij tre sécoj precedent.
An dzorpì che le s-ciapure ëd Pò, as son verificasse dle senten-e dë s-ciapure dj'àrgin dij canaj ëd bonìfica, seivada e navigassion ch'a fan arferiment al fium.
Sinquantedoi pont a son ëstàit dësblà.

Malgré ël gròss volum ëd soe eve, Pò a arzulta esse pòch navigàbil, dzortut an rason dl'instabilità dël fond.
Tutun a l'é stàit ësfrutà ëdcò për sòn: ant l'età 'd mes, për esempi, la navigassion an sël Pò a l'era sostnùa, dzortut ant ël tòch antra Piasensa e l'Adriàtich.

Amportant a l'é ël ròl ëd Pò ant l'agricoltura, dagià che, për mojen ëd na rej s-ciassa ëd canaj ëd derivassion, soe eve e cole dij sò afluent a son dovrà për seivé le campagne dantorn, dzortut ant ël tòch mesan ëd sò cors.
A l'ha ëdcò n'amportansa stragròssa për la produssion energética, nen mach për le sentraj idroelétriche ch'a alimenta ëd fasson direta, ma ëdcò për ël grand nùmer d'anstalassion ëspatarà arlongh tut ël bassin.




#Article 391: Viso (227 words)


Ël Viso  (Vísol an ossitan, Monviso an italian) a l'é 'n blòch montagnos piemontèis, an sj'Alp Còssie, formà da vàire sime.
La pì àuta, 3841 méter e la sima pì àuta dla Provincia ëd Coni, a l'é ël Brich ëd Viso.

Ël Viso a l'ha dij cit giassé e vàire laghet.
Al Pian dël Re (pòst ideal ëd partensa për monteje 'nsima), a 2020 méter, a-i nass ël Pò.
An slë spiuvent sud-oriental a-i son le sorgiss ëd la Vràita.

Viso e l'ossitan Vìsol a l'han soa adoss ant ël latin Mons Vesulus, da na rèis indoeuropenga Ves ch'a dovrìa vorèj dì montagna isolà, ch'as vëdd da lontan.

Teatro ëd vàire amprèise alpinìstiche, ël Viso a l'é stàit ëscalà la prima vira ai 30 d'ost 1861 da W. Mathews e J.W. Jacomb, compagnà da le guide M. e J.B. Croz.

Bele s'a pòrta 'l nòm dël Re 'd pera (parèj a ven 'cò ciamà la pì àuta montagna dj'Alp Còssie), ël përtus dël Viso a l'é tra 'l Còl ëd le Traversëtte e 'l Mont Grané (truch e branca a 5 km a nòrd dël Viso). As treuva a n'autëssa 'd 2828 méter e soa strèita galarìa, fèita dël 1480 për vorèj dël marchèis ëd Salusse Ludovich II, a l'é longa stanteut méter e larga tre.
A buta an comunicassion ël Piemont con la val dël Guil.




#Article 392: Carl Sandburg (267 words)


Poeta e scritor an lenga anglèisa.
Carl August Sandburg a l'era nassù a Galesburg, Illinois, ël 6 ëd gené dël 1878 e a l'é mòrt a Flat Rock, Carolin-a dël Nòrd, ël 22 ëd luj dël 1967.

A l'era fieul ëd pòver imigrà svedèis, ch'a l'avìo mudà an Sandburg ël cognòm originari Johnson.
A tërdes agn a l'ha dovù chité jë studi për andé a travajé.
Durant la guèra spagneula-merican-a, a l'ha fàit sò servissi ativ a Pòrt Rico.
Mersì a l'agiut d'un professor universitari rancontrà an col perìod, a l'ha podù arpijé jë studi al Lombard college ëd Galesburg e ancaminé na cariera literaria.
Dal 1910 al 1912 a l'ha fàit ël segretari dël sìndich ëd Milwaukee.

Poeta da la produssion bondosa, a l'é vnù arnomà dël 1915 con Chicago poems e peui dël 1920 con Smoke and steel.
Sandburg a l'é stàit në studios atent ëd le costume popolar merican-e: ij cant popolar ch'a l'ha cujì, e che an part a l'ha antërpretà chiel-midem an compagnand-se con la ghitara, a son ëstàit publicà an doe arcòlte, dël 1927 e dël 1950.

Sandburg a l'ha colaborà a Poetry, peui a l'ha fàit ël giornalista e l'anvià special.

Sandburg a l'era an sla linia ëd Whitman, portà a la descrission realista e passionà.
Sò vers a l'era diret, flessìbil, pitòst imedià, gropà ëd fasson nen artifissial al lengage comun; ant l'istess temp a l'era atent, con prudensa, a d'àutri esperiment pì coragios.

Ij sò vers a l'han vagnà vàire premi.

Sandburg a l'ha ëdcò scrivù na biografìa monumental ëd Lincoln, publicà antra 'l 1926 e ël 1939.




#Article 393: Alpin (987 words)


Jalpin a son un còrp ëd tropié ëd montagna dl'esèrcit italian, pensà e studià ant ël 1866 dal cap dë stat-magior general Giuseppe Domenico Perrucchetti.
Chiel-sì, contra l'opinion prevalenta che na guèra ëd difèisa a dovìa për fòrsa dësrolesse an sla pian-a padan-a, a sostnìa la possibilità e l'amportansa ëd n'arzistensa an sl'arch alpin.
A l'era antlora essensial avèj a disposission dle trupe specialisà, formà da òm costumà a la vita an montagna, ch'as podèisso mobilitesse an pressa për buté un prim antrap a n'ofensiva nemisa e dé ël temp al gròss ëd l'esèrcit ëd consentresse e ëd rivé al front.
An soa propòsta, Perrucchetti a l'avìa designà le provinse anté ch'a ventava recluté coste fòrse: Ùdin, Belun, Vicensa, Veron-a, Bressia, Bérghem, Sondri, Còm, Noara, Turin, Coni, Pòrt Morissi, Génoa.

Le prime quìndes companìe a son ëstàite formà ségoit a decret dël 15 d'otóber 1872 (sot-signà da re Vitòrio Emanuel II a Nàpoli anté ch'a l'era aj bagn) pr'inissiativa dël ministr ëd la goèra, ël general noarèis Céser Ricotti-Magnani.

Ant la relassion ch'a precedìa ël decret as na spessificava ël but: col ëd controlé chèiche val ëd le frontere ossidental e setentrional dl'Italia.
Ël decret a fissava ëdcò ël model dla divisa: braje grise con banda rossa; paltò grison ëscur; capel a cùpola con fris na stèila, glan ross e la piuma 'd cornajass; ghete 'd tèila.
L'arma a l'era ël fusil Wetterli, model 1870.

Le prime quìndes companìe a son ëstàite constituìe ant ël mars 1873, argropà an quatr repart alpin, mincadun comandà na n'ufissial superior.
Le companìe a j'ero:

Minca companìa a l'era dotà d'un magasin d'arme e 'd vestiari, 'd na carëtta da mul dël tipo dovrà ant soa comba e 'd na bes-cia.

Për j'esigense a le quaj a dovìo rësponde j'alpin, a l'é fasse n'ecession al sistema nassional con ël qual a l'era reclutà ël rest ëd l'esèrcit: j'alpin a j'ero reclutà con ël sistema teritorial, visadì ant le mideme zòne ëd montagna ch'a dovìo pressidié.
Sòn a l'avìa tra l'àutr ël vantagg ëd na mobilitassion motobin pì lesta e ëd na mej conossensa dle trupe dël teren ant ël qual a dovìo operé.

A l'é dzortut an cost caràter regional ch'a l'ha soa adoss lë spìrit ëd còrp ch'a l'ha sempe caraterisà j'alpin e ch'a fongo le tradission ch'a l'han contribuì a popolarisene la figura.

La riussìa dle prime 15 companìe a l'ha portà, con laj dij 30 dë stèmber 1873, a l'angrandiment dl'orgànich, con la creassion d'àotre 9 e ij comand ëd repart a son ëstàit portà a 7.
Si provediment-sì a son ëstàit atuà ant ël 1874 e ant ël 1875.
Ël còrp a l'é stàit soagnà dël distintiv ëd le trupe speciaj, figurà da la cornëtta da buté an sël capel.
An dzorpì aj soldà a l'é dasse la mantlin-a e le gambere a liasse, tanme cole portà ant le combe.

Dël 1m ëd gené 1875 ij set comand ëd repart a son ëdventà comand ëd batajon, mincadun ch'a gropava 3 o 4 companìe.
Ij batajon a l'avìo nen n'ufissial médich, ma a l'ero echipagià con un sach ëd sanità, ch'a contnisìa meisin-e bel fé da dovré.
Le sede dij batajon alpin a j'ero: Coni, Ël Mondvì, Turin (3rs e 4rt batajon), Còm, Veron-a e Trevis (peui tramudà a Cornijan).

A la fin dël 1878, séghit al decret real dij 30 d'ost, le companìe a son ëdventà 36 formanda 10 batajon: Ël Mondvì, Fossan, Bra, Turin, Susa, Civass, Cher, Dësensan, Veron-a e Cornijan.
Minca companìa a l'era ëd 250 òm, un total ëd 9000 alpin.
Antratant a l'era cambiasse la divisa, adotanda la giaca bleu-turchèis con ij filet ross e dël 1880 a l'é stabilisse 'n model ëd gambal ùnich.

An ardobiand companìe e batajon, con laj dij 29 ëd giugn 1882 a son ëstàit constituì 6 regiment alpin, ij prim quatr formà su tre batajon, ël quint e ël sest su quatr.
Con laj dij 23 ëd giugn 1887 ij regiment a son ëstàit portà a 7, peui a dventran 8 con laj dij 15 ëd luj 1909.
La fòrsa total a l'era ëd 26 batajon e 78 companìe, con 8 muj mincadun-a.

Dël 1894, për prim, j'alpin a son armasse con ël fusil Parravicino-Carcano, model 1891 (ch'a sarà dovrà ancora ant ël 1945).

L'ordinament dël còrp a l'ha passà vàire trasformassion antra le doe guère mondiaj.
Arcostituì 'd fasson gradual apress la sconda guèra mondial, ël còrp ëd j'alpin a l'é stàit organisà an sinch brigà: la turinèisa, la tridentin-a, l'oròbica, la Cador e la Julia.

La prima bataja dj'alpin a l'é stàita cola d'Adua dël 1m ëd mars 1896, anté ch'a l'han combatù quatr companìe d'alpin comandà dal colonel Menini, mòrt ant la bataja.

Ël còrp a l'ha contribuì a la guèra italian-a turca dël 1911-1912 për la conquista dla Libia con des batajon: Ël Mondvì, Salusse, Fenestrele, Susa, Ivrèja, Édol, Veston, Veron-a, Feltre e Tolmes: ël prim a dësbarché a l'é stàit ël batajon Salusse ant l'otóber 1911; ij darié batajon a son rintrà an novèmber 1913.

J'alpin a son ëstàit angagià fin-a an fond e ëd fasson rudia durant la prima guèra mondial, essenda le trupe mej preparà a afronté 'l combatiment an s'un front për la pì part montagnos tanme col italian-austrìach.
Durant ël conflit a son ëstàit ancor pì potensià e, ansema a dij repart d'artijerìa da montagna, a son ëstàit organisà an grande unità - j'argropament alpin, a soa vira coordinà an division alpin-e.

Dij dosentmila òm anrolà ant ij batajon alpin, trantessinchmila a son mòrt ant la guèra.

Dël 1940, l'Italia a l'é intrà an guèra con 5 division alpin-e, ch'a l'han combatù an sij front fransèis, jugoslav, grech-albanèis e russ.
Dzortut an costi doi darié front, j'alpin a l'han patì dle preuve motobin greve, agravà da l'ineficenta diression ëd la guèra dij comand e dël goern.
Dj'unità alpin-e a l'han combatù contra j'alman apress j'8 dë stèmber 1943.




#Article 394: Galileo Galilei (3108 words)


Galileo Galilei, soèns ciamà mach con sò nòm Galileo, a l'era un matemàtich, fìsich e astrònom, dont ël travaj a l'é stàit amportant ëdcò për la stòria dla filosofìa.

Galilei a l'era nassù a Pisa ël 15 ëd fërvé dël 1564 an na famija nòbil ma ampoverìa.
A l'era fieul ëd Vincenzo, mùsich e teòrich musical fiorentin ch'a l'avìa ëdcò na preparassion matemàtica, e ëd Giula Ammannati.
Për dle dificoltà finansiarie, monsù Vincenzo a l'avìa dovù duverté n'atività comersial, tramudand da Firense a Pisa; la famija a l'é peui tornà a Firense dël 1574.

A Firense Galilei a l'ha arseivù soa prima educassion ëd tipo umanìstich literari e religios al monasté ëd Vallombrosa a Firense, anté ch'a l'ha studià grech, latin e lògica.
Ij sò prim anteresse a son ëstàit për la pitura e la mùsica.
An efet Galilei a dissegnava assè bin e a amprendrà a soné l'òrgo e la fluta.
Dël 1581 sò pare a l'ha falo anscrive a la facoltà ëd medzin-a dl'Università ëd Pisa.
Ma Galilei a l'era pa anteressà a costi studi e a l'ha nen livraje.
Nopà, a l'ha ancaminà a ocupesse ëd matemàtica, sota la tùa ëd n'amis dla famija, Ostilio Ricci, ch'a l'era stàit dissìpol ëd Tartaja.
A l'ha ëdcò ancaminà a anteressesse a j'osservassion fìsiche, dëscoatand dël 1583 l'isocronìa djë sbalansament dël pèndol.

Tornà a Firense dël 1585, a l'ha passà quatr agn an famija, sensa fé 'n mësté precis, ma a l'ha sërcà d'amelioré e aprofondì soa coltura literaria e matemàtica.
Dël 1588 a l'ha tnù a l'Academia fiorentin-a doe lession an Sla forma, leu e grandëssa ëd l'infern ëd Dante.
Antratant a ancaminava a scrive dij travaj ëd matemàtica anfluensà da le leture d'Archimede.

Su arcesta dël marchèis Guidubald dël Mont ëd Pésaro, dël 1588 a l'ha scrivù un tratà an sël sènter ëd gravità ant ij sòlid.
Mersì a sòn, dël 1589 ël granduca Ferdinand I ëd Toscan-a a l'ha assignaje për tre agn n'ansegnament ëd matemàtica a l'Università 'd Pisa.

A l'é belfé ch'a armonto al perìod pisan le Considerassion ansima a Tasso e miraco le prime anotassion conossùe tanme Armarche a Ariosto.
Con costi scrit, Galilei a partissipava al debà, a l'época ëd gran atualità, ansima al valor artìstich ëd si doi poeta: chiel a sostnisìa ëd fasson ciàira la superiorità d'Ariosto.

Galilei a l'é restà a Pisa findi al 1592, cand a l'ha otnù un pòst ëd letor ëd Matemàtica, pagà un pòch mej, për mostré mecànica a l'Università ëd Pàdoa, anté ch'a l'é restà fin-a al 1610.

A Pàdoa Galilei a l'ha coltivà ëd relassion drùe con l'ambient padoan e venessian e a l'ha mnà vàire arserche sientìfiche.
Dël 1640 a scrivrà che costi disdeut agn a son ëstàit ij pi bej ëd soa vita.
An cost perìod a l'é vnù amis ëd Paolo Sarpi e con chiel a l'ha avù na corëspondensa an sël problema dël robatament dij còrp ant lë spassi.
A l'ha ëdcò rancontrà Gian Domenico Campanella.

Tanme professor ëd matemàtica, a smonìa ëdcò ël sistema ëd Tolomé, dont a l'ha fàit d'ampie tratassion sia ant le lession che an n'euvra dël 1597.
Tutun, an soa corëspondensa as mostrava giumaj convinciù dla vrità dël sistema copernican.
Soa publicassion pì conossùa d'ës perìod-sì a l'é lë scartari Le operazioni del compasso metrico militare dël 1606.

A Pàdoa Galilei a parlava con Marina Gamba, ma a la chitrà cand a tramudërà torna a Firense.
Da soa relassion a son nassuje Virginia dël 1600, Livia dël 1601 e Vincenzo dël 1606.

J'arzultà ëd soe osservassion astronòmiche a son ëstàit dun-a comunicà da Galilei ant ël Sidereus Nuncius, livrà dë stampé ai 12 ëd mars 1610.
Malgré vàire crìtiche, la vrità ëd soe dëscuverte a l'é amponusse an pressa: për sòn a l'é stàit determinant l'arconossiment ëd Kepler, astrònom a la cort ëd Vien-a, e dij matemàtich dël Colege roman, ël pì amportant anstitù sientìfich dij gesuita.
A l'é parèj che Galilei a l'é vnù arnomà an Euròpa.

Ant ël Sidereus Nuncius Galilei a l'avìa fortì soa divossion ai granduca ëd Toscan-a an ciamand pianeta mediceo ij quatr satélit ëd Gieuv da chiel dëscoatà.
Ant ël giugn 1610 ël granduca Còsim II dij Médici a l'ha deliberà d'angagelo tanme matemàtich primari a l'Università 'd Pisa, sensa l'obligassion ëd fé lession nì d'abité an cola sità, e tanme filòsof dël serenìssim granduca.
A l'ha assignaje na pension ëd mila scu l'ann.
Sò tramud a Firense dlë stèmber 1610 a përmëtrà a Galilei d'arzòlve sò problema finansiari e dë spende tut sò temp ant l'arserca sientìfica e ij debà filosòfich.
Dël 1611 ël prinsi Federico Cesi a l'ha ciamalo a fé part ëd l'Academia dij Linceo.

A la prima part d'ës perìod fiorentin a armonto j'arnomà litre copernican-e, scrivùe antra 'l 1613 e ël 1615, anté che Galilei a sërca ëd dimostré l'acòrd antra la teorìa copernican-a e 'l catolicésim.
Na litra a l'é adressà al beneditin Benedetto Castelli, sò dissìipol (21 dë dzèmber 1613), doe a Pietro Dini (16 ëd fërvé e 23 ëd mars 1615) e un-a a madama Cristin-a ëd Loren-a, granduchëssa ëd Toscan-a (sconda mità dël 1615).
Coste litre a j'ero nen ëstàite publicà, ma a l'han motobin sircolà antra sò amis e studios.

Le denonsie contra j'ansidit galileista ëd doi duminican, Nicolò Lorini e Tommaso Caccini, a buta an brando un process dël Sant Ufissi.
An na ciambrea dij 25 ëd fërvé 1616, Pàul V a diciara che la dutrin-a atribuìa a Copérnich a l'é contra a le Scriture Sacrà e donca a peul nen esse difendùa ni sostnùa.
Lòn ch'a l'é stàit acetà a l'é l'ansidita tesi dël cardinal Bellarmino, visadì che la teorìa copernican-a a podìa esse dovrà tanme utiss matemàtich convenient për la descrission dij fenòmeno astronòmich, sensa però pretende d'esse vera da na mira fìsica.
Ël process a l'é finì ai 3 ëd mars 1616 con la condana d'un tratà che ël carmelitan Paolo Antonio Foscarini a l'avìa scrivù dël 1615 an sla possibilità ëd buté d'acòrd la tesi dl'imobilità dël sol e j'afermassion dël Vej Testament e con la proibission ëd tuti ij lìber ch'a fortièisso la midema posission.
Galilei a l'era andàit a Roma për sosten-e la càusa copernican-a.
Chiel a l'é nen ëstàit amplicà an manera direta ant la condana, dagià che le litre copernican-e a j'ero dij papé privà e nen publicà.

Ai 26 ëd maj ël cardinal Bellarmino a anforma Galilei ëd l'arzultà dël process, e chiel a promet d'ubidì.
Ma, an efet, a mantnirà ël propòsit ëd sosten-e la teorìa copernican-a e ëd mostré ch'a l'era nen an contradission con la fé catòlica.

Dël 1623 a l'é Il saggiatore, an sla natura dle comëtte, an polémica con Orazio Grassi.
Ël tema a l'era vnù d'atualità con l'ariv ant ël 1618 ëd tre comëtte e pr'ij debà ch'a j'ero s-ciodune.
La tesi che Galilei a sosten a l'é che le comëtte a j'ero d'aparense produvùe da l'arflession ëd la lus solar ansima a dij vapor d'adoss terestra.
Costa posission a l'é falà, ma ël test a resta na ciadeuvra për soa fòrsa polémica, soa pròsa svicia e ancisiva e l'amportansa dle posission filosòfiche e metodològiche.

Ant ël 1630 Galilei a livra Il dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano, ma a l'é mach ëd gené 1632 che a seurt ëstampà a Firense.
A l'ancamin a l'avìa otnù l'aprovassion ëd l'autorità eclesiàstica, ma peui a l'é stàit proibì e Galilei a l'é stàit ciamà a Roma për sot-ponse a 'n process dël Sant Ufissi, dël 1633.
Sta vira l'acusa a l'era contra 'd chiel, arprocià d'avèj nen ëscotà la difida smonuje dal cardinal Bellarmino ant ël 1616.

Galilei a riva a Roma ai 13 ëd fërvé.
Ël process a l'é sarasse ai 22 ëd giugn con l'arnegassion pùblica ëd Galilei.
La sentensa a l'é stàita sot-signà da set cardinaj, ma a l'é nen ëstàita ratificà dal vësco ëd Roma, 'me ch'as costumava.
La përzon formal a vita, a la qual Galilei a l'era stàit condanà, a l'é stàita cangià dlonch ant un confin al giardin dla Tërnità dij Mont, a la sede dl'ambassada dël granduca.
Ai 6 ëd luj a l'ha podù parte për Sien-a, anté ch'a l'é stàit për vàire mèis a ca dl'arsivësco Ascanio Piccolomini, sò amis e amirator.
Dlë dzèmber 1633 a l'é tornà a soa ca a Firense, na vilëtta a Arcetri davzin al convent anté ch'a stasìo soe fije monie Virginia e Livia.

A podìa arsèive dle vìsite (antra ij sò visitador a-i é staje ël poeta Milton), ma mach dël 1639 a l'é stàit autorisà a ospité ël giovo Vincenzo Viviani al qual as giontrà ant l'otóber 1641 Evangelista Torricelli.
Malgré sòn, ël dolor për la mòrt ëd soa fija Virginia dël 1634 e l'agravesse dle mal dla veciaja (dël 1637 a l'é vnù bòrgno dël tut e peui a l'é 'dcò dventà ciòrgn), Galilei a seghitava con costansa soe arserche sientìfiche, 'me ch'a arzulta dal rich epistolari.
Dël 1638 a l'é stàita publicà ë Lèida soa euvra ëd mecànica pì amportanta, ij Discorsi e dimostrazioni intorno a due nuove scienze.

Galileo Galilei a l'é mòrt a Arcetri l' 8 ëd gené dël 1642.
A l'é sotrà ant la cesa ëd Santa Cros a Firense.

Sò but a l'era col d'arcuperé la siensa elenìstica.
La part pì sostansial ëd sò travaj a l'é soa contribussion a l'afirmesse ëd la mecànica tanme na siensa.

Ant j'agn padoan Galilei a frequentava soens l'arsenal ëd Venessia, un-a dle bòite pi ëd ponta dl'época, e sòn a l'ha përmëtuje d'amprende vàire nossion técniche.
Chiel-midem a l'ha organisà an soa ca 'd Pàdoa na cita bòita, na sòrt ëd laboratòri sientìfich.
Ambelelà, con l'agiut ëd l'ovrié Marcantonio Mazzoleni, a sërcava ëd fabrichesse daspërchiel dj'angign pi precis possìbil për verifiché la validità ëd soe dëscuverte.

Ant ël 1609 Galilei a l'avìa sentù dì che doi ucialé, Lippershey e Metius, ëd fasson indipendenta a l'avìo fabricà dj'utiss për podèj sciairé dj'oget leugn; peul desse ëdcò ch'a l'abia podù procuress-ne un.
Ai 3 d'ost 1609, rintrà a Pàdoa da Venessia, an ameliorand l'utiss a fàbrica sò prim telescòpi, ch'a deuvra a parte da la fin dël 1609 për fé dj'osservassion astronòmiche motobin precise.

Sempe an travajand ëd fasson artisanal a fabrichërà ëdcò n'ucialin për vëdde da davzin le ròbe cite, dont a l'avìa già anmaginà la possibilità dël 1610.
Sòn a l'ha duvertà la stra a la microscopìa.

A l'ha ëdcò fabricà na sòrt ëd termòmeter rudimental.

Galilei a butava la matemàtica al livel d'un lengage ùtil e necessari për la formolassion ëd concet fìsich tirà fòra da la sìntesi dj'osservassion e dle mzurassion.

A l'é chiel che dël 1599 a l'ha anventà ël nòm siclòid.
Vers ël 1620 a l'ha ancaminà a studié ël lans ëd tre dé.

Soe contribussion a l'astronomìa a son dzortut cole dovùe a soe dëscuverte con ël telescòpi, antant che soa contribussion teòrica a l'é stàita assè limità.

Ai 7 ëd gené dël 1610 a l'ha fàit la dëscuverta pì sorprendenta, an ës-ciairand quatr satélit ëd Gieuv: Io, Euròpa, Ganimede, Calist.
An doi agn da la dëscuverta a l'ha compilà dle tàule con dle bon-e aprossimassion dj'arvolussion ëd si satélit.
A 3 bòt e 45 minute dla matin dij 28 dë dzèmber 1612, 'me ch'a arzulta da soe nòte e da l'arcostrussion dël cel fàita pì tard, Galilei a l'ha s-ciairà Netun, ma a l'ha pijalo për na stèila fissa.
Dël 1637 a l'ha dëscoatà le librassion cotidian-e e mensij ëd la lun-a, mach chèich mèis prima dë dventé bòrgno.

Galilei a l'é ocupasse d'òtica, acùstica, termologìa.
A l'ha dimostrà che la trajetòria ëd na bala tirà a l'é na paràbola.
A l'era convint che la lus a l'èissa n'andi finì e a sërcava dë mzurene ël valor.

A l'é ëdcò ocupasse d'angegnerìa e idràulica.

J'arzultà contnù ant ël Sidereus Nuncius, tanme ij mont an sla Lun-a, ij satélit ëd Gieuv, la dëscomposission dla Via dël làit an na caterva dë stèile mnùe, e d'àutri otnù un pòch pì tard a bastavo pa a dimostré la vrità sientìfica dla teorìa copernican-a, ma a j'ero dle preuve indirete.
Galilei a l'era convint che la continuassion ëd jë studi a l'avrìa mnà a dle dëscuverte bon-e a garantì la validità dël copernicanism, ma a pensava ëdcò che për podèj dësvlupeje ëd fasson completa a-i fussa da manca dl'apògg o almanch ëd la toleransa dle gerarchìe catòliche.
Antra 'd coste l'orientament a l'era an general pòch pro al copernicanism, për l'oposission antra la tesi dl'imobilità dël sol e chèiche afermassion dël Vej Testament.
A-i ero però d'àutre corent convinte ch'a-i fussa pa 'd contradission.
Galilei a l'ha chërdù ëd dovèj pijé part al debà, da la part ëd coste-sì.
La contribussion ëd Galilei a l'é an soe litre copernican-e anté ch'a difend l'autonomìa dla siensa rëspet a la fé.
Sò argoment pì original a l'é basà an sl'arconossiment che a esisto doi lengage diferent: col ordinari, insert e imprecis, e col sientìfich, rigoros e precis.
Le Scriture Sacrà a son ëstàite scrivùe an col ordinari, për fesse capì da l'òm comun, e sò but a l'é nen col ëd mostré la strutura fìsica dl'univers, ma dë smon-e le vrità ch'a toco la fé e la moral.
Nopà, l'anteligensa divin-a a l'ha scrivù ël lìber dla natura an dovrand ël lengage sientìfich.
A l'é për sòn che ant la Bibia as treuva scrit che a l'é 'l sol a giré dantorn a la Tèra, mentre che an realtà a l'é costa-sì ch'a vira dantorn al sol.
Galilei a fortiss che la vrità a l'é un-a, mach che ij lengage dovrà pr'ësmon-la a son doi.
Arnonsié ant ël camp sientìfich al lengage dovrà ant la Bibia a veul mach dì passé da 'n lengage men precis a un pì precis.
Cost'argomentassion, ansema a d'àutre, a l'é nen ëstàita acetà da j'autorità eclesiàstiche, miraco ëdcò përchè a j'era mancaje l'apògg dij gesuita, dont Galilei a l'avìa motobin ësperà.

Dòp dël process dël 1616, apress chèich agn ëd silensi an sla chestion, Galilei a l'ha pensà ëd podèj arpijé soa bataja cand dël 1623 a l'é stàit elegiù vësco ëd Roma Maffeo Barberini (Urban VIII), angign viv e sensìbil a j'esigense ëd la coltura.

Galilei a l'era convint ëd la strutura matemàtica dl'univers, na posission ëd derivassion platònica, e dla përfession dla conossensa matemàtica.
A sòn a giontava ël determinism fìsich, conforma al qual a na dàita càusa a corëspond tavòta, ant le mideme condission, n'efet determinà: mach ës presupòst a përmet d'estende le relassion dëscoatà an dij cas sìngoj a tuti ij cas possìbij, elaboranda dle teorìe generaj e antivëdend ëdcò l'avnì.
N'àutr presupòst ëd sò métod a l'é la rassionalità dël real.

Antra le tesi filosòfiche e metodològiche smonùe ant ël Saggiatore, as n'armarco dzortut tre:

Antant che ant ël Sidereus nuncius a l'era l'osservassion potensià dal canucial a constituì ël moment caraterisant ëd l'arserca sientìfica, ant ël Saggiatore ës moment a l'é vist ant la sìntesi antra osservassion e matemàtica.
Galilei a s-ciairiss nen coma coste a devo combinesse antra 'd lor ma, an sot-lignand l'amportansa essensial ëd tute doe, a mostra la régola metodològica ch'a sarà considerà fondamental da la siensa moderna.

Torna fiusos mersì al grand sucess otnù dal Saggiatore (Urban VIII midem as lo fasìa lese e a lo apressiava motobin), Galilei a l'ha arpijà sò programa ëd conciliassion antra copernicanism e cristianésim.
Sta vira, a vorìa antërven-e ëd fasson direta ant la controversia, publicanda n'ampli debà antra 'n sostnidor dla tesi tolemàica e un ëd cola copernican-a, an manera da fé smon-e a chiel-sì ëd fasson ciàira j'argoment sientìfich che Galilei a chërdìa d'avèj a pro dël copernicanism.
A nass parèj ël Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, ch'a peul esse considerà tanme n'euvra filosòfica-pedagògica o un tilèt programàtich.

Ant l'anfluss che Galilei a l'ha avù an sla fìsica moderna as arconòsso almanch tre element essensiaj: un filosòfich, ël valor ëd l'esperiment për la conossensa; un metodològich, l'utilisassion dla matemàtica; un fenomenològich, ël concet ëd sistema d'arferiment.
Për prim a l'ha capì che le propietà dlë spassi-temp a devo esse studià dovrand e confrontand dle trasformassion dij sistema d'arferiment.
Soa ardità pì amportanta a l'é la serie d'esempi ëd col métod sientìfich che, apress, a l'ha dominà l'arserca sia ant la fìsica che an tute j'àutre siense sperimentaj.
N'ilustrassion a n'é l'utilisassion dël pian anclinà për podèj studié, an ralentand-lo, ël moviment ëd robatament lìber.
A l'é a 's métod sientìfich che a venta atribuì na bon-a part ëd la conossensa sientìfica dij sécoj apress.
Al di d'ancheuj l'ampostassion metodològica general a séghita a esse la soa.

La prima edission completa ëd jë scrit ëd Galilei a l'é stàita publicà a Firense an sëddes volum, dal 1842 al 1856, cudìa da Eugenio Alberi.
A conten ëdcò chèich vers sensa tròpe pretèise e lë sbòss ëd na comedia.

Ambelessì a son esaminà le tesi dinàmiche d'Aristòtil e smonùe le prime crìtiche.

A smon ëd fasson convensional ël sistema ëd Tolomé.

Cost librèt a l'ha provocà na rudia polémica con Baldassarre Capra, ch'a arvendicava soa primassia ëd l'anvension.
La polémica a l'é sarasse con ël prevalèj ëd Galilei.

Ambelessì Galilei a deuvra ël prinsipi dj'andi virtuaj për dimostré ij teorema pì elementar ëd l'idrostàtica, an derivand-ne l'echilibri d'un flùid ant un sifon; a deduv le condission për ël galegiament dij còrp sòlid ant un lìquid.

Scrivù an polémica con Christoph Scheiner për la primassìa ant la dëscuverta dle mace solar.

An sla natura dle comëtte, an polémica con Orazio Grassi.
La publicassion, ch'a pòrta na dédica passionà a Urban VIII, a l'é stàita cudìa dai Linceo.

L'euvra, an forma dialògica an sël model platònich, as dësrola arlongh quatr giornà.
Tre a son ij përsonage, dal caràter ësbossà ëd fasson përfeta: Simplissi, difensor d'Aristòtil e ëd Tolomé; Salviati, dissìpol ëd Galilei e difensor ëd Copérnich; Sagred, amis venessian ëd l'autor, da lë spìrit duvert vers ël copernicanism ma a l'ancamin neutral, ch'a spron-a j'àutri doi a s-ciairì e aprofondì soe rason.

A l'é ël travaj che Galilei a considerava tanme soa ciadeuvra e a l'ha në s-cet but sientìfich.
La forma diàlogica e ij përsonage a son j'istess che ant ël Diàlogh, con na strutura pì ordinà.
Le doe neuve siense dont a parla ël tìtol a son l'arzistensa dij materiaj e la cinemàtica.
Vàire dj'argoment tratà a j'ero già stàit ësmonù ant ël Diàlogh e dovrà da Galilei a difèisa dla teorìa copernican-a, ma ambelessì a son tratà ëd fasson pì rigorosa, mersì a n'utilisassion ëstragròssa dla matemàtica.
Galilei a fórmola dij prinsipi fondamentaj dla fìsica clàssica, tanme col d'inersia e col ëd relatività.
 




#Total Article count: 393
#Total Word count: 197619