#Article 1: Eisenbahn (844 words)


Die Aisebahn is e Vekehrsmiddel, wu uff Schiene fahrt un sowohl Lait als aach Sache beferdert.

Die Fahrzeusche wern dodebai mit Spurkränz uff de Schiene gehalte. Es gebt Triebwaache un Loggomodive. Triebwaache nemmt mer maischdens im Personevekehr als Ersatz fer lokbespannte Ziesch. Annere Wariande sinn Magnetschweewebahne un Schdandsailbahne.

Bahnoolaache sinn alles Sache, die ma brauch um e Aisebahn zu betraiwe.

Es Glais, odder aach Owwerbau genannt, sinn die Schiene, wu die Aisebahn druff fahrt un die Schwelle. Die Schwelle halden die Schiene zamme un de Schieneabstand konschdand uff maischdens 1435 Millimeder. Bai de Schwelle gebts Holzschwelle, Schdahlschwelle und Beddongschwelle.
De Unnerbau is des, wu es Glais druff lait. Des is maischdens aus Schodder odder in monche Tunnel aach en Beddongbodde.

In Bahnheef kennen Ziesch beginne, ende, kreuze, wende un iwwerhole. Außerdem hot en Bahnhof minneschends ä Waisch. Bahnheef kenne sowohl Persone- als aach Giiterbahnheef soi.

Fahrzeusche sinn alles des was uff de Schiene fahrt.

En Triebwasche nemmt maischdens fer de Personetransport odder als billische Erssatz fer lokbespannte Wendeziesch. En Triebwache is e Fahrzeusch wu sowohl en Modor hot als aach Persone beferdern kann. E Baispiel dodefor wär zum Baischbiel de Schienebus.

E Loggomodiv is e Fahrzeusch wu en Modor hot un Waggongs zieht. In de Loggomodiv is kään Personetransport, die Loggomodiv zieht Persone- oder Giiterwaggongs. Personewaggongs kennen aach vun de Lok geschobe werre, je nach dem ob se e Wendezuchstaierung hot.

En Waggong is e Fahrzeusch wu otriebslos is, also kän Modor hot, un vunre Loggomodiv gezoge werre muss. Es gebt Persone- und Giiterwaggongs.

Es gebt aach noch besonnere Fahrzeusche wie en Zwowegebagger, der uff de Schiene un uff de Strooß fahre kann, un diwerse Awwaidsmaschine, wie e Stopfmaschin.

Uff de Strooß kann jeder hiefahre wu er will ohne jemmand frooche zu misse. Bai de Aisebahn is des annerschd. Do muss mer sich erschdmol oomelde un saache vun wu noch wu mer fahre will. Do kriet mer dann e Zuchnummer un en Fahrplan.
Bei de maischde Ziesch bassierd däss long, long vorm Fahrplanwägsel. Die Aisebahnvekeäsunnernähme missen bei de Aisebahninfraschdrugdurunnernähme sogenannde Trasse oomelde. Des sin kää Gläästrasse, sondern Fahrplantrasse, also zeidliche Freiräum uff de Schdregge, die donn so beleed werrn, dass kää Zuch im onnere in die Quer kummd. Dodebei sinn oinische Abschdimmunge needisch. Der ganze Ablaaf is in de Aisebahninfraschrugdurbenudsungsveordnung uffgschribb un muss genau oigehall werre, sunschd gäbds Probläme mit de Bundesnedsagendur. Wonn des alles geloff is, is de Netzfahrplan ferdisch un konn veöffendlischd werre. Die Aisebahnvekeäsunnernähme kännen donn ehr Fahrzaisch-Umlaif un ehr Personal endgildisch plane un im Inderned usw. kännen die Kunne sieh, was so fahre soll.
Unnerm Johr fahrn alsomol aa Sonderziech, vor allem im Giedervekeä. Do geht die ganz Trassevegab un Fahrplanerstellung nadierlisch schneller, awwer die Aisebahnvekeäsunnernähme missen des on Trasse nämme, was hald noch frei is.

Außer de Ziesch gäbds aa noch die Rangschierfahrde. Die fahrn maischdens nor im Bahnhof rum un hänn kää Fahrplan, no dämm se fahrn, awwer es gäbbd e Rangschierblan, in dem wo die änzelne Fahrde feschdgeleed sin.

Uff de Strooß gebts Ample, bai de Aisebahn gebts Singnale. E Singnal saacht em Lokfiehrer zum Baischbiel, ob, un wenn ja, wie schnell er fahre derf. Bei de Haubdsingnale gebt's 3 Singnalstellunge:
 - HP0: Stehe blaiwe un net waider fahre.
 - HP1: Waiterfahre 
 - HP2: Langsam mit 40 Km/h waiderfahre

Weil jo Aisebahne en längere Bremsweg hawwen wie Audos, gebts Vorsignale, die em Lokfiehrer saachen was es folgende Hauptsignal ozaigt, dasser zum Baisschbiel bai Hp0 reschdzaidisch oofange kann zu bremse.

Bai de Aisebahn fahrd mer uff Signalsicht (odder im Raumabschdand, im Blockabschdand), däs hääst, e Signal därf erschd uff Fahrt geh, wonn der Blockabschidd dehinner frei is un nix entgää kummt. Baim Audo wert uff Sicht g'fahre. Uff de moderne Schnellfahrschdregge braischd mer allerdings iwwerhaupt kää Signale, do werrn die Informadsjone vun de Schdreck iwwer e Linielaider uff des Triebfahrzaisch iwwerdraa. Die Technig hääst LZB, liniefärmischi Zuuchbeoiflussung. Middlerwail gäbbds e oirobawaid oigsedsdi Nochfolschewersion, die teschnisch allerdings e bissje onnerschd fungdsjoniert, die hääst European Train Control System (ETCS).

Die Blocksicherung wärd in aller Reschel technisch erzwung. Die Signale wern entweder vun me Computer, der vun me Fahrdinschtlaider iwwerwacht werd, im ESTW (Elegdronisches Schdellwerk), vun me Fahrdinschtlaider odder vun me Waischewärder bedient.

Außer denne Haupt- un Vorsingnale gäbbds iwwerischens noch e ganzer Haufe annere Signale: Schberrsingnale, Zusadssingnale, Näwesingnale, Langsamfahrsingnale, Fahrzeischsingnale, Rangschiersingnale, Singnale fär de elegdrische Bedrieb usw.

E waiderer Unnerschied zu de Schdroos is, dass die Aisebahn schburgebunne is. Däs is uff de erschde Bligg viellaischd e Noodääl, der große Vordääl is awwer, dass mer jedem Zuuch soi Fahrwäg vorher oischdelle un donn gäe Veännerunge sichere kann, bis der Zuuch gefaa is. Däs nennd mer Fahrwägsischerung. So wärrn aus de Fahrwäge signalteschnisch gsicherde Fahrschdrooße odder bei de moderne Schdellwerge Zuuchschdrooße. Dodebai gäbds aa e Flankeschuds, däs hääsd, es konn vun de Said nix in denne Fahrwäg enoi fahre, weil die endschbrechende Waische un Signale in abweisender Schdellung gschberrd sin.
 
Die Blocksicherung un die Fahrwägsischerung sin in Vebindung mit dem hohe Sischerhaidsschdandard bei de Signaltechnik zwää wischdische Bauschdää fär die Bedriebssischerhaid bai de Aisebahn un vun de dodraus folschende geringe Unfallwahrschainlischkait.




#Article 2: Almazán (121 words)


Almazán ()
is e Gemoinde in de Soria-Provinz in Kaschdilie un León in Spanje.

Die Gemaind befind sisch 32km siedlisch vun de Provinzhaubdschdadt Soria. Bis Madrid iss es ä Endfernung vun 192km Lufdlinie. De Ord lieschd in ener ländlischen Londschafd unn iss londwerschafdlisch gebrägd.

Es gibd 5.727 Oiwohner gemäß des Zählung vum schpanische Schdadisdikamd Instituto Nacional de Estadística vun 2005).

In Almazán iss im Johr 1375 en Friedensveadrooch zwische Kaschdilie unn Aragon vun derre ihre Käänische (Peder IV. vun Aragon unn Hoinrisch II. vun Kaschdilie) gschlosse worre.

De wischdigschde Wärdschafdszwaig iss die Londwerdschafd, awwa die Mebelinduschdrie iss uffm Vormarsch.

Ufffällisch sinn die romånische Baude, awwa 's gebbd aa barogge Baude unn welle vun de Rönässõõs.
St. Michaels-Kirche, Juwel des romanischen Soria.




#Article 3: Anilin (181 words)


Die Anilin – wie ma in de Voada- un Kurpalz zua BASF SE saache dud – isch, am Umsatz und am Börserwert vum Unnanehme gemesse, es greeschde Schemie-Unanäme uff de Weld. Sie hod ehrn Haubdsidz in Ludwichshafe oam Rhoi. De ald Nóóme isch Badische Anilin und Soda Fabrik Aktiengesellschaft. Sie hod ugäfea 105.000 Laid, wu midschaffe dun un isch in mäa als 80 Lända vadrede.

Wegge werdschaftlische Schwierischkaide unn de greeser werrende indernazjonale Kongurrenz henn sisch die daitsche Schemiekonzern ab 1923 mit Plän fer ä umfassendi Fusjon bschäfdischd. Im Nowemba 1924 is donn die Grindung vun de I.G. Farwe AG bschlosse worre. Die Farbwerk Hoechst AG unn die Schemiefabrigge Cassella unn Kalle  Co. iwwatruge am 21. Nowemba 1925 ihr ganz Vameesche uf die Anilin. Bayer, Agfa, Griesheim Elektron und Weiler-ter-Meer henn des donn aa gmacht. Donoch hot die Anilin ihrn offizjelle Nam vun BASF am in I.G. Farweinduschdrie AG geännad unn ihrn Firmesitz vun Ludwichshafe nooch Frongfort valegd. Mitme Schdammkabidal von domols 1,1 Milljade Raichsmarg unn änre Midarbaidazahl vun ugfär 80.000 war die I.G. Farweinduschdrie AG des greeschde Schemieunnernemme sainre Zaid.

 




#Article 4: Asien (404 words)


Asie is der greeschd Kondinend uff de Erd. Er is ugfähr 45 Millione Quatratkilomeda groß unn ugfähr 4 Milliarde Lait lewe do, was 60% der Weltbevelkerung is. Daraus dud sich ä Bevelkerungsdicht vun 90 Leit/km² ergewee. Zu Asie kehre 47 Schdaade. Des Word Asie(n) kummt ausm Assierische unn heeßt uff pälzisch Sunneuffgong.

Asie liegt uff der Nordhalbkugel, außa en paar Inseln, die a noch zu Asie kehre, awwa nimmi uff de Nordhalbkugel sinn, sunnern uff de Siedhalbkugel. Weschdlisch vunn Asie liegt Oiropa, wu die Pälzer wuhne, siedweschdlisch liegt Afriga, im Siede liegt de Indische Ozean, im Oschde de Pazifigg, im siedoschde is Australie nimmi weid, im Norde donn des Nordpolarmeer.

Schdaade nach Reschione sordierd.

Mongolai, Russlond (Sibirie)

Schina, Japan, Nordkorea, Siedkorea, Taiwon

Bangladesch, Bhutan, Indie, Maledive, Nepal, Pakischdan, Sri Lanka

Brunei, Indonesie, Kambodscha, Laos, Malaisia, Myanmar, Philippine, Singapur, Thailond, Oschdtimor, Vietnam

Armenie, Aserbaidschan, Bahrain, Georgie, Irak, Iran, Israel, Jeme, Jordanie, Katar, Kuwait, Libanon, Oman, Saudi-Arabie, Sürie, Tierkai, Veaainischde Arawische Emirade, Zypern

Afganischdan, Kasachsdan, Kirgisisdan, Tadschikischdan, Turkmenisdan, Usbekisdan

Die drei greeschde Relischione sinn de Buddhismus, vor allem im Oschde unn Siedoschde; de Hinduismus, vor allem im Siedä; unn de Islam, vor allem im Weschde unn Siedweschde verbreided. Danewwe gibt es vor allem in China ä großi Ozohl on Atheiste, im dinn besiedelde Sibierie lewwe viele Lait, die Nadurrelischione praktiziere.

Die Grenz zwische Asie un Oiropa is uuklaa definierd: vum Aismea iwwa de Ural un vunde Ägäis (oiropäisch) iwwa die Dardanelle, s'Marmaramea, de Bosborus unäs Schwatze Mea. Was doo dezwische laihd, is selle Eck, wu said Menschegedenge die Hannlsweesch zwische Oiropa un Aasie long gange sin. Do hen sisch aach die Kuldure s'mehrschde vamischd. - Iwwelischwaise wärd de Kaukasus zu Oiropa geduun, friha hod mär sogaa kaukasisch als Synonym genumm fär waißhoidisch Rasse, oiropäischs Ausseje.

Ä onnan Grenz is awwe völlisch klaa: de Himalaya zwische Zentral- unn Siedasie. Daß des aach ä Kulduagrenz is, is eh klaa. 

Asie hod die hegschd Bärsch (Maund Äwereschd mid 8848 Meda), die diefschd Diefsee (11034 Meda inde Mariane), es diefschd gelejene Lond (Ufa vum Doode Mea -422 Meda), dä diefschde Binnesee (Baikal, 1637 Meda), de See midde greeschd Fläsch (Kasbisch Mea, 371.001 km²) un - mid Oiropa zamme - die greeschd Landmass.

Mit Sibirie hot Russlond, des greeschd Land uf de Erd, Otail an Asie un iss ääns vunde dinnschdbesiedelde Gebiede uff de Erd, die Schdaade in Siedoschdasie gheare zude dichdeschd bsiedelde Länna, allääns in Schina hods iwwa 1¼ Milliard.




#Article 5: Axolotl (392 words)


Axolotl (Ambystoma mexicanum) sin e neotenischi, das heyscht, leewenslang Kaulquabbe bleiwendi, Salamanderart, wo um Mexico-Stadt erum vorkummt. E Axolotl hott e Leewenserwartung vun in Gfangeschaft bis zu sechzee Johr, manschmo, ganz selde, werds a fümmezwansich.

Es Axolotl is neoten, weil die Schilddries zu degeneriert is, um es Metamorphose-Hormon auszuschidde. Wammer awwer dementsprechende Hormone zufiddert, wie zum Beispiel Thyroxin, machen se e Metamorphose. Dann sehen se so ähnlich aus wie de nah verwande Dieschersalamander (Ambystoma tigrinum). Normal verhungere se dann, weil se anscheinend ke Instinkte hen, um an Land zu jache, awwer wann se üwwerleewen, sin se erscht mit vier odder fümf Johr geschlechtsreif.

Wann em Axolotl e Kerbberteil fehlt, zum Beispiel e Bey, odder sogar e Teil vum Herrn, kanns nowachse losse. Es is dann normal a ganett verkripplt. Bei äldere Axolotlscher geht das awwer nimi so gut wie bei de jingere.

E Axolotl is mit acht bis fuchzee Monat geschlechtsreif. In freier Wildbahn plansen sich die Axolotl forwieschend im Frijohr fott, wo se mit kühlem Schmelzwasser stimuliert werren. Deswee versucht mer a bei Aquarieviecher ihr Instinkte mit Kühlung vum Aquarium se wecke, das brauchts awwer nitt, weils sowieso schwiericher is, Axolotl devun absehalle, wie se dezu zu bringe. Normal machen die das aus eischnem Antrieb. Do läd es Männche sei Spermatophore (Samepakede) uffm Borrem ab, un schubst dann es Weibche so drüwwer, dasses die Dinger in sei Kloak uffnemmt.
Acht bis vierezwansich Stunne späder leet des Weibche sei Laich ab, un zwar an Wasserplanse. Das is sau mühsam fer das Vieh, un wanns noch nitt ausgewachs is, kanns vor Anstrengung sterwe. Es werren achzich bis fümfhunnert Eier abgeleet, die Masse, weil in freier Wildbahn dorschnittlich ääns vun achthunnert Eier üwwerlebt.

Am dridde Auguscht 1804 sin die erschde Axolotl no Eiroba kumme. De Alexander vun Humbold hott se mit enuwwer gebrung. Jetz isses Axolotl e beliebdes Aquarieviech, was in viele Zuchforme gezicht worre is.
So sin zum Beischbiel Aberatione, das heyscht, Abwandlunge vum Normaltyp, mit selektiver Zucht zu erre eischne Rasse geworr. Das sinn die Leukisdische un die Melanisdische. Es sinn awwer a in ey Zuchtlinie Dieschersalamander ingekreizt worre (vom Professer Humphrey in de sechzicher Jahre), uff em Wesch hott mer dann a albinodische kriet, die sich heit wee Selektivzucht in Goldalbinos un Weiße Albinos indeele. Sowas is schädlich fer die Arterhaldung, es Axolotl is nämlich in freier Wildbahn vum Aussterwe bedroht.




#Article 6: Battenberg (Pfalz) (326 words)


Baddeberg (amtlich Battenberg) is en Ort in de 1972 gebild Verbandsgemää Grienschdadd-Land im Londkrääs Derkem im ehemålige Regierungsbeziag Palz. Baddeberg hott 415 Oiwohner.

Baddebersch liechd im Nordweschde vun de Medropolregion Rhoi-Negga, an de Nahd vun de Haadt im Oschde vum Pälzerwald unn de Owwerhainisch Tiefewene. Baddeberg liechd am End vum vum Loininga Schborn, en Auslaifa vum Pälzerwald. Am Oschdrånd vun dem Auslaifa hot sisch frieher en Graawebruch befunne, wo de Owwerrhoigraawe 10 km in die Tief gånge is. Hohe Erheewunge uffm Gebied vun de Gemää is Harzwailerkobb midd 415 m unn die Pigglhaub midd 361 m. Nachbagemäände sinn im Uhrzaischasinn im Norde beginnend: Nailoininge, Kläkarlbach, Bobene unn Aldloininge.

Bekånnd sinn die Baddeberger Funne, Ardefaggde, welle menschlisch Bsiedlung vor 600.000 bis 800.000 an dem Ord beleje. Es erschdemol erwähnd worre is Baddeberg im Lorscher Codex ums Johr 788 als Bettenberge.
Burch Baddeberg, die saiddem Middlalder de Laininger kehrd, hot zamme midd de Burch Nailaininge de Oigang vum Eggbachdaal kondrolliad. Wie die maischde Pälzer Erder is aa Baddeberg im Johr 1689 im Pälzische Erbfolgekriesch vun de Fronzose zerschderd worre. Im 18. Jh. is Baddeberg zaidwailisch Residenz vun de Grafe vun Loininge Hardebursch gewessd. Am 7. Sebbdember hot Baddeberg wege Baddeberg (Eder) de Namenzusadz Palz erhalde. Im Johr 1969 iss die Ordsgemää vum uffgelesde Londkrääs Frongedahl zum Londkrääs Derkem kumme.

Die Blidzrehre an de Ufffahrd zum Ord sinn als Nadurdengmol oigeschdufd worre. Die Burch Baddeberg iss wie die ibrische Baude in de Lischd vun de Kuldurdengmäler in Baddeberg endhalde. Vun derre Bursch sinn ner noch Ringmaure unn Dääl vunnem Torm erhalde, die Ruin is in Privadbesidz unn däälwais fer die Effendlischkaid zugänglisch. Die Prodesdandisch Parrkärsch vun Baddeberg is en friehgodische Bau ausm 13. Jh., midd ennere Orgel ausem Johr 1730. 1886 is die Kärsch donn in ihr haidisch Form umgebaud worre.  Baddeberg is weeje sai schääne Kärschbääm beliebd bai Wanderer.

Baddeberg iss ä raini Wohngemää. Zur nächsschde Audobåån (A6) sinns 5 Kilomeder, zum nächsschde Båånhof in Kärschheem 4 Kilomeder.




#Article 7: Berlin (331 words)


Balin is die Hauptschdadt vun de Bundesrepublik Deitschland unn glaischzaidisch en aischenes Bunnäslond.
Balin hat mit u'gfär 3.500.000 Lait die greescht Inwohnerzahl und mit 891,85 km² die greescht Fläch vun alle Schdädt in Deitschland und is no London die zwettgreescht Schdadt vun de Europäische Union.
Balin is e wichtiches polidisches Zentrum vun de EU un weesche de kulturelle Sache enni vun de Schdädt in Europa, wo am meischde Turischde hifahre.

Die Schdadt is e wichdicher Verkehrsknodepunkt un enns vun Deitschlands wichtischde Zentre fer Wertschaft, Kuldur un Bildung. Viele Inrichdunge wie die Universidäd, Theader, Musee, oder aa Feschdivels, es Nachtleebe und die Arschidektur sin bekannt uff de ganz Welt un hän e guder Ruf.

Die Schdadt hot ihrn Naame vum slawische Word berl, was uff Pälzisch Sumbf heeßt. De regierende Birgamaischda vun Balin iss Michael Müller vun de SPD.

Die genaue geografisch Laach vumm Berliner Rohthaus: 52°31'6' ' nördlischieh Brääd unn 13°24'30' ' öschdlischieh Läng. Die grehschd Ausdehnung in Oschd-Weschd-Rischdung is uhgfehr 45 km unn in Nord-Sihd-Rischdung uhgfehr 38 km. Berlin is gonz vum Bundeslond Brondebursch umgewwe unn lischd im Oschde vun Deitschlond, ca. 70 km weschdlisch zu de Grenz vun Pole. Die Stadt is ännie vun de Verdischdungsreim in Deitschlond.

's hisdorische Zentrum vun Berlin lischd in de schmaalschde unn dodemomit on de verkehrsgünschdigschde Stell vum Urstromtal, des vun de Spree in Oschd-Weschd-Rischdung durschflosse werd. Im weschdlische Bezirk Spandau mündet d' Spree in d' Havel, wo de Weschde vun Berlin in Nord-Weschd-Rischdung. De Flusslaaf vun de Havel, eigntlich e Glaziali Rinn, ähnelt dodebei oft ennre Seelondschaft, die Greeschde Ausbuchtunge sinn de Tegeler See unn de Große Wannsee.

D' Stadt bfinnt sich inn ennre gemäßichte Klimazoon. Die durschnittlich Johrestempratur in Berlin-Dahlem is 8,9 °C unn die mittler jährlich Niederschlaachsmeng is 581 mm. Die wärmschde Monade sinn Juli unn Auguschd mit durchschnittlich 18,5 bzw. 17,7 °C unn die käldschde sinn Januar unn Februar mit -0,6 bzw. -0,3 °C. De meischde Niederschlaach fallt im Juli: 70 mm unn de wennigschde im März: 31 mm.

 

 




#Article 8: Bauersche (548 words)


Bauersche iss e Kardespiel dess mer gern in unn um Lautre spielt, meischtens in de Werdschaft,
nur so zum Spass odder ah bei em Tunier.

Bauerche werd mit vier Lait gschpielt wo die zwee die sich diagonal gehniwwer sitze äh Monnschaft sinn. Gschpielt werd mit zwanzisch Karde. Die Baure sinn immer Trumpp (deswe aach de name vunn dem Schpiel) unn dess was a`gesaht werd. De Kreiz-Bauer (de Ald) ist de hegschte, dann kummte de Schippe-Bauer (de Noo-Beschd), dann de Herz und dann de Karro-Bauer und dann vunn dem was als Trumpp a'gesaht iss: Ass, 10, Kenisch unn Dahm. 

Im Schpiel sinn 130 Aue zu vergewwe, weil de letschte Stisch 10 Aue extra bringt. De Schneider bei demm Schpiel iss 33 Aue. Des nennt mär dann es lautrer Spiel, weil nämlich außerhalb vonn de Stadt a e Wersion exischdiert wo de letschde Schdich nix extra gebbt - also blooß 120 Aue se vegebbe sinn! De Schneider leit dann a bei 31 Aue!

Die änzelne Karde bringen:

Gschpiel werd im Uhrzeiersinn. Der wo die Karde mischelt gebt se an denne der reschts vumm sitz um abhebe zu losse, dohdenoh wern die Karde vedählt. Dee erschte krieht zwä Karde, guggt se sich ah und saht Trumpp ah. Dann kriehn die annere drei ah zwä Karde unn dann krieht jeder drei - dass jeder 5 hott.

Mer muss immer die Farb bediene die rauskummt, kann mer nett, muss mer Trump schmeisse. Wann mer ah net trumppe kann mus mer schmere - am beschte so dass dei Gegner wenisch Aue machen. Wammer mit Trummp rauskummt muss mer Trump ah bekenne unn immer de beste iwwertrumppe.

Werd äh Farb ausgschpiel und jeder kann die Farb bekenne, dann hääst dess dass der Stisch Naduhr geloff iss.

Melde: Hott mer Dahm unn Kenisch vunn enner Farb uff de Hand kann mer 20 melde wamer rauskummt, dess hesst dass mer 1 Punkt uffgeschribb krieht. Wamer dess ganse in Trummp hott meld mer 40 unn es wern 2 Punkte uffgeschribb.

Wonn die Monnschaft die nedd rauskummt, mähnt das se es Schpiel gewinne kann, donn konn se Schpritze. Wann dann die annere mähne das se ah gude Karde hänn, dann kännen se ah die Schpritz zurigg gewwe. Bei änner Schpritz wern die gewunnen Punkte vedoppelt unn bei de neggscht ah nommohl und nochemohl bei vier Schpritze hässt däss dann dodgespritzt weil joh in ähm Schpiel nedd mehr wie 12 Punkte zu vergewwe sinn.

Wann mer mähnt mer kann des Schpiel ohne sei Gehiwwer gewinne, dann saht mer äh Ledisch ah. Wammer es Ledisch gewunn hat, krieht mer audomadisch 12 Punkte. Annnerorts werd das a Buckel genennt.

Geschpielt werd biss mer 12 Punkte hott. Hott mer die 12 Punkte kriehn die Geschner äh Knoddel. Wer zwäh Knoddel hott, hott es Schpiel verlohr unn de Gewinner krieht äh Stäh (1 Lidder Bier). Wann beide Monnschafte äh Knoddel hänn dann gebst äh Entscheidungsschpiel, dess nennt mer äh

Punkte wern so uffgeschribb:

         0 Aue (nackisch gschpielt oder schwarz)   :         3 Rundepunkte   
         8  - 32(30) Aue (Schneider frei)            :         2      
         33(31) - 64(59) Aue (Schneider gschpielt)   :         1      

Wenn mär e Schbiel gewinnt, wo die annere oogesaa han, dann gebbts fer schwarz 4, Schneider frei 3 unn Schneider geschbielt 2 Rundepunkte. Hott jeder 65 Aue (bzw. 60), gewinnen immer die wo nedd rauskumm sinn.




#Article 9: Bernhard Wadle-Rohe (120 words)


De Bernhard Wadle-Rohe (*23. Mai 1952) is en pälzer Mundardaudor, Ufftrittskünschdler, Kommunalpolidiker un stadtbekanntes Original vunn Ludwichshafe.

Wann er Kunschd oder Polidik mache tut, nennt er sisch als aa General Schweißtropf odder Dr. Karl Rettich-Jetz, was sei Künschdler- unn Kampfname sinn. 

In de Johre 2001 unn 2009 hot er sisch zu de Wahl vum Owwerbrschermeeschder vun Ludwichshafe uffstelle lasse, awwer die Leit hawwen net gewält. Beim erschde Mol hat er 0,6 % gekriegt, beim zwette Mol ware's dann 3 %

Drai Mol, nämlisch 2003, 2007 unn 2011 isser bei die Kunschd-Weltmeischderschafd in Ludwichshafe agetrede unn hot jedes Mol des Halbfinale erraischd.

In seim werklische Lewe hannelt er mit Antik-Zeugs in em selbschdverwaldete Betrieb in Ludwichshafe. Lewe dut er im Hemshof.




#Article 10: Betzenberg (172 words)


Betze iss kerz fer Betzebersch, also sozusah de Schdadtbersch vunn Lautre. De Betze is 185 Meder hoch unn dudd sisch 50 Meder iwwers Schdadtgebied erheewe. Mit Betze kennt e Lautrer awwer näwe dem Bersch nadierlisch ah es genauso benannde Wohngebiet uffm Betzebersch mähne, annererseitsawwer ah es weltberiemte Stadion vumm 1.FC Kaiserslautre, es Fritz-Walter-Schdadion, des ewenfalls uffm Betzebersch iss. Wenn also e Lautrer saht, dass er uff de Betze geht, so mähnt er meischdens es Stadion. Genauso werd es Wort Betze awwer ah fer de Veroi (FCK) als solcher oder gar nur die Monnschafd benutzt, wie's bei onnere Monnschafde aa iss.

De Betze als Bärsch liechd siedlisch vum Lautrer Haubdbåånhof unn de Haubdbåånaggs Ludwichshafe-Saarbrigge. Es Siedend vum Betze dudd in de Pälzerwald iwwergehe.

De Schdadtdääl Betze is nuch reladiv jung, erschd 1967 hot mer mim Bau begonne. Ner die Bebauung unnerhalb unn in de Umgewung vum Betze is älda. Um de Bau vum Schdadtdääl realisiere zu könne, is de Dääl vum vorherische Londschafdsschudzgebied Pälzerwald nedd in de 1967 gegrindede Nadurpark Pälzerwald uffgenumme worre. 




#Article 11: Bezirksverband Pfalz (135 words)


De Bezirksverband Palz is e kommunal Gebietskerperschaft in de Palz. In ganz Deitschland gebts kä annere Eirichtung, wu so ähnlich is. Sei Beschdehe hott de BV em Napoleon zu verdange. De BV hott de Bezirksdaach als Gremium.

In de Franzesisch Rewoluzion is die Palz vun de Franzose erowert worre un mit Rheihesse zamme im Département Dunnerschberg zu de Franzose kumme. Es Departement hot 1800 en Conseil général kriet, wu dann 1816, wu die Palz zu Bayern kumme is, zum Landrath geworre is. Schbäder isser zum Bezirkstag Pfalz, em Parlament vum Bezirksverband Pfalz worre.

Seit 1986 hod er e egenes Wappe, un e egeni Fahn. Es Geel un es Schwarz sin die Pälzer Farwe. Debei is aach de Pälzer Leb. Die Well soll de Rhoi zeige.

In de 15. Legisladurperiood (2009-2014) sin folgende Parteie im Bezirksdaach:




#Article 12: Bibel (164 words)


Die Biiwl ises grundlehend Buch vum Grischdedum unn hod im sugenannde Alde Teschdamend die grundlejende Schrifde vum Judedum. Sie hod zwää Dääl: Ewe dieses Alde Teschdamend un donn es Naiï Tesdamend. 

Die jiedische Schrifde gheere dezu, wail Jesus vun Nazared, de Grischdus - Χριστός, de Gsalbde - Jude waa un selbad vun sich gsaad hod, doßsa ned kumme wäa fär es Gsedz zu ännäre, sunnan färs zu ärfille, es Judedum is also die Worzl vum Grischdedum. 

Endschande is die Biiwl im Vordere Oriend, im Väalauf vun 1200 Joor. Des Wort Biewel (hochdoidsch: Bibel) kummt ausm Griischische vun biblos=Papyrusschdaud.

Kadolische Briif

Je noo Konfession gheere aach nuch unnaschiedlisch viel Apogrype middezu, Bischa, wu ned kanonosiad worre sin.

Die Biiwl is es Buch midde measchde Iwwasedzunge unde heegschd Ufflaach inde gonze Wäld.
Alladings is inde naiere Iwwasedzunge viel vunde Grafd unde Wordgewald vunde ald Luddabiewl värloregonge:  - Word des Härrn -  määnd zwaa es selwe, is awwa doch viel läbbscha als wie Soo sääd de Härr:




#Article 13: Biologie (149 words)


Die Bioloschie is die Wissenschaft, die sich mim Lebendische befasst. Des Word setzt sisch aus zwo Worde zusamme die ausm Grieschische stamme bios = Lewwe und logos = Lehre, werdlisch also die Lehr vum Lewe.

Innerhalb der Bioloschie gibt es Vielzahl vun Fachgebiede. Weil ma frieher de Bereisch des Lebedische in Planze un Diere oingedeelt hot, gibts immer noch die Unnerscheidung vun Botanik als Wissenschaft vun de Planze und Zoologie als Wissenschaft vun de Diere. Da ma inzwische wes, dass es noch Kleenschdlewwewese gibt, vun denne einische ach wedder in Schema Planze noch Diere passe, befasst sich mit denne die Mikrobiologie.

Dannewe gibts iwwergreifende Fachgebiede wie 

Fer faschd alle Gruppe vun Lewwewese gibts a Teilwissenschafde, so unersucht

Diese Teilwissebschafde telen sich oft widder in weidere Teilwissenschafde, so gibts innerhalb des Insekdeforscher, also Entomologe

A wischdische Teilfunktione und Organsysteme innerhalb vun Lewwewese wern vun eischene Telwissenschafde unnersuchd. So unnersuchd die




#Article 14: Bissersheim (176 words)


Bisserschem (amtlisch Bissersheim) is en Ort in de 2018 gebild Verbandsgemää Leiningerland im Londkrääs Derkem im ehemålige Regierungsbeziag Palz. Es hott 440 Oiwohner.

Bisserschem liechd uff ner Heh vun 141m unn nahe dem nerdlische End vun de Daitsche Woischdrooß. Weschdlisch erschdreggd sisch des Haardt, im Oschde die Owwerrhaiewene. Dorsch de Ord fließd vun Weschd noch Oschd de Eggbach, der aa die Egg genonnd werd.

De Ord iss des erschdemol im Johr 774 als Bizzirichesheim erwähnd worre. Mochm zwedde Weltkriech hots zum Londkrääs Frangedahl ghehrd, bis der 1969 uffgelesd worre isch unn ghehrd saiddem zum Londkrääs Derkem. 1972 iss es dann zur Verbandsgemää Grinschdadt-Land kumme, wu mid de Verbandsgemää Hettrum 2018 zur Verbandsgemää Leiningerland zammegschlosse worre isch.

Die Gemää iss en Winzaord im Woibaugebied Palz unn hot ä langi Woibaudradidsion.

Di brodeschdandisch Käisch is 1755 im barogge Schdil gebaut worre. De Turm is noch vun de romanische Vorgängerkäisch, wu de Heilische Margret vun Antiochia un em Heilische Balsius geweiht waa, un schdammt aus de erschde Hälft vum 13. Jahunnerd. Di Heilisch Margret is uf em Gemääwabbe daagschdellt.




#Article 15: Bloomaulorden (211 words)


De Bloomaulorde is die heggschd Auszaischnung, wo in Mannem fagewwe werd. Ihrn Name hot se nochm Mannemer Bloomaul, ännra Dialegdbezaischnung fär „eschde“ Mannemer, wo wies Mannemer Orginal Blummepeder, die urschbringlisch Kurpälza Mundart babble duhn.

De Rainer vun Schilling hot 1970 den Bloomaulorde gschdiffded. Als Vorsitznda vun äm draikepfische Gremium wara bis zu soim Tod im Dezemba 2007 ach bei de Auswahl vun de Braisdräga bedailischd. Jedes Johr rufd de Vorsitznde zwee waidare Jurore aus de Mannemer Birgaschaft unn/oda Fasnachtsszene unn einischd sich mindlisch nach iwwaliefada Tradizion.

Als Bloomaulsorde diendn Abguss vunare Brohseskulbdur vum Mannemer Bildhaua Gerd Dehof. Die Figur zaigtn dursch die Bäh guggende „Blumepeter“, wiam Bedrachda den Po hieschdregge duht. Der Endwurf is zur Schdifdung vun em Brunne dursch den Mannemer Morge im Johr 1966 endschdane, iss awwa fier den effendlische Raum net zumutbar gwese. De Rainer vun Schilling hot awwa in dem fresche Endwurf die „Kurpälza Lewnsard“ am beschde verwerglischd gsehe. Urschbringlisch als Fasnachdsorde gedengt, werd die Auszaischnung haid durschaus ernschd gnumme, die Dräger werre bai offizielle Gelegnhaide in Mannem protokollarisch begriest.

Die Auszaischnung werd an Persenlischkade vergewwe, wo Mannem uff tibbischi Aard unn Wais unn deswege unfawechslbar verdrede duhn un die Geehrde misse net in Mannem gebohre soi. Die Falaiung find währnd de Fasnachtszoit im Nationaltheater schdadd .




#Article 16: Blumenpeter (231 words)


De Blummepeder (ach Blumenpeter, aigendlisch Peter Schäfer; * 5. Abbril 1875 in Plankscht; † 15. Juni 1940 in Wissloch) iss ä Mannemer Orginal. Des warn arme Blumefakoifa, wella dursch die Mannemer Lokale gezoche iss.

Waila e Unnafungtion vun de Schilddries ghabbd hot, issa immer kleewigsisch unn laischd dabbisch gebliwwe. Deshalb issa nie in die Schuul gange unn hot schbäda ach nie än Beruf glernd. Vun sainare Tant issa dann als Blumefakoifa in die umliegende Lokale unn uff die Schdrooß gschickt worre, dassa wenigschdns ä bissel Geld hääm bringe duht. 

Donn issa 1919 erschd inne Oschdald in Woinem oigewiese worre unn dann 1929 nach Wissloch woa 1940 gschtorwe iss. Sis net geklärt obba än Opfa vun dere sogenannde Aktion T4 vun de Nationalsozialischde worre iss, oda obs e nadirlische Dodesursach waa.

De Blummepeder ghärd haid zu de Mannemer Orginale. Ä Legende duht behaubde, dassa imma zu Schdraische uffgelegt gewese iss. Bis haid wärre Witz gerisse, mid ihm in de Haubdroll.

Des nach ihm benonnde Blummepederfeschd (offiziell Blumepeterfest) find jährlisch mit Flohmarkd unn Essensverkauf fär wohltädische Zwegge schdadd. Regelmäßisch werd vun de Lokalzaidung ä Schbendekampanje unna Mannemer Firme organisierd.

Seid 1970 werd in Mannem jedes Johr der Bloomaulorde vagewwe. Des is middlaweil die hegschde birgalische Auszaischnung vun Mannem unn werd immer im Rahme vunnare Vorfihrung im Nationaltheater faliehe.

Zu Ehre vum Blummepeder isse Brongseschdatue gemacht worre, wo jetz uff de Kabuzinaplonke uffgschdelld iss.




#Article 17: Bockenheim (339 words)


Bockrem (amtlich Bockenheim) is en Ort in de 1972 gebild Verbandsgemää Grienschdadd-Land im Londkrääs Derkem im ehemålige Regierungsbeziag Palz. Es laid im Nordweschde vun de europäisch Medropolregion Rhoi-Negga.

Es pälzisch Winzerdorf Bockrem mit seine viele alde Heef laid am Afang vun de 85 km lang Deitsch Woischdroos. Bockrem is zammegewachse aus Groosbockrem un Klääbockrem.

Bockrem laid an de B271 unn hot iwwer de Bohnhof Bockrem-Kinnerem Ohschluss an die Bahnstreck vun Munsem nooch Grienschdadt.

Bockrem is erschd 1956 dorsch zammelejung vun de Ordsdääl Groosbockrem unn Klääbockrem endschdånne. Baide Siedlunge sinn noch de frängische Londnahm aus klääne ÕÕsiedlunge endschdånne, welle sisch aus frängische Gudshef endwiggeld hawwe. Baide Orde sinn 770 im Lorscher Codex es erschdemol erwähnd worre.

Im Pälzische Baurekriesch 1525 hot sisch in Bockrem de Bockremer Haufe gebild, weller sisch de annere Uffschdännische õõgschlosse hot.

Bis 1969 hot Bockrem zum Londkrääs Frongedahl gherd, weller awwa im selwe Johr uffgeleesd worre is. Die Gemää is donn zum naigschaffene Londkrääs Derkem kumme unn 1972 zur naie Verbondsgemää Grienschdadd-Lond.
(amtlich Bockenheim) 

Die Wahle zum Gemääneraat vum 13. Juni 2004 hatten folgendes Ergebnis:

Bockrem hot ä Paddnaschafd midd em fronzesische Ord Grandvilliers im Département Oise.

Ausm 11. Johrhunnerd is de Torm vun de Maddinskärsch erhalde. Daneewe sinn die Iwwerreschde vun Emischsbursch vun de Loininger Grafe, welle noo de erschde Zerschderung als Schloss widda uffgebaud worre is unn en zwäddes Mol zerschderd worre is.

In Bockrem dudd said 1953 jede Oggdowa de Pälzische Mundarddiscchdaweddschdraid schdaddfinne. Bai de annem Maiwocheend schdaddfinnende Mundarddaache werd iwwer Mundarde unn referierd unn dischgudierd

Bockrem is en aldes Winzadorf, wo said 1200 Johr Woireewe åågebaud werre. De Woibau is aa haid noch de wischdigschde Wärdschfdszwaig im Ord. ÕÕgebaud werd uff ä Fläsch vun 400 Heggdar, was mehr als en Driddl vun de gonze Ordsfläsch is.

Iwwer die B271, welle midde dorsch de Ord gehd, hot mer Õõschluss zur seggs Kilomeder ssiedlische gelejene A6 (Monnem-Saarbrigge). Esdlisch vum Ord duud die Båånschdregg vun de Pälzische Nordbåån Monsem-Grinnschdadt verlaafe. De Haldepungd Bockrem-Kinnrem werd vun Reschionalbååne bediend. De effendlische Nååvakea liesch im Tarifgebied vum VRN.




#Article 18: Bürgermeister (188 words)


De Bojamääschda (aa Birschameeschda, Birgamaischda Boijemeeschter, Borjemeeschder, Boiamääschda) isch de erschde Moo im Ord un schdehd on de Schbidz vun de Verwaldung. Der werd je noch Stoot derekt vun de Birger odder vum Gmeinderot gwählt. In gräßere Stätt in Daitschlond sin mehrere Boiamääschda wu äm Owwerboiamääschda unnergeordnet sin. De si meisch va besonnere Ufgawe zustännisch.

Vum 13. Jahrhunnerd o sin Boiamääschda an de Spidz vum Stattrot schdanne. Meischt ware zwee Boiamääschda do un manschmol a mehr. Oner hot de Vorsitz im Stattrot kat un de annere hän nur dem sei Beschlüss gmacht. Langsom isch de Ufgob vun de gsamde Verwaldung vum ord dezu kumme. De hän die gsamde Polizei- un Richdergwald kriegt. De hän ball mit om Vogt odder Schultheiß zamme gschafft. Mansche sin vum Stattherr eigsetzt wore annere vum Stattrot gwählt wore. Im 17. un 18. Jahrhunnert ware die eher vum Stattherr ghesene Beamde. De Reichsstätt ware domols Ausnahme. Im 19. Jahrhunnert sin die gwählt wore.

In de meischte greßere Stätt gibts in Daitschlond en Owwerboiamääschda un ä paar Beigeordnede, de a manschmol Boiamääschda häße. Bsunnerheide sin Stattstaade un Hansestätt, wu de Boiamääschda a gleizeidisch Minischderpräsidend isch. 




#Article 19: Bordschnitter (187 words)


Bordschnitter is e Berufsbezaischnung in de Palz fer Männer, wu devu lewe in Säschemihle Borde aus Holzstemm zu schneide. Borde so sacht ma in de Palz zu Bredder. So wern Seschemihle in de Palz oft ach als Bordmihle bezaischned.

In de Ferschdezait sin Seschemihle vun de Landesherre in Erbpacht vergewwe werre. So hodd zum Baispiel de Benedict Meissler vun de Hilster Seschmihl berischd, sie hed an de Graf vun Hanau-Lischdebersch pro Johr 15 Gulde zu zahle ghabt un zusätzlisch dem soi Holz billischer schnaide misse. Grundlach war en verginschdische Prais vun em Grosche un zweld Lemberscher Penning fer e drei Zoll dicki Diel.

Noch de franzesische Besetzung sinn im ledschde Jahrzehnt vum 18. Jahrhunnert Grundzinsbarkait und Mihlebann uffghowe worre. Des hat en Ufschwung vun dem Hondwerk ausgelest. In de Akte vum Triftamt Neistadt von 1830 bis 1870 sin ca. 40 Seschemihle verzaischned. Haidzutach sind die Pälzer Seschewerke, 1972 gabs noch 53 Betriewe, mit Strom betriewwe. 

Roland Paul: Von alten Berufen im Pfälzer Wald, in Michael Geiger, Günter Preuß, Karl-Heinz Rothenberger: Der Pfälzerwald. Porträt einer Landschaft, Seiten 242,243, Verlag Pfälzische Landeskunde, Landau in der Pfalz 1987, ISBN 3-9801147-1-6




#Article 20: Brühl (Baden) (217 words)


Brihl (amtlich Brühl) is e Gemää mit vierzäh tausend Aiwohna im Rhoi-Negga-Grais in Bade-Wirddeberg‎. S is ä Teil vun dea Metropolregion Rhoi-Negga.

Brihl liegt im Nordweschte vun Baade-Widdebærsch diregt unna Mannem, dea Schdadd wo ah die maischd Laid vun Brihl schaffe gehjè. Öschtlich néwa Brihl ligt Schwetzinge und im Siide liggd Ketsch. Links newa Brihl fließt der Rhoi lang un bei Brihl fließt ah di Leimbach in de Rhoi nai.
Brihl köhrt äns vun de wäänische Gebiede links vum Rhoi vun Bade-Wirddeberg‎: die Kollerinsel.
Brihl hodd zwee Orddsdail: Brihl unn Rohrhoof.

Brihl hieß nädd schun imma Brihl, des hat sich gewandelt vun Bruowele üwa Bruwel zu Bruel dann zu Priel un schließlich zu Briel un dähm Mittelhochdäitschem Brühl. Brühl määnt im Mittelhochdaitsche ä am Wassa geleegini Wies un kummt vum Keltische.

Brihl wurd erschtmals elfhunnärdsiebenefufzig inna Urkund erwähnt, damals natihrlisch näd als Briehl sunnern als Bruowele. Brihl hat frihja ofd die Landäshärre gwekschäld un wurd in Kriege oft verwüschdäd. So zum Baischpihl im Draisischjährische Krihg (1618-1648), im Holländische Krihg (1672–1679) un im Pälzsche Ärbfolgekrihg (1688–1697). Achzähhunnerddrei hadd dea Naboleon die Palz besetze lasse un während de Naboleonische Kriege in seim allgemeine Däitschlandnaiordne dih rechtsrhaische Gebihde vun dea Kurpalz an Bade gäwwe und damit natihrlisch ahh Brihl. Achzähhunnertachdesibzisch is Brihl unn Rohrhof dann nach langm Dischbudiere zammegschlosse worre.




#Article 21: Bruchsal (154 words)


Brusel is die greeschd Schdadt im Londgrais Kaalsruh und hot den greeschde Sparglmargd in Oiropa. Brusel hot 43.184 Eiwohna unn die jetzische Birgameesdarin is die bardeilose Cornelia Petzold-Schick.

Brusel liegd am Rond vun de Kurpalz und vum Kraischgau unn de Owerrhoinische Diefebene. De Saalbach fließd durch de Ord.
 
Die folgende Orde unn Schdädt grenze on Brusel, agfange im Norde, dem Uhrzaigasinn noch: Forschd, Ubschdadt-Waia, Graischdaal, Bredde, Gonndelse, Walzbachdaal, Wengarde, Schdudesee unn Kallsdoaf-Neidhadd. Brusel hot e Eksklav, die grenzt on Grawe-Naidorf, Woghaisl unn Hombricke. Alle Orde sinn im Londgrais Kaalsruh.

Die Schdadt hot finf Schdadtdaile: Bichenau, Haidelshaim, Hälmshaim, Owwagrombach unn Unnagrombach.

In Brusel sin Besiedlungsspure ausm Jungneolithikum gfunne worre. Im Middlalda hot des Gebied vun Brusel zum Bischdum Schbaya kehrt. Frieha woa do e Dekanad, 1716 isses donn de Sitz vum Färschdbischuf worre. 1803 iss Brusel zu Baade kumme. 104 Bruseler Jude sin im dridde Raisch ermordäd worre. 2005 hot Brusel sei eigini Moschee krigt.




#Article 22: Land (Deutschland) (205 words)


En Bunnäslond (offiziell numme: Land) is in de federale Bunnäsrebublig Daitschlond ä dailsuweräna Gliidschdood. Jedzad werd Daitschlond aus 16 Bunnäslänner gebild. Änjees Bunnäslond hot sei eiginnes Balamänd.
Monsche Länna unnärdailä sisch in Rägiirungsbäzirgä, unn donn kumme die Londgraisä unn graisfraiä Schdädt. Awwa onnärä Länna (haubdsäschlisch klääfläschisch unn/odda midd geringa Oiwuhnerzahl) hawwe kee Rägiirungsbäzirgä, sunnern unnerdaile sisch glai in Londkrääs unn krääsfraiä Schdädt.

Bsunnere Länner sinn die drai Bunneslänner Bealin, Hamburch unn Bremä, die sinn Schdadtlänna, beschdehe doher aus eena odda zwee Schdädt (Bremä) , des Regierungsowwerhaubd iss de Owwerbirgamaischda, die Minischda haiße Senadore.

Die Bunnäslänna nochm Alfabeed:

Uf Landeseewene ärlasse die Länna iane aischne Gsedzgeewung, wobai im Zwaiflsfall Bunnesräschd Londesräschd brichd. Uf Bunneseewene sin die Lända mim Bundesrad ande Gsedzgewung bedailichd:

bschdimmd es Grundgsedz.

Gsedze wärn inde BRD im Bundesdaach ingebrung, in drai Leesunge dischbediad, dezwische es mehrschd nuch an die Ausschüß iwwawiese un donn vum Bundesdaach vaabschied odda vaworfe. Wannse vaabschied worn sin, wärn sem Präsidend zua Unnaschrifd voaglehd - wannse ned die Länna tongiare: Im Beraisch vunde Konkurriarand Gsedzgeewung muß doo aach ärschd noch de Bundesrad zuschdimme.

Uf onnan Gebiede hän die Länna die allänisch Gsedzesmachd: zum Baischbiel uf kuldurellem Sekdor. Schulwegsel zwische de Länna konn unna Umschdänneän gonzes Schuljoa kosde odda bringe.




#Article 23: Burg Gräfenstein (753 words)


Die Burch Gräfestää is e Burchruin zwä Killomeder eschtlich vum Derfel Merzalwe im rhoilond-pälzische Londkreis Siedweschtpalz. Die Felseburch laid im Pälzerwald un es werd efders Merzalwer Schloss dezu gesaat. Sie lieschd uff eem 12 Meder hohe Bladoo unn de Felsehichel, uff demm se gebaud wor is, laid 447 Meeder iwwer Normalnull.

Die Bursch isses erschdemol 1237 inner Dälungsurkund vum Grafe vun Laininge erwänd worre. Die zendrale Ålaag mim Palas unm Bärschfried schdammd wahrschains ausm 12. Johrhunnerd, de Schdauferzaid.

Es erschde mol is die Burch im Johr 1525 im daitsche Bauankriech zerschderd worre. 1535 iss sie wida uffgebaud worre unn hot ab 1540 dem Palzgraf Ruprecht vun Palz-Veldenz als Wohnsidz gediend, der se in däm Johr vum Palzgraf Johonn vun Simmern kaaf hat. Ruprecht war 1506 in Zwääbrigge uff die Welt komm, hat uffem Gräfeschdää die Reformatiòn ingefiehrt un is om 28. Juli 1544 do aa geschdorb.

Deno isses hi- un hergong mit de Besitzvahältnisse, bis die Burch un die Derfer drumerum 1570 in de Besitz vun de Markgrafe vun Bade-Bade bzw. Bade-Durlach komm is.

Im Draißischjähriche Kriech 1635 iss die Burch dorsch en Brånd zur Ruin worre. Die Kaiserlische, wo drin ihr Quardier uffgeschla hon, ware wohl e bissel dabbisch, un so schdeht zu läse: Durch „Ohnvorsichtigkeit der kayserlichen Parrtheyen, so darin Posto gefasst“. Deno hat ma de Gräfeschdää nimmi uffgebaut.

Haid iss die Wehrålach reschd gud erhalde. Erschde Sischerungsmaßnahme henn 1909/10 unn 1936/37 schdaddgfunne. Vun 1978 bis 1986 iss die Ruin vum Lond Rhoilond-Palz uffwendisch renovierd worn.

Die Burch Gräfeschdä is änni vun de wichtischte stauferzeitliche Burchålache in Rhoilond-Palz. Sie is ungefähr 80 Meder long un 60 Meder bräd.

De Gräfeschdää is die änzisch Burch in Deitschlond mit äm siwweeckische Berchfried. Denne kommer aa heit noch iwwer e engi Wendeltrepp beschteie. Do drinn isses ziemlich finschder, vor allem uf de unnerschde Schdufe, un ma muss sich e Weilche on die Dunkelheit gewähne, bis ma was sieht, odder e Daschelomb mitnämme.

Die Form vum Turm ergäbt sich aus de Kombination vun äm Achteck (wie bei de Burch Steinsberch) mit äm Dreieck. Bei äm fünfeckische Turm dut ma e dreieckischi Spitz em quadratische Grundriss uf de Ågriffsseit dezu, um Geschosse abzulenke. Des is do gonz ähnlich, awwer do hat ma äfach zwä Schenkel vum Achteck zu ännrer Spitz verlängert, un weil die Turmseide denäwe domit die selbe Fluchte hon wie die zusätzlich Spitz, vaschwinne zwä Ecke un ma hat nur noch siwwe. Des guckt ma sich om beschde uffem Grundriss å.

Intresonnterweis hat de Gräfeschdää gar kä ausgeschbrochni Ågriffsseit, weil'se uff äm drumerum steil abfallende Berchkegel leit. So hat des Gonze mä Symbolcharakder, der in de Wehrbauarchitektur vum Hochmiddelalder minneschens genauso wichdisch war wie die eichentlich Funktiòn.

De ewenerdisch Ingong in de Turm is aus jingerer Zeit: Urschbringlich hat ma e Läder nuffschdeie misse, bis ma zu de Dier komm is.

Um de Berchfried leht sich e Mondelmauer, die finf Seide vun äm Achteck umfasst, des wä'e de Geländebeschaffenheit e bissel schäpp is. Die Außemauer vun de Owwerburch beschdeht, wie schunn de Berchfried, auße komplett aus Buckelquader. De Zugang war e Holztrepp, wo heit ännie aus Schdä is. Es Dor on dere Schdell is nät erhall geblibb. Im nördliche Däl vun de Owwerburch leit de stauferzeitliche Palas, dem soi Mauerwerk noch fascht gonz bis uff Traufheh erhall is. Im Grundriss nehert er sich äm spitze Dreieck å. Soi Fenschder sin im Schbetmiddelalder nei gemacht wor, awwer im Owwergeschoß vum Außebau sieht ma noch romånische Fenschderbe'e. Uf de Owwerburch is a e in de Fels gemäßeldie Zischdern zu siehe.

Im Schbedmittelalter is uf de Owwerburch noch e Abortturm un im 16. Johrhunnert e Treppeturm gebaut wor. Im Palas is außer de Fenschder nix mä gemacht wor.

Die unner Burch, die sich ringfermisch um de Felssockel vun de Owwerburch leht, geht zuminneschd im siedliche un weschdliche Abschnitt uff die schbet Schdauferzeit zurick. Die Form vun äm unrechelmäßische Polygon werd uf de vermointlich Ågriffsseit nochmols wiederholt, so dass sich e dreifachi Schdaffelung vun Ringmauer, Mondelmauer un Berchfried ergäbbt. Entschbrechend sin die siedliche Däle vun de Unnerburch korz no de Owwerburch um 1250 entschdonn. De nerdliche Däl mit Zwingerålach dirft erschd im 15. Johrhunnert dezu gebaut wor sinn.

Zwä klänne Rundtirm mit Schießscharte fa Hondfeierwaffe hon de Zugong on de Nordoschdseit vun de Unnerburch geschitzt. In de Infahrt sieht ma noch originale Schdäbladde mit Fahrzeuchrille. Inne on de Ringmauer vun de siedlich Unnerburch ware zwägeschossische Gebäude ågelähnt. Vier Komine un sechs Aborterker sin noch zu erkenne. Dodro sieht ma, dass uf de Burch e greßerie Besatzung schdationiert war.




#Article 24: Burg Lemberg (580 words)


Die Burch Lemberch is e mittelalterlichi Burch bai Lemberch, äm Ort in de Verbondsgemä Bärmesens-Lond, im Londkräs Siedwestpalz in Rhoilond-Palz. 

Die Burch lait uff'em Schlossberch in 458 m Heh un hat näwer em Burchainformazionszentrum fa die Palz und die Nordvogese e Burschschänk. Vun ihrer exponiertie Laach aus kom'mer wait gugge, iwwer Lemberch un iwwer die waldische Hichel vum Waasgau drummerum.

Im Johr 1198 hat de Abt vum Kloschder Hornbach em Graf Hoinrich I. vun Zweebrigge de Berch verkaaf, uff dem die Burch donn ab ungefähr 1200 gebaut wor is, damit die Grafe ihr Herrschaftsgebied im Siedoschde absichere gekännt honn. In enner Urkunde schdeht zum erschde mol 1230 was vun em Castrum Lewenberc, also Burch Leweberch. Unner onnere Mauerreschde sinn die Grundmaure vun ennere Kapell uff'em Schlossberch erhall geblibb. Die is zum erschde Mol 1502 erwähnt wor. Minze un Scherwe, die ma gefunn hat, waise awwer schunn in die zwätt helft vum 13. Johrhunnert zurick. Om Òfong wa die Burch e Feschdungsbau, uff dem junge Adlische als Burchherre lerne gesollt honn, uff was es im Milidärdienschd òkommt.

Die Burch un de Ort werre im 30-Jährische Kriesch vun 1634 bis 1635 besetzt un geplindert. 1636 werd die Burch niedergebrennt un donn nur noch provisorisch rebariert.

Do deno hat die Burch kä milidärischi Bedaitung mä. Die Mauerreschde vafalle waider, gude Schdä wern weggeschafft un fa was onneres genumm, wie zum Baischbiel 1746 fa die Kerch nai zu baue. 

Sait em 20. Johrhunnert hat die Burch touristischi Bedaitung als Ausfluchsziel. 1953 renoviert de Pälzerwald-Varoi die Burch un macht e Burgschänk uff. Sait 2001 gäbbt's e moderner Òbau fa's Burche-Informazionszentrum. Außerdäm gäbbt's rechelmäsisch Middelalter-Veróschdaldunge un Konzerte uff de Burch. In de jingschde Zaid gäbbts jede Summer Konzerte vun verschiedene Cover-Bands.

Die Owwerburch mit Turm war uff em vorhondene Felse erricht wor. Unnerum hat's donn noch e Ringmauer aus Buggelquader gäb, innerhalb honn offebar verschiedene Haiser und Hidde geschdonn, a Schdäll un so, un die Kabell, vun deren Reschde ma owwe e Bild sieht. E Dorturm un e Briggel hat de Inngong beschitzt.

In de Kabell hat ma vor e paar Johr a e paar Gräber gefunn, awwer wahrschoinlich net vun Burchbewohner, sondern aus schbederer Zait vun Lembä'er, die ma besonners würdisch beschdadde wollt. Irschendwonn im 20. Johrhunnert hat ma uf die Grundmaure vun de Kabell e Donzbodde bedoniert gehatt, was schun e bissel makaber war. Es hat domols halt känner mä was vun de Gräber gewisst, un wahrschoinlich noch netemol dro gedenkt, dass des mol e Kabell gewässt sin kännt. Nodemm ma bai Ausgrabunge donn de Bedon widder weggeriss hat, hat ma a die Gräber gefunn, un die Knoche sinn wo onnerscht beschdattet wor.

Ä Besonnerhaid vun de Burch Lemberch is die Schachtzischdern, die a als Brunneschacht odda Brunneschdolle bezaichnet werd, was awwer net gonz richtisch is. No 97,80 Meder ware die Brunnegräwer immer noch uf kä Grundwasser geschdoß. Deshalb honn'se de Schacht zur Zischdern umfunktioniert un vum Berchhong e faschd waagerechder Schdolle uff de Schacht zugedribb. In ungefähr 60 Meder Diefe träfft de Schdolle no ungefähr 200 Meder uff de Schacht. E Quell am Burchhang hat iwwer de Schdolle de Schacht gefillt, in däm donn de Wasservorrat war, denne ma honn gewollt hat. Alles honn'se mit Hommer un Mäsel gemacht. Es is a erschdaunlich, dass se mit'em Schdolle iwwerhaupt de Schacht getroff hon.
Im Schacht hat ma in mehrere Ausgrawungskomponje in de 1990er Johre e Haufe archäologisch interessonde Sache gefunn, vor allem aus de Zait vun de Zerschderung vun de Burch im 17. Johrhunnert.




#Article 25: Pirmasens (1952 words)


Bärmesens (amtlich Pirmasens) is e kraisfrai'i Schdadt in Rhoilond-Palz, Daitschlond. Sie is Verwaltungssitz vum Londkräs Siedwestpalz, vun dämm se a umschloss is, un lait om Westrond vum Pälzerwald. Ihr Nome geht uff de hailische Pirminius zurick, der, wo es Kloschder Hornbach baue geloss hat.

Bärmesens hat mer longi Zait die daitsch Schuhmetropole genennt. Awwer mittlerwail wern in Bärmesens bai waidem nimmi so viel Schuh gemach, wie in de beschde Zaide.

Im Oschde, wie gesaat, de Pälzerwald. Im Weschde vun Bärmesens lait die Schdadt Zweebrigge unn de Saar-Palz-Kräs. Im Norde lait die Schdadt Lautre un de Londkräs Lautre. Im Nordoschde grenzt de Londkräs Derkem ò. Im Oschde lait de Kräs Siedlichi Woischtroß un im Siede die Grenz zu Frongraisch mit de Départments Moselle un Bas-Rhin.

Die Kernschdatd is in acht Dääle gegliedert. Alles ògefong hat's emol om Horeb, donn gäbbt's noch de Kerschberch, es Winzler Verdel, de Schache un die Huschderheh. Außerum lait noch im Norde de Summerwald (hat mol Moler-Birgel-Siedlung gehäß), im Siedoschde die Ruhbonk un im Weschde de Erledaich un de Waißhof. Außerdäm gäbbts noch so e paar klännere Verdelscher, wie die Hohneruh oder die Parkwaldsiedlung.

Donn gäbbts noch siwwe Ordsbezirke: Erlehof, Fehrbach, Gerschbach, Hengschberch, Niedersimde, Winschberch un Winzle. Des sinn mol selbschdännische Derfer gewässt, die donn ingemaint wor sinn. Saitdämm honn se schdatt em Boiemäschder e Ordsvorschdeher. Die Uffgawe vum Gemänerad hat de Schdadtrad Bärmesens iwwernumm, awwer e bissel mitredde derf a de Ordsbairad noch. Frier ware a mol die Huschderheh un die Ruhbonk aichene Derfer, awwer e Ortsvorschdeher odder e Ordsbairad honnse nät behall.

Es gäbbt relativ viel Niederschläch, des lait im owwere Värdel vun Daitschland: On 77% vun de Messschdatzione vum Daitsche Wedderdienscht sin die Werde niedrischer. Am druckenschde isses im Abril, om maischde Niederschlach gäbbt's im Dezember, nämlich 1,4 mol so viel. Insgesomt sin die Niederschläch aber ziemlich glaichmäsich iwwers Johr verdält. Nur bai 8% vun de Messschdazione gäbbts wännischer johreszaitliche Schwonkunge.

Do gäbbts e extra Artiggel: Gschischd vun de Schtadt Bärmesens

Bärmesens is 860 zum erschde mol in ännre Urkunde erwähnt wor, un zwar als „pirminiseusna“, des war e Siedlung wo zum Kloschder Hornbach geheert hat. De Nome kommt vum Hailische Pirminius, der des Kloschder baue geloss hat.

Em Londgraf Lui IX. vun Hesse-Darmschdadt hats im Jachtschloss vun soim Vadder in Bärmesens so gut gefall, dass er de Siedlung 1763 die Schdadtrechte gäb hat un soi Residenz doher verlet hat. Er hat in Bärmesens e Garnison uffgebaut, wail er im elsässische Buchswailer kä bewaffnede Soldade schdationiere gederft hat. Die Schdadt hat e Schdadtmauer kriet, e Schloss, e Exerzierplatz un die grescht Exerzierhall in Euroba no der im russische Sonkt Pedersburch. Als de Londgraf 1790 geschdorb war, hat ma die Garnison uffgelest un Schluß war mit de kurze Blied vun de Schdadt. Die Fraue honn dann ògefong, zuerschd aus de alde Uniformreck, Schdoffschlabbe zu nehe. Des war de Òfong fun de Schuhschdadt Bärmesens.

Die Encyclopædia Britannica aus'em Johr 1911 schraibt unner'm Stichwort Pirmasens:

Om 9. November 1938 is die Synagog während de Novembepogrome zerschdert wor. Haid gäbbt's dort e Gedenkdafel in de Synagogegass. Bai äm erschde alliierde Bombeògriff om 9. Auguschd 1944 sin e Haufe Lait geschdorb. Om 15. März 1945 hat's e zwätti Bombardierung gäb, bai der die Inneschdadt praktisch komplett kabuttgeschmiss wor is. Acht Da schbeder, om 22. März 1945 sinn donn omerigònische Truppe in die Schdadt inmarschiert, domit war fa die Laid de Zwätte Weltkriech vorbai.

Ä Grund fa de Rickgong vun de Inwohnerzahl sait 1970 war de Abzuch vun de omerigònische Schdraitkräft. Awwer a die Aldersschdrugdur un de Mongel on Arwaitsblätz tran dodezu bai.

Ma siet a daitlich, wie schdark sich des ausgewirkt hat, als de Lui IX. im achzehnde Johrhunnerd seu Residenz do gehatt hat.

De Schdadtrad in Bärmesens beschdeht aus 44 Radsmidglieder, die bai de Kommunalwahl om 7. Juni 2009 gewählt wor sinn.

Sitzverdälung:

Mit'm fronzesische Poissy werd sait 1965 e Schdädtepardnerschaft gepflecht.

On de Zufahrsschdroße in die Schdadt un in de domolische Außebezirke vun Bärmesens schdehe noch e paar schäne Wòhnhaiser aus de Grinderzait (Zwäbrigger Schdroß, Londauer Schdroß, Lembä'er Schdroß, om Alde Friedhof). Im Zwätte Weltkriech is awwer viel kabutt gong, die gonz Inneschdadt war in Trimmer gelä. Aus em 18. Johrhunnerd gäbbt's noch e paar sogenonnde Grenadierhaiselcher, wo die Lui IX. fa soi Soldate hat baue losse. Noch älder is aigendlich nix, Bärmesens wa dodevor jo nur e klännes Baurekaff.

Zu de greßere Parks in Bärmesens gehere de Alde Friedhof, der zum Park umgewidmet wor is, nodämm de Waldfriedhof uffgemach wor war. Die frieher Insechnungshall werd inzwische als Carolinesaal fa kuldurelle Veròschdaldunge genutzt.
De Neiffer-Park is vum Neiffer Emil näwer soiner Schuhfabrik ogelet wor, es schdehe viel alde Bäm drin. De Schdreckdalpark is entschdonn, als ma sich fa die Londesgadeschau 2000 beworb hat. Aus der is zwar nix wor, awwer ma hat es Gelände vun enner alde Gerwerai mol widder in die Raih bringe känne. Jetzt is e gonz netter Park entschdonn, wo a fa Kinner un Juchendliche viel gebott is.
Om Aiswaiher gäbt's a noch e bissel Fraizaitgelände, wo ma schbaziere gehe konn, un Kinnerschbielblätz un e Schbortplatz gäbts do a. Außerdem kommer Minigolf do schbiele. De Aiswaiher hat ma mol ògelet, damit die Braueraie im Winder Ais hacke un inlachre gekennt hon, des ma im Summer gebraucht hat, um baim Braue es Bier zu kiehle.
De Schdadtwald owwerhalb vum Aiswaiher is jetzt net direkt e Park. Aber im dem Waldschdick gäbt's a euniches mit Erholungswert. Schbazierwege nadierlich, interessonde Felsformatione, de Waldlehrpad, e Schbielblatz fa die Kinner, un ab un zu sieht ma a mol e paar Rehe, wonn a nätt grad om Schbielblatz.

Es Aushängeschild vum Logalschbord is de FK Bärmesens. No'm Kriech waren'se ziemlich gut, honn a schunn e mol gonz vorne mitgeschbielt. Zwischedrin hat's eher e bissel beschaiden ausgesieh, ma war dann a mol in de Londesliga, awwer jetzt is ma in de Owwerliga Siedwest widder gonz gut debai.

Bärmesens is jo e Middelzentrum vum Londkräs. Es hat drai Gymnasie: Es Hugo-Ball-Gymnasium (frieher Naischprachliches Gymnasium), es Immònuel-Kont-Gymnasium (frieher Altschprachliches Gymnasium, noch frieher sait 1836 die Ladoinschul) un es Laibniz-Gymnasium (frieher Owwerrealschul). Awwer ma konn a on de Berufschul soi Werdschaftsabi oder Technisches Abi mache. Außerdämm gäbbt's die Daitsch Schuhfachschul. Dezu komme acht Grundschule, drai Hauptschule, e Duali Owwerschul, e Realschul un de Sonnerschul Matzeberch. Sait 1989 gäbt's a e Ablecher fun de Fachhochschul Lautre.

Die Erwachsene kenne sich a bai de Volkshochschul waiterbilde.

Bärmesens war sait'em 19. Johrhunnerd es Zendrum vun de daitsche Schuhinduschdrie. Sait de 1970er Johre isses allerdings immer schwierischer wor, sich in de Masseproduktion gäe die Kongurrenz aus'em Auslond zu behaupte. Die maischde òsässische Schuhfabrigge honn zugemacht, onnere hon ihr Produktiòn ins Auslond verlachert odder sich uf Nischesegmente schbezialisiert. De Lädderhonnel, de Maschinebau un a die Chemiebranche in Bärmesens sin urschbringlisch wäe de Schuhinduschdrie iwwerhaupt erschd endschdonn, endschbrechend honn die a Probläme kriet. So sin ungefähr 15.000 Arwaitsplätz verlor gong. Dann sin, als die Omerigòner abgezo sin, nochemol ungefähr 10.000 Soldade un Ògeherische fortgezo und 4.000 Arwaitsplätz fa Zivilbeschäftischde sin nochemol weggefall. 2002 hat's zum Baischbiel e Arwaitsloseòdäl vun 14,9% gäb.

Ma hat donn ògefong, es ehemolische Kasernegelände uf de Huschderheh und verschiedene leerschdehende Fabrigge wie de Neiffer om Park fa Naigrindunge oder a Òsidlunge vun Firme zu nutze. A im Rhoibäer is eunisches bassiert. Des war emol die grescht Schuhfabrig vun gonz Europa. Inzwische is es Dynamikum drin, die zwä Tageszaidungen Pirmasenser Zeitung' un Rheinpfalz

Bärmesens is die änzisch Schdadt in Rhoilond-Palz, wo ma internationale Messe dorchfiehre konn. De Lui Kieffer hat es Gelände ab 1949 schbeziell fa die Pirmasenser Schuh und Lederwarenmesse uffgebaud. Die is no un no de Bach nunner gong, awwer diverse Messe gäbt's immer noch. Es sin 10 Halle mit 36.000 m2 iwwerdachter Fläche un 48.000 m2 Fraifläche inklusive Parkplätz. Außderdem gäbbt's e Kongressberaich mit 5 Konferenzräum, äm Sitzungssaal, 1.700 PKW- und 100 Busparkplätz. Es Gelände wärd a fa Ausschdellunge, Tagesveranschdaldunge, Schbordveranschdaldunge un Feschde genutzt.

Frier hat's hauptsächlich Schuhmesse gäb, zum Baischbiel die Pirmasenser Schuhmusterung (psm) un die plw (Internationale Messe für Leder, Schuh-Komponenten und mehr). Die hageha (Verbrauchermesse für Handwerk, Gewerbe und Handel, sait 1954), die Gesundhaitswelt un die Kulinaria sin noh un noh dezu komm, un e paar onnere Messe mit unnerschiedlicher Läwensdauer. Es Lond gäbbt immer mol widder Geld, um em Messeschdondort zu helfe, awwer es fallt nät laicht, mit Messe erfolgraich zu sinn, un gäbbt a immer mol wieder schdadtpolidische Turbulenze.

Sait 2005 hat ma versucht, a in onnere Schdätd Messe zu organisiere. Des war awwer net grad rentabel. 2009 hat ma deshalb alle Mitarbaiter vun de Messegesellschaft entlosse misse, wail kä Geld mä do war. Die Messe in Bärmesens sin zuerschd mol vun de Schdadtverwaldung organisiert worre; wischdische Veoschdaldunge wie die plw unn die hageha sollde awwa uff jede Fall weider in Bärmesens stattfinne. Vun 2010 bis April 2012 hadd die Firma Mattfeldt  Sänger Marketing und Messe AG die Betroiung iwwanumm; said 2012 werd die Mess vun de Das AgenturHaus GmbH ausgerischd, die a onnere Messe in de Stadt wie Anja - die Messe für Angeln und Jagen unn Kulinaria  Lifestyle bedroie dud.

Vakehrsteschnisch dut sich nät besonners viel. Die B10 zwische de A8 bai Bärmesens un de A65 bai Londau wärd zwar noh und noh vierschburisch ausgebaut. Bis Rubberschwiller is ma schun komm, awwer des is wännischer wie e Verdel. Es wärd wohl noch Johrzehnde daure, bis alles ferdisch is. No Norde gäbt's die sogenonnte A62 no Londschduhl un donn waider in Richtung Trier, die awwer im Kräs nur zwäschburisch is, und die B270 no Lautre, die a net viel besser ausgebaut is. No Weschde die A8, do kommer nix sae. No Siede sinn nur Schdreselscha dorch de Wald, awwer uf de onner Said vun de fronzesisch Grenz sieht's a net onnerschd aus.

Iwwer die 6,97 km long Stichstreck Biewermiel (Bärmesens Nord) - Bärmesens Hauptbòhnhof is Bärmesens per Aisebòhn ògebunn. Vun Bärmesens Nord geht's waider no Lautre. Uf de Biewermiel kraizt die Schdreck vun Londau no Sabrigge. Fern- und Giederverkehr gäbbt's uff dänne Schdrecke nät. Die geografische Komplikazione honn zu ennre Schtroph in em Fasnachtslied gefiert: Zwische Bärmesens un Biebermiel, do gäbt's e Tunell, wom'mer 'rinfahrt wärd's dunkel, wom'mer 'rausfahrt wärd's hell.

Vun 1905 bis 1943 hat Bärmesens e elektrischi Schdroßebòhn gehatt, was sellemols arisch fortschrittlisch war. Vun 1941 bis 1967 dann noch Owwerlaidungs-Omnibusse.

Peter Kaiser (sait 1838) is die äldescht Schuhfabrig vun Daitschlond. Framas macht Läschde un Sohle unner onnerem fa Adidas un Nike. Profine macht Kunschschdoffpladde un -profile, unner onnerem fa Fenschder. Keck schdellt Induschdriefarwe her, z. B. fa Fußbäll. Die Park  Bellheimer, die unner onnerem aus de Parkbrauerai hervor gong is, gehert mittlerwaile zu de Monnemer Aichbaum-Brauerai. Convar is e Schbezialischd fa Datereddung.

Bärmesens hat zwä Tageszaitunge, die Bärmesenser Zaitung, die es sait 1832 gäbt, un die Rhoipalz mit ihrem Lokaldäl, de Bärmesenser Rundschau. Es gäbt dann doch es Schdadtmagazin P6 un e Wochebladd. In de Schlossgalerie sitzt es Radio Pirmasens. Donn gäbt's noch de Offene Kanal, e Kabelsender mit rechionale Baiträch.

De Pirmasenser Luft- und Badepark (Plub) is es schdädtische Schwimmbad. Es Hallebad is 1988 komplett modernisiert wor. Uff de Huschderheh is es schdädische Schdadion, des vorwiechend vum Fussballklub Bärmesens FKP genutzt wärd. Om Aiswaiher gäbt's e Schbord- un Fraizaitòlach mit Schbielplatz, Bolzplatz, Minigolf, Badminton un Volleyball, denäwe de Schbortblatz om Mordloch, denne ma de Auswärdische zulieb a Spesbach nennt. De Schdreckdalpark is aus ennrer Induschdriebrach entschdonn, un ännre Bewerbung zur Londesgardeschau, aus der zwar nix wor is, awwer die Schdadt hatt deswäe de Kopp nät hänge geloss un grad seläd doch e schäner Park draus gemach. Do is e Wasserschbielplatz fa Kinner, e Skateboard-Parcours fa die greßere un a nochemol Schbielfelder fa diverse Fraizaitschbordarde.

Bärmesens is ...

Der Ardikel basiert uf are freie Iwwersedzung vum Ardikel „“ aus da .E Lischt mit de dordische Audore finnsch  




#Article 26: Carl Philipp Fohr (281 words)


Da Carl Philipp Fohr (aa Karl Philipp Fohr, * 26. Nofember 1795 in Heidelberg, † 29. Juni 1818 in Rom) waa in Låndschaftsmoler in da deitsche Romåndik. Soi Zeischnunge un Gemälde hod-a an da Bergschdrooß, im Odewald-Neggerdal, in Bade-Bade, soiner Umgewung un em Schwazwald, in Tirol, Venedisch un in da Umgewung vun Rom gschaffe.

Da Call Philipp Fohr schdammd aus-are Ladeberjer Bärjafamilje. Soin Vadder waa da Jacob Fohr, ehemolischer Gadischd vum frånzesische Kenisch un Schbroochlehrer, soi Mudder di Susanna Elisabeth. 1807 – 1810 hod-er soin äschde Zeischenunnerischd beim Heidelberjer Universidedszeischenmeischda Friedrich Rottmann erhalde, zåmme mid dem soim Såhn Carl un-em Ernst Fries. Schun da Rottmånn hod-en ågeleidet, newa de iwwlische Schdudie aa noch da freie Nadur zu zeischne. Wiera do 1810, als väzehjährischer, grad des Schdifd Neiburg in Zigglhause gezeischend hot, hod-en da Daamschdädta Moler Georg Wilhelm Issel zufällisch gsehe un beowachd. Er hod-em glei e pa Tips gewwe un soi nadirlische Väålarung äkånnd. Dodrufhie hod-a-n noch Daamschdadt oigelade un-em 1811 Bildung zukumme losse un e paa Uffdräg verschaffd.

Da Dieffebach hot em Fohr di Bekånndschaft mi-da Erb- un Groußbrinzessin Wilhelmine vun Hesse (geboarene vun Bade) vermiddeld, die wu dånn ab 1813 soi Gennerin worre isch. Duajsch e Johresgehald vun vierhunnad Gulde, wu-se-m ab 1815 zugschdånne hot, hod-er 1815 – 1816 uff di Akademie in Minsche gehe gekennt, wu-er Molerei schdudiert hot. Dort hod-er sisch mid-em Sigismund Ruhl åågfreindet, wu sisch, wie er selwer, fär deitsche middelalderlische Saare indressiert hot. Beide hawwe do drin Motive fä zum Mole gfunne. 
 

Soin jingerer Bruder, da Daniel Fohr (1801 – 1862) waa aa in Låndschaftsmoler.

Hessisches Låndesmuseum Daamschdadt (Rausgewwer): Carl Philipp Fohr, Romantik – Landschaft und Historie, Ausschdellungskadalog, Kehrer Verlag Heidelberg, 1995, ISBN 3980444430




#Article 27: Christoph Lehmann (229 words)


De Christoph Lehmann (* 1568 in Finschdawalde; † 20. Janua 1638) isch en daitsche Schrifdschdella un Schdadschraiwa in Schbaija oam Rhoi g'wesd.

Soi Schbaijmara Gronig vun 1612, fa die a noch uffde kombledde Agdenbeschdoand vun de „Fraie Raichsschtadt“ Schbaija hod zuriggraife kenne, isch ä wischdisches Zaischnis ned blos fa die G'schichd vun de Schdadt Schbaija, sondan a vunde daitsche Schdadtg'schichd un a iwwahaubd vun de Alldaachsg'schischd vum Middlalda. Zidiad werdse ofd als Lehmannschi Gronig. Er iwwaliefad g'drailisch die schdändische Schdraideraie zwische de Birscherschaft un de Domimmunided. So heßd's dord 

Baim Schraiwe vun de Gronig hoda sisch uff Orischinalagde g'schdidzd un isch insowaid a gridisch mitde fabulierende Voagänga umgonge. Zum Baisbiel hed sich noch de Schbaijmara Gronig vum Wilhelm Eysengreins (1563) de Bernhard von Clairvaux voaem Madonnebild im Dum g'knied un es Salve Regina gsunge, woruf des Mariebild vernehmba Bernhards 

bezaichned hed. De Hailische awwer, iwwa die Stimm endsedzd, hed des Word vum Aposchdl Paulus zug'rufe:

Christoph Lehmann hod sisch in sainere „Chronicon“ vun de „freie Reichsstadt Speyer“ driwweer luschdisch g'machd, dass 

Zidaad: „ein gemaltes Bild Teutsch oder Lateinisch geredt 

hawwe soll und waisd druf hie, dass die Legend erschd 300 Jahre nochem ongeblische Eraignis uffg'tauchd isch und dass die Zaitgenosse nix vonem ongeblische Wunner wussd hawen. Als Komblikadoa hoda 1630 es Florilegium politicum. Politischer Blumengarten, Darinn außerlesene Politische Sentenz, Lehren, Regulen und Sprüchwörter [...] in locos communes zusammengetragen g'schriwwe.




#Article 28: Deutsches Reich von 1933 bis 1945 (124 words)


Daitsches Raisch vun 1933 bis 1945 - In de Zaait vunn 1933 bis 1945 war de Adolf Hitler an de Macht un hat de Zwedde Weltkriesch begonne.

Ablaaf: Am 1. September 1939 hodd de Fiera vunn de Daitsche de Angriff uff Pole im Oste befohle. Zusamme mit dem russische Diktador Stalin unn soine Armee häwwe ess die Daitsche geschafft die polnisch Armee zu schloe. innerhalb vunn guud emm Monadd kapitulierde die gonze polnische Truppe. Pole wurd uffgedahld. Ä driddel kimmt zu Russland, de Rest wird Daal vumm Großdaitsche Raich. Die Verbindete vunn Pole, England unn Frongraisch, erklärn Daitschland zwor de Krieg, unnernemme äwwer nix. Die Daitsche häwwe Trubbe uffgezooge on de fronzäsisch Ostgrenz, jedoch dunn se bis 1940 sich koan Millimeter uff Frongraisch zubewee.




#Article 29: Deutsche Sprache (191 words)


Die Daitsch Sprooch (kerz: Daitsch) is e germanische Sprooch. Sie geheert zum weschtliche Zwaig vun de germanische Schbrooche. Die hochdaitsch Standardschbrooch (Standarddaitsch) is e Weltsprooch.

Die werrd meeschdens in Noaddaitschlond g'red, wu sie defier ihr Pladddaitsch uffgäwwe häwwe. D' Laid saache, daßs beschd Hochdaitsch in Hannover g'red werrd, wu sie sogar denke, dass des ihr'n Dialegd is. Des schdimmt awwer net, wall denne ihr'n Dialegd aa Pladddaitsch gwest is un se den eefach uffgäwwe häwwe. Immer meh (junge) Laid härrn uff, ihrn Dialegd zu redde und schdaische uffs Hochdaitsche um. Dodebai kummt no meeschdens a Mischung aus Umgongsschbrooch un Hochdaitsch raus.

'S Hochdaitsche is a Mischung aus verschiedene Owwer- oder Hochdaitsche Dialekte aus'm Middelalda. Hoch haast, dass se im hohe Beraisch von Daitschlond gredd werre, z. B. Schwäbisch, Bairisch, Pälzisch, Hessisch oda Fränkisch. D' Gschischt vum Hochdaitsche werrd in vier Zaide aigedailt: Aldhochdaitsch (750–1050), Middelhochdaitsch (1050–1350), Friehnaihochdaitsch (1350–1650) un Naihochdaitsch (ab 1650).

D' Hochdaitsche Dialekt unnerschaide sisch vun de Niederdaitsche Dialekt (Plattdeutsch) dursch die Aldhochdaitsch Lautverschiewing.

S'Institut für Deutsche Sprache (IDS) in Monnem unnasuchd un doggumendiad said 1964 die daidsch Schbrooch un ia Dialegde, alla wiema wu uff daidsch babble dud. 




#Article 30: Deutschland (3416 words)


Daitschlond (amtlisch: Bundesrepublik Deutschland) is e Bundesschdaad in Europa un e Mitglied vun de Europäische Union. Es laihd in Middleuropa un hod Grenze mit Däänemark, Pole, Tschechie, Eestraisch, de Schwaiz, Frongraisch, Lugsebursch, Belgje un de Niedalande. Die Haubdschdad is Balin, Rhoilond-Palz, Hesse un Bade-Wäddeberg sin drai vunde Bunneslänna; in Rhoilond-Palz laihd die Palz un in Bade-Wäddeberg un Hesse die Kurpalz. Mid 82 Millione Lait is Daitschland es bevelkerungsraichschde Land vun de Europäische Union.

Im Norde vun Daitschlond liechd des Norddaitsche Tieflond, des, wie de Nååme schun sechd, ä geringi Heh iwwerm Meeresschbiechl hot unn ziemlisch flach isch. Des ziehd sisch vun de Adlandiggkischd vunde Niedalande im Weschde biss Middlpole im Oschde. Im Siede werd es vun de Middlgebirsche begrenzd. Endschdonne ischs in de ledschd Aiszaid. Die Middlgebirsche beginne edwa im siedwesdlische Nordrhoiweschdfaale, im siedlische Niedasaggse, im wesdlische Saggse-Õõhald unn im nerdlische Saggse. Die raische biss zur Donau im Siede unn beginne ab ner Heh vun 200 Meder. De hechsd Bersch im Middlgebirschsgebied iss de Feldberch im Schwazwald mid iwwer 1400 Meder Heh. Im Middlgebirschsgebied lieche aa die Hiechllänner unn Tieflänner vun de Fliss, wie z. B. die Rhoiewene. Siedlisch vun de Donau beginnd des Voralbelond mid ener geringerer Heh wies Middlgebirschsgebied unn raischd bis zu de Albe im siedlische Baian. Die Albe sinn ä Hochgebirch unn erraische midd de Zugschbidz ä Heh vun mehr wie 2900 Meder.

Gonz Daitschlond liechd in de middlere Braide unn hot en warmgemäßischdes, ozeanisches Klima. Die vorherrschende Windrischdung is vun Weschde unn die gonze Wind draiwe Reegewolke vum Adlåndigg noch Daitschlond. Dorsch de Golfschdrom werd warmes Wasser an die airopäische Kischde geschbild, des sorgd fer reladiv hohe Temberadure aach in Daitschlond. Im Oschde is ä Iwwergongszon vum ozeanische ins kondinendale, des sorgd fer hehere Temberadurunnerschied unn ä Abnåhm vum Niederschlaach vun Weschd noch Oschd. Am maischde Niederschlaach gebbds am Meer, in de Gebäärgsregione, vor allem in de Albe. Am wennigschde gebbds in Zone, die vum Meer aus hinna Gebärsche lieche, sodass die Wolge schun ausgereschned sinn, en Baischbiel is Magdebursch hinnerm Harz midd em Jahresdorschniddsniedaschlaach vun 482,9 mm. Am wärmschde sinn die Grääwe, vor allem die Owwerrhoigraawe, wo midd Temberadure vun 10,5 °C odda heher die heggschde Jahresdorschschniddtemberadure erraischd werre. Die Jahresdorschniddstemberadur in Daitschlond bedräächd 8,2 °C.

Laub- unn Nadelwald is die dominierende Londschafd in Daitschlond, im Middlalda is en Großdääl vum haidische Lond vun Wälda bedeggd worre. Dorsch Oigriffe vun de Mensche, wie Rodung, is de Wald in de friehe Naizaid zerickgedrängd worre. Im 19. Johrhunnad hot ma widder ufgforschd unn hait bedeggd de Wald en Driddl vun de Fläsch. Hochgebäärge unn hehere Laache vun Middlebäärche sinn aussschließlisch vun Nadelwälder, wie Fischde unn Tanne, bedeggd. In niedrischere Laache gebbds Mischwälder midd vor allem Ulme, Aische, Buche unn Ahorn uff Saide vun de Laubbäum unn Kiefern uff Saide vun de Nadelbaim. Ä Bsunnerhaid is die Lüneburscher Haid, do sorgd awwa aa ner de Mensch dever, dass sisch do keen Wald endwiggeld. Kuldivierd werd in Daitschlond vor allem Waize, Gerschde unn Rogge unner de Getraide, Äppel unn Bärne unnerm Obschd unn die Grumbeere, Riewe unn Salad unnerm Gemies.

Im daitsche Wald leewe Marderarde, Dam- unn Rodhärsch, Reh, Wildwutze unn Fichs. Biwer unn Odder bewohne Flussaue. Dorsch de Mensch iss de Leewensraum vun viele Tierarde, de Wald abgeholzd worre. Viele Tierarde sinn dodorsch zerickgedrängd worre, de Elsch unn Bär sinn ausgerodded worre, Welf kumme aus Oschdairopa zerick noch Daitschlond. De Meckleburgisch-Vorpommersch Ord Jabel dudd en Wildreservad fer Wisend bedraiwe. Es schdehe viele Tierarde uff de rode Lischd, da drunner die Wildkatz unn de Luchs. In Daitschlond gebbds elf Nadsionalparks, in denne Flora unn Fauna en sehr hohe Schudz genieße. Es griine Bond an de ehemolisch daitsch-daitsch Grenz is en dorsch die Grenzzon endschdonnene Zon, wo sisch seldene Tierarde zerickgezooge hawwe. In de hehere Alpe leewe Gämse, Schtääbeck unn Murmeltier. In Daitschlond verbringe Veegel ausm Norde de Winter, eeweso fliege viele Vegel aus Daitschlond noch Siedairopa unn Afrika unn vabringe do ihr Windakwardier.

Die Óófäng lieje im Dunkle: Daitsch kimmd vum alde germanische Thiusk un häßd Volk. Schun unnär Hainrisch I un äm Gruße Oddo hod mär vunde thiutsche un aach diutsche lande gebabbld, schbäda hod sich des uff alles ausgedehnd, was unnär daitschi Schbrooche orrä Härrschafd waa. Des waa die Zaid, wu die Laid s ärschd Móó gmärgd hän, doß do iwwäm aischne Schdamm nuch äbbes waa, wu doßse aach dezu ghead hen. Do hods doan midem daitsche Nazionalgfiel óógfange. Schbäda hod mär donn aach es Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicæ als Nachfolgä vum Sacrum Romanum Imperium iwwasezd als Hailisch Reemisch Raisch vun de Daitsch Nazion.

Awwee des ging vun Schleswisch-Holschoi im Norde bis waid unnä Rom im Siede un vun Valenciennes, Lyon un Marsaille im Wescde bis nóó Krakau im Oschde un im Nordoschde hod de Daitschriddäorde äs gonz schbäda Oschdpraiße inde Händ ghäd. Do waan die Daitsche Lande nadierlisch när ä Dääl devun, won aach d greeschde.

Immahie waan die Kaisa aach all Daitscha Keenisch un als solsche hän se aach ijan Noofolscha wähle geloßd (si!). Die Kuafärschde hän gewähld, die Kreenung waa in Aache. Donn ärschd gings nõõ Room fär die Kaisagrohn zu grieje - es mindschd oofangs, eeja daß sisch die Inschdellung zum Raisch gännad hod.

Ärschd midde Raischgrinnung 1871 hods mim Daitsche Raisch än easchde Schdaad gäwwe, wu mär als Daitschlond bzaischnd hod. Obwohl nadialisch im eeschdraischische Kaisaraisch aach daitsch gschbroche worn is - zumindschd im aischndlische Eesdraisch, also wies haid is un dezu nuch Schlesie, Beeme, Mähre, Siedtirol un Slowenie - un im daitschschbróchische Dääl vun de Schwaiz gradso. Awwär ä Daitschlond mid alle daitschschbrochische Gebiede ohne annär Schbrochgebiede hods nie gäwwe. 

Äm Kaisaraiš is noom eršde Weltkriesch 1919 die Waimarer Republik gfolšd, de eršde demokradiše daitše Nadsionalšdaad. Noom kuldurelle unn wärdšafdliše Uffšwung 1918-1923 hots ä šdargi Infladsion gewwe, des Geld is noo ä paar Monad sogar zum Haize vawend worre. Geleesd worre is des Problem dorš die Aifiirung vun de Rendemarg. 1923 hot aa de Hitler zamme mim Ludedorff vasuchd zu pudše, des is awwa šiefgånge. Die Nadsionalsoziališde henn - ned als äänzische - de Versailla Vadraach nedd vadraache könne unn henn vasuchd, midd legale Wege die Lait midd ihra Propaganda middzeraiße. Die NSDAP war in de Waimara Republik im Balamend vadrede, awwa ner, wails noch kee Hürd gewwe hot, war also nuch ä šwachi Baddai. 1929 war de šwaddse Fraidaach, die Börs in Niu Yorg is zammekrachd unn des hot ä Wärdšafdskriis uff de gonze Weld midd sisch gebrochd. In Daitšlond hots viele Arwaidslose gewwe unn mer hot sisch eena gewinšd, wu des gonze Problem beheewe konn, des hot aa dezu gfiird, dass die NSDAP šdärga worre is. 

Im Januar 1933 is de Adolf Hitler vun de ašdargde NSDAP zum Raišskonzla ernennd worre, die drufffolschende Raišsdaachswahl hot soina Baddai die maischde Schdimme gebrung. Die Wahl war die ledschd, die Nazis henn õõgfonge die Demokradie abzubaue. Alle onnere Baddaie sinn vaboode worre unn wer gemeend hot, er müssd sisch gege es Rešim uffleene, der is vahafded worre. 1934 is de Raišspräsidend Hindenburg gešdorwe unn de Hitler hot sich Raišskonzla unn Fiirer nenne geloßd. Die Nazis henn ihr andisemidišes Progromm imma šdärga doršgezooche, vun aafängliše Diskriminierunge vun Judde is des bis zum Berufsvabood unn es Vabod vum Benudze vun effendliše Vakeasmiddl gonge. Am 9. November 1938 henn die Nazis die Bevelgarung gege die Judde uffgehedzd, die Synagoge unn Läde sinn zeršderd worre. Am selwe Daach hot de Abdronspord vun Judde in Kondsendradsionslaacha begonne. Aa Zigaina, Fraimaura, Homoseksuelle unn Õõhänga vun onnere religiese Mindahaide sinn midgenumme worre. In de KZs hot mer se sisch dodschaffe gelossd, die Šwäšere sinn midd Zyklon B vagasd worre. Aa Šwachhaid hot nedd in die Ideologie gebassd, Erbkronge sinn šderilisierd worre, Behinnerde hot mer umgebrochd. 1938 sin Eestraisch unn die daitsche Gebiede in de Dšechoslowakai annegdierd worre, Dšechie is als Prodeggdorad Beeme unn Mähre unner daitsche Kondroll kumme.

Es dridde Raisch unnerm Adolf Hitler is am eršde Sebbdemba 1939 iwwer Pole hergfalle, des gild als es Õõfangsdadum vum zwädde Weltkriech. Midde dorš Pole hän es Hitlerdaitšlond unn die Sowjedunion ä Linie fešdgemachd, wesdliš devuu hod Daitschlond annegdierd gederfd, esdliš devun die Sowjedunion. 1940 is Dänemarg un Norwege besedzd worre. 1941 hot mer siš em Wešde zugewend. Wail die fronzesiš Grenz zu Daitšlondšdarg befesdichd gewessd is, hot mer eršd die Benelux-Šsaade iwwerfalle unn is donn vun Belgje aus in Frongraiš oigfalle. Die fronzesiš Armee hot domols als šdärgšd Armee in Airopa gegolde unn de Hitler hot awadded, das de Kriech ä paar Johr õõdauad, awwa noch ä paar Woch hot Frongraiš kabidulierd unn de grešde Dääl is vun Daitšlond besedzd worre, im Siede hot mer mim Vichy-Rešim en Marionedde-Šdaad gelossd. Noom afolgraiše Feldzuuch im Wešde hot de Hitler zamme mim fašisdische Idalie Siedošdairopa besedzd, donn issa noch Ošdairopa gezooche. Des hot siš long hiigezooche, wail aach die Daitše - wie schun Napoen - mim kalde russische Winda nedd zurešd kumme sinn un die Ausdehnunge vum Lond gewaldisch unnaschädzd hän. Aa noch Nordafriga hot mer Soldade gešiggd, wahrschains um zu vahinnere, dass die Alliierde vun do õõgraife, die USA sinn jo noom japåniše Õõgriff uff Pearl Harbor in de Kriech oigedrede. 1942 hot es Bladd begonne siš zu wende: die Sowjeds hewwe die Daitsche zerickgedrängd unn in Nordafriga hot ä Großoffensiv vun de Bridde, de Amerikåna unn de fraie fronzesiše Armee die Daitše unn Idaljener gešlaache unn sisch donn vum Siede dorš Idalje vorkämbfe kenne. 1944 sinn die Alliirde vun Großbridannje aus in da Normåndie gelonded unn henn vun do aus Frongraisch un die BeNeLux-Schdaade zerick erowwerd. Dodemid sinn drai Fronde endschdonne, die sisch vun Wešde, Siede unn Ošde aus noo Daitšlond bewegd hewwe. 1945 sinn die Alliierde noch Daitšlond naigezooche unn noo longe Kämbf is am 7. Mai die Kabiduladsion unnerschriwwe worre. De Kriesch hot ä hochi Õõzahl an doode Zivilišde midd siš gebrochd, haubdsäschlisch vaursachd doršs Nazidaitšlond unn die Sowjedunion, awwa aa Großbridannje hot viele Menše in de Dod gebombd.

Dodórsch doß die Soviets halb Pole ónägdiad un die Pole all no Weschde gejachd un ihne Schlesie un halb Oschdpraiße gäwwe hän - die onna Hälfd hänse selbad annegdiad - un doß die Pole donn alle Daidsche aus Schlesie un Oschpraiße un die Tscheche un Slowake alle Daidsche aus Beeme un Mähre vatriewe hen, gäbds in dänne Gebiede haid tatsächlisch koi daitschschbroochischi Gäbiede mea. Su hän mär jezad grad zwää'ähalb daitschschprochische Schdaade: die BRD, Eestraisch un dän daitsche Dääl vunde Schwaiz, awwe die Eestraischa un die Schwaiza hän ijane aischni Nazionalidääd un när die BRD is Daitschlond.

Die Bunnäsrebubligg Daitschlond gliedad sisch bolidisch in 16 Bunnäslänna:

Die Flagg vun de Bunnesrepublik Daitšlond bschdehd aus drai glai große horizondale Balge, welle vun owwe noch unne die Farwe šwadds, rod unn gold hewwe. Es Saideverhäldnis is die Läng 5:3 zur Braid.

Ihrn Uršbrung hot die Flagg in de Befraiungsgriech gege de Napoleon im Johr 1813. Domols henn siš Fraiwilliše aus mehrere daitše Šdaade gemeld, um middzekämbe. Zammegšdelld worre is des Fraikor vum praißiše General Adolf von Lützow. Wail die Soldade jo aus vašiedene Šdaade kumme sinn, hawwa ihre Uniforme aa onneršd ausgsehe. Um ä oihaidliš Uniform zu šaffe, henn sie se schwarz oigfärbd un goldene Knebb unn rode Ärmelumschläg õõgbrachd. Šbäda henn siš die padriodiše Šdudende uff die Velgašlachd zerickbesonne unn die Fraikor zerickbesonne. Derre ihre Buršešaffde hawwe ä šwadds-rod goldeni Flagg õõgenumme. Aa die Farwe vun de HRR-Flagg ware šwadds-rod-gold unn so hot siš die Flagg zu em nadsionale Symbol endwiggeld. Die vašiedene šwadds-rod-goldene Flagge sinn awwa vun de Owriškaid vaboode worre unne es Benuddse vun denne hard bešdrafd worre. In dem Konteggsd hot mer de Farwe ä Bedaidung zugešbroche:

Aus de Šwäddse (šwadds) vun de Knešdšaft dorš bludiche (rod) Schlachde ons goldene (gold) Lišd vun de Fraihaid.  - orra, wie mär inde Palz säähd: Aus schwaadza Knäschdschafd dorsch roodes Blud zua goldne Fraihaid!

Dodorš hot siš die Flagg aa zu em Symbol vun de Demokradie unn Fraihaid endwiggeld. Die Flagg in ihra haidiše Foam is vun Johann Philipp Abresch endwiggeld worre, die hot mer donn baim Hambacha Fešd uffm Hambacha Šloss gehissd. Die Flagg is donn vun de Revoludsionäre 1848 gešwengd worre unn is in de Paulskärš ghonge. Noom Kaisaraiš war des die offiziell Flagg vun de Waimara Republik unn donn ab em 23. Mai 1949 vun de Bunnesrepublik.

Daitschlond is middem BIP vun 2,4 Billione Euro die greeschd Wärdschafdsmachd in Oiropa unn die verdgreeschd uff de Weld. In Daitschlond werd 2,4% vun de Wärdschafdslaischdung in de Londwerdschafd, 24,4% in de Induschdrie unn 73,5% im Dienschdlaisdungseggdor abrachd. Daitschlond is en rohschdoffarmes Lond, verfiechd awwa iwwer en paar, wie Silwa, Aise, Zinn, Induschdrieminerale, Edelsalze unn Bauschdoffe. Kohle werd hait in grooße Menge noch im Ruhrgebied, in Saksä unn im Saarlond abgebaud. In monsche Induschdriegebiede is Daitschlond führend, wie z. B. Audomobil-, Nudzfahrzaisch, elekdronische, Maschinebau unn Schemieinduschdrie. Schdarge Konkurrenz kummt awwa vun Schina: Dorschs Expordiere vun Induschdriegiida hot Daitschlond 1957 es Verainischde Keenichraisch als Ekspordweldmaischda iwwerhold, inzwische werd devuu ausgonge, dass die VR Schina Daitschlond iwwerhold hot. Daitschlond hot awwa noch en grooßes Wärdschafdswaggsdum, es hot 2006 bai 2,8% glesche. Monsche Wärdschafdswissenschafdla määne, Daitschlond wär aa weeche soim grooße Ekspordõõdail bessa aus de Wärdschafdskriis 2008 kumme als onnere Schdaade.

Die Oikommevadailung is In Daitschlond sehr uuglaisch: 2007 henn die raischsde 5% vun de Bevelkerung 46% vun dem Volksvermeege besesse, de raischsde Prozend besidzd 23% vum Volgsvermeege. Dem gescheiwwer schdehn zwee Driddl vun de Bvelgarung, wu faschd niks odda gar niks vadiend. Dodebai därf mär ned iwwaseje, daß die BRD noch voa gaaned so lange Zaid des Loand mid de reladiv glaischmääßichsd Vadailung vum Vameesche un aach Inkomme waa. Eha daß äm A. Müller-Aamagg un äm Lui Eahad ijane soziale Maagdwäddschafd unna de Kanzlan Kohl un Schreeda gaa gonz gesche de US-Kabidalismus ingedauschd worrn is un die Sozial Scheer sich als waida effnd.

Said 2002 hot Daitschlond zamme midd onnere oiropäische Schdaade de Euro (€) als Währung. Die Oifiarung hod zunärre Praisvadobblung bsunnasch bai däm Zaisch gfiad, des wo mär än jede Daach brauche duud. Dodemid hän donn die unnare Inkomme bis zu 50 % Wead valoore, während des bei hoche Inkomme faschd gaaned ufgfalle is. 

Die erschde geplasderde Schdrooße sinn vun de Reemer õõglehd worre. 
Feschde Schdrooße sinn dodenach ärschd wirra mid de Afindung vum Audomobil gebaud worre. In Daitschlond isch 1932 unnam Kelna OB Adenaua die erschd Audobåån ereffned worre zwische Keln un Bonn. Donn hän die Nazis Audobahne gebaud fär die Trubbe schnell beweesche zu kenne. In de zwedde Hälfd vum 20. Johrhunnerd hot de Schdrooßevakea de Schienevakea abgeleesd. Daitschlond hot eens vun de dischdesde Schdrooßenedze uff de Weld, 12.531 km long sinn die Audobååne, 40.711 km die Bunnesschdrooße, 86.597 km die Londschdrooße, 91.520 km die Krääs- unn Gemäändevabinungsschdrooße. In Daitschlond schderwe nach wie vor viele Mensche im Schdrooßevakea, awonn die Zahl midd 3.648 Mensche im Johr 2010 ricklaifisch is.

Es Aisebahnnedz vun Daitschlond is 25.000 km long. Im Johr 1994 is die Daitsche Bunnesbahn (Weschd) unn die Raischsbahn (Oschd) in de Deutsche Bahn AG uffgonge. Des Unnernemme is en Schdaadsbedrieb unn organisierd en Grooßdail vum Schienevakea, awwa es gebbd aa 350 privade Unnernemme, welle die Schiene befahre losse. Es fahre waidahin Regionalzieg, fer Fernzieg schdehe 2000 km Schnellfahrschdregg zur Verfiechung.

Daitschlond verfiechd iwwer 550 Flughäfe- unn plädz, 16 devuu biede en indernadsionale Flugvakea õõ. De Flughaafe in Frongford is gemesse an de Õõzahl vun de Passaschiere de driddgreeschd, an de Frachd de greeschd Flughaafe in Oiropa.

Daitschlond hot en hohe Õõdail am Außehondel unn ekspordierd soi Induschdriegiida (siehe Wädrschafd). Desweege is es uff en guude Seehondel õõgewiese. De heggschde Umschlaach henn die Seehäfe in Hamburch, Wilhelmshave unn Bremerhave. De wischdigschde Oschdseehafe is in Libeck. Daitschlond hot aa en gud ausgebaudes Syschdem vun Binnewassaschdrooße, die wischdigschde Fliss sinn de Rhoi, Main, Moosel, Weser unn Elwe, daneewe gebbds aa wischdige Kanäl. In Diusburch befind sisch de greeschd Binnehaafe uff de Weld gefolgd vun Monnem.

Die Geburderad liechd in Daitschlond bai 1,39 Kinner pro Fraa. Dodursch dudd die Bevelgerung singge, dorsch Oiwannerung schdaigd awwa glaischzaidisch di Õõzahl vun Auslänna. Am schdärgschde nemmd die Bevelkerung in de ehemolische DDR ab, do dorsch Binnewannerung viele Mensche in de Weschde ziehe.

Die Bevelgerungsendwigglung in Gsamddaitschlond vun 1950 bis 2010:

Es Hochdaitsche is in Daitschlond die Nadsionalschbrooch. Es Hochdaitsche is awwa aach ner aus de reschionale germanische Dialeggde endwiggeld worre, als Urschbrung vum haidische Schdandarddaitsch gelde verschiedene middel- un owwadaitsche Dialekt, voa allem die Reschion Sakse, Thiringe un Noadbayern. Die Dialeggde gliedan sisch in Owwerdaitsch, Middldaitsch (wozu aa es Pälzische gherd) unn Niederdaitsch. Niederdaitsch is awwa inzwische als aigeni Schbrooch aaerkannd worre. Dorsch Emigrande sinn viele Schbrooche noch Daitschlond kumme: Said de Õõwerbung in de 50er Johr leewe viele Idaljener in Daitschlond unn viele vun denne babble aa noch idaljenisch als Muddaschbrooch. Said de 60er Johr sinn aach viele Tirge oigewannerd vun denne viele keen Daitsch könne. Schbädaussiedla, also Daitsche, derre Familie johrhunnerdelong in Oschairopa gelebd henn, bringe unner annerem Russisch noch Daitschlond. Waidere Migrandeschbrooche sinn Polnisch, Griechisch, Schbanisch unn onnere Schbrooche. Außa de Dialeggde unn es Hochdaitsch gebbds noch waidere aagschdammde Minderhaide- unn Regionalschbrooche. Nord- unn Saterfriesisch sinn die germanische Schbrooche vun de Friese. Romani, ä indoarischi Schbrooch is vun de Sindi im Middlalda hergebrachd worre. De Schleswig hot frieher zu Dänemark gherd, deswege babble do aach noch uugfähr 50.000 Lait Dänisch Der Schbroochgemääschafd ihre Baddai is vun de 5%-Hürde ausgenumme, desweeg isch sie aa im schleswig-holschääische Londdaach vadrede. Die ledschde iwwerblaibsel vun de daitsche Slawe (Wende) sinn Owwersorbisch in de säksische Owwerlausidz unn Niedasorbisch in de brondeburgische Niederlausidz. Im Gegesadz zu Frongraisch genieße Minderhaideschbrooche in Daitschlond en gewisse Schudz.

Bis in die Schbääde Antike unn in s friehe Middelalda ware die haidnische Religione vun de Germane unn Kelde im haidische Daitschlond vorherrschend. Noodem die Fronge es Chrischdedum õõgenumme henn, henn sie aa õõgfonge daitsche Gebiede zu erowwere. Zu viele germanische Schdämm sinn bridische unn irische Missionare gschiggd worre um sie zu missioniere. Die Saksä wollde sisch nedd missioniere losse, also sinn sie abschlachded worre. Zu de Slawe im Oschde sinn Oschdsiedla aus Daitschlond kumme, die die chrischdlische Relischion midgebrachd hewwe unn die Slawe henn sie aa assimilierd. Die Kadolisch Kärsch hot im Middlalda es Leewe vun de Lait beschdimmd unn die daitsche Kuldur midgebräägd. Erschd midd de Zaid vun de Renaissance is de Oifluss vun de Kärsch gesunge. 1521 gild als Beginn vun de Reformadsion: De Martin Luther hot die Bigodderie unn die fehlende Biewelglaibischkaid vun de Kärsch õõgbrangad. Dodraufhin hot sisch die luderanisch Kärsch vun de Kadolisch Kärsch abgeschbalde. Mer hot sisch in Augsburg dodruff geainischd, dass jeeda Ferschd sisch aussuche derf, welle Konfession soi Raisch hot. Do Daitschlond jo territorial gsehe en Fliggedebbisch gewese is, hot es sisch midd de Relischion ähnlisch vahalde unn die Vadäälung vun de Religione is haid noch uugfähr genauso, es hot sisch awwa dorsch Binnewandarung aach schdarg verännerd. In de haidische BRD sinn zwar Schdaad unn Kärsch gedrennd, awwa de Schdaad hot ain Iwweroikumme midd de zwee Konfessione: Es werd Kärscheschdaier oigedriwwe, de Schdaad zahld Prieschda unn kärschlische Oirischdunge midd. Haid hänge rund 60% vun de Bevlgarung de chrisdlische Religion õõ, in de ehemolische DDR ner en Verdel.

Uugfähr een Driddl gherd keener Glaawesgemääschafd õõ, die hohe Õõzahl vun 75% im Oschde is dorsch die atheisdische Oischdellung vun de DDR zu erkläre. 

Es Juddedum in Daitschlond hot ä längeri Gschischd als es Chrischdedum: Schun im reemische Dääl vun Daitschlond henn sisch uffgrund vun de Diaspora viele Judde in Schdädt niedagelasse. Viele daitsche Ferschde henn Judde in ihr Raisch geloggd, um vun derre ihre Erfahrung im Kaufmonnswese zu brofidiere. Es hot mehrere Progrom gewwe, awwa insgsomd is die Õõzahl geschiege bis sie in de Waimara Republik uugfähr 600.000 bedraache hot, also een Prozend vun de Gsamdbevelgarung. 1933 bis 1945 sinn viele Judde vun de Nadsionalsozialische umgebrochd worre odda gflohe, sodass ner 10.000 iibrisch ware. In de BRD hot sisch donn in de 50er de Zendralrad vun de Judde in Daitschlond gebild, die Zahl vun de Judde blieb awwa klää bis 1990. Noch de Wend sinn viele Judde aus Oschdairopa noch Daitschlond kumme unn hait ghere 106.000 Lait ä jiidische Gemää õõ, die Zahl vun alle Judde is awwa e bissel heher.

Dorsch Oiwannerung vor allem vun Tiirge hot de Islam ä schdargii Õõzahl an Midgliedan, mer gehd vun uugfähr 4 Millione (5% vun de Bevelgarung) aus. 732.000 daitsche Schdaadsbirga hänge dem Islam õõ, unn a die Õõzahl vun Konverdidde is im ledschde Johrzehnd schdarg õõgeschdiege.

Die Buddhischde in Daitschlond organisiere sisch in de Daitsche Buddhisdische Union unn derre ihre Õõzahl bedrägd uugfähr 250.000, dorsch die hohe Õõzahl an Konverdidde sinn ner die Hälfd devuu asiadische Oiwannerer, de Reschd maischd daitsche Schdaadsbirga.




#Article 31: Dampfnudel (243 words)


Dambnudle oder ah Hawedampnudele sin ä klassischs Esse in de Palz un annere siddaitsche Länner. Die sin mit Hefedäch g'macht un in ner diefe, gschlosne Pann in Salzwasser med Fedd uf gonz glääna Flamm zuersch gekochd un dann - nohdemm es Wasser vedambd iss (am Deggl horsche, awwa ned effne!) - gebrode worre. Bei de Bayere nemme se schdad em Salzwasser Zuggerwasser odder segah Millich med Budder. 

Es gibt n Schtrait zwische de Pälzer un de Bayern, wer de Dambnudl erfunne hot, der is ach schon in die Politik getrache worre. Awwer mer kann se nitt verwechsle, wail die Bayere dun se mit Zucker statt mit Salz mache. 

Esse dut ma se mit sisse Sache wie ner Vanillsoße odder Applbrai, odder awwer mit ennere Woisoß aus Pälzer Riesling. Viel Lait dun se awwer ach mit ner deftisch Supp odder m Herzpeffer esse. In Nussdorf, eme Schadddääl vun Landaach issd ma se med Gulasch.

Ähnlich sin die Oofeknepp, aach Roanudle, die mim sieße Hefedäch g'macht werrn. un donn in die Reehr gschowe wärr. Selle Reehr hod nix mim tiiwii zu duun, sunnan midde scheene aale Kachleefe: in dänne iane Ofereehr sin de Hawwe orra die Pann gschowe worn, awa när midde Knepp un när oigfädded, ohne Salzwassa. Die griehn donn aach ä hellbrauni Gruschd un ned die so tybische helle Haud vunde Dampnudle. Wails haid an Ofereehr fehld, muß mer schdadtdesse de bachofe nämme, mär solld awwa ned zu haiß, sunschd wärd zu dungl.




#Article 32: Der Pilger (160 words)


 
 
De Pilscha (frija De grischdlische Pilscha) isch die Wochezaidung vum kadolische Bischdum Schbaija. 

Gegrind worre isch die Zaidung oam 1. Janua 1848 un dodemid ischse die äldschd Bischdumszaidung in Daitschloand un a älda als de Osservatore Romano. Wärendem Nadzionalsosialismus ischd die Zaidung 1942 vabode un isch dnoch vum Haubdschridelaida Nikolaus Lauer widda g'grind worre. Die 1960 gegrind Schbendeagzion vum Pilscha „Die Aktion Silbermöve“ fiad jäalisch zu em Schbendevolume vun uug'fea änere Million Euro.

Die Zaidung isch vun 1920 bis 2009 inde Schbaimara Pilscha-Druggarai valeschd worre. Saidem weadese wescchendlisch im naije Schbaimara Valaach „Peregrinus GmbH“ uffgeleschd, wuem Bischdum keere dud. De Scheffredagdea ischde Norbert Rönn. Die Ufflaach isch 21.000 Schdigg.

Des Blatt schraibd vum keäaschlische Lewe inde Diözes eweso wie iwwa des Gscheeje inde Weldkeäasch. Dodzu kummen relischiöse Tegschde wie Gbeed un Biwelausleeschunge, insbsonnare zude jewailische agduelle Sunndaachsevangelije. Im Unnahaldungsdeel hodd die Zaidung Buch- und Schbieletibbs, Koazgschischde, Rädsl un Kochrezebde. Reschelmäßig wean a Ea'aischnisse un bolidisches Gschee aus kadholischer Sischd kommendiead.




#Article 33: Bad Dürkheim (710 words)


Derkem (aa Derkm oda Därkem)  is e Klästadt in de Vodderpalz an de Woischdrooß gelegge, also an de Haad, am Rand vum Pälzerwald. Unnes is än bekannde Lufdkuaódd un däaff sisch „Bad“ nenne - desdeweesche hääßds uff hochdaitsch aach „Bad Dürkheim“.

Bsiedld is die gonz Geeschnd schun saide Schdoizaid, Funde uffm Schdadtgebied waise vorkeldisch (1200 v.Chr.) und keldisch (500 v.Chr.) Siedlunge nooch un Hannl midde Edruschkä. Die ärschd schrifdlisch Ärwähnung is vum 1.6.778 im Lorscher Codex als „Turnesheim“.

Anno 1035 hodde Kaisa Konrad II. zamme mid annäre Därfa aach Därkm em Kloschda Limbursch gschengd. Vun voa 1360 bis 1471 un dann wieda said 1700 hod Därkm Schdadtreschde, nóódäm doßs vum verlochene Räuber Lui XIV, em Sunnekeenisch, un soim Mordbrennär Mellag zärschead un vum Laininga Graf Johann Friedrisch wieda schee heagrischd worn is. Schbäda iss donn sogaa Residenzschdadt un Färschdesidz worn. Bis 1794 is Därkm baide Hardenburger Lainingär gebliwwe, donn isses ärsch fronzesisch worn und 1816 zum Keenischraisch Bayern kumme, eschär daßs nóm Griesch rhoilonpälzisch worn is.

Schun voa 1387 sin die Quelle zum Salz mache genidzd worn, im 18. Joahunäd sin Salin, Gradiarwäak un Sudhaisa gebaud worn. Im Därgemer Wasser vun de Maxquell hott de Robert Bunse und de Guschdav Kärchhoff 1861 mit de Schpegdralånalys des Cäsium un s Rubidium gfunne. Es Gradiarwäak, wu mid soine 330 m ääns vun de greeschde in Daitschlon waa, is zwaa am 7. Abril 2007 abgfaggld worn, mär hod awwee widdee ufgebaud un waile - des häßd Óófang Fäbrua 2010 - wädd schun widdee Waißdonnraißisch ingebrung, wu aus Pole unde Ugraine kummd - zum Wuaschdmaagd sulls fäddisch soi.

Inde Midd vum 19. Joahunäd is Därkm mid soine siwwe Hailquelle zärschdäs ä Solbad worn und im 20.ö Joahunäd donn Schdaadsbad. Mär mäschdo Bade- un Trinkkure gesche Rheuma, Wirblsäule- und Bondschaibelaide, Gaschdridis, Bronschiallaide und Väschdobbung. - Gesche ledschderes hod sisch nuch bessa ä häbschdlisch Bizzlä-Kua bewäad: Drai Lidda Naije hen dorchschlochende Ärfolsch!

Haid kummd oogsischds vunde allgmää Lufdvaschmudzung aach noch vaschdäagd de Fagdoa Wald dezu: es gäbd kään bessare u greeßare un wiagungsvollare Lufdfilda als wie die Ülanze, bsunnaschd die Bääm, ärschd, wonnse so massiad schdeje wie im Wald - un de Pälzawald is gerademol de greeßde. Womma die Kua inde Kuaoirischdunge mid viele Wanderunge im Pälzawald kombiniere konn, is de Ärfolsch noch greeßa un die ufgewendt Zaid hod sisch dobbld rendiad.

De Derkemer Schdadtrat bschded aus 32 Leit. Die CDU hot 12 devun, die SPD 9, GRINE, FDP und FWG 3, enner is fun de Linge un enner padeilos. Derkem is enne fun ganz wennische Schdädde in Deitschland, wo fun ner Jamaika-Koalition aus CDU, GRINE und FDP g'fiert werd. Die bschded schun seid 1999 und war domols enne vun de erschde.

Iwwahaubd is de Woi in Derkem - wie on de gonz Woischdroß - ä bsunärdäri Schbezialidäd. Meschä nuch is awwee in Därkm es greeschde Faß vun de gonz Wäld - es Därgemer Faß faßd 1,7 Millione Lidda un hod 13,5 m Doschmessa. Inne is ä Woischdubb, wu iwwärs Joar measchdedääls zu, am Worschdmaagd awwee iwwafülld is. De Woaschdmaagd vum zwädde zum dridde Sebdembawucheänd iss greeschd Woifeschd uf de Weld, do kimme 600.000 Bsucha.

Die Blasonierung vum Wabbe is In Silber ein schwarzer Maueranker (Türangel). Des riad vunärem alde Grischdssieschl hea, des wo wiedarum uf des Wabbe vunde Härrn vun Derkem Bzuch genumm hod.

Bai de glaische Blasonierung hods offebaa schun die vaschiedensde Wariande gäwwe, wobai mär zwaifln därf, daß imma ä jedi Abbildung aach gschdimmd hod odda gaa audorisiad gwesd waa. , , , 

Die Rhoi-Haad-Bahn isse Tram vun Därkm iwwe Monnm nó Haidlbärsch. De heggschde Berg uff de Gemarkung is de Drachefels mit 570 m ü. NN. Derkm hod zwää Bursche, sKloschda Limbursch un die Loiningega Haadebursch. Derkem is de Sitz vun de Kraisverwaldung vum Landkrais Bad Derkem. Die Oiwohnerzahl is uugefähr 19.000.

Mer hänn do in Derkem des alte Kloschder Limburg im Ordsdääl Greethe, des is soidem 16. Jarhhunnerd ä Ruine. Die Haadebursch is ääne vun de greeschde Burgruiine in de Palz. Schää in die Roiewene gugge kannschd vum Kaffeemühlsche (hääßt ach Flaggeturm) im Schenkebehl. In de Schdodt hämmer noch unsere droi Kersche Schlosskersch (protestandisch, godischer Baustil), Burgkersch (im Krieg abgfaggelt, jetzert en Gemoindezentrum) und die schääne Ludwigskersch mit de neie Orschel un em Hitler newwerm Jesus am Kreiz hinnerm Aldar (kadolisch).




#Article 34: Dürkheimer Wurstmarkt (386 words)


De Derkemer Worschdmaagd (aa Derkemer Worschtmarkt) is e großes Woifescht in Dergem un es greeschde Woifescht uf de Welt. Wisse muss mer, dass de Worschtmarkt immer am zwedde un dridde Wochenend im September stattfinne dud. De Worschtmarkt gebts seit em Joor 1417, wua s erschde mol urkundlich erwänht is, awwer da hoda noch annerschder keese.

Frieher war de Worschtmarkt uff em Michaelisberg, en kleene Hischel net weit funn Dergem. De Worschtmarkt war do, weil do als e Wallfahrt hieh war, die Laid uff de Michlsberg gepilgert sin unn die Winzer unn die Baure viel Kundschaft hawwe un Sache verkaaft, wie z. B. Woi, Ledder un anneres Zeig werre könne. Ab em Joor 1577 wurd de Worschtmarkt dann uff de Brühlwisse gefeiert, weils uff em Michaelisberg zu klee geworde war. Iwwer die Entschdehung gebt e Schauschbiel, des de Pälzer Mundartdichder Helmut Metzger gschriwwe hot. Un des werd immer Freidaachs so um dreivertlsechse in de Näh vum Woidorf uffgfiert. Dodenoch dud dann de Worschtmarktsmeeschder s erschde Fass mit Woi aschdeche un de Bojemeeschder de Worschtmarkt eröffne.

Haitzutag sinn die Reitschule unn die Schubkärchler im Vorderdrund vum Worschtmarkt. Des sind hald Woiständ wu ma gmitlisch beisamme hockt und babble dut. Vun denne gebts 36 Stick. Da kann ma en guhde Schobbe un Schorle dringe, weil de ganze Woi prämiert sai muss. Ma dringt en aus Dubbeglässer du wo n halwe Liter Woi noi geht. Eener vunn vier ausgeschenkte Woi muss en Risling, eener en trockene un eener en halbtrockene sai. Seit em Joor 2004 darf ma aach Rotwoi ausschenke. Es großes Hailait is de Literarische Frühschoppe, der immer Mondaachs um Zehne Mojens stattfinne dud un bei dem die Lait gemietlich zusamme sitze unn de Pälzer Mundartdichter oder de Pälzer Musigger (wie z. B. de Tremmel, die Fraa Meißner, die Anonyme Giddarischde...) zuzuhehre.

Un jetzert en Geheimtip - bidde kämm verzehle....
Richdisch schä sinn die zwee Daach (Mittwochs un Dunnerschdaach) wann eigentlich Ruhepaus is. Do gehen die Därgemr un ach annere uff de Worschtmarkt nunner, nemmen vun dehäm ebbes zu esse mit (meischdens Hausmacher Doseworscht) un hoggen sich in die Schubkärchler. Vun denne hänn nämlich mindeschdens zeh Stick uff un bei denne holt mer dann de Woi. Musikalisches hailait is an emme Owend die Klampfemussig vun de Därgemer Pfadfinder.

Also jeder Pälzer muss minischdens äh mo ufm Worschtmarkt gwese soi.




#Article 35: Dirmstein (274 words)


Dermschdää (amtlich Dirmstein) is en Ort in de 1972 gebild Verbandsgemää Grienschdadd-Land im Londkrääs Derkem in de Palz. Es hott 3086 Oiwohner.

Dermschdää liechd in de Owwerrhoiewene, 108 m i. NN. Zwelf Kilomeder Lufdlinie eschdlisch fließd de Rhoi, nain Kilomeder weschdlisch fongd de Pälzerwald õõ unn zwee Kilomeder nerdlisch Rhoihesse. Nachbarord sinn, im Uhrzaigersinn, õõgfonge im Norde: Offschdää, Worms-Heppenheem, Haichelheem, Gerolsm, Laumersheem unn Owwersülze. 

De Weschdlische Dääl vun Dermschdää iss flach, der eschdlische hiegelich, do werd Woi õõgebaud.  

De Ord iss im 8. Johrhunnerd des erschde Mol erwähnd worre. Obwohl er nie de Grafe vun Laininge kehrd hot, zähld mer ihn hait zum Laininger Lond. De hischdorische unn gud restaurierde Ordskern iss als Dengmalzon oigeschdufd. Die barogge Kärsch ausm 18.Johrhunnerd zähld aa zu de Dengmalgeschidzde Objegde. Bis zum Ende des 18. Johrhunnerds soll Dermschdää die Schdadtreschd besesse hawwe.

De jetzische Ordsbirgamaischda vun Dermschdää iss Bernd Eberle vun de FWG. De Gemainderad hot 20 Sidz. Ergebnis vun de Gemainderadswahl am 7. Juni 2009, zum Vaglääsch midd 2004:

Nochm Zwedde Weltkriech hot sisch Dermschdää vun em agrarisch geprägde Ord endwiggeld, wo Londwärdschafd unn Dienschdlaischdung glaischbereschdigd newweenonner schdehe. Hait befinne sisch 200 Bedriewe in Dermschdää, die all middlschdännisch sinn, Großkonzerne gebbds do nedd. Weche dem pendle viele Dermschdäer in umliechende Orde. Said de 60-er Johr effned sisch Dermschdää dem Tourismus.

En wischdische Dääl vun de Londwärdschafd nimmd de Woiõõbau ää. De Woi iss schun in de Reemerzaid in de Palz õõgebaud worre unn de Därmschdääer Woibau iss im Johr 1141 des erschde Mol erwähnd worre. Vun 14,67 km² Ordsfläsch werre 2,5 fer de Woibau benudzd.
 
Außer Woirewe werre aa Äppel, Mandle, Faige, Schbargl, Getraide unn Grumbeere õõgebaud.




#Article 36: Die anonyme Giddarischde (469 words)


Die anonyme Giddarischde sin e musigalischie Selbschthilfegrupp un schdamme urschbrünlich aus Frongedahl.
Denne ihr Mussig heert mer mittlerwaile ach außerhalb vum Draistromland.
S Draistromland lait zwischem Fuchsbach, em Eckbach un de Isenach.

Ganz am Ofang waren se zu Dritt: de Edsel (am Gebabbl, am Singe un manchmol am schlecht rieche), de Michl (an de Hawai-Gidda) un de Roman (am Loggekopp). Saidem Konzert bai de Därgemer Faierwehr 2007 sin se zu Fünft, do sin de Kaule (an de Annerschtrum-Gidda) un de Stebbes (an de Drumml) dezukumme. 
De (Schorle) Mischer an de Kneppscher is de Grosse aus Eppstä.

De Produzent is de Hoffmann Dirk ausem Draistromland, un insgsamt hän die Anonyme bis hait 8 Konserve (CD's) rausgebrocht :

Die wohl zwee bekannschde Lieder sin :

Die Texde vun de Anonyme-Lieder sin ausem kläne Pälzer saim Lewe gegriffe („Die dreggisch Wäsch mol uffen Haufe – sieht glai ganz annerscht aus“) un en jeder (odder jedie) find sich dodrin widder. Die meischde Lieder sin komblett selwer gschriwwe.

Im Johr 2010 hän die Anonyme ihr 15-jährisches Beschdehe gfaiert, obwohls do Lait gebt, die saachen, dasse schun ä Johr friejer zamme gewese wärn....

Baim Werner Rohr an de Grundschul im Kläkallbach lernen die Kinner im Mussigunnerricht s Palzlied, dodriwwer hot die Judith Kaufmann vum SWR-Fernseh neulich ach en Bericht gemacht.

Sait e paar Johr sinn se als baim Literarische Friehschobbe uffem Därgemer Worschtmarkt debai, ansunschde hänn se e paar Lokalitäte, wu se ach reglmäßisch jedes Johr debai sin: bai Schraier un Kohn in Großkallbach odder baim Langewalder in Weisrem am Sand.

Als Fan vun de Anonyme isses übrigends e Muß, s grüne Tieschört middem Palzlogo azuhawwe – awwer uffbasse: do gebts ach gefakte Tieschörts im Indernett.
Un mer muss immer e Dutt voll Korke debai hawwe, wail nämlich baim Lied Flieg-kläner Korke-flieg baim Refrää die Fäns Korke uff die Biehn nuffschmaiße dun.
Insaider wissen, dass die allererschde Korke vun de Speyergörls (des is die Annika un die Schaggeliene) gschmisse worre sin un erscht viel, viel schbeeter Nochahmer gfunne hot.

Legendär is de Wannerdaach, der im Johr 2009 schun zum zwedde mol schdadtfinne dud. Baim erschde Wannerdaach in Därgem hot mer sich an de Drai Ääche getroffe. Die erscht Grupp is uff die Limburg geloffe, die zwett Grupp uff die Schneggenudl un die dritt Grupp hot vergeblich de Hammelsdahlbrunne gsucht... gedroffe hot mer sich dann widder im Ebbedahl, wus dann e schänes Waldkonzert gewwe hot.

Momendan isses so, dass am Ofang vumme Anonyme-Konzert en alde Porsche-Bulldog orgle dud (nadierlich als Konserv) – des is de Ofang vun: Alles weil mer Pälzer sin... Un ganz am Schluss, wanns rischdisch ferdisch is, werd de Pälzer Sängergruß gsunge.

Im Indernett gebts bai  mehrere Anonyme-Giddarischde-Grubbe,
bai ,  u.s.w. find mer e paar Videos. 

Un e HP hänn die Anonyme nadierlich ach: 

Dann gebts do noch die Fansait vun de Anonyme: 




#Article 37: Diedesfeld (199 words)


Diedesfeld war frieer e Winzerdorf un is 1969 in Naischdadt oigemänded worre, was 3 km im Norde lischt.

Diedesfeld is mit de Zait mit Unnerhambach zammegwachse, was zum Naischtadter Ortsdel Hambach gheert.

Diedesfeld lichd an de Midd von de 85 km lange Woischdrooß.

Die Laach in de Vodderpalz, am weschtlische Rand von de Owwerroiewene, sorscht fer ä mildes Klima. De Gebirschszuuch vun de Haardt im Weschde sorscht dodefor, dasses ned viel reschnt un dass im summer schää warm is.

De Ortsvorschteer vun Diedesfeld is de Henigins ehrn Roland.

De Woibau hot e G'schicht vun 2000 Johr bis in de Zait vun de Reemer zurigg. Woilooche, die mer kenne dud sin:

Drausse duhn Keschte, Mannle, Faische un Zidrusfrischde wagse.

Frieer war Diedesfeld a normales Winzerdorf awwer inzwische isses faschd nur noch n Ort wo die Laid aus Naischtadt wohne dun. 2004 hän ungfähr 2.000 Laid in Diedesfeld g'wohnt.

De drai wischdischde Strooße fer Diedesfeld sin die Woischtrooß, die Autobaah (A65) und die Bundesschdrooß (B38). Alle drai gehn am Bersch entlang, also vun Siide nooch Norde. De Woischtroß dud Diedeseld mit Hambach un Maikammer verbinne. Die annere baide Schdroße sin im Oschte vun Diedesfeld un gehn ned direkt durch de Ort.




#Article 38: Donald Trump (1464 words)


De Donald John Trump (* 14. Juni 1946 in New York (USA) ischn amerikonische Unnanehma unnen Bolidigga. Soin Groosfadda isch vun Kallschdadt.

Om 20. Januwa 2017 ischde Donald Trump alsde fünfunnveazigschda Bresidend vunde Vaoinischde Schaade vun Amerigga va'aidischd worre unn isch bis zum 20. Januwa 2020 im Omd g'wesd. Vade Regierungsschdiel vum Trump unn va soi bolidische Ideologie hodd sisch des Word Trumpismus endwiggeld. Unn domid mähndma gons allgmoin reschtskonsavadive-neonationalischdische odda national-populischdische Beweschunge inde weschdlische Demogradije. Unna B'rufung uffn ehemolische KGB Major, werd innem Addigl berischd, dass de Trump vum russische G'hoimdienschd KGB said 40 Johr g'pfleschd worre isch unn b'raidwillisch anti-weschdlische Parole nochg'blabbad hod.

Soi Omdszaid end im Januwa 2021 nochdemem de Joe Biden im Novemba 2020 inde Wahl zum Bresidend vunde USA gschlache hodd. Bis zum Schluss hodde Trump awwa des nedd zugewwe unn hodd gsachd, dassa um die Wahl b'drooche worre isch unn dass jo er de haushohe G'winna vunde Wahl g'wesd isch. De Trump unn soi Team hawwen Klaache inn vaschiedene Bundesschdaade vunde USA wesche Wahlb'druuch oigewwe, wu awwa alle als uuhaldba zuriggg'g'wiese worre sinn. Dodriwwanaus hodde Trump om Telefon de Wahllaida vum Bundesschdaad Georgia og'ruufe unn hoddn uffgfordad uugildische Schdimme fade Joe Biden zu finne, domidd er, de Trump, doch noch do gwinne konn. Schliesslich hawwen Ohänga vum Trump om 6. Januwa 2021 des Kabidool vunde USA gschdirmd, wailse gmähnd hawwen, dassde Siesch vum Joe Biden durschn Wahlb'druch em Trump gschdohle worre isch unnse vahinnare wolldn, dassde Joe Biden alsde segseverzigschda Bresidend vunde USA ausg'rufe werd. Wail Bolodiga mähnen, dassde Trump se do'd'zu uffgschdachld hodd, hoddma ä Vafahre ogfonge umde Trump in soi ledschde Daach als Bresidend zu endmachde unn d'vor zu sorsche, dassa kän Bledsinn mehr mache un in Zukunfd kä Omd inna Regierung vunde USA mehr onemme konn. Im Zuch vunem Trump soina Redd vorm Schdurm uff die Regierung vunde USA, hawen soziale Medije em Trump soi Accounts voriwwgejend odda endgildisch gschberrd unn soi Inhalde gleschd. Dodmid hodda insbsondere midd Twitter soi wischdisches Schbrochrohr valore.

Als ledschda Aggd hodde Trump inde ledschade Stund als Bresidend nochn Haufe Laid b'gdnadisch, dodrunna a ejemolische Weg'g'ferde unn Ferdara vunem. Uffde onnare Said hodda a noch paa Laid inde Gfängnis hierischde losse.

Inde leschde 4 Johr isch die Aad unn Wais, wiede Trump Saache in die Weld rausposaund, ofd unnasuchd worre. Zum Baischbiel unnasuchd die Jennifer Mercieca, wu onde Texas AM University Professorin fa Retorigg isch, said 2015 em Trump soi retorische Gniff unn soi Schbrooch, alla wiea bai Bressekonfarenze odda uff Twitter so babbld. Nochde Jennifer b'nudzd de Trump g'zield Muschda, wu schon saide Ontigg b'kond sinn unn vonde Reedna domols schun b'nudzd worre sinn. Zum Baischbiel iwwadraiwbda unn polarisierd, bschimpfd bolidische Geschna (Argumentum ad hominem), drohd (Argumentum ad baculum) unn machd, dasse vun onnare Laid nemme als ernschzunemmende Persone gseje werren. Zum Baisbiel hodda im Wahlkombf 2016 vunde „crooked (des heesd „bugglisch“ odda „gbaischd“) Hillary“ g'redd, wailse ogeblisch g'grimmd gonge isch, awwa „crooked“ b'daid a „bdrigarisch“, alla „Gauna-Hillary“. Do'd'zu sedzda gern Schboddnome oi.
Haifisch b'nuzda sog'nonnde Paralipse (zum Baischbiel Isch saach nedd..., isch saach bloß... ) unn schdeld Vorwirf so inde Raum, dassman nedd vaondwordlisch mache konn (Whataboutism). Bai gridische Froche wegseld de Donald Trump vun Inhald unn Posidzjone uff Oneggdode odda uff Persone vun soim persenlische Umfeld unn leschd sisch nedd uff Details feschd. Waidare glassische Middel, wude Trump oisedze dud, sinn die Hyperbel, wu midd Iwwadraiwunge ebbes schadaag b'tond unn s'Gfiehl schdaischad unn die Alliteration um Slogans zu brääsche (zum Baischbiel Nasty Nancy odda The horrible heartache).Donn hodd de Trump midd soina Retorigg vunde Ausgrenzung, die Wir unn ihr-Abgrenzung Geschesedz uffg'baud unn domit in Grubbe gschbalde unn domid a uffgschdacheld. Alles wassem nedd ins Konzebd gbassd hodd, hodda korzahond abg'werd unn zum Baisbiel als Fake News b'zaischned. In Gschbräsch midd Laid, falldan ofd ins Word unn unnabrischdse, was im Fall vunde Hillary Clinton im Wahlkambf 2016 middm Kunschword Manterrupting (än Monn unnabrischd ä Fraa) bzaischned worre isch, wass awwa a bai onnare machd.
Än waidare retorische Gniff, wude Trump bnudzd oisedzd, isch die sognonnde Sandwich Methode. Do werd zwische lobende Aussaache des uuognehme dwischedrin vapaggd, was donn wenischa wahrg'numme werd, alses Lob.
Um soine Aussache glawbwirdisch zu mache, b'ziehda sisch gern uff uub'konde onnare, wu des a sache dedn. Do'd'zu b'nudzda gern oilaidende Phrase wie zum Baisbiel „die Laid saachn“ („people say“), „viel Laid deng'gn“ odda „Ich weeßes nedd, awwa viel Laid saachn des“. Do'd'mid duda so, als oba bloß des saachd, was schun viel wissen odda deng'gn. Des isch ä Abard vum Argumentum ad populum, wumidda soi Meenung efach mol so sache konn ohne dodruff feschg'nacheld werre zu kenne.

De Trump babbld in korze, glaare unn efache Sedz midd Werda, wu bloss wenisch Silwe hawwen unn wu die wischdigschde maischd om End kummen. Haifisch saachda soi Sache im Imperativ, wie soin b'konnde Slogan „Make America Great Again“. Wassa unn wieas saache dud, isch so efach uffg'baud, dasses noch Indizes aa vun Elfjehrische vaschdonne werre konn. Do hebda sisch vun onnaere US Bolidiga ab, wu daidlisch iwwakondidlda redden. Frija, inde 1980er unn 1990er Johr hodde Trump a noch hochgschdochene Setz und Werder g'numme. Awwa inde Johr 2015/16 hawwen soi Redd noch Compjuda-Schdudije mehr waiblische Ausdrigg kabd, als die vun onnare Präsidendschaftskondidaade said 2004 unn a als die vunde Hillary Clinton.

Em Trumps soin Schdiel isch aggressiv unn gehd uff Kollisijonskurs. Des Bladd New York Times hodd saidm Februar 2017 ä schdändisch aggdualisierd Lisdchd vun faschd 600 Laid, Ord unn Gescheschdänd, wude Trump saidm Juni 2015 uff Twitter b'schimbfd, b'laidischd odda va'uuglimbfd hodd. De Markus Feldenkirchen hodd 2015 g'määnd, dassde Trump faschd alles onnaschda machd als onnare Bolidigga, indemma alles uugfildad saachd, wassa om bolidische Sischdem vunde USA falsch find. Trump hodd midd soine browokadive Aißarunge, wua wedda Tabus noch Wählagrubbe schone dud, midd Vaschwerungstheorije unn Außesaidathese imma widda fa viel Uffmergsomkaid gsorschd. Midd soina Rhetorigg vunde „Schdaage“ unnde „Schwache“ aissada sisch a va'schdlisch iwwa bolidische Geschna, zum Baischbiel midd Oschbielunge zu Familjemiddglieda odda Schboddnome wie „Crooked Hillary“ (Gauner-Hillary) odda „little Marco“ (de gleene Marco), de Vietnam-Wedaran John McCain, denna als kenn eschde Held siehd, waila sich hodd g'fonge losse. Die Add vun Vauuglimpfung iwwa Schboddnome vun unn verbale Ogriff uff bolidische Geschna als Ausdrugg vun soina Vaachdung hodde Trump als Schdielmiddl ofd oigsedzd. Soi Schdondpingd hodda a gern mol g'wechseld, so wara mol pro-Life awwa frija a fa Abdraiwung, eweso wija mol baide Demograde unn donn widda beide Rebublikona Mitglied g'wesd isch. Newe soina zur Schaud gschdellde Männlischkaid hodde Trump sisch schun imma gern a als än selbschg'machda Millijadär dogschdelld was awwa umschdridde isch. Womma em Trump gridische Froche gschdelld hodd, donn hodda gern komedijehaft in soina efache Schbroch de Inhalde ausg'wische, isch uff Anegdode odda uff Laid aus soim persenlische Umfeld ausg'wische unn hodd sisch nedd uff Dedails geschg'leschd.

De Trump hodd im Johr 2009 soin Twitter Account ereffend unn hoddn saidem im Wahljohr 2016 unn in w\hrend soina Bresidenschafd haifisch b'nudzd. Als donn soin Account vun Twitter endgildisch geleschd worre isch, hodda mehr als 88 Millijone Twitter-Follower kabd.

Bis Ende Mai 2020 hodde Trump guud 52.000 Tweets vafassd. Dodzu keren 22.115 Tweets in siwwe Johr bevora fa die Bresidenschafd kondidierd hodd, 8.159 Tweets währendde 1 1/2 Johr vun soina Kandidadur unn inde Iwwagongszaid unn14.186 Tweets inde erschde drei Johr vun soina Bresidenschafd.

De Trump hodd Twitter haifisch oigsedzd umde Effendlischkaid diregd soin Meenung middyudeele, ohne iwwa die Bress geje zu misse. Än Bresseschbrescha vum Weißes Haus[Waiße Haus hodd schun frieh im Trump soina Bresidenschafd gsachd, dass die Tweets vum Trump offizielle Aussache vum Bresidend vunde UAS sinn unns glaische im Novemba 2020 midm Vadaidischungsminischda Mark Esper.

Viel vunde Tweets vum Trump sinn falsche B'haubdunge was midd Fagde'iwwabriefunge gzaischd worre isch. Im Mai 2020 hodd Twitter ogfonge die Tweets vum Trump middna Waanung zu vaseje, wu vunde Fagde'iwwabriefung kumme isch, unn hodd Tweets vunnem wesche Valedzung vunde Twitterreschle g'kenzaischnd. De Trump hodd donn brombd g'drohd, dassa Social-Media-Pladdforme schdaag oischräng'ge odda soga schließe werd.

Nochdem de Trump soi Oh'nga om 6. Januwa 2021 zum Maasch uffs Kapitol inn' Redd uffgfordad hodd, ischa om 7. Januwa uff uubschdimmdi Zaid vun Facebook unn Instagram gschberd worre. Om 8. Januwa hodd Twitter em Trump soin Account wesche em Risigo vun waidara Oschdachlung yur G'wald fa imma gschberrd, nochdem soin Account schun zwee Dach davor wesche Tweets gschberrd worre isch. Saiddem ischde Trump a uff onnare Soziale Medije Pladdforme gschberrd worre, wie uff Snapchat, Twitch odda Parler.

 vunde The Washington Post, em Toronto Star, unn vun CNN zsommegschdellde Daade zude falsche odda irrefiehrende B'haubdunge (oranga Hinnargrund), bzw. falsche B'haubdunge (violedda Vordagrund).
Als Bresidend hodde Trump ofd falsche B'haubdunge unn Bemergunge bai effendlische Uffdridd un Redde g'machd. Die gonse Desinformazione wude Trump vaschraid hodd, isch vun Faggde-Tschegga doggumendierd worre. Aggademigga unn die Medije hawwen des Phenomen als baischbielslos inde omerikonische Bolidigg bschriwwe.



#Article 39: Duttweiler (107 words)


Duddwailer  (amtlisch Duttweiler) is e Winzerdorf un is 1974 in Naischdadt oigemänded worre, was ugfeehr 6 km odder 7 km im Nordweschde lischt.

Duddwailer werd ach gern als „Pfort zu de daitsche Woischtroß“ bezeichnet. Es lischd am Rand vuum Gäu.

Die Laach in de Vodderpalz am weschdlische Rand vun de Roiewene sorscht fer ä mildes Klima. De Gebirschszuuch vun de Haardt im Weschde sorscht dodefor, dass es ned viel reschnt un dass im Summer schää warm is.

De Ortsvorschteer vun Duddwailer is de Syring-Lingenfelder Gerhard.

Im Ordsbeirad sinn Leit vun de CDU, de FWG und de SPD.

In Duddwailer werd schun immer Woi gemacht. Guude Woilaache sin:




#Article 40: Donnersberg (184 words)


De Dunnersbersch is de heegschde Bersch in de Palz. Mid saine seggshunnertsiwweneachzisch Meder is er in de gesamte Nordpalz unn nadiirlisch aa driwwer inaus des beliebteschte Tourischteziel.

De Dunnersbersch lait inmidde de Nordpalz zwische Maiedaahl (Marienthal) unn Dannefels, ragt awwer aa erunner no Falgestää (Falkenstein). De Dunnersbersch is iwwer e Landstroßabzweischung bei Baschdehaus (e Hotel uff halwer Schdreck zwische Maiedaahl unn Dannefels) se erreische. E zusätzlischi Rickfahrmeeglischkeit biedet die Ännbahnstroß erunner no Dannefels.

Gonz owwe kunnsch haid nuch die Reschd vunnerem Wall vunde Kälde sien, en glääne Dääl hod mer widde uffgebaud fär zum óógugge. Die gonz Óólaach he die Kelde zwäämol ufgebaud un - un des is weldwaid äämolisch! - hinnär däm Schudzwall, in des abgsischade Terrää, hen se nuch ä Viaeggsschanz enoigsedzd! Un weile schwädzd mer sugaa devun, dosse häddn Quarzporphyr gschmolze fär zum Glas mache.

Owwe isn Aussischdstuam, vun däma bisnóó Woms, zum Orewald un bai gon klaare Sischd sugaa bis zum Daunus gugge konn. Ned waid devun schdeed de Fänseetuam mid iwwa zwäähunnad Meda Hee un dodezwische hen die Amis ää vun iane guuße Funkschdazione enoigsedzd, die greeschd in Oiropa.




#Article 41: Demokratie (323 words)


Dämogradie issä Regierungsfóm, wo d Macht vom Volk ausgeht.

Där Begriff duud aischndlisch ausm alde Grieschelond schdamme un is aus δῆμος (Demos) „Volk“, un κράτος (Kratos) „Herrschaft“ zammegsäzd, hääßd also Härrschafd vum Volk. Volk, des sin domols die Männä mid Bürscharäschd vun ännärä Schdadt, ännärä Polis (πόλις) gewäßd.

Die Reema hen die Dämogradie oigfiad, nóhdäm doßse die edruskische Keenisch gschaßt hän. Des waa awwee schun kä diräkdi Dämogradie mea, sunnärn när nuch ä räpräsendadivi: mär hod än Senad gebild un zwää Konsuln bschdimmd - alles när Arischdograde - und zum Ausglaisch zwää Volkstribune gewähld, die wu des Volk zu vatrede ghad hän un dodezu iwwa'all ä Vetoräschd ghad hän. Fär Nodfäll gabs donn die Csc, Consul sine Collega, die wu als Dikdadore schnell un ohne Widaschprüch entschaide konnde.

Inde Kaisazaid war Rom ä Republik unes römisch Raisch ä monarchisch Kaisaraisch.

Die Germane hen damols die viellaischd dämogradischde Regierungsfóm ghäd: än Keenisch/Haipdling fär im Friede un än annärn fär im Griesch, baide abhängisch vum Thing, dä Volksvasammlung, die wu bschlosse hod, wu dä Wesch long gehd. Die Sippechefs hän de Óófira aach absädze un än naie oisädze gäkennd, awwee aach dea hod ärsch nuch die Bschdädschung vum Thing gebraachd.

In Indie waa ä Maharadscha zwar än absolude Härrschär, waa awwee on soi aischn Gsädz gebunne. Die Gsädze hoddä zwar alläns mache gekännd, awwee fär doßse räschdskräfdisch geworn sin, hän ned mea als wie finf Därfschär nää saache gedärfd. So hods Volk dorsch nix als wie dorsch soi Veto regiad.

Mim Houes of Commons hän die Englänna es erschde Volksparlamend gschaffe, des awwee nuch wenisch Räschde ghad hod. Bessa isses ärschd dorsch die Bill of Rights vun 1689 geworn.

In Daitschlond waas easchde Parlamänd däs inde Paulskärsch in Fronkfód. Däs hod awwee kään gruße Ärfolsch ghad. Dä Kampf um Fraihaid, Dämogradie, Borjaräschde un nadzionale Oihaid in Daitschlond is äng vabunne midm Hambacha Feschd.

Die nägschde Versuche waan die Weimarer Republik un said 1949 die BRD.




#Article 42: Eduard Jost (144 words)


Eduard Jost (* 21. Juli 1837 in Trier; † 15. März 1902 in Naischdadd an de Waiñschdrooß) war än daitsche Autor, der vor allem in de Palz gewirkt hot. Es mehrschd hodda uf Hochdaitsch gschriwwe, es schännschd uf Pälzisch. Außam Pälzalied.

Jost hot 1869 des Pälzer Lied g'schriwwe.

Oogonge hode Joschd als Sänga un Schauschbiela. Ab 1864 wara als Audoa bai vaschiedene Pfälzer Zaidungen tätig, so bei der Triasche Volgszeidung, beim Derkema Oonzeicha und beim Landacha Ailbode. 1884 hoda die Pälzisch Wocheschrifd Die Heimat in Lautre gerind. Noo Zaide in Leipzig (1886) und Naumburch (Saale) (1892) isa in die Pfalz zriggkumme un is Schäff vunde Redagzion vunde Naischdadta Zeidung worn. De Jost hod aach haimadbezochne Wärge gschriwwe, wie Die Patriotin von Lautern, ä koazi pälzisch Geschichd aus der leedschde Zaid vum Karl Theodors (1884) soinäre Härrschafd. Soi Audobiographie hodda 1895 Vor 25 Jahren genennd.




#Article 43: Österreich (112 words)


Eestraisch esch e Land in Mitteleuropa un e Mitglied vun de Europäische Union (EU). 8,8 Millione Laid wohne do unn des Lond hot e Fläsch vun 83.879 km². Somid leewe uff em km² ugfähr 105, was im Verglaisch zu soine benachbarde Schdaade ziemlisch gering iss. Es grenzt im Norde an Deitschland un die Tschechie, im Oschde an die Slowakei un Ungarn. Im Süde an Slowenje un Idalje un im Weschde an die Schweiz un Lieschteschdäjn.

Dere Hauptschdadt unn aa die greegschd Schdadt is Wien. Eestreich beschdeht aus nain Bunneslänner, die Verfassung esch föderal. Es Land esch seit 1955 Mitglied in de UNO un seit 1995 in de EU.

Die eestraischischen Bunnäslänner sinn:




#Article 44: Elwedritsche (1034 words)


Die Elwedritsche (aa  Ilwedritsche, Elbedritsche, Elwerdritsche etc., fascht nur im Blural verwendt, Genus uklaa, lat. Bestia palatinensis) sinn ä Fahwlwese, wu faschd aussiehd wie n Voggl, wu in Sieddaitschlond, vor allm in de Palz, dehääm iss.

De Verbraidungsraum vun de Erzählunge iwwer die Elwedritsche erschdreggd sich vum Saaland im Weschde iwwer de Pälzerwald un die owwerrhainisch Tiefewene noch Oschde riwwer in di Kurpalz bis in de siedhessische Odewald un im Norde bis noch Rhoihesse. Im Side kumme se bis in di Gejend vun Bihl, Landkreis Raschdadd, vor, do sinn se als Hilwedritsche bekannd, un bis ins nerdlische Elsaß, wu ma se Dilbetrütsche heeßt. Als Haubdschdadd vun de Elwedritsche gild Naischdadd an de Woischdroos, wu es ah än Elwedritschebrunne gibd, der wu vum Rumpe Gernot gschaffe worrn iss. Onnere Quelle sahn ah Dahn in de Südweschdpalz (wuus aachn Elwedritschebrunne hod) odda Erfwailer odda noch gands annere Orde weahrn Haubdschdädd vun de Elwedritsche. 

E isolierdes Vorkumme gibts in Niederbayan, wu ma se als Oibatrischl kennt. Ob des urschbringlisch emol e zammehängendes Verbreidungsgebiet waa odder ob e paa Elwedritsche noch Niederbayan ausgewannert sinn, hot sisch bisher nonet kläre losse.

Pennsylvanisch Laid määne aach, daß in die Schdaahde ausgewannerde Pälzer ainiche Elwedritsche middgenumme heddn „so ass sie kenn Heemweh gricke deete“.

Elwedritsche werrn maischd als hinglaardich beschriwwe. Iahr Fliggl sinn nedd zu gebrauche, dessdewehge se maischdens im Gschdrübb odda unner de Rebschdegg lehwn. De Legend noch sinn se ä Kroizung vun Huhn, Ent und Gäns die sich midd im Wald lehwende Fahwlwese wie Kobolde unn Elfe vermischd heddn. Manchmohl werrn Elwedritsche ah middm Gewaih unnem lannge Schnawwl dargschdelld.

Vor Johre, wie di Vorfahre vun de Pennsilfaanisch-Deitsche noch in da Palz gewuhnt hewwe, hots noch kää Elwedritsche gewwe – awwer schunn gude deitsche Bauare vun seller Sort, wie se heit noch in Pennsilfaanie wuhne. Un ääner vun selle Bauare – er hot ganz noh am Wald gewuhnt – hot Hinkel ghatt un aa en Haufe Gäns un Ende. Selle Viescher sinn frei rumgschbrunge uff em Bauarehof un hewwe s aa bsunners gemeegt, im Wald iwwer di Hegge un glääne Bääm zu hupfe, wann se was zum Fresse gsucht hewwe. Am Owend hot di Bauersfraa als laut gegrische, sie sollde hääm kumme, ehs duschder werd. Un di Hinkel, Gäns un Ende hewwe sell gheert un sinn dabber hääm geloffe.

Alsemol, wanns doch e bissl schbeed worre is un schun ball Nacht waa, hot di Bauersfraa e Ladern, wu gebrennt hot, ins Fenschder vun da Scheier gschdellt, daß di Viescher hewwe sehne kenne, wu se hie laafe misse. Äämol awwer, wie di Hinkel, Ende un Gäns widder im Wald rumgschbrunge sinn, hot s Wedder umgschlaare, un e schweeres Gewidder iss kumme. Do hewwe se Ängscht griggt, sinn im Wald hie un her gerennt un hewwe sisch am End ganz verlore. Wie der Reeje ufghert hot, sinn se oigschloofe.

Am negschde Morje hewwe se geguggt, was do los waa an derre Schdell, wu se di Nacht verbrocht ghatt hewwe (selle Schdell heeßt heit in da Palz „Nimmerkehrwidder“ – di Leit gehne dort sunndaags gern hie). Sie hewwe nimmie gewisst, wu se sinn un wu se hielaafe sollde. S waa kää Bauersfraa do un aa kää Ladern. Un wie se so ghockt sinn un sisch gfärscht hewwe, hewwe se gemergt, dass se ebber beoowacht hot. Do waare etlische Gnome un Feee, Sumpf-Eile, Wald-Keiz un annare Viescher, wu se bis dohie noch nie gsehe ghatt hewwe.

Selle hewwe all uff äämol aagfange bischbare, un di Hinkel, Ende un Gäns hewwe a gebischbert. So hewwe se sisch noch ere Weil kennegelernt. Di Viescher hewwe di ganz Gschicht verzählt, un weil kääns vunnene de rischdische Weg hääm gewißt hot, hewwe se ausgemacht, sie deede all im Wald bleiwe bei ihre neie Freind. Di Feee un Gnome, Eile un Keiz hewwe de Hinkel, Ende un Gäns e Euladung gewwe, daß se beiene wuhne kennde. Un wies so geht bei de Mensche wie bei de Leit, hots net lang gedauert, bis aus de Eier, vu di Viescher gelegt hewwe, klääne Viescher gschlubbt sinn, wu halwer ausgseh hewwe wie e Hinkel, e Ent odder e Gans un halwer wie en Gnom, e Fee, e Eil odder en Wald-Kauz. Sell waare di erschde Elwedritsche.

Heitzedaags wisse se nimmi, daß ihr Vorfahre vor Johre uffem Bauarehof gelebt hewwe, awwer wann se s Lischt vun ere Ladern sehne, misse se doch dort hie geh un kenne sisch net dageeje wehre. Seit seller Zeit sinn se im Wald vun da Palz daheem, un wie di Vorfahre vun de Pennsylfaanisch-Deitsche losgfahre sinn, in di Nei Welt zu ziehge, hewwe se paa vun de Elwedritsche mitgenumme (daß se kää Häämweh grigge deede). Un wann der Herbscht do iss, gehne di Leit hiwwe wie driwwe mid eme Sagg un ere Ladern in de Wald, se zu jaare.

Di Jäjer gehne zamme schbääd am Owend in de Wald mit Laderne un eme grooße Sagg. Ään Kerl, wu villeischt no nie Elwedritsche jaage waa, iss weider zu nix zu brauche. Er muß blooß de Sagg heewe un hot di gschicktschd Uffgaab. Di annere Jäjer gehne fort mi-de Laderne un dreiwe di Elwedritsche zum Sagg. Der Kerl mim Sagg muß sellen blooß noch schnell zumache. Awwer edlische Mol bassierts, daß di Jäjer sisch uffem Weeg verliere un nimmi zurigg zum Kerl finne, wu de Sagg hebt. Wann se Gligg hewwe, finne se villeischt irjend e Wärtshaus, un dort duhne se ebbes geeje ihrn grooße Dorscht. Un wann se gnunk gedrunke hewwe, vergesse se de Kerl mim Sagg, wu als noch im Wald schdeht un uff di Elwedritsche waade duud.

Die Pälza Elwedritsche (Bestia palatinensis odder Elwedritsche palatinensis) ghere zur große Familie vunde äschde Elwedritsche (Elwedritsche verae), iane nägschde Värwandte sin die bayrische Wolbadinga (Elwedritsche wolpertingiensis), die wu - wie kännds aach onnaschd soi - voaallm inde Owwapalz voakumme, sich awwa aach bis noo Frange un in die Alpe ausgebrääd hän. Ä onnan, waidläfischare Värwandte hod mär in Skandinawie ändeggd, in Schwede: die Skvader. Die Prof. Brigitte Sokop hodd zude Abschdammung vun de Elwedritsche a reschaschiad.

Naier Forschunge hen ergäwwe, doßä ängeri Vawondschafd mimm bayrische Wolpertinger bschdehd un sisch aach im DNA-Tesch mißd noowaise losse kenne, wammer när je ä Gewebprob häd.

Im Landacher Zoo gibts e Gehege mid Elwedritsche




#Article 45: Engadin (198 words)


's Engadin isch e Houchdaal in de Oscht-Schwaiz im Kanton Graubünden. Im Oschte werrt's vun de Ortler- Albe un vun de Sesvenna-Grubb begrenzt, im Weschde vun de Silvretta-Grubb. De Inn lefft durrich 's Engadin, wu's aach sein Name her hott: Gardde vum Inn. 

's Engadin werrt in zwee Hälfde uffgedaailt:

Die Engadiner sin Rätoromanen, des haaßt, zu de Zeide vun de alde Römer hott do, un aach fascht iwweraal sunscht in de Albe, e keltisch's Volk g'wuhnt, die Räter. Die sin noh awwer vun de Römer eignumme worrn, un häwwe ihr Schbrooch, Latdain, ahnemme messe. Do draus isch noh Rätoromanisch entschtonne. Des isch urschbringlisch iwweraal in de Albe gebabblt worrn, isch awwer pö a pö wennischer worrn, wall vun alli Seide anneri Schbrooche reigedrängt häwwe. Desdweech sin blouß noch e paar Inseln iwwerich gebliewe, wu d' Lait Rätoromanisch schwätze: Graubünden in de Schweiz un e paar Dolomiten- Deeler in Südtirol, Italien. Des Rätoromanische werrt awwer immer wennicher in de Schweiz, wall die Lait meh un meh Daitsch babble welle, im Engadin sin im Verhäldnis noch die meeschte Schbrescher. 
Im Engadin gibt drei verschiedeni Dialekte vum Rätoromanische: Ladin Puter im Owwerengadin, Ladin Vallader im Unnerengadin un Jaura im Münstertal.




#Article 46: Erde (167 words)


Die Erd is de Planed, wu die Mensche lewe due. Die Erd is de einzische Ploned vun dem ma wisse dud, dass do Lewe iss. Sie iss de dritte Ploned im Sunnesischdeem unn iss 149,6 Millione km vun de Sunn endfeand. Sie hot en Duaschmessa vun iwwa 12.700 km unn is ugfähr 4,6 Milliarde Joa ald. Die Erd broochd 365,256 Doog um die Sunn emol zu umgraise, däs is ään Joar unn 6 Schdunne, däswege gibts jo alle viea Joar des Schaldjoar um des auszuglaischä. Die Erd benedischd 23 Schdunne, 56 Minnude unn 4,1 Sekunne um sich um die eigini Aks zu drehä, trotzdäm heeßt es en Doog dauad 24 Schdund. Die Erd hod en Drabond, en Mond also, unn dea heeßd nadierlich Mond (wie denn sunschd).
Die Erd iss zu 29,3% vun Lond bädäggd unn zu 70,7% vun Wassa.

Die Atmospär vunn de Erd iss die gasfermische Hill iwwer de Obafläsch. Oone die Atmospär wird nix uff de Erd lewe due.
Die Haupdbeschdonddeile vun derre is:




#Article 47: Esperanto (107 words)


Esperanto is ä Sprooch, abba onnerschd wies pälzische ned ä normali Sprooch, sunnern ä konschtruirti Sprooch unn Plonsprooch. Des heeßt, sie hot sich ned zufällisch endwiggeld, sunnern is erfunne worre, nämlisch vum Ludwik Lejzer Zamenhof. Ea hot im Joa 1887 ä Broschier midde Grundlooge vun derer Sprooch veaäffentlischt. Trotz ollem is Esperanto ä läbändischi Sprooch, wu sisch weidaendwiggeln dudd. Dea Zweck vumm Esperanto is ä Sprooch zu hawwe, die leecht zu erlerne iss unn das kee onneri Sprooch bevorzucht oddah benochteilischt werd. Heit dun zwische 500.000 unn zwe Millione Lait uff der gonze Weld Esperanto babble, davunn en paar dausend als Muddasprooch.

Im Eschberando gibt's kee Konjugation:




#Article 48: Europa (937 words)


Europa is e eurasischer Subkondinend, wo im abendländische Denke trotzdem als mo als Kondinend bezeichnet werd. Des is im Weschde kuldurell un hisdorisch verankert. Europa hat e Fläch vun 10,18 Mio. km² un is domit no Auschdralie de zwettklenscht Kondinend. Mit ugfähr 740 Mio. Leit (2011), wo do leebe, hats aber mehr Inwohner wie Auschdralie, Nord- oder Südameriga.

Europa besteht heit polidisch aus 46 souveräne Schdaade.

Europa grenzt im Siede ans Middelmeer, welles de Kondinend vun Afriga drenne dudd. Im Weschde is de Atlandig, weller an die Iberische Halbinsel, Frongraisch, die bridische Inseln unn Island grenze dudd. Im Norde grenzd an de Arktische Ozeån. Die Grenz Im Oschde is des Gebärg unn de Fluss Ural, Im Siedoschde is mer sisch nedd ainisch, ob de Fluss Manytsch als Grenz diene soll odda es Kaukasus-Gebärg. Vum Asiadische Dääl vun de Tirgai werd Airopa dorsch de Bosporus gedrennd, die Schdadtt Istanbul do is die eenzisch, wu uff zwee Kondinende lieche dudd. 

Europa werd außa vum Middlmeea im Siede, welles midd de Schdrooß vun Gibraldar ä Vabinnung zum Adlåndigg hot, aa vun de Nordsee zwische Großbridannie im Weschde unn Dänemark im Oschde, Daitschlond unn Niedalonde im Siede unn die Norwegisch See im Norde dorschflosse. De Ärmelkanal zwische Frongraisch unn Großbridannie schdelld ä nadierlischi Vabinnung zwischem Adlåndigg unn de Nordsee dar. Zwische Dänemark unn Norwege befind sisch de Skagerrak, zwische Dänemark unn Schwede de Kattegat. Die baide Meerenge vabinne die Nord- unn Oschdsee midenonner. Die Oschdsee ziehd sisch donn waida noch Norde unn laifd donn Rischdung Russlond im Finnische Meerbuse aus, noch Norde im Boddnische Meerbuse. Die Oschdsee drennd zudem Skandinavie vun Oschdeuropa. Siedlisch vun Oschdoiropa unn ösdlisch vun de Balkånhalbinsel liechds Schwaddse Meer, welles dorsch de Bosporus ä Vabinnung zum Middlmeer hot.

In Europa gebbds ainische Hochgebärge: die Alpe in Middleuropa schdelle mim Mont Blanc (iwwer 4.800 Meder) de heggschd Bärsch vun Oiropa. Waidere Hochgebärge sinn die Pyrenäe im Siedweschde, die Skande in Skandinavie, die Karpate uffm Balkån, de Ural im Oschde zu Asie unn je noch Grenze de Kaukasus im siedlische Russlond. Vulkåne gebbds zwische de oirasisch unn afrikanisch Bladd, z. B. de Ätna unn de Vesuv, unn am Middladlondische Graawe (v. a. Islond).

In Europa herrschd im Grooße unn Gonze en gemäßischdes Klima. Dorsch de Golfschdroom werd warmes Wassa vun de Karibik noch Europa dronspordierd, wudorsch die Dorschschniddstemberadur heher als in vaglaischbare Braidegrade is. Dorsch de vorherrschende Weschdwind is bis noch Pole en Maritimes Klima vabrääded, noch Oschde gehds longsom in en kondinendales iwwer, charaggdisierd dorsch hohe Temberadurschwangunge unn en geringe Niedaschlaach. En mediterranes Klima is an de siedlische Länner, bsunnersch die Middlmeerlänner unn aa an en paar wesdlische Länner, wu de Golfschdrom uffdriffd, nochwääsbar. Warmgemäßischdes Klima find mer noch in de middlere Braide vun Oiropa, im Nordoiropa herrschd en kihlgemäßischdes Klima. Gonz im Norde hots polares Klima.

Europa hot mit uhgfehr 680 Millione Oiwohner noch Asie unn Affriga die drittgrehschd B'velgerungszahl vun alle Kondinende unn ghert zu dichte Bsiedelte Teile vun de Erd. Die durchschnittlich Bvelkerungsdischd is 65 Aiwuhna/km². Am högschde is se in West-, Mittel- unn Sideuropa, in Rischdung Norde unn Oschde werd se nihdrischer.

Mähner wie 90 Prozent vun de Oiwohner vun Europa schbresche indogermanische Schbrooche. Om waideschde verbräät sinn slawische Schbrooche in Midd-, Oschd unn Siedoschoiropa, germanische Schbrooche in Nord-, Weschd-, unn Middloiropa, romanische Schbrooche in Sied-, Weschd-, unn Siedoschoiropa. Ach Grieschisch, Albanisch, die baldische unn keldische Sprooche unn Romani sinn in Oiropa vabräädede indogermanische Schbroochgrubbe. Ä grooßi Schbroochgrubb isses Finno-Ugrische, zu dem g'here die Nadsionalschbrooche Finnisch, Esdnisch unn Ungarisch. Des zu de Turgschbrooche g'herende Tirgisch werd im Siedoschde vun de Balkånhalbinsel gebabbeld. Des uff Malta geschwädzde Maltesisch, g'herd, wie Arabisch aa, zu de semidische Schbrooche. Im Siedweschde vun Frongraisch unn Norde vun Schbanje werd baskisch gebabbeld, ä Schbrooch, wu mid kee onnere vawondt is.

Die maischde Lait hänge de chrisdlische Religion õõ. Des liechd dodrõõ, dasses reemisch Raisch im 4. Johrhunnerd es Chrischdedum als Schdaadsreligion õõgenumme hot, brdische unn irische Missionare die Germane unn Slawe chrischdianisierd henn unn die Fronge de unnerworfene Velga ihre Religion uffgezwunge henn. Um des Johr 1000 hot en Schisma schdaddgfunne, die Kärsch hot sisch in die Kadolisch unn Orthodox gedääld. Es byzantinische Raisch hot de Orthodoxe Glaawe õõgenumme, wella aa die Kiewer Rus iwwernumme henn unn somid sinn haid viele oschdairopäische Länner orthodox. Im 15. unn 16. Johrhunnerd henn mehrere Reformadsione schdaddgfunne, dodraus sinn haubdsäschlisch die Reformiade (v. a. Schwaiz unn Niedalande) unn Luddaranan (v. a. Daitschlond unn Nordische Länner). Dorsch kaukasische Velger unn die Tatare is frieh de Islåm noch Oiropa kumme, dorsch die Osmanisch Erowwerung henn die Albaner unn Bosnier de muslimische Glaawe õõgenumme, welle zamme midd de Balkån-Tirge uffm Balkån en grooße Õõdääl am oiropäische Islam aus. Oigewannerde Araber, Tirge unn Pakistani hawwe in de ledschde Johrzehnde immer mehr en grooße Õõdail iwwernumme. Es Juddedum is dorsch die Diaspora saidem 1. Johrhunnerd in Oiropa vadrede unn hot zamme mim Chrischdedum die airopäisch Kuldur gebrägd. Dorsch Oiwannerung is de Hinduismus aa vabrääded, genauso wie de Buddhismus, wobai ledschdara aa ä hohi Õõzahl an Konverdidde hot.

Dorsch de sogenannde Realsozialismus is in viele Osch- unn Middloiropäische Länner die Religion bekämbfd worre. Schdarg zaischd sisch des im Oschde Daitschlond (ner noch en Verdel Religiese) unn Dscheschie (ner noch 38% Kaddolike), aa in Ungarn (ner noch 50% Kaddolike). Im Gegesadz dozu hot sisch die Religion in Russlond schdarg erhold.

Die maischde oiropäische Schdaade henn en konschdutsionelles Syschdem, Waißrusslond gild als ledschd Diggdadur uffm Kondinend. balamendarischi Demokradie gebbds vor allem in Nord- unn Weschdoiropäische Länner. 28 Schdaade sinn Midglied in de Oiropäische Union (OU), unn viele devuu henn de Oiro als Währung, es gebbd awwa aa nedd-OU-Länner, welle de Oiro hewwe.




#Article 49: Ebertsheim (124 words)


Ewwerdsem (amtlich Ebertsheim) is en Ort in de 1972 gebild Verbandsgemää Grienschdadd-Land im Londkrais Derkem in de Palz. Es hott 1400 Oiwohner unn ä Fläsch vun 5,29 km², was ä Bevelkerungsdischd vun 248 ergewwe dud. Der jetzische Birgamaischda iss Klaus Linska vun de CDU.

Ewwerdsem unn soin Ordsdail Rodebach liesche im Lainingerlond im Norde vum Londkrais Derkem. Dorsch de Ord fließe de Aisbach, de Seldebach unn de Rodebach.

Nachbarorde, im Uhrzaigersinn, im Norde oogfonge: Laudersem, Quirnem, Merdese, Grinnschdadt, Tiefedhal, Hettrum, Aiseberg und Kerzene.

Im Joor 2007 sinn 49,5% evangeelisch unn 27,6% kadolisch. De Reschd iss konfessionlos gwessd odda hot zu ner onnere Relischion kehrd.

Die pennsylvanisch-deitsch Zeidung Hiwwe wie Driwwe iss im Johr 1997 in Ewwerdsem gegrindt un bis 2000 im Ort rausgewwe worre.




#Article 50: 1. FC Kaiserslautern (2766 words)


De 1. FC Kaiserslautern (korz: 1. FCK orra FCK; Spitznåme: Di roode Daiwel, De Betze) is e Spordveroi aus Lautre, wo voa allem dorch soi Fußballabdäälung in Daitschlond bekånnd iss. 

Di Profifußballer spielen said de Säsong 2012/2013 werre in de 2. Bundeslicha un g'heeren mid vier Daitsche Mäschderschafte un zwää DFB-Pokalsieche zu de erfolchraischde Månnschafde im gånze Lånd.

De FCK iss agduell uffm achde Platz in de ewisch Tabell vun de Bundeslicha. De Veroi had momendåån mee wie 17000 Midglieder (Stånd Juli 2011). Näwer de Fußballabdäälung unnahalld de 1. FC Kaiserslautern aa Abdäälunge fär ånre Spordaade wie Basketball, Boxe, Håndball, Hoggey, Laichdadledig un Triadlonn.

Innanationale Erfolche vum Veroi waan unna ånrem es Äraiche vum Verdelfinale in de Champions-League 1999 un di zwäämolisch Dailnååm åm UEFA-Pokal-Halbfinal.
Ämolisch iss, dass de FCK in de Säsong 1997/1998 as Uffstaier di daidsch Mäschderschaft gewunn had. Es Stadion vum Veroi iss es Fritz-Walter-Stadion in Lautre. 
Bennend iss es Stadion noom FCK-Spieler un Kabidän vun de DFB-Nationalelf, wo 1954 de Weldmäschdertiddel gewunn had. Es Stadion laid im Stadddääl Betzenberg.
Uffgrund vun em ähmolische Stadionnåme Stadion auf dem Betzenberg un soina Laach wern es Stadion un äwefalls de Veroi rechionaal Betze genennd.

De FCK iss de änzisch Profiveroi aus de Palz. No de Mäschderschafd 1998 iss es sellemols spordlich immer waider nunnagång, bis de FCK dånn 2006 in die zwädd Bundeslicha abg'stie iss. Jezad, anno Mai 2010, hadder no vier Joor in de zwädde Licha endlich werre de Uffstiech in di erschd Bundeslicha g'schaffd un spield in de Säsong 2010/11 werre gää de Bazi, de Schwowe un die gånze Ruhrpottler.

Des iss de Veroi, in dämm de Fritz Walter, Kapitän vun de Weldmäschder 1954, erschder Ehrespielfierer vunnde daidsch Nationalmånnschafd un ähnzischda Ehrebircher vun Rhailand-Pallds, g'spield had. Domols hän finfe vum Betze in de Daidsch Nationalelf g'spield. De FCK waa långe Zait es Fußball-Aushänge-Schild vum Siedweschde.

De 1. FC Kaiserslautern (bis 1932 FV Phönix Kaiserslautern) iss åm 28. Mai 1929 ausm Zåmmeschluss vum SV Phönix 1910 Kaiserslautern unnem FV 1900 Kaiserslautern ennstånn. De FV 1900 Kaiserslautern iss åm 1. März 1909 aus de Veroine FC 1900 Kaiserslautern, FC Palatia 1901 Kaiserslautern un FC Bavaria 1902 Kaiserslautern ennstånn. De FC 1900 Kaiserslautern werrerum åm 2. Juni 1900 dorch de Zåmmeschluss vum FC Germania 1896 Kaiserslautern un vun de FG 1899 Kaiserslautern.

Zwää Joor noom Wirreruffstiech in di Bezirgslicha had sich de FCK 1933 as Zwädder fär di Gaulicha qualifizierd.
No zwää Joor iss de Veroi awwa werre in di Bezirkslicha abg'stie. Im Joor 1937 iss de FCK werre in de Gaulicha serick kumm, awwa iss im selle Joor widda abg'stie. 1939 iss em Veroi dånn werre de Wirreruffstiech in di Gaulicha Siedwescht gelung.
Vun 1939 bis 1944 iss dånn de Spielbetrieb in de Gaulicha ing'stelld worr. 1942 had de FCK di Mäschderschafd im Gau Weschtmark gewunn.
In de Endrunn um die daidsch Mäschderschafd iss de Veroi awwa gää Schalke 04 mid 3:9 im Achdelfinal geschaidad.
Im letschde Kriechsjoor had de FCK e Spielgemäänschafd mim VfR Kaiserslautern gebild, is awwa nimmi zu Pflichdspiele õõgeträäd.

In de Owwerlicha Siedwescht wah de FCK sellemols es Maß alla Dinge. In de erschde 13 Joor is de Veroi zehmo Mäschda worr un zwäämo Vizemäschda.
Glaichzaidich hadda aa die Mäschderschaft in de Frånzeesich Besatzungszoon 1947 un 1948 gewunn. 
Im Joor 1948 wahn die Rode Daiwel es erschde Mol im Finale no de Sieche in de Endrunn gee 1860 Minche un de TuS Neuedorf.
Es Finale had de Betze awwa 1:2 gee de 1 FC Nürnberch veloor un im Joor denoo is de Veroi Dridder worr.
Åm 30. Juni 1951 is mer dånn zem erschde mo Daitscher Mäschder nohm Siech iwwa Preiße Minschder worr. Die zwädd Mäschderschaft had de Betze dånn im Joor 1953 mid em 4:1 gee de VfB Štuttgadd gewunn. Im Joor druff had mer awwa Iwwerraschend gee Hånnover 96 veloor.
In de Weldmäschdermånnschafd vun de Schweiz 1954 hen glai 5 Špieler aus de Raihe vum Veroi midgešpeeld.
Des wahn Fritz Walter, Ottmar Walter, Werner Liebrich, Horšt Eckel un Werner Kohlmeyer. Iwwrischens 4 devun in Lautre gebor, nor de Horšt Eckel štåmmd vun Vochelbach in de Näh vun de Štadt Lautre.
Zem letschde Mol had mer dånn 1955 åm Endšpiel in de Daitsche Mäschderschafd dailgenumm, wo mer alladings gee Rod-Waiß-Esse mid 3:4 veloor had.
Nohm Karriereend vun de 5 Lautrer Weltmäschder un ånre wichdische Špieler wah de Betze dånn nimmi so dominierend in de Owwerlicha Siedwescht.
Erschdmols im Finale vum DFB-Bogal wah de FCK dånn im Joor 1961, wo de Veroi alladings gee Werder Bräme mid 0:2 de kerzere gezoo had.
Im ledschde Joor voa de Infierung vun de Bundeslicha had mer dånn nochmols die Siedweschtmäschderschaft gehool.

De FCK wah in de Saison änna vun de 16 Grindungsmidglieder vun de Bundeslicha un had die erschd Saison as Zwelfder abgeschloss.
Åm 1. Juli wah de Fußballclub zem zwädde Mol im DFB-Bogal Final gee Schalke 04, awwa had widda veloor.

In de Bundeslichasaison 1979 hen die Rode Daiwel unna Trainer Kalli Feldkamp mim 3. Platz ehr beschdes Ergebnis bis dato erzield. 
In de Špielzaid 1979/1980 wahn die Lautra nor zwää Plätz vun de Abštiechsräng ennfernd, awwa no änner štargi Riggrunn widda uffm Dridde Platz.
Die nägschde baide Saisons had de FCK jewails mim Platz 4 abgeschloss un sich fär de Europabogal qualifizierd. In de erschd Åmdszaid vum Trainer Feldkamp had de Veroi mim Inzuuch ins UEFA-Bogal Halbfinal, nohm Siech gee Real Madrid, soi bisherischer greeschder Erfolch gefaiad.
Im Halbfinal had 1. FC Kaiserslautre dånn gee IFK Gedeborch veloor. De FCK is also zem Špitzeclub worr un had mim Kaaf vum Norbert Eilenfeldt soi erschda Millione-Trånsfär gedädichd. Rudi Kröner had die Trainerposition vun Feldkamp, no demm soi Weggong iwwernumm.
Åm 21. März 1983 is de Trainer Kröner, dånn awwa widda endloss worr. De Trennungsgrund wah dorchaus omštritt, wail mer in 18 Špiele lediglisch zwää Špiele veloor had. De Noohfolcher vun Kröner wah de bisherische Co-Trainer Ernšt Diehl unna demm mer sich fär de UEFA-Cup qualifizierd had.
In de Saison 1983/1984 wah es Saisonziel sich widda fär de Eurobabogal se qualifiziere un e långa Veblaib in de Pogale, was unnam neie Trainer Dietrich Weise aa widda gelung is. Doch trodz denne Erfolche is de FCK in demm Joor daidlich unna de Erwaadunge geblibb un de Trainer Weise had no änna Uflesung vun soinem Vetraach gebott. Unnam Noohfolcher Manfred Krafft is de Veroi awwa aa ned iwwa die voaherisch Platzierung vum zwölfde Platz hinauskumm. Un aa in de Folchejoore dånn unnam Trainer Hannes Bongartz ab 1985 hen die Rode Daiwel nor Plätz im Middelfeld beleed. As die Monnschafd 1987/1988 noh åm Abštiech wah, had mer de Trainer Sepp Štabel vepflichd unna demm die Reddung gelung is. Zwää Saisons špäda is de Betze awwa widda in Abštiechsgefaah kumm, doch wie de Trainer Karl-Heinz Feldkamp de vorherisch Trainer Gerd Roggensack abgelešt had, is de Klasseerhald ernaid gegliggd.
Åm 19. Mai 1990 kunnde die Lautrer zum erschde Mol de DFB-Bogal in de Hänn halle, nodemm mer es Finale gee Werder Bräme mid 3:2 gewunn had.
Im Joor druff is em FCK de Gewinn vun de dridd Mäschderschafd gelung. Zum Enn vun de Špielzaid had Kalli Feldkamp soi Engagement baim Veroi beend.
Soi Noohfolcher war Trainer Rainer Zobel, mid demm die Månnschafd awwa 1992/1993 de Inzuuch in de UEFA-Bogal vebassd had un desse Vetraach widda ufgelešt worr is.
Denoo is de FCK unnam naie Trainer Friedel Rausch widda ins Špitzefeld vun de Tabell kumm, un had 1994 de zwädde Platz hinna Bayern Minche erraichd.
Doch wie zu de Saison 1995/1996, Ciriaco Sforza un Štefan Kuntz de Veroi veloss hen, is de Betze zem erschde Mol in die 2. Bundeslicha abgeštie.
Im ledschde Špiel had de 1 FC Kaiserslautre e Siech gee Bayer Leverkuse gebrauchd. Nohm erschde Treffer vun Pavel Kuka zum 0:1, had die Werkself aus Leverkuse in de 82. Minudd de Ausglaich ärzield. De Zuschauer blaibd der Gehetreffer in beeser Erinnerung, da e FCK Špieler veletzt wah un de Bayer Špieler Paulo Sergio de Ball ned wie im Gesetz vum Fair Play serick zu em FCK Špieler geschmiss had, sunnern es ungeschribbne Gesetz missachd had un de Ball zem aichne Špieler geworf had.
Im folchende Konder had dånn Markus Münch es Door fär Leverkuse geschoss, un de erschde Abštiech fär die Lautrer wah besicheld.
Nor ä Woch denoo is de Monnschafd dånn de zwädde Siech vum DFB-Bogal im Finale gee de Kallsruher Špordclub mid 1:0 gelung.

Nohm Abštiech in die 2. Liga is die Monnschafd im Kern zåmme geblibb. Es Präsidium om Norbert Thines is alladings serickgeträäd un de FCK had e naia Ufsichdsroot bekumm. Im Ufsichdroot vum Klub wahn nun Jürgen Friedrich (beraids 2 Mol Präsidend vum Veroi), Robert Wieschemann un Karl-Heinz Feldkamp.
Des Weidere sin as naia Präsidend Hubert Keßler un as naia špordlicha Leida Hans-Peter Briegel vorgeštelld worr. Zwää Woche voam Saisonštadd is aa de Trainerposchde vum Eckhard Krautzun zem Otto Rehagel gewechseld worr. Im Europabogal vun de Bogalsiecher un im DFB-Bogal sin die Pälzer dånn glai in de erschde Runn rausgefloo. Doch in de 2. Bundeslicha is em Klub mid änna sensationelli Saison un nor 4 Niederlache de sofordisch Widdaufštiech als Mäschda vun de 2. Licha gegliggd. Es ledschde Špiel gee de SV Meppe štelld noch bis haid es doorraichschde Špiel vun de 2. Bundeslicha mid em Ennergebnis vun 7:6 doo.
Ä Joor špäda is em FCK middem Gewinn vun de Mäschderschafd in de 1. Bundeslicha e Novum in de Fußballgeschichd gelung. De Klub wah bisher nämmlich de erschde un änziche Fußballveroi, der as Zwäddlichamäschder un Ufštaier aa noch glai Mäschder in de 1. Bundeslicha worr is. Genaa wie in de Voasaison sin aa nor 4 Špiele velor gång. 
In de folchende Špielzaid had de Betze in de Champions League es Verdelfinale un in de Licha de Rång 5 beleed. No de nohmhafde Naizugäng wie Youri Djorkaeff un Mario Basler had de FCK åm Enn vun de Saison 1999/2000 die Zielvorgaab indernational se špeele mim ernaide Inzuuch in de UEFA-Bogal erraichd.
In de Špielzaid 2000/2001 is dånn de Trainer Otto Rehagel no em misslungene Saisonštadd serickgeträäd.

Åm Enn vun de Ära Rehagel is de 1 FC Kaiserslautre in špordliche un aa finanzielle Schwierischkääde gerood, die sich dorch viele Fehlinkaafe erkläre geloss had. Unna ånrem dorch Špieler wie Taribo Wešt, Šteffen Freund, Chrištian Nerlinger, Carsten Jancker un Štefan Malz.
Unnam Noohfolcher Andreas Brehme vum Voagänger Rehagel wah de športlich Erfolch noch korzfrisdisch werre verhånn. So wah de FCK im März 2001 im UEFA-Bogal-Halbfinal gee Deportivo Alaves, sowie aa uffm Tabelleplatz 3 in de Bundeslicha. Vun demm Zaidpungd õh is awwa de špordlich Abštorz vum Veroi erfolchd, der wenich špäda dorsch de bekånnd geworrne Finånzskandal om die Fierungsrieg vun de FCK-Veåndwordliche flånkierd worr is. Denoo is de FCK chancelos ausm UEFA-Bogal ausgeschied un had no em kataschdrophale Saisonfinal lediglisch de 8. Platz in de Tabell erraichd. Zem Uftagd vun de Saison 2001/2002 had dånn de Klub die erschde 7 Špiele hinnanånna gewunn un
somid de Rekord vun Bayern Münche ingeštelld. Åm Saisonenn had mer dånn awwa nor Platz 7 beleed.

In de nohfolchende Špielzaid 2002/2003 wah de Veroi pragdisch schunn abgeštie un korz voa de Insolvenz, doch de Brehme-Noohfolcher Eric Gerets had de Fußballclub, no na sensationelle Riggrunn, werre in die Špur gebrung un de Klasseerhald noch vehinnad. E waidera Erfolg hads im Joor 2003 gebb, wie de FCK es DFB-Bogalfinal erraichd had, des alladings gee Bayern Münche mid 1:3 velor worr is. Finånziell kunnd de Veroi mid de Hilf vum FCK-Vorštandsvorsitzende Rene C. Jäggi waidgehend sånierd werre.
Des is awwa aa nor mid em Štadionvekaaf vum voahär Veroinsaichene Štadion so guud gelung. In Saison 2003/2004 wah de 1. FC Kaiserslautre ernaid in Abštiechsnod.

Eric Gerets had denoo soi Štuhl fer de naie eschdraischiche Trainer Kurt Jara misse roome, där widdarum de Klasseerhald geschaffd had.
No na solide Säsong 2004/2005, in där jedoch de uubeliebde Träner Jara endloss worr is, had die Månnschafd åm Enn de 12. Pladz beleed.
In de Säsong 2005/2006 is uf de naie junge Träner Michael Henke gesetzd worr, där awwa wennich speder Ufgrund vun mångeldem Erfolch werre fer e naier Träner, de ehemalische FCK-Spieler Wolfgang Wolf, had waiche misse. Doch aa mim Wolf kunnd mer ned de Abstiech vehinnre, sodass de Betze in där Säsong zum zwädde Mol in soiner Veroingeschichd aus de Bunneslicha abgestie is. Åm ledschde Spieldaa vun där Säsong had es 2:2 Remis gee de diregde
Konkurrend VfL Wolfsburch ned gelångd um die Klass se halle.

Trodz em Abstiech hån sich innahalb vun zwää Monade iwwa 1.000 naie Midglieder oogemelld un so is die Midgliederzahl baim FCK erschd uf 11.100 oogehoob worr und dånn bis åm Enn vum November nochmo uf rund 11.500 waida oogestie.
Die Säsong 2006/2007 is fer die Lautrer dennoch endaischend veloff. Trodz em 4. Rång in de Winderpaus mid nor 2 Pungde Riggstånd uf e Ufstiechspladz is mer åm Säsongend Sechsder worr, wäswee de Veroi de Träner Wolf noch in de Säsong endloss had un de bisherische Co-Träner Wolfgang Funkel die Månnschaft aus Lautre bis zum Säsongend iwwernumm had.

Unnam nai vepflichtede norwechische Träner Kjetil Rekdal hån die roode Daiwel in de Säsong 2007/2008 no de Riggrunn e Abstiechspladz beleed. Die 1:2 Niederlache gee 60 Minche åm 19. Spieldaa had dånn fer de Träner Rekdal Konsequenze gehadd, där Ufgrund vun de oodauernde spordliche Misserfolche vum Voastånd frai gestelld worr is. Bis zu de Vepflichdung vun soim Nofolcher Milan Sasic waa Alois Schwartz Interimsträner.
Unnerm Milan Sasic is dånn e klänni Ufholjachd gelung, aa wann sich de Veroi bis zum vorledschde Spieldaa uffm Abstiechspladz befunn had.
De FCK hat dann doch mid em 3:0 Siech, in em denkwirdische Heimspiel gee de 1. FC Köln de Klasseerhald uffm ledschde Drigger gepaggt.
In de folschende Säsong mussd dann aa de Trainer Sasic, no schlechde Laischdunge un interne Querele, am 4. Mai gehe. Als Interimsträner wurd ernaid de Alois Schwartz oigestelld, mid demm die Mannschafd am End de 7. Platz beleed had.

Said em Summer 2009 is de Nohfolcher un agduelle Chefträner Marco Kurz baim FCK im Amd. Die Mannschafd dann unner ihm mim waiderkumme im DFB-Pogaal un zwä Sieche in die Säsong gestadded. Am 7. Spieldaa had de Betze dann die Tabellespitz iwwernumm un is midna guude Hinnrunn am End souverän Herbschdmäschder mit 39 Punkde worr. Aa in de Riggrunn is es weida so guud geloff un am 32. Spieldaa had ma erschdmols die Chance, sisch de vorzaidische Uffstiech zu sichre. Doch die erschd Mechlichkääd dezu im Hämspiel gee Hansa Rostock konnt die Mannschafd jedoch ned nutze un had 0:1 veloor. Zwää Daa speder sin die Roode Daiwel in Abwesenhaid dann doch noch ufgestie, wail de Tabelledridde FC Augsburg baim FSV Frankfurt ned iwwer e 1:1 rauskumm is. Erwähnenswerd debai is, dass hunnerde Lautrer Fans baim Spiel vum FSV Frankfurt midgeraisd waan, um die Frankfurter am Bornheimer Hang ze unnerstidze. Am ledschde Spieldaa gee de FC Augsburg, wurd zudääm vor 50.300 Zuschauer im Fritz-Walter-Stadion die Zwäddlichamäschderschafd fer de Betze klaa gemach.

No'm Uffstiech had de Betze die ausgeliehne Spiela Laischdungsträha wie de Sidney Sam un de Georges Mandjeck misse ziehe losse.
Doorjäha Erik Jendrisek had de Veroi äwefalls veloss. Die Abgäng konnde waidesgehend ärsedzd werre, sodass de FCK mid 21 Punkde un em 12. Tabellepladz in die Winnapaus gång iss. E Zwischedief mid nor em Punkd aus siwwe Spiele iss iwwerwunn worr un posidiv had e 2:0 Erfolch gee Bayern Minche un e 5:0 gee de FC Schalke. Zum Beginn vun de Riggrunn iss mer dånn in e klänni Kries kumm (8 Spiele uhne Siech), wodorch die roode Daiwel uff e Abstiechspladz abgerutschd sinn. Aus de ledschde neu Säsongspiele had de Betze awwa noch 21 Punkde gehol un åm voaledschde Spieldaa de Klasseärhalld perfekd gemach had. Un åm End iss mer soga noch uff de siebde Platz kumm.

Die zwädd Säsong no'm Wirreruffstiech waa gepräjd dorch Brobläme in de Offensive. Känna vun de Stiermer Itay Shechter, Dorge Kouemaha, Richard Sukuta-Pasu un de ab'm Winna veplichd Sandro Wagner konnde die Ärwaddunge erfille un de no Wolfsburch gewechselde Srdjan Lakic ärsedze.
Nodemm im Säsongvelaaf 16 Spieldaa åm Stigg kä Siech mäh gefaiad werre konnd un die Månnschafd uff de ledschde Tabellepladz abgerutschd waa, had de FCK die Trennung vum Chefträner Marco Kurz un Co-Träner Günther Gorenzel bekånnd gebb. 
Åm 22. März 2012 had mer de naie Träner Krassimir Balakov veplichd. Die Õzahl vun siechlose Spiele had sisch dånn bis uff 21 waida erheed un åm End had de Betze als erschda Abstaija vun de Säsong 2011/2012 feschdgestånn. Åm 18. Mai iss de Träner Balakov endloss worr, wall mer in de 2. Bunneslicha e Naistadd begeh wolld. Beraids no 5 Daa iss de Franco Foda as naia Träner voagestelld worr.




#Article 51: Flößer (205 words)


Fleßer isn haid faschd ausgschdorbne Beruf, wu aa in de Palz e langi Tradition ghabd hod. 

Schun 1403 hot Keenisch Ruprescht de Stadt Naischdadt e Privilesch zur Fleßerei uffm Schbayabach ausgstellt. De Kaal Friedrisch Willem, Ferschd vun Leinischinge-Hardenbursch, (1704-1807) hott die Grindung vun de Siedlunge Waldleininge un Franckeeck gfäddad vor allem wesche de Fleßerei. 1790 kunnt ma in enere Beschraiwung lese daß jenes Holz, so den Winter hindurch gehauen werde, den darauffolgenden Sommer an die Bach und den darauffolgenden Herbst nach Mannheim gebracht werden könne, wodurch die Güte des Holzes beibehalten und das Versporen verhindert werde. 

Des Fleße war zunägschd schwierisch, awwer ab 1816 hodd de bairische Schtaad die Bäsch systemadisch ausbaue losse. Die sinn verbreidert worre, Ufer ausgemauerd, Klause und Stauwooge angeleschd. Die Brennholzfleßerei nennd ma Trift, wail märs ääfach drifde geloßd hod. 

Zaischnisse vun dere Zaid sind ufgelossene Wooge wie de Franzosewooch bei Hochschpeyer odder die mit Sandsteequader ausgemauerde Bachbedde im Elmsteener Dal. Im Storrbachdal hot ma e aldi Triftschdregg widder inschdand gsetzt, wo s aa als emol Vorfiehrunge gibt.

En Drifd isch im Pelsawald im Summa wesche Wassamongl ned meschlsich oda vaboode gwesd. Awa aa wonns Wassa kabd hod, hods meischd ned glongd uma hod deswesche Glause gbaud un domid Schwallwassa eazaischd.




#Article 52: Forst an der Weinstraße (182 words)


Forschd (amtlich Forst an der Weinstraße) is ä klääns Schdrooßederflsche on de Woischdrooß 4 km SSW vun Derkem un 9 km NNW vun Naischdadt. Es k'eerd zur Verbondsgemäänd Daidsm im Londkrääs Derkem, hot ä Flesch vun 3.59 km² un lischd 110 m i.NN. in de Heeh. 

Wie de saalisch Färschdbischuf Johannes I soi Länner im Schbairgau em Huchschdifd gschengd hod, is de Wald nädlisch vun Deidsm („Vorst“) außevoa gebliwwe fär die färschdlich Jachd. Sella Vorst waa de Oofong vum Däffsche.

In de Bauregriesche hod de Kuafärschd Ludwig V in Forschd midde Baure vum Gailwaila un vum Bockrema Haufe vähonneld.

In de 1790er is aach Forschd duasch die fronzeesisch Rewoluzion noo Frongraisch kumme un de Wiena Kongreß hod donn die gonz lingsrhoinisch Kurpalz - un dodemid aach Forschd - noo Bayan geduun.

Es measchde un es wischdigsde sin die Wingäd un Forschd hod ä paa vun de beschd Laache. Iwwa ään Woi, en Uukaija - as „Forster Ungeheuer“ weldwaid bekannd - hodde aal Bismaak emol gsaad, es dääd em jo uukaija schmecke, desdo Uukaija!

Allweil is awwe aach ä bisje Durismus middezu kumme.




#Article 53: Frankenstein (Pfalz) (161 words)


Frankeschdää (amtlich Frankenstein) iss e kläner Ort in de Palz. Er lait an Bundesstroß zwischen Lautre unn Naischdadt. Frankeschdää hott ungefähr 1.100 Oiwuhner und gehehrt zur Verbandsgemää Hochschbaya unn zum Krais Lautre. De Ord hot ä Fläsch vun 13,8 km² unn iss domid mid ner Bevlkerungsdischd vun 74 Oiwuhner je km² zimmlisch dinn bsiedeld. Der jetzische Birgamaischda iss Eckhard Vogel vun de FWG.

Frankeschdää lieschd inmidde vum Nadurpark Pälzerwald unn iss die esdlischsde Gemää vum Londkrais Lautre. Nachbargemainde sinn im Uhrzaigersinn: Derkem, Waidethal (Londkrääs Derkem), Waldlaininge, Hochschbaija unn Fischbach (Londkrääs Lautre).

Zu Frankeschdää kehrd Diemerschdää unn de Klafertalerhof.

Die 16 Radsmidglieda sinn bai de Kommunalwahl am 7. Juni 2009 gewähld worre unn henn en ehrenamdlische Ordsbirgamaischda als Vorsidz.

Sidzvertailung im Gemainderad:

In Frankeschdää had e jiddisch Gemää bis um 1900 beschdann. Ehr Enschdehung geed uff die Zaid vum 18 Joorhunnad serigg.

Im 19. Joorhunnad un am Õfang vum 20. Joorhunnad had sisch die Zahl vun de jiddische Inwohner wie folgd endwiggld:




#Article 54: Fritz Brentano (469 words)


Da Fritz Brentano (* 17. Februär 1840 in Mannem; † 23. August 1914 in Berlin) war en pälzischer Mundartdischder, awwer aa en hochdeitscher Schriftschdeller, Dramadiker, Redagdeer, Reschiseer un Schauschbieler. Soi 1912 erschieneni, reisch illuschdrierdi Gedischdsammlung Schnooke un Schnurre is im kurpälzische Dialekt gschriwwe. Uff Hochdeitsch schdamme aus soiner Feder vor allem humorischdische Gschischde un Schauschbiele.

Ånnaraseids hot sisch offensischdlisch schun domols im großschdädtische Dialegd des hochdeitsche ü bei einische Wärder oigschlische, wass-es jo eingklisch im gsamde Pälzische net gibt: Brüfung, Dhür, awwer: Schtick, zurick, wietend. Uf da ånner Seit verwendter des ü aa als Schdilmiddel, wann jemånd bsunners vornehm dud: 'Ach, wü es doch in düsem Jahr / Wüder einfach himmlich war!' (Rentier Buttermilch iwwers Reese). Di Iwwerkorregdur vum Pälzische ins Hochdaitsche himmlich, wie se aa im rischdische Leewe als vorkummt, wann sisch äner Mieh gibt, setzd-er zum selwe Zwegg oi.

Indresånd is soi pälzischi Reschdschreiwung: Des schdajk vokalisierde End-R, wu, noch schdärger wie s -er [ɐ] schun als korzes, rischdisches A [a] gschbroche werd, schreibd-er -'r, wie heit di Schwoowe. Bei uns dageje schreibt ma des heit als -a. So schreibt ma denn bschdimmde männlische Adiggl, Äzahl, in da Kurpalz als da (linggsrhoinisch deed ma de saare un schreiwe). Da Brentano schreibt d'r. Weidere Beischbiele sinn: m'r, schdeht'r, d'rfoor.

Nasale Vokale kennzeischend-er middeme nochfolgende -ñ mit Tilde: meiñ, Añsichte, Weiñ, keeñ, drañ.

Da Orginaltidl uffem Buchdeggl is folgender: 

Do sin 30 Gedischde drin mit de folgende Tidl: 

Schnurr is e Bezeischnung fä e korzi heidare Erzählung odder e luschdisches Gedischt. Rentier (gschbroche [ʁɛnˈtjeː], ausem Frånzesische (dort [ʁɑ̃ˈtjeː] gschbroche), hot ma frieher äner gheiße, wu vun soim ågelegde Geld odder Grundbsidz soviel Oinåhme hot, daßer davu e schäs Lewe fiehre konn.

Die Leit im Ort, die saache all,
Ich wär 'n alder Lump,
Weil ich jetzt schunn seit zwanzig Johr
Nor bettel odder bump.

Doch wißte se, wie ich, warum
Ich uff meim G'schefft nix dhu,
Un bettle odder borge muß,
Do ließ m'r mich in Ruh.

Ich bin 'n Mensch, der schaffe will,
Un in d'r Arweit fix,
Awwer so oft ich's Johr um Johr,
Browier, do is es nix.

Ja, liewer Gott, kann ich d'rfoor,
Wann ich keeñ Arweit finn,
Weil Winters ich Schwimmlehrer un
Summers Schneeschibber bin!

Di Lischt is ugfähr chronologisch sordiert. Die meischde Johreszahle endschbresche der Erschdausgab, e paa wennische awwer meglischerweis are schbedere Ufflaag.

um 1870

Leise, leise weht ihr Lüfte,
  Denn mein Kind, es geht zur Ruh;
Haucht ihm eure Blütendüfte,
  Blumenbalsam haucht ihm zu.

Aber leise, leise sacht:
Schlafe Herzchen, gute Nacht.

Eng'lein, steiget still hernieder,
  Decket sanft mein Kindlein zu;
Flüstert leis' ihm Himmelslieder,
  Wiegt es ein zu süßer Ruh!

Eng'lein, Vöglein, Lüfte sacht!
Herzchen schläft schon, gute Nacht!

Des Lied waa so belibbt, daß-es e gonzi Reih vun Kombonischde vertond hot:

Des Deitsche Kommersbuch enthält zwee Lieder vum Brentano:




#Article 55: Frankenthal (172 words)


Frongedahl is ä kraisfraie Schdadt in de Vordderpalz zwische Ludwichshafe im Siede un Worms im Norde. Die Schdadt hot so uug'feer 47.000 Oiwohner (2013). 

Erschtmols erwähnt worre is Frongedahl in änre Urkunn vum Kloschder Lorsch im Johr 772. 1119 hot de Ergebert aus Worms des Auguschtiner-Chorherrenstift gegrind, sechs Johr späder hot soi Fra, die Richlindis, e Frauenstift gegrind. Vum Ergebert soine Kloschterkärsch steht heit noch e Ruin, die Ergebert-Ruin. 1577 hot Frangedahl die Stadtreschte verliee bekumme.

De Owwerboijemeeschter is im Momment de Martin (Maddin) Hebich vun de CDU.

Frongedahl hot die vier Vororde Eppschtä, Flomerschem, Mersch un Studrem. Dann gibts do noch de Ormsemer Hof, der glei reschds kummt, wann mä noch Lambsem fahrt.

Es gibt zwää Gymnasie un zwar es Karoline-Gymnasium un es Albert-Einstein-Gymnasium, und aa ä Realschul (die Schilla-Schul).

Im Frijohr, entwedda an Chrischdi Himmelfahrt oda Fronleichnam, je nochdem, isses Strohhutfescht in Frongedahl, des greschte Stroßenfescht von de Vorderpalz, des wu iwwerreschional bekannt is.

In de Ergebert-Ruin sinn im Summer als Veranstaldunge und während dem Woihnachtsmarkt is dort e Eisbohn.




#Article 56: Frankreich (4064 words)


Frongraisch [fʁɔ̃ŋgʁaɪ̯ʃ] (amdlisch République française, Kurzform franz. France [fʁɑ̃s]) is än demokradische Schdaad in Europa. Es is im Siede un noom Saarlond im Weschde än Nachbaa vun de Palz. Haid vaschdeje sisch Pälza un Fronzoose guud middenonna, frija waas ä dierisch Gräuel.

Frongraisch liehd in Weschdoiropa, siedlisch vun de Palz bis enunnee ans Middlmea un im Weschde vun de Palz hinnam Saaland bis an de Adlandig. Im Siedweschde grenzds an Schbanije unn Andorra, hinnärm Saaland un Lugsebursch gehd die Grenz noo WNW an Belschije long zum Ämmlkanaal, weller Frongraisch vun Großbridannje drenne dudd. Siedlisch vunde Palz mächdie fronzeesisch Osdgrenz de Rhoi long bis Basel, donn die Schwaiz un Idalje long bis ans Meer.

Oofangs hot's Kelde in große Dääle vun Europa ghed. Vum Adlandig bis noom haidsche Pole. Die Reema hen se Galli genannd. In de Velgerwanderungszait sinn donn vum Niederrhoi her di germanische Frangge kumme un hen sisch de Rhoi un de Main ufwärts bis ins haidische bayrische Frangge ausgebraidt. Die hen don ärschd alles bis zum Adlandig unnäworfe un donn aach nuch alles bis zum haidsche Pole und Idalje bis siedlisch vun Ruum. Des waas beriemde Raisch vum Scharlemanje, wassa donn fer soi Seehn gedääld hod ins Middlraisch, wu ner en schmale Schdraife waa vun Holland noo Siede und donn ärschd in Idalie in die Brääd gonge is - uf de Londkaad hods ausgsiehn als wiien Dolsch mid bräädm Handschudz. Im Oschde devun hod sisch Daitschlond edablijad un im Weschde Frongraisch.

Oofangs waa des Weschdraisch ja nuch gonz schee schdaak, anno 875 is de Lui I sogaa zum reemsche Kaisa ggreend worn, awee schun zwää Joa schbääda hod sisch Burgund selbschdännisch gmachd, anno 888 hen die Maure - Muslim aus NW-Afriga - bei Freijus zwische Marsäji un Monaggo feschdgsedzd, die Bredone waan en aischn Heazochduum, un de gonze Siede un Siedweschde is soi aischn Weesch gonge. 987 is don middm Hucho vun Kabee de ärschde Kabedinga on die Machd kumme. Die Kaabedinga hens Lon schdabilisiad un mäschdisch gmachd, hen sich awwee aachn gaaschdisch Laus in'n Belz ghogd: Ean Heeazoch Willm hod zwaa Englond ärr'owäd, awwee die Englisch Keenisch hen donn alsfod Zores gmeeschd.

De Lui VI hodonn mid soinere Scheidung vun soim Eleonoa es halwe Raisch wieda valoan ans Angewinische Raisch vun de Plåndaschenee, wu de Oschde vun Ialand ghed hod un vun Englond noo Siede bis ans Middlmeea gong is. Soi Suun de Phillip II Auguschd hod donn mid Hilfe vun de deitsche Schdaufa die Englänna zum Dääl widda enausgebrischld, awweeä gruuß Schdigglsche im Siede hen se sogaa nuch bhalde, noadäm dos de Lui IX ihne 1259 nuchemol dischdisch Säng väbaßd hod.

Anno 1328 schdäbd middm Kall VI de ledschde Kabedinga und die vun Waloia (aach vum Hucho vun Kabee hea) kumme ons Ruuda un halde sisch bis 1498. 

Wail awwee aach die Plåndaschenees Keenischs soi wolle, gäbs äschdemol hunnäd Joa Griesch. Äschd 1429 hod die hailisch Schanndaak die Wändung gebrung undde Dofää in Rääns greene geloßd. Awwee wies alle wäglisch Gude allweil geehd, isse verrade un vä'kaafd worn: väraade an die Buagunne, wuse bei de Uugliggsschdadt* 17. März 1917 werds deitsche Marine-Lufdschiff L 39 abgschosse, 17 Doode. Abril 1917 bis Mäzz 1918 HQ vun de Ontont. * 11. Nowemba 1918 im Wald innerm Eisebahnwache Waffeschdillschdand Deitschland - Ontont. * 22. Juni 1940 Waffeschdillschdand zwische de Nazis un Frongraisch * Transit- und Internierungslager fär KZs *  kunschs noolese. Kombiäe (Compiègne) griehd hen, un vä'kaafd fer 10.000 Fronge on die Englänna, die wuse noarem Sikophande-Brozeß (bewussd un gezield Ooglach vun Uuschuldschä) in Rue uffm Maagdblads vabrennd hen. 

Die hod in Frongraisch midde Huchenodde-Griesche glai guud oogfange. Äschd wie de Hainrisch IV, Gaskonnija, Färsch vun dänne vun Bourbon un Schef vun de Huchenodde, Keenisch un Kadolik worn is (Paris is mer ä Mäss wead!), hod Frongraisch wieda mea Machd griehd.

Unnärm - vun de Effizienz hea kännd mer faschd saache iwwäm - Heinrisch soim Suun Lui XIII hod donn de Kaadinal Rischljöh de Weesch zum Absoludismus fodgsedzd. Außadäm hodda alsn kadohlische Kaadinal un hegschda Minischda vunäräm kadohlische Lond uff de Said vun de Prodeschdande geje die kadohlische Habsburscha undie kadohlische daitsche Färschde im als Relischionsgriesch deglarierde 30-jäärische Griesch midgemengd. Es waa äwwe duch ned die Relischion, sunnärn när - wie imma! - die roine Machdgier.

Unnerm Lije-Lui XIV, em Sunnekeenisch isses donn fer uns gonz schlimm worn: dem soi Grieschsminischder Luvoa hod uns mid „brûlez le Palatinat!“, dt.: „Brennt die Pfalz nieder!“, Duud die Palz abfaggle! dän Mordbränna Mellag (Mélac) gschigd. Dea hod 1688 midde Rhoiamee Baade un uns uhne Grieschsärglärung iwwafalle un unsa eh schun kabudnes Lond bis 1697 nuch mecha väwieschd - des is aach dea Vabräscha, däwus Heidelberscha Schloß hod schbrenge geloßd. Un des alles fär zum Ruhme vun dä Gróó Nasion. 

Dodefä hense donn koz denoo dä Amis geje die Englänna gholfe, wasne die Finonze nuch mea zäridd hod.

Ä kozi Unnäbreschung hod där Wahnsinn donn midde Fronzeesisch Rewoluzion griehd: Wies Volk am Vahungan waa, hods am 14. 7. 1789 die Baschdije gschdüamd, am 22. Sebdemba 1792 die Republik ausgrufe un bis zum 28. Juli 1794 die hoche Hänn - aach die vun de Rewoludzion - ä Köbsche käza gemachd. Awwee dó hense se aach glai schun wiere mid naie Griesch oogfange - mim Naboleon als General. Un dea had aach am 13. Dezemba 1799 noom Schdaadschdraich die Rewoludzion fär beänded äagläad.

Die Rewoludzion hodn nó owwe gebrung, wia donn als äaschde Konsul gonz on de Schbiz waa, hodda dän gonze Rewoludzions-Beddl abgleehd, soi Masge fodgedun - un unnerm Boja Bonapaad is de L'émperadöa Naboleon erauskumme. 

Zäschdemol hodda gonz Oiropa unnä soi Fuchdl gebrung außa Englond. Donn wolda aach nuch Rußlond un is nó Moskau gonge, hod awwee vagesse, doßa mid Moskau ner donn aach gonz Rußlond im Sagg hod, wannä vun Wladiwoschdog kimmd. Unnäähod vagässe, doßmä sisch im Winda muß waam óózije, bsunnärschd in Rußlond. 

Dodefär hodda Säng griehd, doßs när su gegrachd hod, un eahod abdonge gemißd. Elba hodda griehd als Fäschdeduhm un Kaisa hoda sisch waida schänne gedäffd, awwe in Baries hod widdan Keenisch regiad, Lui XVIII, Lui XVII is in de Rewoldzion im Gfängnis alsn zeejärisch Buu gschdorwe, uhne regiere z'könne.

Awwee de Naboleon is glai nuchemol zriggkumme, wonns aach när fär hunnäd Daac waa. Nódem dossa nomol die Huck volgriehd hod, hensn desmol glai no Songd Hälena gebrung, fär dossa ned gloai so schnell zriggkumme kend.

Su hen die Fronzoose ea naies, aldes Keenichsdum gnännd. Obwohl daßse de Griesch valoore un sogaa Bsadzung griehd hen, hense uffm Wiena Kongräß nednär iia gonz Lond behalde gedäffd, sunnern aach nuch ä guud Dääl vun däm, wasse uns geraubd hen: die halwe Palz, gonz Elsaß un gonz Luhdringe.

Außadäm hen se kozdenóó, anno 1830, sich aach glai nuch gonz Algerie unnä die Näjl geriß.

Glaidenóó hod wieda ä Rewoludzion gäwwe un de Lui-Phillip vunde Orleona Bourbone is Bojakeenisch worn. Bis zua negschd Rewoludzion...

Die is inde 48er Rewoludzion ausgeruuf worn un hod Napoleon III zum Bräsidende griehd - desdeweje hodse aach ner drai Joa ghalde.

S zwädd Kaisaraisch waa närn schlächde Vasuuch vunärem uufäische Neff, soim griminelle, awwee fäische Ungl noozudue. 

Es is ne alde Reschl, doß, wea nó inne ned glaakimmd, nó auße die digge Ärm meschd. Su hod aach Napoleon III gglaabd, ea kennd sisch an soine Nachbaan bereischärn. Doßn sich dodebai mim Bismaak òòglehd hod, issm iewl bekumme un hodm Exil in Englon oigebrung:

Ääschd hoda unsa schee Palz hen wulle unnuch annean daidtsche Länna, awwee de Bismaak hod sischs schrifdlisch gewwe geloßd un donn abgewunge un gsaad, ea kännd sisch ihm weje on soi fronzeesisch Nadzion halde (ääfach nää sache wollda ned, damid daß där sisch ned in de esderaichisch-praißische Griesch däd oimische). 

Donn hodda Lugsebursch kaafe gewelld, awwee do hodde Bismaak all dem Napoleon soi Forderunge in die Zaidung gsezd un deä waa wieda blamiad un hod in London uf de Konfarenz iwwee Lugsbursch nóógäwwe gemißd. 

Schließlisch hen die Schbania ääm vun de kadohlische Hochezollän die schbaanisch Gruun óógdrache un de Napoleon waa uff hunnädachzisch. De praißisch Keenisch Willm hod zwaa soi Neffe abgroode - un dä hod donn aach vazischd - awwee de Napoleon had aach nuch ä Vaschbräsche hon welle, daßs Läbdaach kää Hochezollän mea die schbanisch Gruun óónämme dääd. 

De Willm hod in Bad Ems ande Lahn när abgewunge un soim Bisbismaakä Depäsch nóó Bealin schigge geloßd, fär doßsa wääs, was lus waa. Die Depäsch hod dea don aach glai an die Zaidunge gäwwe un die Hänn Redagdööre wän wuhl aach nuchn scheene kommendaa dezugsedzd hen, jeednfalls waa de Napoleon schun wärra blamiad un hod Praiße am 19. 07. 1870 de Griesch agläad.

Am 02. 09. 1870 hodda bei Sedan soin Deesche iwwagäwwe un is in Gfangeschafd gonge. Aach es zwädde Kaisaraisch waa passée. 

De Kaisa waa gfange, die Arme'e gschlache, awwee die Parisa hen wieramol ä Republik usgrufe, die dridd schun. Fäng hänse griehd und ned zu knapp, awwee se hän duch ärschd om 26. 02. 1871 uffgäwwe. 
Die Zaid hod dä Bismaak guud genizd, um glai schunämol in Versaai am 18. 01. 1871 es Daitsche Kaisaraisch ausrufe z'losse un den Keenisch Willm zum Kaisa zu proglamiere.

Desdewesche waa die Polidik vun de dridd Republik g'bräschd vun Rävóschißmus und Laïzißmus (kää Kärsch im Schdaad) un Griese (Dreyfus-Affääa, Faschoda-Gris, Marokogrise). 

Im ärschde Weldgriesch hädds kenne zunerm Ausglaisch mid Daitschlond kumme, wie die Fronzose un Englänna uff de ää un die Daitsche uff de annä Said nimmi waidakumme sin - Friede wär die äänzisch Meeschlischkaid gwesd, wann ned die Amerikaana wesche iam Profid oigegriffe hädde. Suu isses schdaddesse awwee zum Wersaia Verdraach kumme, där wu äm Hiddla de Weesch beraid un de zwädde Weldgriesch unauswaischlisch gmachd hod.

Im zwädde Weldgriesch is Frongraisch vun Daidschlond in ä paa wenisch Woche ääkassiad worn: iwwa die Hälfd waa bsedzd, de Reschd - es Vischy-Reschiem - abhängisch. De äänzisch, wu die Daitsche Druppe hod zum Riggzuch zwinge gekännd, waa de Körnl (Colonel) Charles de Gaulle, där wu dodefä Brigadiée worn is. Wie de Maschall Petää die Machd iwwanumme hod, is de deGohl no Englond gonge un hodn Uffruuf gemäschd ons fronzeesisch Volk, doßse häddn ä Schlach valoan, awwee kään Griesch ned.

Wie die Alliioade in Nordafrika oimaschiad sin, hen die Daitsche aach de Reschd vun Frongraisch bsedzd un de frozeesisch Schdaad waa fudsch. Wie awwee die Alliiade nóóm Diedäi (Londung inde Nommandie) in Paris oimaschiad sin, waa de Scheneral deGohl on de Schbidz vun de browisorisch Regierung middebai un hod glaiemol fäschgschdelld, doß di dridd Republoik alsfod waidegónge wäa.

Om 13. Nowemba 1945 hoddn die Nazionalväasammlung zum Minischdapräsidend gwähld, im Dezemba hodda än Hilfs- un Fraindschafdsvadroch midde UdSSR abgschlosse un om 20, Janua 1946 issa zuriggedreede, wailm die nai Väafassung ned gfalle hod.

Die vädd Republik waa ä äänzich Griese: in ner elf Johr hods finfäzwonzsch Regierunge gäwwe! Die gonz Machd lach boim Palamend - un des waa zärschdridde wies Daitsch in Weimar. De äänzisch wäglisch guude, ja außagwenlische Polidiger, wu Frongraisch zu dere Zaid ghed hod, waa de Roberd Schuhmann, der wu noo em Joa als Finanzminischda un Minischdapräsidend in soi uraischnes Rewia kumme is, in die Außepolidik. Als Daitsch-Fronzos vun luxmbursch-lohdringsche Abschdammung issa de gröschde Friedenspolidiger aller Zeide gwesd un hod es äänzisch Vaninfdisch gschaffe, wu la Fróós in dere Zaid zuschdanne gebrung hod: de Schumanblan fär die Montanunion waa die Kaimzell vum Ausglaisch mid Daitschlond und vun de EU. - Schbäda hensn aach nuch zum Finanzminischda gemachd, bevora 1958 de ärschd Präsidend vum Oiropaparlamend worn is. 

Sunsch hod die vädd Republik näa Mischd gmachd: Die Indoschinakolonie hen se valoan, iwwee die EVG hen se gschdridde un fer de René Coty zum Präsidende zu wähle, hendse droizeh Wahlgäng gebrauchd. Wies donn aach nuchn Armeeputsch in Algerie gäwwe hod, do hodde deGohl gsaahs, ea wäa bereid, die Machd inde Republik zu iwwanämme. De Präsidend hod des donn äm Parlamen gsaad un aach, daß won se nää sache dääde, ea de Bäddl aach hieschmeiße dääd. De deGohl hoddon glai ä naii Väfassung ausaaweide geloßd nóo seinere Voaschdellung un die is mid 79,25 % vun 83,3 % Wahlbedeilischung óógnumme worn.

Dodemid waa donn die Finfd Republik geboan. De Präsidend wäd vum Volk gewähld un ärnännd sich soi Premijeminischda, där wu em soi Minischdre voaschlehd, die wua don aach ärnänne duud. Äer is de owwärschd Befehlshabä vun de Schdraidkräfde, konn Gsedze väabschiede oram Väafassungsrad voalesche un die Nadzionalväasammlung uffleese. Es Volk wähld aach nuch die drai unnergeoadnädä Gremiè (Gmäää-, Depaadmóó- un Reschionalrääde), die wu de Senaad wähle bzw, (Gmäää) wen hiischigge duun. Im Väafassungsrad sin all ehmalsche Präsidende un je drai Väafassungsrischda vun de Nadzionalväasammlung, vum Senad un vum Präsidend, där wu aach de Chef bschdimme duud. 

DedeGohl waa de ärschd Präsidend gwesd vun de finfd Repulik un isses gbliwwe vun 1958 bis 1969. Ea hodde Algeriegriesch beänd, mim Adenaua än Froindschafdspakd abgslosse midde Plischd zu reschlmäßisch Konsuldadzione und gèschnsaidsche Abschdimmung vun de Auße-, Wäddschafds- un Europabolidik un - inzwische - gemainsame Armeeoinhaide. Endgesche em Adenaua hoda wolle die USA un die UdSSR zuriggdränge un Europa zamme mid Daitschlond als schdarke Machdfakdor dzwische schiewe - was haid aach nuch meeschlisch wäa, wammär die EU när effizienda gschdalde dääde. 
Gesche Englond issäa imme skpdisch un uunóchgiewisch gbliwwe, ea wolld kää Trojanisch Perd vunde Amis („cheval de troie américain“) - inzwische hod die Gschid ihn bschdädischd. Ea waa aach gesche de Wièdnamgriesch un all die annern amerikanische Intervenzione. Fär Frongraisch waas ä Glick uunesglaische, doßs hod Polidiker ghed wie deGohl un Schuhmann. 

Noo de 68er U'rue hodde deGohl die Verfassung ännern gewelld un hod dodemid die Vadrauensfrooch gekobbld - un die Laid hen des Refeerendum abglehnd - do hodda näre de Beddl wierä hiegschmiß.

Nóóm deGohl sin kumme: Georges Pompidou (1969–1974), Valéry Giscard d’Estaing (1974–1981), François Mitterrand (1981–1995), Jacques Chirac (1995–2007), Nicolas Sarkozy (2007-2012) un François Hollande (said 2012).

Frongraisch hod im Norde, Siedoschde un Weschde See und dodemid aach ä dämendschpräschnd Klima un Londschafde. Des hääßd, om Middlmea än typisch meditärraanes Klima mid Palme un Kakdee un im kalde Norde es rauhe Klima vum Ärmlkanal. Im Siede lihje die Alpe un die Pyreneje, im Oschde die Vogese un in de Mid es Zendralmassiv. Dä Räschd is eha flach, Ewene mid Hichlchas. Typisch sin die viele schdaile un dief oigschniddne Dähla, 10 - 100 m onde Schdailkisde, ändschiede mea im Cããdralmassiv; die viele große Rebfläsche un die Zendralisierung uff Paris mid soine 12 Millione Inwohna. Aach des prächd schdaag es Londschafdsbild: Die Bahn-Haabdlinie mid iwwa 300 km/h is Thalys PBA (Paris–Brüssel–Amsterdam) bzw. Thalys PBKA (Paris–Brüssel–Köln–Amsterdam). Ää Numma klääna gehds vun Pari noo Marseille (als noo mid thalys, awwa när säsonal, sunschd tgv) un mim tgv noo Nizza un Perpignan. Gradso mim tgv vun Paris iwwa Bordoo noo Bayonne orra noo Toulouse. Awwa vun Toulous noo Mõõpäjeehöd hods hegschns ä klää Regionalbähnsche. So isses midde Bahn, midde Schdrooße un mid allem - un aach des prächd die Londschafd.

Des Klima in Frongraisch raischd vum subpolare Klima in de Alpe- unn Pyrenäeregione zum mediterrane im Siede. Demendschbreschend hot Frongraisch aach ää grooßi Ardevielfald. In de owwere Albe waggse maischdens ner Moose unn Fleschde, im Mediterrane sinn Eelbaim unn Orõõsche vabraided. Aach Aleppokiefan, Schdää- unn Korkaische, Zypresse unn Platane sinn do zu finne. In troggenere Regione waggse aach Hardlaubgewächs. Õõbaue duun die Siedfronzose maischdens Olive, Mandle unn Woireewe. Voa allem in de siedlische Adlandigregion find mer ausgedehnde Kiefawälda, welle midd enere Fläsch vun 800.000 Heggdar es greeschd zammehängd Waldgebied is. In de nerdlische Middlgebirge find mer Laubwälda midd Buche, Aische, Esche Ahorn unn Bärge. In de Albe gehd des gonze donn in Nadelbaim iwwer, z. B. Tanne unn Fischde.

Zwee Driddl vun de fronzesische Waldfläsch is Niedawald unn do leewe Feldhase, Reebhiehner unn Fasåne, in de Gebiärgswälda Rodhärsch, Reh, Wildschwoin unn Rodfichs. Im Hochgebärg leewe Gämse, Murmeltier unn Schneehase. In de Pyrenäe find mer die Ginschderkatz unn ainische wennische Braunbäre.  In de Simbf vun de Camargue find mehr ainische (maischdens waiße) Camargue-Perd, welle vun vawildaden Hausdiern abschdamme, awwa monschmol hait fers Raide domesdizierd werre. In de Camargue leewe aach Flamingos, in Frongraisch behäämadete Adler sinn de Seeadler, Schdääadler, Habischdsadler, Zwerchadler unn de Schlongeadler. Õõzudreffende Vogglarde sinn aach de Bienefressa unn de Wiedehobf. Bsunnersch de wärmere Regione find mer Reptilie, wail die viel Wärm brauche, um zu leewe. Geckos find mer in Frongraisch, awwa aach Skinge, Aidechse, Schlonge unn Sumbf- unn Meeresschildkrööde. De haifigschde Sießwassafisch is de Karpe, im Adlondigg un dem Middlmeer konn mer Dorsche, Hering, Makrele, Pladdfisch, Sardine unn de bedrohde Thunfisch.       

Wie mär schun gsien hun, is Frongraisch än Zendralschdaad par exzellenze. Ärschd 1982/83 hod mär wäklisch emol Kompedenze vun de Zendraalregiarung noo unne valaachad.

Die heegschd vun dänne Unnärewene sin die 26 Reschione. Ää devun is Korsika midnärem Sondaschdadus, via onnan waan bis 2003 Iwwaseedepatmóós (Guadeloupe, Martinique, Französisch-Guayana und La Réunion).
die Reschion däähle sisch uff in die Depatmóós, die wu en Präfekde als Chef hän, där wu vum Präsidende oigsedzd wäd.

Gonz unne schdehe die Gmää, Óófang 2009 waan des 36.682 un dodevun 112 in Iwwasee.

Frongraisch un soi Iwwaseereschione un -depadmóós un aach Saint-Barthélemy un Saint-Martin khere zur EU, die onnan fronzeesische Iwwaseegebiede awwee ned. Die Insl Sää Madää is zwische Frongraisch unm Niedaländsche Keenischraisch gedääld, des is die äänzisch Grenz zwische dänä zwää, awwee wail Sint Maarten när zum Keenischraisch kherd un ned zum Niedaländische Schdaad, do isses aach ned inde EU - die Fronzeesisch Grenz is do EU-Außegrenz.

Die Flagg vun Frongraisch is ä Tricolore unn bschdehd aus drai verdigal verlaafende Farbbänner. Es Saidevahäldnis is 3:2 vum Horizondale zum Verdigale am Fahnemaschd is blau, in de Midd waiß unn im Wind fladdad rod. Dodebai schdehd rod unn blau fer die Farwe vum Parisa Wabbe unn waiß is die Farb vum Käänisch. Des soll die Vabinnung zwische Monarschie unn Volg unnaschdraische. Die drai Farwe schdehe aa fer die drai Schlagwerder vun de Fronzesische Revoludsion Fraihaid (waiß), Glaischhaid (blau) unn Briederlischkaid (rod). Die Flagg schdehd dodemid fer die in de Fronzesische Revoludsion akämbde Werde. Am 15. Februar 1794 is die Tricolore uff de nadsionale Konvendsion in de erschde Republig feschdglehd unn zur Nadsionalflagg aklärd worre.

Während de Fronzesische Revoludsion sinn alle Zaische endfeand worre, die irgend ebbes midd de Monarschie zu du ghabd hewwe. Desweege hot es Wabbe aa nedd de Schdadus vunnem Schdaadswabbe. Uffem Wabbe siehd mer en Fasces, en Rudebindel midd Bail, welles im reemische Raisch als Machdsymbol gelde hot. hinner dem Fasces siehd mer Olive- unn Aischezwaig. Vor dem Fasces is en Schild midd de iwwerenonner gelechde Buchschdaawe L, E, F, welle fer die Schlagwerder vun de Fronzesische Revoludsion  Liberté (Fraihaid), Egalité (Glaischhaid), Fraternité (Briederlischkaid) schdehe. Haid bilde die drai Werder es fronzesische schdaadsmoddo.

Die Nadsionalhmne vun Frongraisch is die Marseillaise, en Lied, welles während de Revoludsionskriesch vun Claude Joseph Rouget de Lisle in Schdraßbursch Vafassd worre iss. Korz zuvor hot sisch es revoludsionäre Frongraisch ä Krieschsaklärung vun Eestraisch oighondeld, es Lied war als en Marschlied fer die fronzesische Rhoisoldade gedengd, deswege hots aa en milidärische Klong. Am 14. Juli 1795 is des Lied zur Nadsionalhymne vum revoludsionäre Frongraisch aklärd worre.

Die Schdraidkräfd vun Frongraisch (frz.: Les forces armées françaises) sinn midd 347.000 Soldade noch de russische die zweddgreeschd Schdraimåchd in Oiropa. De Owwerbefehlshawwer is de fronzesische Schdaadspräsidend, zurzaid de François Hollande. Die Soldade mache en Õõdääl vun 0,57 an de Gsamdbevelgarung aus, jährlisch werre 45.69 Mrd. € fers Milidär ausgewwe, en Õõdääl vun 2,3% am BSP. Es fronzesische Milidär is ä Berufsarmee, oidrede konn mer ab em 18. Leewensjohr, mer konn sisch awwa schun midd Zuschdimmung vun de Eldan ab en Alda vun 17 vaplischde. Do Frongraisch in de NATO is, bedailischd es sisch aa en derre ihr Milidäroisädz. De Fraaeõõdääl liechd bai 15,5%. Frongraisch hot vier Däälschdraidkräfd: Es Heer (Armée de Terre) midd 112.000 Soldade, die Lufdwaff (Armée de l'air) midd 60.649 Soldade, die Marin (Marine nationale) midd 43.596 Soldade unn die gendarmie Nationale, en Bollizaivabond, weller em Vadaidischungsminischderium unnaschdelld is. Frongraisch is midd 350 Adomschbrengkebb noch Russlond unn de USA die driddgreeschd Adommåchd uff de Weld. Es Milidär verfiechd unner annerem aa iwwer Inderkondinendalrakede. Daitschlond is õõgeblisch õõgeboode worre, en Dääl vun Oisadz-Endschaidungsgewald vun de Nuklearwaffe zu iwwernemme, awwa die Reschierung hädd abgelehnd. Zamme midd Daitschlond bild Frongraisch awwa ä Daitsch-Fronzesischi Brigad, wo fronzesische, als aa daitsche Soldade drin sinn.

Frongraisch is die finfdgreeschd Wärdschafdsmåchd uff de Weld unn noch Daitschlond die zweddgreeschd in Oiropa. Es Bruddoinlondsproduggd hot 2010 2,5 Billione US-Dollar bedraache, pro Kobb sinn des 40.600 US-Dollar. Es Wärdschafdswaggsdum hot uffgrund vun de Kris 2009 -2,55% bedraache. Die Arwaidslose-Kwod liechd midd 10,1% im airopäische Vaglaisch ziemlisch hoch (Daitschlond:7,3%). De fronzesische schdaad nemmd jeds Johr 48,1% vum BIP oi, gebbd awwa 55,6% devuu aus, die Schdaadsvaschuldung liechd bai 77,6% vum BIP. Am 1. Januar 2002 is die vorrherrische Währung Franc in de Oiro oigedauschd worre. 2,5% vun de Bevelgarung schaffe in de Londwerdschafd (zum Vaglääsch Daitschlond: 0,9%), in de Induschdrie 20% unn im Dienschdlaischdungsseggdor 77,5%. Die engschde Hondelsbeziehunge beschdehe zu Daitschlond, sowohl im Ekspord, als aa im Impord werd do am maischd umgsedzd. Es greeschde Wärdschafdszendrum is die reschion Paris,

Frongraisch is fihrender Narungsmiddlproduzend in de EU, aa weege em hohe Prozendsadz an londwerschafdlisch Beschäfdischde. So wie die Nadurraim vielsaidisch sinn, so is aa die londwärdschafd in Frongraisch vielsaidisch. In de milde, kaldwindgschidzde Geschdende, wie Burgund, de Rhoiewene unn um Bordeaux werre Woireewe õõ, Frongraisch is eens vun de bedaideschde Woiaabaugebiede uff de Weld. In de Bretagne hot de Fischfång ä hohi Bedaidung. Siedlisch vun Paris aischne sisch die Bääde fer de Waize- Zuggariewe- unn Maisõõbau, am Middlmeer konn mer weege em mediteråne Klima Olivebaim õõplonze. 

Vor em erschde Weltgriesch is die fronzesische Induschdrie reladiv riggschdännisch gewessd, des hot sisch awwa im Laaf vun de Johr geännerd.

Frongraisch isses beschd bsuchde Lond uff de Weld, desweege lässd sisch am Turismus viel vadiene.De Õõdääl am BIP liechd bai 6,3% unn zwää Millione Arwaisblädz hänge vum Turismus ab. Am maischde bsuchd werd Paris weege soina Sehenswirdischkaide, wie de Aiffeltorm odda de Louvre.

Im Finånzberaisch werd 4,6% vum BIP umgsedzd.

Frongraisch hot zurzaid 67 Millione Oiwuhner, devuu 64 Millione in Oiropa. Dodemid hot es Lond die driddheggschd Bevelgarung in Oiropa unn noch Daitschlond die zweddheggschd in de OU. Es Bevelgarungswaggsdum in Frongraisch hot in de ledschde Johr 0,5% bedraache, en ziemlisch hohe Werd fer airopäische Vahäldnisse. Des liechd wahrschains dodrõõ, ass Frongraisch midd eena Bevelgarungsdischd vun 115 Oiwuhner/km² fer middlairopäische Vahäldnisse dinn bsiedeld is. Die Bevelgarungsdischd is awwauuglaischmäßisch vadääld: dischd bsiedeld is de Großraum Paris, die Bretagne, die Provence, es Elsass unn de Norde. 78% vun de Fronzose leewe in Schdädt (zum Vaaglääsch Daitschlond: 85-90%). Fraae henn ä Leewenserwaddung vun 83,8 Johr, Männa vun 76,7. 

Gebabbeld werd in Frongraisch vor allem fronzesisch, daneewe sinn awwa reschionale Schbrooche unn Dialeggde vabrääded. In gonz Frongraisch vadääld gebbds Mundarde, vun denne mer nedd saache konn, obs fronzesische Dialeggde odda aischeschdännische Schbrooche sinn. In de Bretagne werd es Bredonische gebabbeld, ä inselkeldische Schbrooch, welle vor Johrhunnerde vun briddische Oiwannerer hergebrochd worre is. Die keldisch Schbrooch vun de Gallia is said de reemisch Zaid ausgeschdorwe. Im Siedoschde leewe die Basge, welle  Basgisch babble, ä Schbrooch, welle midd kee onnere vawondt is. Im Elsaß unn Lothringe werre frängische unn alemannische Dialeggde, unner annerem aa es Pälzische gebabbeld unn im Norde Flämisch.  Die zendralisdische Schbroochebolidig bevorzuchd es Fronzesische unn die Bolidig werd schun said Johrhunnerde dorschgezooche. Zur Zaid vun de fronzesische Revoludsion hot schädzungswais die Hälfd vun de Fronzose Fronzesisch gebabbeld. Saidem werre die Reschionalschbrooche noomehr unnerdriggd, erschd 1951 hot mer de Unnerrischd in denne Schbrooche erlauwd. Alloinische Amdsschbrooch is awwa noch wie vor es Fronzesische, unn Gsedze, wie z. B. Verbod vun Gebraach vun de Schbrooche in de Medie, sorge fer ä singendi Schbreschazåhl.

Die maischde Fronzose sinn Kadoligge, welles a die tradidsionell Relischion is. Õõgaawe schwange zwische 32 unn 44 Millione, en Õõdääl zwische 51 unn 80% . Uffem zwädde Bladz lieche die Muslime midd 6-9%, welle vorallem dorsch Oiwannerung aus Afriga kumme sinn. In Frongraisch leewe uufgähr 600.000 Judde, erraische dodemid ä en Õõdääl vun em Prozend. Des is hisdorisch gsehe uunormal, wail Frongraisch im schbäde Middlalda Judde vabonnd hot unn selbschd bai de Oinahm vum Elsass ner wennisch Judde dezuu kumme sinn. Schdarge Oiwannerunge vun Judde hawwe nochem erschde unn zwädde Weltkriesch begonne, vor allem aus Afriga unn Oschdoiropa. Aa de Prodeschdandismus is longe Zaid unnerdriggd worre, edwa 3% bekenne sisch haid zu ennere evangelisch Kärsch. Frongraisch is en laizisdisches Lond, Relischion unn Schdaad sinn vollschdännisch gedrennd. Des is en Religgd aus de Fronzesische Reliscion, domols wolld mer de Oifluss vun de Kadolisch Kärsch oischränge.

 

 




#Article 57: Fußgönheim (396 words)


Fußgennem (amtlich Fußgönheim) is e klääni Ortschaft in de Verbandsgemää Maxdorf im Rhoi-Palz-Krääs in Rhoilond-Palz, newwer Ludwichshafe gelesche, awwer schun viel älder als selwes. Bei Grawunge vun Archäologe in Fußgennem wurd Zeigs vun de Kelde unn Reemer gefunne. Unn de erschde Nochweis uff ennere Urkund stammt aus em Johr 893.

Fußgennem is in de Rhoiewene wesdlisch vun Luddwischshaafe geleje. De Schwawebach dudd dorsch de Ord fließe. Õõgrenzende Orde sinn im Oschde beginnend im Ohrzaischersinn: Luddwischshaafe, Dannschdadt-Schauernem, Gennem, Ellerschdadt, Bärkehaid unn Maxdorf.

Fußgennem isses erschdemol im Johr 893 innem Gidervazaischnis vun de Abdai Prim erwähnd worre. 900 bis 110 is hot Fußgennem em salische Kaisahaus gherd unn is denoo de Kurpalz iwwergewwe worre. Fußgennem is donn in en Owwerdorf unn Unnerdorf aigedaild worre uun an die Familie Falgeschdää unn Bolandr valehnd worre. De bolandische Bsidz hot mer schbäda an die Grafe vun Loininge vakaafd. De kurpälzische Hofkonzler Tillmann von Hallberg hot 1728 die Erbaaschbrisch vum Owwerdorf gekaafd, schbäda aa vum Unnerdorf, donn hot de Karl III. Philipp ihm hohaidlische Reschde iwwers Dorf iwwergewwe. 1740 hot de Konzler donn es Hallberjer Schloss erbaue losse unn de kadolische Glaawe in dem said de Reformadsion ludderische Ord aigfiehrd. Die Fronzose hawwe bai ihrer Erowerung vun de Palz aa die Herrschafd vun de Hallberjer beended.

Noom Abzuuch vun de Fronzose is de Ord an de Bayrische Rhoikrääs kumme, die haidisch Palz. 1886 is Fußgennem em Bezärgsåmd Luddwischshaafe zugedääld worre, welles noom zwädde Weltkriesch im Londkrääs Luddwischshaafe uffgonge is unn haid de Rhoi-Palz-Krääs is. Am 7. Juni 1969 is die BASF-Siedlung noo Maxdorf umgemäänded worre.

Die 20 Radsmidglieda vun Fußgennem sinn am 7. Juni 2009 gewähld worre, de Vorsidz is de Ordsbirgamaischda.

Hait schdehd nochs Hallberjer Schloss, welles 1815 in Privadbesidz iwwergånge is unn saidem als Lade, Schain unn Laacha vawend werd. 1972 isses vun de kadolisch Kärschegemää erworbe unn uffwendisch renovierd worre. Die Schlosskärsch St.Jakobus Major is  1740/41 arischded worre.

Die prodesdandisch Ludderkärsch is 1732/33 arischded worre. An sellem Schdåndord konn mer schun said 1253 ä Kärsch noowaise. De Torm is zamme midd de naie Fassad 1842 gebaud worre. Im Johr 1911 isses Kärschschiff ahehd worre.

In Fußgennem isses Grumbeermuseum dähäm.

Nerdlisch vun Fußgennem liechd die Bunnesaudobåån 650 Derkem-Ludwischshafe. Dorsch die Rhoi-Haardtbåån (Derkem-Monnem), ä Schmalschburbåån, is de Ord said 1913 ans Schienenedz õõgschlosse. Fußgennem liechd im Tarifgebied vum Vakeasvabund Rhoi-Negga (VRN) 

Im Ord gebbds en Kinnergadde,  ä Grundschul unn ä Bischerai. 




#Article 58: Fürstbischof (243 words)


Färschdbischuf hod mern Bischuf ghääße, der wu zuglaisch aach nuche Färschd war un aach aischnverandwordlisch des Färschdedum regiert hod. Gäwwe hods die Oirischdung ner im Hailisch Reemisch Raisch vun de Daitsche Nadzion. Annärschdwo sin zwa aach Kärschefärschde ande Schdaadsmachd bedailischd gewesd orrä sins nuch, awwe de Rischljöö fär zum Baischbiel waa Kadinaal un ea waa Minischda - uhne doßs ää mim onnan zu due ghad hod. Än Färschdbischuf awwe waa Färschd, waila Bischuf vunärem Färschdbischdum waa. Dóó, wu des sunschd nuch voakumme is, waas ä Ausnahm, ned die Reschl - un schun glai gaaned ä Inschdiduzion wie im HRR.

Schun Oddo de Grooße hod sich uf die Kersch als ännerä raischunmiddlbari Inschdiduzion gschdidzd un iane Färschde, de Bischef un Äbde, Macht gäwwe, wu ned ärblisch waa. Do waa die Ärhewung inde Färschdeschdand ner nuch ä logisch Folsch.

Schbeeda sin don 1356 die Färschderzbischef vun Määnz, Kölle un Dria aach nuch Kuafärschde worn.

Um 1800 hen mer im HRR 28 Färschderz- un Bischdüma ghed - koaz denooch dorsch die fronzeesisch Rewoluzion ner nuch ääns: de Kuafärsschd/Erzbischuf vun Määnz, Karl Theodor von Dalberg, als de Kuaerzkonzla vum Raich (vun 1806 oo als Färschdbrimas vum Rhoinbund) hod fer ä paa Joa nuch soi gaischdlischen Schdaad rechiere gekennd, is awwee 1810 aach sägularisiad un ins Großhärzuchduum Frongfod umgewannld worn, des wu de Daalbärsch nuch bis 1813 regiad hod.

Dänne Färscherzbischef faschd glaichgschdelld waan die Färschäbde, när hänse ned all ä Virilschdimm ghed, sunnärn als Bank abgschdimmd (Kuriadschdimm).




#Article 59: Pferd (213 words)


De Gaul (Equus ferus caballus) is e domestizierdes Viech aus de Ordnung vun de Unpaarhufer. Er is außerm Przewalskiviech (Equus ferus przewalski), mit demer barrierefrei kreizbar is, die äänsiche üwwerlewende Unnerart vum Wildgaul (Equus ferus). De Gaul stammt awwer nit nur vun dem ab, awwer nach ennere Theorie is de Gaul de Nachfahr vun vier Urtype, in die Tarpane un Przewalskis ingefloss sin. Das sin es Nordpony (näggschder Verwander:Exmoorpony), es Tundrepony (n. V.:Przwalskigaul), de Ramskoppgaul (n. V. Sorraia) un de Steppegaul (n. V. Kaspisches Pony). Weiße Abzeiche wie Blässe unsoweider sin Domestikationsmerkmale, wo uff Inzucht basieren.

Mischlinge zwische Gaul un Esel orre Gaul un Zebras kummen vor, sin awwer in de Reeschel unfruchtbar. Ausnahme kummen bei de Muli (Gaul x Esel) nur bei manche Weibcher vor, wo sich mit de Elderearde vermische kennen.

In de Palz hämmer nadierlisch ä eicheni Rass: De Palz-Adenner. Der schwere Ackergaul (Kaldbluud) is noch in de Neunzehhunnertfuchzicher Johre im Wald, im Transportgewerwe un im Wingert die wichdigschd Aweidskrafd gewese. In de nainzischer Johr war-er vum Aussterwe bedrohd. Awwer dursch angaschierde Zischder hotter wohl widder e Zukunfd.

Weil das Teschtprojekt hier noch key Taxobox zein kann, is de Inhalt inneme eischne Absatz gezeit. Wann eyner weys, wie mer so ebbes a im Teschtprojekt darstelle kann, dann sollers mo probiere.




#Article 60: Gelbe Rübe (295 words)


Gelleriewe (aa Gelweriiwe), Ääzahl: Gellerieb () (Daucus carota subsp. sativus), sin ä bsunnerschd werdvolles Gemies un keren zude Deldebliedla (Apiaceae).

Karotte kummd vum Ladoinische carota un Möhre hodd die grieschisch Bzaischnung fa Worzel. S'Woad hodd sich iwwa die ald- und middlhochdaidsche Nome Mokra, Morke un More enwiggeld.

S'Woad Gelleriewe kummd vunde Bzaischnung Gelbe Rübe, wuma im Saalendische unnem Pälsische, awwa a im Badische, Schwebische un Bairische saache dud. 

S’Woad fa die Bflonz awwa a fa die Rieb unnaschaid sisch a inde Regjone. In Noad- un Oschdaidschlond sachdma Möhre un in neadlische un siedlische Deel vun Daidschlond fa junge Riewe saachdma Karotte. Inde Umgewung vun Niedasaggse heesds donn Wurzel, im Niedalendische isches wortel un im Saterfriesischen donn Wuttel. Doad sachdma Räiwe eja fa Aade wie z. B. fade Acka-Reddisch (Räiwe / Wüülde Räiwe) odda die Schdeggriewe (Räiwe / Stäkräiwe). In Esdaraisch un Sieddaidschlond saachdma Karotte un inde Schwaiz isch Rüebli (longi geeli Aad) un Feldrüebli (Geeli Rieb) ieblisch.

Im Friejohr gsähd kann mer se vum Friesummer bis in de Härbschd ärnde. Die määnschde Sorde sin lang un schmaal, es gibd awwer a Runde. Die junge hän noch rischdisch viel Zugger, all hän Providamin A un Folsaire. Roh helfe se sogaa geje Salmonelle, sunschd geje Dorschfall un Värschdobbung. Mär solld se als mid e bissel Fedd esse, wail des es Providamin A lese duud, sunschd kann de menschlische Kerper des Vidamin net verwerde. Die ganz junge kann mer mid de Schaal esse, die nägschde kann mer mid growwem Salz abriwwle, die äldere duud mmer besser schäle.

Fär än ääfache Salad duuschd ä paar Gelleriewe fai riwwle, gibsch ä glää bisssel Zugger un Zidronesafd däzu unn 'en Schuß Sahne odder Kondensmilsch - fäddisch.

Fär Gemies duuschd Gelerieweschaibe mid Zwiwwle aadinschde, mid Brieh uffgiese un koche, bisse gaar sin.




#Article 61: Geschichte der Stadt Pirmasens (4451 words)


Die Geschischt vun de Schtadt Bärmesens beschreibt die Entwicklung vun ennrer klänne Siedlung om Westrond vum Pälzerwald zu ennrer Garnisonsschtadt un äm Zentrum vun de deitsche Schuhinduschtrie, bis in die Gechenwart.

Ògefong hat's wohl in de Gechend um de Wedebrunne in Bärmesens. De Nome hat die Schtadt vum Heilische Pirminius, der wo 742 in de Neh e Kloschder bei Hornbach ufgebaut hat. Die Siedlung war soi Waldmark un is um 750 ògelecht wor. 

Londgraf Lui IX. vun Hesse-Darmschtadt hat aus'em Derfel im 18. Johrhunnert e Garnisonsschtadt gemacht. Im 19. Johrhunnert is die Schuhinduschdrie gewaltich ufgeblieht un so is'es bis zum End vun de 1970er Johre geblib.

Die äldeschde Besiedlungsschbure in Bärmesens hat ma 1930 zwische'm Erlehof un'em Kettrichhof gefunn, un zwar e Feld aus zeh Grabhichel. De Hoimatforscher Oskar Schäfer hat bei Grabunge vier defu uffgemach. Do ware Skelett, Schdä- und Brondgräber drin, die näwer Skelette un Knochereschde a Schmuck un Waffe aus vaschiedene Epoche enthalt honn. Die ältschde Bronzefunde hat ma uf die frieh Brozezeit (2000 - 1900 v. Chr.) datiert, onnere de Hallschdatt- (700 - 550 v. Chr.) un de La-Tène-Zeit (5. - 1. Jhd. v. Chr) zugeordnet. Die Funde hat ma em Hoimatmuseum in Bärmesens iwwergeb, die onnere Grabhichel hat ma net ufgemach.

Onnere keltische Schbure hat ma in de Neh vun Gerschbach un Windsberch gefunn, des sin heit Schtadtdäle vun Bärmesens. Do sinn a Reschde vun Opferschdätte, die em keltische un schbeder vun de Remer iwwernummne Waldgott Vosgeus (a Vosagus oder Vosacius), em Nomensgäbber fa die Vogese (Vosges) un fa de Waasgau, geweiht ware un im Johr 1830 entdeckt wor sinn. Die Reschde sin ungefähr drei Kilometer vum Wedebrunne weg.

Nomenspatron vun Bärmesens is de Heiliche Pirminius, der 742 soi letschdes Kloschder in Hornbach ufgebaut hat un 753 dort geschdorb is. Em Kloschder hat mer die besonners waldreich Hornbacher Waldmark iwwerschribb. Uf däm Lond sinn schbeder folgende Siedlungen entschdonn: Bärmesens, Ruhbonk, Simde, Winzle, Gerschbach, Fehrbach, es unnergongne Hunscheid wo schbeder die Huschderheh als Schtadtverdel vun Bärmesens entschdonn is, der Däl vun Münchweiler wo uf'em linke Ufer vun de Rodalb leit, Rupperschwiller un em ehemalische Dorf Gudebach zwische Lemberch un Bärmesens, dem soi Gebiet Lemberch zugeschla wor is. Des entschprecht im Große un Gonze em Schtadtgebiet vum heidische Bärmesens.

Es Kloschder Hornbach hat die Besiedlung vorogetribb, un die Mönche honn 820 e Kloschder in de Neh vum Wedebrunne ufgebaut. Die Siedlung is es erschde mol 860 als „Pirminiseusna“ (a „Pirminisensna“) in ennrer Urkunde erwähnt wor. Sie hat em Kloschder Hornbach gehert. Die Endunge seusna bzw. sensna schdehe im Aldhochdeitsche fa allä un komme vum ladoinische sus, Wutz. Es war demno e oinsomi Waldsiedlung, wo ma es Vieh vum Kloschder, hauptsächlich Wutze, gehall hat. Onnere Quelle nenne die Siedlung a „Pirminishusna“ oder „Pirminishausna“, also sowas wie die Heiser vum Pirmin. Vielleicht honn die vum 9. bis zum 13. Johrhunnert gefunnene Bezeichnunge „Bermesesne“ un „Birmasesse“ a was mit em „Bermann“ zu due. Jedenfalls is do a e Kabell oder Kerchel gewest, die schbeder greßer iwwerbaut wor is. Uf'em Gelände vun de Färwerei Kenich is ma 1885 uf Mauerreschde vun em Kerchel geschdos, des 5 mol 8 Meder groß war, un zwar unner em Bladdebodde aus'em 12./13. Johrhunnerd.

Die Òsidlung wa on die schun ald Salzschtroß ògebunn. Die is vum lothringische Salzgau (Saulnois) bei Château-Salins kom. Es Schdädtche Duss (Dieuze) hat de Schtroß a de Nome Duser Schtroß gäb. Sie is durch Hornbach gong, weider iwwer em no ihr benonnte Dusebrigge un siedlich vun Hehäschwiller vorbei, wo se sich mit de vun Zwääbrigge kommend Schtroß vaoinischt hat. Die is a ausem heidische Fronkreich komm, hat bei Zwääbrigge die Blies iwwerquert, is donn durch Zwääbrigge gong, dann de Berch nuff iwwer die heidich Bärehitt bei Ninschwiller noh Hehäschwiller. Donn isses gemoinsam weidergong on Fehrbach vorbei no Bärmesens ninn iwwer die Londschdroß (heit Hauptschtroß) oder iwwer die Alt Schtroß (heit Alleeschtroß). Also estlich om Dorf vorbei. Donn ging's weider no Lemberch un Salzwooch, wo se de Salzbach iwwer die Salzbrick iwwerquert hat. Weider no Hinnerweidethal un on Häschde vorbei in Richtung Vorderpalz un Schbaya. Des war nur e gewähnlicher Feldwäg, nät befesticht. Heit wärd die Oschd-Weschd-Verbindung vun de A8 un de B10 gebildet, die nadierlich die Ordschafte umgehe, aber uff die alde Trasse sinn immer noch Londschdroße.

Die Schutzfunktion vum Kloschder Hornbach, das im Endeffekt a e Vogtei war, hat om Òfong beim Bischof vun Metz gelä. 1100 is Hornbach e Eichenkloschder vum Bistum Schbeyer wor. 1150 hat Bärmesens e zwätti, greßeri gotischi Kärch St. Juliana kriet, die in de Mitte vum Dorf e bissel erheht gebaut wor is un die erschd Kärch ersetzt hat, die zwische Wedebrunne un Pirminiusschtroß geschtonn hat. Wahrschoinlich war des e Eigenkärch, die de Heilich Juliana vun Nikomedia (285 - 304 n. Chr) geweiht war.
 Es Dorf is mit Hornbach um 1179/1180 on die durch Erbteilung entschdonn Grafschaft Saarbrigge iwwergong.

Um die Waldmark zu sichere, mit Weiler, Derfe, Hef un Schtroße, wollt de Hoinrich I. in Lemberch e Burch baue. Weil er do kä Lond gehat hat, hat er 1198 vum Abt Wernher, wo domols de Vorschdeher vum Kloschder Hornbach war, de Guteberch un de Rubrechtsberch mit Umgebung kaf. 1200 hat er dort die Burch Lemberch un die Wachtburch Rubbertschdä gebaut. Die Lembäer Burch wa om Òfong e Vogteiburch, die nät vum Graf, sonnern vun Vecht bewòhnt ware, des ware vum Graf ausgesuchte Edellait.

Inn'er Urkund vun 1202 schdeht, dasses Dorf Bärmesens e Parrort mit Kärch un eichenem Parre war, awwer abhängisch vum Kloschder Hornbach. Die Kärch wa de Middelpunkt vun de Seelsorch un vum Gottesdienschd fa die Gläuwiche aus de Derfer, Hef un Miele1225 is e Siechehaus bei de Kärch St. Juliana gebaut wor. Im selwe Johr hat die Bischof vun Metz die Iwwertrachung vun de Bärmesenser Parrverwaldung on's Kloschder Hornbach beschdädicht. Domit sinn alle Gelder vun de Parrei fa die Errichtung un Unnerhaltdung vun de Kron'geversoiung iwwer's Kloschder geloff.

Em Graf Hoinrich I. is 1237 soi Sòhn Graf Hoinrich II. gefolcht. Der hat vier Sehn hinnerloss, als er 1281 geschdorb is. Ewwerhard un Walrom honn zusomme iwwer die Grafschaft Zwäbrigge geherrscht. Ab un zu honn se Streit gehatt, un deshalb honn se 1297 die Grafschaft gedäld. Ewwerhard I. hat de unnere Däl kriet, mit'em Hauptort Birmesessen, wie Bärmesens domols gehäß hat. Walrom I. hat de unnerschde Däl kriet, mit Eschwiller. Des hat sich vor allem uf die Leibeichene bezo, die Gerichtsbarkeit is zusomme geblib. Bußgelder vun Frevler sin ufgedält wor. Die Unnertòne honn es Recht vum freie Zuzuch gehatt, awwer Haus, Hof un Erbschaft vun em weggezone Leibeichene hat weiterhin soim friehre Herr gehert. Immerhi honn a Jungfraue wegheirate derfe, ohne dass ihr bishericher Herr hett was degehe honn derfe. Witwer un Witwe honn erschd die Genehmischung vun ihrm Herr zu ennrer neie Heirat inhole misse.

No 1366 hat de Graf Ewwerhard I. mit'em Herzoch Friedrich vun Lothringe e paar derfer in Lothringe gäe die Burch un Herrschaft Bitsch gedauscht un is a dorthi gezo. Er hat sich donn Graf Ewwerhard vun Zwäbrigge-Bitsch genennt. Während soiner Òmtszeit iss'em es Geld ausgong, un so hat'er Berchzabre, Hornbach un Zwäbrigge on Ruprecht de Rode vakaf bzw. verpänd. Wi'rer donn 1394 ohne Kinner geschdorb is, is die Grafschaft on die Kurpalz gong, un soi Vameche hat de Johonnes I. vun Zwäbrigge-Bitsch kriet.

Im Baurekriech um 1525 is die Feschdung Bitsch vun lothrinische Baureschare ingenumm un zerschdert wor. Die Burch Lemberch is geplindert wor. E paar Woche no de Kerb in Nußdorf hon die Firschde die Baure-Ufschdänd uf'em Feld bei Peddersem bludisch niederschla'e losse.

Des hat nadierlich nät gut gedu, un 1572 hat Kall die Ämter Lemberch un Bitsch selwer besetze geloss. Doriber is donn 34 Johr vor'em Reichskommergericht geschtritt wor.

Vun 1570 bis 1575 is in de Grafschaft Hònau-Lichteberch die Reformation ingefiehrt wor, weil de Londesherr die Relichion im Lond beschdimmt hat. Also sin Bärmesens un soi katholischi Kärch 1575 unner Parre Frölig proteschdondisch wor.

Philipp V. is 1599 geschdorb. Soi Nofolcher, Johann Reinhard I vun Hònau-Lichteberch, hat donn de Streit durch e Vergleich beende kenne. Er hat uf de Hauptdäl vun de Herrschaft Bitsch verzicht, awwer es Omt Lemberch un e paar Derfer vun Bitsch kriet. 1606 sin die Truppe vum Lothringer Herzoch abgezo, des donn bis zu soiner Uflesung unner de fronzesisch Herrschaft 1801 bei Hònau-Lichteberch geblib is.

Die Verwaltung und Rechtsausiwung in de Derfer had e vum Londesherr ingesetzter Schultheiß worgenumm. 1626 hat's im Omt Lemberch sechs Schultheißereie gäb, dorunner die vun Bärmesens mit Winzle, Gerschbach, Fehrbach un em Erlehof. 1632 sinn widder kaiserliche Truppe unner General Matthias Gallas dorch die Palz gezo un honn es Lond verwieschd. Sie hon a die Burch Lemberch geplindert, die 1636 niedergebrennt werde. No'm Weggong vum lutherische Parre Johann Georg Fiedler vun Lemberch hon die Lembä'er die Herrschaft gebitt, „man möge ihnen keinen neuen Pfarrer schicken, da sie denselben nicht bezahlen könnten“. Doruffhi hat ma de Hauptsitz vun de lutherische Parrei vun Lemberch no Bärmesens valeht. In de lutherische Kärchebicher, die ab 1640 gefiehrt wor sin, is de Schultheiß Ebert Faul genennt, der um 1635 Bärmesens valoss hat un sich erscht 1640 widder zurick getraut hat. E Omtsinvendar vun 1641 hat in Lemberch noch drei Familie (ungefähr 15 Innwohner) uffgefiert. De Widderufbau vun de Bärmesenser Kärch is erschd 1648 mit'em Uffhänge vun zwä Glocke abgeschloss wor.

No'm dreisischjährische Kriech is die Dorfverwaldung reformiert wor. De eichentliche Dorfvorschdeher, so e Art Bojemäschder, war de Hoimbojer. 1657 hat ma in Bärmesens no de neie Kärcherechnung nur noch 9 Familie mit ungefähr 40 Inwohner gezehlt. Fascht alle Hef un Miehle sin abgebrennt un vafall gewest, die Felder vawildert. Die Lait ware meischdens vun dorchziehend Soldate dodgeschla wor, vor ihne gefloh odder durch Seiche un Hunger geschdorb.

Awwer die Bevelkerung hat dorch Zuwonnerung vun reformierte Schweizer, katholische Tiroler un Familie aus Moinfronke un Wirttemberch longsom widder zugenumm. 1661 sin in Bärmesens 21 Familie (ungefähr 87 Lait) gezehlt wor. 1666 hat die Peschd die Bevelkerung widder dezimiert, so dass 1667 noch 18 Familie mit ungefähr 74 Lait do gewònt honn.  Die fronzesische Raubkrieche (1372–1678) honn de Wiederuffbau vum Lond gehemmt. Um die fronzesisch Feschdung Landau zu entlaschde un gä'e kaiserliche Truppe zu vaschderke, hatt de Lui XIV. vun Fronkreich ab 1678 vamehrt soi Marschall Turenne in die Palz geschickt, wodorch a es Gebiet um Bärmesens als weiter vawieschd un geplindert wor is. 1677 is Bärmesens niedergebrennt wor, vier Johr schbeder hat's noch 14 bewohnte Heiser gehat (ungefähr 56 Inwohner).

Dorch die Reunion vun 1679 - 81 hat de fronzesisch Känisch alle Gebiede, die mol mit Fronkreich vabunn ware, widder als fronzesisches Hoheitsgebiet erklärt. Zugewonnerde Zimmerlait sin 1683 beuftracht wor, es beschädicht Dach vun de dritte Bärmesenser Kärch in Schdond zu setze. Weil domols kä katholisches Gotteshaus im Ort war, hat's immer widder Schtreid zwische de Lutheròner un de Katholike um die Nutzung vun de änzisch Kärch gäb.

Nodämm die Hoimburcher schunn seit viele Johr ihr Omt praktisch ausgeiebt hatte, sinn 1691 ihr Aufgabe, Rechte un Pflichte gäeiwwer de Lait in Bärmesens feschdgeleht wor. Do honn nur noch 16 Lait im Dorf geläbt. Viel ware gefloh, als fronzesische Truppe unner General Ezéchiel de Mélac im Pälzische Erbfolgekriech (1688–1697) die Palz vawiescht hatte. Was vun de Lembe'er Burch nom Dreißichjähriche Kriech noch bewohnbar war, is reschdlos zerschdehrt wor. Burch un Dorf Lemberch honn praktisch nimmi exischdiert, so dass ma 1697 di Omtssitz vum Omt Lemberch no Bärmesens valeht hat. Es Dorf Bärmesens is domit deitlich uffgewert wor. Es Omtshaus, also de Sitz vum Omtmonn, hat in de Omtsschdroß geschdonn, die heit Bòhnhofschtroß häßt. Nodemm de Kriech rum war, honn sich e Haufe Flichtling in de dinn besiedelt Gechend um Bärmesens niedergeloss, so dass 1698/99 widder 100 bis 115 Lait do gewohnt honn. 1713 is die Kärch renoviert wor, un ma hat e paar sakrale Bilder kaaf.  Es werd zum erschde mol e Wärdshaus un de Hirschwärd in Bärmesens erwähnt, zwä Johr schbeder sin zwä weidere Wärde dezu komm.

De Graf Roinhard III. hat gern gejaht, un dofier warer efters un om liebschde im waldreiche Omt Lemberch. Um's bequämer zu honn, hatter sich 1720 - 1725 vum Tiroler Baumäschder Jennewoi owwerhalb vun Bärmesens e geräumisches Jachdschloss baue losse. Näberm Schloss sin unnerhalb vun de heidisch Pirminiuskärch zwä große Heef un Pavillons gebaut wor, un e Gaade is ògeleht wor. Dief unne om Wedebrunne hat es Dorf mit 21 äschdeckische un 22 zwäschdeckische Heiser gelä. 1722 hat Bärmesens schunn e Rothaus gehat, 56 Familie mit ungefähr 245 Lait ware òsässisch.

Die Schultheißerei Bärmesens hat aus de Derfer Bärmesens und Fehrbach beschdonn, em Hase'eckerhof, em Hungerpiehlhof odder Neihof, em Lombsbacher Hof, em Nesselthaler Hof, de neie Blimelsmiehl, de Imbsbachermiehl, de Gerwerei om Donkelsbach sowie de alt un de nei Zichelhitt. Gersbach war e eichenie Schultheißerei, zu der a Winzle, die Rehmiehl, die Schelermiehl, die Ächelsbacher Miehl, die Blimelsmiehl un die Littersbacher Miehl odder Katzemiehl gehert honn. Faschd alle Derfcher un Hefcher exischdiere bis heid, monche sin in de Schdadt uffgong wie die Zichelhitte, die Gerwerei oder es Hase'eck, onnere honn sich kaum verännert, wie die Schelermiehl odder de Lombsbacher Hof.

Näwer de Londwärdschaft wa domols a die Fischzucht e wesentlichie Ernährungsgrundlach. Bei Bärmesens hat's 13 Fischwooche gäb, hauptsächlich entlong fun de Londschdroß no Londau, wo a heit noch de Eisweiher leit.

Die änzisch Dochter vum Graf Roinhard III., Charlotte, is 1726 no nur noi Johr Ehe mit Lui VIII. vun Hesse-Darmschtadt geschdorb. De Graf Roinhard hat dodruff hie ihr erschtgeborner Sohn Lui zu soim Nachfolcher fa die Grafschaft Hònau-Lichteberch beschtimmt. Weil die Ämter vun de Grafschaft wo im Elsass gelä honn seit 1681 dorch die Reunion vun Fronkreisch beherrscht wor sin, hat de Graf vun Hònau-Lichteberch em fronzesische Kenich de Treueeid leischde misse. Roinhard III. hat also die Grafschaft uf die Nochkomme vun soiner Dochter Charlotte iwwertra'e losse, so dass net soi Schwiechersohn Londgraf Lui VIII., sondern direkt soi Enkel Lui IX. Hònau-Lichteberch erwe sollt. Der Fall is donn 1736 a ingeträt. Allerdings war Lui IX. do noch minderjährich. Deshalb hat ma om Regierungssitz in Buchsweiler e Regentschaftsrat beschtellt. Als er donn 1741 volljährisch wor ist, hat er selbscht die Regentschaft ògeträt un im gleiche Johr die Prinzessin Henriette Karoline Christine vun Palz-Zwäbrigge-Birgefeld geheirat.

Lui IX. wollt e eichenie Militärtrupp honn un hat e Garnison ufgebaut. Er hat vor allem in de Londgrafschaft Hesse-Darmschtadt Soldade òwerbe losse un hat se in Bäredal im Elsass zusommegezo. Wä'e de fronzesisch Owwerhoheit iwwer die elsässische Ämder hat de Lui awwer in Buchsweiler kä Soldate halte derfe, jedenfalls nät mit richtische Waffe. Bärmesens war awwer Reichsgebiet. Lui war 1735 schunn mo do gewässt, un so hatter umdischboniert. Die erschde Grenadiere sin om Fronleichnòmsda, 1. Juni 1741, in Bäredal ingetroff. De Lui hat se sich ògeguggt un 46 Monn de Befähl gäb, sich no Bärmesens in Marsch zu setze. Domols hats in Bärmesens 20 äschdeggische un 18 zwäschdeggische Heiser gäb, in denne 200 bis 250 Lait gewòhnt honn. Dorch die Grenadiere is die Inwohnerzahl relativ schnell ògeschtie. De Lui hat allerdings soi Grenadiere nie zu kriegerische Zwecke ingesetzt, im Gäesatz zu soiner Vawondschaft in Hesse-Kassel, wo Soldate ins Auslond vakaf hon, zum Beischpiel no Òmeriga.

Fa soi Grenadiere hat de Lui Kaserne un - gächenwwer vun soim Schloss - die zwättgreschd Exerzierhall vun Europa baue losse, no der vum russische Zar in St. Petersburch.
Er hat a e Zeichhaus, Schdäll, Lazarette un Wachheiser baue losse. De Londgraf hat soine Grenadiere, die er wä'e ihrer Greß als longe Kerls bezeichent hat, erlaubt zu heirade, um se noch mä on soi Garnison zu binne. Jeder Soldat hat so long diene derfe, wie er gewollt hat, awwer mindeschdens sechs Johr. Näweher hat er e Hondwerk ausiewe derfe. Besonners vadiente Soldate honn e Grenadierheisel gebaut kriet. Ab 1758 hat jeder Grenadier, wo heirate un baue wollt, e Bauplatz in Lemberch kriet, Bauholz un zwä Morje Ödlond, des er sich rode konnt. Ball sin in Bärmesens gonze Schtroßeziech mit Grenadierheiselcher entschtonn. Meischtens äschdeggisch, monchmol zwäschdeggisch. 1759 hat die Garnison schun fünf Kompanie mit 755 Soldade gehatt.

Erbprinz Lui IX. hat om 25. Auguschd 1763, soim Nòmensda, soi Residenz zur Schdadt erhob. Um se e bissel repräsentativer zu mache, hat er de Palisadezaun dorch e vier Meter hohi Mauer ersetze losse. Dehinner sin in rechelmäßiche Abschtänd Wohn- un Dienschtheiser fa militärische Poschde gebaut wor. Bei Da un Nacht sin ungefähr 30 Husare patrouilliert, um Fòhneflichtiche zu fawische. Bei de zwä Schdadtdore is e Schdick vun de Londschtroß geplaschdert wor; alles onnre war noch unbefeschtischt. De Lui hett die Plaschderung zwar unnerschditzt, awwer die Schdadt hett se unnerhalte misse, wie schun die Mauer. Nur die Dore hat de Lui unnerhal.

Om 22. Juli 1769 hat Bärmesens die Schdadtrechte donn a schriftlich kriet, in Form vun elf Artikel. Die Bürgerschaft sin vun de Leibeigenschaft befreit wor. Wer wegziehe wollt, hat awwer die Erlaubnis vun de fürschdliche Rent-Cammer gebraucht un e Abzuchsschilling bezahle misse, und die Frondienschd-Pflicht is a geblibb. Die Ernennung vun de acht Schdadtratsmitglieder hat sich de Erbprinz vorbehal, no omtliche Vorschläch aus de capabelschde Subjekte. Weil de Schdadtrat die unnerscht Gerichtsinschdonz war, sollte auch Gerichtspersone immer verträt sin.

In de Zeit vum Lui sin in Bärmeseins etliche neie Schtroße gebaut oder ausgebaut wor, wie die Hauptschtroß, die Schloßschtroß un die Alleeschtroß. Er wollt eichentlich e gonz nei'i Allee schnurgrad vum Zwäbrigger Dor bis zum onner End vun de Schdadt baue, awwer aus Geldmongel hat ma e bissel improvisiere misse.

A wonn de Lui schun schtreng zu soine Soldate war, so war er doch fa die domolisch Zeit eher e toleronti Persenlichkeit. Er hat de Bau vun Schtroße un Schule in de Schdadt un de Derfer geferdert. Er war òschdännisch zu de Lait, hat ihr Rechte geacht un hat ufgebasst, das soi Beomte un Offiziere des a so gehal hon.

Um die neie Schdadtrechte zu dokumentiere, is 1770 es heidisch Alde Rodhaus als ufwendischer Mansarddachbau entschtonn. De Tiroler Werkmäschder Rochus Pfeiffer hat's no Plän vum Saabrigger Baumäschder Friedrich-Joachim Stengel gebaut. 1771 hat die Lui die erscht Ladoinschul ins Läbe geruf, es heidisch Immonuel-Kont-Gymnasium.

Ab 1767 sin die erschde jiedische Inwonnerer in die Schdadt komm, 1772 warens fünf Familie. Om Òfong hat e Bäätsaal fa de Gottesdienscht gelongt, ab 1778 is de Bau vun'rer Synagoch fa die 100 Gemoindeglieder geplont wor. 1780/81 isse im Juddegässel (heit: Synagochegass) ferdisch wor. 1880 hat ma se durch e Neibau ersetzt.

Zum Johreswechsel 1813/14 hat de Reichsfreiherr von un zum Stein die provisorisch Laitung iwwer die zurickeroberte linksrhoinische Gebiete kriet. 

Beim Wiener Kongress, ä Johr schbeder, honn die Siechermächt vun de Koalitionskrieche entschied, dass die Palz als Rhoikreis zu Bayern falle sollt, weil schun vor de Krieche die Widdelsbacher in Person vum Kurfürschd Kall Theodor sowohl iwwer die Palz als a iwwer Bayern geherscht honn, und zu de Zeit vum Wiener Kongress e Widdelsbacher, nämlich Max Josef I., Kenich vun Bayern war. Schbaija is Hauptstadt vum Rhoikreis wor. In Bärmesens hat zu Ofong vum 19. Jahrhunnert vor un noh de Ufflösung vun de Ganison die Entwicklung zu ännre Induschdriestadt ogefong. Zuerschsd sinn klänne Schuhbetriebe sowie entsprechende Zulieferfirme wie Gerwereie entsdschonn.

Om Òfong vum 19. Johrhunnert is die Entwicklung vun Bärmesens zur Induschtrieschdadt losgong. Zuerscht sin klänne Schuhbetriebe un die entschprechende Zulieferfirme entschdonn, wie Gerwereie.

No'm Dod vum Londgraf Lui IX. im Johr 1790 ware 2400 Grenadiere in Bärmesens un ihr Familie ohne Arweit. Aus de Not heraus honn'se aus Reschde vun de Uniforme Schlabbe gemach, äfache Schdoffschuh. Die Fraue sin durch's Lond gezo, um die Schlabbe zu vakafe, un die Männer honn dehäm neie gemach. Mit de Zeit sin die Schlabbe immer besser wor, honn e guder Ruf kriet, un so hat sich e gonz beachtlichi Schuhinduschtrie entwickelt. Weil ma fa Schuh zu mache Lädder, Werkzeich, schbeder Maschine, Babb und Farwe gebraucht hat, hat ma e entschprechendi Infraschtruktur ufbaue misse. Domols is zum Beischbiel de Kömmerling als Lieferont fa die gonz Schuhchemie entschdonn.

Die wachsend Induschtrialisierung im 19. Johrhunnert hat de Ufbau vun Großbetriebe beginschdischt. Aus klänne Familiebetriebe sin Schufabrigge entschtonn wie de Neiffer, de Rhoibä'er un de Peter Kaiser, denne es immer noch gäbt. A im Umlond wie in Waldfischbach-Boialwe oder in Häschde sin Großbetriebe wie de Mattil oder de Josef Seibel entschtonn.

Ab 1876 hatt de daitsch-britische Inscheniör un Unnanehmer Adolf Friedrich Lindemann ogefong, mit de „Pirmasens Water Company“ e modernes Trinkwassernetz uffzubaue. Ab em selwe Johr sin die verschdorbne Judde uffem Alde Friedhof beigesetzt wor. 1880 hat die nei Synagoch im Juddegässel de alte Bau vun 1780/81 ersetzt.

Im Johr 1905 hat de Schdadtrat Otto Schtrobel aus Bayreuth geholt un'ne zum erschde hauptomtliche Boiemäschder gewählt. Schtrobel hat die Bedeidung vun de Schuhinduschtrie fa Bärmesens vaschdonn un hat defir gesoit, dass emol e besseri Infraschtruktur entschdeht. Zum Beischbiel hatter 1907 e Elektizitätswerk uff de Biewermiel baue losse. A hatter sich drum gekimmert, dass 1911 die Filial vun de Kenichlisch Bayrisch Bonk om Exe gebaut wor ist. 1913 is die Biewermielbohn bis Lautre ferdich wor. Vor'm erschde Weltkriech hat's in Bärmesens 240 Schuhfabrigge mit 14.000 Beschäftichte gäb. Om 26. Jonuar 1918 honn uf die Initiative vum Schdrobel hi e paar Unnernehmer aus de Schtadt die Bauhilf Bärmesens gegind, um billicher Wohnraum fa die Fabriggarweider zu schaffe.

In de Nazizeit is e Gedenkdafel (siehe Bild) uffgehängt wor, was sich in de Wortwahl niedergeschla hat. Ma gedenkt iwrischens nur de Bircher, awwer net de Separatischde. No'm zwätte Weltkriech hat die Besatzungsmacht die Dafel abhänge geloss, awwer nodäm es Hogekreiz entfernt wor is, isse in de 1960er Johre no äm umschdrittene Schtadtratsbeschluss widder ufgehängt wor.

In Bärmesens hat's bis 1940 e jiddischi Gemä gäb. 1924 waren vun de 40.000 Bärmesenser 800 Judde.
Ab 1927 hat's im neie Waldfriedhof e jiddischer Däl gäb,
der de jiddische Däl vum Alde Friedhof ersetzt hat. Zwische 1933 und Januar 1936 sin 67 Judde wä'em zunämmende Druck uf die Judde in Deitschlond aus Bärmesens wäggong, meischdens in die USA odder no Israel. Om 5. November 1938 war de letschde Goddesdienschd, vier Da schbeder sin die Synagoch un viel jiddische Geschäfte und Wòhnunge während de sogenonnte Novemberpogrome zerschdert wor. E Gedenkdafel in de Synagochegass erinnert on es Gebäude. Die jiddische Däl vum Alde Friedhof is in de Nazizeit fascht gonz zerschdert wor; nur 17 Grabschdä sin iwwrisch geblib. Ma hat schbeder e Gedenkschdä ufgeschdellt.. 82 jiddische Bärmesenser sin zwische 1933 un 1945 in e Konzentrationslacher verschleppt wor. 116 Judde sin um's Läwe komm.

Die meischde Bärmesenser ware om Ófong vum Kriech, un dann nochmol gäe Schluss, evakuiert. Awwer no em erschde alliierte Bombeògriff om 9. Auguschd 1944 hat es zahlreiche Dodesopfer unner de Bevölkerung gäb. Om 15. März 1945 is bei ennrer zwätte Bombardierung die Inneschdadt fascht komplett zerschdehrt wor. Nur ä Woch schbeder, om 22. März, sin alliierte Truppe in die Schtadt inmarschiert, so dass de Kriech fa die Bevölkerung vorbei war.

No'm zwätte Weltkriech sin die zerschderte Fabrigge in de Inneschdadt widder uffgebaut un zum Däl vergreßert wor. 1970 ware 22.000 Lait in de Schuhinduschdrie beschäfticht. Deno honn viel Firme ihr Produktion aus Koschdegrind ins Auslond verlachert, während die Modell-Entwicklung un die Verwaldung in Bärmesens geblib is. Uf die Dauer war des awwer a net besonners rentabel, so dass die meischde Firme zugemacht hon.

Zur Zeit arweide noch ungefähr 1.200 Lait fa Schuhbetriewe, dodefu allä 500 beim Kaiser Peter. A de greschde Arweitgewer in Bärmesens, die 1897 gegrindet Firma Kömmerling (profine GmbH) war urschbringlich e Zulieferbetrieb fa die Schuhinduschdrie, so wie euniche onnere Chemie- und Maschinefabrigge. Etliche Gebäude honn e nei'i Nutzung gefunn, so gäbt's im Neiffer Ärzt, Logale un so weider, beim Bleiching is e Däl vum Finonzomt unnerkom, un im Rhoibercher is mitem Dynamikum e Mitmach-Museum sowie die Redaktione vun de Bärmesenser Zeidung und de Bärmesenser Ausgab vun de Rhoipalz unnerkom.

In Bärmesens erinnert zwar noch Monches on die Bliedezeit vun de Schuhinduschdrie. In de Praxis hat'se awwer kä großi Bedeitung mä. Die Mechlichkeit, in de Schuhinduschdrie, ohne viel gelernt zu honn, gutes Geld zu vadiene, hat de Bildung vun de Bärmesenser allerdings nät grad gut gedu. Dodro hat ma heit zu knappse. A hat da Arweitskräftebedarf vun de Schuhfabrigge domols es hochkomme vun onnere Branche behinnert.

Die Arweitslosichkeit in de Schtadt is demzufolche a recht hoch wor un schwonkt in de 2000er Johre so um die 15%. Dodebei gäbt's nät wennich Lait, die mit de Schuh e Vamehche vadient honn. Also gonz schäne soziale Unnerschiede. Ma derf a net vagesse, dass die Schtadt Bärmesens ziemlich uff die Kernschdadt beschränkt geblibb is, sieht ma vun änzelne Oingemoindungen wie Fehrbach odder Winzle ab. Also sin viel Besserverdienende in de Kreis drumerum gezo, weil sichs do schänner wòhne losst, obwohl do gar nät so viel Arweitsplätz sin. De Kreis Siedweschtpalz hat, a deswäe, e wesentlich besseri Arweitslosequot vun um die 6% un schdeht finanziell a deitlich gesinder do. Awwer des alles is kä typischi Bärmesenser Situation, sonnern in de onnere Pälzische Schtädt ähnlich. Sie konn sicher nät de Schuhinduschdrie im Schbezielle ògelaschd werre, sondern gonz allgemoin de Tatsach, dass gering qualifizierte Arweitskräft in Deitschlond kaum noch gebraucht werre.

Mit de Kaiserslautern Military Community (KMC) vun de omerigònische Schtreitkräft ab 1945 hat ma uf de Huschterheh e Kasern ufgebaut. Es Pirmasens Army Depot Husterhoeh Kaserne hat Wòhnòlache (sogenonnte Housings), die Husterhoeh Kaserne vun de US-Armee, eCommunication Site (Defense Message System Transition Hub), e Repair Facility, e Medical Facility un e Hubschrauwerschditzpunkt fun de US-Luftwaffe enthal. De Schtondort hat mit äm Vertrag mit ennrer bosnische Schpedizion de Tronsport vun technische Geräte, Ersatzdäle un medizinische Gieder in gonz Westeuropa abgewickelt. Während'em Kalte Kriech hat ma in unnerirdische Supply Caves fertisch betonkte un munitionierte Ponzer zum Insatz bereit gehal.
In de Kasern hon bis zu 8.000 Omerigòner un Deitsche gewohnt un geschafft. Im Johr 1995 hat die KMC mit Schdondorte in Lautre, Londschduhl, Miesau, Bärmesens un Romschdä Wòhnunge, Geschäfte un onnere Inrichtunge fa 35.000 Omerigòner unnerhal. Die zentrale Schule in Lautre und Romschdä hon 7.500 Schüler un Schtudende uffgenumm.

Nodämm die Omerigòner faschd vollschdändich abgezo ware, hat de Bund 1997 es Gelände zurick kried. 75 Hektar defu sin im Ròhme vun äm Konversionsprojekt erschloss un in e Gewerbepark umgewonnelt wor, was 31 Millione Euro gekoschd hat. A die Fachhochschule mit 500 Schtudende is 2005 uf es Gelände gezo. Die Schtadt hat fa de Fußballklub Bärmesens e neies Schtadion gebaut, damit de Kömmerling es alte hat abreiße kenne, um sich ausdähne zu kenne. Om 30. Juni 2007 schaffe 1.395 Lait in 100 Firme uf der Fläch.

Guck a mol unner: 

Bärmesens is 1946 zum nai g´grindede Bundesloand Rhoiland-Palz kumme. Wesche de rhoiloand-pälsisch Vawaldungsreform sin oam 7. Juni 1969 Erlenbrunn, Fehrbach, Hengsberg, Niedersimten und Winzeln oig´moinded worre un doann oam 22. April 1972 a noch Gersbach un Windsberg. In Bärmesens isch 1989 ä Zwaischschdell vun de Fachhochschule Kaiserslautern erefned worre. In de ejemolische Schuufabrig isch im Abril 2008 doan des erschde rhoiland-pälsische Science Center Dynamikum erefned worre.

Die Encyclopædia Britannica aus dem Jahr 1911 vermerkt unter dem Stichwort Pirmasens:




#Article 62: Goldener Hut von Schifferstadt (104 words)


De Goldene Hud vun Schiwwerschdadd is en Ardefakd aus Goldblech unn kummt aus de Bronzezait. Er is 1835 uf äm Agger bei Schiwwerschdadd g'funne worre unn iss dodemid de erschdgfunnene vun vier Goldkegeln vun derre Sord. Der Hud iss aigendlisch keen Hud, awwa die aißere Veaklaidung vunner Koppbedeggung, wahrschains vunnem Zeremonialhud, der zu religiese Zwegge gediend hot. Des Religd iss vor dem 12.Jh. v. Chr. entschdanne. Uff dem Kegel befinne sisch Ornamende, die in umlaafende Ribbe unn Bända Kraisschaibe-, Ovalbuggl- und Rundbugglmuschder zaische. Des Original liegd hait im Hischdorische Museum der Palz in Schbaya, ä Kopie befind sisch im Haimadmuseum vun de Schdadt Schiwwerschdadd. 




#Article 63: Kriemhildenstuhl (395 words)


De Grimhildeschduhl is en uffgelassene remische Steebruch in de Näh vum heidische Bad Derkem, der vun de 22. Legion (Leschion) der remische Armee betriwwe worre is. Die 22. Leschion war in Meenz schtationiert. Der Steebruch is nur korz um 200 v. Chr. betriwwe worre.

Der Steebruch liescht im Norde vunde Stadt ugfähr 150 Meter iwwer der Dalaue.

Noch de Unnersuchunge vun Fritz Röder betruch die Gsamtfördermeng ugfähr 20.000 Kubikmeter quarzitischer Buntsandstee dodevu 10.000 Kubikmeter, wu als Bauqauder abtranspordiert worre sinn. Des is e Menge wu grad ugfähr fa en remische Großbau wie etwa e Door vun em Leschionslacher langt. En stolze Reschd vun so em Door hot sisch in Reschensbursch, des jo a e Leschionslacher wa, erhalde.

Anhand von de Schrodrille komma erkenne, dass die Schteebleck Länge zwische 1,20 Meder un 3 Meder, Brede zwische 0,6 Meder un 1,4 Meder und e Heh vun 0,6 Meder ghabt hen. Verenzelt sin ach Kapitelle und runde Stee, eventuell fer Säule, ausghaue worre.

Die enzelne Stee sin zunägschd mit Schrodhemmer an zwe Saide vun den Felswand freighaue worre. Dann is mit Setzkelle die Unnersaid ausgelösd worre. Beide Sorde Werkzeisch sin bei de Ausgrawwunge gfune worre.

Gschafft worre is mit mehrere Arweitsgruppe, sogenannde Arbeitskepp, un zwar vun unne noch owwe. Enzelne Arweitskepp sin 25 Meder iwwer de negschde Ewene unne drunner. 

Es sin zum Beischpiel folgende Inschrifde gfunne worre:

Ma vermud, dass de Abbau wesche de stabile Qualidät vum Schtee erfolscht is, weil jo de Sandstee an viele annere Stelle sehr wesch un breklisch is. Die Abdranspordrille wu die Bleck uff Kufe un Rolle in Dal gschafft worre sin, is noch gut zu erkenne. Dass ma ganz in de Neh vom Plateau gschafft hot, liescht vermudlisch doran, dass dord de Stee wenisch vun Erd iwwerdeckt war.

Uffgfunne hod mer im Fels figürlische Darstellunge vun Kepp, männlische un weiblische Geschlechtsorgane, Mensche, Diere, Radzaische un e Hakekreiz.

Newwe de schun erwähnte Hinwaise sin folschende Texde gfunne worre:

Im Middelalder hot ma de Steebruch mit dem Sachekrais vun de Nibelunge in Verbindung gebrocht.

Ausgrawwunge hot mer 1884, 1893/94, 1916/17, 1934/35 un 1937-1939 vorgenumme. In de dreisischer Johre hod mer versuchd mit Berufung uf die Radzaische denn Steebruch als germanisches Heilischdum zu inderbrediere.

Haid isch de alde Steebruch im Besitz vun em Hoimadveroi wo Drachenfels Club Verschönerungsverein e. V. hoissd.

Des Gebied isch mit Reschdsverordnung vum 14. Dezember 2001 zur Denkmalzon erklärt worre.




#Article 64: Großkarlbach (132 words)


Grooskarlbach (amtlich Großkarlbach) is en Ort in de 1972 gebild Verbandsgemää Grienschdadd-Land im Londkrääs Derkem in de Palz. Es hott 1115 Oiwohner uff 5,26 km², dodemit leewe 212 Lait uff eem km². Grooskarlbach iss en schdaadlisch anerkannde Fremdeverkehrsord. De Ord liegd uff ner Heh vun 118 m i. NN. Der jetzische Birgamaischda iss Ralf-Peter Riegel vun de SPD.

Grooskarlbach lieschd in der Näh vum Weschdrand der Owwarhainschisch Diefewene unn werd vum Eckbach dorschflosse. Weschdlisch vum Ord sinn die Hischl vum ehemolische Unterhaardt, die zu de Woibauregion Mittelhaardt-Daitschi Woischdrooß kehrd.

Des erschdemol erwähnd worre iss Großkaalbach im Lorscher Codex im Johr 768 als Carlobach. Bis 1969 hot der Ord zum Londkrais Frangetahl kehrd.

Im Johr ware 50,8% der Oiwohner evangelisch unn 20,6% kadolisch. De Reschd hot zu koiner oder ner onnere Relischion kehrd.




#Article 65: Geschichte (280 words)


Gschichd is ääna vun de drai Grunpaila vun de Wisseschafd:

Philosophie  Theologie sins ärschd, Physik un ia Newefächa, also die Nadurwisseschafde, es zwäd un Gschsichd is es dridd Schdandbää. All die annern Wisseschafded sin Dailgebiede vun denne drai orra iwwagraifend iwwa Dailgebiede vun mea wie äm Paila.

In dänne drai Paila schdegd alles drin: es Lewe, die Nadur un wie sisch alles endwiggld hod. Die Gschichd leades ledschdere. Desdeweje konns aach kää Hischdorika gäwwe, dea wu alles erforsche kunn: fär die gonz alde Sache wie de Uaknall braach mär Subnugleaphysika, die wu daß erausgrie, wie daß des sellemols gewesd is, wie unsan Härgod de Schdaadschuß gäwwe hod. 

Fär denóo braach mär Aschdronome, die wu erausgrie, wie sisch donn där gonze Kladderadadsch waira endwiggld hod bis zur endschdehung vun unsam Sunnesyschdem unde Ead.

Donn brache mär die Geoloche, fär zu erschrsche, wie daß unsan Planed wisch endwiggld hod - un des gehd schun diregd in die Geographie iwwa. 

Donn braache mär Aarscheolooche fär auszubuddle, was unsan Voa-voa-äldere sellemols fódgschmisse hän. 

Un don, gonz am End, kumme die aischndlische Hischdorika, die wu ärschdemol in gruße Ziesche all des lärne, was die annärn erausgfunne hen un sisch donn mid all däm bschäfdische, was Uffgschriwwe worn is. Wannse guud sin, kennese des aach nuch differenziere nóóm Zweck un de Óósischde vun sellemols un so reladiwiere, daß ebbes Brauchbares erauskimmd.

Gschischd tut mer all des nenne, was emol gewet is. Mer kann domit awwer aa die ganz Entwicklung vun uns Mensche määne, dennedowegge tut mer aa vun Menschheidsgschischd (stadd Nadurgschischd) spreche.
Wisseschaftler, die sisch mit Gschischd befasse, tut mer Historiker nenne.

Gschischd derf mer net verwechsle mit Gschischde, des sinn Sache, die mer verzählt kriegt.




#Article 66: Heidelberg (386 words)


Heidlberg isch e Großschdadt in da (heidische) Kurpalz, am Ausgång vum Neggerdal aus m Odewald in di Rhåiewene. Mit gut 150.000 Oiwuhner isch s di fimftgreescht Schdadt vun Bade-Wirddeberg. Bis 1720 isch Heidlberg di Haubd- un Residenzschdadt vun da (hischdorische) Kurpalz gwest. Di im Johr 1386 gegrindete Uniwersided isch di eltscht im heidische Deitschlånd. Weltbekånnd isch di Ruin vum Heidlberjer Schloss. Bekånnd is aa des Liedsche „Isch hab moi Häzz in Heidlberg valoore“.

Heidlberg beschdeht aus fuchzeh Schdadtdeile. Zur Inneschdadt ghere di Altschdadt, Bergheum, di Weschtschdadt un di Siedschdadt. Außerdemm ghere di folgende umliegende Orde zum Schdadtgebiet: Boxberg, Emmertsgrund, Hendese, Kärsche, Neiene, Paffegrund, Rohrbach, Schlierbach, Wieblinge un Zigglhause (mit Pedersdal). An Bergheum un di Weschtschdadt ååschließend wärd uf em Gelände vum ehemolische Ranschier- un Giederbååhof da neie Schdadtdeil „Båånschdadt“ gebaud.

Heidlberg  wärd zu 65 % vun maritime Luftmasse beschdimmd, die ausm Siedweschde herwehe. Die Laach am Ausgong vum Neggerdal bewirgd ä iwwerdorschschniddlische Oozahl an Oschdwinde. Die Häng vum Odewald beginsdische Wolgebildung unn Niedaschläg. Vun 1971 bis 2000 iss in da DWD-Weddaschdadsion in Heidlberg ä Dorschschniddstemberadur vun 11,1 °C unn ä Niedaschlachsmeng vun 745 mm pro Jahr gemesse worre. Im Joor 2009 iss Heidlberg midd 11,7 °C Jahresmiddl da wärmschd Ord in Daitschlond gewessd.

Da Schdaufa Kaisa Friedrisch I. Barbarossa hot soim Halbbruda Konrad 1155 uffm Raischsdaach in Woms die Palzgrafewird valiehe. Wie a donn 1195 gschdorwe is, hot mer ihn im Kloscher Schääna beigsedzd unn ää Johr schbäda isch Heidlberg es erschdemol erwähnd worre. Urschbringlisch is des Gebied, wo die Schdadt Heidlberg endschdonne isch, im B'sidz vum Bischdum Woms gwest. 1225 is awwa de Palzgraf bai Rhåi vum Womsa Bischuf mi da Burg un em Burgflegge Heidlberg belehnd worre. In Heidlberg isch aach schun ä womsarischi Feschdungsålach beschdanne, die hot awwa niks mim schbädare Heidlberjer Schloss zu du g'hatt. Do dabei isch aach die Peterskärsch mid are Siedlung geleje unn die isch dodemid älda wie die Schdadt selwa. Heidlberg hot sisch zum Zendrum vum pälzische Herrschafdsbereisch endwiggeld unn isch dånn aa Haubdschdadt vun da Palz worre. Obwohl des Gebied jedzad zur Kurpalz gherd hot, henn en paar Besidzunge noch zu Woms gherd, desweje hot mer de Womser Hof errischd, um des zu vawalde. 

Es Owwerhaubd vun da Schdadt heeßt seid 1875 Owwerbirgamaischda, seid 2006 is des da badeilose Eckart Würzner.

Di Wahlergebnisse vun 2004 unn 2009:




#Article 67: Heiliges Römisches Reich (6205 words)


Es Hailisch Reemisch Raisch (vun de Daitsch Nadzion) (lateinisch: Sacrum Romanum Imperium) hod soi Õõfäng long voa däm, doßs iwwahaapd ä daitschi Nadzion gäwwe hod un soi Exischdenzgrundlaach waa es mystisch Vaschdändnis vum aale Reemisch Raich un vum Prophede Daniel soim 4-Raische-Draum:
Däm hod gedraamd, doßes via Raise gäwwe dääd un donn käm de Weldunnärgong. Es Vädd waa schun es Reemisch Raisch gewäßd un desdeweje hod des ned ufheere gedäffd. Außadäm waa de reemisch Kaisa aach als de Bschidza vunde Kärsch gewasd, nämlisch saids Grischdedum dod Schdaadsrelischjon worrn is.

Dodemid waa klaa, doßs Raisch hailisch un ewisch soi muß bis zum Weldunnärgong, un doßs när ääns gäwwe konn.

De Scharlemanje hod soi Raisch vum Adlandig iwwa de Rhoi bis waid iwwas Sägsische enaus ins Beemische un an die Oda un nõõ Kroazie un halb Siedidalie ausgedehnd un sisch im Rom zum Kaisa kreene geloßd.

Des Raisch is donn zerfalle un im Oschdail hod sischs oschdfrängisch Raisch gebild mid Grenze vun uuugfea Mõõpejee (haid Siedfrongraisch) nõõ Gent un an die Westaschelde (B-NL) un su isses aach im gonze Middlalda gebliwwe. 

In därre Zaid sin als im Norde die Wikinga oigfalle, die Normanne, un hen bis waid enuf, bis Kölle alles geraubd un geplunnärd, un im Oschde sin die Ungan uff ihre klää, schnell Perdscha kumme, hen gebrennd u geraabd un waan werra fod, ehh doß mer se hod packe gekennd. 

Des is su gonge bis de ledschde Frongekeenisch Konrad un die Gruße vum Raisch die Grohn ande Sagseherzoch Hainrisch (de Vochler) gäwwe hen. Obwohl daßsä sisch nie hod zum Kaisa gröhne geloßd, beginnd doch midm die aischndlische Raischgschichd:

De Sagse-Haina hod Lodharinge zrigghold, all soi abschbensdisch Värwandschafd bsiechd, begnadischd un nai belehnd, un ea hod die Ungan baim Schob genumm un ä bißje druffgeklopd. Awwee donn hoda midnäre en Waffeschdillschdond vaoibaad fär zeh Joa un hod sulong aach Dribud gezahld, obwohl daßa Siescha waa. Die Zaid hod donn genuzd fär doßa soi Oschdgrenz hod befeschdige gekennd.

Iwwaall hodda doad Bursche baue geloßd, hod än guude Soldad inärem Bleschõzuch enoighogd un hodm auch nuch es Land erum dezugäwwe. Die Baure hen donn än Dääl vun ihrne Ernde in die Bursch bringe gemißd, hän awwee dod aach Schudz gfunne. 

Wie don nõõ zeh Joa anno 933 die Hunne kumme sin un fär nuch zeh Joa hän abschließe gewelld, hodase mid Schimpf un Schande fodgejachd un, wailse glai gemä#n hen, se mißde wirra õõgraife, ihne bai Riade ande Unschdrud su rischdisch ääns uffs Degglsche gäwwe. Doodemid waa donns Raisch gsischad un aach soi Härrschafd un ea hod sisch aach nuch um de Norde kimmäre gekännd: 934 hodda de Däne es Gebied zwische Aida un Schlai abghold.

Donn hoddan Oddo, soin zwädd-Äldschde, zum Nachfolscha bschdimmd unnen mid näre Halbschwesda vum englische Keenisch vahaiad un de Gruuße vum Raisch präsendiad. Wia 936 annärem Schlaachõõfall gschdowe is, waa soi Raisch vun inne un auße konsolidiad. Soi Suhn Hainrisch hod Bayan gried, soi Suhn Brun is ärzbischuf vun Kölle worn un Thankmar aus de easchd Ehe is zwää Joa schbäda im Kampf geje Oddo gfalle.

Oddo I., de Gruuße (* 23. Nowvemba 912 in Wallhause bai Sangerhausen; † 7. Mai 973 in Memleben bai Naumburg ande Saale) waa ab 936 Herzoch vun Sagse un Keenisch vum Osschdfrangenreisch (regnum francorum orientalium), ab 951 Keenisch von Idalie un ab 962 reemisch-daitscha Kaisa.

Grad wie soin Vaddä hodda all wu sisch empöad hen, bsieschd un dääls nai oigsedzd, dääls dorsch annärn ersezd, un suu gzaischd, doßse all kää selbschdännisch Färschde mea waan, sunnan Keenischslaid. Un aach gradsu wie soin Vaddä hodda die Raischskärsch geschärgd un so nochn annärn Basis gried, Färschde, diewu als Bischöf eh schun innäre annärn Greeßeordnung gedengd hen als wie die Herzösch, die när ihr klää Herzochtum gsien hen: die Kärsch hod sowieso indernazional geschaffd un Färschde un Bischöf waan die Härre när dorsch de Keenisch, dea wu als Kaisa ned när Bschidza vunde gonz Kärsch waa, sunnan aach selbad ian owwärschde Chef im Raisch. 

Trodz allem hodde Oddo nuch massisch Äja griehd: de nai idalienische Keenisch is nõõ drai Joa gschdorwe un Oddo hod die nuch kää zwanzisch Joar ald Widwe, die hailisch Adlhaid, ghaiad un is dodemid audomadisch Keenisch vun Idalie worrn un hod die lombardisch aisern Grohn griehd. Do hod soin Äldsde, de Luidolf, Ängschd griehd um soi Schongse un hodn Uffschdand geprobd. Long gings als werra vun naiim luus, bis daßar am Änd gaa kä Schongse mea ghad hod unroiisch häämkuimme is un sisch unnärworfe hod. Glaischzaidisch is soi äldere Halbbruda Wilhelm, den wu de Oddo mid juchndlische 16 Joa midnärre adlische Slawin gezaischd hod, zum Ärzbischuf vun Määnz gewähld worn.

Die Außenonnasedzung hen die Ungarn genizd, um werramol inzufalle un desmol Augsbursch zu belachere. Awwee de Bischuf Ulrisch hod sisch guud ghalde un die Schdadt suulong vadaidischd, bis de Oddo minärrm schee Heea uffm Leschfel oigedroff is, wus donemol su rischdisch gerappld hod - awwee desmol endgildisch: Oddo is midde Mischaelisflagg unde hailisch Lanz vorneweggeridde un hod soi Panzaraida mol glai wienäre Dampfwalz iwwa die Ungarn kumme geloßd. 20 000 sin gflohe, die annärn ware dod. Die Gflohne sin awwee aan ed waid kumme, wail die Bursche un die Donauiwwagäng all bsedzd waan un so sin all hiegemachd worn bis uff die Õõfiera, die wu mer in Reschnsbursch inäre Massehiirischdung exekudierd hod.

Jezad hod aach de Pabschd än schdarge Bschidza hen wolle un hodn Oddo nõõ Rom gerufe. Dod issa am 2. 2. 962 zum Kaisa gegröhnd worrn un waa dodemid aach Nõõfolscha vum Scharlemanje. Un soi Kaisaraisch waa de Nõõfolscha vum reemise Raisch. Dodezu is donn schbeda nuch es Hailisch kumme un nuch schbeda es Daitschi Nadzion. Es waa awwee jednfalls schunemol klaa, doßs när ään änzisch Kaisa hod gäwwe gekennd, zmindschd im Weschde - de Oschde hods jo frija gaaned agzebdiad un schpeda ned gean, awwee die Trennung in oschd- un weschdreemisch Raisch waa do schun Gschichd un uf de byzandinisch Alloivadredungsõõschbruch hod schun long känna mea was gäbbe.

Awwee de Oddo hod sischageje gewelld un hod soin Sohn (Oddo II) 972 middm Theophanu, Nischd vom byzandinsche Kaisa Johannes Tzimiskes, vahaiad. Zudäm waan baide, de Filius unes Theophanu, aach zum Kaisa gegreend worn. Su waan die Problemschas mid Byzans fõd un die Nõõfolsch wa klaa un Machd un Oifluß in Idalie waan gsischad. Oddo is häämkumme un hods Ärzbischdum Magdebursch gegrind. 

Am 7. Mai 973 issa ufm Hejepunkd vun soinere Machd gschdorwe un in soim Dom in Magdebursch begrawe worre an de Said vun sainere ärschde Fraa.

De Machdiwwagang uff soi Sohn waa ääfach, wail daß dea eh schun Keenisch un Kaisa waa un wail aach soi Mudda un soi Fraa Kaisarinne waarn. Wail daßa awwa imma im Hinnagrund gschdanne hod, hodm doch die brääd Machdbasis gfehld un so hodda die mehrschd Zaid dodemid zugebrung, die Machd im Innan zu schdabilisiere un midde dänisch, weschdfrängisch un idalienisch Keenisch un Härzösch zu kämpfe. 

Mecha wie soin Vadda un Großvadda hoda die Raischskärsch uff Kleeschda un Mösch gschdidzd un die uuabhängisch gemachd vun Episkopad un Adel: zu de Färschdbischef sin die Färschdäbde kumme.

Anno 980 hodm soi Theophanu än Thronfolscha geborn, den wua schun mid drai Joa hod zum Keenisch wähle geloßd. Inde glaisch Zaid, ea selbad waa nuch in Idalie, hen die Slawe erfolgraisch de Uffschdand geprobt un Oddo hod viel Influß im oschde valoan - es gonze Missions- un Oddnungswäk vun sion Vadda waa hie. Ea hod awwee eh nix mea duu gekennd: ea hod sisch Malaria ingfange un is drõõ gschdorwe.

Wail soi Suhn noch zu jung waa, hen die zwää Kaisarinne die Regendschafd iwwanumm, easch dem soi Mudda Theophanu, donnn nõõ dea iarm Dood, em Oddo III. soi Großmudda, die hailisch Adelhaid. Baide hen zwa nix schbegdaguläres geduhn, hens awwee gschaffd, in Ruh un Friede un ohne Panne zu regiere - mea konn känna!

Mid 14 Joa waa de Oddo III volljärisch un hod selbad regiere gedärfd. Anno 996 hodn de Pabschd Johannes XV. zu Hilf gerufe un Oddo is gen Idalie gezoche. In Pawia hoda erfahrn, daß de Pabschd gschdorwe wär un hod in Rawenna soin Hofkaplan Brun vun Kärnde als Pabschdnachfolscha nominiad un vum Ärzbischuf Willigis vun Määnz un Bischuf Hillebard nõõ Rom beglaide geloßd, wu dea de ärschd daitsch Pabschd worn is un sisch Gregor V genennd hod. Dea hodn donn aach glai zum Kaisa gekreend. Noonärem korze 'Uffendhald inde Haimad wara donn vun 997 bi 999 werra do unne un hod mim Gregor die Kärsch in Schuß gebrung.

Glai nõõde Joadausendwend is de Oddo es dridd Mol enunne gezoche un dod zwää Joar schbäda gschdorwe.

Soi Nachfolscha waa de hailisch Hainrisch II.

Dea waa de Idealtyp vunärm Herrscher vun Goddes Gnade inärem Raichskärschesysdem. Nõõ sainäre Uffassung hodda sio Raisch diregd vunn Godd griehd un waa dem - un nua däm - aach värandwordlisch. Un dere Värandwordung hoda mid alle Kräfde nõõzukomme vasuchd. 

Wie kää onnan hoda die Raichskärsch sainere Keenischshohaid unnaschdelld un uubedingden Ghorsam valangd un Befolschung vun sainerem Wille. Ea hod awwee ned när die Kärsch regiad, sunnärn aach dorsch die Kärsch es Raisch. All soi Kanzla hoda Bischdüma gäwwe, uff väzee Synode hodda sisch mid soi Bischef abgschdimmd un dodebai gaischdlich un weldlisch Sach grad egal behannld. Mär kenndn faschd schun als Prieschdakeenisch bezaischne. Fär ihn waas Raisch es Haus Goddes, indäm wu ea deVäwalda waa, berufe vum Schäf pasenlisch. - Schbädschns dodemid waas Raisch hailisch...

Als Buu waa de Haina ärschd baim Bischuf vun Fraising zur ärziehung un donn in de Hillesma Domschul, wora fär in de gaischdliche Schdand is ausgebild worn is, baim Bischuf Wolfgang in Rejensbursch hoda soi Ausbildung beend. Wonna aach ned zum Prieschder gewaihd worn is, hoda so doch deie Ausbildung zunärem Färschbischuf ghabd. Um die Joadausndwende hoda als Härzoch vun Bayan es hailisch Kunugunde ghaiad, wu soi engschd Midarwaida worrn is. Anno 1007 hen die Zwää es Bischdum Bambersch gegrind, wu se haid nuch im Dum begrawe laie.

Nõdäm daßa Keenisch waa, hoda ärschdemol aach soi Kunigundsche zur Keenschin waihe geloßd un soi Herrschafd konsolidiad. Zeh Joa schbäda hoda sisch un soi Gaddin in Rom zum Kaisapaa kreene geloßd. Außa derre Kreenung waan soi drai Idalie-Ziech ner fär soi Härschafd zu edabliere. Onsunschde hoda in Daitschlond un fär Daitschlond unnes Raisch regiad. Die Abschbaldung vun Pole, des wu zwar än aischn Herzochdum un unna Oddo III gaa Keenischraisch, awwee doch Dääl vum HRR waa, hodda rausgezeschad bis lõng noo soim Dood un aach sunsch hodda faschd alles, was Nõõm Gruuße Oddo vädõõrwe worn is, so guud wie meeschlisch berainischd unäm mea Geldung vaschaffd wie je zuvoa. Nõõ soim Dood -er is an Blaseschdää(infekdzion?) gschdorwe - hod soi Kunigund allääns waidagschafd, bis än naie Keenisch gewähld worrn is, däms donn die Insischnije iwwagäwwe hod.

De naie is de Kunrad II. gewesd, de ärschd Salia. Die Salia waan aus unsa Äck, vun Schbaya un Worms. Un des hense aach ned vagesse: de Kunrad hod gleiemol de Grundschdää fär de Schbayra Dum gelehd un - wie vazähld wärd - nõõdem daßa morschns schun den färs Kloschder Limbursch gelehd hod. Un donn issa drõgang, aach es burgundisch Keenichraisch ins HRR zu hole. Õõgfange hod dodemid schun de Hl. Hainrisch II., un ea hods zum End gebrung. Es Indresandeschde droo is em Kunrad soi Argumendazion: Wie soi Voagänga, de Hl. Hainrisch es als Erb zugschbroche griehd hod, do wärs ned an die Person kumme, sunnan ans Raisch. Su hodda aach iwwahaupd es Raisch vum Kaisa als Person abgekoppeld.

In de Zaid vum Kunrad II is aach die clunyazensisch Reform gfalle, die wu in de Kärsch auffgeraamed un ausgfegt un en naie Wind einoigebrung hod.

Ää vunde Folsche vun däm Gaischt vun Cluny waan die Friedensbemühunge: Friede waa Goddessach un dodemid hailisch un uubedingt inzuhalde - s wär es ärschd mol gewesd, daß des fär ä längari Zaid ghalde häd, hods awwe nadierlisch ned. Awwee mer hods doch wenschns väsuchd un hod aach wärglisch die Bludrach un die Fehde un all dän Schmonzes ä glää bißje oidämme gekännd, wail de Hainrisch III doch arg dehinna hea waa.

Dehinna hea waara ach in Rom, wora de Hailsche Schduhl nõõ saim Guudin'ge bsezd hod: Wia zur Greenung enunnakumme is, hods Schisma un Simonie gäwwe wie ned gscheid unes Pabschdamd is vunde reemische Padrizia verschacad worrn. Do hodde Hainrisch ä paa Synode oiberufe, de ledschd Pabschd is zriggedrede un die annärn sin abgsedzd worrn un uf Voaschlach vum Äzbischuf Adalberd vun Hambursch-Breme – dea wu selbad ned gwelld hod – is de Bischof Suidger vun Bambärsch am 25. Dezemba 1046 als Clemens II. zum Pabschd erhowe worn. Un dea hodn Hainrisch III un däm soi Agnes donn ach glai zum Kaisa gegreend. Un dea hod sisch donn aach glai nuch de Tiddl „patricius“ iwwadraaache geloßd – wail des de Schudzhärr vun Rom waa un wail dea ande Pabschdwahl hod midmache gedärfd.

Clemens II. hod soi Bischdum bhalde un dodemid sin Kärsch un Schdaad nuch mescha väzahnd worn: de reemisch Bischufsidz is su noch enga in des Beziehungsgfleschd vunde Raischskärsch oibezoche worn. Uff de Clemens folschde 1047/48 Bischuf Poppo vun Brixen als Pabschd Damasus II. un 1048/49 Bischuf Bruno vun Toul als Pabschd Leo IX. Mim finfjährische Pondifikad vum Leo IX. hodde Kampf um die Mißschdänn in der Kärsch (Priesdaeje, Simonie) än ersschde Hejepungd ä‘reischd un uf de Määnza Synod vun 1049 hod sich gezaischd, wie eng die zwää heegschde Mäschde zammegeawwaid hen. Dodemid hods Pabschdtum aach iwwa Rom enaus nuch mea Geldung griehd un ännäre uniwärsälle Machd ärraischd.

Ääns waa gonz nai un es wäa besa, des dääd aach haid nuch un iwwaall un in alle syschdeme gelde: wia soin Suhn hod zu soim Nõõfolscha hod wähle lasse wolle, hodmärm die Bedingung gemäschd, doß die Unnärordnung unnär den naie Keenisch när gelde solld, wanna än guude Härscha wär!

Uff die hegschd Machd folschd när allzuofd die diefschd Ärniedrischung:

Baim Hainrisch III. soim Dood waa soin Glääne grad erschd 6 Joa ald un so hod soi Mudda die Regentschafd iwwanumme. Mim Pabschd Viktor II., där wu als Bischuf vun Aichschdädt aach Raischsverwalda wa, unäm Hugo vun Clüny, äm Gohde vun ihrm Suhn, hods's aach gonz guud hiegriehd. Donn is de Viktor gschdorwe unde Friedrisch vun Lodringe is als Stephan IX. Pabschd worn, ohne daß mär am Hof noogfõhd häd. Awwees Agnes hods donn schließlisch duch abgniggd. Es waa eh när fär ä paa Munad, donn hodda gsahd, mär mißd midde Wahl vun soim Nõõfolscha warde, bis daß de Hildebrand vun Daitschlond zurigg wäa. Awwee die Reema hen glabd, se därfde alläns en Pabschd bschdimme, unde Bischuf vun Velletri, als Benedikt X. zum Pabschd ernannt. Die Kardinäl hen prodeschdiad, hen awwe flije gemißd. Do hendse uf de Hildebrand gewaard un uf däm soin Raad un mim Agnes soim placet en Gerhard vun Burgund zum NIkolaus II. gewähld. un der hod don es Pabschdwahldekred värabschiede geloßd: Wahl dorsch die Kardinäl, Akklamation vum (Kärsche)Volk, Zuschdimmung vum Kaisa orra Keenisch. 

Donn hän die Kardinäl dän Alexander II. gewähld un die Kaisarin hod än aischene wähle geloßd, därwu donn awwee wirra abgsedzd worn is. Dorsch dän Uufuuch isses Pabschdum vum Raisch gedrennd worn.

Ebbes schbäda hod donn de Hainrisch IV. - inzwische mündisch - däre Dummhaid die Kron uffgsedzd: de Mailänna Bischuf hod resigniad unnäm Keenisch die Insignie zrüggschiggd. Un dea hod, vun alle gude Gaischda verasse, die Schdell ausgreschnd minärm Exkommuniziade bsedze gewolld!

Do hod donn ää Word es onnan ärgäwwe, uffm Raischsdaach hodde Keenisch en Pabschd, inzwische waas Gregor VII., eewe sella Hildebrand, midde Unnaschdidzung vun faschd all vun soine Bischef zum Riggdridt uffgfordad - undea hodn, aach ned faul, mim Kärschebann beleehd.

Prombd hen sich soi Bischef um 180° gedrehd un sisch jezad vum Keenisch losgsahd. Un wail der den Kärschebann nimmi hod toppe gekennd, hodda misse nõõ Canossa geje un als Bießa vorde Pabschd drehde, fär Absoludzion zu griehe un Keenisch zu blaiwe.

Schbäda, anno 1122, hende Pabschd Calixt II. unde Kaisa Hainrisch V. im Wormsa Konkordad vaoibad, doß när die Kärsch die Bischef oisedze därf, awwe när in Õõwesehaid vum Keenisch, där wu donn die Regalie zu iwwagäwwe hod. Des waa donn nadierlischs End vun därre Raischskärsch.

Es gruuß Problem is awwer ebbes gonz onnärschdäres gewäsd: Dorschm Keenisch soinere Dummhaid isses Raisch gschwächd worrn: 

Schlau wanna gewesd wär, donn häda gsaad: Horsch zu, moi Guuder, Du hosch jo ganz Reschd, wannde die Bischef nõõ aischenem Guschdoo oisedze willd. Awwer värgiß ned, daß all die Schdifder, vun dänne se lewe, zum Färschdetidl gheere un vum Raisch värliehe wärrn - un des Raisch, des bin isch! Un wann mär än Bischuf ned paßd, don is un blaibda Bischuf, awwe uff Doi Koschde - färs Schdifd säz isch donn än Schdifdsvwerweser oi, der wo mia paßd un der donn aach die Machd ausiewe duud. 

Schdattdesse issa zu Kraiz gekroche, hod all soi Reschpekd värlore un än gonzes Kor vun innnepolitische Geeschna gschaffe. Soi Suhn hod don rebelliad unnen zum Abdange gezwunge un schließlisch mim Kalix es Konkordad ausghanneld, awwre des waa hall aach nix Halwes un nix Ganzes un guud gewqorre isses aach nie wierer.

Friedrisch I., Barbarossa (* um 1122, † 10. Juni 1190 im Fluß Saleph nah bai Seleucia, im Armenisch Keenischraich vun Kilikie) waa vum Vaddä Staufer un vun de Muddä Welf. Vun 1152 bis 1190 war dädõ Härzoch vun Schwõwe de reemisch-daitscha Keenisch un vun 1155 bis 1190 Kaisa vum Hailisch Reemisch Raisch.

Fernau nenndn de ledschde Riddä un des d.is ned grad wenisch. Ea hod väsuchd, nuchämol die ald Machd vum Raisch uffzurischde, hod awwee kää nachhaldische Ärfolsch ghab. Zwaa hodda alle Reschde im Gsedz feschdgschriwwe griehd, hodse awwee in Italie ned aach dorschsedze gekennd. Im daitsche Raischsgebied hodda alladings gezaischd, doß när alläns de Kaisa die ledschd Machd iwwä Lehe hod.

Bainäräm Graizzuch issa ertrunke. Regent un donn aach Keenisch un Kaisa waa soi Suhn Hainrisch VI., Vaddä vum Friedrisch II., där wu nõõm daitsche Thronschdrait - wu de Pabschd Innozens III. geglaabd hod, ea kennd iwwa die Keenischsgrohn bschdimme - Keenisch un Kaisa worrn is. Ea waa än erschdaunlisch gelehrde Individualischd un Wisseschafdla un soi greeschdi Laischdung waa, doßa Jerusalem ohne Griech, när dorsch Värhandlunge griehd hod. Ea hod fließend Daitsch, Idalienisch un Latain gschproche un aach nuch Griechisch un Arabisch.

Soi Ausenonasedzunge mim Pabschd ware die imma allaselwe Problemscha: Nõõm Jesus soinere Lea ko0nn die Kärsch gaakää weldlisch Härrschafd ausiewe wolle. Schdadtdesse hodse defär zu sorsche, dos de Keenisch orra Kaisa alsn guude grischd härrsche duud. Donn hod, wasa seehd, aach Gewischd un Gildischkaid. Wonn awwee de Pabschd när uf die weldlisch Machd schiele duud, när die vagreeßere will, donn duuda de Kärsch, eäm Raisch un sich sebad nix wie när schade! Su waas aach mim Friedrisch II. un de Päbschde zu soinäre Zaid. Was hädde die ned all erraische gekeend, wannse zommeghalde hädde - schdadd desse is dorsch die päbschdlischi Machdgier än geniale Härrscha vergoided worrn.

Awwee des is nadierlisch grandiose Schwachsinn, wail där Guudschde dodemid vagesse hod, was de Jesus selbad dodezu gsaad hod: ned när gäd em Kaisa, was em Kaisa is un God, was God ghead! Ea hod aach gsaat, wiera voam Piladus gschdanne hod un wies um Kopp un Graace gonge is: Moi Raisch is ned vun därre Weld! Wann moi Raisch vun deärdo Weld wäa, määnsch ned, doß donn moi Soldade kumme wääre un fär misch gekämpfd häddee, doß isch ggned ärschd in dänne Judde ihrne Händ gfalle wär?!

Was där Dollbohra dodemid ärraischd hod, waa grademol wenisch gnuuch - un doch viel zu viel: känna hod sich wäklisch drum gekimmad, awwees Õõseje vun baide, vum Kaisa wie vum Pabschd hen gelidde.

Die Keenisch waare schwach un machdlos, räschd un Gesedz am End, gegolde hod när es Fauschdräschd. Raubridda sin uffkumme, die Schdäd hän sisch zammegschlosse im gruuße Schdädebund, där wu vun Määnz un Worms ausgange is, die wu sisch mid Opprum un Binge zammgedohn hen un dänne sich vun Basel bis zum Niedarhoi faschd all õõgschlossen hän, un inde Hanse, die wu uff longi Sischd de gonze Seehandl un än guude Dääl vum Binnehandl gedrõõche hod.

Ärsch mim Rudolf I. gabs wäära än stärkere Keenisch - un de Õõfang vum End vum Raisch: mär konn zwar iwwerall nõõlese, was des färän großardische Keenisch gewesd wäa, awwe wann märn midde Gruße vum Õõfang vum Raisch värgaischd, donn wara hall doch när Durchschnidd, waana aach bessa waa, wie die ledschde im Innäregnum. Es schlimmschde waa, daßan Habsgurscha gewesd is: dänne waa die aischn Hausmachd imma schun wischdischa als wie ärschnd ebbes onarschdäres. 

Es is Uusinn, die Nadzionebildung vunde Schbrooch abhängisch mache zu wolle: Oddo de Grooße un Hainrisch II. waare näscha annere Nadzion als wie iirschnd ään Habsburschä. Un wann mär haid än Kalsprais vagäbd, donn mißd des aach aischndlisch Oddoprais haise: Karl hod när es Frangerais vagreeßad, awwee Oddo hods ärsch zendraleuropäisch Raisch gschaffe, wu ned unnä de Fuchdl vum ääm Schdamm waa.

Ärschd midm Hainrisch VII. (1310 - 1313) hods wirra än Kaisa gäwwe. Awwee die außepolidisch Krafd waa ford, die Machd gebroche. Die Kuafärschde häns Saache ghed, die Schdädt hen sich zammegschloß ghed zum Schdädtebund un zu de Hanse, de Außehannl waa schdark, die Peffersäck hän sich ä goldni Nõs gheeld, die Päbschd hen in Avinjong ghockd un gschännd - un die daitsche Keenisch waan machdlos.

Die Kuafärschde hen donn aach midde Golden Bull ä gsädzlisch Reschlung griehd, wu daß uuvaännad bis zum End vum Raisch Midde 1806 gildisch gween is. Des sin aach immahin schun faschd 450 Joa! Viellaischd solld mär sich wärklisch emol iwwaleje, ob mär ned Oiropa uffleese un es hailisch Raisch wirra ufflewe losse -- mer kenndns donn ja uff gonz Oiropa ausdehne! 

Außam Karl IV mid soinäre Bull is aus dere Zaid när nuch de Rupreschd vunde Palz indressond: Ärschdns, waila Kuafärschd vunde Palz waa, un zwäddns, waila als de mäschdigsde un als geaignschde vunde Kurfärschde an die Schdell vun däm uufäisch Wenzl gewähld gen is. Driddns awwee zaischd däm sio Baischbiel, daß des alles ned raischd fär zu regiere: soi Machd als Kuafärschd waa nix werd. Vun därre Zaid õõ isses när nuch uff die Hausmachd õõkumme: des is die Machd, wu daß mär vun Haus aus, vun dehääm schun hod. Un wann de ää orra onnan jezad säääd: Ai des is duch grad des Härzochdumsdenke, wu mär vun weg gewolld hen?! donn hod dea graad Reschd! Awwee es Middlalda ging zu End un die Naizaid fangd hall glaisch rischdisch õõn: se zaihd glaisch, daß alles schunämol dõõ waa.

Es Raisch waa gelähmd: de Kaisa hod kään Heea khäd un kää Machd, fär ebbes zu bewesche hodda all drai Raischschdäd unna ään Hud bringe gemißd - un des waa maischd ned meeschlisch, wail se all gejedailisch Inderesse ghad hän.

In die Zaid fälld aach de Iwwagang vum Kaisadum an die Habsburscha: Noom Rupreschd kam 1410 mim Sigismund de ledschde Luxmburscha uff de Drohn un wie daß dea 1437 gschdorwe is, sin donn die Habsburscha drõkumme un hen nimmi losgelaßd.

Schun im 14. Joahunnad is die Papiaheaschdellung uffkumme un 1455 hodde Guddebärsch dän Buchdruck erfunne, dodemid waas donn aach mechlisch, Mainunge un Idee schnell un praiswerd zu verbraide. 

Maximilian hod 1495 ä umfassnd Raischsreform õõgelaiad minnärem Ewische Landfriede un änere raischsweide Staia, äm Gemaine Penning, mid Gliederung in Raischskrääs un mim Raischskammagerischd. Däm soi Sidz waa ärschders Frongford am Moin. Donn waas in Worms, Augsbursch, Nirnbärsch, Rejnsbursch, Schbaya un Esslinge un ab 1527 gonz in Schbaya bis zur Zerschdöörung dorsch die Fronzose - doo isses donn 1689 noo Wetzlar kumme un bis on soi seelisch End 1806 gebliwwe.

Ä bessari, tiefa un grindlischare Reform wär aischndlisch needisch gewäßd. Mea awwa nuch als wie es Raisch hädd die Kärsch ä Reformazion gebraachd. Die hod sisch waid vunde Lehr vun Jesus entfärnd ghad: die Päpschd hen noch Machd geguckd, hen Kriege gfiad fär nix, ware Raiwa un gaa Mörda, Erpressung, Nepdismus, Simonie un Korrupdzion ware normal, hemmungslosa Sex aach. Un wie de Härr, so's Gschärr: die Kardinäl hän sisch noode Kurie gerischd un die noom Papschd.

Zuglaisch awwee hen die Parra es Volk in Angschd un Schrekke halde gemißd, fär daßes kusche solld un brav soi un gehorsche. Zuglaisch awwa hen die Laid nix verschdanne vun däm, was die Parra am Aldar gebet hen, wails alles uf Ladain waa. Sogaa gsunge worn is uf Ladain un die Biwel hod aach niemand lese gekennd. Sogaa hoche Kärschefiera hen die Zuschdänd õõgeprangad un - wie Wyclif in England - gfordad, daß die Kärsch sisch tränne solld vun weldlische Macht un Besidz. In Prag hodde Jan Hus Messe uf daits un tschechisch - beemisch - gfoddad, in Konstanz hensen vabrennd, obwohl daßsm frai Gelaid vaschbruch hen. Drai Joa devoa schun hense in Prag drai Borsche, wu geje de Ablasshannl waan, vabrennd. 1476 hodde Pauka vun Niklashause, de Beehme Hannes, es Raisch Goddes un ännäre soz
ialrevoludzion vakind - un is glai vahafd un vabrennd worrn. Am end vum Joahunnad is de Savonnarola vabrannd worre, än Dominikanamensch, wu geje die Mißschdänd inde Kärsch gepredischd hod.

Wieda zurigg hodda 1512 soi „Doctor theologiae“ gebaud. Des waa damals de heegschde akademisch Grad, su wie haid de Professõ. Jezad hoda Voalesunge halde gedärd. Dodebai hodda schun die iwwelische Kärscheleea vun Reue un Buße dorsch die direkde Gnade vun Godd ärgänzd un sich donn uubemärkd als waida vun däm hohle Gschwädz vunde Ablaßpreedscha un vunde Dobblzüngischkaid vun so viele Kärscheowere endfärnd. Un 1515 hodda donn soi Reschdfäddichungslehr fäddisch ghed: När dorsch de Glauwe wär de Mensch geräschdfärdichd voa Gott, när dorsch'm Jesus soi Laidn un Tood dääd mär Värgewung finne, ned dorsch aischn Duun un Schaffe. 

Däm gejeiwwa hod die Kärsch ihr Ablaßpraxis ghed, wo die Predscha gsaad hen, das won mär des un selles mache dääd - bsdimmde Gebeede schpräche, bschdimmde Ärwed due, vorallm awwee Ablaßbriefscha kaafe, donn grääschd mär die Schdroof ärlasse. Orra än Doode, fär dän wu mär dän Ablaß kaafd hod, grääschd soi Schdroo ärlasse: Glai wann des Geld im Baidl klingd, die aarm Seel aus'm Faija schbringd hods ghääße.

Dodegeje hod dä Auguschdinamönch Maddin Ludda 97 These gschriwwe fär soi Kollesche, fär daßemol ä klää bißje Schwung in die Diskussion kääm. Des waa am 4. 9. 1517, korz bevora soi 95-Thesebabia ausghängd hod. 

Die Reformazion hod waidi Värbraidung gfunne un bis in unsa Zaid Gräwe uffgeriß zwische de Laid. Oofangs hods sich als mea zugschpizd bis hiie zum Bauengriesch, den wo de Ludda abgelehnd hod, un schließlisch bis hiie zum Draisischjährsche Griesch.

Deer war so verloge un kriminell wie faschd alle Griesch! Un es äänzisch, wodrum daßes gonge is, waa Machd - aach wann so e paar Scheefärwa un Gschichdskliddärär als nuch vun Religion schwäze: 

Uf baide Saide schdande die Widdlsbacha: Friedrisch V. vun de Palz geje soin Cousin Max I. vun Bayan; uf de ä Said waare die Habsburscha (kadolisch) un uf de annä Said Frongraisch (kadolisch); Frongraisch Pardna waa es evangelisch Schwede, wu aach geje die evangelische Däne gekämpfd hod. Die Prodesdandisch Union hod geje die kadolisch Liga gefochde und zamme hense geje Schwede un Frongraisch gekämpfd.

Gewinna - kään Griesch uune Grieschsgewinna! - waan Schwede, Habsbursch un - nadierlisch, wie immä - Frongraisch. In Meyers Konversationslexikon von 1889 hääßds:

Värliera waars Raisch, die Daitsche un bsunnärschd die Pälza: in waide Daile vun Sieddaitslond hod när ä Driddl vum Volk iwwalebd, in de Palz nuch wenscha. - Drauß gelärnd hod kenna, wie imma.

Es Raisch is nuch schdärka dezendralisierd worn un faschd alle Häfe un Schdrommündunge sin unna auslänischn Oifluß kumme, wannse ned gar ganz värlore gonge sin - es Raisch waa vum Seehannl un iwwahaabp vunde Seefahrd waidgejend abgschnidde, wärend di onnan sisch all ihr Kolonije gschaffd hän. Dodefia hods nuch ä gonz naiï Kuawüad gäwwe, fär Hannowa, fär doß die Änglänna aachemol ä bißje in Daitschlond midregiere därfe.

Wanns aach, wie su viel, wu Daitschlond gschadt hot, sysdemadisch scheegredd wärd, solld mär des ned vagesse. Un gradsowenisch, doßmä die Kurpalz nuch viel mea zärschdiggld hod, als wie doßse voahea schun waa un doß mära die gonzi Owwapalz un all elsässisch-lodringisch Gebiede geklaud hod.

Schun nõõ värzich Joa hod sisch bidda gerächd, doß mär die fronzeesisch Gränz so gfezd hod. Do sin die Fronzose als land- un machdgaila worrn un hen alles weschdlisch vum Rhoi han welle un sin ää ums anner Mol ingfalle un hen gemord un gebrännd un vawieschd, dosses zum Goderbarme waa. Mär hod des baide Hioschdoriga völlisch zu Räschd fronzeesisch Raubgriesch genännd.

Wie donn de Sunnekeenisch Lui XIV., inde Palz als Lije-Lui brichdischd, in Frongraisch Keenisch waa, isses gonz schlimm worn: dem soi Grieschsminischder Luvoa hod mid „brûlez le Palatinat!“, dt.: „Brennt die Pfalz nieder!“, Duud die Palz abfaggle! dän Mordbränna Mellag (Mélac) iwwa die Gränz gschigd. Dea hod 1688 midde Rhoiamee Baade un Palz uhne Grieschsärglärung iwwafalle un unsa eh schun kabudnes Lond bis 1697 nuch mecha väwieschd - des is aach dea Vabräscha, därwus Haidelberscha Schloß hod schbrenge geloßd. Aach die grooße romanische Dome am Rhoi hodda abgfaggld un draiväddl vunde Laid ermorded. Un des alles fär zum Ruhme vun dä Grõõ Nasion.

Zur glaische Zaid hän im Siedoschde die Dirge mid fonzeesischa Unnaschdidzung õõgegriff un sin äs zwädd Mol uf Wien maschiad. Doo hänse donn die Hugge voll griehd un alles bis Belgrad väloan. Wie donn de Melag oigfalle is, hodde Leopold I., de läschd Kaisa, wu noch waida gschaud hod, als wie uf soi habsburscha Ärblond, die Trubbe abgezoche un geje de Mellag geworfe. Des hod zwa de Laid ned viel gholfe, wailse dood waarn, hod awwa wenschns äm Raisch an Dääl vun dänne Gebiede gerädded, die wu die Fronzoose hän han welle.

Dänoo is de Prinz Euscheen wirra zurigg ufde Balkan un hodde Dirke alles abgenumm, wose sisch im 16. Joahunnad õõgeaischnd hän. De greeschde Kluu waa än Õõgriff am 11. Sebdemba 1697, wia die Dirge baim Iwwagong iwwa die Daiß erwischd hod. Des hods Raisch 429 Mann gekoschd inglusiv 28 Offizia, de Suldan awwa hod rund 25.000 Mann väaloore!

Gewonne hod dodebai awwa nimmi es Raisch, sunnan när nuch Habsbursch, wu sich vun doo õõ än Drägg um die Belange vum Raisch gscheead hod. Joseph II. hod sisch nuch näddemol gschaid, sich an Raischsdärridorie zu vagraife.

Wie sisch die Kaisa nimmi ums Raisch gschead hän, sin die Praiße grooß worrn: ärsch sin die Kuafärschde in des hailischn reemschn Raisches Schdraisondbix - wie mär Brandebursch ghääße hod - Keenisch in Praiße worrn, donn Keenisch vun Praiße. Än klääne, awwa wichdische Unnaschied: Praiße waa än klää un ziemlisch uuwichdisch Häzochdum waid außahalb vum Raisch. Sich dod selbad zum Keenisch zu mache, konnd ääm aichndlisch känna väbiede un de Leopold I. hods donn aach ausdrigglisch ärlaubd, doß sich die Brandeburchische Kuafärschde aach im Raisch hän Keenisch in Praiße genännd hän - se waare ja dodemid kää Keenisch im Raisch. Als Keenisch vun Praiße waan se awwa im Raisch Keenisch - un dodemid schun faschd ä Konkurrenz zum Daitsche Keenisch. Voaallem waan se allwail schun Keenisch im Raisch, wande nai Keenisch un Kaisa nuch gaaned gewähld waa: wann also än Kaisa gschdorwe wär, ohne daßa soi Suhn schunämol zum Keenisch hod kreene geloßd, donn waa doo schun mim Keenisch vun Praiße än annan mid närrem heeschan Rang als wie de podenzielle Drohnfolscha - un dodemid selwad än podenzielle Drohnfolscha!

Die Praiße hän also de Habsburscha Kongurrenz gemäschd. Des ging, noodäm daß de Soldaadekeenisch es praißisch Milidär komblädd reformiad hod, sowaid, doß sich soi Suhn, Friedrisch de Gruße, weja Schlesie mid Eestraisch in ä gonz Serie vun Griesche oigeloß hod. Doßa wägglisch de Gruße waa, hodda doodemid bewiese, doßa denoo gsaad hod, wonna aach noch so sea im Räschd wäa, ea dääds doch ned nuchemol mache, wails ääfach zuviel Doode un zuviel Schade wäa!

Was ea selbad waaschainds gsien hod, was awwa haid nuch in kännäre Schul geleead wärd un was aach die Hischdorigär när sälde un ea värschdäggld väreffenlische, des is, daß soin ledschde, de siwwejäarisch Griesch än roine Schdellvadreda-Griesch waa: do gings ganimmi um Schlesije zwische Praiße un Eestraisch, sunnärn um die Voahärrschafd uffm Globus zwische Englond un Frongraisch: Die Englänna hän in Daitschlond, voa allem in Hesse, Soldade gekaafd fär se als Kanonefudda in Amerika zu värhaize, wu daßse geje Frongraisch gekämpd hän (englisch Bluud wär dodefär viel zu koschdbaar hod de Fernau gsaad, doßse gedengd hän...). Zuglaisch hänse Frongraisch, Rußlond un Estraisch geje Praiße ufghezd un Praiße mid Geld unnaschdidzd, fär doß uf die Waise die Kräfde vun Frongraisch uffm Kondinend gebunne waan un so in Iwwasee ned zum Oisadz kumme konnde.

Äm Friedrisch soi grußes Glick waa, daß wia reschlos am End waa un kää Reserwe mea ghad hod un die Englänna in Amerika gewunne hän un nix mea geschonsad hän, daß doo grad die Zarin Elisabed gschdorwe is un iia Nochfolscha Peta III. zwar uuzuräschnungsfähisch un greeßewahnsinnisch, awwa än troie Faind un kridiglose Bewunnara vum Friedrisch waa, wu soford de Griesch gschdobbd hod, un doß däm soi Fraa Kadarina die Gruße, die wo ian Mõõ glai gschdärz hod, de Griesch aach nimmi ufgenumm hod. - ufnärrem onnan Bladd schdehd nadierlisch aach zur Dischbosidzion, doß die drai Alïïadn selbad völlisch blank waan un ned mea häddn waidakämfe gekännd. När - wea froochd vor ännäre ledschde un reladiv laischd zu gewinnende Schlachd nuch noom Geld?! 

 
Friedrisch hod bis 1763 Frongraisch un Eestraisch gschlach un sogaa nuch ä bisje was gewinne gekännd. Ea hod Praiße so schnell un guud wi meeglisch wirra ufgebaud un is 1786 ruhisch gschdorwe.

Englond hod die gonze fronzesische Kolonie in Indie un Amerika oikassiad, hod awwa glai druf die USA wirra väloore, wailse die hoche Schdoian fär de Griesch ned hän zahle gewelld. 

Habsbursch hod Schlesie endgildisch valore, hod sich awwa wie imma an onnäre, voa allem am Raisch, schadlos ghalde.

Frongraisch hod all soi Kolonie in Indie un Amerika on Englond valoore un die vaschbrochene eestraichische Niedalande ned griehd. De Schdaad waa haillos iwwaschuldet un de Keenischun soi Marie-Andoanedd hen ia Kepp valoore: de Schdaad waa haillos iwwaschulded un wie die Schdaian als waida hochgschraubd worn sin, hods Volk rebelliad: 1789 hod die Fronzeesisch Rewoludzion begonne.

Vum 25. bis 27. Auguschd 1791 hän sich uff Schloss Pillnitz Kaisa Leopold II. un de Keenisch Friedrisch Willem II. vun Praiße getroffe. Es ging - wirra mol - um Pole un um es Änd vum habsburgisch-dirgische Griesch. Uf Dränge vun fronzeesische Exilande gabs in de ledsch Minud nuch ä Ärgläärung, mim Ziel „den König von Frankreich in die Lage zu versetzen, in vollkommener Freiheit die Grundlage einer Regierungsform zu befestigen, welche den Rechten der Souveräne und dem Wohle Frankreichs entspricht“.

Des hän die Scharfmacha inde Revoludzion als Bedrohung hiegschdelld un glai vun sich aus de Griesch ärkläad. Nadialisch wäärs färs Raisch än Klags gewäsd, die Fronzoose gaaned ärschd marschiare zu losse, sunnan aach glai nuch all die geklaude Gebiede aach nuch zuriggzhole. Wamma sich äänisch gewäßd wär. Awwa de Habsburscha isses wie su ofd när um ia aischn lond gonge, es Raisch waane schurz egaal. Doo hen di onnan nadiarlisch aach nix geduun. So hods om Änd de Raischsdebudazionshaubdschluß gäwwe:

Nodäm daß Eestraisch / Habsbursch mid Frongraisch Friede gschlosse hod, hod Habsbursch / de Kaisa aufdie linksrhoinisch Gebiede vazischde gemißd. fär doß awwa när kääna vunde Grooße äbbes valiere duud, hänse uffm Raischsdaach bschlosse doß mär die Käschelänna säkularisiere dääd. När Reschnsbursch un Määnz sollde blaiwe, wail der Kuaärzbischuf aach Raischsärzkanzla waa. Glicklischawais waare Färschde, Klerus un Pabschd kluch genuch, dodefär de Pälza Caal Theodoa Dahlbärsch (Hänsm, jezad Woms) zu nämme, dea wus donn gschaffd hod, die daitsch kadolisch Kärsch - un dodemid aach all annan - zu ärhalde. Awwa die gonz linksrhoinisch Palz waa ford un aach sunsch alles bis Annanch. 

Dä Napolen waa ärschd Rewoludzionsoffizia, donn hoda sich als Kaisa ausrufe geloßd un de daitsche Kaisa Franz II. (Habsbursch, was dann sunsch!) hod sich ändgesche de Raischvärfassung ä zwädd Kaisagron fär Eesdraisch uffgsädzd.

Donn hodde Napoleon Bayan, Bade un Wirrdebärsch die voll Souweränidääd gäwwe (mär känn aach saache: ea hod se sisch unna de Nachl geriß!).

De Dahlbärsch hod, färs Bischdum zu sichre, äm Napoleon soi Ungl, dän Kadinal Fesch zum Koadjudor gemachd. Dodebai hodda eändwrra schächd formuliad orra die onnan hän schlächd verschdanne, jednfalls hän ainsche gmäänd, doß dea donn aach Raischskanzla wärre kännd. 

Die Rhoiõõlischa hän de Rhoibund (vun Napoleons Gnade) gegrind.

Napoleon hodn Uldimadum gschdelld un Franz is zu Kraiz gekroche un hod resigniad. Ea hod am 6.8.1806 die Gron undie Regiarung niedaglehd unns Raisch fär ufgeleesd ärklääad. Mär konns Sachzwang nänne un mär konn vun jurisdisch uuhaldba schwädze, Mär konn awwa aach ääfach sache Värraad.

Nodäm daß de Napolion uffm Riggwesch vun Moskau vunde Rußße, Praiße un Englänna mol so rischdisch die Hugge voll griehd hod un no Elba värbannd worn is, hod mär in Wien Oiropa nai ufgedääld. Gewinna waa - wie imma - Frongraisch, wu när än Dääl vun soim Raub hod zuriggäwwe gemißd, Värliera waar Oiropa un Daitschlond: die Färschde hän es Raisch wira ufbaue gewelld, awwa on Habsbursch isses gschaidad: selbad wolde se ned. Praiße odda aach äm onnan hänses ned gegennd. FII waa FI worn, Grnda vum Kaisadum in Eestraisch - fär was sich doo nuch mid Konkurrenz beläschdige?! 

Än Daitsche Bund hänse gegrind, es Volk hod de Uffschdand geprobd, äs ärschd Parlamend hod än Kaisaraisch unna Praiße bschlosse, där Dummbaidl un Keenisch hod abgelehnd und selbschd, wie schbäda de Bismark in Versail es Daitsche Raisch ufgrischd hod, waas hald när än Daitsches Raisch und nimmi äs Hailisch Reemisch Raisch vun de Daitsch Nadzion.




#Article 68: Hambacher Schloss (758 words)


Es Hambacher Schloss hääßd aischendlich gaaned „Hambacher Schloss“, sunnern „Käschdebursch“ oar „Maxbursch“, wail dasses in de Käschdewäller liehd un wails anno nochwas, es wärd so 1842 geweßd soi, em bayrische Gruhnbrinz Max gschengd worn is.

So rischdisch beriemd geworn isses awwer erschd dorchs Hambacher Feschd, wo mir Pälzer wiramol, do awwer mid indernazionaler Bedailichung, unser Fraihaid aigefoddad han.

Vum Naischdadter Maagdplaz schdaigschde hoch zum Härz-Jesu-Kleeschderle un spazierschd als waider zwische Wingerde un Wald bis zum Paakplaz un de Burschweesch hoch zum Schloss – des sin högschens 4 km.

Middm Schlossbersch (325 m hoch) drängd sisch die Haad in Roiewene enoi. Zwäähunnerd Meder guggschde nunner uff die Wingerd un wanns emol so rischdisch glaar is, sieschde de Schbayrer Dum un mid e bissel Glick sogaar s Haidlbärscher Schloss.

Zweng därre guude Aussicht hammer doo schun in Zaide vum Schaarlemanje bis zum aale Oddo em Gruuße un soine Seehn ä greeßeri Schudzoolaach gebaud fer die Laid im Lond. Awwer mir warn ned die eerschde, mir han schun die Reschde vun aale reemische oolache midgenuzd.

Die eerschd Käschdebursch is do wohl um Dausendunebbes fer de schbeyrer Bischuff gebaud gen, der wo se dann um die Jaahunnerdwend em Schbeyrer Hochschdifd gschengd hod, demm se dann ach bis zum Napoleon gheerd hod.

Im gonze Middlaldr waa die Keschdebursch de Middlbungd vun dere Verwaldung vun de Schbayrisch Kersch. Die milidärisch Scherung hen di Burschmanne innekäd. Viele vun dänne waan vun hoche un heegschde Familije, die wo mer so had ans Hochschdifd binde wolle. So hen do die Härn vun Lichdeschdää un Häpprm, die Graafe vun Veldenz un Zwääbrigge un die Härzeesch vun Palz-Zwääbrigge gediend. Ofd waan die Bischöf dord un anno 1388 is in de Burschkabell de Wiesbaadner Glaus zum Bischoff vun Schbayr gewääld worn.

Erschd in de Bauerngriesch is die Bursch erowerd, besedzd un ausgeraamd worn. Donn hodse im zwädde Maggrafegriesch nuch ebbes abgriehd, awwer de Schbayra Bischoff Magwaad hodse glai reschdauriere geloßd. Drodzdem war ihrne Wischdischkaid fleedegonge. Denn Dreßischjeerische Griesch hod die Keschdebursch zwaa nuch iwwerschdanne, awwer im Pälzer Ärbfolschegriesch waa se uubewohnd un do hen die Franzoose se doch ziemlisch niedäägemachd. Am Oofong vum 18. Joahunnerd is die gonz Óólach nuchemol befeschdisch worn, awwer aom End vun demm Joahunnerd isse „sägularisierd“ un em „Nazionalgud“ zugschlach worn. Noom Wiena Kongreß is die Ruin noo Bayan gong un die hense an seschzee Bärscher vun Naischdadt, Winzinge un Mußbach verkaafd. Midde Keschdebursch waas aus, die Ruin hod mär fär Feschschä pol Polidisi Akzione genutzt.

Óm 27. Mai 1832 sin don um die 30.000 Laied uffs Hambacha Schloss gzoche un hän Ainischkaid un Räschd un Fraihaid gfordärd: Ainichkaid vum gonze Daitschlond, ddaßs sold när ään Schdaad soi, Borjaräschde, Mänscheräschde fär än jede, Fraihaid fär z'schwädze, fär soi Mainung z'saache, fär z demonschdriere, fär sich zu värsammle un sisch zammezschließe. Un fär Solidaridäd mid alle annäre Nazione, wu daß aach fär iane Fraihaid kämpfe.

Nadierlisch sin die wischdigschde Laid glai verhafd worn - wie des jo haid nuch in Daitschlond su iwwelisch is, womär geje Stardbahne un Adombombe, geje Umweldzärschdörung un Bängsdadum un geje Kabidalismus un Induschdriewillküa demonschdriad. - Die Rädelsfüra sin nóó iwwarem Joar voa än Assisen-Gerischd in de Fäschdung Landach gschdsälld worn, wu Gschworne zu endschaide hen, de Siewepaiffa hod dänne siwwe Schdun long de Marsch geblase un all sinse fraigschbroche worn. 

Iwwa dän unne óógäwne Ling sin sogaa nuch die Gerischdsbrodokolle als download z'hawwe.

Nódäm doßs do doch so monsche Grumpl midde bayrisch Regierung gäwwe hod, hän pälzisch Abgeordnede än Zendralkommidee gewähld und des hod 1842 die Ruin fär 3.125 Gulde gekaafd unm bayrische Gruunprinz un schbädare Keenisch Maximilian II. fär di Huchzaid gschängd. Saidäm hääßd die Käschdebursch Maxbursch. De Max hodse wälle uffbaue geloßd, hod aach 1845 de Uffdraach gäwe, awwee sGeld hod ned gelongd, när die Hälfd vunde zugsaade 94.300 Gulde is kumme un nóóm Joa hoddi Ärwd wirra uffghead.

Ärschd wie die Maxbursch 1952 ausm Widdlsbacha Ausglaischsfóó no Naischdadt kumme is, hod mär werra óófange gekännd mid Subschdanzsischarung un Uffbau. Naischdadt hod soi Sach glai päfegd hiegriehd: mer hod uugfärded hiegeje gekännd un aach enoi, alles waa sisch un offe fär än jede.

Donn is des guude Schdigg nóó Därkm kumme onde Krais. där hod donn glai typisch daitsch reagiad un ärschdemol Gidda un Schlässa óßógebrung un donn uffgebaad. Saiddäm därfs Volk von drauße zugucke, wie soi Vatreda drinne faian. Die schlimmsde Massemörda un Griegsdraiba wie de US-Bräsidend Busch wärn dohie ingelade fär sisch die gonz Demogradie óózugugge, die wu doßm Volg fehle duud. Waaschainds laihds on de Definizion: 
Dämogradie häßd: „All die Machd gehd vum Volg. Aus.“

(uff huchdaitsch)

 




#Article 69: Johannisbeeren (186 words)


Hansgetrauwe (Ribes) (), aach: Kanzdrauwe odda Kanzdraawe (uff schriftdaitsch: Johannisbeeren) , sin meischtens heckefermisch wachsende un oft in Gärde se finnende Obschtplanze. Die meischde Sorte kammer esse, aber net alle schmecke gut. Die Bliete vun der schwarze Sorte werren ach genumm fer Parfüm herzustelle. Die Truuschele sin a e Art vun de Hansgetrauwe, un e Mischling vun denne un ennere annere Art nennt mer Jostabeer, was sich aus de schriftdaitsche Werter fer die zwo Planze sammesetze dut. In de Wisseschaft werren nur Kreizunge aus schwatzer Hansgetraub un Truuschel als Jostabeer bezeichnet.

Es gebbt um die hunnertfuchzich Arde un viele Serte un Zuchtforme, schwarze, rote, aach weiße. De Bliedestand is meischtens Trauwefermisch un enthällt viel Bliede.
Die Planze sin entweder zwittrich, das heyscht, das ey Blied zwo Gschlechter hot, orre zwoheisich, das heyscht dass ey ganzi Planz nur Bliede vun eym Geschlecht hot. In de Beerscher gebts zwansich bis hunnert klenne Keere.

Hansgetrauwe gebts vorwieschend uff de Nordhalbkuchel, e paar Arde gebts awwer a in de Ande in Südamerika. Die kuldivierte Hansgetrauwearde un Sorde kummen allegar vun Schwede, bis uf die Truuschele, die wahrscheinlich ausem Himalaya kimmt.




#Article 70: Hautflügler (153 words)


Hautfliggler (ladeinisch Hymenoptera) sin e Ordnung vun de Insekde mit durschsischdische Fliggel. Zu ene ghere zwee Unnerordnunge: di Planzewefze (Symphyta) ohne Oischnierung un di Talljewefze (Apocrita) mit Oischnierung am Hinnerleib, da sogenannde Wefzetallje. Talljewefze sin di Ämänze, Wefze un Biene, zu denne aa di Hummle ghere.

Di unnerschiedlisch große Vorder- un Hinnerfliggel vun de Hautfliggler sin während em Flug mitenanner verbunne. In der Reegel hawwe se große Faceddeaare un drei Punktaare. Di Mundwerkzaige sin je nach ihrer Funktion, zum Beiße, Kaue odder Suggle, unnerschiedlisch gschdaldet. Di Fiehler sin mehrgliedrisch. Di weiblische Hautfliggler hawwe en Schdachel, wo urschbringlisch zum Eierleeje beschdimmt war, awwer bei mansche Arde zumne Wehrschdachel umgebildt is.

Zu de Hautfliggler ghere di klänschde gfliggelde Insekde, di Erzwefze. Di klänschde Insekdeart iwwerhaupt is di Erzwefz Dicopomorpha echmepterygis, vun der di Männsche bloß 0,14 mm groß werre. Di gräschde Hautfliggler dageeje erreische bei are Kärwerläng vun siwwe Zendimeder Fliggelschbannweide vun ugfähr zäh Zendimeder.




#Article 71: Haßloch (486 words)


Haßloch is e verbondsfreii Gemoinde im Londkreis Derkem in de Näh vun Mannem/Ludwigshafe. Der Ort werd als es „greeschde Dorf“ in Daitschlond bezäächeld. Im Londkreis Derkem is Haßloch die greegschd Kommun, noch vor Derkem selwerschd. Des Dorf hot e ausgeprächdi Infraschdruggdur mit viele Schule un Meeglichkeide fer zum Oikaafe. Die umlichende Orde vun de Region sin iwwerwiechend innerhalb vun 20 Minudde zu erreische.

Haßloch liggt eschdlich vun Naischdadt an de Woischdrooß un is n Dääl vun de Metropolregion Rhoi-Neggar (Londkreis Derkem) siedwestlisch von Mannem und Ludwigshafe. Es liggt an de Boohschdregg Mannem–Lautre. Die Audobooh A 65 liggt an de nerdlisch Ortsgrenz. Vun do sinns 25 Kilomeder bis nooch Ludwigshafe/Mannem. Haßloch is im Gonze e zusammehängendi Siedlungsfläsch, de sied-eschdliche Dääl vun Haßloch (die „Wehlach“) liggt e bissl abseits.

Haßloch is, weeche de Herrschaft vum Graf vun Loininge, eher prodeschdandisch, wie mer aa an de alde evangelische Kersche (Chrischduskerch, Ludderkerch, Pauluskerch) siehd, im Geechesatz zu de zwää eher neiere Baude vun de Kadoligge (St. Gallus und St. Ulrisch).

Es Wappe hennse 1926 in Minsche entworfe un 1938 offiziell verliehe. Dodruff sieht mer de goldene Leeb vun de Kurpalz un neewedro drei silwerne Adler vun de Loininger Grafe. De Dobbelhooke, wu aussieht wie e S wu letztrum is, is e aldes Gerischdssiegel.

Haßloch hot Städtepardnerschaffde zu denne Gemoinde: 

Im Sebdember find in Haßloch seit 1988 es Andechser Bierfeschd stadd, wu e paar dausend Bsucher jedes Johr hiekummen. Außerdem gibts seit 2008 im Mai sogar e Woifeschd.

Es „Äldeschde Haus“ in de Gilergass in Haßloch ist ausm Jahr 1599, und hot e großes Door. Seid 1986 ischs aa Hoimatmuseum un Kuldurzentrum.

Bei Haßloch liggt de Holiday Park. Des isch en Freizeitpark mit Fahrgschäffde wie unner onnerem em Frieh Fool Tauer (mit em freie Fall aus 70 Meder), ennre Wildwasserbooh un de Achterbooh „Expedition TschiFoors“.

Haßloch hot e Halle- un Freizeitbad mit Außenoolag, de „Badepark“, wu mer aa in die Sauna konn. Außer dem gebts in Haßloch noch e Pferderennbooh und e paar Theaderbiehne, un e großes Veroinswese.

Iwwerrall gebts Spielplätz und Sportfläsche, un im Wald sogar en „Trimm-Disch-Paad“.

In Haßloch is hauptsäschlich Induschdrie fer Medall oosässisch: Booll-Päggetsching Jurobb (die ehemalisch Schmalbach), Gottlieb Duddeheefer GmbH un die Dinex.

Es Booll-Päggetsching-Jurobb (Ball-Packaging Europe) isch eens vun de modernschde und greeschde Geträngedosefabrigge vun de Weld. Do isch die erschd 0,5-l-Doos fer Bier hergschdellt worre. 

Haßloch is Teschdmargd fer neie Markeardiggl un Konsumprodukte: Im Haßlocher Äänzelhonnel kommer schunn Zeich kaafe, wus wuonnerschder in Daitschlond erschd spooder se kaafe gibt. Ins Hasslocher Fernseh werrn demweeche äächens gedrehte Werwunge fer die neie Produkte oigeblend, un e paar Zaidunge gibts speziell mit Oozääche fer Haßloch. Demdeweesche hän a e paar Haßlocher e Kart, wu mer säähne konn, was die kaafen.

Die Gsellschaft fer Konsumforschung hott Haßloch demweeche ausgsucht, weil die Haßlocher faschd de daitsche Durschschnitt sin - z. B. beim Alder und in die soziale Schichte, un weil Haßloch so e Middelding isch zwische Dorf und Schdadt.




#Article 72: Heidelsburg (697 words)


Die Haidelsbursch bai Waldfischbach is e inzwische erloschenie befeschdischdie Hehesiedlung aus keldischer un remischer Zait. Die Haidelsbursch dere keldischer odder remischer Name net iwwerlieffert is, is gesche 50 v.Chr., also schun zu spedkeldischer Zait besiedelt worre, is in remischer Zait ausgebaud und im 4. Jahrhunert erlosche. Heit sinn noch die Reschde vun zwä Dore un vun Trebbe, Maure un enrer Zischdern erhall. Die Ålach is komplett mit Wald zugewachs, awwer es fiehrt e Pädel durch.

Die Ruin leit 3 km siedeschdlich vun Waldfischbach-Boialwe uff äm Felsrigge vum Drei-Summer-Berch in 340 m heh, rechts owwerhalb vum Schwarzbachdal..

Ma konn nät mit'em Auto hiefahre. Vum Parkplatz Galcheberchhaus bei Waldfischbach-Boialwe is e Waldwonnerwäg (ca. 4 km, e Schdunn zu laafe) ausgeschildert. Vum Parkplatz Summerdell im Schwarzbachdal fiehre e paar gut ausgeschilderde Waldwäge mit vaschiedene Schwierichkeitsgrade un Länge zur Heidelsburch. Gewähnlich sinns klänne Waldwäge odder geschodderde Holzabfuhrwäge, die Oinsomere känne schunn e mol gut zugewachs sinn.

Noch de wahrschoinlisch Grindung in keldischer Zait, aus der ma Minze gefunn hat, is die Siedlung in remischer Zait, vermudlisch in de Birschergriegszait vum Draikaiserjohr 68 n.Chr. erschmols widder korzfrischdisch als Befeschdischung genudzt worre. Dann isse in de Wirre um 260 n.Chr. als Siedlung ausgebaut worre un dann 275 n.Chr. widder verlosse worre. Um 330 n.Chr. is ernait gebaut worre, vor allem die Abschnittsmauer zur Sischerung vum Plateau. Net weid entfernt is e Remerschdroß dorchgong, so dass die Ålaach domols wohl nät gonz so abgelää war, wie's vielleicht de Åschoi hat.

Eventwell is die Burch in schbetkarolinischer Zeit nochemol ausgebaut wor, Bearweidungsschbure om Kommerdor siehe grad deno aus. In ännrer Urkund vun 1355 is von äm Felse Bunenstein die Redd, der vum Graf Arnold vun Homburch on Graf Walram II. vun Zwäbrigge verkaf wor is. Des muss sich uff die Schdell beziehe, zumal de Nome Heidelsburch aa erschd im Middelalder ufftaucht. Jedenfalls wollt de Walram do e nei'i Burch erbaue, awwer des hat dann nohär doch nät schdattgefunn.

De Nome Heidelsburch losst vamude, dass die Leid im Middelalder e Iwwerlieferung gehatt honn, no der Heide die die Burch in vorchristlischer Zeit gebaut honn solle. Des deet jo zu de Remer odder Kelde als Erbauer basse. Der Nome fallt aa in eim Schriftschdick aus Waldfischbach vun ungefähr 1600.

In die Mauer sinn viel Sschdääbleck vun Graab.denkmeler ausm zwädde un m driddä Joahrhunnadd n.Chr. verbaut worre. Dodezu ghert ach de Graabschdää vun em Forschdbeamde (ladainisch: saltuarius), Publius Tertius, un soiner Fraa, die ma im 19. Joahrhunnadd bei erschde Ausgrabungsarweide gefunne hodd. Als Symbol vun soiner Amtsgewald als Ferschder treschda e kleeni Axt. Beklaided isser mit em gallische Kapuzemandel. Im em Hordfund in de Haidelsbuursch ausm 4. Joahrhunnadd is so e Werkzaisch im Original gfunne worre. Die Agschd is en sogenande Harzraißer, wo ma zum Gewinne vun Boomharz verwend hodd. Die Fraa treeschd e gstufdes, tunika.ardisches, fußlanges Gewand. In de link Hand treschd se e sogenantes Bersearmband. Ah wommer's nät gonz sischer wisse konn, obber werklisch e Ferschder war, hatt'mers do mit m äldeschde Indiiz fa Waldadminischdration zu due. Die Original-Graabplatt is haid im Hischdorische Museum vun de Palz in Schbaija uffbewahrt, awwer on Ord un Schdell sieht ma e Reblik vun 1876. Außerdem hodd es Hoimatmuseum in Waldfischbach e Holzschnitt defu. Dort sinn a Minze, Werkzaisch und Keråmikbruchschdigger vun de Haidelsbuursch ausgeschdellt.

Zu em um 352 dord verborschene Hort aus Medallgescheschtänd geheren newe de erwähnte Raißaxt, Radnawe, e Pann, en Draifuß, en Sens, e Pluchschar, e Seche, Schofschere, Waideglocke, Äxt, Leffelbohrer un sechs Medallkemm zur Texdilverarwaidung. Ma konn also ånämme, dass die Heidelsburch domols so e Art befestischder Gutshof war, wo näwer de Forschdwärtschaft a Ackerbau un Viezucht sowie hondwerkliche Tätischkeide e wichdischie Roll geschbielt honn.

Dursch de große Alemanneoifall im Spädsummer 352 is die Haidelsbursch unmiddelbar betroffe worre un schbäder nemmer besiedelt worr.

Ma vermud, dass des Schwarzbachdal um die Haidelsbursch noch zur remische Provinz Germania Superior ghert hot un domit zum Verwaldungsbezirk der Civitas Nemetum also der Gebiedskerperschaft um Noviomags, dem haidische Speyer.

Hauptquelle fer den Ardikel is: Helmut Bernhard: Die Heidelsburg bei Waldfischbach - Ein kaiserlicher Domänensitz (Saltus)?, in: Karl-Heinz Rothenberger, Karl Scherer, Franz Staab, Jürgen Keddigkeit (Herausgeber): Pfälzische Geschichte, Band 1, Institut für pfälzische Geschichte und Volkskunde, 2002, 2. verbesserte Auflage, Seiten 82-83




#Article 73: Helmut Metzger (329 words)


Helmut Metzger, * 6. Juli 1917 in Derkem, † 20. Dezemba 1995 aach in Derkem, waa ä gruuße Pälza Audor. 

Noom Realschulabschluss 1934 (es Ääjährisch, middla Raif) hodda baide Pälzisch Pangsionsooschdald ä Vawaldungsleea gemachd un 1938 die Priefung färde ghowene Dienschd abgleehd.

De Griesch hodda vun Oofang oo midgemachd, denoo wara drai Monad Griechsgfangna. Im Griech hoda 1941 es Ziechlas Helene Luise ghaiad, mid däm wua zwää Sehen ghad hod, 44 un 46.

Aus de Gfangeschafd frai hodda baide Pangsionsooschdald waidagschaffd, bisa als Omdsrad noom Härzinfargd 1977 donn 78 muldimalad friehpangsioniad worre is.

Inde folschnde Joa issa zwische Härzatagge, Nierevasaache, Bääambudadzion un onna Malesse als Mundarddichda un Mensch zu bsunnaschdäre Greeß uffglaafe, echa doßa donn 95 im Krongehaus vaschdorwe is.

Schun vun Kind oo ons Deglamiere vun Mundardvärsja geweehnd, hodda inde Gfangeschafd die bund Biehn gegrind un is mid därre sogaa uf Turnee in onnan Laacha gschiggd worrn - ä grooßi Ärlaichdarung fär ihn selwad - un soi Kolleesche nadialich - awwa aach fär di Gfangne, wu so ä klää bißje Abwegslung griehd hän. 

Schun bald noode Ändlassung hodde Mezgas Helmud oogfonge, zamme midde Londsknächd ufzedrede. Un vun doo on hodda aach nimmi uffghead! Zwische Uffdridde un Berufsärwed hodda alles, wu em uffgfalle is, un alles, wasm soi Uffdridd glehrd hän, aach noch in Bicha gepaggd, ä gonzi, longi Lisd voll, meah als wie mär doo uflisde känne:

Awwa ned när Bicha hodda gschriwwe, sunnan aach Heeaschbiel un Biehneschdigga - aach dodevun ä klää Auswahl: 

Noo soinäre Pangsionierung hodda soi humorvollschde Wärge gschaffe un außadäm aach noch inde Schule Pälzisch unnarichd, när fär die Schbrooch zu ärhalde.

Schun inde 80a hodde Helmut Mezga soi Audobiographie begonne un die hodda donn als fordgschriwwe un wia des nimmi gschffd hod, do hod soin Jirge des nodiad. Die Audobiographie hämma geposded griehd un uf die Dischb gsedzd, wose als noch schdeje duud un druf waad, doß wea dändo Ardiggl so ausbaue duud, wiea des jo wais God aach längschd schun vadieend hod.




#Article 74: Hermersberg (307 words)


Hermerschberch (amtlich Hermersberg) is e Ord in de Vebandsgemä Waldfischbach-Boialwe im Landkrais Siedweschpalz inde Palz in Daitschlond. Hermerschberch is de greeschde Ort uf de Sickinger Hee.

Es Gebiet wo Hermerschberch entstan is hat emol zu Quärschbach geheert – e kleneres Geheeft. Hermerschberch werd in em Urbar (Giderverzaichnis) fum Kloschder Maursminschder im Elsass ausm Johr 828 erschtmols erwähnt. De Kaiser Otto II. hat die Gechend im Johr 987 em Kloschder Hornbach bai Zwäbricke geschenkt. Die erscht gesichert Nennung find sich im Kopialbuch vun de Burch Falgeschtää ausm Johr 1364 bai enerer Dälung fun de Zehntrechte. Selmols is Hermerschberch am Dunnerschdaa no dem Hail (28. März 1364) urkundlich erwäähnt wor.

Boiemäschder ist de Summer Erich.

Die Wahle zum Gemänerat sin so Ausgang:

Die Hermeschbeier Kuldur werd fun de Veraine getraa. Iwwer de Ort hinaus bekannde Feschde sin es Schnapsgassefeschd (Schtroßefeschd im Auguschd) un de Oschderrock (Konzerd an Oschdre).

In Hermerschberch werd hinnerpälzisch gesproch, wobai in de Aussproch es e oft wie e ä ausgesproch werd. Baischbiel: de daitsche Satz Ich besitze keine einzige Mark mehr werd im hinnerpälzische Ich han kee Marg meh ausgeschproch. De Hermerschbeier schbrecht dene Satz eher Ich han kä Märg mi.

Bis ins letschde Johrhunnerd war Hermerschberch ain Bauredorf. Es hat wait iwwer hunnderd Baure geb un e haufe Schapsbrenneraie. Desweeche werd bis hait die Bergschtroß a Schnapsgass gehääs. Hait (2006) hats awwer nur noch zwä Baure. Im Ort sin zwä Firme fer Medallverarwaidung un e Kunschdoffirma. Außerdem hat es e haufe Handwerger und Geschäfte, unner annerem e Autowerkstatt mit Tankschdell un e iwwer de Ord hinaus bekannder Baumarkt. Weitere Besonderheite sind die Schtraussefarm om Ordsrond Richtung Waldfischbach sowie es Schdrohheizkraftwerg im Noibaugebied. Die maischde Hermeschbeier schaffe awwer in de umliechende Gemääne und Städt.

Hermerschberch ist dorch die Bundesautobahn A62 (Permesens-Nonnwailer) ans iwerrechionale Stroßennetz agebunn, net nur innerhalb Daitschlands sunnern aa an Luxemborch un Frongraisch.




#Article 75: Herxheim am Berg (235 words)


Herxem (amtlich Herxheim am Berg) an de Woischdroß ist en Ort unn Ortsgemää in de Verbandsgemää Fräänsm im Landkreis Derkem in de Palz.

Herxem liechd an de Daitsche Woischdrooß am Weschdrånd vun de Owwerrhoiewene, eschdlisch vum Pälzerwald. Die näggschdgreeßere Schdadt is Derkem siedlisch vun Herxm.

Im Johr 774 iss de Ord des erschdemol als Heriesheim erwähnd worre. S Wohrzääsche vum Ord iss die 1000 Johr aldi avangelisch Kärsch. Di Kärsch iss im Johr 1014 gebaud worre unn iss dodemid eene vun de äldschde Sagralbaude in de Palz. De Longhaus iss 1729 gebaud worre. Die Moleraie im Gwelwe vun de Apsis schdamme ausm 14.Johrhunnerd.

De Gemäänderad vun Herxem dudd aus 12 Rodsmidglieda bschdehe unn hot en ehreamdlische Ordsbirgamaischda als Vorsidz. Die jetzische Sidzvadäälung im Gemäänderad:

Die Blasonierung vunnem Herxemer Wabbe dudd laude: In Rod uff grienem Draibärsch ä uffgerischdedi silwani Hagg midd goldenem Schdiel.

Im Ord gebbds ä aldi Wehrmauer, wo uff ä Läng vun 930 Meder erhalde gebliwwe is. Die evangelisch Kärsch St.Jakob is ausm Johr 1729, wobai de Chortorm vun 1014 is unn die Moleraie ausm 13. unn 14.Johrhunnerd schdamme. Neewe em romanische Urschbrung lasse sisch aa barogge unn godische Bauelemende akenne. Es Paffehofdoor is eens vun de baide Doore vun de Herxemer Schdadtbefesdischung gewessd unn noch hait isses 1200 Johr alde Door erhalde. Heitzedaach werd im Ord dischbediert iwwer die Glock in die Kärsch. Sie hot e Hakekreiz, geheert awwer de Ordsgemain (2017/18).




#Article 76: Herz-Jesu-Kloster Neustadt an der Weinstraße (121 words)


Es Herz-Jesu-Kleschderle in Naischdadt is ä Kloschder vun de Herz-Jesu-Prischder, ääns vun de jingschde iwwerhaubd. Noom ärschde Weldgriesch sin die daitsche Missionare aus de Kolonie ausgewies worn, wail mer net guud hod vazeele gekennd, was die Daitsche fer 'Schlechde Laid' sin, wann die Mensche zuglaisch vun dene 'Schlechde Laid' ner Guudes erfahre. Un so sin die Herz-Jesu-Prischder vun de Kameruner Missione zuriggkumme un hen 1920 es Kloschder in Naischdadt gegrind.

Denn Schdääbruch uffm Käschdebärsch hen se schunn im Vorjaa gekaafd ghed un aus demm Haus vum Voabesidza hen se ä Kabell unä Seelsorschhaus gemaachd. In de nägschde paa Joar sin dann iwwer 125.000 Laid dohie gebilscherd, um do de Moses, de  un de Verlorne Sohn als Frailichdschauschbiel oozugugge.

Die Websaid vum 




#Article 77: Hohlweg (204 words)


E Hohl is in dief ins Gelände oigschniddener Weg.

Hohle bilde sisch im Leeß, awwer aa in verwittertem Bundsandschdåå, wånn in uubefeschdischder Weg Jazehnde odder Jahunnerde lång benutzt wärd. Im Leeß kënne mehrere Meder hohe senkreschde Wänd schdehebleiwe. Schdeile Bëschunge heißt ma Resche. Tibische Gebiede mit Hohle im Leeß sin s Woiverdel in Niederëschdreisch un da Kaiserschduhl in Siedbade. Im Rhoifränggische Gebied find ma se vor allem im weschdlische Kraischgau, an da Bergschdrooß (zum Beischbiel in Laidershause un di „Weiß Hohl“ bei Nußloch) un in Rhoihesse. Bei de rhoihessische Derfer Alsem un Mettenem exischdiert des greeschde Hohlesyschdem vun Daitschlånd. In Alsem sin 11,5 Kilomeder erhalde.

Di Hoch Schdrooß, in alder Fernweg wu vun Heidlberg aus quer dursch de gånze Odewald gfiehrt hot, is zum Deil noch als Hohl im Bundsandschdåå zu sehe. In bschdimmde Bereische vum Bundsandschdåå im Pälzer- un Odewald sin kärzere odder längere Abschnidde vum Hohle net selde.

Di Wänd in Leeßhohle diene verschiedene Tiere als Lebensraum. Insekde wie verschiedene Aade vun wilde Biene, Erdhummle un Wefze, awwer aa Vëggl wie Bienefresser un Mauersegler baue ihre Brutrëhre in di Leeßwänd.

Reinhard Wolf un Dieter Hassler (Rausgewwer): Hohlwege – Entstehung, Geschichte und Ökologie der Hohlwege im westlichen Kraichgau, Verlag Regionalkultur, 1993, ISBN 3-929366-02-9




#Article 78: Homburg (696 words)


Humborch is e Schdad im Saaland wo so Schdigga 44.000 Lait wohne. Es is die Graisschdad vum Saapalz-Grais unn Sidz vun de saalännisch Unniglinigg. In Humborch schwedze die Laid saapälzisch das is e saalännischer Dialekd, nóóm Pennsilweenisch waaschains de wichdischde Pälza Dialegd außahalb vum Kärnland. Uff hochdeidsch häßd de Ord Homburg.

Humborch leid im Oschde vum Saaland an de Ausläifer vum Pälzerwald. Die weschdliche Schdaddeel Ehnedd, Beede, Schwazebach, Schwazeagger, Werschwiller un Ingwiller leie im bzw. am Dal vun de Blies. De deelweis vewende Namenszusadz „(Saa)“ (manchmol ah: „Humborch/Saa“) is kenn offizieller Beschdanddeel vum Schdadname und bedeid ned, dass Humborch am Fluss Saa leid, sonnern is e Korzbezeichnung fa es Saagebied. 
Die nordweschdliche Deel vum Schdadgebied leie in de groß weschdpälzisch Moorniederung, em Landschduhler Bruch, das sich iwwer 40 Kilomeder vun Schwazebach bis Laudere erschdreggd. De geographisch diefschde Pungd Humborchs med 218 m befind sich beim Abfluss vun de Blies aus em Humborjer Schdadgebied bei Ingwiller. Die hegschd Erhebung is med 382 m die Ehnedder Heh zwischen Kerbrich und Ehnedd.

Die Schdad bestehd aus Humborch-Schdad und nein Schdaddeel. Nom Alphabed sin das Beede, Bruchhof-Sandorf, Ehnedd, Errbach, Järschborch, Kerrbrich, Reiskerje, Schwazebach und Werschwiller.

De Schdaddeel Ehnedd däld sich in Ehnedd, Ingwiller, un Schwazeagger. De Schdaddeel Järschborch unerdääld sich in Järschborch, Altbrädefelderhof un Webswiller. Zu Errbach geheere die Ordsdeel Labbedascherhof un Johannishof (Werd a Hingelsbix genennd). Zum Dobbelord Bruchhof-Sandorf geherd de Ortsdeel Echelschäd.

Erschde Siedlunge had´s bereids zu de Remerzeid im heidiche Ordsdeel Schwazeagger als wichtichie Schdation an zwee sich kreizende Fernschdroße (Metz – Mainz und Drier – Schdroßborch). An gleicher Schdell soll a e Siedlung vun de Mediomadrigger gewehn sin. Das is allerdings haid umschdridd, besonersch noh Minzfun in de Omgechend.

Die Hohenburch war im 12. Jahhunerd Sidz vun de Grafe vun Humborch. Die han 1330 vum Pälzisch Kurfärschd un daidsche Keenich un reemisch Kaisa Ludwich em Bayer far eïhr Schdad am Fuß vum Schlossberch die Schdadrechde erhall. Noh em Dod vum ledschde Graf im Johr 1449 is die Burch un die Schdad an die Grafe vun Nassau-Saabrigge gefall. Die baude in der zwett Hälfd vum 16. Jahrhunerd die Burch in e Renaissanceschloss om.

In de Reunionszeid had de franzesische Kenich Ludwich XIV. dorch sei Feschdungsbaumeschder Vauban Schloss und Schdad in de Johre 1679 bis 1692 zu erer schdarge Feschdung ausbaue geloss. Die Grundschdrugdur vun de Aldschdad schdammd aus der Zeid. Die Feschdungsanlache sinn 1697 und noh eme Widderuffbau ab 1705 im Jahr 1714 endgildich geschleifd wor. Ab 1981 sinn die indrugsvolle Ruine uff em Schlossberch freigeled und resdaurerd wor. Sie sinn heid e Sehenswirdichkeed uff de Baroggsdroß SaaPalz.

Bis nom erschde Weldgriech war Humborch also e Dääl vun de Palz, es iss awa nom Griech zum Saagebied komm, welches als Mandadsgebied vum Velgabund unna die Fuchdl vun Frangreich komm un fa die ganze 15 Johr vun de Waimara Rebublig aah dord geblieb is. Aah noom zwedde Weldgriech is es werre beim Saaland geblieb, wie das selbschdännich woor is.

Humborch had ä guudi un waid bekanndi Unniglinigg. Die is med rund 5500 Beschäffdichde de zweddgreschde Aweddgeber in de Schdad. Auserdemm kann ma dord a Medizin schdudeere. De Uni angegliederd is e Schulzendrum med 11 Schule far Gesundhedsfachberufe. Weiderhin gebds fünf Grundschule, zwee Erweiderde Realschule un drei Gymnasie: Saapalz-Gymnasium, Johanneum und es Chrischdian vun Mannlich-Gymnasium. Es Berufsbildungszendrum BBZ Humborch in de Nähe vum Haubdbahnhof beschdehd aus mehrere Berufsfachschule un Fachowerschule sowie eme Oberschdufegymnasium. Auserdemm gebds noch die Volgshochschul, je e Schul fa Lern un Geischdich Behinerde sowie es Chrischdliche Juchenddorf (CJD) in Schwazebach. Dord kenne behinerde Mensche e beruflichie Erschdausbildung mache.

Humborch is zur Zeid die wichdichschd Induschdrieschdad im Saaland med iwwer 30.000 sozialvesicherungspflichdich Beschäfdichde bei 45.000 Inwohner. Das endsprechd was die Awedsbladzdichde angehd Bundeswaid Bladz 11.

Großbedriewe med Anzahl vun de Beschäfdichde:

Es Wohnverdel im Dreiegg zwische de Eisebahnlinie noh Saabrigge, de Betschbacher Schdroß un de Saabrigger Schdroß heeßd bei de alde Humborjer inoffiziell Neigriggebach. Es is 1922 dorch die Ahnsiedlung vun Eisebahner, die haubdsächlich vun Kriggebach (in de näh vun Laudere) zugezoh ware, endschdann. Med de insedzend Bauluschd om 1928 is das Verdel erschloß wor. Die Schdroße vum Verdel sin noh Musigger benennd wor, wahrscheinlich weil die Anwohner die musikalisch Dradition aus ehrm Heimadord weider geflechd hann.




#Article 79: Hirschhorn (Neckar) (370 words)


Härschhorn is e klääni Schdadt mit 3.462 Euwohner (2016) im Odewald un im hessische Neggerdal, an da hessische Riviera, wie ma sescht.

Di alt Schdadtmauer am Negger entlång is gut erhalte. Do schdehe umiddelbar Haiser druff. Owwerhalb vun da Schdadt ligt e Kloschder un e Burg. In da Schdadt sin etlische Fachwerkhaiser erhalde.

Des Dorf Härschhorn werd ugfähr mit der Burggrindung um 1260 entschdanne seu. 1391 hot s di Schdadtreschde erhalde un is vun are Schdadtmauer umgewwe worre. 1556 hot en verherender Schdadtbrånd des so genånnde Hinnerschdädtsche fascht gånz vernischt. 1565 sin Deile vun der Schdadtmauer vun eme Hochwasser mit Eisgång zerschdert worre. Während em Dreißischjährische Krieg is Härschhorn 1632 åns Ersbischtum Määnz gfalle. Di Bevelkerung is verarmt. Di Pescht hot 1635 di Bevelkerung weider dezimiert un fascht ausgelescht. Noch em Weschdfälische Friede 1648 hot ma de Ort mit Lait aus der Palz, Kurmäänz, Kurtrier, Lothringe, Tirol un da Schweiz widder ufgsiedelt. Seit 1803 ghert Härschhorn zu Hesse, seunerzeit zum Großherzogtum Hesse-Damschdadt.

Zu Härschhorn ghere heit aa di benochbarte Derfer Erschhoim (di ältscht Siedlung in da Gejend), Långedhal, Unner-Haabrunn un di Hälft vun Igglsbach. Di ånner Hälft ghert zu Ewwerbach un dodemit zu Bade.

Di Burg Härschhorn is ugfähr 1260 vum Johånn vun Härschhorn, meglischerweis aa vun seum Vadder, em Kunarad Rind vun Schdåånisch (Konrad Rind von Steinach), gegrindt worre. Des Wabbe vun de Herre vun Härschhorn geht uf Vorfahre vum Johånn uf da Burg Härschberg bei Leidershause an da Bergschtrooß zurick un zeigt e Geweihschdång vun eme Härsch. Dodevu hawwe di Burg, di Burgherre un schließlisch aa der Ort ihrn Nåme.

Im 14. Johrhunnert is di Burgåålag ausgebaut un erweidert worre. Ihr heidisches Aussehe hot se am End vum 16. Johrhunnert erhalde, wo se im Schdil vun da Renaissås ähnlisch wie e Schloß umgebaut worre is.

Di Burg is noch ausgschbroche gut erhalde. Die beschdeht aus are Kern- odder Haubtburg an da hegschde Schdell, are owwere un are unnere Vorburg un is vun eme weitleifische Befeschdischungssyschdem umgewwe, wo bis zur Schdadt nunner reischt. Alle Gebaide sin aus ärtlischem rodem Såndschdõõ errischt.

Des Karmeliterkloschder Härschhorn mit seunere schbätgodische Kärsch Mariä Verkindischung is 1406 vun de Herre vun Härschhorn gegrindt worre. Des ligt unnerhalb vun da Burg un iwwer der Schdadt.




#Article 80: Herschelbad (133 words)


Des Härschlbad is de berimtsch Schwimmstalt in gonz Mannem.

De jidisch Kaufmann Bernhard Herschel hot nach seim Asscheide ausm Lewwe 1905 a halwe Million deitsch Goldmark on Mannem gschdiftet um e Bade-ooschdalt zu baue. Vun däm Geld häwwe se donn vun 1912-1916 des Bädle in U3 in de Inneschdadt gebaud.
De Baumäschter is de Richard Perrey worre.

In de NS-Zeit wurds donn als Städtisches Hallenbad beschriwwe do de Herschl jo n Jud woar.

Des Härschlbad hot ä Greß vun 4.530 m² un woar unnnerteilt in ä paar Schwimmhall (Männa, Fraue und Volksbad), Wannebäda, Sunnterrass, Sauna ä Wäscherei un ä Bädl für Köter.
Ä Wellebad woar a do abba nachm Addi wurds zerbombt un nimmi uffgebaut.

Es gibtn alds Lidchä üwwa s Herchlbad mitm Text:
Wissd da wo isch mei Ärschl bad? 
Im Härschlbad




#Article 81: Ilse Rohnacher (183 words)


Di Ilse Rohnacher (geborene Moos, am 12. Juli 1926 in Heidelberg uf di Welt kumme, am 22. Mai 2016 in Zigglhause/Heidelberg gschdorwe) waa e pälzischi Mundaaddischderin, wu aa uf Hochdeitsch gschriwwe hot. Ihr Bereische ware Liirik, Proosa, Hëërszeene, Kinnergschischde unn Essejs.

Ihr Kindheid hot di Ilse Rohnacher, geborene Moos, deils in Kaiserslaudere verbrocht un deils in Zigglhause, wu se di ledschde Jazehnde vun ihrm Lewe gewuhnt hot. Verheierd waa se mim Hans Rohnacher (†1999), wu Illuschdrazione zu ihre Bischer beigedraare hot.

Zunegschd hot se in Heidelberg e Ausbildung zur Ïwwersedserin gemachd, dann in Moinz Kunschd schdudierd un schbäder in Månnem Soziaalpedagogik. Dort, in Månnem hot se dånn aa als Soziaalpedagogin geaaweit. 1983 bis 1991 waa se Kuldurreferendin vum Schdaddeil-Veroi Zigglhause, bei demm se aa Grindungsmidglied un Ehremidglied waa. Vun 1996 bis 2009 hot se in da Akademie fä Äldere in Heidelberg Kurse iwwer di Endwigglung vum Dialekt un iwwer Pälzische Mundaadlideradur abghalde. Im Germanischdische Seminaa vun da Uni Heidelberg waa se immer widder als Gaschd im Haubdseminaa iwwer de Heidelberjer Dialekt. Ihr Gedischde sin kinschdlarisch-kreadiv un deils aa zeitgridisch. Ihr Gedischt Na un?




#Article 82: Insekten (724 words)


Die Insekte (Latäin: Insecta) sin e Klass vun Gliederfießer. Die Wisseschaft, wo sich mit de Insekte befasse dut, is die Entomologie.

Wie de Name Insekte orre a die Nomenklatur schun seet, is e Insekt e ingeschnittenes Viech. Es gliedert sich in de Kopp (Caput) die Bruscht (Thorax) unn de Hinnerleib (Abdomen), die sich a selber widder in verschiedne Segmende indäle, wo mit schdrabbazierfäiche Häutcher (Intersegmental-Häutcher) verbunne sinn. Auße rum is e Außeskellet aus Chitin.

Die Trachee sin zum Atme do. A im Wasser leewende Insekte henn so e Tracheesyschdem, es werd so genutzt, in dem die Viecher entweder Luftblose mit unner Wasser nemme, was de Riggeschwimmer so macht, orre a de Gelbrandkäwwer, wanner unnerm Eis is un nit an die Luft kann, orre se missen an die Owwerfläch gehe, um se atme. Libellelarve zum Beispiel henn was besonneres: Die henn Tracheekieme. Das sin stark verzweigte un alle Organe versorschende un a unnernanner verbunnene Schläuch am ganse Kerbber, manschmo a ganse Luftsäck. Se sin net nur do, wo mer se vermut, sondern a an de Fiehler un in de Flieschladere. Se ende in de dinne Tracheole, wo dezu do sin, dass de Sauerstoff ins Gewewe gehe kann. Die Löcher, wo die Luft dorschgeht, heißen Stigme. Ey Stigma is normal oval orre schlitzfermisch, henn e Filder drin, wo de Dreck drin hänge bleiwe soll, unn se sinn an de Seide vum Thorax un em Abdomen.

Wann es Insekt was fresst, dann gehts dorschs Maul dorsch erscht in de Schlund, vun do her werds in de Verdauungskanal gesooche. Dorsch die Speißerehr gehts Fudder in de Kropf, wo vorverdaut un Vorrät uffnemme kann, wo bei manche Arde ver die Larve se fiddere benutscht werd. Dann gehts in de Kaumache, wo es Fudder zerklennert. Der Teil vum Verdauungssyschdem nennt sich de Vorderdarm. Zum Middldarm, dodezu rechnt mer nur de Maache. In demm werren die Nährstoffe uffgenumme. Die Maphalgische Gfäße sin Schläuch im Abdomen vun denne Viecher, wo sackgasseardich vum Darm, meischdns em Üwwergang zwische Middl- un Hinnerdarm abzweischn un die nemme ausm Blut die Abfallstoffe uff un leidn se in de Verdauungskanal. De Hinnerdarm unnergliedert sich in de Dünndarm, de Grimmdarm, wo oft mit Bakderje wo Nährstoffe abbaue voll is, unn dann de Maschddarm, wo es Wassa, was in de Scheiße war, uffgenomm werd. Außerdem werd se do gelaachert, bis es Insekt kagge muss, wo die Scheiße wie beim Mensch üwwer de Hinnere rausgeloss werd.

Es Nerrvesyschdem besteht ausm Bauchmark un re Reihe vun Ganglie, das sin s Herrn, wo die Sinnesreize vun Fiehler unn Aue verarweit, es Unnerschlundganglion, wo vor Allem de Kauvorgang steuere dut, drei Ganglie im Thorax, wo die Fortbeweschung bediene, unn die Ganglie im Abdomen, die sogenannde Abdominalganglie, wo die innere Organe steuere dun. Außerdem gebts noch es periphere Nervesyschdem, wo es Herrn un es Bauchmark mit Muschgele unn Sensore verbind, um die Beweschunge zu steuere, unn dann gebts noch es viscerale orre a vegetative Nervesyschdem, wo die selb Verbindung herstellt, awwer um die innere Organe steuere se kenne.

Es Insekteblut is rot, gelb, gree orre Farblos unn besteht aus Plasma unn Hämocyte. Es enthält key Stoffe, wo Sauastoff binnen, es dient nämlich im Geesatz zum Blut vun z. B. uns Mensche net dem Transbort vun Sauastoff, sondern nur dem vun Nähr- un Abfallstoffe un dem Kohledioxid.
Insekte henn en offne Blutkreislauf, das hääscht, sie henn key Adere, sondern es Blut geht so dorsch de Kerbber. Es Herz hot zum Pumbe e Ringmuschgulatur, wann sich es Herz zammezieht (kontrahiert), werd es Blut dorsch die Aorta, wo ke Ader is, wie beim Mensche, sondern de vordere Däl vum Herz, in die Kerbberhehl gepumt, un dann wirre dorsch sogenannde Ostie, Schlitze im hinnere Däl vum Herz, wo sich a in de Fachsprooch Herz nennt (im Geesatz zum vordere Däl) ingesooch. Außerm Hauptherz henn die Insekte noch an de Fiehler un an de Bey Pumpvorrichtunge, un die wo Flieschel han, noch am Flieschelansatz, wo sich Flieschlherze nennen, un es Blut dorsch die Flieschladere pumpen.

Insekte gebts eienlich faschd weldwaid, bis uff in de Ozeane. Sogar in de Antarktis gebts Insekte wie e paar, die zu de Wasserläufer zähle, un Zuckmigge wie die Belgica antarctica unn aus de Gaddung Clunio.
In de Troobe is die greschd Ardevielfalt, awwer sunscht eschnwo gebts a ganz schee viel verschiedne Insekte, wammer vun so Extremleewensräume absieht. Weltweit sin üwwer ey Milion Insekdearde bekannt.




#Article 83: Johann Peter Krieger (125 words)


Johann Peter Krieger (* 27. Juli 1796 in Zwebrigge; † September 1878) war en Parrer, Gymnasiallehrer un Dischder. Dem soi zwe Gedischde „“ un „“ gelden als Onfong vun de Pälzer Mundartlideradur. De Dialekt isch weschdpälzisch, wie Wendunge zaische wie han, geween un ingeschenkt. 

Er war de Suhn vum e Schuhmacher. In Utrecht hot er Theologie un Philologie schdudiert. Noch soiner Tädischkeit als Schdudielehrer am Gymnasium vun Zwebrigge wara ab 1834 zwedder Parrer an de Alexanderkerch in Zwebrigge. Er ischt verheirat gwest mit de Marie Claudine Silly vun Vaux bei Metz. Sie hänn vier Kinner ghet, drei Buwe un ä Mädel. Noch em Dot vun sainer Frää 1834 hot er am 27. Mai 1837 wider gheirat: d Karoline Hofmann. Mit ihre hodda drai Sihn ghet.




#Article 84: Joy Fleming (164 words)


Joy Fleming, birgalisch Erna Liebenow geb. Raad, in 1. Eh Strube (* 15. Nuvemba 1944 in Rockene, Nordpalz; † 27. Septemba 2017 in Sinse-Hilschbach), iss ä daitschi Schlacher, Bluhs- und Tschäs-Sängarin gwest, wu uf Kuapälzisch, Deitsch un Englisch gsunge hot.

Wegem Kriesch hot die Familie korzzeidisch vun Mannem nach Rockene umziehn misse, wo se dann uff di Welt kumme is. Mid verzehn hot se donn mim Lied „Ciao Ciao Bambina“ enn Schlacherweddbewerb gwunne. 1975 hotse donn mim Lied „Ein Lied kann eine Brücke sein“ (Enn Lied konne Brigg soi) om Eurovision Song Condeschd in Schdockholm mid gemachd. 

Die Joy hot drai Kinna ghet, e Dochta (Heidrun) aus de erschd Eh mim Strube unn zwee Buwe (Bernd unn Rainer) aus de Eh mim Liebenow, un Engglkinna. Schbäda hot se mim franzesische Kombonischd Bruno Masselon zammegelebd. Seid-de 1980er Johr hot se uffmne Bauarehof in Hilschbach gwohnt, wu se aa e eigenes Tonschdudio ghet hot. Sie hot waidahin Konzerde gewwe unn war viel im Fernseh zu sehe.




#Article 85: Kaiserslautern Pikes (113 words)


Die Kaiserslautern Pikes sinn e American Football Mannschafd aus Lautre. Gegründ worr iss des Team im Johr 2003 vunn ehemalische Spieler der Cougars und Warriors, beides Mannschafde die vorher in Lautre exisdiert honn, dies abber nimmi gebt. 

Die 1. Mannschaft iss 2004 erschtmols in enner Liga angedrähd unn glei Meeschder geworre. Insgesommt sinn se dann noch drei mol in enner Liga Meeschder worr. Es ledschte mol 2008 in de Regionalliga unn sinn domit in die zwedde Liga uffgestiege. Die Jugendmannschafd hat es sogar geschaffd in die Juniorebundesliga uffzusteige. 

Der Verein hadd ah Cheerleader, die sinn ah schunn erfolgreich gewess, 2006 henn sie die Lonndesmeeschderschafde vunn Rheinland-Pfalz unnem Saarland gewunn. 2009 die Regionalmeeschderschafd West.




#Article 86: Kirchweih (449 words)


Kerwe is e Feschd un werd ämol im Johr in jedre Gemää gfeiert. Des Word Kerwe (westpälzisch un deils sidhessisch = Kerb) kummt von Hochdaitsch Kirchweihe unn werd aus Õõlass vun ener Waih vunner Kärsch gfaierd - haid hots ned mehr viel religiöses õõ sisch.

Uaschbringlisch is de Jahresdaach vunde Waih vun änäre Kärsch gradsu wie haid minäräm Feschdgoddesdienschd gfaiad worrn un es waa fär all Bedailischde ä grußi Ehr, doo midmache zu därfe: Die Fahnedräscha vun alle Vaoine, vun alle Gilde un vun alle Nachbaerda hen newwam Aldar schdeje gedärfd, Die Kärsch waa zum Bärschde voll un drauße hod mär die Ohre gschbidzd, um aach nuch äbbes midzugrieje - do waa mea los als wie on onnan Hochfeschde wie Oschdere odda Pingschde, wail des jo all zude selwe Zaid bai sich dehäm gfaiad hän. Uf die Kärschwaih sinse awwa aach aus de gonz Umgewung zammekumme, um midzufaire. Do hod don aach die Schenk nimmi gelongd, fär all die hungrisch Mäula saddzegrieje - uff de Gaß hodmer die Schbies ufschdelle gemißd mid all däm Viehzaisch, wu doo gegrilld worrn is, de Härr Ambdmonn unde Härr Ridda waan doo un die Padres vum Gloschda un die Härrn vum Schdifd hänm Härrn Parra am Aldar gholfe, wann ned gaa de Dekan kumme is. Odda de Bischof allahegschd selwad. 

Doo is mär noom Feschdgoddesdienschd gärn nuch zommegebliwwe un hod gesse un gedrunge un gefaiad un monscha hod nuch vun Ärzählunge vum Bau vun därre Kärsch gewißd. Nadialisch sin do aach die umlieschnd Bauan un Hondwärga gärn kumme, um iane Sach õõzbiede un aach selwad oizkaafe, undes hod donn aach die fremde Hendla oogzoche. Fär die Kinna hodmär egschdra Belusdischunge gebraachd - ned, wailsänne sunsch longwailisch worn wäa (des Word hods doo nuch ganed gäwwe!), sunnan wailse sunsch sischa äbbes oogschdell hädde, soviel wie des doo waan. Do hods Gääßboggrenne gäwwe un Wudzeraide un Dosewärfe - gäbds haid nuch! - un nadialisch hods doo aach Sießischkaide gäwwe, wu mär sunschd nirschnds gsien hod: ned när Honischwaabe, sunnan sogaa äschde Dirgehonisch.

Wie donn die Reformadzion kumme un die Palz evangelisch worn is, do hod mär nadialisch des Feschd ned abschaffe gekennd - die Pälza sehn des ned gärn, womma ihne on iane Feschdaach gehd, des häd Ufschdänd gäwwe gekännd, un so is die Kärwe gebliwwe un iwwa die Joahunnade is des draus worn, wases jezad is: ä Schießbud odda ä paa, ä Karusell odda ä paa, Imbißbude, Woiausschäng aus de Umgewung.

Bai de Kurpälzer Kerwe gebbds den Brauch vun de Kerweschlumpel, ä Schdrohbubb die an de Kerwefaierlischkaide tailnimmd unn vun de junge Männa im Ord umsorgd werd. Zum Abschluss vun de Kerwedaache werd die Bubb unner Wehklage unn er Redd vum Kerweparrer faierlisch verbrånnd.

 




#Article 87: Edelkastanie (291 words)


In Keschdebååm (Castanea sativa)  is en Bååm, wu eßbare Frischde, di Keschde, träscht un in Deitschlånd vor allem zwische m Odewald un da Mosl vorkummt. Ach de gonze Bååm werd monschmol nur als Keschde bezaischnet.

Di Keschdebääm sin laababwerfende Bääm, wu bis zu 25, in seldene Fäll aa 35 Meder hoch werre kënne. E hoches Alder kënne se erreische, oft bis zu 600 Johr, månschmol sogaa 1000 Johr. In Middeleuropa werre se normalerweis kaum älder wie 200. S gibt mitunner stattlische Exemplare mit eme enorme Ståmmunfång. Di Bääm hawwe e weit ausgebreidede Kron. Äldere Bääm sin in viele Fäll hohl.

Di Kätzsche genånnde, geele Bliedeständ sin schmal un 20 bis 25 Zendimeder lang, ähnlisch wie Peifebutzer sehe se aus. Ende Juni Aafang Juli erscheine se. Um die Zeit sin dann viele Häng uf beide Seide vun da Rhoiewene, vor allem in eme bschdimmde Hehebereisch, vun de Keschdebliede geel gfärbt.

Alle Bliedeschdänd wachse uf de neie, eujährische Trieb. Di Keschdebääm sin monözoisch, des heeßd, di männlische un di weiblische Bliede sin getrennt, hogge awwer uf m selwe Bååm. S gibt Bliedeständ wu nur männlische Bliede hawwe. Die wachse aus Blattachsle im mittlere Deil vum Trieb. Di zweegschleschtlische Bliedeständ hogge an de Spitze vun de Trieb. Selle Bliedeständ beschdehe am Grund aus weiblische un weider owwe aus männlische Bliede. Damit sisch en Baam net selwer beschdeibt, bliehe se nochenånner, verschiedene Bääm bliehe awwer versetzt zuenånner.

Intressand is, daß di Keschdebliede sowohl vum Wind, als aa vun Insekde beschdeibt werre kënne. Des weist druf hie, daß di Keschdebääm grad dabei sin, sisch vun are insekde- zu are windbesteibde Art zu entwickle. Bei druggenem Wedder ïwwerwiegt die Beschdeiwung dursch de Wind. Bei feischde Widderungsverhältnisse werre di Polle klebrischer un kënne besser vun Insekde ïwwertrare werre. 




#Article 88: Ludwigshain (238 words)


De Keschdebersch (daitsch Ludwigshain) is in Weisrem am Sand.

Eichendlich isses gar kän rischdische Bersch, ehr sohn Hiechel. Sein Nome hott er vun de viele Keschdebäm, die wu do stehn. Mid-are Fläsch vun fuchzisch Hegdaa un eme dischde Netz vun Weeche ischs e wischdichs Naaäholungsgebied fä di Umgewung. En Deil vum Gebied schdeht unner Nadurschuutz un s hot dord e Feischdbiotob. Als eichendlich sidairopäische Aad kummd de in Deitschlånd seldene Schdebbefenchl (Seseli annuum) vor. 

Im Herbschd, wans widder  neie Woi gebe dut, do is mords was los uffm Keschdebersch. Do sischde alle meschlische Lait mit Aldidudde oder Loinedasche rum renne un die Keschde eisammle. Do mähnscht als emol manschi Dudd misst alle ridd aussenanner reise, so voll isse gschdobbt mit Keschde.

Awwer ach im Summer isses schä uffem Keschdebersch. Selbschd beim häseschde Wetter bleibds im Schadde unner dene große Bäm ohgenähm kühl. Uffem Keschdebersch gibts iwwers Johr immer als emol Feschde un Vaåschdaldunge. Immer am 3. Adwendwocheend isch di Waldwoihnachd im Ludwischshoin mid eme Woihnachdsmaagd, wu Kunschdhåndwerg un Chrischbääm ågebode werre, un Wåndarunge mid Käze im dunggle Wald.

Uff-em Keschdebersch schdeht in Gedenkschdää mid folgender Inschrifd, aus derre ma aa erfährt, wuher de Nome Ludwischshoin fä de Keschdebersch kummt: 

Uf da ånna Seid schdeht gschriwwe: 

(Di Inschrift is im Orginal uff Hochdaitsch)

Un zwar wonn de raus fahrschd, Rischdung Maxdorf, vor de Audowerkschdadd reschds enoi in de Riedweg, un dann gans bis zum Enn, do is de Keschdebersch.

  




#Article 89: Ketsch (1170 words)


Ketsch iss e Gemeind im Rhoi-Negger-Krais in Bade-Wirddebärsch unn liegd domid in de Kurpalz. De Ord hot nohzu 12.800 Oiwuhner unn zur Gemeind keert außa Ketsch keen annere Ord meer. De jetzische Birgamaischda iss de bardeilose Jürgen Kappenstein. Ketsch hot ä Pardnaschafd middäm fronzäsischä Ord Trélazé.  

Ketsch liechd im nordesdlische Bade-Wirddebärsch, siedlisch vun Brihl, nerdlisch vunn Hoggene un weschdlisch vunn Schwedsingä. Weschdlisch vunn Ketsch liegd der Aldrhoi unn die Ketscha Rhoiinsel, die aa zu Ketsch kehrd. Die näkschte Großschdädt sinn Monnem, ugfähr 18 km weg unn Haidlberg, ugfähr 14 km weg vun Ketsch.

Ketsch liechd esdlisch vum Rhoi in de Rhoiewene. Die Rända vun de Rhoiinsel wesdlisch is midd Flussaue bewaggse, die Rhoiinsel selwa im Große unn Gonze bewalded, viele Wildwutze leewe do. Die Rhoiinsel selwa is dorsch em Tulla soi Rhoibegradischung endschdonne, bai de Vabinnung vun de ehemolische Halbinsel fließd hait de Rhoi, vum Badena Feschdlond werd se dorsch de Aldrhoi gedrennd, en erhalde gebliwwene Wassaarm. Hait schdehd die Insel unner Nadurschudz Esdlisch vun Ketsch liechd de Ketscha Wald, nerdlisch unn siedlisch haabdsäschlisch Ägga unnn Felda vun de Baure.  

Die Ketscha Gemargung is 1652 Heggdar groß. Devuu endfalle 25,5% uff Siedlungs- unn Vakeasfläsch, en Driddl uff londwärdschafdlisch genudzdi Fläsch, 12,7% uff Wassafläsche unn 26,9% uff Waldfläsch.

Erwähnd worde iss Ketsch des erschdemol inna Urkund im Joah 1150 unn hot dem Bischuf vunn Schbaya köhrt. Beriemt gworde iss der Ketscha Birgamaischda Enderle, dea sich gege de Kurfärschd Ottheinrich gwehrt hot, weller mid sene Perde die Ketscha Felda zerdrombeld hot. Im 17. Joarhunnad iss Ketsch im Dreßischjährische Kriech unn im Pälzische Erbfolgekriech zerschtert worde. Im Johr 1803 iss Ketsch, wege dea Säkularisierung, su Bade kumme. Vunn 1910 biss 1938 hots inn Ketsch ä Schtroßeboon gäwwä. 1915 iss Ketsch ons Schtrom- unn Dringwassanedds ogschlosse worde. Die KPD iss die schtärkscht Pardei inn de Woimarer Rebublig inn Ketsch gwesst, biss die Nazis nochm Kampf midde Kommunischdä die Mocht iwwernumme hewwe. 1973 iss Ketsch vum Låndgrais Mannem, wu uffgeleest worre iss, summ Rhoi-Negga-Grais kumme.

Do so wennische Prodeschdande in Ketsch gelebbd henn, hawwe die im 19. Johrhunnerd noch zur Brihler Parrai gherd. Die erschd evangelisch Gemaind is 1938 gegrindt worre, 1956 hot se ihr aigini Kärsch grigt. Die Parrai is 1968 selbschdännisch worre unn gherd hait zum Kärschebezärg Siedlische Kurpalz vun de Evangelische Lonneskärsch in Bade. 

Saidem 17. Johrhunnerd sinn Judde im Ord nochwääsbar. Zur Jiidische Gemää in Ketsch henn aa die Judde vun Brihl gherd. 1825 henn 24 Judde im Ord gelebd, des ware 3,6% vun domols 670 Oiwuhner. Im Johr 1853 henn 44 Judde in Ketsch gelebd, saidem is die Zahl gsungge, bis 1933 ner noch draizäh Judde do ware. Seks vun ihne sinn de Vafolgung zum Obfa gfalle unn die Synagog is in de Raischspogromnachd zerschderd worre.

De Gämainderad in Ketsch hot 22 Sidz un werd in diregda Wahl gäwähld. Die jetzischä Verdailung vun de Sidz unn die Ergebnissä vun de Kommunalwahl 2009 uff dere Tabäll:

Im Wabbe vunn Ketsch isch lings der Enderle, weller en Birgamaischda in Ketsch gwesst iss. De jetzischä Birgamaischda vun Ketsch, de bardailose Jürgen Kappenstein, iss said 2006 im Amd. Ä Lischd vun de bishärischä Birgamaischda:

Dä lädschd Jugändgemaindärad is 2008 gäwähld worre. 2010 wolldä sä noch än wählä, wolld sisch awwa faschd kääna uffschdelle lossä.
 

Die Blasonierung vum Ketscha Wabbe: Im Silwa unn Blau gschbaldene Schild vorn de griingekläädede Enderle vun Ketsch mid griienem Federhud, rodm Koller unn Gärdl, umghängda roda Leddertasch unn schwaddse Schdulbeschdiefel, in de Händ ä Aggsd midd rodem Schdiel, kwer haldend; hinne en goldene Winggel (Triangel), aus dem soim Schaidl en goldnes Endraudekraiz waggse dudd, beglaided vun seksschdrahlische Schdern (1:2:1).

De Enderle is im 16. Johrhunnerd in Birgamaischda in Ketsch gewessd unn es gebbd aa ä Sag vun dem (siehe Enderlesag). Es Kraiz gehd uff e Siegl vun 1715 zerick. Es vum Generallondesarschiv ausgeschaffde Wabbe hot aa so ausgsehe, die Farwe ware schbayarisch Silwer unn Blau. 1957 hot Ketsch uff Wunsch vun de Gemäände en Wabbe mim Enderle valiehe griehd, said dem Johr gebbds aa die blau-gelwene Ketscha Flagg, wo vun monsche Haiser nunnerhängd odda gar an em Fahnemaschd befäsdischd is.

Said 1999 hot Ketsch ä Paddnaschafd mim säksische Vielau, welles hait zu Rainsdorf gherd. Im haidische Leewe schbield die Paddnaschafd kaum ä Roll, Ketsch zaischd baim aindreffe in de Ord nedddemol õõ, dass es ä Paddnaschafd midd dem Ord hot. Aagezaischd werd die Paddnaschafd midd dem Ord Trélazé (Dépt. Maine-et-Loire) in Frongraisch, die said 2010 beschdehe dudd.

Ketsch liechd an de Bertha Benz Memorial Route, wu frieher die Bertha Benz unn ihre Sehn mim erschde Audo vun ihrm Monn rumgefahre sinn. Uff derre Schdregg lieche viele Sehenswirdichkaide. Gegeiwwer vum Margdbladz uff eena Vakeainsel is ä Schdatur vunnem Korbfleschda. Es Korbfleschde is in Ketsch frieher en wischdische Wärdschafdszweig gewessd. 

Die kadolisch Kärsch St.Sebastian is 1905 vun Johannes Schroth im neuromanische Schdil erbaud worre unn gild als wischdigschd Sehenswirdischkaid in de Gemnää, is derre ihrn Turm jo im gonze Ord unn driwwer hianus sischdbar. Die Kärsch is die Nachfolgerin vun de 1787 oigwaihde St.Sebastianskärsch.

Said 2007 is im alde Wasswerk en Häämatmuseum unnergebrochd.

Es gebbd zwee Onglavaroi: De ASV Ketsch unn de Schbordfischaclub Ketsch. Angle konn mer außer am Onglasee aa am Aldrhoi.

Die erschd Frauemonnschafd vum TSG Ketsch schbield in de zwedde Hondball-Bunnesliga. Ringa vum KSV Ketsch schbiele in de Regionalliga BW. Die erschde Herremonnschafd vum Spvgg Ketsch schbield in de Londesliga.

In Ketsch werd ä grooßi Meng on Schbargl õõgebaud unn hot Schwedzinge de Nååme Schbarglschdadt oigebrachd, wail Ketscha Schbargl uuvaschämdawais als Schwedzinga Schbargl verkaaft werd. Frieher war de Duwakõõbau in Ketsch waid vabraid unn es hot ä duwakvaarwaidende Fabrigg gewwe. Ä Regionalgsellschafd, ä Kaffeeröschderai unn en Lager vun ALDI Süd hawwe in Ketsch ihr Häämat. In Ketsch befind sisch zudem aa en BorgWarner-Werk.

Ketsch hot Oschliss an die A 6 im Oschde unn die A 61 im Siede.
Vun 1912 bis 1968 hots ä Aisebahnschdreck vun Ketsch iwwer Brihl noch Mannem gewwe, die hot sisch awwa weegem schdarg õõschdaigende Audovakea nimmi gelohnd. De ÖPNV dudd hait de BRN midde Linie Brihl-Mannem, Schwetzinge-Haidlberg unn Hoggene-Schbaya. Ketsch kehrd zum Tarifgebied vum VRN.

Die Schwetzinger Zaidung, ä Tochterzaidung vum Mannemer Morge, bericht iwwers lokale Gschehe. Des Amdsblatt Ketscher Nachrichten erschaind weschendlisch bai Nussbaum Medien. Regionales kummt aa im Rhoi-Neggar-Fernsehe, welles iwwer die gonz Medropolregion Rhoi-Negga berischd.

In Ketsch gebds ä Grundschul unn mid der Neurottschule ä Grund- unn Haubdschul. Die Marion-Dönhoff-Realschule befind sisch siedlisch vun Briehl. Onnere waidabildende Schule in der Näh gebds in Hoggene unn Schwetzinge. Ketsch hot ä Biescherai.

Im 16. Johrhunnerd is de Enderle Schulthaiß (Birgamaischda), Bauer unn Fährmonn in Ketsch gewessd unn iwwer den gebbds ä Sag midd mehrere geringfiechisch abwaischende Versione, hier eeni devuu:

Des alljährlisch in Ketsch zäh Daag lang bis zum zwedde Sunndag im Auguschd schdaddfindende Backfischfeschd iss mid 350.000 Bsucher des greeschde Feschd in Nordbade.

Ihrn Unåme faiare di Ketscher mid em Hewwlfeschd am Pingschtwocheend. Di Kerwe is immer am dridde Sunndag im Okdower.

Ä Ketsch hääßd mär aach ä schradseejlgedaagldes Schiff, wu soi Besan klänna wie de Großmaschd un voam Ruda schdeje hod. 




#Article 90: Kindenheim (114 words)


Kinnrem (amtlich Kindenheim) is en Ort in de 1972 gebild Verbandsgemää Grienschdadd-Land  im Londkrääs Derkem in de Palz. Es hott 1016 Oiwohner uff 8,96 km², dodemit leewe 113 Lait uff eem km². De Ort liegd uff ner Heh vun 172 m i. NN.  Kinnrem iss en Woibauord. Der jetzische Ordsbojamääschda iss Albrecht Wiegner vun der FWG.

Im Johr 817 iss des Dorf des erschdemol als Cunerono urkundlisch erwähnd worre. der Noome hot sisch in derzwischezaidlisch iwwer Cunnenheim unn Kinnenheim zu Kinnrem endwiggeld. Bis zum Johr 1969 hot de Ord zum Londkrais Frangethal kehrd.

Im Johr 2007 ware 50,9%der Oiwohner evangelisch unn 12,5% kadolisch. De Reschd war konfessionslos oder hot zu ner onnere Relischion kehrd.




#Article 91: Kloster Hirschhorn (265 words)


Des Kloschder Härschhorn is e ehemolisches Karmeliterkloschder mit are schbätgotische Kärsch umittelbaa owwerhalb vun da Schdadt Härschhorn am Negger.

Des Kloschder hot da Håns V. vun Härschhorn zåmme mit soiner Fraa Iland vun Dhaun un soine Brieder Cunarad un Ewwerhard (Conrad und Eberhard) gschdift. Di Kärsch is im Johr 1406 geweiht worre. Da Cunarad vun Härschhorn waa seunerzeit Domherr in Mainz. Gebaut is des Kloschder am Hång unnerhalb vun da Burg Härschhorn un iwwer da Schdadt. Es sin ugfähr e Dutzend Mënsch vum Karmeliterorde eugsetzt worre. Noch are wechslvolle Gschicht is des Kloschder 1803 ufgeleest worre. Noch geplåndem Abriß is di Kärsch schließlisch erhalde un renoviert worre. Seit 1910 is se widder als Parrkärsch geweiht. 

Im Sebdember 2009 sinn schließlisch nåch långer Unnerbreschung widder drei Karmeliterpader ins Kloschder eugezoore. Die schdåmme aus Indie un iwwernemme di Seelsorg in de Kärschegemoinde vun da nahe Umgewung.

Di Kloschderkärsch Mariä Verkindischung is e schbädgodischi euschiffischi Hallekärsch mit noch Oschde ausgerischdem Chor. An de Wänd sin Freske aus da Zeit vun da Erbauung erhalde. 1912 hot ma se ufgfrischt. Iwwerm Triumfbore is di Verkindischung zu sehe, in Engel kummt zu da unnerm ne Baldachin betende Maria. Iwwerm Eugång is da Chrischdopherus dagschdellt, ån are ånnere Schdell di Heilisch Margreth. In da Kärsch befinde sisch e paar Grabschdää vun de Herre vun Härschhorn. Zur Eurischdung vun da Kärsch ghere in godischer Lettner aus Såndschdåå un in neigodischer gschnitzter Aldar aus m 19. Johrhunnert. 

An da Siedseit vun da Kärsch hot ma 1513/14 di Sånkt-Anna-Kabell åågebaut. Die hot e eigenes Deggegewëlb un Dach. Noch Siede gehe zwee Maßwerkfenschder mit Glalmolereie naus.




#Article 92: Kloster Limburg (351 words)


Fers Kloschder Limburg is am 12. Juli 1035 morschens um siwene vum Kaiser Konrad em zwädde de Grundschdoi geleed worn. Es waa nere kozi Sach, wail die Majschdääd schun middachs um äänse hod aach nuch misse de Schbayra Dum grinde. Dodefer hodda ärschdemol nunner gemißd ins Daal un die Isenach lang no Derkm un donn woidä dorsch die halb Vorderpalz bis no Schbaya. - Khalde hods ned, haid isses ner nuch ä Ruin.

D käzschde Weech donuff is, wann de vum Derkemer Bahnof (Tram) aus iwwer die Woischdroß ins Isenachdaal un do glai no de easchde (Reschds-)Korv lings dorsch de Wald denn aale Dräbbeweesch hochdabbsch, konnsch awwä a gonz begweem vun Seebach uffm Luidboldweesch mim Audo hoochfaan.

Im nainde Johrhunnerd hen die saalische Häzeech vun Woams do obbe uffm Lindbärsch ä Bursch gebaud, wo donn vun 1024 o zu närrm Kloschda umgebaud worn is. No däm, was die Derkmer uff ihrne iwwer die Limbursch gschriwwe hen, is die Grundschdoileeschung gaakää Grundschdoileeschung gewesd, sunnärn die Oiwaiung vun denne drai Aldääre vun därre draischiffich Kloschdabasilika. Zu därrä Zaid hen do sogaa die Raichsinsischnie vum hailsche reemische Raisch vun de daitsche Nation geleeje, die allerselwe, wo mer speeda nuch uffm Driefels uffghowwe hen. Mer warn hald (schun) damals de Middlpungd vun de Weld ;-). Wie die dänisch Keenschin gschdorwe is, wu em Kaiser Hainrisch III soi Fraa gwest waa, hon se eer iwwer die Albe gebrunge un in de Basilika beerdischd. Do laihd se haid nuch.

In de Mid vum 15. Joahunnerd hodde Abd ä Maagdoddnung fer Derkem gschriwwe un domid aus dem Maagd ä effendlischi Kerwe gemachd. Dodraus is donn de Worschdmaagd geworn.

Oofangs vum 16. Joahunnäd henn sich im Londshuuda Ärbfolschgriesch die pälzische Druppe am Inn geschlaache, weernd em Kuurfärschd soi Nachbarn soi Gebied vawiesd hen. Dobai hen die Laininger aachs Kloschder abgebrennd bis uff die Grundmaure. Saidämm isses ä Ruin uns is als Schdääbruch genuzd worn.

Derkem hod die Ruin 1843 gekaafd un said 1925 gsichad. Wan kää Väoschdaldunge sin, hoschde fraie Zugong. In de frijern Sagrischdai is ä Wäddschafd und vun Mai bis Ogdoba werd in de Ruin Deada gschbield.




#Article 93: Kleinkarlbach (127 words)


Kläkarlbach (amtlich Kleinkarlbach) is en Ort in de 1972 gebild Verbandsgemää Grienschdadd-Land im Landkreis Derkem in de Palz. Es hott 906 Oiwohner uff ner Fläsch vun 2,7 km², des ergibbd ä Oiwuhnerdischd vun 336 Oiwuhner/km². Der jetzische Ordsbirgamaischda iss Rainer Gierth vun de FWG. 

Kläkarlbach iss enn Woibauord im Nordweschde vun de Medropolregion Rhoi-Negga. Biss 1969 hot die Gemää zum Londkrais Frongedahl kehrd. Klääkarlbach lieschd am Oigong vum Laininga Tal am Eggbach.

Des erschdemol urkundlisch erwähnd worre iss Kläkarlbach im Johr 770. 873 hot de Ord zum Kloschder Murbach kehrd. 1309 iss er als Lehe an die Laininger gonge. Noch der fronzesische Revolution hot er zum Département du Mont-Tonnerre kehrd. 1813 biss 1816 iss Kläkarlbach unna eeschtraische Varwaldung geschdanne, bis es zum Rhoikrais unn Bayern kumme iss.




#Article 94: Kurfürst (233 words)


Die Kuafärschde sin die Wahlmänna vum Kenisch gwesd.

Schun said Oddo m Grooße hen sisch die Keenisch un Kaisa im Hailige Reemische Raich uf ihrn Raichskersch gschdidzd un uff ihrn Färschdbischef. Die drai Wischdigsde devun - die drai Färschd-Erzbischef vum Määnz, Kölle un Dria - hen aach bai de Keenichswahle midgwääld, zamme midn paa annern heechsde Roichsfärschde. Imma middebai waan die Palzgrafe bai Rhoi (mer ware hald schun gonz schee wischdisch!) un die Herzeech vun Sagse. Die hen donn aach middm Maggraf vun Brandebursch de Rhensa Kuav#roi uffgmachd und dodebai feschdgschdelld, doßm Babst soi Zuschdimmung zua Wahl gaanäd needisch wäa - ijane Meahaid dääd gniesche.

Anno 1356 hoddon schließlisch de Karl IV die Modalideede vun de Keenischswahl nai gereschld un in die Hond vun siwwe Kuafärschde gleehd:

Wohea des Kua kimmd? Ai vum alde Chur was mer, naja, ned haid, awwee doch gäschdern nuch gsaadhen: die Chur mache. Un was haid nuch in de Kia vum Aislauf schdegge dud. 

So hen dann die siwwe Kuafärschde - ab em 17. Jh. naine, die Häzeesch vun Bayan un vun Braunschwaisch-Lienebursch sin nuch dezukumme - de Keenisch zu chure gehed un es is gonzungaa worschd, obner des jezad midenem kire iwwasedze duun oddee mid wääle. 

Des hod donn ghalde bis zum End vum Roisch, bis 1806 noom Naboleon sai Greenungsschau de Karl II soi Grohn am 6. 8. 1806 abglehd un dodemid es HRR beend hod.




#Article 95: Kurpfalz (804 words)


Kurpalz heeßd mär haid es ehmolisch räschdsrhoinisch-kuapälzisch Gebied um Monnem un Haidlbärsch, des wu vum Napoleon vun de gsamd ehemolisch Kurpalz abgschnidde woore un zu Båden gewwe worre is. Die gonz Kurpalz is awwa um än Vielfaches greeßa gewäßd: vun Simmere im Hundsbuggl bis dief inde Elsass un vun Lodringe bis tief inde Orewald hods kurpälza Gebied ghad.

Die Palzgrafe ware im Hailisch Reemisch Raisch vun de Daitsch Nadzion schun bal su hochgschdälld wie die Härzeesch. När ääna waa all de annan waid voraus: dea vum (bai) Rhoi im Zendrum vum Raisch. Desdewesche wara aach glai vun Óófang óó bai de Kurfärschde middebai: die Färschdärzbischöf vun Kölle, Tria un Määnz mid ihrne Ärzschdifde un die Palzgrafschafd bai Rhoi hen de gonze Middlweschde inneghad, de Härzoch vun Sagse, de Maggraf vun Brandebursch un de Keenisch vun Beeme de Oschde vum Raisch - desdewesche sin die siwwene Kurfärschde worn. Un dodemid die Palzgrafschafd bai Rhoi ä Kurpalzgrafschafd.  

Dass de Pälza, wie märn ball ghäße hod, Ärzdruchsess waa (äm Kaisa soi färschdlische Owerkellnär, sozusache), waarä huchi Eea, dassr „Raischswikaa“ fär all Gebied mid frängischm un schwäbschm Räschd un alle Rhoilande waa, waa wischdscha: dodemid wara dord Schdellverdrehta vum Kaisa un sozusache soi Gschäfdsfiera un owwärschdä Rischda, Pärsonalchef un Haupdkassiee. Un er waa nadierlisch de regierende Färschd vun soinäre Kurpalz.

De ärsch Palzgraf bai Rhoi waa 1085 Heinrich II vun Laach. Anno 1214 is de Ludwisch de Kelemer als ärschda vunde Widdlsbacha än pälzisch Kurfärsch worrn - un die Widddlsbacha hän die Machd dann aach feschdghalde. Aischndlisch kennd mär se haubdsächlisch als Herscha vun Bayan, awwee des toischt: die hen aach Holland inde Händ ghad un halba Belschje un aach sunsch nuch viel. Bayan un die Palz hense awwee guud feschdghalde, aach wanse sichsch dodebai uffgschbliddad hen in vaschiedne Linie - wann ää hie waa, isses Ärbe wiera an die annern zuriggfalle.

So hod die Palz zugenumme an Machd un Oifluss un 1400 is de Kurfärschd Rupräschd III sogar als Rupräschd I reemisch-daitscha Keenisch worn. Däm soi Ärwe hän donn awwee die Owwapalz, Zweebrigge/Simmern und Mossbach gedäähld.

Des waa zwar ä gewaldisch Schwächung, wann die ned zammeghalde henn, awwees is alles nuchemol guudgonge bis zur Reformation, wu Haidlbärsch ä calvinistisch Zendrum worrn is un Friedrisch V hod aach nuch beemischa Keenisch wärn wolle - des waa donn ääna vun de Auslesa vum Draißschjährische Griesch. Dodenóch waa die Palz öde un leea. Es waa soo schlimm, doss die Laid sogaa die Ärlaubnis gried hen, zwää orra drai Fraue zu haian, wails zu wenisch Männa gäwwe hod un aach wail mär dringend Nachwugs gebraachd hod. 

Dozu isch die Kurpalz nuch viel meena zärschdiggld worre, als wie dosse voahea schun waa un mär hod die gonzi Owwapalz un all elsässisch-lodringisch Gebiede weggenumme. Arg gedroffe is die Palz aa worre fum habsburscha Kaisa Ferdinand II.: erschd hodda gejeiwwa de Beeme dänne ian im Majesdädsbrief feschdglehde Räschde widarufe, donn de Kurpalz die in de Goldne Bulle fäschdgschriwwne hegschde weldlische Kurwürde weggenumme un se de Bayan gäwwe un die gonz Owwapalz samt de gonz Unnapalz räschds vum Rhoi glai nuch dezu. Un schließlisch hodda die Palz aach nuch vunde Generalamneschdie augenumme, die wu fär all die annärn prodesdandische Raichsschdänd gegolde hod.

Im weschdfählische Friede hen mär zwaa die Unnapalz wirra zammegriehd und aach ä Kurwürd, awwee des waa ä nai, achdi, un dodemid nimmi de ärschde Pladz, sunnan de ledschde. Zumindsch, bis's don nuch ä naindi fär Hannova gäbbe hod.

Gewinna waan vor allem Schwede un Frongraisch. In Meyers Konversationslexikon vun 1889 hodds desweje aa gheeße:

Awwee schun drai Joa schbäda isses unnerm Lui XIV, em Sunnekeenisch funn Frongarisch, donn fer uns gonz schlimm worn. Der hod im Naame funn seinere Fraa, de Liselotte vun der Palz, die uugligglisch em Hof in Versailles middem Keenisch sein Bruder verhaierd gwesd isch, Ooschbrisch uff die Palz oogemeld. Dem soi Grieschsminischder Luvois hod uns mid „brûlez le Palatinat!“, dt.: „Brennt die Pfalz nieder!“, „Duud die Palz abfaggle!“ dän Mordbränna Mélac gschigd. Dea hod 1688 midde Rhoiamee Baade un uns uhne Grieschsärglärung iwwafalle un unsa eh schun kabudnes Lond bis 1697 nuch meena väwieschd - des is aach därjeeenisch, wus Haidelberscha Schloss hod schbrenge gelossd.

Die is donn nóóde Befraiungsgriesche aach nóó Bayan kumme un 1946 ins naie Rhoilond-Palz - uhne die Saapalz, die is haid es Saalond. Un uhne Kur, wail die jo zamme mim HRR hopsgonge waa.

Des sin när ä paa Grenzorde, wamma den Nome bai däm Fliggeteppisch iwwahaupt gbraache därf:

Rawegiasbursch (Hunsrigg), Veldenz (Hunsrigg), Braunebärsch (Mosl), Enkirsch (Mosel), Simmäre (Hunsrigg), Waldeg (Hunsrigg), Waisl (Taunus), Dörschaid (Taunus),  Mermudh (Hunsrigg), Gonärschhause (Hunsrigg), Liesefeld (Hunsrigg), Bacharach (Rhoi), Kaub unj Palz (Rhoi), Holzfeld (Rhoi), Saxehausa Hof (Rhoi/Taunus), Ingelem un die Kaisapalz (Rhoi), Elsm (Rhoi), Oppnm (Rhoi), Middlkinzisch (Taunus/Móó), Hegschd (Móó), Schafm (Móó), Lindefels (Oudewald), Neuenem (Oudewald), Schefflenz (jezad Negga-Oudewald-Gräs), Brette (Graischgau), Hachebach (Rhoi), Weglnbursch (Elsass), Peppekum, Hassl, Dörrebach




#Article 96: Kurpfälzische Dialekte (531 words)


Kurpälzisch (aach Badisch-Pälzisch) iss e Unnagrubb vun de vordapälzische Dialekte, ä rhoifrängischi Dialektgrubb, unn die ähnzisch reschdsrhoinisch Dialektgrubb vum Pälzisch. Lexikografisch erfassd unn beawaid werre di kurpälzische Dialekte vum Badische un vum Siedhessische Wärdabuch.

S Kurpälzisch is des Pälzisch wu ma reschts vum Rhoi babbelt. Di Abgrenzung zu alle iwwarische Pälzische Variande is also da Rhoi. Des Schbroochgebiet vum Kurpälzische deckt sisch im Große un Gånze mid-em reschtsrhoinische Deil vun da hischdoarische Kurpalz. Dodemit gehts weit iwwa-s Gebiet vun da haidische Regiõn Kurpalz in Bade naus. 

Di Außegrenze losse sisch net schaaf feschdleje. Des is äfach e Dialegdkondinuum mid allmählische Iwwergäng zu de Nochbadialegd. 

Di Unnerschied zwischem Kurpälzische un em Siedhessische sinn net gräßer wie innerhalb vum badisch kurpälzische Gebiet. Di Bezaischnung als Hessisch un Kurpälzisch odder gaa Badisch rischt sisch änzisch noch de haidische Ländergrenze un hot mit da Schbroochgeografie nix zu du. Im hessische Ried, des is di Rhoiewene, an da Bergschdrooß un im Odewald schwetzt ma pragdisch di selb Schbrooch wie in da badisch Kurpalz. Vawunnere dud des oim net, hot doch des gsamde Gebied zum Fliggedebbisch ghert, wu (vor allem) unner de Färschdetimer vun Kurmoinz, Worms un Kurpalz uffgedaild waa. Di Schbrooch ännert sisch gõnz allmehlisch. Noch Norde hie naigt ma tendenziell mehr zu helle Vokale, noch Siede zu dunggle. S-gibt wennisch Unnerschied im Wortschadz. Zum Baischbiel deggd ma sisch im hessische Orewald mid-eme Kolder zu, im badische Odewald mit eme Debbisch. De selwe Unnerschied gibt-s iwwarischens aa innerhalb vum lingsrhoinische pälzische Schbroochgebiet. Des Kurpälzisch-Siedhessische setzt sisch noch bis ins bayrische Unnerfrõngge iwwer de Main weg fort un erschdreggd sisch noch ugfähr uf de Londkrais Mildeberg.

Noch Siede hawwe di Schbroochforscher schemadisch di Linje zwische p un pf als Grenz vum Kurpälzische zum Siedrhoifränggische feschdgelegt. Des gilt glaischzaidisch als Grenz zwischem Middldaitsche un em Owwerdaitsche. Awwer so äfach is des net. Erschdens emol hot sisch di Linje im Lauf vun da Zaid immer waider uffgschbalde un is fä vaschiedene Wärder gãnz unnerschiedlisch. Zweddns hawwe sisch selle Linje noch Nordweschde verschowe. Des hot dodezu gfiehrt, daß ma hait in da Gejend um die ald Haubschdadt vun da Kurpalz, Haidlberg, noch da lingwischdische Definizion gar nimmi kurpälzisch babble ded(!). Dabei ännert sisch zwische da Regiõn närdlisch un e gãnzes Schdick Siedlisch vun Haidlberg net allzuviel an da Schbrooch.

Lenisierung heeßt ma e Erwaischung vun Konsonande (vun ladeinisch lenis: mild, sãmpfd).

Vun Rhotazismus redt ma, noch-m grieschische Buschdawe Rho, wann sisch in Konsonand zu-mne r verännert.

Je nochdem wu ma im Odewald is, sescht ma Odewald, Oddewald, Orrewald, Ourewald odder Oulewald.

Beim Lambdazismus, noch em grieschische Buschdawe Lambda benãnnd, wärd in Konsonand zu-eme l. Des hot-s frieher in verschiedene Orde in da Gejend vun Månnem bis Ewwerbach gewwe wie Aldrib (direkt iwwam Rhoi driwwe), Neggarau, Kefferdal, Faidene (wu di Oiwuhner selwer Failne nenne), Wallstadt, Seggene, Friedrischsfeld, Heddese (des heßt dort Hellese), Schriese, Dossene, Aldebach, Låmbehãã, Hilsehãã, Wilhelmsfeld, Hailischkraizschdåånisch, Aiderbach, Altnaidorf, Schänau, Heddesbach, Långedal, Schääbrunn, Moosbrunn, Ewwerbach. Hait hert ma des wohl bloß noch in e paa Orde bai Månnem un nerdlisch vun Haidlberg.

Im Nordoschde vun da Kurpalz sescht ma ähnder Brurer, im Siedweschde Bruder un bloß in sellem klääne Lambdazismus-Gebiet dazwische heeßts Bruler.

Tibisch kurpälzische Ausdrigg sinn zum Beischbiel:



#Article 97: Käfer (689 words)


Die Käwwer (Coleoptera) sin e Ordnung vun Insekte. Die sin normal, also in Europa, eher kley, awwer es gebt a greßeri Arde. De Herschkäwwer (Lucanus cervus) is de greschde eiropäische Käwwer, un de Herkuleskäwwer (Dynastes hercules) is zusamme middm Riesebockkäwwer (Titanus giganteus) de greschde Käwwer vun de Welt. Die zwo Arde sin beide siebzeh Zendimeder lang, es gebt a angebliche Sichtunge vun noch greßere Riesebockkäwwerexemplare.

Wie die ganze annere Insekte a, besteht e Käwwerkerper aus drei Segmente: Em Kopp (Caput), de Bruscht (Thorax) un em Hinnerleib (Abdomen).

Außerm Gehirn im Kopp han die Käwwer noch e ganze Menge annere Ganglie, e Ganglion is so e Art Knode von zwo Nerve, un zwar is da so e Doppelstrang, der längs dorsch de Kerper geht. Wenn eschnwo e Ganglion is, dann verzweigt sich an dere Stell de Nerv, dann gebts Abzweische zu de nägschde wischdische Muskle. E Ganglion kann ganz unnerschiedlich geformt sin. Es Gehirn is mehr so e Art Querband zwische de Aue, währnd es Ganglion im Rache eher annen Knode erinnert.
Die Zahl vun de Ganglie kann ganz verschiede sin, weil z. B. manschmo zwo Ganglie verschmelze.

Insekte hen hegschdns zwansisch Stigme, das sin die Atemlöcher, un zwar, reelmäßich verteilt uf die zwo Seite vum Viech. Die Stigme lossen sich a zumache, was so im Wasser lewende Arde voll ausnutze. Bei de Käwwer sins meischdns wennicher. Die Trachee sin so klenne zylindrische Rohre, un ihr Wänd sin aus viele spiralfermisch gewundne Fäde sammegesetzt. Die kenne sich bei schwere Arde wiem Maikäwwer zu große Luftsäckcher erweitern, wahrscheinlich, dasse besser flieche kenne.

Wie bei de annere Viecher a, is en Käwwermuskel e Bündel vun Fasere, bei dems Beuger un Strecker gebt. Außer selle gebts nochn Drehmuschkel, der an der Stell is, wo bei de Wirbeltiere de Knoche is.
Die Ufgab von dem Üwwernemmt bei de Gliederfüßer awwer die Haut, die nämlich Chitin nach auße absonnert.

Die Flieschel setzen sich aus de eienlische Flieschel (Alae) un de Deckflieschel (Elytra) zamme. Die Deckflieschel decken die Flieschel ab. Manche Arde hen nur Deckflieschel, die dann häufich verwachse sin. Widder onnere Arde hen Deckflieschel, wu zwar friher e mol Sinn g'hatte hen, jetzat awwer nimmi zum Fladdre do sin.

Es Hautskellet (Cuticula) is e Chitinschicht uf de Haut. Chitin is Stickstoffhaltich. Außerm Chitinskellet kummen aus de Haut noch Hoor, Borschte un Schubbe.

Die Fortplanzungsorgane vun de Käwwer sin im Hinnerleib, bei de Weibcher isses manschmo so, dasses de meischde Platz beansprucht. Bei beide Geschlechter sinse Schlauchfermisch, bei de Weibcher sin dodebei die Eierstöck es greschde, bei de Männcher die Hode.

Die Farb vun em Käwwer kann ganz unnerschiedlich sin. Anhand vunnere Farb kammer e Käwwerart a nit werklisch sicher bestimme, weil besonnerscht in de Farb viel Aberratione (Abweichunge) vorkummen, es gebt a so Standdartaberratione wie de Albinismus (wann se weiß sin), de Melanismus (wann se schwatz sin) un de Rufismus (wann se rot sin).

Fer die Organe dezu, siehe im Merkmale-Absatz un dodevun im entsprechende Unnerabsatz. Die Korpulation is ganz normal wie bei de meischte annere Viecher a, es gebt awwer a, nach manche Vermutunge, parthenogenetische Vermehrung, das is awwer bei viele Arde noch nit nogewiss wor. Mer weyses awwer zum Beispiel vun e paar Rüsselkäwwer-Arde, bei denne isses nämlich nogewiss wor.
No em Eierlee oder a im Kerper vun de Mutter härtn die Eier aus. Damit die Klenne no em Auschlippe ebbes se futtere hen, leet die Mutter die Eier ufs Futter. Aus denne schlippe dann die Larve, die werre in de Fachsproch Made genannt, wann se ke Bey hen, un wann e Larv Bey hot, werd se Engerling oder eyfach nur Larve genannt. In de gsprochne Sprach werd das awwer alles dorschenanner gewoff un z. B. es Wort Engerling vun manche Leit nur fer Maikäwwerlarve verwendt, ganz häufich sogar fer dem sei Bobbe. Larve kenne ganz unnerschiedlich geformt sin, mer kann awwer en Kopp un 12 Ringe erkenne, vun denne ihrer Anordnung kammer schun die spätere Gliederung in de Kopp, die Bruscht un de Hinnerleib erkenne. Eschnwann verpuppt sich so e Larv, un zwar frisst se vorher noch alles zamme, es Bobbestadium is die Üwwergangsform vun de Larv zum Imago (em erwachsne Insekt). 




#Article 98: Landau in der Pfalz (255 words)


Landaach (amtlich Landau in der Pfalz, in annere Regione vun de Palz sacht ma ach Landääch orra  Landääsch) isch ä Schdadt im Sidoschte vunde Palz.

Die Poschtlaidzahl vun Landaach is 76829, d Delefonvorwahl 06341 un s Kfz-Zääche LD. Landaach hot ach noch 8 Schdadtdääl: Arzem, Dammem, Godramstää, Määrlem, Määrzem, Nußdorf, Quäächem un Wollmesem. De aktuelle Owwabürchermääschter hääßt Thomas Hirsch. Landaach hot Schdädtepartnerschafte mit Hagenau un Rappoltswailer in Fronkreich. Außerdem gebt s ä Partnerschaft mit Ruhango. 

Mit 2039 Hektar Rebfläch hot Landach s grescht Waibaugebiet in de ganze Palz.

Landach isch 1106 s erschtemol erwähnt worre un hot zum Besitz von Leiningen-Dagsburg-Landeck dezu ghert. Ab 1274 war s ä Schdadt un noch 1291 ä Raichsschdadt. 1324 isch Landaach an de Bischof vun Schbaia, Emich vun Laininge, verpänd worre.

In Landaach gebds drai staatliche Gymnasie (Max-Slevogt-Gymnasium, Eduard-Spranger-Gymnasium un Otto-Hahn-Gymnasium). Außerdem gebts in Landaach ä priwadi katholischi Mädscheschul, wo s ä Gymnasium un ä Realschul gebt (Maria-Ward-Schul). Sunscht gebts noch die Dual Owwerschul, d Konrad-Adenauer-Realschul, ä berufsbildendi Schul, ä naturwissenschaftliches Technikum, elf Grundschule un fimf Sonnerschule. Seid 2010 gebts ach noch ä Integrierdi Gsamtschul.

S gebt ä Freibad un ä Hallebad, s LA OLA. Im LA OLA gebts ä Rutschbahn un e Wellebad, s hot e Sauna un Massage. Im Freibad hotts ä klänni Rutsch, än Sprungturm un ä Babybecke. 

In Landaach gebts ä Fußgängerzon, wos viele Schuhgschäfte, Tellefongschäfte un Eisläde gebt. Uffm Rathausplatz is zwäämol in de Woch Markt. Im Summa kamma dert sitze un sich erhole un in der Woche vor Waihnachte gebds do de Thomas-Nast-Nikolausmarkt.




#Article 99: Landwirtschaft (138 words)


Landwerdschaft (aa Londweadschafd) is sowohl die Herstellung fun blanzliche Erzeichnisse uff dodefor voorgsehene Oanbaufläche als aa die Herstellung fun tierische Erzeichnisse dorch die Zichdung fun Hausdiere.

In de Landwerdschaft wern vor allem Nahrungs- und Genussmiddel un Vorbrodugde dodezu hergdeschdellt, es wern awwer aa Rohstoff' fer Bekläädung hergestdellt. In de Palz werd Landwerdschaft vor allem durch Familiebetriewe betrib, zum Dääl durch Neweerwerbsbetriewe (die nennt mer a Flutlichtbaure weil se noo de Arwed noch uffs Feld fahre un deshalb efters im Dunkle schaffe).

In de Palz wern je no Region unnerschiedliche landwerdschaftliche Brodugte hergestellt: die Forderpalz laid in de Rhoiewene wo Woi wachst, weshalb dort vor allem Woi awwer aa Gemies un Zuggerriewe agebaut wern. In de annere Dääle fun de Palz is es Kliema dodefor net geeichnet, dort werd vor allem Getraide, Mais un Grumbeere agebaut un Vieh gezicht.




#Article 100: Kaiserslautern (1835 words)


Lautre (manchmo a Kaiserslautre; (frieher) mit Rhotazismus a Laurere; amtlich Kaiserslautern) is e Induschtrie- un Universidädsstadd in de Palz un leid am nordweschdliche Rand vum Pälzerwald im Süde vun Rhoilond-Palz. Sie had de Stadus vun'ra kreisfreie Stadd un is aa gleichzeidisch de Sitz vun de Kreisvewaldung im Landkreis Lautre. Beriemd worr is Lautre vor allem als Heimad vum 1.FCK.

Lautre leid 251 Meeder iwwer'm Meeresspichel om nordweschdliche Rond vum Pälzerwald im Kaiserslautrer Begge. Die Stadd werd im Siede un Oschde vun bewaldede Fläche umroomd un dähnd sich im Weschde in de Landstuhler Bruch aus, wo se im Siede vun de Sickinger Heh begrenzd werd. Derch die Stadd fließd e klääner Näwefluss vum Glån mim Name Lauter. Die Lauter werd im Staddinnere jädoch unnererdisch gefierd. Die näggschd greeßere Städd sin Ludwigshafe, Määnz un Saarbrigge.

Lautre leid innerhalb vun de gemäßischde Klimazoon mid Rää zu jeder Jooreszeid. Im diregde Vegleich zu onnere Regione in Deitschland had Lautre e rechd waames un sunnisches Klima. De Jooresniederschlaach betraad 656 mm un leid dodemid im unnere Driddel vun de in Deitschlond erfassde Werde. De truggenschde Monad im Joor is de Febbrua un de Monad mim mäschde Niederschlaach is de Juni.

Es Gebied vun de Stadd Lautre is traditionell in Finfdel ingedääld, woderch die Faawe bloo, weiß, gääl, rood un grien gekennzeichend worr sin. 
Die Gliederung is im 18. Joorhunnad vun de frånzeesisch Besatzungsvewaldung ingefierd worr un had heid Vewaldungstechnisch kä Bedeidung mäh. Mid de Ingemäändung vun de umlaiende Ordschafde 1969 is die Stadd in 18 Ortsbezirge ingedääld worr, dodevun enfalle 10 Bezirge uff die Kärnstadd un die weidere 8 uff die ingemäändede Stadddääle Äsiedlerhof (Ääsierl), Morrlautre, Erlebach, Melschbach, Dõõsebersch, Hunegge (Hunagge), Sischelbach un Erfebach. Om Enn vun 2002 is die Haubdsatzung vun de Stadd wirrer geännad worr un die Ortsbezirge wirrer ufgeleesd worr. Ortsbezirge bestehn seidher nor noch fer de Äsiedlerhof, Morrlautre, Erlebach, Melschbach, Dõõsebersch, Hunegge, Sischelbach un Erfebach.

De Raum um Lautre iss said de Jungstääzaid besiedeld, aa e reemisch Besiedlung iss noogewiss. Ums Joor 830 iss die Villa Luthra (vun aldhochdaitsch luttar = klar, hell und aha= Wasser) im Lorscher Raichsurbar erschdmols ukundlich erwähnd woerr. No 1152 had de Barbarossa do e Pfalz errichde geloss, weswää Lautre aa haid als e Barbarossastadd gelld. E Joorhunnad speda had Rudolf vun Habsburg em Oerd Lautre die Staddrechde velieh. Im Joor 1375 iss die jetz Kaiserslautern genennd Stadd ån die Kurpalz vepändd woerr un aa dodemid zur kurpälzische Owwaåmdsstadd woerr. No em Joor 1571 had Johann Casimir näwer de Barbarossabursch e Schloss baue geloss. Im Dreißischjährische Kriech iss die Stadd dånn mähfach umkämpfd un besedzd woerr. Im Joor 1688 iss die Stadd Lautre im Pälzische Erbfolchekriech un deno im Spånnische Erbfolchekriech 1703 zwäämol vun de Frånzose besedzd worr. Es Schloss un die Bursch had mär dodruffhie gesprengd. No de Napoleonische Krieche is Kaiserslautre 1801 unna frånzeesisch Herrschafd kumm un as Sitz vun na Unnapräfegduur ausgewähld worr. No de Befraiungskrieche is die Palz un Lautre dånn im Joore 1816 bayerisch woerr. In de Revolution vun 1849 had in de Fruchthall e Provesorischi Regierung räsidierd, wo die Unabhängischkäd vun de Palz vum Lånd Bayern proglåmierd had. No 1850 had sich dånn Lautre zu när Induschtriestadd endwiggld. Derch die Grinndung vun de Kåmmgarnspinnerei un de Nähmaschinefabrik Paff had sich die Stadd Lautre zum bedaidenschde Induschtrieståndort in de Palz enwiggld.

No'm Erschde Weldkriech had Lautre bis 1930 unnär frånzeesischer Vewaldung gestånn, wogee sisch 1923/1924 Separatischdeunruhe erhoob hen.
Im Märrz 1933 sin dånn die Nationalsozialischde aa in Lautre ån die Machd kumm. 
Zu däre Zaid hen in de Stadt 648 jiddische Inwohner geläbt, 1932 waans noch 765 Judde. Ufgrund vun de ab 1933 insetzende Schikåne un wertschaftliche Boykottmaßnåhme hen immär mäh jiddische Bircher die Stadt veloss. Im Auguschd 1938 wurd die Lautrer Synagog abgeriss. Die maischde vun de noch in Lautre läwende Daitsche mirrem jiddische Glaawe sin åm 22. Ogdower 1940 ins Konzentradionslaacher Gurs depordierd woerr (Wagner-Bürckel-Aktion). Nor wennische iss vun doerd die Fluchd gelung un viel sin ån Hunger un Krånghääde gestorb. Im Auguschd 1942 sin Trånsporde in die Gaskåmmre vun Auschwitz un Lublin-Majdanek
zåmmegestelld woerr. Vun de 90 Judde, wo im Joore 1939 noch in Lautre geläbt hen, sin no ehrer Depordadion minneschens 78 ermordt woerr.

Im Zwädde Weldkriech isses ab 1940 zu immär mäh Lufdõgriffe kumm, bei denne die Bevelgerung mehrmols evakuierd werre gemissd had. 
Bei mehrere Großõgriffe 1944/1945 iss die Stadt zu mäh wie 60 Prozend zersteert woerr un ugfähr 350 Lautrer hen ehr Läwe doderch veloor.
Die Friedhofsmauer geejeiwwer vun de Kleber Kasern traad haid imma noch Spure devun.
Åm 20. Märrz hen die Omrigååner dånn die Stadt ingenumm, was de Kriech in Lautre beend had.

In de Nohkriechzaid iss derch e Vekehrsgerechter un schneller Widderufbau viel vun de alde Bausubschdånz veloor gång. Aa waa die Stadt in der Zaid derch de Zuzuch vun dausende Vetribbne gekennzaichend.
Mid de Ingemäändung vun de, bis dohie selbschdstennische Gemäände Dõõseberch, Erfebach, Erlebach, Hunegge, Melschbach, Morrlautre un Sischelbach åm 7. Juni 1969 had die 
Stadt erschdmols die 100.000 Inwohnergrenz iwwerschridd un iss dodorch zur Großstadt woerr. 1970 is die Universitäd Kaiserslautre gegrind woerr.
Außärdääm had sisch in Lautre said de 50er Joore die greeschde Garnison vun de omrigånische Straidkräft außärhalb vun de USA endwiggeld.

Die widdärufbliehend Induschdrie, wo sisch z. B. 1966 derch die Õsiedlung vun Opel gezaid had, waa jädoch derch die milidärisch Nutzung vun große Fläche in ehre Endwigglungsmeschlichkääde gehemmd. In de 1970er Joore iss die Induschdrie in die Kries kumm un so iss de Konkurs vun de Kåmmgarnspinnerei, sowie Endlossunge
bai Paff un Obbel, erfolchd. Waidere Problääme sin derch die Veklännerung vun de US-Straidkräfd un zum Dääl vum Abzuch vun de frånzeesisch Garnison 1992 aus de ehemalische Holtzendorff Kasern (Quartier Hoche-Marceau) in Lautre erfolschd.
Haid siehd sisch Lautre, unnastiddzd derch Konversationsprojegde vum Lånd, uff'm Wäch zu när Wissenschafds- un IT-Stadd. Waidere Projegde in dämm Zesåmmehång sin mid de Inrichdung vum PRE-Parg, vun zwää Fraunhofer-Inschdituude, em Max-Planck-Institut fer Softwaresyschdäme, sowie mirrem Deutsche Forschungszentrum für Künstliche Intelligenz (DFKI) enstånn.

Lautre had agduell uugfähr 99.790 Inwohner un iss dodemid näwer Triär, Määnz, Ludwichshafe un Koblenz e Owwärzendrum in Rhoilånd-Palz.

Die Inwohnerzahl had said de Mitt vum 16. Joorhunnad bis ugfähr 1800 sellemols zwische 1000 un 3000 gelää. Zwische 1802 un 1834 had se sisch uff uugfähr 7000 vedobbeld.
Mirrem Beginn vun de Induschdrialisierung in de Mitt vum 19. Joorhunnad had e starges Bevelgrungswachstum ingesedzd. 1900 hen schunn 48.000 Mensche in de Stadd gelääbd.
Zum Beginn vum 2. Weldkriech sin ca. 70.000 Inwohner gezähld woerr, no'm End vum Kriech waans noch etwa 56.000.
Derch de Zuzuuch in de sechzischer Joore iss die Oiwohnerzahl vun de Stadd uff iwwär 86.000 gestie. Derch die õschließende Ingemändunge 
vun mährere õgrenzende Oerdschafde had Lautre zum erschde Mol die 100.000 Inwohnergrenz iwwärschridd un had aa dodemid de Status vun när Großstadd erhall. Ned dezu gezehld wern iwwrischens die uugfähr 50.000 ameriganische Straidkräfd mid ehre Famillie, wo in Lautre un em Landkräs wohne.
Im Joor 2000 iss die Zahl awwa wirrer uff unnär 100.000 gesunk. Said 1. Mai 2009 dud e sogenånndi Zwäddwohnsidzstaier (Zweitwohnsitzsteuer) in de Heh vun zeh Prozend uff die Kaldmied in de Stadd gellde. Doderch dud sisch die Stadd e vemähdi Õmellung vun Erschdwohnsidze erhoffe, un somit e Staicherung vun de Inwohnerzahl iwwär 100.000. In de Kärnstadd wohnen etwa 85.000 Laid.
Agduell laid die Inwohnerzahl bei 99.790. (Stand Dez. 2011)

Iwwär die Geschicht vun Lautre exischdieren uugweenlich viel Saae.
Ainische vun denne sin fer die Stadd vun großer Bedaidung. So iss de Fusch (Fisch) im Wabbe
vun de Stadd Lautre uff die Saa vum Hechd im Kaiserwoog zeriggzefiere.
E ånri Saa mirrem Nåme Sage von Lutrina dud vun när aus Triär ståmmende fromme Fraa
Lutrina berichde, welli zur Zaid vun de große Chrischdevefolschunge in die Wildnis gefloo iss un
doerd e Wohnung errichd had, die se Lutrea genennd had.
Des soll Lautre soi Nåme gebb hån.
Lutrina kummd haid noch imme Nåme vun när Strooß in Lautre vor, ån dere Enn sisch
die Lutrinaklinik befind. E waideri Saa stelld die Hahnefalz da.

Uffgrund vun de Laach Lautres ån ääm vun de wennische Pässe zwische Rhoi un Mosel (via regalis)
iss die Stadd im Laaf vun de Geschichd immär wirrer zesteerd woerr.
Aa die raschi Induschtrialisierung vun de Stadd im 19. Joorhunnad, die Bombaadierung während
em zwädde Weltkriech, de õschließende vekehrsgerechte Widdäruffbau no'm Kriech un die Aldstaddsanierung
(Flächesanierung) åm Enn vun de Sechzischer- un åm Õfång vun de Siebzischerjoore hen zu wäsendlische
Veluschde vun hisdoorischer Bausubschdånz gefiert.

Bemergenswärde Baute vum Middlaldär un de fri'e Naizaid sin die evangelisch Stiftskersch
un die katholisch Maddinskersch sowie Reschde vun de Babarossabursch mirrem Cassimirsaal.
Ainische Reschde vun de Staddmauer sin erhall geblibb un aa e Saideflichel vun em gotische Partizierhaus
im Hinnärhof vun de Maagdstrooß 8.

Barocke Baute dud mär rund um de Maddinspladz, Kloschderstrooß, åm Riddersbersch
un in de Schillerstrooß finne.

Bauwerge vum Klassizismus befinne sisch unnär ånrem in de Friedestrooß, Maagdstrooß, Scheidstrooß
un in de Stäästrooß.

De greeschde Dääl vun de erhallne Kuldurdenkmole stammd aus de zwädde Hälfd vum 19. Joorhunnad bis zum End vum Kaiserraich.
Bemergenswerd sin die Fruchthall, welli haid als Konzerd- un Veranstaldungshall genutzd werd, die Mariekersch und die Aposchdelkersch.
Repräsendadive Vewaldungsbaute sin s' ehemolische Haubdposchdamd in de Karl-Marx-Strooß, s' ehmolisch Bezirgskommando in de Logestrooß, s' keenichlisch Haubdzollamd in de Eisebahnstrooß, de Vewaldungssitz vun de Pälzische Eisebahne in de Eisebahnstrooß un die neobarocke Kasern vum 23. Keenichlisch Bayrische Infantrieregiment wo im Oschde vun de Stadd laid.
Baudenkmole vum Juchendstil sin s' ehmolisch Hodel Brenner geiwwer vum Bahnhof, die Goetheschul, e Wohnhaus in de Schumannstrooß un e Geschäftshaus in de Stäästrooß.

Unner Denkmolschutz stehe die Baute vun de ehemolisch Kammgarnspinnerei, wo sisch haid s' Kuldurzentrum Kammgarn un Dääle vun de Fachhochschul drin befinne.

Vun 1894 bis 1896 iss die Synagoog in de Friehlingsstrooß (haid Luisestrooß) no de Pläne vum Architekte Ludwig Levi im maurisch-byzantinische Stil errichd worr. Die Synagoog die s' Staddbild geprägd had un als Sehenswürdigkääd gald iss im Joor 1938 vun de Stadd gesprengd worr. 1980 iss s' Gelände offiziell in Synagogeplatz umbenennd worr.

Hermann Hussong had ab 1919 die schlossähnlich Wohnõlaach an de Fischerstrooß gebaud, welli urspringlich as Offizierswohnunge fer die franzeesich Besatzungsarmee vorgesieh waa. Nodemm die Franzose uff die Õlaach vezichd gehad han iss se an die Bau-AG gefall. Im Ufftraach vun de Bau-AG had Hussong zahlraiche Wohnbaute wee Wohnungsnod errichde geloss. Dodrunna befinnen sisch de Bunde Blogg, de sog. Rundbau, de Griene Blogg sowie di Paffsiedlung.

Di Innestadd is gee End vum Kriech zu faschd zwä Driddl zersteerd worr. De Widderuffbau vun de Stadd no 1945 is no de vekehrsdechnische Vorgawe vun de amriganisch Besatzungsarmee erfolchd. Um Derchbrich se schaffe un Strooße se vebrädre wurd noch viel aldi Bausubstanz abgeriss. Baim Widderuffbau sin die Gebäude mäschdens in veäfachder Form widderhergestelld worr.
Um Unnerkinfd fer di amriganische Soldade se schaffe is mid de Vochlweh e Wohngebied mid Mehrfamiljehaiser geschaff worr. 
Außademm sin in de 1960er Joore es Wohngebied Bännjerrick un deno de Betzeberch un de Fischerrick mid Hochhaussiedlunge bebaud worr. Mid de Grindung vun de Universidäd wurd Uniwohngebied in rer Mischung aus Mehrfamilje- un Äfamiljehaiser ausgewiss.




#Article 101: Löß (562 words)


Leeß is e äolisches Sediment, des heeßt e vum Wind transbordierdes un abgelarertes Matrial. Es is im Pleistozän in bschdimmde Landschafde aageweht worre. Soi Faab is hellgeel.

In de Kaltzeide vum Pleistozän war di Vegetation wenischer discht un hot zum Deil ganz gfehlt. Di Rhåiaue ware zum Beischbiel weitgehend frei vun-are Vegetationsdeck. Da Wind hot dort aus em vum Fluß aagschwemmde Matrial des mit geringere Korngreeße rausgebloße. Weil schun domols da Wind aus Weschde vorgherrscht hot, is des Matrial iwwerwiegend in eschdlischer Rischdung transbordierd worre. Da Sand is noch in da Rhoiewene abgelaarert worre, wo ma hait noch Sanddiene sehe kann. In kläner Deil vum Sand un des noch feunere Matrial, da Schluff, wie ma s in da Geologie nennt, is weider transbordierd worre.

Leeß kummt außer in da Antaakdis uf alle Kondinende vor. Vor allem in Schina gibt s weide Landschafte mit Leeß. Im Deitschland sins vor allem di Higellandschafte, di sogenannde Gai (Gäue uf deitsch), wu sisch viel Leeß abgelaarert hot. Im rhåifränggische Gebied gibt s im Kraischgau un in Rhoihesse große Leeßflesche. Selle Landschafde ghere zu denne wo bsunders fruchtbar sin un schun frieh reschd discht besiedeld ware. Di Leeßdegge vum Kraischgau sin mit bis zu 30 m di diggschde vun Deitschland.

Leeß beschdeht vor allem aus Schluff, des is e Madrial mit Korngreeße zwische Ton un feunem Sand. Danewe enthält-er in geringe Andeil Ton un feunen Sand. Dursch de Transbord mit em Wind sin di oinzelne Kerner kandisch zugschlaare. Dodursch bleiwe se gut ufenanner hogge un gewwe dem Leeß e gudi Schdandfeschdischkeit. So kummts, daß bei viel benutzte Wege, wu sisch schun tief eugegrawe hawwe, faschd senkreschde Wänd schdehebleiwe kenne. So Wege nennt ma Hohle. 

Frisch aagewehder Leeß enthält meischdns 8 – 12 % Kalk. Efders is der Kalk ausgewesche un an bschdimmde Schdelle widder ausgfällt worre. Dodursch bilde sisch Kalkkonkrezione wo zum Deel aussehe wie klääne Figirlin odder Bebbelin. Die nennt ma Aggermännlin odder Leeßkindlin.

Im Leeß ka ma oft gut erhaldene Schneggehaisle finne. Vor allem di drei Arde Helix hispida, Pupa muscorum un Succinea oblonga sin wischdische Vertreder vun da tybische Fauna.

Uf em Leeß bilde sisch ajg fruchtbare Beede. Dodursch werre di Leeßlandschafde heit noch iwwerwiegend fä di Landwertschaft benutzt. In viele Bereische is da Boode dursch di intensive Bewertschafdung dursch Erosion verloregange. Awwer selbschd do wachse di Planze reschd gut aa noch uf em faschd blanke Leeß.

Die Schdell, wu da Leeß zum erschde mol wisseschafdlisch beschriwwe worre is, also da Lokus typicus, is e Leeßwand hinnerm Haarlaß am Negger uf da Gemarkung vun Zigglhause, Rischdung Neiene, heit im Schdadtgebiet vun Heidlberg. Es war da Heidlberjer Mineralog Karl Cäsar von Leonhard (1779 – 1862), wo des Matrial dort im Johr 1824 beschriwwe un benannt hot. „Leeß“ is di Bezeischnung, wo ma in da Region fä des Matrial hot. Denn Begriff hot da Leonhard ins Hochdeitsche iwwertrare un als „Löß“ in di Wisseschaft eugfierht. In mansche deitsche Regione un vor allem in da Wisseschaft wärd des Wort eher verkehrt, nämlisch mit korzem „ö“ ausgschbroche. Noch der deitsche Reschdschreibreform gibt s doher kurioserweis zwee Schreibweise, „Löß“ odder „Löss“, je nochdem wie ma s schwetzt. Aa in de meischde annere Schbrooche hot ma denn Begriff „Löss“ iwwernumme.

Di Leeßwand hinnerm Haarlaß ligt heit in eme Nadurschutzgebiet.

Volker Schweizer, unner Mitarweit vum Reinhart Kraatz: Kraichgau und südlicher Odenwald, Sammlung geologischer Führer, Band 72, Borntraeger, Stuttgart 1970, ISBN 978-3-443-15031-0




#Article 102: Lemberg (Pfalz) (1075 words)


Lemberch (amtlich Lemberg) is e Ortsgemä vun de Verbondsgemä Bärmesens-Lond im Londkräs Siedwestpalz in Rhoilond-Palz (Daitschlond). Es grenzt direkt siedestlich on die Schdadt Bärmesens. 11 km siedlich vun Lemberch is die Londesgrenz zu Frongraisch. Vun de Òfäng vun de londgräflich Residenz domols 1763 in Bärmesens is Lemberch de wichtigschde Ort in de Geeschend gewässt. Hait hat Lemberch ungefähr 3.800 Inwohner.

Lemberch lait uf e paar Hichel. Um de eher klänne Ortskern laie e paar Naibaugebiete. Om Ortsrond lait die Burchruin Lemberch, die 1230 als „Castrum Lewenberc“ zum erschte mol in ennre Urkunde erwähnt wor is - aus „Leweberch“ laitet sich a de Ortsnome ab. Die Rodalb entschpringt bai Lemberch, ma hat se im Ortsgebiet zu'me Waiher uffgeschtaut.

Fascht 90% vun de Gemarkung, des sinn 5100 ha, sinn mit Wald beschdonn. Es Gelände is typisch fa de Pälzerwald, mit arme, sondischem Bodde, viele klänne Wasserlaif un waldische Hichel, die in de Rechel vun Buntsondschdäfelse gekrent sinn. Die bekonndeschde sinn Maiblumme-, Rawe- und Rubbertsfelse und de Rodeberch. Mit 58,3 km² is Lemberch änni vun de greschde Gemarkunge in Rhoilond-Palz. Die Wasserschäd zwische Rhoi un Mosel zieht sich vunn Nordoscht no Siedwescht quer dorch die Gemarkung.

Nachbarorte vun Lemberch sin, vun Norde ausgehend im Uhrzaichersinn: Bärmesens, Rubberschwiller, Dòhn, Fischbach, Ludwichswinkel, Ebbebrunn un Owwersimte.

Die Verkehrsòbindung vun Lemberch beschdeht nur aus Schrdroße. Die B10, die zum Däl vierschburisch ausgebaut is, geht in schdicks 5 km Entfernung om Ord vorbai. No Weschde geht se bai Bärmesens ball in die A8 iwwer, no Oschte erraicht se, nochdäm se de Pälzerwald hinner sich geloss hat, no 37 Kilometer bai Londau die A65. Im Norde sinn's ungefähr 40 km iwwer die B270 no Lautre. No Siede gäbt's kä direkti iwwerrechionali Schtroß: Uff baide Saide vun de daitsch-fronzesisch Grenz gäbbt's nur klännere Ortschafte und schmale Schtroße.

Annexe sin Ortsdäle mit aichenem derflischem Charakter un greßere Heef, die uff Lembercher Gemarkung laie un verwaltungstechnisch zur Ortsgemää Lemberch gehere. Sie honn awwer aichene Ortsvorsteher. Folchende Annexe gehere zu Lemberch:

De Johresniederschlach sinn 899 mm. Des lait im owwere Vertel vun Daitschlond, bai 77% vun de Messschtazione vum Daitsche Wetterdienst sin's wennicher. De druckenschde Monat is de Abril, om maischte Niederschlach fallt im Mai, nämlich 1,4 mol mehr. Die Niederschläch variiere kaum un sinn gonz glaichmäßich iwwer's Johr verdält. On nur 9% vun de Messschdazione gäbbt's noch wännnischer johreszaitliche Schwankunge.

Die ältschde Zaichnisse vun Besiedlunge schtomme vun änner keltische Siedlung, un uff'em Burchberch owwerhalb vum Dorf hat's im 4. Johrhundert noh Chrischdus e römischi Fliehburch gäb. Ungefähr do wo jetzt die B10 is hat's schunn bai de Römer e Oscht-Wescht-Verbindung durch de Pälzerwald gäb. Domols war der noch mehr oder wännicher Urwald, und a bis ins schbede Mittelalder hat do fascht känner gewohnt oder e Nutze devu gehatt. Nur gonz wännisch honn ihr Vieh im Wald uf die Wäd gefiehrt oder als Kehler geschafft. E intensivi Londwärtschaft hat sich wäe'm arme Bodde nie gelohnt und gäbbt's a hait kaum.

Bis zum 12. Johrhunnert hat es Gebiet em Kloschder Hornbach gehert. 1198 hatt donn de Graf Hainrich I. vun Zweebrigge e Felse zum Bau vun ennre Burch gäe onnere Länderaie ingedauscht. Nodäm die Zwääbrigger Grafe donn ausgeschdorb ware, kam Lemberch on die Grafschaft Hònau-Lichtenberch un in dere ihrer Erbfolche bis 1793 on Hesse-Darmschtadt. Die Burch is 1637 im Draißischjährische Kriesch zum Däl un 1689 im Pälzische Erbfolchekriech endgültisch zerschdert wor, die Ruine hat ma dann als Schdäbruch genutzt.

No de Fronzesisch Revolution (Koalitionskrieche) un in napolionischer Zait war die Palz un Lemberch zaitwailisch in fronzesischer Hond und e Däl vum Départment Dunnersberch (Mont Tonnere). Denoh is des Gebiet durch Beschluss vum Wiener Kongress domols 1816 zu Bayern komm, wail die in dere Zait vum frieher kurpälzische Haus der Wittelsbacher beherrscht wor is. Lemberch is als Gemää im Londkommisariat Bärmesens gefiehrt wor, des war schbeder de Londkräs Bärmesens, der donn 1997 in Londkräs Siedwestpalz umbenennt wor is.

De bayrische Rhoikräs, schbeder Rhoipalz, war noch'em Erschde Weltkriech bis 1930 widder fronzesisch besetzt, und dann nochemol no'm Zwätte Weltkriech. Sait 1947 gehert Lemberch zum domols nai gegrindete Bundeslond Rhoilond-Palz.

Om End vum 19. Johrhunnert is in Bärmesens un Umgebung die Schuhinduschtrie entschdonn. Die Schuh honn viel Geld in die Geschend gebrung, deshalb sin viel Lembercher jede Da no Bärmesens uff die Arwait geloff. Ball deno hat ma a in Lemberch Schuh gemacht. Die Fraue honn sich dehäm was dezu verdient und sich glaichzaitich um ihr Familie kimmere känne. Aber ma hat a Fabrigge gebaut, wie zum Baischbiel die Firma Käschdner. Als donn die Globalisierung vun de Schuhinduschtrie komm is, so ab 1970, is die Branche donn longsom kaputt gong, bis jetzt in Lemberch nix mä devu ibrich geblib is.

Die maischte Berufstätische schaffe haid auswärts, hauptsächlich in de Kraisschtadt Bärmesens, aber e Haufe fahre a jede Daa no Lautre oder vorne 'naus on de Rhoi.

Lembersch war no'm Draißichjährische Kriech fascht gonz valoss un vafall. Die Lait wo denoh baigezoh sin, ware maischdens evangelisch. Haid gäbt's im Ort a e katholischi Kärch, wail sait Mitte vum 20. Johrhunnert doch eunische Katholike zugezoh sinn.

Während Lemberch frieher mol schdark gewachs is, is des hait nimmi so. Zwar ziehe als emol Lait aus Bärmesens oder vun onnerscht wo her zu, wail die Wohnlach arisch gut is. Awwer es ziehe a viel weg und es komme jo a nimmi so viel Kinner noh. Deshalb wärd's Lemberch nät onnerscht ergehe wie de iwwriche Ortschafte drummerum.

De Gemänerot in Lemberch hat 20 Mitglieder un außerdäm gäbt's de ehreomtliche Ortsboiemäschder als Vorsitzender.

Die Sitzverdälung im Gemänerot:

Die Blasonierung vum Wabbe is: In gedäldem Schild owwe in Gold drai rode Hònauer Schbarre, unne in Silwer e blaues Hufaise. Die Schbarre schdomme vum Wabbe vun Hònau-Lichteberch. Die Fòhn is Rod-Gelb-Rod gedäld, im Vahältnis 1:3:1.

Im gonze Wald drumerum gäbbt's viel Wääge, die unnerschiedlich long un schdail sinn. De Pälzerwald-Vareu margiert Fern- un a Rundwonnerwäche. Rund um Lemberch gäbt's etlische Felse, wie zum Baischbiel de Maiblummefelse. Vum Laabbrunne in de Neh vum Schbortplatz aus kom'ma uff'em Lembe'er Felsepaad e Rund laafe. Bis jetzt sieht ma nix devu, dass de Tourismus mol e besonneri wirtschaftlichi Bedaitung krie det. Awwer immerhi is Lemberch e òerkonnder Erholungsord.

Die wichdigscht Zaidung is Die Rhoipalz in ihrer Bärmesenser Ausgab. Es werd abber a die Bärmesenser Zaidung geläs. Omdliche Mitdälunge schdehe im Omdsblad vun de Verbondsgemää. De Londkräs Siedwestpalz hat noch de „Offene Kanal“, des is e rechionaler Kabelsender, wo die Laid wo do wohne selber mitmache kenne. De Siedwestrundfunk hat dann noch de Sender Kettrischhof.




#Article 103: Liste der Stadtbezirke und Stadtteile von Mannheim (102 words)


Des Schdadtgebiet vun Mannem iss gmäß § 22 vun de Haubtsatzung vun de Schdadt Mannem in 6 innare un 11 aißare Schdadtbezirge gegliedat. In jedm vun de 17 Schdadtbezirge gibdsn Bezirgsbairot aus 12 Bürga, wu im Schdadtbezirg wohne. Die Bezirgsbairät sinn zu wischdische, de Schdadtbezirg betreffende Ogelegenhaide zu hörn. Die endgüldisch Endschaidung iwwa ä Moßnahm obliegt dann awwa doch dem Gmeinderad vun de Gsamtschdadt Mannem.

Die 17 Schdadtbezirge sinn in Schdadtteile bzw. schdatistische Bezirge unnagliedat. Die Oiteilung dient awwa nur schdatistische Zweck.

Schdadtbezirge mit ihre Schdadtteile bzw. Schdatistische Bezirge, dere ihr amtlischi Numman unn de Wohnbevölgarung mid Schdand vum 31. Juli 2007:




#Article 104: Ludwigshafen am Rhein (632 words)


Ludwichshafe (aa Ludwigshafe; spettisch aach Lumbehaafe; amtlisch Ludwigshafen am Rhein) is die gräschde Schdadt in de Palz. Uff de anner Seit vum Rhoi lischt Bade-Wirddebärsch und die Kurpalz. Vun de Pälzer werd die Schdadt in Olehnung an die Anilin a gern Lumpehafe geneent. Besonners in de Fasnacht kummt des dann immer widder.

Logo vunde Schdadt war als es Wabbe - wie dann sunschd. Awwa mär wolld äbbes modärnes. Desdeweje hod die Schdadt haid, om 21. 11. 2011, unnam Moddo Symbadie als Maagezaische än naijes Logo griehd: ein Logo, das selbstbewusst die Haltung der Stadt ausstrahlt und ihr ein neues Gesicht gibt: Das neue Gesicht für Ludwigshafen – Stadt am Rhein 

Hinnagrund is de Vasuch, die Schdadt mea onde Rhoi rigge zu losse un so de Induschdrieriggong dorch Hannlszunahme auszuglaiche un die Inneschdadt adragdiewa zu mache - oogfange mim Rhoicenda.

Es Wabbe blaibd desse uugeachd'd bschdeje.

Seidm Weggsel vunde Owwerberschermeeschderin zum erschde Januar 2018 werd blos noch die Schrifft vunn dem neie Logo genumme, awwer nimmi des Bild. Am 9. Janar is entschiede worre, dass die Wort-Bildmarke sukzessive auslaufen soll und ab sofort nur noch die Wortmarke 'Ludwigshafen am Rhein' als Logo der Stadt Ludwigshafen am Rhein genutzt werden soll.

Geografisch isses ganz äfach zu lokalisiere, weil se am Rhoi liggd und wenn ma's donn gfunne hot, dann find ma a Ludwichshaafe. Im Atlas konn ma nochgucke, des is 49°29´nördlicher Längegrad unn 8°27´vum östliche Breidegrad. Im Durschschnitt liggd es Ganze ebbes iwwer 96 Meter iwwerm Meeresschpiggel. Awwer es gibt hehere Ortsdeele wie die Gaadeschdadt odder a niedrischere wie Oggerschm.

Ludwichshafe kammer in 10 Bezirge uffdeele, un die kammer dann widder deele:

Dodebei is Ludwichshafe nett emol e aldi Schdadt, sonnern eischentlich ganz jung... 2003 hot se ihrn 150. Geburtstaach gfeiert. Awwer des liggt net dro, dass do friher bloß Feld war, sonnern dodro, dass die meischde Schdadtdeele ehwe schun alt sinn, aber erscht speet eigemänt worre sinn.

Nóóm Wiena Kongreß is die linksrhoinisch Palz zu Bayern kumme unn 1820 is uff de Monnema Schanz ä priwades Hondlshaus endschdonne, des wos Keenischraisch 1843 kaafd hod un zamme midärre Óólehschdälle em Keenisch Ludwich I. vun Bayern zu Ehre Ludwichhafe genennd un bsiedld hod. Nain Joa schbäda waas ä selbschdännisch Gmäänd mid 366 ha: 240 ha vun Friesnemm un 126 ha vun Munnerem. Bääd Odd sin schbäda oigmäänd worre. 1852 König Maximilian II. Ludwichshafe die Rechde vunäre Gmää valije:

Om 8. November 1859 is die Gmäänd Ludwichshafe zunärre Schdadt erhowen worre.

Die meischde Schdadtdeele sinn im Basisverzeischnis vumm Kloschder Lorsch (an der Bergstroos) verzeechent un ewe a do zum erschte Mol erwähnd. Oggerschumm iss 769 gegrind worre, Munnerrem und Maudach dann 770, Friesenem un de Hemshof 771. Edigumm gibts seid 772 und Obba glei newedro seid 808. Rhoigennem werd 831 im Goldene Buch vun de Abtei prüm in de Eifel ins Regischter uffgenumme, un Ruchem erst am Ofang vum 10 Jahrhunnert, weils de Abtei Weißeburg geheert hot. Erscht 1853 is die Gemeend Ludwichshafe entstanne ungefähr do, wo jetzt de Stadtdeel Mitte iss.

In Ludwichshafe gibts a kää Schloss oddä soebbes ähnlisches, des iss mehr ä Induschdrischdadt - un aach des nuch nid so long – ä longi Zaid waas's greeschde Dorff vun Daitschlond. Seit iwwer hunnertfuffzisch Johr (seit 1856) gäbds do die Anilin (in Hochdeutsch BASF), wo di Aniliner drin schaffe. Fast ganz Lumpehafe schafft do drin un aa noch die halwe Umgewung. Intresand iss, daß die Ainlin eischentlich gar net do hätt gebaut werre solle, sondern uff de anner Seit vum Rhoi. Deswege hässt se jo ach Badische Anilin unn Soda-Fabrik (BASF). Awwer die do driwwe wollten se net wege dem Dreck. Jetzt hänn se de Dreck, aber Ludwichshafe hot die Oinahme. Awwer s gibt a noch die Raschig unn de Äbbot un annere Firme do.

Ludwichshafe hot mit siwwe annere Schdädt ä Schdädtepartnerschawd gschlosse:




#Article 105: Ludwig Hartmann (164 words)


Ludwig Hartmann (* 4.2.1881 Schbaya, † 14.4.1967 Ludwichshafe) war en Pälzer Mundartdichter un ach Herausgewer vun Mundartlideradur. 

Gebore isch er in Schbaya als Sohn vum aus Vollmersweiler schtammende Lehrer und schpädere Woihändler Johann L. Hartmann. 1891-1997 hod ers Gymnasium in Speyer bsuchd un anschließend de Kaufmonnsberuf gelernt. 1898 is er in Dienscht vun de Reichsbahn gtredde und hot in Speyer, Bellem, Ludwischshafe und Minsche gschafft. Während em ersche Weldkriesch war er Feldeisebahner. 1923/24 musst er uf Anordnung vun de damalische franzesische Bsatzungsbeherde ausserhalb vun de Palz verbringe un hod in Owwerbayern gelebt. 1946 is er als Bundesbahnowwerinschpektor in de Ruhesschtand gonge und hot bis zu soim Tod 1967 in Ludgwischshafe gelebt. Gehairad hot er die Johanna Wetz.

S Indresse an Pälzer Mundartdischdung henn beim Ludwig Hartman Begeschnunge mit de Mundartdischder Karl Christian Nadler und Karl August Woll ausgelest. 

Beischbiele vun Gedischte vum Ludwig Hartmann uf de 

Jürgen Beckman, Heinz-Jürgen Kliewer: Isch redd mein Muddersproch, Anthologie Pfälzer Mundartliteratur, Pfälzische Verlagsanstalt GmbH, Landau/Pfalz 1997, Seite 214




#Article 106: Mannheimer Planken (190 words)


Die Mannemer Plonke sinn die Haubdoikaufsschdroß im Zentrum vunde Mannemer Quadrate.

Urschbrünglisch hawwe sich die Plonke vum Paradeblatz bis zum Wall der ehemolisch Friedrischburg gezoge, der die Schdadt vum Schloßbezirg getrentt hot. Weil de Bode sandisch is, heßen se ach „Uffm Sand“. Sie zoch sich vun Schdadtor zu Schdadtor, vum „Heidelbärscher Tor“ hie zum Rhoitor, während die sogenannde „Breidi Schdroß“ vum Mannemer Schloß zum dritte Schdadtor, dem Neggator gführt hot.

Vum Oschde falaufe die Plonke zwische de Quadrade O1 unn P1 bis O4/P4. Droh óschließe duht sich die „Heidelbärscher Schdroß“, die diregd zum Wassaturm unn zur Auguschda-Oalach laafe duht. Vum Wesde laafen die Plonke zwische de Quadrade D1 bis D4 und E1 bis E4. Do duht sich dann die Rhoischdroß óhschließe, die früha zum Rhoitor gführt hot. Haid führd ihr Falängarung üwwa die Kurt-Schumacher-Brigg nach Ludwichshafe.

Zwische de Quadrade P2 unn P1 iss 2003 als Mahnmol vier die jüdische Opfa des Nationalsozialismus aus Mannem än Glaswörffel midde um Fußwech gebaud worn. Uffm Kubus sinn in Schbigglschrifd die Nome vun de amordete Mannemer óhgbracht. Der Kubus iss selwa schräg uffgschdelld, damid sich ä Ax uff den Middelpunkd vum Paradeblatz beziehe duht.




#Article 107: Meckenheim (Pfalz) (283 words)


Meckrem (amtlisch Meckenheim) is ä Dorf in de Palz und khärt zum Londkrääs Derkem un zu de Verbandsgemeind Deisem. Mit uugfähr 3387 Eiwohner unre Fläch vun 15,06 km² isses a schunn reladiv groß.

Meckrem liechd am Rond vun de daitsche Woischdrooß unn iss en Dääl vun de Medropolregion Rhoi-Negga.

Des fränfische Dorf iss wahrschains im 5. Johrhunnerd entschdanne. Ä Schengung ans Kloschder Lorsch im Johr 768 iss beleschd. Im 12. Johrhunnerd iss die Ägidiuskärsch erbaud worre. Im Johr 1287 iss Meckrem vum Palzgraf Ludwig II. gekaaft worre. 1459/60 isses vun de Laininger niedabrånnd worre. Als die Reformadsion in der Kurpalz oigefiehrt worre isch, iss aa Meckrem prodesdandisch worre. Die ägidiuskärschiss 1580 widda uffgebaud worre. Im Dreeßischjährische Kriech henn die Bewohna des Dorf verlasse. Die Meckremer Kärsch iss 1707 zu Kadolike kumme. 1748/49 iss ä naii evangelisch Kärsch erbaud worre. 1816 iss Meckrem, wie die resdlische Palz aa, zum Keenigraisch Baiern kumme. 1911 iss die 1890 ereffnede Logalbåån Ludwichshafe-Dannschdadt bis Meckrem waidagefiehrd worre. 1913 hot Meckrem en Õõschluss an die Schdromlaidung bekumme, unn 1928 an die Wassalaidung. 1946 iss die Palz unn dodemid aa Meckrem ans Bunnäslond Rhoilond-Palz õõgegliederd worre. 1956 hot Meckrem Õõschluss an die Gaslaidung erhalde unn 1964 an die Kanalisadsion.

De Gemainderad beschdehd aus 20 Radsmidgliedan, die in ener Verhäldniswahl am 7. Juni 2009 gewähld worre sinn. Sidzveatailung im Gemainderad:

Die Meckremer Woilaage kehre zum Woibaugebied Palz. Zu Meckrem kehre 3 Äänzllaache, Linsebusch, Naiberch unn Schbielberch, welle all zur Großlaach Hofschdigg kehre.

In Meckrem gebbds 51 Woibaubedriewe, welle ä Fläsch vun 0,3 ha odda mehr henn. Die dorschschniddlisch Rebfläsch vun eem Betrieb beträgd 4,8 ha. Die gesamde Rebfläsch vun Mekrem beträgt 158 ha. 57% der Meckremer Woibaubetriewe produziere Waißwoi, 43% Rodwoi.




#Article 108: Michael Rumpf (194 words)


De Dr. Michael Rumpf is am 16. Dezember 1948 in Haidlbärsch geboore und is in Bonn, Dublin unn Mailand uffgewaxe.

Ab 1969 hodder erschd in Bonn, schbeeder donn in Heidelberg Germanischdick, Philosoffie unn Italianistik schdudierd. 1974 hodder dort es erschde Schdaadsexame abgeleed. Aschließend hodder amme Uffdraach vumm SWF iwwers Probläm vun de polidisch Ausgewoocheheit vun Rundfunksendunge gschafft unn war dann zwee Johr wissenschaftlischer Midarweider am Philosoofische Seminar.

Seit 1978 lebder als Lehrer am Loininger Gimmnasium in Grienschdadt. Soi Dokterarweid, wu 1980 raukumme is, is iwwer de Philosoof Walter Benjamin, iwwer denner noch zwee Uffsatzsammlunge rausgebrocht hott: Aporien und Apologie (1991) unn Elite und Erlösung (1997).

Seit 1980 isser änder fun de Herausgewwer fum Lidderadufheft ZENO. 1991 hodder de erschde Preis beim Kurzessay-Wettbewerb in Bayreuth unn de dridde Preis fer e Erzählung im Limburg-Wettbewerb vun de Schdadt Derkem gewunn; 1998 de dridde Preis beim Wettbewerb Buch des Jahres. Als Iwwersetzer schaffder an italiänische Klassiker.

Vum Michael Rumpf sinn folgende Bischer mit Aphorisme rauskumme: Satzwechsel (1983); Gedankensprünge (1986); Gedankenfäden (1992); Schnittstellen (1996); Haarrisse (2000); Querlinien (2004) - all im Manutius-Verlag rauskumm. De Erzählband Die Unruhe der Einzelheiten. E Essayband -Gefühlsgänge- is 1997 im eestreichische Droschl-Verlaach rauskumme.




#Article 109: Milch (271 words)


Milich (odda aa Milsch) is ä waißi, udurschsischtischi, Flissischkaid, wu in de Milichdriese vun de waiblische Saigediere gebild werd. Di menschllich Milich heeßt ma Muddamilich. Milich is fer die Saigediere die erschd Nahrung, wann se uff die Weld kumme, bevor se annere Arde vun Nahrung ufnemme kenne. Milich vun beschdimmde Dierarde, bsonnerschd vun de Kuh, werd vun de Mensche als Gedrängg unn als Grundlaach fer annere Lewnsmiddl wie Kees, Joghurt, Sahn verwend.

In de Milich sinn Kohlehydrade, Aiwaiß, Vidamiene und Schbureelemende enthalde. 

Des Wort Milich, eweso wie Molge und des zugherische Verb melge, sinn in faschd alle germanische Schbrooche Gemaingut (daisch milch, schwed. mjölk, dän. mælk, niederl. melk, engl. milk, isländ. mjólk usw.). Aus em Althochdaitsche miluh (8. Jh.) is donn mittelhochdaitsch milich, milch geworre.

Milich als ä Nahrungsmiddl kriechd mer, wann mer die Diere melge dut. Die Endwigglung vun de Milichwerdschafd hot u'gfähr vor 10.000 Jahre a'gfange.

Fer die Leewnsmiddlinduschdrie vun Oiroba sinn die Kieh de Hauptlieferand, in de Berge, in erdragsschwache Geschende unn in friehere Zaide sinn des aa die Schafe (Schafsmilich) und die Gees (Geesmilich). Fer zum dringge duhn die Mensche aa Gail (Schdudemilich) unn Esel (Eselsmilich), Kamele, unn Yaks melge. Hoch im Norde duhd mer aa die Milich vun de Rendiere nutze; in Asje unn Idalje werre zur Keesprodukzjon Biffel fer de (Mozzarella di Bufala) gemolge unn Biffelmilich gewunne.

Während in mansche Kuldure, die meischd aus Hirde unn Nomade hervorgange sinn, die Milichdierhaldung unn die Milich im Middlpunkt vun de Ernährung und so aa vum Lewe schdehd – wie in de weschdlische Weld – so gibts aa Velger, die wu außer de Muddamilich gar kää Milich verwende.




#Article 110: Mannheim (811 words)


Monnem (Mannem) is e Universidädsschdadt mit ca. 320.080 Oiwohner, unn is dodemit die zweddgreeschd Schdadt in Bade-Werddebääg. Fria waas äne vun de kuapälzische Residenzschdädt. Zomme mid Ludwichshafe un Haidlbääg is Monnem des Zentrum vun de airopäisch Medropolregion Rhoi-Negger.

Monnem lieggd on de Mindung vum Negger in de Rhoi, där wos vun de Nachbarschdadt Ludwichshafe un vun Rhoilond-Palz drenne duht. Es liggd so zuglaisch uff de diregd Linie vun Derkem nó Haidlbääg unn uff de Noad-Sied-Haubdvabindung om Rhoi.

Die Schdadt hot 17 Schdatbezirge:

Inneschdadt/Jungbusch, Gaddeschdadt, Lindehof, Neggaschdadt-Oschd/Wohlgelege, Neggaschdadt-Weschd, Naioste/Naihermse, Schwetzingaschdadt/Ostschdadt, Feidene, Friedrischsfeld, Keffadal, Neckara, Rhoinau, Sondhofe, Seggene, Tschahof, Tschänau, Vogglschdong, Strassenhäm, Waldhof unn Wallschdadt. Die Schdadtbezirke sinn weida unnagliedad. → Lischd vun de Schdadtbezirge unn Schdadtdaile vun Mannem

Die Inneschdadt is zwische Rhoi und Negger, als Hufaise, giddaförmisch ohgelegt - di Mannemer Quadrade. Schdadd Schdrooßenome hot jedes Quadrad in Buschdawe un e Zahl zwische A un U un zwische 1 un 7 (Ausnahm: L hot e zweddi Reih vun 8 bis 15). Ofange duds am Schloß mid A1 in da äne un L1 in da onna Rischdung. Des Monnemer Schloss hodd ab 1720 dä Kurfärschd Carl Philipp baue losse, als Kobie vumm Schloss in Versailles und wonn's fäddisch gebaud worre weer, weers beinoh genauso groß wie Versailles, awwa donn isses Geld ausgonge unn än Fliggl fehld.

Folgende Schdädt unn Gemoinde grenze an Monnem. Sie wärre im Uhrzaigasinn, oafonge im Norde genonnd:

Lombade unn Vänne (beide Grais Bergschdroß in Hesse), Heddese, Ilvese, Edinge-Neggarhause, Haidlbääg, Plonkscht, Schwetzinge, Brihl (all mid Ausnahm vun de graisfraie Schdadt Haidlbääg im Rhoi-Negga-Grais) in Bade-Werddebääg sowie Altrip, Ludwichshafe, Frongedahl und Bowerum-Roxem (alle mid Ausnahm vun de greisfraie Schdädt Ludwichshafe und Fronkedahl im Rhoi-Palz-Grais) in de Palz.

Wege saina Lach im Owwarhoigrabe herrschd in Monnem ä sehr mildes Klima. Der wärmschde Monad is de Juli mit durschschniddlisch 19,9 °C, der käldeschde is de Jonuar mid 1,8 °C. Uffällisch is die gring Niedaschlachsmeng vun durschschniddlisch 668 mm. Wege Rhoi unn Negger konns im Herbschd zu Newwelbänk kumme. Beide Fliss sorge ach fier e iwwadurschschniddlischi Lufdfoischdischkaid, welli bsunnersch im Hochsumma zu driggenda Schwüle führe konn.

Im Lorscha Kodex im Johr 766 is Monnem erschdmolisch urkundlisch erwäänt worre, im Johr 1607 hot Mannem donn Schdadtreschde kriegt, nachdem de Kurfürschd vun de Kurpalz (Friedrisch de IV.) die Friedrischsburch hot baue gelossd. Des giddaförmische Schdrosenedz is bis haid erhalde gebliwwe, deswege heest Monnem a Quadradeschdadt.

Ainische wischdische Erfinnunge sin in Monnem gemachd worn. De Karl Drais hot 1817 des erschde Zweerad unn de Carl Benz im Johr 1886 des erschde Audo erfunne. De Heinrich Lanz hodd 1921 de erschde Bulldog gebaud. Unn de Fondanella hot des erschte Schpaggeddi-Eis erfunne, des wo's gewwe hot.

Aussadähm kummt de Lewwerkäs net aus Bayern sonndann aus Monnem, den hot nähmlisch dem Kurfürschht soi Metzga aus Monnem in Bayern erfunne.

Monnem is aach en große Vekehrsknodepunkt zwische Fronkfurt und Stuttgard. Do is aach de zwetgreeschde Rangierbahnhof in Deitschlond. Da Monnemer Hauptbahnhof iss e wischdiche Knode für de Fernvakeea.
 
Da Monnemer Hafe iss ähna vunn dä greeschde Binnehäfe in Eiroba, gud geleege on Rhoi unn Negger.

Dann gibbts do nochn Fluughaafe in Naioste, awwa bei dämm is die Staddbõhn net lonng genuug unn dodemit kenne da nua so klääni Fluggzeisch stadde und lanne. 

Monnem hot zwää schäni Schtadtpaaks. Dän Hetzsoggerietpaak unn dän Luisepaak. Im Hetzoggerietpaak schteht die beriehmd Muldihall mit änneri oimalische froidrogende Holzladdedachkonschdrugdzjón un ämm schääne Woijer mit änneri Wassa-Fondään. Dä Luisepaak is greesser wie de Hetzsoggerietpaak un hat a mehr Addraktzjóne. Zu nenne sinn hier däs Pflanzeschauhaus, dä Schinäsische Gadde, die Sähbiehn, dä Kutzaweija un die Schtorscheweppkämm. Beide Paaks sinn anlässlisch fun derre Bundesgaddeschau 1975 nei ohgelegt worre un sinn gontsjährisch offe.

Des Waazaische vun Mannem is dä Wassadurm. Bis zwätdausend waa dä Wassadurm noch als äni Nodresärv in die Wassafähsorgung vun Mannem oigebunne dodanach hommsen abba abgezwiwwelt un jetz issa nur noch ä Attrapp. Gebaut worre is dä Wassadurm vun 1886-1889 vom Guschtaff Halmhuber. Dä Durm is seschzisch Meda hoch un neinzähne broit. Stehe dudda om Friedrischsblods inmidde vonnännere Jugendschtiloohlag im Häddse vun Mannem. Un weila so schää is, konn ähn eschda Monnemer ohne soin Wassadurm gar net lebe.

Kullduur wird in Monnem grooßgeschriewe. Do gibts uff de änne Seid die Kunschdhall nääberm Wassadurm mit lauder hõchkaräädische Ausschdellunge unn des sogga gonnzjäärisch. Die Kunschdhall wird jetzad ah noi gebaud fer üwwer sibbzisch Milliõne Euroh. Donn des Theaada: Des Monnemer Nationaltheaada is des äldschte Staddtheada in Büagahonnd: Schunn de Schilla hot do Stigga ur-uffg’fiat. Als Fünf-Spadde-Haus isses weid iwwa Deitschlond naus bekonnd, vor allem die Ooba.

Uff de onneri Seid sinn do ah noch die gonnze mussikalische Hailaits die wo mer in Monnem do hot. Do dazu gehääre die Mussickschuul, Mussickhoochschuul und noch relladief jung: Die Boppaggadämie. Die iss vum Xavier Naidoo mit uffgebaud worre.
Es iss also ah net waider vawunderlisch, dass räscht viele Top-Mussicker aus Monnem komme tue. Die bekanndeste unn bäste iss wõhl di Joy Fleming.

 




#Article 111: Museum Autovision (272 words)


Des Museum Autovision – Tradition  Forum is e Privatmuseum vum Elektronikunternehmer Horst Schultz in Altlosse, des sisch mit de Gschichd un Zukunfd vun de moderne individuelle Mobilität, insbsonnere alternative Antriewe bschäftischd.

Die Gschichd vun de Entwicklung vun de individuelle Mobilität in den letzdsche 125 Johr werd anhand von einische originalgetreie Nachbaude wie vum dem erschde Laufrad vum Freiherrn von Drais oder z. B. dem Rekordelektroauto La Jamais Contente vun Camille Jenatzy von 1899 und exemplarisch mittels de greschde privade Sammlung vun Fahrräder, Motorräder, Oldtimern und Nachkriegskleewache vun de Firma NSU verzählt. Zu den Ausstellungssticke ghert ach e Originalausschtattung vun enere NSU-Werkstatt aus de 20er-Johr.

Außerdem beherberschd des Museum die greschd Ausstellung weltweit vun Wankelmotore, Wankelautos – Serienfahrzeische un Prototype – sowie drai Wankelmotorräder. Dazu kehrt ach des NSU-Schnittmodell vum Ro 80, mit dem NSU des Fahrzeisch damols uf de IAA präsendiert hot.

Das Museum verfischd außerdem iwwer Medallmodelle, mit denne Autobschdandteile wie Modor, Differential un Audomatikschaltung nochvollzoche werre kenne, sowie Medallmodelle zum Thema Kraftiwwertrachung. Schließlich stehe Käschde mit vorbereidede Experimente zu nadurwissenschaftliche Theme bereit.

Newe de große Wankelausschdellung präsentiert des Museum weidere alternative Antriebe,  Elekdroautos, e Brennstoffzellen-Fahrzeisch, e Flüssigasfahrzeug, e Wasserstoffauto un e Hybridfahrzeische sowie die nedisch Infrastruktur. A des Enliteraudo vun VW is ausgschdellt. Ergänzend wern verschiedene Batteriesysteme un uf Schautafle e Vielzahl vun alternative Modorkonzepten un Treibstoffe vorgschdellt.

Fer Inhawer von Elektroautos werd e Solartankstell vorghalde.

Des Museum bied uf Schautafle Erläuderunge meischd mit Zeichnunge, im Enzelfall mit Medallmodelle, zu folschende alternative Modorkonzepte:
Rotationsmodore: Sabet-Modor, Hüttlin-Kugelmodor, Schneeberger-Modor, Druckzellenmodore, Wolfhart-Motor, Impulsmodor, Starrotor-Modor, Quasiturbin un Ballpiston-Modor (reini Studie).
Hubkolbenmodore: Gollemodor (en Geschenkolwemodor), Strahm-Modor sowie e Sammeltafel fer 5-Taktmodor, Stelzer-Modor, Erickson-Modor un Druckluft-Modor.




#Article 112: Neuer Wein (201 words)


Naie, aach Rauscha, Waiße, Fedawaise oor Bizzla nennd mer ä naie Woi, där wu nuch nid fäddisch is, des heesd es is kää Moschd mea, awwee aach nuch kää Woi.

Bai de Moschdvagärung duud die Heef den Draubezucka im Moschd zu Alko'ol un CO2 vagääre un sisch dodebai vamehre. Won de Woi fäddisch is, wädda gfildäd, bis koi Heef mea drin is. De Moschd schmeggd sea guud, de Woi nuch viel bessa un jedi Zwischeschduuf is aach sea guud drinkbaa. Nor, daß do hald nuch die Heef drin is un die sedzd ihrne Vagärung aach im Vadauungsdragd fódd, unnerschdidzd vun de Mischsoirebagderie - weh däm Durischd, där wu des ned wääß!

Im Prizip komma jede Naie guud dringe, awwe mehaschd wärn ned graad die allerbeschde ausgschengd, boim Naie fallds ned so uff un'n guude Woi bringd schbeda hall duch mea oi. 

Iwwlischawais eßma zum Naie nuch an guude Zwiwwlkuche. In viele Öddscha gäbds egschdra Naie-Feschde or'r Zwiwwlkuche-Feschde, awwee mer muß gaaned dódruf wadde, än guude Naie griehd mer bai jedm Winza, mär solld närn Bhälda midbringe, wu mer soo zumache konn, doß närs CO2 enaus konn, awwee kää Naie.

Kimmd ä Móó guud óókhaidäd hääm un soi Fraa meschdn ausschänne. Sääda:




#Article 113: Neustadt an der Weinstraße (932 words)


Naischdadt is e kraisfraiï Schdadt mit uugfäa 54.000 Oiwohner am Ausgang vum Lombreschda Daal in die Rhoiewene, lichd also an de Haad un in de Mid vunde Woischdrooß.

Daß Naischdadt vun de Naistadtern als die Haabdschdadt vun de Palz oogseje werd, sien viele gaa ned so gärn und nuch meecher kennens ned orer ner falsch verschdeje, wail ses nua bolidisch sien: Nadierlich schbield aach mid, daß do iwwern halb Johrhunnerd die Bezärchsreschierung gseeß hod - unnerm Keensch isse in Schbaya gwesd, haid isse äschdemol gons uffgeleesd - awwee vor allem laihd Naischdadt ned ner in de Mid vun de (aal) Palz, sunnern aach in de Mid vun de Woischdroß un is de dradizionelle Wahl- un Greenungsord vun ned ner de pälzer, sunnern aach de daitsche Woikeenischin - ner fuchzeh mol hen onnrn Schdädt die hochi Ehr khäd.

Naischdadt liehd geografisch so ziemlisch in de Mid vun de Palz direkt an de Woischdroß (im Naischdadter Ortsdäl Diedesfeld is de Midlpunkt vunre markiad). Naischdadt liehd am Haadrand, also am esdlische Rand vum Pälzerwald, do wu dann die Roiewene oofangt.

Dorch Naischdadt fließ de Schbayabach, där dääld sisch dort uff in Schbayabach un Rehbach. Auadäm is noch de Mußbach zu nenne, där dursch Gimmeldinge, Lobloch und Mußbach fließe duud un dodenõõ in de Rehbach enoi.

Im Wesde g'head ä Schdiggl vum Pälzerwald zu Naischdadt un im Oste än Deel vum Ordenswald. Die wischdigsde Bärsch vum naischdadta Dääl vum Pälzerwald sinn de Nolle, de Keenichsbärsch, es Woibied u. de Schdawebärsch. Zwische de Ortsddääl sin iwweral Wingad zu finne, und gesche Osde ach emol e glä bissl Agga.

Naischdadt beschded aus de aichendlische Schdadt (die Inneschdadt), mehrere Stadtvärdl, die direkt aagebaut sin: die Hambacher Heh, es Afrigavärdl, es Schändaal, Winzinge, es Böwisch  unn die Osdschdadt. Dodezu kummen dann noch ä paa Ordsdääl, wu ärschd 1969 oigemäänd worre sin: Diedesfeld, Duddwailer (erschd 1974), Goise, Gimmeldinge, Haad, Hambach, Keenischsbach, Lache-Schbaijadoaf un Mußbach.

Naischdadt had noch ä guude Dääl aale Haiser un Fassade: in Winzinge kunn mer zwische de Osdschul un em ejemaalsche Gaaskessl viel Neoklassizismus vun de Grinnerzaid seje. In de Inneschdadt gebts ä paa Fachwäghaiser ausm 17. / 18. Jh., die schenschde sin in de Hinnagass unn in de Zwärschgass zseje. Ansunschde han se in de Fuchdscha zwaa viel zärschdeead, awwa die Schdifdskerch un de Brunne sin im Zendrum stejegebliwwe und de naije Maagdbladz is faschd schun so scheen wie uf de aale Biller vun sellemol, die wo de Kunschdmaler Adolf Riedhammer gemoold hod, wie er am Schbayra Dum an de Renowierung gschaffd hod, wie die Palz noch zum Keenichraisch Bayan keerd hod. Un es Hambacha Schloß is inzwische faschd noch bekannder als wie de Saumaache. 

Annerschdwo viel weenscha bekannd is die Wolfsbursch, wo 130 m iwwam Lombreschder Daal uff 270 iwwer NN voam Ordsoigong laihd. Die is so ald wie Naischdadt selberd.

Naischdadt is de hegschdfrequendierde Aisebahnknodepunkt vun de Palz. Die Haubdschdreck vun Monnem noch Paris (iwwer Lautre) välaaft in Osd-Wesd-Rischdung dorsch Naischdadt. Noo Siede gibts a Schdrägg noo Karlsruh bzw. Stroßbursch un noo Norde Rischdung Därkem un Grieschdadt, wo die Audobohn Mannem - Paris longgehd.

Naischdadt hot momendan 3 Bahnhääf: Hauptbahnhof, Bewisch un Muschbach. En väade Bahnhof näwwam Woischdroße-Zendrum is allweil in Planung. Naischdadt liehd an de Audobahn A65 und an de Bunnsschdrooße B38, B39 un B271. Said kózm hod Naischdadt die ärschd Elekdro-Tankschdäll (also Elekdroaudo-Ladeschdazion) in gonz Rhoilond-Palz. In Schbayadoaf is ausadäm en glääne Fluchblatz.

Die wischdigschde iwwerregionale Radwesche dorch Naischdadt sin:

Außadäm gäbds noch de Radwesch Rund ums Woibied.

In Naischdadt werd's wischdigschde Woifeschdt vun Daitschland g'faiert - un, nóóm Därkma Worschdmaagd, es zwäddgreeschde: 's Daitsche Woilesefeschdt, des wu soin Nome zamme midde Daitsch Woischdrooß griehd hod, zu dem awwer alle Pälzer bloß 'Haiselscher' sagen, wail do so viel Haiselscher sin, wu mer gude Pälzer Woi tringe konn. Des is imma onde ärschde zwää Wucheänd vum Ogdoba. 

Die Óófäng lieje im gruße Feschdumzuch, den wu die Naischdadta Winzär 1909 noom Ärndedangfeschd es ärschd Mol vaóóschdald hen - jezad issa am zwädde Wocheend vum Feschd. Donn is aach im Saalbau die Wahl un die faialisch Kreenung vun de daitschi Woikeenischin. Die Gala wärd vum SWR laif iwwadrõõche, die effndlisch Befrachung wärd ufgezaischnd.

Am Fraidach vum ärschde Wucheänd wärd im Saalbau die pälzisch Woikeenschin gewääld. Newadäm gibts in jedem Orstdel jedi Meng Kerwe, Woifeschde etc. iwwers Johr verdählt. Außadäm ä paa Schborvaõõnschdaldunge vun iwweregionaler Bedaidung, wie Triathlon u. Maundnbaik-Renne.

Die Oiwohner vun Naischdadt häßen Naischdadter un net Naischdädter. Graadso häßt 's donn aach Naischdadter Daal.

Naischdadt is - unserm Herrgodd sais gedongd! - im Griesch ned su arg zerschdeerd worn. Die aale Naischdadter verzähle haid nuch, doß de Scheff vun de Ammis domols middr Dochder vum Borjemääschder ogebenneld hot un die soll em gsaad hen, wunner ija schee Naschdadt zerbombe lasse dääd, do dääds nix mid nerre wärn. Alla, hodders soi geloßd un die zwää hon sisch gried un sin had nuch gliglisch - wunn se ned gschdorwe sin.

Vun Naischdadt fiere drai Weesche zu de Wolfsgursch iwwerm Lombreschder Daal: de heegschde gehd vun de Welschterass iwwers Woibied no hinne ins Daal, de unnerschd gehd hinnerm aale Lyceeum hoch un donn glai no lings ins Daal un meschd graad knapp iwwerm Daal elong un de middlerschd fangt aa an de Welschterass oon, fierd awwer diregd zur Bursch. Uff demm Weesch is do, wo mer so en härrlische Bligg iwwer die gonzie Schdadt hod, vun de Roiewene bis hinner die aal Owwerrealschuul, uff demm Weesch is do aach de Viermeeresbligg: morschens sied mer ä Newwlmeer, middachs ä Haisermeer, owends ä Lischdermeer un nachds gaanixmeer!

Naischdadt hot ä paa beriehmdi Söhn unn Deschder hevorgebrachd, die her uffgelischd sinn:




#Article 114: Neckarsteinach (615 words)


Die Vierburgestodt Neggerschdånisch [ˌnɛɡɐˈʃdɑ̃ːnɪʃ] liggt im Siede vun Hesse im Grais Bergschdrooß. Neggerschdånisch hot 3.831 Oiwuhna. Di näkschd Großstodt Heidlberg is 15 Killomeda waid weg. Dea jetzische Birjameeschda is da Herold Pfeifer vun da SPD.

Neggerschdånisch iss da siedlischsde Ord in Hesse unn liggt an da Mindung vun da Schdånisch, an da nerdlisch Said vum Negger, da Hessisch Riviera, wie ma sescht. De Ord befind sisch im Odewald, siedlisch vum Negger is da Klääne Odewald. Obwohl er midde in da Kurpalz liggt, warer, wie s benochbade Härschhorn, niemols kurpälzisch.

Zu Neggerschdånisch gheare seit 1971 des Dorf Neggerhause un da Weiler Lånzebach am Negger un weiders di Derfer Daaschberg un Grein in de Berge. Owwer Neggerhause sin geringe Reschde vun da Burg Hundhäm zu finne. Nordeschdlisch schließt sisch des gemeindefreie Gebied Mischlbuch an di Gemajkung å.

Neggerschdånisch is 1142 als Steinahe s erschde mol erwähnt worre. Vum 13. bis minnischns 17. Johrhunnert ware da Ausschbrooch endschbreschende Schreibweise in Verbindung mit Necker- iwwlisch, zum Beischbiel Neckersteynach, also net Neckar- wie im Hochdeitsche.

Bedaidend fä di Gschischt vun Neggerschdånisch waa des Gschlescht vun de Edelfreie vun Schdånisch, oft mit dem Vornåme Bligger. Ab 1300 hawwe se sisch di Landschade vun Schdånisch genennt. 1355 bis zu ihrm Ausschderwe 1653 ware se in de Dinschde vum Pälzer Kurfärscht in Heidlberg. 1377 hot Neggerschdånisch di Schdadtreschde erhalte.

Neggerschdånisch hot zunägscht zum Bischtum Worms gekehrt. Schbäder ware die vier Burge jahrhunnerdelång mit unnerschiedlische Ådeile an di Bischtimer Worms, Schbeyer un Moinz verpändt. Selle un di Landschade vun Schdånisch hawwe druff geacht, daß di Palz nie Bsitzåschbrisch schdelle konnt, während außerum faschd alles pälzisch waa. Während 1803 di reschtsrhoinische Deile vun da Palz an Bade kumme sin, sin di Gebiede vun de Bischtimer Worms un Schbeyer mit Neggerschdånisch un Härschhorn hessisch worre.

Oiwuhner 2010:

Ergebniss vun de Kommunåalwaale, zuledschd am 6. März 2016 (zum Vaglaisch mid de vorische Wahle):

Im Magischdrad sin zwee Midglieder vun da SPD un jeweils ää Midglied vun FWG, da CDU un de Griene (Schdand 2011).

Im Wabbe vun Neggerschdånisch is e Haaf zu sehe. Des is di Haaf vum Minnesänger Bligger vun Schdånisch. Der hot aa schun e Haaf in soim Wabbe ghat. 

Pattnaorde vun Neggerschdånisch sin Pargny-sur-Saulx in Frånggreisch un da Nåmensvedder Grein an da Donau in Eschdreisch.

De Giederdranspodd hot ä langi Dradidsion im Ord. Do gebbds Partikuliers-Familie, also Familie vun Schifsaigna. Des Werg vun de Odewald Chemie iss do behäämaded. De Tourismus werd dorsch Neggerschifffahrde geferderd. Dodevun leewe viel Gaschdschdädde unn Iwwernachdungsbedriewe.

Neggerschdånisch hot Õõschluss an di Neggerdaalbåån, die said 2003 halbschdindlisch vun de S-Båån Rhoi-Negger bediend werd. Zwische 1928 unn 1981 hots entlong vun de Schdånisch ä Newwebåån noch Schäna gewwe. Die Hauptvakeasader iss die Bunnesschdrooß 37, wu durschs Neggerdal fiehrt.

In Neggerschdånisch gebbds die Freiherr-vom-Stein-Schule, ä Grund-, Haubd-, unn Realschul. Di Biblothek, mit Bischer vor allem fä Kinner un di Jugend, kann effendlisch benutzt werre.

Im Schdånischdal direkt newa da Schdånisch ligt e Kneipp-Ålag. 

Neggerschdånisch werd aa Vierburgeschdadt genannd. Des kummt vun de vier Burge vun Neggerschdånisch, welle die bedaidendsche Sehenswirdischkaite vum Ord sinn. Die Nomä vun de Burge sinn: Vordaburg, Middlburg, Hinnaburg unn Schwalweneschd (Schadeck). Di Vorda- un di Middlburg sin heit noch bewuhnt.

Weidere sehenswerde Bauwerge sin di schbädgodisch efånggelisch Käjsch mid bedaidende Kunschdwerge un Grabmole vun de Låndschade, di naibarogge, 1906 - 1908 erbaude kadollisch Härz-Jesu-Käjsch, Reschde vun da Schdadtmauer ausem 14. Johrhunnerd, di middlalderlisch Bliggergass, s Fachwäjghaus Åmbtmånn, di alt Sinagog, da Schänauer Hof, s Rothaus vun 1861/62 un Fachwäjghaiser in da Käjschschdrooß.

In Neggerschdånisch (Neckarstraße 47) is e Informazionszendrum vum Geo-Nadurpaak Odewald. Im selwe Haus gibt s e Ausschdellung iwwer Burge un Schlesser im Odewald un e Museum iwwer de Dischder Joseph Freiherr von Eichendorff (1788 – 1857).




#Article 115: Nico Christ (134 words)


Nico Christ (* 30. Oktower 1981 in Tübinge) is än deitsche Dischdennisschbieler, der wu mommendaan Spitzeschbieler beim TSV 
Gräfelfing in de zwädde Bundeslicha Sied is. In de Weltranglischd werd 'a uff 234, in de deitsche Joola Computer Ranglischd uff Platz 19 g'fiehrt (Stand Oktower 2007).

Nico Christ schbielt mit de reschde Hond mit de Shakehand-Schlägerhaldung, was immer des ach is. Zu seine Schbielstärke zählt vor allem des Schbiel iwwerm Disch, un donn kummt kompromissloses Vorhand Ogriffsschbiel. Derzeit dud er des Holz Kinetic CF Carbo-Aramid OFF und de Belag Revolution C.O.R.2 (uff beide Seide) benutze.

Lewe unn trainiere dud er in Karlsruh, wu er außerdem an de Universidäd Karlsruh Physik studierd. Des Studium hot 'em newebei a noch die Teilnohm an de Universiade in Bangkok 2007 mit em Gewinn vun de Bronzemedaille im Monnschaftswettbewerb ermeechlicht.




#Article 116: Nordrhein-Westfalen (147 words)


Nordrhoi-Weschdfaale is e Lond im Weschde vun de Bundesrepublik Deitschland. Es hat e Gebiet vun 34.080 km², wo ugfähr 18 Mio. Leit wohne unn iss dodemid des bevelkerungsraischsde Bunnäslond. Mid ner Bevelkerungsdischd vun 524 Oiwuhner/km² iss es das dridddischdesd besiedelde Bunnäslond unn des dischtbesiedeldsde Fläschelond.

Die Jetzische Minischderpräsidentin iss Hannelore Kraft vun de SPD, die regierende Pardaien sinn die SPD unn die GRIENE.

Die Hauptschtadt is Disseldorf. De greescht Schdädt in NRW sin Keln, Disseldorf, Dortmun, Esse, Duisburg, Bochum un Minschder.

Des Lond Nordrhoi-Weschdfaale wurd im Johr 1946 vun de britische Besadsungmochd aus dem nerdlische Dail vun de praißische Rhoiprovinz unn de aa praißische Provinz Weschdfaale gebild. Im Johr 1947 iss des Jahrhunderdelong audonome Lond Lippe Baigedrede.
Im Johr 1949 hot Nordrhoi-Weschdfaale zamme mid onnere Länna die Bunnäsrebublig Daitschlond gebilded. Die in Nordrhoi-Weschdfaale gelegene Schdadt Bonn iss vun 1949 bis 1990 die Haabdschdadt vun de Bunnäsrebublig gwessd.




#Article 117: Obermoschel (132 words)


Owwamoschel (amtlich Obermoschel) ocher im Volksmund ach Moschel is mid 1.200 Inwohner die kleenscht Stadt in de Palz. Zwische Kraiznach un Roggehause im Donnasbärchkais gleje gheads zur VBG Owwamoschl-Alsenz.

Am 7. Sepdemba 1349 hodde Karl IV. däm Ord Schdadt- un Maagdrächde gäwwe:

Am 1. 10. 1903 is Moschl minärrem Bimmlbähnsche on Alsenz un die Alsenzdaalbahn ogschloß worrn - bis 1935, womär zugemachd hod, wails nix gebrung hod.

Ufm Moschellandsbärch is ä Burch mid däm iwwaraschnde Noome Moschellandsbärchburch - orra korz Burch Landsbärch. Es indressandesde is där ia wägslhafd Vagongehaid: Ärsch bai Veldenz, donn zu Schbanie, donn noo Kroazije, zu Schwede un vum LijeLui inde Fronzeesische Raubgrieche zaschdead.

Haid wärd dord on jedm ärschde Juni-Wocheend än grooße Middlaldamaagd ghalde.

Newe de historische Vergangheit vum Städtche gibt ach noch e gloreicher Fussballverein.....de TuS Owermoschel.




#Article 118: Olivin (109 words)


Olifin is e olifgriines Mineral, e Eise-Magnesium-Silikat mi da schemische Formel . Genaugenumme sin Olifine e Mischkrischdallreih zwische-m Magnesiumsilikat Forschderit  un em Eisesilikat Fayalit . Olifin krischdallisierd noch em ordorombische Sischdeem. Krischdalle sin allderdings reschd selde. Oft bildt er kärnische Aggregade aus.

Olifin is e wischdischdes gschdoinsbildendes Mineral un ghert zu de Haubtbschdanddeile vun dunggle, des heeßt basische Magmatite. In Fulkânische Gschdoine wie Basalt kummt-er als oigschbrengelde Krischdalle vor. Mânschmol bilde sisch in Hohlraim schäne klare Olifin-Krischdalle aus, wo als Edelschdää gschädzt werre. Ma heeßt die dânn Chrysolith odder Peridot.

Olifin gibt-s zum Beischbiel am Katzebuggel, dem hegschde Berg vum Odewald.

Siegfried Matthes, Mineralogie, 1983, S. 103 - 105




#Article 119: Ove Johansson (229 words)


De Ove Johansson (* 31. März 1948 in Göteborg) iss e ehemalischer schwedischer American Football-Schbieler.

Johansson iss in Schwede gebore unn uffgewachs. Noh seuner Zeit bei des schwedische Marine isser mit ehm Freund noh Ameriga gong wo er als Fussballtrainer geschafft hott. Nodem sei Visum abgeloff war hott er misse zuerscht noh Schwede zurick, aber weil er dort e Freundin gefunn hat iss er so schnell wie meglisch widder in die USA unn hott sich dort um e Stipenduim on ehner Uni gekimmert. So iss er 1974 Davis  Elkins College an e Fußballstipendium kumm. Aber schun 1975 isser seuner Freundin April an die Abilene Christian Universität (ACU) gefolgt, wo er zwä Johr als Kicker gespielt hott. Ver ACU hott er als Junior om 16. Oktober 1976 e Field Goal aus 69 Yard Entfernung gekickt.

Ver die Saison 1977 iss de Ove Johansson vunn de Houston Oilers gedraftet wor. Er war domit de erschde Schwede, der in der nordamerikanische Profiliga NFL geschbielt hott.  Allerdings net ver die Oilers, die honn'en nämlich on die Philadelphia Eagles abgeb, ver die er zwä Schbiele gemacht hott. Insgegesamt hott er e Field Goal und e Extra-Punkt in den NFL gemacht.

Heit lebt er zusamme mit seuner Fra April, mit der er seit mehr als dreißig Johr verheirat iss, in Texas. Die zwä honn zwä Kinner die auf an de Abilene Christian Universität studiert honn.




#Article 120: Pfalz (Region) (791 words)


Die Palz (als ejemalscha Regierungbeziag un als Gebied vum Bezirksverband Palz) is e Gebiet im daitsche Bundesland Rhoilond-Palz in Südweschddaitschlond, mit 5.400 km², wo ugfähr 1,4 Mio. Lait wohne. Fälschlichawais wärd se aach ofd als Rhoi-Palz bezaischned, awwa zu därre ghead aach nuch gonz Rhoihesse außa de Kärschegebiede, än Dääl vum haidsche Siedhesse, die haid Kurpalz genännde Gebiede, Dääle Siedhesse un alle Filialgebiede, korz alles, was frija mol Kurpalz waa, außa de Owwapalz. Schbäda hod märs don uf de siedlische lingsrhoinische Dääl bschrängd und noo de Fraihaidsgriesche aach nuch den noo Hesse gekummne Dääl (Rhoihesse) abgezoche. un haid vaschdehd mär unna Rhoipalz närnuch die Voddapalz.

Die greescht Schdädt sin Ludwichshafe, Lautre, Naischdadt, Bermesens, Schbaya, Zweebrigge un Landaach.
Die Lait, wo do leebe, babbeln pälzisch. 

De Pälzerwald bedeggd e Driddl vun de Palz unn iss mid 1771 km² die greeschd zammehängend Waldfläsch in Daitschlond. Er laid ugfähr in de Midd vun de Palz zwische de Londkrääs Derkem, Siedlischi Woischdrooß unn de Schdadt Naischdadt im Oschde, sowie de Londkrääs Lautre, Siedweschdpalz unn die Schdädt Lautre unn Bärmesens im Weschde. Im Norde ended er im Dunnersbärschkrääs.

De Eschdlische Dail vun de Vorderpalz kehrd zur Owerrhoinischen Diefewene unn Do liesche die am diefschde geleschene Orde in de Palz. Des Gebied in de Rhoiewene iss des am dischdesde bsiedelde Gebied vun de Palz, unn aa die greeschde Schdädt vun de Palz, Ludwichshafe, lieschd hier. Otail an de Rhoiewene henn die Londkrääs Siedlische Woischdroß, Derkem, Germersche, de Rhoi-Palz-Krääs unn die kraisfraie Schdädt Ludwichshafe, Landach, Naischdadt, Schbaya unn Frongedahl. Om Oschdrand, unnahalb vunde Haard, mächd die Woischdrooß long.

Wie man schun am Nååme herd, iss des Nordpälzer Berglond en Middlgebirsche im Norde vun de Palz, awwa aa im Nordoschde vum Saarlond. Die Londkrääs Kusel, Lautre, dem Dunnersberschkrääs unn de Schdadt Lautre henn Otail am Nordpälzer Berglond. De hechsd Gibfl iss de Dunnersbersch mid ner Heh vun 687 m. i. NN. unn is domid aa de hechsd Bersch vun de Palz.

Noch de Napoleonische Krieche 1816 iss die lingsrhhainisch Palz als Rhoikrääs zum Keenigraisch Baiern kumme. Die Saarpalz iss noch Erschde Weltkriech ans Saargebied kumme und bild im haidische Saarlond de Saarpalz-Krääs met Hombursch als Kreesstadd. Die resdlische Palz hot sisch im Johr 1947 mim siedlische Rhoilond unn Rhoihesse zum Bunnäslond Rhoilond-Palz verainischd, wo sie zunächsd en Regierungsbezirg gwessd iss. De Regierungsbezirg iss 1968 mim Regierungsbezirg Rhoihesse zum naie Regierungsbezirg Rhoihesse-Palz verainischd worre. Im Johr 2000 sinn all Regierungsbezirge in Rhoilond-Palz uffgelesd worre, sodass vun do õõ aa de Regierungsbezirg Rhoihesse-Palz nimmi exischdierd. Die Palz bild hait de Bezirgsverbond Palz, der verschiedene kuldurelle unn soziale Oirischdunge in de Reschion verwalded unn die Zammearwaid zwische de pälzische Londkrääs unn krääsfraie Schdädt ferderd.

Es wohl mid Abschdond greesde Unnanämme is die Anilin in Ludwichshafe, in Naioffschdää - die Gernz zu Rhoihesse liehd zwische Offschdää un Naioffschdää - is die Siedzugga un in un um Bärmesens sin die Schlabbefligga. In Frongedahl hodde Naziries die Pegulan un die Riesgrupp gegrind. In Germersche schdälldie Ardag Glas hea un ufde InslGriin hod Daimla soi wäldgreeschd Ärsadzdäällacha. Es Containatörminl straid sich mid däm vun Worms, welsche sam Änd greeßa wärd, un die Wellpapp is när ääns vunde viele Pälza Papia- un Kardonascheheaschdella.

Beginsdischd vun dem milde Klima könne in de Palz Woirebe oogebaud werre.
Im 1.Jh. n. Chr. iss die Woireb vun de Reemer ins haidische Gebied vun de Palz oigefihrd worre.  
Woirebe oogebaud werre in de Palz vor allem im Gebied vun de Daitsche Woischdrooß in de Vorder- unn Siedpalz. Ugfähr 230 km² werd fer de Woiobau benudzd, was 5% vun de pälzische Fläsch iss. Zugelassene Rebsorde sinn 45 waiße unn 22 rode. Ugfähr 3600 Winzerbedriebe sinn in de Palz osässisch, die zamme 2,5 Mio. Hektoliter pro Johr produziere.

 wärd voa allm in de siedlisch Vorderpalz õõgebaud un de pälza Duwak zaischnd sisch dorsch än bsunnaschd milde Raach un än bsunnaschd gräfdischs Aroma aus, griehd awwa zuunehmnd Schwierischkaide dorsch die vun de Amis õõgschdoßen Hexejachd uf Raacha.

Die Palz lihd om Rhoi un dodemid onde geesch un wischdichsd Binnewassaschdrooß vun Oiropa: vun Basl bis uf die Nodsee gäbds schun Schiffsvakea, said die Rhoiwelle Schiffcha dooche. Un iwwa de Mõõ unde MDK hämma aach Vabindung iwwa die Donau zum Schwaze Mea.

Die A6 vabind die Reschion Kuapalz mid Frongraisch un meschdorsch bis zum Parisa Ring. Die A 61 gehd von Hoggene dorsch Palz un Rhoihesse noo Venlo in Holland un die Pälza Audobahn A65 fiad vun Ludwischhafe iwwa Naischdadt - Landach - Kallsruh noo Schdroßbursch. Die A62 vabind Bärmesens, Londschduhl un Nonnwaila, die A63 Lautre mid Määnz. Än Sondafall is die A69, wu uf de Schdräg Schifferstadt (A61) – Germärschm – Wärd (A65) – Laudabursch dääls aach ufde B9 longmäschd.

Änglong de Woischdrooß gäbds än dorschgeende Radwesch un im Pälzerwald es weldwaid beschde Nedz vun Wandaweesche.




#Article 121: Pfalzgraf (222 words)


Uffm reemische Hijel palatinus hodde aale reemische Kaisa ijan Residenz geleje. Desdeweje hen die Reema, wann de Kaisa annerschdär wo waa wie in Rom, soi dordich Domizil aach als de dordisch palatinus gsachännd. 

Baim Scharlemanje hod mär des längsd schun iwwanumme ghad un all sai viele Regierungsördscha hen Palz ghäse, die Ingelema Kaisapalz un die bai Kaub kenne mär ja nuch guud, wailse uns so nah sin, es hod awwee ach nuch viel onnan gäwe wie in Goslaa, Werla (15 km vun Goslaa), Kaisaswead (Dissldoaff), Wimpe (Bad Wimpe/Negga), Gelnhause, Padaboan, Memlewe (Unschdrud), Aachn, Lautre, Forchm un nuch viel anna Orde. Mär hod hall misse bai de Laid soi, wamär schun regiere gewelld hod - un wamär fodd waa, hod mär weenschns ä guudi schdännisch Vadredung gebraachd. Än Palzgraf.

Dea hod donn kläneri Sach alläns ärledischd un waa näwwa soinere adminischdradiwe Dädischkaide aach glai nuch Rischda am Palzgerischd. Wail se awwee in vaschiedene Härzochdüma waan, hen se aach glai nuch ä paa Sondaräschde griehd unnes Umland als Palzgrafschafd un waan dodemid uumiddlbare Raischfärschde unde Härzeesch bal faschd glaichgschdelld un kondenen Kondra biede. 

De mächdigschde waa de Palzgraf bai Rhoi. Dem soi LÄnna hod mer nóóhea näe ääfach Palz genennd un nóódäm daßes Kuafärschdeamd gschaffe waa, is die Palz zur Kurpalz worrn. 

De Palzgraf bai Rhoi waa

Un außadäm wara de heegschde vunde Kuafärschde.




#Article 122: Paul Münch (273 words)


Paul Münch (* 10. Dezemba 1879 in Ruchem (jezad Ludwichshafe); † 2. Janua 1951 in Naischdadt) is änna vunde beschd un aach bekanndeschd pälza Dichta.

Soi bekanndeschd Wärk is die Die pälzisch Weltgeschicht un soi viellaischt bekanndschdes Gedisch doeraus Die Weltachs:' 

Die bayrisch Regierung hod uffm 459 Meda hoche Roßbuggl im Pälzerwald zwische Waldlaininge und Johannisgraiz inären Sandstoinblog ä Londmarg sedze geloßd, fär um die Umgewung topographisch vamesse zu kénne. Awwee de Münche Paul hod des Ding donn glai erkannd un driwwa gschriwwe:

Des kennener haid nuch nóólese, wails dord ufnäre Tafel schdehd. De Münche Paul hod des glai erkannd, wie schlimm es wär, wann dodebai was schief gingd:

Un nuchääns hod unsanPalz-Poed erkannd: doß des när ä gonz bsunnärschdäri Auszaischnung fär uns Pälza is, wail mär hald als äänzisch sunäre huchi Verandwordun draache könne. Wail - su schraibda - unsan Härgod gsaad häd:

So hodde Münche Paul aach glai nuch erausgriehd, warums uns iwwahaubd gäbd!

Jaa, unsan Härgod had schun gonz genau gewißd, wassa geduhn hod - un de Paul Münch hod do gonzgenau uffgebaßd. Desdeweje hod jo aach imma all so guud geklbbd. Un wnemol ebbes ned guud waa, don när desdeweje, wail ääner uns ned gfrood hod, echa daßsa soin Mischd óógfong hod. Oda Hod Disch villaisch de Schorsch dabbläs Busch gfróód, wanna en naie Griesch óógfonge hod? Alla, do siehsches!

Iwwrischns hod de Paul Münch aacH nuch mea gschriwwe:

Ja, er war blidzgscheid un flaißisch, wie em Parresuhn als Lehra an de Owwaschul un am Gymnasium zukimmd. Kunschdgewärb hoda schdudiad un technisches ande TH Minsche. Im Hetzlschdifd in Naischdadt issa gschdorwe un hod in Laudre än schdädisch Ehregrab griehd.




#Article 123: Pennsilfaanisch Deitsch (103 words)


Pennsilfaanisch Deitsch, was ma ach als Pennsylvania German odder Pennsylvania Dutch kenne duht is a Sprooch, die vom Pälzische abschtamme duht. Sie wärd in Nordamerika gschproche, mäschtens in Pennsylvania, Ohio un Indiana. In annere Dähle von de USA tud es ach noch Lait gewwe, die des redde tun, awwer ned so viel wie dort. Än großer Tähl von denne, wo des redde tun sin Amische.

Dö hättmer mol s Vadder Unser, was ä Beischbiel von de deitsche Orthografie se'e dut:

Awwer weil die halt in de USA wohne dun, do hän se viel vum Englische iwwernumme wie ma beim näkschte Beischbiel se'e dut:




#Article 124: Philosophie (277 words)


Die Philosophie dud sich mid allgemaine un grundleschende Froochestellunge befasse, zom Beispiel Frooche noh de Eksisdens, em Wisse, de Wehrde, em Verschtand, em Goischt un de Sproch. Die Philosophie unnerscheidt sich vun annere Wisseschafde, welle sich aach mid denen Geschestänn befasse dun, dorch es sisdemadische un argumendadiwe Herahngehe. 

Des Word Philosophie kummt vum Grieschische φιλοσοφία (philosophia). Des heest werdlich die Lieb zur Wäsheed. Aischendlich is doh mid e spezieller Lewenstil vun de friee grieschische Filosofe gemeent gewähn.

De ameriganische Philosoph Thomas Nagel fiehrt durch sibbe Frooche in die Philosophie ai:

Dohdran sieht mir, was fär a waides Gebihd die Philosophie abdägge dud.
De englische Philosoph Alfred North Whitehead hod emol geschriewwe, dass die ganz philosophisch Tradition vun Airopa nix anneres wär, wie Fussnote zum Hehlegleichnis vum Plato. Dazu muss mer awwer saache, dass des e bisselche eingeschrängt is, alldieweil jo es Hehlegleichnis vor allem um Erkenntnistheorie un Ontologie geht, un um viel anners, was ach zu de Philosophie geheert hald ned. Außerdem muss mer ach beachde, dass es jo mehr gebbt wie nor die airopäische Philosophie, zom Beischpiel die Philosophie in Indie un in China.

Es gäbt en Haufe Aidailungen vun de Philosophie in Unnergebihde un je noh geschischdlicher Entwicklung kumme alsemol naie dazu orrer alde wern enfach uffgehobe. Äh möschliche Aidailung is die folschende:

Martens E., Herbert Schnädelbach H. (Hg.): Philosophie. Ein Grundkurs. Bd. 1  2. Rowohlt. Hamburg 1985.

Nagel, T.: Was bedeutet das alles? Eine ganz kurze Einführung in die Philosophie. Übers. v. Michael Gebauer. Reclam, Stuttgart 2008.

Rosenberg J.F.: Philosophiere. Ein Handbuch für Anfänger. Vittorio Klostermann, Frankfurt a. M. 1986.

Störig, H.J.: Kleine Weltgeschichte der Philosophie. Erweiterte Neuausgabe. Fischer Taschenbuchverlag, Frankfurt a. M. 1992.

	




#Article 125: Pirminius (245 words)


Pirminius, urschpringlisch: Primenius odder Priminius, (* um 670; † 3. November 753 im Kloschder Hornbach) war e Kloschdergrinder unn Heilischer. Er is de Patron vun de Palz, vum Elsass, vun de Insel Reichenau unn Schdadtpatron vun Innsbruck. De Nome vun Bärmesens un die Familienome Pirmann un Pfirrmann komme vun ihm.

Ma wäs net, wo'rer her kòm iss. Die Hischdoriger männe, er kennt aus Irlond, Siedweschd-Gallie odder aus Paris geschdommt honn. De hailische Pirminius gilt als der Glauwensbot vum siedweschdaitsche Raum un vum Elsass. Er war enner vun de Wonnermönche, wo im fränkische Raich de chrischtlische Glawe gepreddicht honn un es kärchliche Läwe nai organisiert honn. No de Velkerwonnerungszait hat's nämlich unner de Fronke noch viel Lait gäb, wo Òhänger vun vorchrischdliche Relischiòne ware. De Pirminius hat im Ufftrach vun de Karolinger gehonneld, schbeziell vun denne ihrm Hausmaier Kall Matell.

Ennie vun soine wischtigschde Tätischkaite war die Grindung vun Kleschder, denne er die Ordensreschel vum Hailische Benedikt vun Nursia gäbb hat und wo vun zentraler Bedaitung fa die Glauwensverkindischung in de jewailisch Geschend wor sin. Pirminius kommer als Vorlaifer vum Reformabt Benedikt vun Ariane vaschdehe, der wo 817 alle Kleschder im fränkische Raich enner benediktinische Uffsischd unnerschdellt hat.

Hait häse es Schdudiehoim St. Pirmin, e Buwe-Internat in Dòhn un de katholische Kollech St. Pirmin in Sasbach, awwer a Parraie un Kärche in Godromschdä un in Bärmesens soi nome.

In ennrer Metzer Hondschrift vum End vum achde Johrhunnerd wärd Pirminius schun als Sanctus, also als Hailischer, bezaichnet.




#Article 126: Przewalski-Pferd (328 words)


De Przewalskigaul (Equus ferus przewalski) is die äänsishe ywwerleewende Unnerart vum Wilde Gaul auser de Domeschdizeerde Form (Equus ferus caballus). Zwischedersh is-es in fraier Wildbahn ausgesterb, die heidishe Przewalskigail sáin die Nochkumme vun in Zoos gehallene Przewalskigail. Wahrscheinlish sáin se a schun frieer vun C.H.Smith beschrebb worr, un zwar mit de Nomenklatur Asinus equuleus, die Bezeichnung przewalski hot awwer immernoch Vorrang, weil mer nit nowaise kann, dass der werklich de Przewalskigaul gemäänt hot.

Die meischde hait leewende sin vum Fell her isabellgeel un hun e Mehlmaul, die frier haifisher vorgekummne rotbraune un dunggelbraune ohne Mehlmaul sáin jetz wee'e de Genpoolverengung stark serickgang, treede awwer immernoch uff. Normal hun die Przewalskigail en Aalstrish, das is e annerscht gefärbte Linie, die wo sich längs ywwer de Rigge zieht. De Aalstrish is beim Przewalskigaul dunggel un unnerschiedlish brääd vun Individuum zu Individuum. Die Przewalskigail hen normal e dunkelbrauni bis schwatzi Stehmähn un a e gleich gefärbter Schwanz. Außerdem hun se náinzeh Bruschtwirbel. Das is eyner mehr wie bai em domeschdizeerde Gaul. Se unnerscheide sich a molekularbiologisch vun dere Unnerart, weil se selber sechssechzich Chromosome hen, im Geesatz zu seller domeschdizierde Unnerart, wo nur vieresechzich hot.

Allgemein isses Verhalle vun wilde Gail, speziell em Przewalskigaul, mit dem vum domeschdizierde Gaul vergleichbar, se lossen sich sogar zureide, sin awwer e bissje wilder, a, wann se domeschdiziert werren, un sin a ganz sche rabiatt, Stude bringen sogar manchmo annerer Stude Fohle um.

So e Heerd Przewalskigail is uugfähr fymf bis zwansish Viecher groß un is entweder e raini Hengschtgrupp, odder e Familie, die en Leithengscht hot.

Wilde Przewalskigail sáin immer schai. Was vun Fangexpeditione ywwerliwwert is, zait, wie gerisse sish so Przewalskigail uff de Flucht benemme. Es werd sogar verzählt, dass se Welle im Borrem nutze, um uff de Flucht Deckung un Sichtschutz se han, un wie de Leithengscht sei Familie mit Fußtridde antreibt. Dodebai blaibd-er immer zwische sainer Herd un de Verfolscher, un wann se nimmi fliehe kenne, dann kämpfd-er fer sei Herde.




#Article 127: Pfälzer Leberwurst (804 words)


Die Pälzer Lewwerworschd is ä dradizionell in de Kurpalz un de Palz hergschdelldi Kochworschd aus zermahlänem Schwoineflesch, zermahläna Lewwer un zermahlänem Schbegg sowie Zwiwelle, Salz, Gewerze un Kraida, vun dännes wichdigschde de Marau is, där wu - näwwebai bemärgd - fär viel Pälzer Schbezialidäde tybisch un brächend is. Annersch als die mehrschde sunschdiche Lewwerwerschd - un gradso wie viel hausmacher Lewwerwerschd - isse grau, wail kä Pekelsalz verwend werd.

Sie isch warm Del vun de Pälzer Variand vun de Schlachdblad, werd awwer vor allem als Straichworschd uf Brod oda Bredche gfudderd. Ibliche Zudade sin Essichgurge un schafer Senf. De Senf hilfd sehr de Schbeggadeel guud zu verdaue. Im Summer sin Radiesle ä dipischi Bailach.

In de Palz hods frieher en Ring Pälzer Lewwerworschd un en Ring Grieweworschd (Blutworschd) baim Medzja fer Brodzaide (Zwischemahlzaide vun Handwerga, Bauawaida oda bai Feldabaide), awwer a fers Owendesse zu Kaffee gewe.

Ä schnelles Esse z. B. am Samschdah war die annerschwo unbekannd Vebindung vun denne zwe ach Hausmacher genannde Werschd mit Pellgardoffle (Gequellde) oda Broodgardoffele (Gebredelde). Die Werschd sin kald zu de warme Gardoffele gesse wor. In naierer Zaid wern die Worschdsdiggle am End vum Broodprozess med erwärmd, wie ma es bai de Schlachdbladd vun jeher kennd.

Während frieer bai hadda kerberlicher Ärwed ufm Feld, im Gade, im Wald, ufm Handwerkspladz oda baim Bau e feddi Zusammesedzung de Worschd besonders geliebd wor is, werd sie haid tendenziell mit wennicha Fedd hergschdelld. Ä iblichi Zusammesedzung in ennere guude regionale Medzjarai beschdeed z. B. aus 49% Schwoineflesch, 28% Schwoinelewwer, Schwaineschbegg, Zwiwwele, Kochsalz un Gewerze. Die echd Pälzer Lewwerworschd, drodz de grau Farb, hod also wesendlich mehr Lewweradeel als die maischde annere Leberwerschd, die ofd realisdischa „Inneraienworschd mit Spure vun Lewwer“ heße sollde. De hohe Lewwerandeel beschdeed ned bai mancher Konserv aus grooße Fleschfabrigge mitm Ufdruck „Pälzer Lewwerworschd“, so dass sich en Bligg ufs Edikedd lohnd.

Beschdrewunge aus Rhoiland-Palz fer de Pfälzer Lewwerworschd bai de EU Namens- un Gebiedsschudz zu beadrache, sin uf erbidderden Prodeschd aus Bade-Wirddeberch gschdoße, wobai insbesonerre die Mannemer Flescherinnung druf beschdanne hod, dass ach in de Kurpalz diese Lewwerworschdvariande dradizionell hergsdelld werd. Nochdem die Pälzer Flescherinnung zunächsd bschlosse hod, das Vorhawe zurückzuschdelle (wail viele Handwergsbedriewe eh nur in ihrm Umfeld verkaafe un ned bundes- oda EU-waid liefere) wurde vun de Hoggener Cornelius GmbH im April 2006 ä Initiadiv zur Grindung vun em Verband zur Unnerschudzschdellung de Pälzer Lewwerworschd angekinichd. Die Hockenemer berufen sich druff, dass se midm Amd Haidlbärch vom 13. Jahrhunnnerd a ununderbroch bis 1803 de Herrschafd vun de Pfalzgrafe unnasdanne sin.

Nach em Berichd vun de Rhaipalz vum 21. September 2007 hen sich die Pälzer un Kurpälzer Metzja dord geänichd, dass de Verain Palz-Margeding des Verfahre fär die gsamde Region in die Hand nimmd. Gelänge des Vorhawe, wäre Pälzer Lewwerworschd des erschde Produgd in Rhoinland-Palz mit Namensschudz, während Baden-Würddeberch, z. B. mit Schwazwälda Schinke, sich beraids in die Raih de EU-waid 700 Regione aus 16 Länner mit geschidzde Produgde aingeraihd hod.

Zusädzlich zu denne noch zahlraiche Handwergsbedriewe wird im Urschprungsgebied die Pälzer Lewwerworschd vun folgende durchgehend middelsdändische Worschdfabrigge hergeschdelld (2006):

Im Rahme vun de akduelle Diskussion iwwer die Unaschudzschdellung vun de Pfälzer Lewwerworschd als regionali Agrarschbezialidäd noch EU-Rechd hot de Wachenhaimer Metzjarmaischder Klaus Hambel de Regionalzaidung „Die Rheipalz“ sain Rezepd zur Verfiichung geschdelld wie's bai Hausschlachdunge g'machd werd.

Demnach werd far orichinal Pälzer Lewwerworschd verwend: 30 % Gewichdsadele Schwainelewwer, 25 % magerer Schwainebauch, 25 % fedde Schainewamme, 7,5 % Kobbflesch (Schwainebäggchen), 5 % Schwaineschulder, 5 % Flesch- un Kesselbrieh, 2,5 % Zwiwwel, als Gewerze Majoran, Peffer, Muschkadnuß, Koriander, Nelge, raines Schbaisesalz (kä Pekelsalz, also ke Natriumnidrad un ke Natriumnidrid).

Des Flesch werd angegard, die Lewwer werd roo dezugewe un mid denne Zwiwwele, denne Gewerze un dem Salz durch de Fleschwolf gedrehd. Die Masse werd in ringförmiche längliche Därm abgfilld un uf 80 Grad erhidzd. Aldernadiv werd es in Konservedose abgfilld un uf 100 Grad erhidzd. Sie sollde ned in Gläser abgfilld werre, um die Werschd un ihre Arome vun de zerschdörende Wirgung vum UV-Lichd zu schidze.
Die Worschd is zum sofordiche Vezehr beschdimmd un solld bloos korz im Kihlschrank ufbewahrd werre. Die Dose sollden zur Schonung vum Aroma ach im Kiehlschrank bis max. 10 Grad ufbewahrd werre, un zwar ned mehr als e halwes Johr.

Viele Metzja vekafen ach noch Werschd nach de äldere feddere Rezepde, bai denen nur 15 % Lewwer un endschprechend mehr Fedd verwend werd. Haid hod sich ned nur de Gschmack un wesche de viel laichdere Arwaid es Bederfnis de feffärmere Produkde zugewand, es wern haid faschd nur noch magere Schwoine angebode. Früher dageche wolld ma mechlischd fedde Schwoine un liebde fedde Werschd. Die Zudade zu enerre echde Pälzer Lewwerworschd sin also glaich, aber die Andele variieren.

Dieser Ardikel isch in em Pälzisch gschriewwe, wis in Schbaya gered werd, also Vorderpälzisch. In annere Dele vun de Palz klingds viilaichd es bissel annersch.




#Article 128: Pfälzisch (314 words)


Pälzisch isch die Schbrooch, wu unner onnrem in de Palz geredd werd. Es (Vodder)Pälzische unnerscheid sich nur e bissl vum Pennsilfaanische.

Des Pälzische läßd sisch in zwee Dialegdgrubbe oideele: es Wesdpälzische / Hinnerpälzische un inns Vordapälsische. Dazwische gibds kää scharfi Grenz, es geht im Pälzerwald allmählisch innenanner iwwer. Es Siedpälzische un es reschts vum Rhoi gschbrochene Kurpälzische ka ma als Variande vum Vorderpälzische aasehe.

Wail zu verschiedene benachbarde Regione e Dialektkontinuum beschdeht, des heeßt in ganz allmählischer, fließender Iwwergang, werre die Grenze vun verschiedene Schbrochforscher net oihaitlisch gezoore.

Wesdpälzisch schwedzd ma außa in da Palz aa in da Hälfd vum Saarlond bis uugfähr Vëlklinge un St. Wennel. Des Siedpälzische raischd noch bis zum Ord Selz ins Elsass noi (Elsässisch-Pälzisch). Kurpälzisch redt ma außer in der haidisch Kurpalz aa an da hessisch Bergschdrooß un im siedweschdlische Odewald bis geje Berfelde. Es Odewälderische närdlisch devuu wärd vun viele Schbroochforscher aa noch als e Variand vum Kurpälzische betracht. Des sin Gebiede, wu zu da hischdorische Kurpalz ghert hawwe. Im Ëschdlische Odewald un siedlisch vum Odewald im Kraischgau geht des Kurpälzische ins Siedrhoifränggische iwwer. E schaafi Grenz läßd sisch net ziehe, awwer ma kann die Orde Mossbach, Sinse un Brusel noch zum Kurpälzische Schbroochraum dezureschne. 

Am Niederrhoi gibts siedeschdlisch vun Kleve e Schbroochinsel, wu ma „pälzersch“ babbeld, des is e hunsrickisches Pälzisch mit niederrhoinische Oifliss. E onneri pälzische Schbroochinsel exischdierd in Braunschwaisch-Veldehof. Pälzisch werd uf der Welt schunsch noch in de USA (Mid eijener Wikipedia: „Deitsch“) un Kanada (Pennsilfaanisch) un in Rußland, Kasachschdan un Kirgisischdan geredt. Aa in e paa Orde in Ungarn un Rumänie gibts noch Lait, wu pälzisch schwetze.

Im Pälzische is die Hochdaitsch Lautverschiewung dailwais ned vorhanne; charakteristisch sin die erhaldene p-Lautunge, wie im bekannde Schbruch: „In de Palz geht de Parre mid de Paif in die Kääsch.“

Annere Besonnerhaide vumm Pälzische, wu mer aach hert, wann en Pälzer Daitsch redd (im Verglaisch zum Daitsche):

 




#Article 129: Quirnbach/Pfalz (145 words)


Quermbach/Palz (amtlich Quirnbach/Pfalz) is e Ortsgemää in de Verbandsgemää Minschwiller im Landkreis Kusel in de Palz (Daitschland). Zu de in de Westpalz leiend Gemää geheert de Ortsdääl Liebschel. Seit 1444 werre in Quermbach Määrk abgehall. De bekanndeschde Maark is de Quermbacher Peerdsmaark.

Quermbach ise 1152 als Querenbach erschdmols urkundlich erwähnt wor un Liebschel is 1349 als Lybestatt erschdmols genennt wor. Am Aafang hats de Grafschaft Veldenz geheert, denoh so vunn 1444 ah de Zwääbrigger. Im selwe Johr sinn erschdmols die Quermbacher Määrk erwähnt wor. Seit 1877 werd e reiner Peerdsmaark dorchgefehrt. Am 9. März 1975 hann die Quermbacher die Liebschler uffs Au gedriggt krieht.

De Gemeinderat in Quermbach besteht aus zwelf Bollidigger, die bei de Kommunalwahl am 7. Juni 2009 in rer Mehrheitswahl gewähld wor sinn, un em ehrenamtliche Ortsboijemääschder als Vorsitzender.

In Quermbach gebts drei Wertschafde Helle, de Delmeshof un es Jachthaus in Liebschel.




#Article 130: Rheinzabern (457 words)


Rhoinzawere orra a Rhoizawere (amtlisch Rheinzabern) isch ä Ortsgmää im siedpälzer Londkrääs Germersche in de Palz (Daitschlond).

Die Gmainde lischd zwischem Bienwald unde Rhoinaue. Rhoinzawere gheerd zu de Verbandsgmää Jockgrim, die dort ach ihrn Verwaldungssitz hot. Dursch de Ort fließt de Erlebach, der sisch in Lämersche mit dem Odderbach zum Michelsbach verainischd.

Jockgrim isch ca. 2 km in sied-estlischer Rischdung, im Nordoschde lischd Naipotz ungfehr 3 km wait wäg. De Ort Hatzebehl lischd ca. 2 km im Siedweschde, Rilze isch ca. 5 km entfernt in nerdlischer Richtung zu erraische unn Kannel lischd ca. 6 km entfernt im Siede.

Gegrindet worre isch der Ort unnerm Name Tabernae rhenanae als Raschdschdädde an de reemische Fernstroß vunn Italie iwwer Basel nooch Määnz. Rhoizawere hot im Johr 2004 sai 1950-jährisches Jubiläum gfaierd unn isch die älteschde Gmainde in de Palz. 

In de reemische Zait sinn hier vor allem Tonware hergschdelld worre. Tabernae rhenanae hot als bedaidendschde Tepfersiedlung des Reemerraischs nerdlisch vun de Alpe gegolde. Bsonners beriehmt isch des Terra Sigillata Gscherr, des europawait exportierd worre isch. Noch hait kammer die antike Brenneefe bsischtische. Reemische Baukeramik isch do unner annerem fiers Kastell Mogontiacum a'gferdischd worre. Interdisziplinäre Forschung hot die Lokalisierung vunn Zischle aus Rhoizawere meeschlisch gmachd, die de Zischelschtembel vunde Legio XXII Primigenia trache.

Mehr als 1000 Johr hot der Ort zum Hochschdifd Speyer gheert. Als Wohrzaische aus däre Zait gilt de Turm vunn de Pfarrkeersch Sankt Michael.

Bai de Wahlen zum Gmäderat am 13. Juni 2004 hot sisch folgendes Ergebnis ergäwwe:

Die Blasonierung vum Wabben lauted: In Gold ä durschbrochenes, an de owwere Schbitz mit äm Kraiz bsetztes schwarzes Draieck, durch des ä rodi Schnur in Windungen gezoche isch.

S'isch 1955 vumm Maänzer Inneminischderium genehmischd worre unn geht uff ä Gerichtssiegel ausem Johr 1755 zurick.

Mit de franzeesische Gmände Chalmoux werd ä Partnerschafd gepfleeschd.

Än historischer Rundweg fiehrt zu de wichdigschde Sehenswierdischkaite.

Rhoizawere pfleschd ä resches Verainsläwe fers Hobby, Schbort unn die Endschbannung:

Des Dorf hot'n ländlische Charakter unn war e langi Zait landwirtschafdlisch geprägt. Hait stellt sisch Rhoizawere als Wohngmainde in de Nochbarschafd vunn de große Wirdschaftsräum Rhoi-Neckar unn Karlsruh dar. In de Gemarkung vunn Rhoizawere gibds ausser vunn de iwwlische Feldfricht ach Obschd, Gmies, Duwak unn waißer Sparschel. De Ort isch ach schunn als pferdefreundlichi Gmainde ausgezaichned worre. Rhoizawere verfiegt iwwer ä solidi Infrastruktur mit viele Handwerks- unn landwirtschaftlische Betriebe.

Aus siedlicher Richdung iwwer die A65, Ausfahrt Kannel-Midde.

Aus nerdlicher Richdung iwwer die Bundesstraße 9, Ausfahrt Naipotz.

Mit de Bahn iwwer die Bahnstrecke Schifferstadt–Wörth. Seit Dezember 2010 ist die Streck zwischen Werth unn Germersche elektrifiziert unn ans Karlsruher Stadtbahnnetz a'gschlossen. In Rhoizawere sollen außerm Bahnhof zwä waitere Haltepunkte entschdehe: am Wohngebiet An den Tongruben un an de Rabbegass. Es gelde die Tarife vumm Karlsruher Verkehrsverbund unn vumm Verkehrsverbund Rhein-Neckar.




#Article 131: Rhein (650 words)


De Rhoi is enn Schdrohm in Oiropa der in de Schwaizer Albe aus veschiedene Quellfliß endstehe duud un dorsch die Palz in die Nordsee fließd.

De Rhoi is ääns vunde mehrschd befahrne Gewässa. Hooch in de Alpe entspringe aus viele Quelle de Vodda- unde Hinnärhoi. Dänne ian Oizuchsgebied langd vum Goddhard im Weshde iwwas idalienische Valle di Lei im Siede bis in die Davosa Egg im Oschde. Die Quellehee liehd uugfea bai 2350 m un uugfea 1300 Schdromkilomeda vun de färnschd Mindung endfärnd.

De Alperhoi is nä dorsch ä kläni Schwell vun ä paa Meda Hee vun de Aare gedrennd - uhne die dääda in die Aare noi fließe un mid därre schbäda in soi jedzich Bedd. So hodda schdad desse när 86 km zum Bodesee.

Vum Bodesee aus issa als Huchrhoi Grenzfluss zwische Daitschlond unn Frongraisch bis noch Kallsruh. Donn fließda waider als Grenzfluss zwische de haidiche Bunneslänner Rhoiland-Palz unn Bade-Wirddebärsch. Dobei fließda midde dorchs pälza Kärnland un drennd aach die weschdlich vunn em liechende Palz vunn de öschdliche, die wu mä haid Kurpalz nennd. An viele Pälza Örda unn Schdädt vorbai wie Germersche, Schbaya, Aldrib oda Ludwichshafe, awwa aach an alde, frieja kurpälzische Örda vorbai wie Oppenm, Bacharach oda Kaub, nämmda soin Wesch zum un als Middlrhoi dorschs Rhoinische Schiefagebirsch un trennd Taunus un Hunsrick. Nördlich devun fließda dorsch Kowwelenz, Bonn un Kölle als Niedarhoi zum Rhurpodd un in die Norddaitsch Tiefewene nóó Holland in die Nordsee. De Rhoi is die nadierlisch Grenz zwische Weschd- un Middloiropa.

De Rhoi fließd inärem zeeh - wonnned gaa fuchzeeh - Millione Joa alde Urschdrohmdahl. Dorsch Senkunge un Hewunge hodda als ufs Naie Kies un Schoddä abgsedzd un sisch als ufs Naie ingegrowe un su allwail naii Terrasse óóglehd, wu mär haid nuch guud uf de Rhoihee'e sien konn. Selmols issa aach voa Worms un Alzay dorschs rhoihessisch Hischlland diregd nóó Binge gonge un ned ärschd nóó Määnz. Aach schbäda hodda nuch ofd soin Laaf geännad un soi Bed valehd. Mol isser als Oschdrhoi bai Mingolse unn mol als Hochrhoi iwwer Schiffaschtaad unn Lamsm faschd niwwer onn die Haard gflosse (Charte des alten Fluszlaufes im Ober-Rhein-Thal). Do war die Woistroß ä Rhoistroß. 

Said iwwa 600 000 Joa is de Rhoi bsiedld: su ald is zmindschd de Homo heidelbergensis, den wu de Daniel Hartmann bai Maure gfunne hot. Schbäda waan donn ärschdi Neandadaala do un donn schließlisch die gonze Schdainzaidkuldure (Flomborn Langhaus vunde Bandkeramikä un Pahlbaude am Bodesee).

Schbäda hen don die Kelde un Germane do gsiedld, es Niewelungelied schbield in Worms un Budapeschd. Die Reema hen de Woi onde Rhoi gebrung und Scharlemanje hod soi Raisch vum Adlandig iwwa de Rhoi bis waid iwwas Sägsische enaus ins Beemische un an die Oda un nóó Kroazie un halb Siedidalie ausgedehnd. 

Des is donn zerfalle un im Oschddail hod sischs HRR gebild mid Grenze vun uuugfea Móópejee (haid Siedfrongraisch) nóó Gent un an die Westaschelde (B-NL) un dodemid waa de Rhoi kompledd im Raisch. Un su isses aach im gonze Middlalda gebliwwe! 

Donn sin awwee die Fronzose als land- un machdgaila worrn un hen alles weschdlisch vum Rhoi han welle un sin ää ums anner Mol ingfalle un hen gemord un gebrännd un vawieschd, dosses zum Goderbarme waa.

Uffgheard hod des ärschd middem Ende vunde Ärbfainschfd nóóm zwädde Weldgriesch. Saiddäm is de Rhoi äfach när de wischdichsde Schdrom im Herz vun Oiropa.

Inde 60er/70er vum 20schde Joahunnad waa de Schdrom soo vasaud, doß mer ned hod drinne baade kenne un die merschde Fisch waan dod un im Rhoi ausgschdorwe. Die Baseller un die Schdroßburscher hän in sellerer Zaid kä Kläranlache ghabbt. Derr gonze Dregg vunn derre ihr Induschdrie un vunn derre ihr Schemie is in de Rhoi gloffe. Hod mer Rhoiwassa uffä Plonz gschbried un die Kondaminazion gscheggd, donn is dodebai schwea kondaminiad mit Närvegifde erauskumme. Des hod dann zunäre Konfarenz vunde Rhoióólischa gfiad un zu Umweldschudzgsedze un haid isses Wassa mehrschd wirra guud.




#Article 132: Rheinland-Pfalz (566 words)


Rhoilond-Palz (korz RLP) is ä Bunnäslond in Daitschlond unn wie am Nóóme ärsischdlisch, iss die Palz än Dääl devun. In Rhoilond-Palz leewe 3.995.000 Lait uff näre Fläch vun 19.853,36 km², deshalb due uff ääm km² im Dorschschnid 201 Lait leewe (Nov. 2013). Die Haubdschdadt vun Rhoilond-Palz is Määnz.

Rhoilond-Palz liechd im Siedweschde vun Daitschlond unn grenzd an die Bunneslänner Bade-Wirddebärsch, Hesse, Nordrhoi-Weschdfaale unn Saarlond, sowie die Schdaade Frongraisch, Luxebursch unn Belgïe. Die Lauda bild in de Vorderpalz ä nadierlisch grenz zu Frongraisch, de Rhoi zu Bade-Wirddebärsch unn bai Rhoihesse aa zu Hesse. Im Oschde werd Rhoilond-palz vun de Owwerrhoiewene dorschzooche, wu aa Ludwichshafe unn Määnz, wu sie end, lieche. Im Siede, in de Reschion Palz erschdreggd sisch de Pälzer Wald, der vum Haardt flongierd werd, vun Sied noch Norde unn schließd do ans Nordpälzer Berglond, midd dem hechsde Bersch vun de Palz, de Dunnersbersch. Weschdlisch dodevu erschdreggd sisch vun Siedweschde noch Nordoschde es Hunsrigg, en Gebirsche, des die Palz unn des Rhoilond vunenõnner drennd. De Erbeskopp im Hunsrigg iss de hechsd Bersch in Rhoilond-Palz. Nordesdlisch werd des Hunsrigg vun de Mosel flongierd, die bai Koblenz in de Rhoi minded. An de Mosel lieche greeßere Schdädt wie die Reemerschdadt Trier odda Cochem. Im Nordweschde vun Rhoilond-Palz lieche die Aifel unn die Vulganaifel.

Gschischd vun de hisdorische Kurpalz siehe Kurpalz

Nochm zwedde Weltkriech sinn die Palz, die praißische Regierungsbezirge Koblenz unn Trier, Rhoihesse, Dääl vun de Provinz Hesse-Nassau unn Birgefeld erschd amerikanisch besedzd worre, donn de fronzesische Besadzungszon zugeschlaache worre unn die Fronzose des Gebied erschdmol in Owwerpräsidie Rhoiland-Hesse-Nassau unn Hesse-Palz oigedaild. Die Fronzose henn sisch offegelasse, ob se Gebiede annekdiere odda nedd, hewwe awwa donn am 30. Auguschd Rhoilond-Palz als ledschs Lond in de wesdlische Besadsungszone gschaffe. Nadierlisch sinn dodebai friehere Grenze uffgerisse unn Gebiede gedrennd worre, desweege könne sisch die Rhoilond-Pälzer bis hait noch net so rischdisch mit ihrm Lond identifiziere, dieidentifiziere sisch in erschda linie als Rhoilänna, Pälza unn Rhoihessena. Fer des naie Lond is Määnz als Haubdschdadt beschdimmd worre, hot des awwa net ausiewe gekonnd, wail se vum Kriech so arg zerschderd worre war unn dodemit konnde aa kee Vawaldungsgebaide zur Verfiechung gschdelld werre. Schdaddesse hot Koblenz die Uffgab vun de Haubdschdadt iwwernumme. Am 22. November 1946 is donn in de selwe Schdadt im Theada die erschd Rhoilond-Pälzische Vafassung ausgearwaided worre. Verabschieded worre is die donn am 25. April 1947, pro-Schdimme kame vun de CDU, contra-Schdimme vun de SPD un KPD. Aa im regionale Beraisch während de Volgsabschdimmung henn sisch die Gaischda geschiede: Im kadolische Norde unn Weschde ware die Lait mehrhaidlisch fer die Vafassung, im gemischd-konfessionelle Rhoihesse unn de Palz ware die Lait eher dagege. Die Vafassungsorgane henn sisch erschd in Koblenz oigerischded, sinn donn awwa am 16. Mai 1950 noch Määnz umgezoge, wail vor allem die Palz ner Määnz als Haubdschdadt akzebdierd hot. Viele Lannesbeherde unn Gerischde sinn awwa waidahin in Koblenz vabliwwe.

Rhoilond-Palz is long en CDU-dominierdes Lond gewessd, bis 1991, donn hot de Rudolf Scharping vun de SPD de Carl-Ludwig Wagner abgeleesd. Der hot gsaad: Gott beschütze Rheinland-Pfalz (Godd beschidz Rhoilond-Palz). Die CDU iss denoch nimmi an die Machd kumme. Said 1994 iss Kurt Beck an de Machd unn soi Pardai regierd saidem 27. März zamme mid de Griene.

Im Wabbe siehd mer de Pälza Leeb, des Määnza Rad unn des Georgskraiz vum Erzbischdum unn Kurferschdedum Trier. Des soll an die bis 1801 eksischdierende Kurferschdedümer Trier, Määnz unn Palz erinnere.




#Article 133: Rülzheim (177 words)


Rilze (a Rilzem, amtlisch Rülzheim) isä Gmää im Lónkrais Germerschm. 

Rilze isch 744 s ärschd mol ärwäähnd worre. Im Middlalda ischs baim Bischdum Schbaya gewest, hod awwa äm Daitsche Riddaorde gheead. Dorsch die fronzeesische Raubgriesche isch Rilze noch Frongraqisch kumme, wos die närdlischsd Grenzsiedlung vum Elsaß wa. Anno 1815 isses donn wierra zur Rhoipalz gezähld worre un sou noch Bayan kumme. Nochem zwäddee Weldgriesch hod die Agrargmää ( un Zuggariewe) aach Induschdrie griechd.

Zu de Verbandsgemäände Rilze khäaren Häadt, Khuadt unn Läämasche.

Ääna vun de bedroffene Oiwohna schraiwd:

Un än onnare määnd: 

Schaisse, 's Bad esch zu. Schai bleed. Unn sou wies aussied, esch känner in Sischd, wu do drah was ännerd.

De Ort lischt im siedpfalzische deil von de Oberrheinischen Tiefebene, im Dreieck zwischen Germersheim, Wörth am Rhein und Landau in de Pfalz. Im Süde streift der kurz zuvor aufgestaute Rottenbach das Ortsgebiet. Im Südwesten wird Rülzheim von einem ausgedehnten Wald begrenzt. Im Norden der Gemarkung befindet sich eine große landwirtschaftlich genutzte Ebene, die sich in nordwestlicher Richtung bis nach Landau erstreckt. Durch Rülzheim fließt der aus dem Pfälzer Wald kommende Klingbach, der über den Michelsbach in den nahe gelegenen Rhein mündet.




#Article 134: Arme Ritter (288 words)


Roschdischa Ridda (in de Kurpalz au Kadaiser Kleß) is in de Palz was Sießes fa se esse. De Nååme Roschdischa/Arma Ridder unn Kardaiserkleß (Kardaiser henn schbardanisch gelebd) kummt doheer, dass des frieher en Arme-Lait-Esse war.

Ma nemmd druggene Wegg, duud ne uffriwwele unn duud ne in Milsch dungge un in d Ponn broode. Wonna schää dorsch is, schdreid ma Zimt unn Zugga eniwwa. Mer konn'n awwee aach gonz inwaische, donn forme orra wia is bróóde. Bsunnärsch guud schmegdes, wammer in die Milsch nuch Vanillezucka gäbd. Foi ischs aach mit Woisoß.

Roschdische Ridda ware aa schun in ähnlischa Foam bai de Reemer bekonnd. Im reemische Kochbuch De re coquinaria find sisch schun des Rezebbd: Zabrisch abgeriewene Siligene, mach greeßere Häppsche, dung se in Milsch nai, röschd se in Eel, iwwergieß se mid Hoonisch unn savier se.

Im Middlalda donn ischs erschd daitschschbroochisch Rezebbd rauskumme, im Buch von guter spyse ausm 13. Johrhunnerd. Do schdehd zum Baischbiel drin: „snit denne aht snitten arme ritter und backe die in smalze niht zu trüge.“ 

De Valerius Herberger hot 1601 in soim Buch Magnalia Dei, oder die großen Thaten Gottes den Sadz arme Ritter backen und Kümmerling schmelzen von sisch gelosse.
In em daitsche Kochbuch ausm Johr 1691 werre se Gueldene Schnitten genennd.

In Englond werre se Poor Knights of Windsor (Arme Ridder vun Windsor), in de USA French Toast (Fronzesisches Toast) unn in Frongraisch Pain Perdu (Valornes Brod) genennd. In Pordugal seschd mer rabandas dezu, unn die sinn en dradidsionelles Woinachdsgebägg. In Schbanje werre se Torrijas genennd unn sinn uffgrund vun ihrm hohe Säddigungswerd bsunnerschd in de Faschdezaid beliebd. Bekonnd sinn die arme Ridda aach in Russlond (grenki), Finnlond (köyhät ritarit), Ungarn (bundás kenyér), Holland (wentelteefje) unn in de Tirkai (ekmek kızartması).




#Article 135: SV Austria Salzburg (2005) (151 words)


De Schpordverroin Auschdria Solzburg, korz SV Auschdria Solzburg (dt: Sportverein Austria Salzburg; SV Austria Salzburg) issen Fuusballverroin aus Solzburg in Eestreich. De Verroin schpielt grad in de Erscht Klass Nord, des is die segst Liga in Eestreich. 2005 hott Red Bull de alde Verroin uffkaaft. Red Bull hott die Verroinsfarwe offiziell gelosst, awwer alles isch vun fioledd-woiß uff rod-woiß umgschdellt worre, weil des die Farwe vun Red Bull sinn. Die Fäns henn awwer gewollt, dass die 72-Johr ald Tradizion bleiwe duud, also henn se im Okdower 2005 e naii Auschdria middem alde Name un de alde Farwe gegrind. Die Fans henn Wimbledon un Manchester als Vorbild ghadde, wu Fans ach en naie Klub gegrind henn.

Om 13. Sebdember 1933 henn sich de FC Hertha Salzburg un de FC Rapid Salzburg zum SV Austria Salzburg zsammegschlosse. Im Krieg henn se middem SAK 1914 unnem 1. SSK 1919 zsamme als FG Salzburg gschpielt.




#Article 136: Pfälzer Saumagen (392 words)


De Pälzer Saumaache is so äbbes ähnlisches wie Worschd, när kimmmd es Gfillsl ned inde Daam, sunnan inde Maache vunn änere Sau (im Pälzische aach Wutz). 

Weldwaid beriemd worn is de Saumaache dorsch de daitsch Kanzler Helmut Kohl, der wu en alle soine Geschd hod uffdische geloßd.

Es gäbbd unnaschiedlische Rezäbde un ums beschde wärn in Landach sogaa jäalische Maischdaschafde ausgedraahn, awwa die Grundzuudaade sin als die glaische: Flääsch, Grummbeere, Gemiees un Kreiter in wegselnde Menge. Des wärd donn im Kessl gegaard un hääß orra kald serwiad. Beliebd is aach de gebroodne Saumaache, des sin Schnitte vum Saumaache, die wo inde Pann oo'g'broode wärn.

Ääns vunde naijare Rezebde schmeggd bsunnaschd guug: 

Die Hälfd vun allm gehd dorsch de Wolf, die onna Hälfd wärd in Schdraife gschnidde, dodevun die Hälfd in Wäafl. 

Die Mass wärd guud gmischd inde Maache gfilld un bai ca. 85°-90°C so lang gegaad, bis inde Midd es mindschd 82°C ärraischd wärn.

Särwiad wärd in Schaiwe gschnidde mid Kleeß, Grumbeere orra Piree un mid Kraud.

De Pälza Saumaacheorde isn Faßnachdsorde vun de Schiffaschdadda Karnewal- und Danzschboad-Gsellschafd Schlodde. Die dunn dän an Polidiga, Wäddschafdsbosse, Kulduaschdidze orra Schboadla gäwwe, die wo daß sisch - noo äm Greemium soi Määnung - um die hisdorisch Kuapalz uf baide Saide vum Owwarhoi vadiend gmäschd hän.

Daß des de Kohl selwad ooglaijad häd, wie mär long gmäänd hod, schdimmd ned, wonna aach de ärschd waa, där wo des Ding griehd hod. Awwa die Idee waa vum Günter Kreckler (†), ääm vunde Schlodde-Senadoore. Es waan aach när 11 Schdigga oogedengd un aach när vär Pälza. Awwa weja därre grooß Uffmärgsamkaid un Durismuswärgung hod märs foaddgsedzd un uf Laid aus gonz Daidschlond ausgedehnd.

De Orde selwad is ä Schdigg Rosequaaz, wo jed Joa nai in Ida-Owwaschdää gschnidde un in Saumaachefoam gschliffe wäad. Des wäd donn an'närre Silwakädd umde Hals gdraan. Valieje wäd dä Orde bai närrem Saumaacheesse un de die Lobred häld de jewailisch Voagänga vum ledschde Joa.

Am 23. 1. 2013 is de Orde es ärschd mol an ä Wegedaarijarin vagäwwe worrn: an die Määnza Faßnachdarin Maggid Schboonma waa die 22. noom Dieda Wedl, där wo so long die Niewelungefeschdschbiel in Woms als Reschisöa gebrääschd hod. Färs Maggid hod de Koch egschdra äbbes zammegbroode, des wo wie ä Schaib Saumaache ausgsien hod, awwa kääna waa, sunnan när so äbbes wie ä Gmiese-Brädling, awwa ohne die paniad Gruschd.




#Article 137: Speyer (5067 words)


Schbaija (gschriwwe Speyer un bis 1825 a Speier) ischä Pelsa Schdadd om Rhoi, wu inde Owwarhoinischi Tiefewene liesche dud, do wude Schbayabach inde Rhoi noi kummd. In Schbaija dun im Aachebligg on die 50.000 Laid leewe.

Schbaija isch frija mol vum remische Raisch g'grind worre un deswesche a äni vunde eldschde Schdäd in Daidschlond iwwahaubd. Unnade Rema hoddse Noviomagus oda schbeda a Civitas Nemetum keese. Im Middelalda hodd Schbaija, zunegschd mol'm Bischof unnawoafe un schließlisch de Schdadus vunare fraije Raichsschdadd vum Hailische Remische Raisch Daidscha Nadzion krischd.

Weldb'kond isch Schbaija haid weschm Schbaimara Dumm. Des isch äns vunde bdaidnschde romonische Bauweagg iwwahaubd un said 1981 isch die Keasch a ä UNESCO-Weldkulduaeawe.

Die Schbaimara unnadeeln die Schdadd in die sognondi Keanschdadd un

Vun Schbaija ä Schdiggl außahalb lieschn de Binshof, de Daidschhof, de Ludwischhof, de Ringschebeaschahof, de Schbidserhoihof, de Thomashof, de Waijahof uns Reffedaal.

Um Schbaija rum sinn die Nachbaoad Remabeasch im Siede, wu die drai Deafa Beaschhause, Helscheschdää un Medasche sinn, donn Duddehofe im Weschde, Schiffaschdadd im Nordweschde, Waldsee un Oddaschdadd im Noade. Iwwam Rhoi lieschn Kedsch im Noadoschde, Hoggene im Oschde, Aldlusse im Siedoschde un Rhoihause im Siede. De Rhoi isch die eschdlischi Grens vunde Schdadd un a glaischzaidisch die Grenz vun Rhoilond-Pals zu Baade-Wirdebeasch. Dea kumd baim Stromkilomeeda 393,8 in die Gmaagung vun Schbaija roi un valossdse 9,2 km schbeeda widda baim Stromkilomeeda 403. Die Flussschlaif im Siede, wu weschede Rhoibgradischung vum Tulla mol abgschnidde worre un haid Alddrhoiäam sin, schdejn midem Schbaimara Auwald unde Wassafläsch noch de Fauna-Flora-Habidaad-Rischdlinje unnam oiropäische Schudz.

Noadweschdlisch vum Schdaddgbied sinn oinische Baggaseeje gbuddeld worre, umde Sond- un Kies zu krische. Dorunna isch a's Binsfeld mit 7 Seeje neadlisch vunde A 61. Gonz owwe im Noade hodd Schbaija a nochä Schdigg om Anglhofa Aldrhoi.

Frija hoddsischde Rhoi duasch die owwarhoinisch Tiefewene gschlengeld, bismon'n im 19. Jaahunad bgradischd hodd. Iwwade Zaid hoddado donn a imma widda soin Wesch nai gsuchd kabd. Midde Bgradischung sinnä paa Aldroiäam iwrischgbliwwe un hawwen ogfonge s'Londschafdsbild zu bräsche. A haid komma die ejemolische Rhoiäam a duasch de tibische Bwugs erkenne, a do wus kä Wassa me hawwe dud.

S'Schbaimara Gbied lischd uffde Rhoiniedarung (uugfea 93 m iwa Null), de Niedaterrass (uugfea 103 m iwa Null) un uffde Hochterrass (bis 113 m iwa Null). S'Gbied bschdeed aus Oschwemmunge un Ablacharunge ausm Holozen. Die Niedaterrass hodd sisch inde leschd Aiszaid gbild, wu iwana Kiesablacharung ä uugfea halwe Meda diggi Lehmschischd im Blaischdozen enschdonne isch. Die Hochterrass isch im Siedweschde gesche Duddehofe un ischde nerdlisch Deel vunde Schweschema Pladd ä aiszaidlischi Ohaifung vun Leeß un im Noadwesche bschdedse aus Sondflesche un Sonddiene, wu haidde Drubbeiwungsbladz unde Schbaimara Schdaddwald weschdlisch vunde B 9 isch. Die Iwageng vundene Ewene komma in Schbaija guud seje un hawen zum Deel a aischini Schbaimara Nome. De Iwagong vunde Niedaterrass zum Roi ischde „Museumsbuggl“ unde Oschdiesch uff die Hochterrass isch inde Owware Longgass de „Brauwaraibuggl“ unde „Schidzebuggl“ inde Schidzeschdrooß. Onnare Iwwageng hodds im Dummgaade un wus zum Fischmaagd nunnageje dud. Uffde Niedaterrass kummd s'Hochwassa vum Rhoi nedd ruff umma konn deswesche do a noh om Fluss bauwe.

S'Hochgschdaad komma guud seje un bild ä Folsch vun Halbgrais, dowude Rhoi frija mol gflosse isch. Siedweschdlisch vun Schbaija lischd Beaschhause onde Owakond vum Hochgschdad un laafd noch Noadoschde umde Schbaimara Vochlgsong rum, bisses eschdlisch onde Rhoi om Dummhischl kumme dud. Vun doad folschds noch Noadweschde de Johannesschdrooß, de Woamsa Londschdrooß noch Noade, m'easchde Deel vunde Waldseja Schdrooß, donn waida iwade Buche- un Ealeweesch noadeschdlisch iwwas Feld bis zum Schbidserhoihof un vun doad bis waida neadlisch onde Binsfeldseje voabai noch Oddaschdadd.

Wail Schbaija ginschdisch onde Flussterrasse lische dud un wischdisch gwesd isch, hodd die bairisch Londvamessung nochde napoljonische Griesch ä Vamessungsneds og'leschd. Des isch donn a Grundlaach fas said 1805 g'bloonde naije Rhoibedd un fadie Vamessung vum naije Rhoigrais gwesd. Unnam großheazochlisch-badische Owainschnijea Johann Gottfried Tulla homda 1819 ä Grundlinije zwische Schbaija un Oggasche gmesse.

Schbaija hodd so gesche 1000 ha foaschdlischi Flesche, alla uugfea 29 % vunde Gmaagungsflesch. De Schbaimara Schdaddwald deeld sisch in zwee unnaschiedlischi Gbied, de Rhoiauwald unde Foalewald.

Im Noadweschde vunde Schdadd hodds de Foalewald (uugfea 102–110 m iwa Null) uff Sonddiene, Schwemmsond un G'rell, wu vieli Kiefere awwa a Buche, Aische, Rubinije, Biage, Rodaische un onare Beem un Gschdribs wagse dud. De gschizde Schbaimara Auwald lischd zwischm Remabeasch im Siede om Rhoidomm endlong bis zum Naije Schbaimara Haafe. Im Auwald hodds voa'allm Esche, Pabble, Aische, Ahoan, Nussbeem, Buche un Waide un a do noch onare Beem un Gschdribs.

Duasch soi Laach im Owwarhoigraawe kead Schbaija zude wermschde un niedaschlachermschde Gbied vun Daidschlond. Die Middltembaradur im Joa bdrääschd 9,8 °C un 16,9 °C inde Wegedazionszaid. Im Schnidd kummn 596 mm (1931–1960 Schdazion Schbaija) Resche runna un dod'vu 314 mm inde Wegedazionszaid. Die Daach im Summa, wus iwwa 25° hawe dud, sinn gesche 40 Schdigg im Joa. Gwidda gibds on 20–25 Daach, Schneefall on 20 Daach un ä g'schlosseni Schneedegg a on 20 Daach. De Wind kummd maischdens ausm Siedweschde un Noadoschde. Die Schdund, wu die Sunn schoine dud, isch im Summahalbjoa daidlisch iwwam Duaschschnidd, im Winda weesche de haifischi Weddalaach unnam Schnidd. Wesche dere Weddalaach unde Schwiel im Summa gilds Schbaimara Wedda als bioglimaadisch b'laschdend.

Weesche de Funde ausde Jungschdoinzaid, de Brosezaid, de Hallschdaddzaid unde Ladenezaid weesma, dass frija schun die Laid bsondas inde Neeh vum Rhoi gsiedld kabd hawen. Die Laach om Rhoi, wu schun frieh en wischdische Veakehrsweesch gwesd isch un glaichzaidisch awwa a sischa voa Hochwassa uffde Terasse noh om Fluss, sind Grind gwesd do schun frieh zu siedle. Enna vunde bkonnschde Fund vun domols ischde Goldne Huud vun Schiffaschdadd vun 1500 v. Chr., wuma uffm Feld 10 km noadweschdlisch vun Schbaija gfunne kabd hodd. Inde Johannesschdrooß hoddma a ä fadie Pals seldenes keldischs Grawb ausde Zaid 50 - 20 v. Chr. gfunne kabd. 

Die Reema hawwen 50 v. Chr. Gallije unnaworfe kabd, wuduasch de Rhoi ä nadirlischi Grens vun iam Raisch gwesd isch. Um 10 v. Chr. hoddma donn ä Milidealaacha faän Drubb uffgschdeld, was donn de Ofong vunde Schdadd gwesd isch. De remisch Kaisa Augustus hodd donn zugschdimmd, dassma Laid vum geamonisch Schdomm vunde Nemeda oasiedle dud. Schbeda, nochde Schlachd vum Teudebuascha Wald isch's Laacha duaschä naijes easezd worre. Iwwareschd dodvu hoddma im jiddische Vieadl funne. Ausde easche Schaddveadl, de Vici uff Ladoin, wu sisch ums Laacha gbild kabd hawwen, hoddsisch donn die Schdadd endwiggld. Donn isch nochä driddi Feschdung uffgschdelld worre, wuma donn awwa uffgewwe hodd, wail Schbaija a kän Grensposchde un a nemme miliderisch wischdisch gwesd isch. Die Siedlung, wu gbliwwe isch, isch donn Haubdschdadd „Civitas Nemetum“ vunde Geschnd vunde Nemeda worre. 

Um 150 noch Chr. isch die Schdadd donn unam keldische Nome Noviomagus, was „Neufeld “ oda „Neumarkt“ heeße dud, uffde Weldkaad vum Griesche Ptolemäus un schbeeda a im Itinerarium Antonini, em Raisehondbuch vum Antonius vunde Zaid vum Caracallas (211–217) un uffde Schrooßekaad Tabula Peutingeriana ausm 3. Jaahunad. Noch 260 hoddma die Oagriff vunde Alamonne inde Velgawondarung baim Limes nemme abwehre kenne unde Rhoi isch reemischi Grens und Schbaija ischä Grensschdadd worre. Im 4. Jaahunad hoddsde easchde Bischof in Schbaija gewwe. Im Joa 406 sinn doan die Siewe, Vondaale und samadischi Alonne weeschede Hunne iwwa de Rhoi a noch Schbaija kumme. In Aldlusse hodds a ä „Fiaschdegrawb“ vunde Alano-Saamade, Hunne odda Osdchdgeamone.

Inna Schlachd bai Zilpisch im Joa 496/497 unna waidari Schlachd im Joa 505 hodde freng'gisch Keenisch Glodwisch die Alamonne bsieschd. Schbaija isch donnen Deel vum freng'gische Keenischraisch worre. Die Frong'ge hawwen donn de naij Schbaijagau oig'rischd un B'omde un Bischheef sinn vun Gallije kumme. De Nome Spira, wu vunde Alamonne oigfiad worre isch, isch gbliwwe.

Abm 7. Jaahunad isch donn Schbaija widdan Bischofssids gwesd. Im Joa 969 hodde Kaisa Oddo de Große de Bischofskeasch s'Immunidesbriwilesch, ä aischini G'rischdbaakaid un Kondroll iwwa Minze un Zoll gewwe. Abm Joa 1030 hodde Kaisa Konrad II. midm Bau vum Dumm oafonge losse. Die easchd jiddischi Gmoind vun Schbaija hoddsisch weschm Bischof Rüdiger Huzmann im 11. Jaahunad ogsiedld. Newe de onnare SCHUM-Schdedd Woams un Meens hoddsisch a in Schbaija die aschkenasischi Kuldua endwiggld. Im Joa 1111 hodde Heinrich V. soin Vadda im Schbaimara Dumm baigsedzd un on dem Daach hodda a de Schdadd waidraischndi Briwilesche gewwe. Die Birscha vun Schbaija hawen peasenlischi Fraihaide grischd unde Inhald vum Brief hoddma om Boadaal vum Dumm ogbrochd, awwa s'isch donn schbeda valore gonge. Im 13. Jaahunad hodds in Schbaija donn Schdraidaraije zwische de Schdadd unnem Bischof unde Schdifde iwwa die stadtherrlichen Rechte gewwe. Do hodd sisch donn s'Dummkabidl als Geschna zude Birschaschafd endwiggld. Inde Midd vum Jaahunad isch a beleschd, dasses in Schbaija „effendliscches Aischedum“, also schdeddische Grundbsids gewwe hodd. Im 14. Jaahunad hoddsisch donn im Konfligd um die Raadsbsedzung zwische de Minza-Hausgnosse unde Zinfd in Schbija donnä roini Zunfdvafassung duaschgsedzd. Donoch sinn die Hausgnosse bloss noch äni vun 14 Zinfd gwesd un hawwen 1349 uff ledschdi Voareschd vazischde misse.

Inde zwedde Helfd vum 14. Jaahunad isch glaa worre, dass die Schbaijmarische Bischheef ian schdaddherrlische Oschbruch nie uffgewwe kabd hawwen. Die Bischheef hawwen sisch Unaschdidzung vum Kaisa Karl IV. un vunde Palsgrafe kold un die Schdadd hoddsisch nemme uffn Kaisa valosse kenne. 

Im Joa 1434 hodds donn'en Schudzvadraach uff 10 Joa midm Kuafirschd Ludwig III. vunde Pals gewwe. Die Geschnd isch donn ab 1439 vunde marodierende Aamagnagge bdrohd gwesd, wu ejemolischi Seldna vunde fronsesische Aamee gwesd sinn. Schbaija, Meenz, Woams un Schdrooßbuasch hawwen ä Bindnis gschlosse unnä Heea vun 100 Glewe uffgschdeld, dod'vu 30 vun Meenz un Schdrooßbuasch un 20 vun Schbaija un Woams. Inde Joa 1459 bis 1462 hoddsisch Schbija schun widda om Griesch, m'Pälsa Griesch a b'kond als „Badisch-Pälsischa Griesch“ oda „Meenza Eazschdifdsfehd“, vunde Kuapals gesche Kuameens bdailische misse.

Im Joa 1464 ischde Matthias von Rammung Bischof worre un hodd vasuchd frijari Reschd vunde Keasch widda un a mea Bfuuchnis fa die Keasch zu res. Deswesche hodd donn 1465 die Schdadd Broblem midde Keasch grischd, wailsem Birscha weschm kaisalische Hofg'rischd zu soim Reschd geschede Bischof hodd vahelfe misse. Die Schdadd, wu in dem Konfligd neudral hodd blaiwe wolle, isch donn inde Joa 1470 un 1471 widda noigzoche worre. De Kuafiaschd Friedrisch I. hoddsisch Kondroll iwwas Gloschda Waißebuasch un die Schdadd gnumme, wu de Kaisa awwa a hodd hawwe wolle un im Griesch dorum hawwen donn baide miliderisch Hilf vun Schbaija valongd.

S'Hochschdifd Schbaija isch om 20. Abril 1525 vunnem Bauwauffschdond inde Rhoigeschend bdroffe worre. Die Bauware hawwende Zeende, die Zinse un Abgaawe nemme hawwe wolle un sinn gesche die Keasche gonge. Zee Daach schbeeda hawwense donn voakabd „gen Speyer zu ziehen und daselbst der Pfaffheit Nester, die viel Jar mit Nachtheil und großen Schaden der Armen erhalten weren worden, zu zerstören“ un „die Stadt Speier zu belegern und die Geistlichen irs Gefallens darin zu reformieren“. Inde Folsch hodds u. a. ä paa Raischsdaach in Schbaija gewe.

Inde easch Helfd vum 16. Jaahunad isch Schbaija donn'n'Middlpungd vunde daidsch Gschischd gwesd. Iwwa 50 Hofdaach un vunde Raichsdaach in dem Jaahunad hawwen finf in Schbaija schdaddgfunne. Ä Rai vun Raischdebudazionsdaach (z. B. 1558, 1560, 1583, 1595, 1599/60), Kuafeaschdedaach (z. B. 1588) un Raischsmodarazionsdaach (z. B. 1595) sinn a noch in Schbaija gwesd.

Zwische 1530 un 1620 ischs in Schbaija friedlisch gwesd, awwa inde Joa 1539, 1542, 1555 un 1574 isch Schbaija vunde Peschd heemgsuchd worre. De Schmalkaldischi Griesch im Joa 1546 hodd uff Schbaija ken diregde Oifluss kabd. 1612 isch noch zee Joa Erwed die ’’Chronica der freien Reichsstadt Speier’’ vum Christoph Lehmann rauskumme un hodd im Lauf vunde Zaid via Ufflaache kabd. Im Draißischjehrische Griesch inde Joa 1618–1648 isch Schbaija imma widda vun Drubbe bsedzd worre un ischä Drubbelaacha, Vasorschungs- un Flischdlingsoad un Lazaredd gwesd bis 1650 die ledschde fremde Soldaade ausde Schdadd gonge sinn.

Im Joa 1689 isch die Schdadd donn weschede Schlaifung vunde Pals unnam Genaral Melac im Pelsische Eawfolschegriesch vellisch vunde fronsesische Drubbe zaschdead worre. De General Joseph de Montclar hodd om 30. Januar 1689 die Befeschdischung vunde Schdadd og'guggd un zwee Daach schbeeda hoddma midm Abbruch bgunne. Die Birscha hawwen do midmache misse un gdeng'gd, das die Schdadd a noch abgbrend wead. Om 23. Mai hoddma donn m'Birschameeschda unde Radsherre gsachd, dass alle Laid die Schdadd valosse missn unnem Dummdekoan unnem bischeflische Schdaddhalda Heinrich Hartard von Rollingen hodde Montclar om 27. Mai gsachd, dass „die Stadt samt allen darin befindlichen Kirchen und Klöstern, einzig die hohe Domkirche ausgenommen“ in Brond gschdeggd werren.

Donn sinn im Joa 1792 die fronsesische Rewoluzionsdrubbe noch Schbaija kumme un's isch als Sidz vunna Unnabrefegdua im Département du Mont-Tonnerre (Dunnasbeasch) bis 1814 unna fronsesischa Heaschafd bliwwe. Easchd midde Bfraijungsgriesch geschede Napoleon unde Naiordnung vun Oiroba uffm Wiena Kongress vun 1815 hoddsischs widda g'änad. Im Joa 1816 isch Schbaija donn Graishaubdschdadd vum Rhoigrais worre, wu zum Kenischraisch Baijan kead hodd. Om 1. Janua 1838 hodd donn de Regierungsbziag (Grais) Pals de Rhograis abglesd.

De Rhoihaafe isch 1837 feadisch worre un 10 Joa schbeda isch Schbaija ons daidsche Aisebohnnedz ogschlosse worre. Inde Zaid sinn donn a soziali un karitadivi Oirischdunge wie z. B. Hoschbideela odda Wohldedischkaidsvaroi enschdone un Schbaija hodds beschde Schulsischdem inde Pals kabd. Newede Schidzegsellschafd, wus schun said 1529 gewwe hodd, sinn onnare dzukumme unna onnarem än Tuanvaroi unnän Musiggvaroi. S'zwedde Pioniabadallijo vunde bairische Aamee isch bis 1918 in Schbaija gwesd. S'Pals-Fluuchzaischweag hodds schun said 1913 in Schbaija gewwe, wu im Easchde Weldgriesch zuem bdaidnde daidsche Rischdungsbdriewb worre isch.

Nochm easchde Weldgriesch isch Schbaija zsomme midm ling'ge Rhoiufa vunde fronsesische Aamee bsedzd worre. Om End vum Joa 1918 hodds fronsesische Milidea unnam Genaral Gérard s'„Freie-Pfalz“-Beweschung vum Eberhard Haaß un onnare Sebaradischdegrubbe im Rhoilond gfeadad. Schun 1919 hodd donn die „Freie-Pfalz“ n'Pudschvasuch fa ä audonomi Pals unnanumme, wu awwa voa'allm weschm Regierungsbräsidend Friedrich von Chlingensperg auf Berg (1860–1944) gschaidad isch. 1930 isch donn die fronsesisch Bsadzungsmachd widda abg'riggd.

Duasch die Machdeagraifung vunde NSDAP isch 1933 Schbaija easchmol zum Gau Rhoilond kumme, wu donn 1935 midm Saalond zsommeg'leschd worre isch. Inde Grischdallnachd isch a die Schbaimara Sinagog om 9. Novemba abgbrend un d'noch abgrisse worre. Uugfea 100 Judde sinn inde Schbaimara Umgewung duasch die Vafolschung umgbrochd worre. Widdaschdond gesche die Nadzionalsozialischde hodds a in Schbaija duasch die Grubb „Speyerer Kameradschaft“ vum Schbaimara Sozialdemograd Jakob Schultheis un soina Ejefraa Emma gewwe. Im Zwedde Weldgriesch isch in Schbaija duaschn Lufdogriff de Bohhof zaschdead worre. Die omerikonisch Aamee isch donn 1945 in Schbaija oimaschiad, nochdem die daidsche Drubbe midm Abzuuch die Rhoibrigg gschbrengd kabd hawwen.

Nochm zwedde Weldgriesch isch Schbaija donn inde fronsesisch Bsadzungszon gwesd, bis 1949 die Bundesrebubligg Daidschlond g'grind worre isch. Said 1945 hodds donn a ä fronsesischi Bsatsunggaanison in Schbaija kabd. S'Bsadzungsreschiem hodd om 6. Mai 1955 uffkead un inde Nainzischa Joa isch die fronsesisch Aamee donn widda abgzoche. Als Zaische fa die Vasehnung un Fraindschafd isch in de Joare 1953/54 mid daidsche un fronsssische Middl die Beanaduskeasch inde Woamsa Schdrooß uffm Alde Friedhof gbaud worre.

Im Joa 1990 hodds viel Faijalischkaide weschm zweedausndjerische Bschdeje vunde Schdadd gewwe. Im Nowemba 2011 hoddma donn die naij Sinagog Beith-Schalom oigwaid.

Die Endwigglung vunde Oiwohna vun Schbaija abm Joa 1565:

Schbaija hodd vunde Schded inde Pals de schdeagschd un im Geschesads vun onare Schded a noch 2009 Zuwags kabd. N'Vaglaisch vun 1939 (100 %) bis 1985 in Brozend:

Schbaijmarisch kerd zum Voadapelsische, hodd awwa soi Aischehaide. Zum Baischbiel saachn die Speyerer sisch selwa neewe Speyerer (gschbroche: Schbaijara) a Speyrer (gschbroche: Schbaijra), a schunmol Spei'rer  (gschbroche: Schbaij'ra) gschriwwe un gebabbld odda awwa Speyemer odda Speyermer (gschbroche: Schbaijama) odda Spey'mer (gschbroche: Schbaij'ma) odda glai efach Speymer (gschbroche: Schbaijma) awwa a noch Speyermerer (gschbroche: Schbaijamara) odda onaschda.
Bloß in Schbaja saachdma a Haggbroode zum Fleeschkees. Ä waidari Aischehaid ischs in monsche Weada s'zsommezieje vunde Silwe geh zu k wie zum Baischbiel gehead zu kead odda gehabd zu kabd) un beh zu p wie zum Baischbiel behalde zu palde. Un ofd babbldma im Subaladiv, alla onschdadd weesche unnaschiedlische Grind saachdma ofd weschede unnaschiedlischgschde Grind.

Wie iwwarall in Daidschlond, valiead awwa de Dialegd a in Schbaija oan B'daidung unn vaschwind imma mea. Die jingschd Genarazion iwwanimmd de Dialegd nemme unn babbld Hochdaidsch.

Saidm 13. Jaahunad hodd Schbaija uffm Schdaddsieschl de Dumm druff. Do komma die Oasischd vum Noade seje, wailse de Raichsherold als „embfehlensweada un eawirsischa“ ongseje kabd hodd.

S'Schbaimara Wabbe isch im Joa 1846 vum bairische Kenisch gnehmischd worre undo schdeed druff: „In Silber ein rotes Kirchengebäude mit drei blaubedachten und mit goldenen Kreuzen besteckten Türmen und drei offenen Toren“. De Dumm komma do vum Weschde seje.

Im Schbaimara Schdaddraad hodds 44 eareomdlischi Raadsmidglieda, wu oam 7. Juni 2009 baide Kommunalwahle in Rhoilond-Pals gwehld worre sinn unem haubdomdlische Owabirschameeschda, wude Voasids hawe dud.

Die Sidsvadeelung im gwehlde Schadraad isch:

Ab 1923 hodds Owahauwbd vunde Schdadd de Didl „Owabiaschameschda“.

In Schbaija hoggd oinisches on B'heade un Vawaldung, wu a inde Geschnd un driwwanaus wischdisch sin.

Mid Spalding (Vaoinischds Kenischraisch) hoddma 1956 die allaeaschd Pardnaschafd gschlosse. Doan 1959 a midm froanzeesische Chartres, 1989 mid Ravenna (Idalje) un Kursk (Russlond) un 1992 mid Gniezno (Gnesen) in Pole. Said 1998 isch Yavne in Israel die ingschd Pardnaschdadd. Dodriwwanaus hodd die Schdadd 1982 e Paadeschafd fa Karengera in Ruanda iwanumme, des heßd noch änare Kommunaalreform 2001 fa de B'ziag Ruzisi (frija Impala).

S'b'daidnschd Bauweag in Schbaija ischde Dumm, wu 1981 als zweddes daidsches Kulduadeng'gmol ins UNESCO-Weldkulduaeawe uffgnumme worre isch un wu als's'gregschde romonische Bauweag vunde Weld gelde dud. Unam Kaisa Konrad II. hodd 1030 s'Bauwe oagfonge. Wisawie isch die 1041 gwaidi Gribda, wus Grabg'leesch vunde Salija isch.

Om onare End vunde Maximiljoanschdrooß, wu baide Birscha a efach „Haubdschdrooß“ heeße dud, wisawie vum Dumm, lieschds 55 m große Aldbeadl, wu im Middlalda s'weschdlische Haubddoa vunde Schdadd gwesd isch. De unare Deel vum Doa hoddma um 1230 un 1250 gbaud un die owari Gschoss midm 20 m hoche Walmdach isch um 1512 un 1514 dzu kumme.

Nochm vahernde Schdaddbrond hoddma 1708 uffs Aldbeadl s'Schiefadach druffgsedsd. Haid hodds im erschde Schdogg ä Dauwaausschdellung iwa die Gschischd vunde Schbajmara Schdaddbfeschdischung.

Schbaija hodd im „Judehof“ die eldschd vollschdendischi daidsch Mikwe, ä riduells, jidischs Bad ausm 12. Jaahunad.

In Schbaija hodds bis zua Zaschderung im Pelsische Eabfolschegriesch n'Haufe Keasche, Gleschda un Kabelle gewe, wu awwa bis uffä paa wenische Reschd vaschwunne sin. Nochm Pelsische Eabfolschegriesch hoddma midm Widdauffbau im 18. Jaahunad die Draifaldischkaidskeasch als luddarischi Schdaddkeasch un die Hailischgaischdkeasch fa die refoamierdi Gmoind gbaud. Om End vum 19. un Ofongs vum 20. Jaahunad hoddma die Gdeschdniskeasch gbaud, wu on die Schbaimara Brodeschdazion vun 1529 eainnere dud. Visawi vun de Keasch isch donn die kadolisch Josefskeasch, wuma als Reagzion uffde Bau vunde Gdeschdniskeasch bauwe un 1914 oiwaje gmissd hodd. Inde Joa 1953 un 1954 isch im haidische Adenauwapaag die Bernaduskeasch als daidsch-fronsesischi Friednskeasch un Zaische vunde Vasehnung gbaud worre. Naije Keasche hodds im Schdadddeel Schbaija-Noad, wuma die Keasche St. Konrad un die Christuskeasch gbaud hodd sowie in Schbaija-Weschd de St. Oddo un St. Hedwisch un die evong'gelisch Johonneskeasch un in Schbaija-Sied die Uffeaschdejungskeasch. Dodzu hodds noch die evong'gelisch Hailischgaischdkeasch.

D'newe hodds noch Keasche inde drai kadolischi Frauwegleschda un inde evong'gelischi Diagonisse. A onare G'moinde hawen Keasche oda Vasommlungsoad in Schbaija, des sin die Evongelisch-medodischdisch Keasch, die Naiaboschdolisch G'moind, die Fraij evong'gelisch G'moind, die fraikeaschlisch Pfingschdgmoind un die Zeuge Jehova.

Inde Lisdchd vunde Keasche, Gleschda un Kabelle, wus bis 1689 in Schbaija gewe hodd, meend „*“ hodds nochn Reschd un „**“ hodds noch.

Die Sinagog Beith-Schalom, des heesd „Haus des Friedens“, isch saidm 9. Novemba 2011 ä Schbaimara Sinagog - die viead saidm Beschdeje vunde jidischi Gmoind in Schbaija - uns Gmoindezendrum vunde Jidisch Kuldusgmoinde vunde Rhoipals.

Die Tiagisch-Islomisch Gmoind in Schbaija hodd 2011/2012 die Fatih-Moschee eaeffnd.

In Schbaija hodds die Jidischi Friedheef, de Naije Friedhof un de Alde Friedhof, wu haidn de Adenauwapaag isch.

In Schbaija hodds ä paa Museje. S'bekoanndschde ischs Hischdoorische Museum vunde Pals uns Teschnig-Museum. S'Hischdoorische Museum zaischd remischi un middlaldalischi Fundschdigg ausde Geschnd un Reschd vum alde Dumm un a’n bdaidnde Fund ausde Brosezaid, de Goldene Huud, wuma in Schiffaschdadd gfune kabd hodd. S'Teschnig-Museum lischd uuwaid vunde Schdadd un schdelld teschnischi Schdigg wie Fah- un Fluuchzaisch aus. Woma iwade Rhoi kumme dud, komma guud die Boeing 747-230 „Schleswig-Holstein“ un die russisch Raumfähr „Buran“ seje.

Doan hodds s'Faijabachhaus, wude Maala Onslm Faijabach g'bore worre isch un wuma haid ä Dawaausschdellung mid oinischi vun soine Weag ogugge konn. S'Puamonn-Haus zaischd ewefalls inna Dawaausschdellung Weag vum Maala Hons Puamonn, wua do a gborre worre isch. Im Museum SchPIRA komma gugge wies jidisch Lewe in Schbaija im Middlalda gwesd isch. Grad wisawie isch donn a de Judehof, wuma die Sinagog, de Friedhof un die Mikwe ogugge konn.

Donn hodds noch s'Schifffaadmuseum im Briggehaus, wuma im Summa Sunndaachs bsuche konn. S'Elwedridschle-Museum zaischd inna Dawaausschdellung alles wasma iwa Elwedridschle wisse sold.

In Schbaija hodds oinischi allgmoin- un brufsbildnde Schule, alla Brufs-, Brufsfach- un Fachowaschule awwa drai schdaadlischi Gimnasije, s'Gimnasijum om Kaisadumm, s'Hans-Purrmann-Gimnasijum uns Friedrich-Magnus-Schwerd-Gimnasijum. Dodnewe hodds noch zwee konfesionelli Gimnasije, s'Nikolaus-von-Weis-Gimnasijum uns Edith-Stein-Gimnasijum mid jewails äna „Ralsschul plus“. Uffde „Indegriad Gsomdschul“ im Georg-Friedrich-Kolb-Schulzendrum un uffm Schbaija-Kolleech komma a Hochschulraif krische. Weeschem guude Ogbod on Schule, werren a Kinna ausm Umfeld do oigschuld.

Im Joa 2007/08 hodds in Daidschlond 9,18 Milljone Schiela onde allgmoinbildnde Schule gewe, wasn Odeel vun 11.2 % vunde Bvelgarung isch. In dem Joa hodds in Schbaija 8.710 Schiela kabd, wasn Odeel vun 17.5 % vunde Schbaimara Bvelgarung isch. In Schbaija ischde Odeel vunde Abschliss mid Hochschul- un Fachhochschulraif mid 49.5 % iwam Schnidd vun Daidschlond. Bloos Haidlbeasch hoddnochn heare Schnidd vun 49.9 % kabd.

Schbaija ischä Uniweasideeds-Schdadd midde poschd-uniweasidere Bildungsoirischdung, de Daidschi Uniweasideed fa Vawaldungswisseschafde Schbaija, wu a die enzigschd Uniweasideed vun dea Aad fade gsomde hehare Vawaldungsdinschd inde Bundesrebublig Daidschlond isch.

In Schbaija hodds die Pelsisch Londesbischarai, wuä Milljion wissnschafdlischi Bischa, 110.000 Musignode, uugfea 700 Hondschrifde, 150 Inkunabln un uugfea 100 Nochlassbschdend hawe dud. Des isch domid äni vunde gregschde Bischaraije inde Geschend. Said 1947 hoddse s'Bflischexmblareschd fade domolische Regierungsbziag Pals. Die Bischarai vunde „Daidschi Uniwersideed fa Vawaldungswisseschafde Schbaija“ hodd 250.000 Bend iwwas Thema Schdaad un Vawaldung. Des isch äni vunde gregschde Schbezialbischaraije fas Thema in Daidschlond. Donn hodds im Bischheeflische Brischdaseminar St. Germon ä Bischarai, wu 200.000 Bend hawe dud. Iwwa 100.000 Bend hodd a die Bischarai und Medijezendraal vunde Evongelischi Keasche vunde Pals. Doan hodd die Schad Schbaija selwa a ä Schdaddbischarai mid 80.000 Medojie, wu inde Willa Kirrmaier-Ekarius isch. Schbaija vafischd a noch iwwa die „Bibliothèque Française Speyer e. V.“, wu reschlmesisch fronsesische Audore a voalese dun.

In Schbaija hodds viea Aaschiv, s'Pälsische Londesaaschiv, s'Zendralaaschiv vunde Evongelischi Keasche, s'kadoolische Bisdumsaaschiv uns Schdaddaaschiv Schbaija. S'ledschdare hodde Schbaimara Schdaddbrond vum 31. Mai 1689 uffm Bfehl vum Kenisch Luddwisch XIV. iwwaschdonne, wailds gonse Schdaddaaschiv oam 14. Meaz 1689 a uffm Befehl vum Luddwisch noch Schdroßbuasch gbrochd worre isch. S'isch a haid faschd liggelos voahonde un vollschdendisch.

Schbaija hoddä braids Og'bod vun kuldurelli Eraignis un Weddbwerwb. Saide 950-Joafaija vunde Grundschdäleschung vum Schbaimara Dumm im Joa 1980 gibds die Indanazionali Musiggdaach „Dom zu Speyer“. Domols hoddma midm Indanazionale Oaschlweddbwerb ogfonge un haid hodds jedes Joa im Auguschd bis Ogdowa a Owende mit Komma- un gaischlischa Musigg un Sinfoniekonzead. Die Träschaschafd hodds Dummkabidl Schbaija, s'SWR un die Schdadd Schbaija.

Midde „Halle 101“ hodddie Schdadd ä Musigg- un Kulduazendrum, wu vum „Rockmusikerverein Speyer e. V.“ gdrache wead. Die „Halle 101“ hodd 2003 de Ehreomdsprais vum Lond Rhoilond-Pals krischd un vaoschdald Konzead un Paadies un feadad de Nochwugs.

S'dradizionsraische Schbaimara Brezlfeschd hodds imma om zwedde Woche'end im Juli unds gild als's'greegschde Volgsfeschd om Owarhoi. A om zwedde Woche'end awwa im Auguschd wead uffde Maximilijanschdrooß die Kaisadafl uffgschdelld. Zwee glenari Feschd hodds donn noch im Friehjoa un im Heabschd. Im Schbedsumma kummd donn s'Aldschdaddfeschd om zwedde Woche'end im Sebdemba, wu donn inde Gasse inde Aldschdadd gfaijad wead. Im Winda, inde Voawoihnachdszaid hodds donn de Schbaimara Woihnachdsmaagd, wu uffm alde Maagd zwischm Dumm unde Alde Minz uffgbaud wead un bis inde Janua schdeje blaibd.

Die Vaoinischung vunde Badisch-Pelsisch Kaanewalsvaroin sin im Schbaimara Waadtuam, wu a ä Museum unä Aaschiv isch.

On Oschdare wead jedes Joa midm „Satanic Stomp“ ä Psychobilly-Feschdiwal gfaijad.

Said 1990 hodds in Schbaija ä Kinna- un Juchendtheada. Theada un onare Biehneufffiehrunge werren unam Tidl Theater in der Stadthalle vunem brivade Vaoschdalda ogboode. Un im Raadhaus hodds Theadaschdigg, Kabaree un Glääkunschd Zimmatheada Schbaija.

In Schbaija hodds 17 großi Schbielfelda, wuvu 8 m'Varoin kean, 14 gleeni Schbielfelda, wuvu 7 m'Varoin kean, 13 Bolsbleds, 8 Gimnaschdigwiese, wuvu 4 vm'Varoin kean, 24 Tennisbleds, 2 Tennishalle, 14 Keschlboahne, 4 Schdescholaach fa Bood, 2 Jachdheefe, 3 Raidbleds, 3 Raidhalle, ä Schießschboadolaach, ä Drimmolaach, än Minigolf im Dummgaade, än Skejdapaag, ä Minipaip, ä Schwimmhall un ä Fraibad unä Fluuchschboadolaach. Im Joa 2004 hawen die 47 Schboadvaroin 13.937 Midglieda kabd.

In Schbaija hoddsde Wassaschboadvaroi Schbaija e. V. said 1920, wus Varoinmidglied Thomas Ligl 2004 zweefacha Weldmeschda worre isch.

Inde ledschde Joa hodde Tuarismus in Schbaija schdaag zugnumme. Inde Inneschdadd vun Schbaija hodds iwa 170 Leede midäna Ladeflesch vun iwa 29.000 m². Die gregschde Gschefd hawen 2007 än Umsads vun 101 Milljione Euro kabd. Im Joa 2008 hodds in Schbaija 4.261 Unaneeme un 2010 hawn 22.854 Laid Erwed kabd. Die gregschde Awaidgewa in Schbaija lischn im B'raisch vunde Dienschdlaischdunge.

Vie oannare Schdedd unn Komune hodd a die Schdadd Schbaija Schulde, wu voa allem saidm Joa 2000 schdaag oagschdische sinn.

Die Induschdrie in Schbaija hodd 2009 umdie 21 % vunde Laid bschefdischd, wu sozialvasischad sin. In Schbaija hodds: 

Zudem waed seid koazm a Eadeel gfeadad.

De Hondl, die Gaschddronomie unde Vakea hodd 2009 gesche 23 % vunde Laid bschefdischd kabd, wu sozialvasischad sin. Waidari 55.8 % vunde Bschefdischde hawen Eawed in onare Segdore vunde Dienschdlaischdung gfunne kabd. Die Gregsche Awaidgewa mid 100 oda mea Bschefdischde sin voa allem Dienschlaischda.

Noch Schbaija sin inde ledschde Joa imma mea Turischde kumme. Im Joa 2011 hawen z. B. 140.675 Geschd inde 21 Iwwanachdungsbdriewb loschiad un 251.091 Iwwanachdung kabd. Im Schnidd hawensesisch do 1,78 Daach in Schbaija uffkalde. In dem Joa hoddma 3.324 (2010 noch 3.019) Fiarunge in Schbaija kabd un 28.337 Geschd 
(2010 noch 25.773) sin uffs Aldbeadl gong'ge un 24.580 Laid hawende Judehof bsuchd.

Schbaija hodd 2011 iwa 450 Gschefd im Änzlhondl midäna Vakaafsflesch vun 135.970  m² unem Umsads vun uugfea 427,4 Mio. Euro kabd. Im Dedai hodds

un dodvu sin

Die zwee gregschde Gschefd sinde Kaufhof mid äna Vakaafsflesch vun 8180 m² undde CA mid uugfea 2100 m² un die 19 gregschde Gschefd hawen'n'Umsadz vun 101 Mio. Euro kabd.

De Hondl isch voa allem inde Inneschdadd uffde Haubdschdrooß (Maximiljoanschdrooß) un inde Saideschdrooße un uffde grie Wies inde Aueschdrooß bai Schbaija-Noad un Schbaija-Oschd, wuma großi Flesche b'baud hodd. In Schbaija-Weschd hodds a noch ä paa Bdriewb.

In Schbaija gibds die Fraiwillisch Faijawea said 1848 un isch haid'n'Deel vum B'raisch 2 vunde Schdadd, wus um Sischahaid, Oadnung, Umweld, Biaschadienschd un Vakea geje dud. Im Middlalda hodds die „Schdeddisch-Leschoschdald“ gewe, wu ma 1860 midäna naije Faijaleschoadnun midde Fraiwillisch Faijawea zsomme gleschd hodd. Die haidisch Faijawea hodd die Haubdwach midde Oisadzzendraal inde Induschdrieschdrooß un die Wach 2 inde Viehdriefdschdrooß. Die Faijawea hodd 150 fraiwillischi un a ä paa haubdomdlischi Faijawealaid.

S'gregschde Krong'gehaus in Schbaija ischs Diagonisse-Krong'gehaus, wu vunde Diagonisse Schbaija-Monnem gdraache wead un wu a onare Oirischdunge in Schbija hawen. Die Diagonisse hawen im Joa 1859 midde Erwed als grischdlische Dienschd oagfonge un bschefdischn haid als Awaidgewa gesche 2500 Laid in Krong'gehaisa, Kinnageade, Hoad, Behinadeerwed, Aldehoim, Hoschbiz un Juchndhilf. S'schdeddische Schdifdungskrong'gehaus hodd die Diagonisseoschdald iwanumme. Donn hodds'ses St. Vincentius vum kadolische Oade, wu uffä hunnadjehrischi Dradizion zriggbligge dud.

In Schbaija isch fa ziwieli Schdraidaraije je nochm Schrdaidwead s'Omdsg'rischd Schbaija odas Londg'rischd Frong'gedaal zuschdendisch. Driwwa schdeds Owwalondg'rischd Zweebrigge. Die G'rischd sin a fa laischdare Fell zuschdendischi Schdrofg'rischd un Schdrofd'ligd in Schbija werren vunde Schdadsowaldschafd Frong'gedaal vafolschd.

effndlisch-reschdlischi Schdraidaraije werren vorm Vawaldungsg'rischd Naischdad ausgdraache, fa awaidsreschlischi Schdraidischkaide gibds's'Awaidsg'rischd Ludwischdhaafe un fa Sozialreschdsfell ischs Sozialg'rischd Schbaija do.

Om Rhoi endlong hodds Radwondawesch, wuma vun Bruchsaal noch Schbaija un vun do waida noch Naischdadd onde Woischdrooß fahre konn. Schbaija isch an'Schdadpungd fade Pilschawesch noch Santiago de Compostela, wu vum Bischdum Schbaija schdaag gfeadad worre isch. 

Schbaija kead zum Verkehrsverbund Rhein-Neckar (koaz VRN), wuen Vakeasvabund im Rhoi-Negga-Draiegg inde Bundeslenda Rhoilond-Pals, Hesse un Baade-Wiaddebeasch isch. Do fahn Ziesch vunde Daidsch Boan awwa a vun onare Vakeasunanehme, die S-Boan RhoiNegga un Schdrooßeboane un Busse.

Die Schdaddbiss kearen a zum VRN un werren vunde BRN Stadtbus GmbH (koaz BRN) unde ViaBus Grubb bdriwwe. S'schdeddisch Busneds bschded ausde Linje 561, 562, 563 un 564 unnem Schaddlbuss 565, wu zwischm Schbaimara Haubdboahof unnem Rhoi hieunhea fahre dud. 

De gregschde Deel vum Schbaimara Schienevakea machde VRN. Iwade Schbaimara Haubdboahof un die Haldeschdell „Speyer-Nord/West“ faahn die S 3/4 vunde S-Boahn RhoiNegga alli halwb Schdund noch Monnem, wuse noch uugfea 25 Minude im Monnema Haubdboahof okummn. In Schiffaschdadd komma uff die S 1/2 noch Naischdadd un Laudare wegsle. Said 2006 faahd die S-Boahn a bis noch Geamasche.

Im Zweeschdundetagd faahde Regionalexbress un kummd noch 40 Minude in Kaalsruh un noch 60 Minude in Meens oa un Regionalboahne faahn noch Ludwichshaafe zude BASF un noch Wead.

De Schbaimara Fluuchbladz ischn Vakeaslondeblads un hodd nochm Ausbau im Joa 2011 die lengschd Londe- un Schdadboahn inde Geschnd. Weschm noe Auwald un soim Schudz isch iwade Ausbau hefdisch dischbediad worre. De Fluuchhaafe wead vun Fiamedscheds bnudzd un a vum Schbaimara Fluuchschboadvaroi.

Do Schbaija om Rhoi lische dud, gibs a zwee Heefe, de alde un de naije Haafe. De alde Haafe lischd neadlisch vunde Aldschdadd un isch frija mol n'Umschlachsbladz fa Gdraide, Kies, Bauschdoff un Schrodd gwesd. Haid ischsn Jachdhaafe un om Rond sin Haisa gbaud worre. Gonz inde Nee hodds a ä Aquarium vum Sielaif, wuma a die Fisch oagugge konn, wus im Rhoi hawe dud. Im Summa faahn do deglisch zweemol Ausflieschsschiff ab un gonz im Siede hodds die Rhoihaisa Feah. De naije Haafe lischd im Siede un isch mol fa die Schbaijmara Raffinerie uns Dong'glaacha gbaud worre. Haid isch do a die Schiffsweafd Braun.

Vun 1952 bis End 2002 hodds die Schbaimara Daachesposchd gewe, wu donn awwa oigschdelld worre isch. in Schbaija gibds zwee Daacheszaidunge, said 1952 die Schbaimara Rundschau ä logali Ausgawb vunde Rhoipals un saidm Ofong 2003 a die Schbaimara Morscheposchd. Die Keaschezaidung Pilscha vum Bischdum Schbaija kummd said 1948 weschendlisch mid eadlischi Nochrischde un Naijischkaide vum Bischdum raus. De Schbaimara Vakeasvaroi gibd die Speyerer Vierteljahreshefte als Gronig vunde Schdad raus. Uffm Indaned komma a uffde Onlain-Zaidung „speyer-aktuell.de“ Naijischkaide iwa Schbaija finne.

B'riemdi Laid hodd Schbaija oinischi, drunna z. B. de Alschimischd Johann Joachim Becher, de Maala Onselm Faijabach, de Genaral Karl Becker, de Organischd Ludwig Doerr, de Kinschdla un Hochschullehra Eberhard Bosslet, de Schrifdschdella un Hochschullehra Thomas Lehr, de Laischdadleed Christian Reif odade Drumbeda Helmut Erb.

Said 1832 hodd die Schdadd Schbaija 20 Laid s'Earebirschareschd gewe, wu sich fa die Schadad oigsedzd kabd hawen.




#Article 138: Speyerer Dom (2843 words)


De Schbaimara Dumm isch die groß Keäasch odda Kaddedraal wiema a saache dud, vum Bischdum Schbaija un lischd in Rhoilond-Palz inde Schdadd Schbaija noo oam Rhoi. Offizjel heesda Domkirche St. Maria und St. Stephan un isch die Paakeäasch vunde Dummparrai. Nochdem die Abdai Cluny zaschdead worre isch, ischde Schbaimara Dumm die greegschd romoanisch Keäasch vunde Weld. Im Joa 1925 isch die Keäasch vum Pabschd Pius XI. zu änna Basiliga gmachd worre. Un said 1981 ischse uffde UNESCO-Lischd vum Weldkulduaeawe un a noch ä gschidzdes Kulduguud nochde Haacha Konwenzion.

Oogfonge middm Dumm bauwe hoddde saalische König Konrad II, wu schbeeda Kaisa worre isch. De Konrad hodd die greegschd Keäasch vumm Abndlond bauwe wolle. Ma deng'g, dasses im Joa 1025 gewesd isch, awwa ä Schrifdschdigg dodriwwa hodds nedd. Midd Naduawisseschafdlische Unnasuchunge vum Bau hoddma fade Baubginn s'Joa 1027 gfunne. Weschede Oakindischung vum fronseesische Genaral, ea ded die Schdadd außam Dumm zaschdere hawwen die Biascha ia Meewel un Hawb un Guud, wasse schunschd nedd hawwen in Sischahaid schaffe kenne, inde Dumm gbrochd un doad hoch gschdaweld. Oam 31. Mai 1689 isch donn die Schadd in Brond gschdeggd worre. Ma hodd donns Iwwagraife vunde Flomme uffde Dumm middm Uffschdelle vun Wassakiwwel unnem Oischlache vunde Descha vunde Haise, wu newe dro g'lesche sinn, vasuchd zu vahinnare. Awwa inde zwedde Nachd hoddsn Gwiddaschduam gewwe, wus Faija oagfachd hodd unnma nemme hodd vahinnere kenne, dasses Faija uffde Dumm iwwagschbrunge isch. Leschvasuch hawwen nix gbrochd un donn sinn die fronseesische Soldade a noch inde Dumm oigdrunge un hawwen die Kenischd- un Kaisagrewa bis uff die vunde Salija außa des vum Heinrichs V. gblindad. Awwa a nua, wail die Grewa dief vabuddeld gwesd sinn unde Soldade die Yaid nemme fas waidare Blindare glongd hodd. Die Weagzaisch vundene Soldade hoddma im Joa 1900 gfunne, alsma die Kaisagrewa uffgmachd kabd hodd. Vunde Blindarung a vaschond gbliwwe ischs Marijebildnis innem Schroin, wuma donn in die Frong'gfuada Kadarinekeäasch un schbeda widda inde Dumm zurigg gbrochd, alsma Schbaija widda nai bsiedld hodd. Weschede große Hidz vum Faija ischs Gwelwb vum Weschddeel brischisch worre un oigschdeazd. De Oschddeel isch schdeje gbliwwe. Als die Biascha donn zrigg kumme sinn hoddma donn denn Dell middänna Mauwa gschlosse un fa Goddesdiensch bnudzd. Awwa 1755 hoddma donn de owware Deel vum Weschdbau midde baide Tiam, wu noch gschdonne gbliwwe isch, weschede Oischduazgfaa abdraache.

Inde zwedde Helfd vum 18. Jaahunnad hoddma donn Geld kabd umde Weschdeel vum Dumm widda uffzubauwe. De Baroggbaumeschda Franz Ignaz Michael Neumann, em briemde Baroggbaumeschda Balthasar Neumann soin Sohn, hodd inde Joa 1772–1778 doann die Ligg im Weschdeel vum Longhaus widda gschlosse. Dodbai hodda de romanisch Voahall middänna barogge Fassad gewwe, was aschidegdonisch än Mischmasch vunde Schdieel gwesd isch. Des hodd donn guud hunnad Joa kalde un isch haid noch inde onnare Mauwaschdää zu seje, wuma do gnummer kabd hodd. 

Fronzesische Rewoludzionsdrubbe hawwen de Dumm 1794 widda vawischd un donn hoddman fa weldlischi Zwegg bnudzd. Baide Vawieschdung isch Inne alles valore gonge, a s'Marijbildnis. Unnam Napoleon Bonaparte ischde Dumm als Viehschdall, Fudda- un Madriallaacha bnudzd worre. Nochm Friede vun Lunéville oam 9. Februa 1801 sinn die Ling'gsrhoinische Gbied zu Frong'raisch kumme unde Dumm hodde fronzzesisch Regierung kead. De Pabschd Pius VII. hodd im Konkoadaad oam 15. Juli 1801 un inde „Zirkumskriptionsbulle“ „Qui Christi Domini vices“ vum 29. Nowemba 1801 die Uffleesung vum Schbaijmara Bischdum zugschdimmd. Die katolische Gmoinde sinn donn zum Bischdum Meenz kumme. Im Joa 1805 hodd donn de Aschideggd Peter Henrion als Guudachda gmeend, dassmade Dumm weschde Baufelischkaid abraisse muss. De Reschd vum Weschbau hedd zuäm Druimbfbooche umgbaud werre solle. De Schbaimara Schdaddraad hodd sisch awwa gwaischad, die Koschde zi iwwanemme unde Meenza Bischof Joseph Ludwig Colmar hodd die Kaisarin Joséphine de Beauharnais unde fronzesische Kuldusminischda Jean Etienne Portalis vunde Wischdischkaid vum Dumm iwwazaische kenn. De Napoleon hodd donn de Abriss gschdobbd unde Dumm oam 23. Sebdemba 1806 middm Degreed oan die Kadoligge vum Schbaija zurigg'gewwe. De Dumm und dodmidd a soin Unnahald hodd donn die Schbaimara Dummgmoinde als Keäaschschdifdung effendlisch oam 3. Nowemba 1806 iwwanumme.

Nochdem de Napoleon bsieschd gwesd isch, hoddmas Bischdum 1817 uffm ling'gsrhoinische Gbied widda nai oigrischd unde Dumm als Paakeäasch isch a widda Bischofskeäasch worre. Ma hoddn donn inde Joa 1818–1822 heagrischd un 1822 nai gwaid. Inde Joa 1846–1853 hawwen die Mala Johann von Schraudolph un Joseph Schwarzmann im Uffdraach vum Ludwig I. vun Baijan Freske im Nazarena Schdiel oagbrochd.

Inde Joa 1854–1858 hawwen die bairisch Kenisch Ludwig, de Esraischische| Kaisa Franz I unde Heazoch Adolf von Nassau de Uffdraach gewwe, de Weschbau vum Dumm im nairomonische Schdiel nai zu bauwe. De domols bkonde Aschidegd Heinrich Hübsch hodds donn gbaud. Im 19. Jaahunnad hoddma die Eanaijarung vunde Weschdfassad un die Malareije und Fresge im Dumm als was Schäänes und Großes gseje, wuvu a de Kenisch Ludwig Iwwazaischd gwes isch. Des hoddma awwa bloß bis zum End vum Jaahunnad gdengd kabd. Donn isch die Schdimmung gkibbd un 1916 hoddma donn gmeend, dasses eja a ä Uugligg gwesd isch, wude Dumm gdroffe hodd.

Inde Joa 1900-1906 hoddma die Kenischs- un Kaisagrewa ge'effnd un inna naije un a zugenglische Kaisagrufd unnam eschdlische Longhaus unnagbrochd. Im Joa 1925 ischde Dumm a Pebschdlischi Basilika worre.

Inde Joa 1957-1961 ischde Pudz abgschlache worre un dodmidd a alle Malaraije vum 19. Jaahunnad, bis uff die großen Fresge ausm Marijeziglus unnade Noad- un Siedfenschdare vum Middlschiff. Oinisch Fresge hoddma uffä Duch gbrochd un abgzoche. Dodmidd hoddma die Fresge redde kenne, bis uffs Fresgo ausmm Beanhaadziglus, wus kä Zaid mea kabd hodd. Brischische Sonndschdääpaila sinn do a midd Zemend gimbfd un dodmid vaschdeagd worre. 

Die frija mol voahondene Giwwel vum Gweahaus unnem Koa sinn noch Schdisch un nochde Voabilda vun ähnlische Bauweag widda heagschdelld worre. Onnare schbeda oagbrochde Vaziearunge sinn rigg'gengisch gmachd worre, awwa aus schdadische Grind nedd alles. Je nochdem guggdma des haid als ä glungeni Reschdauwierung odda nedd oa.

Said 1996 weadde Dumm grundleschend eanaijad un s'wead noch bis 2015 geje. Bis Juni 2005 sinn schunn 15,1 Millionen Euro uffgwend worre un insgsomd werrens donn 26 Milljione Euro soi. Fa die Unnaschdidzung vunde Koschde isch 1995 de „Dombauverein Speyer“ g'grind worre. Unnade Laidung vum Vitus Wurmdobler sinn die Schraudolphschen Fresge reschdauriad worre un saidem 28. Ogdowa 2012 kommase im Kaisasaal vum Dumm oagugge.

Die Umriss vunde Baufaase vum Schbaimara Dumm zaischn guud die gonse Vaännarunge.

De Schbaimara Dumm isch bsonndas in soina romonische Aschidegdua, doa viele Oaschdees fadie Aschidegdua in Middloiroba gewwe hodd. Ä großes Broblem ischs Gwelwe vunnem große Raum gwesd. Des hoddma inde Schbedondigg vagesse, wie des geje dud. Middm Dumm hoddmas widda vasuchd, zueaschd mol midd Tonnegewelwe. Des isch donn baim Schbaimara Dumm baide Saideschiff glunge middm Graizgwelwe un don a midde Welwung vum Middelschiff. 

Fa die Welwung vum Middelschiff hodds ä schdaages Mauwaweag gbrauchd. Ums Gwischd draache zu kenne, hoddma Voalaache uff die Wend gbrochd un domid nai a die Middelschiffwond „relifiad“. Auße oam Dumm fiad ä Zweaschegalarie umde Dumm long. 

Die Gribbda lischd unnam Gweahaus unnem Koa vum Schbaimara Dumm. Ma hoddse 1041 gwaihd un sie hoddä Flesch vun 850 m² unnä Heh vun 7 m un dimidd ischse die gregschd romonisch Säulehall in Oiropa. Die Welwung wunde Gribbda isch baide Welwung vunde Saideschiffe vum Dumm iwwanumme worre. Die änzelne Joch sinn midd Guadbeesche vunnänonna gdrennd. Vum „Raumquadrat der Vierung“ hoddsisch die sognonndi „gebundene Form“ endwiggeld.

Die 42 Graizgraadgewelwe lischn uff Saile midd effache Weaflkabidelle. Tibisch fa die Zaid vunde SalierSalija unde Schdaufa sinn abwegslnd geele un roode Sondschdääblegg vunde Haadd un vum Odewald vabaud worre. Inde Gribbda schdeed ä Daufbeggevun 1100 voam Haubdaldaa. 

Die Greewa sinn im eschdlische Ende vum Middlschiff. Iwwa zwee Drebbe kummdma in die Voagribbda nunna, wuma awwa baide Eawiadarung vunde Greewa zugschidd kabd hodd. Die Zugeng zude Gribbda hoddma in die Saideschiff valeschd unnä rischdischi Grufd hodds nedd. Die Grufd, wu haid die daidsche Kenische un Kaisa lieschn, isch Oafong vum 20. Jaahunnad gmachd worre. De Schdääsaagofaag vum Kasai Konrad II. hoddma 1039, alsde Dumm noch bgaud, awwa die Gribbda schun feadisch un gwaid worre isch, midd Aisebenda umgewwe, ums Grawb voa Blindarunge zu schidze. De Schdääsaagofaag isch donn zwischede Drebbe inde Bode vaseng'gd worre. 

Im 19. Jaahunnad hoddmade Dumm als ä Aad Nadzionaldengmol gseje. In dea Zaid hodd änna gschriwwe kabd:

Eweso hodd z. B. de Gimnasijalprofessoa Johannes Praun ä paa Joa frija 1898 gklunge kabd:

Ma hodd sich vun solche Iwwaleschunge laide losse un die Greewa ausgbuddld, uffgmachd un unnasuchd. Do isch donn glaa worre, dass die Greewa vunde Salija iwwadauwad kabd hawwen unma hodd feschdschdelle kenne, wea do inde Greewa lische dud. Donn sinnse 1900 widda bgrawe worre, awwa die Scheddz, wu mol baigewwe worre sinn, hoddma in die „Domschatzkammer“ vum Hischdorische Museum vunde Palz gbrochd. Zwee Joa schbeeda, 1902 hoddmase donn engildisch inde Grufd b'eadischd. 

Die Grawbbladd vum Rudolf vun Habsbuasch, wu inde Gribbda isch, isch die easchd iwwaliefad Grawbbladd middm lewenseschde Poadrää vunnem Mensch ausm Middlalda.

Uaschbringlisch sinn Greewa im Middlschiff voam Leddna middm Graizaldaa gwesd. Iwwadie Jaahunnade isch des donn awwa vagesse gonge.Im Joa 1900 hoddma deswesche groß grawe misse, um die Kaise zu finne. Bis 1906 isch die nai Gribbda unnam alde Königs-Koa gbaud worre un do lischn die Greewa vun achd daidsche Kenische un Kaisa un Fraue bis haid:

S'sinn doad a finf Greewa vun Bischeef un noch Bää vun Laid, wuma haid nemme wees, wease mol gwesd sinn.

Im Dumm hodds oinische Schkulbdure ausm 13. bis 19. Jaahunnad un newem Grawbdeng'gmal vum Rudolf vun Habschbuasch hodds onnare wischidsche Grawbmeela.

Heinrich V. isch oam Daach vunde hailische Afra vun Augsbuasch, änna friehgrischdlischi Mäatiararin, gbore worre. Deswesche hoddma'em ä Kabell vum Dumm dea Hailische zugschriwwe. Die Kabell isch oandie aisßa Noadwond vum Longhaus oagbaud umma konn vum Dumm, awwa aus vun auße noikumme.

De Gdeng'gdaach vunde St. Afra isch a de Schdewedaach vum Kaisa Heinrich IV. gwesd. Wesche'em Keäaschebonn gesche ihn hodd soin Saasch faschd finf Joa inde domols uugwaide Babell lische misse. Nochdräschlisch hodde Pabschd Paschalis II. de Bonn uffkowe unma hodd de Heinrich IV. oam 7. August 1111, on soim finfde Todesdaach, newe soim Vadda, em Heinrich III. im Familijegrawb vunde Salija im Dumm baigsedzd.

Said 1820 isch inde Noadwond än „Epitaph“ vum Caspar Schober (1504–1532), em Ingolschdedda Reschdsprofessoa und Rischda oam Raischdkommag'rischd Schbaija, vum zaschdeade Graizgong vum Dumm kumme. Die Renesoance-Eawedd kennd vum Aischschdedda Bildhauwa Loy Hering soi un zaischd ä Uffeaschdejung vum Martin Schongauer.

Die Afra-Kabell isch haid ä Sagramendskabell vum Dumm. Do werren die maischde Paagoddesdienschd abkalde. Baim Brond vum Dumm isch die Uaschbringlisch Kabell middm keazare Joch, em „kleinen Paradis“, zaschdead worre. Ma hodds nemme uffgbaud un die haidisch Kabell hodd jedz ä heejares Gewelwejoch.

Onde Siedsaid vum Dumm hodds die Dobbelkabell, wuma midd 1050 oagfonge kabd hodd. Unnade Kabell isch noch ä onnari Kabell, die Unnakabell, wu'm St. Emmeram (St. Martin) gwaid isch un wu die Laid ia Kinna taafe losse kennen. Inde Owwakabell werren Religwije ausgschdellt, z. B. vum hailische Pirminius, vum seelische Paul Josef Nardini un s'Heazgrawb un sogenonde „Herzepitaph“ vum Bischof Johann VIII. Hugo von Orsbeck (1634–1711).

Die Owwakabell ischde hailische Katharina von Alexandrien gwaihd. un soll oande Gebuadsdaach vunna Dochda vum Heinrichs III. oam 25. Nowemba erinnare, em Gdeng'gdaach vunde hailische Katharina, änni vunde Veazee Noodhelfa. Nochde Legend isch die hailisch Katharina ä jungi un gschaidi Scheehaid gwesd, wude Jungfräulischkaid gwaihd gwesd isch. Wie a die hailisch Afra, sollse ä Kenischdochda vun Ziepan gwesd soi un wu um 300 in Alexondrije gleewbd hawwa soll. Än Ääsiedla sollse zum Chrischdedum gebrocht hawwe.

Die Owwa- un Unnakabell sin middenna achdeggische Effnung, wu 1961 widdheagschdellt worre isch, middanonna vabunne. 

De Kaisasaal lischd im Weschde vum Dumm iwwade Voahall. Die Pleen dodvoa sinn vum Hainrisch Hibsch un s'nairomonische Weschdweag hodds ald barogge easedzd. Iwwam Haubdoigong vunde Voahall hodds ä großi Rosedd un im Innare vum Saal isch ä Kobie vum vabronnde Gnaadebild vunde Patrona Spirensis uffgschdelld, wu vum Bildhauwa Joachim Ginda 1777 fas frijare barogge Weschdweag gschaffe kabd hodd. Said 2012 sinn im Saal die reschdaurieade Schraudolphfresge ausgschdelld, wuma beide Reschdaurierung vum Dumm 1957 abgnumme un im Kaisasaal oig'lachad kabd hodd. De Kaisasaal isch a eanaijad worre un oam 28. Ogdowa vum Kuad Begg, em Minischdapresidend vun Rhoilond-Pals, eaeffend worre. Gons bsondas schää ischs Fresgo vunde Marijekreenung, wu frija inde „Apsiskalodd“ vum Dumm gewesd isch..

De Middltuam vum Weschdbau hodd schun imma s'Gloggegschieb kabd. Un s'isch äns vunde wenische große Gloggeg'laid vum 19. Jaahunnad un isch 1822 vum Peter Lindemann aus Zweebrigge g'gosse worre. Die onnare Glogge (5 bis 9) sinn 1963 vum Friedrich Wilhelm Schilling vun Haidlbeasch gmachd worre. Die via große Glogge 4 un 3 schlachn die Veadlschdunde im Wegsl un die Glogge 2 un 1 die volle Schdunde nochänonna. 

Inde salische Zaid isch beim Bauwe de Wegsl vun rode un waiße Schdää tiptisch gwesd. De Wegsl vunde Schdää in den nairomonische Fasad hodde Aschidegd Hübsch baide Umgschdaldung vum Dumm gmachd.

Die Weschdfasad isch gschmiggd mid Vazierunge un inde Midd vunde Said isch s'Fenschda middm Christus inde Midd unde Zaische vunde via Evongelischde inde Egge. Iwwam Oigong sin Figure vunde finf Schudzpadron vum Dumm:

De Bildhauwa Gottfried Renn hodd die Evongelischde inde Fenschdarosedd, Die Tiea- un glääne Figure un die Oanemend vum Wescheweag gmachd. Dorunna a e Brezlbu als Dräschafigur, wun Brezlvakäifa om Dumm zaische dud. De Kinschdla Emil Hopfgarten hodde Christuskobb inde Fenschdarosedd gmachd.

Die „Zweaschgalarie“ vum Dumm mid iare 2 Meda 90 Heh laafd rundrum un hodd auße ä Sailegalarie. Die Galarie isch nedd iwwaraal glaisch braid. Des hengd vunde Schdeag vunde Außemauwa ab.

Die naije Descha vum Dumm sinn aus Kubfa, aussade godisch Sagrischdai, wuä Schieferdach hodd. Inde Joa 162 un 63 hoddma die Deschaf gsengd, wiema deng'g dasses mol im Middlalda kabd hawwem.

Im Lauf vunde Zaid sin vum Dumm sin a oinische Poschdmaage gdruggd worre. 

Die Oaschl vunde Familje Scherpf isch 2009 noch Białystok in Oschdpole kumme um nochna Iwwaholung inde doadisch Paakeäasch a vunde doadisch Mussigghochschul gnudzd werre.

Disposition vunde Haubdoaschl vum Scherpf (1961 bis 2009)

Im Sebdemba 2011 hoddde Oaschlbauwa Seifert ä naiji Haubdoaschl midd 87 regischda oigwaid, wu owwahalwb vunde Sängaempoa isch.

S'Inschdrumend hodd 5496 Paife uff via Manuale unn Pedal. S'Geld fa die Oaschl isch duasch ä Schbend vunde Induschdriellefamilje Quandt midd änna Vamiddlung vum domolische Bundeskonzla Dr. Helmut Kohl kumme.

Die Oaschl sollma als ä Aad Skulbua empfinne kenne.

Said 2009 hoddsn naije Kabellmeeschda.

Där Wechsel vun rodm un wääßm Schdoi waa schunn baide Salia.
Im ledschde Wiedauffbau ismär dodruff zriggkumme.

Die Waschdfassad is see gschmiggd. Uugfea inde Mid laid ä Rodfenschda mim Grischdus un de via Evangeliesymbol und iwwäm Weschdpordal schdehe die finf Padrone vum Dumm: inde Mid iwwer när'm DobblAdla die hailisch Goddesmudda mim Kind un lings vunnäre de Ärzengel Mischael un de halisch Bernad vun Clairvaux, uff de onnän Said de hailisch Johónnes de Toifa un de hailisch Stephn.
Inne hodde Maler Johann vun Schraudolph 1846–1853 im Uffdrach vum Ludwisch I vun Bayan im Schdil vunde Nazarena Freske gmóld un die Bamberga Riedhammas hen die Figure reschdauriad. Om Óófang vom 20. Jh. hod mär dodevun nigs mee wisse gewelld un inzwisch aach viel fodgemachd, haid wääs mär zu schädze, do wenschns dir gonz gruuße 19 m² Mariefreske inde Haubdfenschdarai reschdauriad worn sin.

Anno 1900 hod mär die alde Gääwa uffgemäschd un unnasuchd. die Knuche hod mär don wira beerdischd un all des annän Zaisch is inde Dummschaz kumme, där wu jezad im Hisdorische Palzmuseum laihd. Unäannäm sin do 

Mär hod des aach alles phodographiad su wies inde Grääba gleje hod fär mide Billar un däm Zaisch z'foschä.

Außadäm sin do nadialisch aach nuch jedi Mäng lidurgisch Geräd, Paramende, Billar un Skulbdure wie in alle Dummschäz un aach nuch drai vun dänne Freske, wu mär fodgeduun hod.

Goddesdienschd gibds om Sunn- un on Faijadaach oam 7.30, 10.00 un oam 18.00 Ua. Die Voaowendmess isch im Winda um 17.00 un im Summa um 18.00 Ua. Onde Weagdaach wead inde Afra-Kabell gfaijad, Mondaach bis Fraidaach oam 7.00 un om Dienschdaach un Fraidaach a oam 18.00 Ua.

Gugschd bai Dummgaade. 

De Dummschissl im Weschde vum Dumm waa die Grenz zwische Dummfraihaid unde frai Raischdadt Schbaija. Wean ärraischd hod, dea schdand unnäm Bischuf soim Räschd un waa sisch voa Vafolschung aus de Schdadt. Bis dohie gald aaches Frai Gelaid dorsch die Schdadt färn naie Bischuf - un es Gelaidräsch fär die Schdadt. De nai Bischuf hodon de Napp mid Woi fille gemißd, des sin guud 1⅓ Schdika (3260 Schoppe ora 1580 l), unän jeda hod frai drinke gedärfd.

Ooläßlich vunde Faian zum 950-jährische Domjubiläum is de Napp es ärschd mol in unsa Zaid wirra gfilld worrn, awwa ned diregd: mär hod ä Blasdigschaal enoigsedzd, die wu 1000 Lida fasse duud. Där Woi is ä Schbänd vun änäre Woibau-Gmäänd, die wu frija zum Hochschdifd ghead hod.

De Ölbärsch waa mol inde Mid vunärmKraizgong gschdanne, där wu jezad fod is. Schpäda, nódäm daß de Kraizgon längsch fod waa, hod mär Iwwa de Ölbärsch ä Dach gsezd un die Figure värvolschdännischd. Innedrin isä winzisch Kabellsche, wu äm Hailisch Äzengl Mischael gewaihd is.

Saidm 30. Okd. 1981 is de Schbaijmara Dumm als Wäldkulduaärbe onäkannd.

Fär die Räschdaurazionskoschde inde Griff zegrije unäs Kulduaärbe zu ärhalde hodmär 1996 die Europäische Stiftung Kaiserdom zu Speyer midnärem Voaschdand, Rad un Kuradorium gegrind mid 




#Article 139: Spießbraten (392 words)


De Schbießbrode is ä Esse in de Palz wu Fläsch von de Sau in net ganz fauschtgroße Werfl gschnippelt werd und dann uff en Schbieß zum brode gschteckt werd.

Aichndlisch is Schbießbrode die Bezaischnung fär alles, wo am Schbieß gebrode gehd, also zB. aach ä Bråådhingl, Wudz om Schbieß orra Ogs om Schbieß. Un õõfangs hods eh sunschd nix gäwwe: mär hod Faia ghod, awwa kää Dibbe. Was mär ned hod roh esse gekännd, hod mär iwwam Faia gaare gemißd. Rooschd gabs känna, awwa än schbidze Asd fär zum Ebbes drufschdegge, des waa alwail zur Hånd. 

Awwa schun sellemols wärd mär des Flääsch gedääld hon in Äänzlpoadzione. Un schbeeda donn, do waa des gonz Vieh am Schbieß gebrååde zwaa noch fär de Kuafärschd un die onnan Härre vun un zu wichdich un aach fär die Härrn gaisdliche Härre, wonnses när ärschdemol zu äbbes gebrung ghad hän, awwa fär die Laid waa soä Mäng Flääsch so daija un selde, doß mär donn schun glai inde Bezaischnung genaua worn is (Än gonze Kapaun om Schbieß hänse ghad). Was mär alladings efda ghad hod, des waan Schdigglchär un Schdigga, Pordzione fär ää Person un doodevun glai viele: Die Pälza waan schun imma gsällich, mär hod schun imma gean zamme gfaiad. Awwa wonn aach bainärre Familiefaia alle Laid Gäschd vun äänere orra zwää Familie waan, wäm soi Gäschd ware se baim Woifeschd? Wäm soi baide Kerwe? Do hän alle zammegelehd, än jeda hod gäwwe, wasa gekonnd hod, ob Geld orra Sach, un des is donn umgsedzd worrn in selles, wo mär gebraachd hod: Flääsch un Brod un Woi. un des is donn in klääne, hondliche Pordzione om Schbieß gebrode worrn. Do hod mär aach kää bsunnaschde Grill fär gebraachd, des ging ääfach un schnell. Un do konnd mär aach schnell noch äbbes noomache, wannoch schbädi Gäschd kumme sin.

Zum orra noom Schbießbrode gäbds ofd noch Grumbeere ausm Faia: die Grumbeere wärn es Beschd in Lehm orra Grund gepaggd, zur Not aach in Alu, un indie Gluud glehd, bisdaßse gaa sin. Die, wommase inde Brodesafd quedschd, där wu baim Schnaide ausm Brode laafd, orra minärrrem Schdigglch laichd gsalzne Budda ausde Hånd zum Brode esse duud, die mache donn dän Pälza Draam kombledd!

Awwa ä guud Schdigglche Brod duuds aach: ä foiwärzich Kimmlbrod, än Schbießbrode unde allgejewärdich Schobbe zaiche grad so guud, wie exzellend die Pälzisch Kich is.




#Article 140: Schifferstadt (359 words)


Schiwwerschdadd (aa Schiffaschdad, schriftdaitsch Schifferstadt) is ä verbonddsfraii Schdadt im Rhoi-Palz-Krais in de Vorderpalz mid ug'fähr 20.000 Aiwohner (Schdand 2017). In Schiwwerstadt is de Goldene Hud g'funne worre.

Schiwwerschdadt liechd im Norde vum Owwerrhoigrawe unn kehrd zur Medropolregion Rhoi-Negga. Schiwwerschdadt is die äänzisch Schdadt im Rhoi-Palz-Krais unn is im Londesendwigglungsprogromm als Middlzendrum im Ergänzungsnedz ausgewiese. Die Schdadt liechd 93 bis 103m i. NN. 

Dorsch Schiwwerschdadt fließd de Rehbach, weller schbäder in de Rhoi minde dut.

Schiwwerschdadt hot ä vakeasginsdische Laach, zum Vakeasnedz kehrd S-Båån, Fernschdregge, Lond-, Krääs, unn Bunnesschdrooße (B9), sowie ä Audobåån, die A 61. 

Die Schdädt sinn all, im Uhrzaigasinn, im Weschde beginnend, Nachbarord- unn Schdädt vun Schiwwerschdadt. Beel-Igglem, Dannschdadt-Schauanheem, Muddaschdadt, Limburgahof, Waldsee un Schbaya.

Schiwwerschdadt iss des erschdemol dorsch de Bau vunnem Käänichshof endschdanne unn iss 868 als Sciffestad des erschdemol erwähnd worre. 

De Schdadtrea beschdehd aus 32 ehreamdlische Schadtmidgliadan, wu all am 7. Juni 2009 in de Kommunalwahl gewähld worre sinn unn en haubdamdlische Birgamaischdarin als Vorsidzendi henn.

Nääwe de Schdaddverwaldung gibts noch ä Bolizeiinschbektion (Schutzbolizei, Kriminalbolizei und Verkehrsbolizei), s Ordnungsamd, ä Nodariaad und ä Juchendstroofanschdalt (JSA). 

Bis 2013 hots a noch ä Bereidschafdsbolizeiabdeilung gewwe, awwer die isch noch Enkebach- Alseborn verleecht worre.

Jiedischer Friedhof 

Alde- un Pfleecheheim Sankt Bonifazius 

Senioreresidenz Sankt Johannes  

Bauhof, 

Rodes Kreiz- Rettungswach 

un ä Juchendzentrum.

Schiwwerschdadt verfiegd iwwer 4000 Arwaidsblädz. Bedaidende Unnernehme sinn die Schbarkass Vorderpalz unn de Heberger Bau.

De VfK Schiwwerschdadt hot als äänzicher Schbortveroi iwwerregionali Bedeidung. 

De VfK is mehrmolischer deitscher Mannschaftsmääschder im Ringe gewest un ringt zur Zeid in de deitsche Ringerlicha. Die isch nooch Quereele mit em deitsche Ringerbund 2016 endschdanne un 

werd momendan als wildi Licha aagsehe.  

Dezu kummen noch än Haufe Äänzeltitel, wu die Schiwwerschdadter Ringer gewunne hänn. 

Allää de Wilfried Dietrich, wu se de Krane vun Schiwwerschtadt genennt hänn, is während seiner Zeid beim VfK, 23 Mal Deitscher Äänzel-Määschder und 1960 Olymbiasiecher worre. 

Noch de Ufflesung vum alde VfK Schifferstadt, is de Veroi Aafang 2007 als VfK 07 Schiwwerschdadt nei gegrind worre. 

In Schiwwerschdadt hots a noch zwää Fussballveroi un zwar de FSV 13/23 Schiwwerschdadt (die Dreizehner) un de Fussballveroi DJK SV Phönix Schiwwerschdadt. 

Die schbielen alle zwää in de Landeslicha Ost.

 




#Article 141: Schoppen (219 words)


 
Än Schobbe is die Meng, des in ä normals Glas, was mer zum trinke hernemme dud, noipasst. Des is n halwe Liter. De Schobbe is e aldes Hohlmaß, wo frieher a in annere Gäächende von Daitschland verbrait war. Bis hait gehall hat sichs awwer nur in de Palz, obwohl sogar im Bier- un Braueraimuseum in Pilsen (Tschechie) is de Schobbe als Maß fer Bier aus alde Zaite iwwerliffert.
 
Se beachde is, dass mär in de Weschdpalz mit me Schobbe normal e Bier mennt - unn zwar e halwer Litter in me Henkelglas. In de Vorrepalz dodegää is e Schobbe immer e halwer Litter Wai orre Schorle in me Stangeglas orre me Dubbeglas.

In annere Gegende is in em Schobbe of viel wennischer drin als en halwe Lidda. Im Frankeland nennt mer sogar des Värddel en Schobbe, was inde Palz grademol ä Piffsche is. 

De Pälza bevoazuchd soi Schobbe, wails zum ääne ned su wenisch is, doßmär alsfod nofille mißd, zum onnan awwa aach ned su viel, doßs im Glas waam wärre känd. Wea gärn soi Schöbbcha pedze gehd, wärd ofd noode ärschde zwää zum Schorle wegsle odda ärschdemol mid Schorle oofange, wail dodemid de Oownd länga wärd - un des Schorle gäbds nadialisch aach als Schobbe: es solld kald un schbrizisch soi un kännd imere greeßare Glas schaal wärn.  




#Article 142: Schafe (147 words)


Schoof (Ovis) sin ä Saigediergaddung aus de Grubb de Ziegeardische. Zu derre kehre 5 Arde, unner annrem des Wildschoof, aus dem des Hausschoof hervorgegånge isch.

Wilde Schoof kummen haid im weschdliche, middlere un nordeschdliche Asie un im weschdliche Nordamerika vor. Im siedesdlische Oiroba sinn wilde Schoof vor 3000 Joor ausgeschdorwe, mån weeß awwa nedd ob Mufflon Pupuladsione uff ainische Middlmeerinsle eschde wildschoof sinn odda urdiemlische Hausschoof, die verwilderd sinn. Die maischde Schoof leewe im Gebirsche, es gebbd awwa welle, wu Wieschdebewohna sinn.

Schoof sinn vorwieschend Daachaggdiv, monschmol ruhe sisch awwa während de haiße Schdunde daachsiwwer aus unn gehe Nochd uff Nahrungssuch. Die Waibsche bilde zamme miss Jungdiere kleene Grubbe, die sisch zu greeßere Verbän zammeschließe kenne. Die Männsche leewe die maischde Zaid im Johr eenzlgängerisch odda in Mänschegrubbe. Do bilde se uffgrund der Horngreeß unn dorsch Kämpf ä schdrengi Rångordnung.

Schoof sin Planzefresser un essen maischdens Gräser.




#Article 143: Schopp (1475 words)


Schopp (uff pälzisch genauso geschproch wie uff Hochdeitsch), is e Dorf mit uugefehr 1700 Innwohner in de Verbandsgemää Lautre-Sied im Krääs Lautre.

Schopp leit am Hang vom Humberg, der wo uugefehr 420m hoch is, hie zum Moosalbdaal. Bis Lautre sinns knapp 13 Kilometer. Es is e Dääl vom „Holzland“, das is e Schdick vom Pälzer Wald wo schon immer aarich schääne Bääm wachse. Die Gemää hat iwwer de Daume 800 Hegdaar Wald mit me Haufe scheene Funierääche drin. Zum Holzland geheern sonscht noch Helderschberg, Schmaleberg, Fischbach (Waldfischbach), Geise’berg unn Schdääalwe.

Es erschde mol in de Urkunde find sich Schopp 1345, wo’s de Herrschaft Wileschdää zugerechelt werd. Es is awwer noogewiss, dass schon die Barbarossaburch in Lautre mit Schdää von schopper Schdääbrich gebaut wor is. So nemmt mär oo, dass e Schdääbrecher-Hitt de Aafang von de Besiedlung war unn Schopp so zu seim Name komm is. Deswää is so e „Schopp“ a im Wappe von de Gemää drin. Lang is verzeehlt unn geschribb wor, dass der Schopp e Zollschopp uff de Schtrooß von Lautre no Bitsch in Frankreich war. Die Geschicht werd awwer a aagezweifelt, weil do weit un breit kä Grenz war, wo Zoll hätt misse kassiert werre, zu denne friehe Zeite.

Nooseweise is a, dass im Gebiet von de Schopper Gemargung schon in de Eisezeit gesiedelt worr is. Im Pundel (des is e Waldabdäälung) gebbts noch e Hichelgraab aus dere Zeit se sieh.

Boiemäschder: Bernd Mayer (FWG)

Gemänerat: CDU 4, SPD 6, FWG 6

sinn die Seel von jedem Dorf, in Schopp gebts aa e ganzer Haufe:

Die Goschbel-Singers sinn regional bekannt, die Schitze sogar iwwerregional, weil die erschd Luftgewehrmannschaft jetzt 2. Bundesliga schießt unn die zwett Mannschaft Oberliga - unn beim deitsche Schitzbogaal warn se schon in de Finalrund.

Im Januar 2011 sin die Luftgewehrschitze Määschder in de Regionalliga (2. Bundesliga) wor.

De MGV hat 2007 sei Hunnertjähriches gefeiert unn de Schnooge-Club sei Finfezwansichschdes. 2009 hat de Schitzeverei sei fuchzichjähriches Beschdee gefeiert unn de Heimat- unn Vekehrsverei sei värzichjähriches.

Die Vereine mache jed Johr Feschde unn annere Verooschdaldunge, z. B.:

Im Dorf gebts e paar feschde Tradizione wo zum Dääl schon seit Jahrhunnerte beschdeen. Do hette mär erschdmo de „Quack“ am Pingschtmondaa. Des stammt von me alde heidnische Fruchtbarkätsridual ab unn laaft folgendermaaße: 
Sunndaads obends treffen sich die Lait wo Luscht hann Quack se mache uff’m Grillplatz fers Quackfeier se mache (frieher war das als uffm Sauwasm, also uff dee ehemalich Wääd fer die Wutze, awwer dort is heitsedaachs de Friedhof). E groß Feier werd oogeschdegt unn gegrillt unn Bier getrunk. Dobei werd iwwerprieft ob a jeder es Quacklied richdich kann. Des geht so:

         „Quack, Quack, Quack – siwwe Aier sinn geback
         siwwe sinn gesoore – Quack soll gut, gut geroore.
         Stab aus, Stab aus – im Winder geht de Jäächer aus
         fallt’er in die Bluume – gebbts e guure Suume,
         rie, raa, roo – heit iwwers johr sim’mer wärre am Door.
         
         Unn als die Nacht zu ende war, die Finschdernis vorbei,
         unn alles was am Obend war zu seiner Ruh kehrt ei.
         
         Heer’sch de Schlissel bimmele – werds uns ebbes bringele,
         rie, raa, roo – heit iwwers Johr sim’mer werre am Door.“

Bei der Gelechenhäät werd a die Kron gebunn fär uff de Gaul. Die is aus Bremme unn alle meechliche Blumme. Mondaags moins, in aller Herrgottsfrie, wärn dann noch Schdecke geschnitt unn a mit Blumme geschmickt. Dann wärd losgeloff unn es geht dorchs Dorf unn es wärd als es Quacklied gesung. Die Lait waadn schon dodruff unn komme geschprung fär Kees, Aier, Speck, Wei, Schnaps orre a Geld se bringe. Mär saat, dass die Lait wo do was gebbe fär es negschde Johr mit Fruchtbarkeit fär Familie unn Feld geseechnet sinn. Wann die Rund ferdich is wärn dann die Aier mitm Speck unn em Kees zamme geback unn gess – es gesammelte Geld wärd fär die Getränge gebraucht.

Dann gebts do nadeerlich noch die Kerb. Wie langs die gebt wääs kenner so genau - weil Schopp bis ins 20. Jahrhunnert eninn kä Kärch gehatt hott kanns net vonn enner „Kirchweih“ komme, unn so bleibt es Alder uubekannt. Uff jeden Fall gebts e Foto von Schopper Schtraußbuwe im Johr 1899! Jetzt komme mär a glei dezuu was Schtraußbuwe sinn – das is nämlich enns von de wichdigschde Dääle von de Kerb. Bei de Schtraußbuwe (do sinn seit Johre a schon Määd debei) kann jeder Schopper mitmache wo minneschdens sechzeh Johr alt is. Die fange irgenwann im Friehjohr o aus me Baamschdamm, Droht, Worschtgordel unn bunte Babierbänner de Kerweschtrauß se knibbele – doher a de Name! Weil das Ding ganzschää groß is dauert das bis an die Kerb, diewo bei uns am letschde (vollschdänniche) Wocheend im Juli gefeiert werd (Bis in die 1970er Johre eninn is die Kerb am zwette Wocheend im Okdower gefeiert worr). Frieer is immer Samschdaags obends die Kerb losgang, seit Johre werd mitlerweile awwer a schon Freidaags enner druff gemach. Samschdaags obends is awwer immer noch de „Kerwedanz“ in unserer Feschthall (frieer im Saal von de Kerwewärtschaft), wo Musik gemach werd unn gedanzt nadeerlich. Genau am Mitternacht mache dann die Schtraußbuwe genau drei Kerwedänz mit ihre Määd, unn mitm erschde Kerweruf vom Mundschenk is die Kerb dann a offiziell ereffnet.

Was is jetzt de Kerweruf unn de Mundschenk? – Immer langsam, das kommt noch.
Wann also die Veooschdaldung rumm is gehen die Schtraußbuwe hääm unn nemmen noch e Kapp voll Schloof (wanns geht), mache sich frisch unn ziehn ihr „Uniform“ o. Die besteht aus blaue Dschiens, me weiße Hemm, me roode Halsduch, ner weiße Schärz unn me schwarze Schtrohhut wo Schtraußbänner hinne draa sinn. Dann wärd de Kerweschtrauß durchs Dorf getraa unn de Lait gezeicht – doodebei werd a immer widder de Kerweruf erschalle gelass. Wann der ganze Umzuch an de Kerwewärtschaft ookommt werd de Schtrauß uffgehängt (an de Fassad is e Halderung) unn die Kerweredd gehall. Des is so was wie e Bidderedd iwwer es Zeich wo iwwers Johr im Dorf bassiert is. Dodebei muss de Mundschenk em Redner alsemol Weißherbschtschorle gebbe fär die Schdimm se eele – deswää hääst der Kerl also so. Zwischedurch kommt a immer widder de Kerweruf, unn der geht so:
Seerscht wärd vom Mundschenk mit ner große Glock gebimmelt, dann kommt

         Mundschenk (M): Wemm is die Kerb?
         alle Schtraußbuwe: Unser!
         M: Bis an de?
         alle: Prunser!
         M: Unn der is a noch?
         alle: Unser!
         M: Was sim’mer?
         alle: Lumpe!
         M: Was raache mär?
         alle: Schdumbe!
         M: Was saufe mär?
         alle: Humpe!
         M: Die Schopper Kerb soll lebe-
         alle: hoch!
         M: unn nochemo-
         alle: hoch
         M: unn nochemo-
         alle: hoch
         M: unn noch ä äänsich mo-
         alle: hoch!“

Bei dem Primborium werd de Schtrauß a immer uff e Name gedaaft. Der werd aus de Kerweredd abgelait. Die Schtraußbuwe sinn dann sozusaa die Chefs im Dorf bis Dinnschdaags middaags die Kerb beärdicht werd. Dodebei flieht immer enner von de Schtraußbuwe in die Bitt, das is e aldie Baadwann, unn wärd von de annere ordentlich mit Wäzebier, Mähl, Aier unn so Zeich ingeribb. Dann wärd noch e Kreiz mit de Date von der Kerb an e Baam genachelt unn e Flasch Bier drunner vegraab. Wann dann alle Schtraußbuwe ihr Hiet vebrennt hann is die Kerb rumm.

Weil de Bode net so gut is war mit’em Ackere noch nie viel se hole gewässt. Die zwää wichdichschde Erwerbszweiche warn deswää frieher die Schdäähauerei unn de Wald. 

Bis vor Korzem hat Schopp noch sei eichener Gemäänefärscheder gehat. E Gemääne-Waldarbeiter gebbts heit noch unn a e Sääwerk is noch im Ort. Mär sieht also, dass de Wald immer noch die greescht Roll fär die Gemää schbielt. Die Schdääbrich sinn heit all zu, aber e Schdäämetz- unn Bildhauerbetrieb gebts noch.

Es gebt zwää Wärtschafde in Schopp – in de 70er warns mo 6 orre 7! Sonscht hats noch e Bäckerei, zwää Dogdere, e Abodeeg, e Fiesioterabeit, zwää Friseer, e zimlich großie Hausvewaldungsfirma, zwää Audowärkschdätt, e Blumehaus, zwää Bankfiliale, e Fahrschul, zwää Baufirme, e Schmuckdesignerin, e Schdratzbardie Handwerker unn e großie Firma wo Funkfernschdeirunge fer de indernadsionale Märkt macht.

Schopp leit an de Bahnlinie zwische Lautre unn Bärmesens unn a die B270 fiehrt am Dorf verbei. Iwwer Hermeschberg orre Bann is mär in zeh Minute uff de Audobahn 62, iwwer die Vochelweh in Lautre in ner färdel Schdunn uff de A6.
E Grundschul hats do unn a e Kinnertachesschdätt.
Schopp is e Schdartpunkt fär de „Mountainbike-Park Pfälzer Wald“ unn es gebt e Haufe gut ausgeschilderte Wannerweche, von ortseichene iwwer die Holzlandwannerweche bis hie zu de Weschtpalzwannerweche. Neierdings is de Ort a an e Nordic-Walking-Netz oogeschloss.
Dezuu kommt, dass Schopp e Schdadion hat mit me scheene Raseplatz, ner Radrennbahn unn allem was mär fär Leichtathletik brauch. 4 Tennis-Sandplätz gebts unn e Tennishall mit zwää Plätz. E Boulebahn im Freie is genauso do wie e Pit-Pat-Parkur unn zwää Kechelbahne. De Schitzeverei hat e großie Raumschießoolach mit Pischdole-  Gewehrschdänd dezuu e Luftgewehr- unn e Klääkaliberschdand.




#Article 144: Schorle (140 words)


N Schorle is ä G'misch als Gedränk, normalerwais Woi un Schprudel. Fir Lait, die kän Algohol verdrache dun, un fär Kinner werd maischd n Saft g'numme, Abbel- oder Oroschesaft als Baischbiel. G'mischt werd siebzich zu dreizich.

Ogrischt werd de Schorle in nem Dubbeglas, maischt als Schobbe. Ma kann nen noch maacher odder fettisch verlonge, de Machere hot mehr Schprudl und de Fette hot mer Woi.

Ä bsonerie Variant vum Woi-Schorle iss „de Abgschbritzde“. Denn gebts ausschließlisch im Schobbe oder in Dubbegläser. Und do werd's Wasser zum Woi gschitt unn net äns zu äns gemischt, sondern ugfähr äns zu zehne. Also: Uff denne fascht volle Schobbe Woi kummt ähn Fingerbraid hoch sauer Sprudel druff. De Abgschbritzde werd gern beim Woischdand uff Woifeschde vawend, weil der billischa is wie en normale Woi-Schorle. Woi gibds in de Palz nämlisch genuch, Schprudel mussma kaafe!




#Article 145: Schweiz (479 words)


Die Schwaiz (daitsch: Schweiz, fronzeesisch Suisse, ital. Svizzera und rät. Svizra), amdlisch Schweizerische Eidgenossenschaft is än Schdaad in Middelairopa. Ugfähr 7,8 Millione Lait wohne in de Schwaiz unn sie hot e Fläch vun 41.285 km². Die vier offizielle Amtsschbrooche vun de Schwaiz sin Daitsch,  Fronzeesisch, Idaljeenisch und Räddoromanisch. Dem Gsetz nach hot sie kee Haubdschdadt, awwa in Werklischkaid iss es die Bunnässchdadd Bern. Aingedaild iss sie in 26 Kantone, davun sinn 6 Halbkantone. Die Schwaiz hot kenn Regierungsscheff, es Schdaadsowwahaubd werd vum Bunnäsrad gebild. Bezahld werd in de Schwaiz mit Fronke unn Rappe, wobai en Fronke hunnad Rappe sinn.

Die Schwaiz werd manchmol als Wasserschloss von Oiropa bezaichned, weil viele grosse europäische Flüss hier ååfange, zum Baischpiel de Rhoi und d Rhône und wail die grosse oiropäische Wasserschaide in de Schaiz liege. So fliesst zum Boischpiel de Rhoi in die Nordsee, die Rhône ins Middelmeer und de Inn entwässert iwwer die Donau ins Schwarze Meer. 

De hechschte Punkt von der Schwaiz isch mit 4634 Meder iwwerm Meer auf de Dufourspitz, de tiefschde Punkt isch am Ufer vom Lago Maggiore mit 193 Meder iwwerm Meer. 

Die Schwaiz werd in drai grosse Nadurräum oigedaild, in d Alpe (mit de Voralpe), s Middelland und de Jura. 48% der Schwaiz kehre zu de Alpe 12% zu de Voralpe unn 30% zum Middlland. Di reschdliche 10% gheere zum Jura. 

Nachbarschdaade vun de Schwaiz sinn im Uhrzaigersinn im Norde beginnend: Daitschlond, Eestraisch, Lischdeschdain, Idalje unn Frongraisch.

Als es Klima in Oiropa noo de Aiszaid um 10.000 vor Chrischdus widda wärmer worre is, hot aa in de Schwaiz die Jungschdääzaid begonne unn die Lait hawwe õõ. In Weschdoiropa is die Megalith-Kuldur uffkumme: Die Lait hawwe grooße Schdää uffgeschdelld, die sogenånnde Megalithe, tischfärmische Grabkåmmern (sogenånnde Dolme), als Baischbiel Petit Chasseur im Wallis, unn Kuldschdädde, als Baischbiel Menhire von Yverdon gebaud. Die Megalithe werre in die Zaid 4500 bis 4000 v. Chr. dadierd. Aigewannderd in die Schwaiz sinn die Mensche vun de Megalith-Kuldur vum Genfersee her unn aus Sieddaitschlond in die Oschdschwaiz. 3900 v. Chr. is die Pahlbauer-Kuldur uffkumme, welle bis 3300 v. Chr. åågedauad hot. Die Pahlbaude sinn im ufanahe Wassa odda am Ufa gebaud worre. Die Haiser hot midd Schilf gedeggd, die Beede midd Lehm unn Rinde geje die Faischdischkaid isolierd.

Um 1800 v. Chr. hot sisch die Brõõzezaid in Middloiropa vabraided, mer hot õõgfonge, Brõõze herzuschdelle unn zwar maischdens als Legierung aus zwää Dääl Kubba unn ääm Dääl Zinn. In de Schwaiz hot mer im Wallis unn im Bindnerlond Kubber abgebaud. In de Schbäädbrõõzezaid ums Johr 1100 v. Chr. ware die maischde Middllondseeje schun bewohnd, in iwwer 70 Siedlunge hot mer Gfäße, Gewåndnaadle, Messa unn onnere brõõzezadlische Geejeschdänd gfunne, welle reeje Hondlsbeziehunge um die Zaid in Oiropa bezoige. Aa uff Õõheehe is gsiedeld worre unn Funne vun Knoche hawwe bewiese, dass de Õõdääl vun Gejagde Diere geejeiwwer de gezischdede nur noch rund 10% ausgemachd hot.




#Article 146: Hippe (Werkzeug) (200 words)


Es Sesl is a Werschzeich fär Rewe zu schneide. Es wärd awwa aach im Forschd vawand - es mehrschd ä wäng greeßa - fär die Äschd abzhaache. 

Die Sesle wärn said viele Joahunnade benidzd un kumme in viele Variande voa. Mär därf se awwa ned vawegsle midde 'smeaschd ebbes greeßare un gonz onnaschda geboochne Sächsel, welles vunde Sichle heakimmd. Sesle wärn aa ned schaarf gschmieded, sunnan gschliffe: dän schdedich abnämmende Radius griehd mär ned sauwa gnuch ghämmad. des hääßd awwa ned, doßde Rohling ned is voagschmiededworn. In Isdrije, wos des aa gäbd, is ofd de Händla aach de Produzend: doo wärd de Rohling när ausnärem Blech erausgschnidde un õõgschliffe - des dääd unsan Ooschbrich wohl ned so gonz genieje.

Obwohl in Form un Mdrial obdimal ändwiggld, wärd es Sesl said mindeschtends de Midd vum 20gschte Joahunnerd nimmi gnumme weil daßs Reweschere gäbd un die wern ach kaam noch verwend, wail inzwische alles vollaudomadisch gehe dud.

Wie alle Messa sin aach die Winzamessa in Woibaugebiede zu heraldische Ehre kumme, mär konn när laida ned imma unnaschaide, ob daß des jezad Sischl, Sesl, Sächsl orra Hippe soi soll... - wobai die Hippe jo je noo Gejnd bis zu närre Sense geje konn.




#Article 147: Sinsheim (397 words)


Sinse is ä Schtadt im Siedoschte vum Rhoi-Negger-Krais in Bade-Wirrdebärsch. Die Schdadt hot 35.439 Eiwohna unn war friehr Kreisschtadt vom Landgrais Sinse. De TSG 1899 Hoffe mit de Rhai-Negga-Arena unns Audo- unn Teschniggmuseum sinn hier behomatet.

Sinse liegd am Rond vun da Kurpfalz im Herze vom Kraichgau. Die Elsenz fließt durch de Ord.

Die folgende Ord unn Städt grenze an Sinse, de Uhrzaigasinn noch, im Oschde beginnend:
Rappene, Kerchädt, Ittlingä unn Eppingä (welle oll im Londgrais Hailbronn senn), Äschtringa (im Londgrais Kaalsruh), Ongelbochdal, Mielhausä (Kraischgau), Diele, Zuzehausä, Waibschd unn Bischesse (all im Rhai-Negga-Grais).

Sinse hot zwelf Schdadtdail: Adersbach, Dihre, Easchdädt, Äschälboch, Hilsboch, Hoffene, Reihä, Roaboch, Schtoifort, Ongeloch unn Weila.

Die ärschdä Schbure vun Besiedlung kumme aus de Jungsteinzeit unn Bronzezeit. 70 noch Chrischdus iss die Gegend um Sinse vunn de Reema erowwert worde. 259/260 kame die Germane, genauer gesogd die Alemanne. Im Joa 770 wurd Sinse des erschdemol schriftlisch erwähnd. Ums Joar 1000 wurd ä Kloschda in Sinse gebaud. Im Joar 1329, unn des iss fier Pälzer unn Kurpälzer besonnerschd wischdisch, do iss Sinse zur Kurpalz gekumme. Ab 1803 awwa hot Sinse zu Baade kehrt. In de Graisrefoam vunn 1973 bekam Sinse seini heidischi Ausdähnung unn hot die 20.000-Eiwohnerzahl iwwerschriddä.

S'Schdadgebied vun Sinse hod ä Keanschdad2 un zwelf oigmoindede Schdaddeel, wu duasch ä Gbiedsrefoam in Bade-Wirddebersch zwische 1971 un 1973 dzukumme sin. Des sin Adersbach2, Dühren2, Ehrstädt4, Eschelbach3, Hasselbach5, Hilsbach1, Hoffe2, Reihen2, Rohrbach2, Steinsfurt2, Waldangelloch3 und Weiler2 (gugschd a driwwe baide Voawahle inde Infobox).

De Gemäänderad vun Sinse bschdehd aus 42 Midglieda, welle sisch Schdadträd nenne derfe. Bai de Gemäänderadswahl 2014 is folgendes Agebnis zuschdand kumme:

Die Schdadt hot seid 1976 ä Paddnaschafd midd Longué-Jumelles im Département Maine-et-Loire in Frongraisch unn seid 1989 midd Barcs in Ungan.

In Sinse gebbds viele Amadör-Theada wies Werfeltheada, die Sinsener Theadakischd, es Friedrich-Hecker-Theada unn es Max-Weber-Theada, welles zur Max-Weber-Schul gherd.

In Sinse gebbds es Audo- unn Teschniggmuseum, wu die Iwwerschallpassaschierflugzaisch Concorde unn Tupolew Tu-144 ausgschdelld sinn.

Die Schdaufabursch Schdääsbärsch im Schdadtdääl Waila hot en achdeggische Berschfried unn hot de Ruf als de Kombass vum Kraischgau. Said de Oigemäändung vun Waila 1973 befind sisch die Bursch im Bsidz vun de Schdadt Sinse. Im Burghof finne Vaaõõschdaldunge wie die Burgfeschdschbiel unn annere Theadauffführunge, sowie es Schdääsbärsch-Feschdiväl schdadd.

In Sinse befind sisch die Rhoi-Neggar-Arena, welles es Häämatschdadion vum Fußball-Bunnesliga-Varoi TSG 1899 Hoffe is. Finanzierd worre is es Schdadion vum Dietmar Hopp unn reschionale Unnernemme.




#Article 148: Siebeldingen (467 words)


Siwweldinge esch äh klännes Pälzer Derfel mit um die dausend Eiwohner (2009: 1079).

Siwweldinge liecht uff beide Seide vunn de Quääch (hochdaitsch: Queich) kurz hinner Landaach am Eigang vumm Annweilrer Daal uff ca. 153 Meder iwwerm Meer. Ganz wichdich: Mir lichen im Gechesatz zu Alweschwailer an de Woischdrooß. Poliddisch g´here mer zu de Verbandsgemää Landach-Land.

Es erschde mol erwäähnd worre esch Siwweldinge 1219 in ännre Urkunde vunn Annwailer, wuh Siwweldinge als weschdlichie Grenz aagäwwe esch. Mer vermut awwer, dass es Siwweldinge als Wohnord schunn um 600 noch Chrischdus do gäwwe hodd.

Es Siwweldinger Wabbe esch änn dobbelkebbicher schwarzer Adler uff goldnem Grund. Iwwer dämm Adler seine zwäh Kepp schwebd äh goldenie Kaiserkron. Frieher war do äh Siechel vumm Siwweldinger Gerichd, schbeder esch dann ferr die Sichel die Kron kumme. Dänn Vochel awwer hodd uns domols die Schdadt Schbaya schbändiert, die emm Siwweldinger Daal dodezu ach gleich noch die Reichsfreiheid gäwwe hot.

Siwweldinge liechd diräggt an de B10 und hodd zusamme mit Birkweiler änn Baahoof an de Regionalschdregg Landaach-Bermesens. Außerdämm fahrd ab unn zu ach änn Bus in Richdung Hääschde odder Landaach. In Siwweldinge hämmer ach äh Grundschul (Scheff devu esch im Momend de Volker Damian), änn Kinnergaade (die Scheffin dodevu esch sei Fräh die Elisabeth Damian), äh Biecherrei, änn Schbielpladz ferr die glänne,unn änn Schbordplatz ferr die große. Ach ja, unn naddierlich unser Kerch middem äämoolich schäbbe unn verdrehde Kirchturm.

Iwwerregional bekannt esch´s Siwweldinger Fasschlubberfeschd(iva)l, däss normalerweis eichentlich jedes Johr vunn de Landjuuchend Siwweldinge-Birkweiler im Schbedsummer uffem hisdorische Schulhoof unner de Käschdebääm organisierd werd. Ännschdanne esses vor uhg'feer 25 Johr unn hodd sein Name dodevu gricht, weil die Leid in de Aafangsjohre entweder durch äh Fassdehrle schlubbe, odder awwer Eitridd bezahle misse hänn. An dem Wocheend wuh´s däss Fescht esch, gäbt´s nidd blos Laif-Mussig, sondern ach zu Ässe unn logischerweis jedi Mäng Wei. Frieher hodds ach als noch e Klääkunschdfeschdival gäwwe, doher däss (iva) im Name.
Die Krenung awwer esch jedes Johr Sunndaachmiddaachs die Winzerolympiade, wuh verschiedene Mannschaffde gechenanner Gaudispiele mache duun. Meischdens bilden sich ach als noch Zuschauermannschaffde wuh dann ach do mitmachen därfen. Zu gewinne gibts Wei unn änn Wanderpokal. Dänn awwer hodd schunn seid Johre die Grubb „Schorlepätzer“ um die Hartmann-Brieder, die bsunners in ihrer Paradedisziplin „Hoddestaffel“ schunn seid Johre uugschlache sinn. Es wär also mol dringend an de Zeit dass däss annerscht werd. Wissener käh ahschdänniche Gechner wuh däss mol ahpaggen?. Ferr 2010 is e Gemäänderats-Grubb aagekinnichd.

Im Sebdämber gäbbts in Siwweldinge dann die kulinarisch Weiberchswannerung bei der die Leid vunn iwwerallher kummen ferr durch die Wingert zu laafe und dodebei dann ach die Weisorde unns Ässe vunn de Winzer, die iwwerall ihr Schdänd uffgebaut hänn, zu browiere. Jedes Johr kummen do äh paar dausend Leid vorbei, unn frähn sich dann uffem Hähmwäch schunn widder uff´s neggschde Johr, wann se widder debei sinn.




#Article 149: Smartphone (514 words)


Ä Smartphone (ausm Englische werdlisch iwwersetzt: schlaues Telefon) is e mobiles Telefon wu zusädslisch iwwer e Paked von charakterischdische Zusatzfunkzione verfischd, insbesonnere iwwer en Terminkallener, Noddizbuch, Adressbuch, Daschereschner sowie die Meschlischkait Faxe und E-Meils zu sende un zu empfange.

Schun des ersche Smartphone, des Simon vun de amerikonische Compjuterfirma IBM, des 1992 uff des Compjutermess COMDEX in Las Vegas, USA, vorgschdeldt worre is, un ab 1993 iwwer die US-Tefonfirma Bellsouth vertriwwe worre is, hodd iwwer diese Funktione verfischd. Ach kleene Compjuterschpiele konnt mer mit dem Simon schun schpiele.

Inzwische (2009) sinn aus Smartphones Kleecompjuter worre, uf die ma e Vielzahl vun Progromme uffspiele konn. Hardwaremässisch verfieschen alle ach iwwer winzische Kameras fer Fotos und Filme. Naiere Smartphones erlauwe ach des Surfe im Internet. 

Viele verfiesche ach iwwer des Sadeliddenavigationssystem GPS, so dass ma in Kombinatsion mit elektronische Karde ach soin geographische Standpunkt feschtstelle un sisch soin Wesch waise losse kann.

Die Oigawe kann de Nutzer tippischerwaise iwwer e winzische Zahle- un Buchstawwetastadur, zum Deel ausklappbar, odder iwwer en berihrungsempindlische Bildschirm, uff Englisch en Touchscreen, mache.

Newwee dem kleene Bildschirm, de beschränkde Laischdungsfähischkait vun Prozessor (Reschenoihait) un Informationsspaischer, is die schwierisch Oigab de Hauptnochdeel vun em Smartphone. Vun viele gschäzd wern se, wail ma mit em kleene, laischde Geräd, faschd iwweral unnerwegs elekronische Nochrischde empfange un versende kann un e rieschische Meng vun Informatione mit sisch fihre odder iwwers Mobilfunknetz ausm haimische Compjuter odder em Internet baischaffe kann.

Fer der Iwwerspiele vun Informazione verfische moderne Smartphones oft iwwer Funksignale odder Infrarotsignale wu vun viele Compjuder empfange werre kenne, wie Bluetooth.

Die Compjuderfunktione vun Smartphones ähneln denne vun sogenannde Personal Digital Asisstants (PDA) oder Daschecompjuder also Kleenschdcompjuder, die ma in ennere Hand halde un mit de annere bediene kann. Ma kennt Smartphones inzwische ach e Kraizung von modermem Multimediahandy mit em Daschecompjuder/PDA nenne. Wail die Addition vun Mobiltelefon zu PDA des kaum schwerer und greeßer macht, awwer de kommunikative Mehrwert groß isch, henn Smartphones die raine PDA's prakdisch abgelest.

Die Lick zwische Smartphones als de akduelle mobile Klenschdcompjuder und de Notebooks, mobile uffklappbare Personal Compjuder mit vollwertiger QWERTZ-Tastatur und großem Bildschirm, hodd die Firma ASUS mit de sogenannde Netbooks gschlosse. Da die Oigab lengerer Texde iwwer en Touchscreen odder e Kleenschtasdadur uf Dauer ach fuzzelisch is, Bildschirme vun Smartphones fer lengere Lesestunde odder zum Betraachde vun Bilder im Internet doch ach klee sinn, Notebooks awwer arg schwer, gabs en Bedarf fa e Zwischeding. Des sinn die Netbooks mit Bildschirmgreße vun 8 Zoll oder 9 Zoll (22,9 cm) bis maischd 10 Zoll (25,4 cm) Bilschirmdiagonale. Notebooks fange degesche bai 14 Zoll (35,6 cm) a. Besonders haifisch sind 15 Zoll (38 cm), 17 Zoll (43,2 cm) und die Greße raischen bis 18,4 Zoll (46,7 cm). Während Handys maischd zwische 80 und 160 Gramm wiesche, lischen Netbboks zwische 600 und 1600 Gramm.

Da Smardphones haid ach kleene Compjuder sinn, verfische se ach iwwer e Betriebssystem. Ma konn also newwe de e zum Lifferumfang geherende Programme nur solsche Programme nutze, wu fer des Betriebssystem gschriwwe odder angepassd sinn.

Wischdische Betriebsysteme vun Smartphones sin:

Große Herschdeller vun Smartphones sin unner anerem:




#Article 150: Speyerer Tagespost (158 words)


Die Schbaijerer Daachesposchd war ä Lokalzaidung in Schbaija, die vun 1952 bis zum 31. Dezemba 2002  erswchiene is. Ihrn Mondl (iwwerreschinale Deel) hodse zuledschd vum Monnema Morsche g'rischd.

B'sondas de loangjährischi Schefredaggder, de Journalischd un Audor Peter Schmidt isch do prägend g'wesd. De ledschde Schefredaggder war de Jürgen Gruler, der doan die Chefredaktionj vun de Schwedzinga Zaidung un de Hockema Daacheszaidung iwanumme hod.

De Grund fa die Oischdellung vun de Zaidung mid enere Schlussufflaach vun 5000 Egsmblare hod die Mediegrubb Haas, Aischndümer said 1999, mit moangelnde werdschafdlische Perschpektive oogewe. Viel vun de Abonnende hawen nooch de Oischdellung vun de Zaidung ned zu de loangjährische Konkurrens de Schbaijerer Rundschau, de Lokalausgaab vun de Zaidung Die Rhoipalz, gewegseld, sondan zua Naigrindung Schbaijerer Moascheposchd.

Die kombledd Joohresbänd wern una onerm vun de Pälsische Londesbibliotheeg Schbaija un im Schdadarschiv Schbaija uffkowe. Die Indanedversion vun de ledschde Joohre vum 6. Juli 1999 bis 31. Dezemba 2002, uug'fea 30.000 Adiggl, schdehen onlain zur Vafischung.




#Article 151: Spitz &amp; Stumpf (446 words)


Spitz  Stumpf sin zwe Kaberedischde, wu hautberuflisch pälzisches Kabaret mache. In de heidische hauptberuflische Besetzung is de Spitz, de Bernhard Weller, un de Stumpf, de Götz Valter. Wie se noch neweberuflisch dädisch waren wurd die Roll vom Stumpf vum Günter Bretz gspielt. 

Die zwe douren dursch die Palz und die Kurpalz un kummen uf ca. 120 Live-Uftritte im Johr.

Mehrere Johr hän se awwer ach e feschdi Spielschdädde, die Scheier newe de alde Aumihl (Zur Aumühle) in Haßloch gfiert. Said Ofong 2012 sin se in de Labsaal noch Schbaya umgezoche, es ehemalische Kadolische Vereinsheim, in de Herdtstroß 5.

Newe dem Duo als Winzer Eugen Stumpf un als BASF-Arweider und iwwerzwerscher Schlaubabbler Friedel Spitz, spielen die zwe in ihre Programme ach noch anere Figure, wie de Hob Handermann, wu e Fra sucht, des Dauerwellemodell Olli aus Sausenheim odder die Einwannerer wie de Happy Mister Rasta Basta oder de Brutaloprolet Turbo.

Regelmäßisch wern ach vum Radio Bichelbersch interrsande Tiere wies Woimickel vorgstellt und meischd präsendiere di zwe ach in jedem Programm e oder zwe neie Lieder uf pälzisch.

Bernhard Weller is geborener Schtuttgarter, is awwer mit elf Johr in die Pfalz kumme, als sisch sein Vadder, der vor allem Maschinebaufirme vertrede hot, in Schpeier-Nord niedergeloßt hot. Soi kömodianatisches und kridisches Talent hot sisch schun während soine Erwet in de Juchend St. Konrad in Schpeier als Gruppeleider und Juchendleider gezeischdt. Unner anerem hot er mit Super-8 zwe Kriminalparodie von Spielfilmlänge mit de Juschendlische gedreht, wu er ganz alle gschriewe, einstudiert, gedreht, Reschie gemacht und gschnitte hot, nämlisch Der Kommisar un Der Kommisar 2. De Humor schwankt zwische Slapstick, Sprochwitz und des ganze war arisch absurd so e bissel wie Helge Scheider. Die Filme sin awwer vun mehrere hunnert Zuschauer geguckt worre, die trotz absurder Handlung arisch iwwer die Gags gelacht hen. De Haupdarsteller vun denne Filme de Kommisar Günter Bretz, mit dem ischer dann ach schpeter als Spitz und Stumpf ufgetrete, während er noch in Mannem so Zeisch wie Germanistik un Bolitik schtudiert hot. Irgensch wonn wold dann de Günter ne mer.

Seit 1990 nochem Schtudium het er net Lehrer odder so was werre wolle, sondern hot aagfange hauptberuflisch als Schauspieler, Kabarettist und Regisseur in Erscheinung zu trete. Er schreibt fascht alle Spitz  Stumpf-Texte selbscht.

Götz Valter, der de Eugen (Eischeen) Stumpf spielt, is en echte Pälzer, wie ach betont, im Geschesatz zu gewisse annere Leit, die erscht späder zugeszoche sinn. Theater war fer ihn anfangs nur als Hobby gedacht. Awwer der Bernhard Wellerhot ihn net nur zur Mitarwet in soim Kabarett iwwerred, sondern a dezu des seit 1997 hauptberuflich zu mache. Des war meschlisch weil er mit Leidenschaft Schauspieler is und wegem Erfolsch, wu die alle zwe hen.




#Article 152: Steinbach am Glan (164 words)


Schdääbach (amtlich Steinbach am Glan) is ä Dorf met 890 Innwohner. 

Schdääbach is gut 30 Kilometer vun Lautre weg, im Kräs Kusel. In nem Saidedal vum Glan laihts ganns am Enn uff ungefähr 300 Meter. De Name kommd wohl vun im Bach laihende Stää. 

Es Dorf is 1355 es erschde mol in ner Urkund uffgeschrieb wor.  Frieja war in Schdääbach ä drittel vun de Lait jiddisch. Domols hats ach noch die Diamandeschlaifer un die Kohlegrub gebb. Die Grub war die letschd, wu noch in ganz Rhoilond-Palz uff war, bis 1959. Haisschedachs dun die Lait wannere in de schänne Wald, un gucke sich in de wunnerscheen Weschdpalz um. Im Wald zwische Schdääbach un Beerschborn is ä Naturfreundehaus. Es gebt aah noch meh Wannerwesche, wie der ins Horebachdahl. Dort is ä wunnerschä Plätzje, met Waiher und Buchewäldscher. Ach Käschdele gebts dert. Die nähschd Audobahnufffahrt is in Minschwiller, des wu gud 5 km weg is. Veel Lait wo in Schdääbach wohne schaffe in Lautre odder in Humborch.




#Article 153: Steinfeld (Pfalz) (323 words)


Schdääfld (amtlich Steinfeld) isch ä Ordschafd im Landgreis Siedliche Woischdrooß im Siede vun Rhoilond-Palz. Sie ghehrd zu de Verbandsgemää Berchzawre. 

Schdääfld licht am Rand vum Bewald in de Neeh vun de franzeesische Gränz. De Weschdwall vum Zwädde Weltkriech isch direkt durch de Ort gange. Reschde dodefunn kammer noch sääne: ä Schdick Heckerlinie und de Panzergraawe. Die Gechend in der Schdääfld zusamme mit de Nochberorde Schäädt, Kabbswaier und Schwääghoffe licht, werd „fiehschtrich“ genennd. Nochberorde sinn - de Uhr nooch - Nerrerodderbach, Follmersche, Wärd (dort wo'd Daimler isch, awwer aigendlich isch de wärdder Ordsdääl Schääd gemäänd), Scheiwehart, Salmbach (üwwer de Grenz im Elsass), Weiseburch (ach in Franggreich) und Kabswaier. Schdääfld und Kabswaier sinn zammegwaxe.

In ännere Urkund vum 4. April 1250 isch Schdääfld erschde Mool erwähnd worre. Im Johr 2000 hadd mer dann d 750-Johr-Feier ferahschdalded.

S Ärgebnis vun de Gemääneradswahle am 13. Juni 2004:

D Blasonierung vum Wabbe lauded: In Blau ein mit einem roten Schlüssel mit abwärts gekehrtem Bart belegter goldener Schrägbalken, beseitet oben links von einem quadratischen facettierten silbernen Stein, unten rechts von einem schwebenden gleichschenkligen silbernen Kreuz.. Was in Pälzisch sofiel hääßt wie: Im Blau ä mit ämme roode Schlissel mit ämme noch unne zeichende Schlisselbard belechder goldener Schreechbalge, seidlich links owwe ä quadradischer agschrechder Stää, seidlich rächts unne ä schwewendes gleichschenkliches silwernes Kreiz.

S Wabbe isch 1983 vun de Bezirgsregierung Naischdadt genehmicht worre. De Schdää geht uff ä Siechel ausm Johr 1754 zurigg. S Kreiz erinnerd ans Hochschdifd Schbaya unn de Schlissel ans Kloschder Waiseburch.

Jedes Johr find am erschde Juliwocheend s Haidelbeerernde- und Musiggfescht schtadd. Dodebei werd ä Haidelbeerbrinzessin gegreent.

Schdääfld licht an de Aisebahschdregg Winne - Waiseburch un isch in de Karlsruher Verkehrsverbund (KVV) un in de Verkehrsverbund Rhoi-Neckar (VRN) eingebunne. Sälli Aisebahschdregg isch ä Dääl vun de Pfälzische Maximiliansbahn. Am Haldepunkt Stääfld halden stindlich Regionalbahne noch Weiseburch un Neischdadt an de Woischdroß (iwwer Winne und Landaach).

In Schdääfld wuhnt de rhoiland-pälzische Minischderpräsident un ehmaliche SPD-Vorsitzende Kurt Beck.




#Article 154: Kranich (449 words)


Die Talgans (Grus grus) orre a, im Hochdeitsche Kranich genannt, is key echdi Gans, 
sundern gehert zu de Familie vun de Kraniche (Gruidae). 

Frieer hott die Talgans e großes Brutgebiet vun Oiroba bis Oschtsibierje gehatt. In Siedeiroba isse Mitte neinzehdes Jahrhunnert ausgerott worre, weil die Leewensräume kabbut gemach worr sin. Üwwerwinderungsgebiede gebts do awwer immer noch.
In Deitschland gebts a nur noch Reschdbestände im Oschde un im Norde, in de Palz sin se nimmi, ziehen awwer in große Masse drüwwer, wann Vochelzuch is. Weil mer als mo denkt, das wären die Gäns, was do am Himmel rumfliet un schreit, dodeher hott die Talgans ihrn Name. Sie sin also summers fascht nur in Nord- un Oschdeiroba zu finne, winders Nordweschdafriga un Siedfrankreich un Spanie.
Sie leewen im Sumpf, in Feichtwiese un ählichem Krembel vun Landschafde. Als Winderquartier meye ses, wann se e offeni Fläch mit Ääche druff finnen. Außerdem brauchen se seichte Gewässer in de Näh, wo se sogar drin schlofe dun.

Die Talgans is en Allesfresser. Insgesamt esst se mehr Planse, summers is awwer a viel tierisches Zeich mit drin, wie verhältnismäßich große Insekte, klennere Wirbeltiere un Reewermer. Se esse a Neophyte wie Mais un Grumbeere, awwer a summers Getreide, Bohne un Erbse un winders Eichele un Olive.

Talgäns han e intresandes Verhalle. Mer glääbt zum Beispiel, das de typische gruh-gruh-Ruf zur Begrießung vun Artgenosse do is.

Talgäns sin mit 5 bis 6 Johr geschlechtsreif. Balz is no de Ankunft in de Brutgebiede. Bei de Balz tanzt es Männche mit erhobne Schawwel, un dodebei schmedderts trombedeardiche Geraische rum. Hott sich e Päärche gefunne, bleibts meischdens leewenslänglich zamme, bried nur ey mo ihm Johr, womits im April aanfängt. Außerdem sin se Borrembrieder, un bauen ihr Neschder geere uff nasse Stelle un am libbschde uff klenne Inselcher. Wann gebried werd, erkennt mer e ausgeprägdes Territorieverhalle, was sunscht net do is. Die bis zu drei Eier sin olivegree bis reedlich-braun un hen graubraune Flegge druff, awwer nit so aarisch. Wann die Klenne ausgeschlippt sin, gehe se im Alder vun ääm Daach ausm Nescht.

Talgäns sin aig schreckhaft un lossen en Mensche net näher als dreihunnert Meder ran. Wann die Viecher wo sin, wo se sich net auskenne dun, sin se nochemo Vorsichdicher. An große Treffpunkde, wo alle Talgäns vun weither kumme, kanns a schonnemo sin, dasse än uff hunnertfuchzich Meder ranlosse. 

Talgäns ziehe meischdns inerre Keilformation. Die is besonnerschd prakdisch, weil do immer die abgehetzde Vechel im Windschadde flien kenne, un wann se sich ferdich ausgeruht hen, üwwerhole se die annere alle un gehen selber an die Spitz. Der Vochel, der vorher an de Spitz war, kann sich dann ausruhe un hinne flien. Im Zuch flien Familieverbände zamme un trenne sich net.




#Article 155: Taillenwespen (161 words)


Tallje- odder Schnierwefze (ladeinisch: Apocrita) sin äni vun zwee Unnerordnunge vun de Hautfliggler. Fä se tybisch is, dass se e diefi Oischnierung vorm letschde Segment vun ihrm Kärwer hawwe, ma sescht aa Wefzetallje dezu. Di Oischnierung ligt net, wie ma mååne kennt, zwischem Middel- (Thorax) un em Hinnerleib (Abdomen), nä, die ligt zwischem vordere Deil vum Hinnerleib, em Propodeum, un em hinnere Deil devu, em Gaster. Des Propodeum is bei de Talljewefze mit em Middelleib (Thorax) verwachse. Seller Kärwerdeil heeßt bei ene Mesosoma. Dursch die Oischnierung is des Hinnerdeil vun de Talljewefze äußerscht beweglisch.

Zu de Talljewefze ghere di Wefze, di Biene un di Ämänze. Es gibt oinzeln, in Grubbe un in Schdaade lewende Arde. Di weiblische Tiere hawwe en Schdachel. Des is urschbringlisch en Legschdachel, wo awwer bei viele Arde zumne Wehrschdachel umgewandelt is. Die Arde, wo des noch in Legschdachel is, werre in da Deilordnung Leegimme (Terebrantia) zammegfaßt, die Arde mit eme Wehrschdachel in sellere vun de Schdeschimme (Aculeata).




#Article 156: Theodor Verhas (195 words)


Da Theodor Verhas (* 31. Auguscht 1811 in Schwetzinge; † 1. Nofember 1872 in Heidelberg) war in Moler vun da Romandik.

Da Theodor Verhas is, uf Aaregung vum Landschaftsmoler Ernst Fries, uf di Akademie in Minsche gange, wo er sisch de Heinrich Heinlein als Vorbild rausgsucht hot. Als erschdes Werg is e naduralischdisch gemolde Waldlandschaft, wu 1835 ausgschdellt worre is, vun da Effendlischkeit beacht worre.

Noch em Abschluß vun da Ausbildung is da Verhas noch Heidelberg gezoore, wo er erscht Ufträäg fär Aquarelle un Zeischnunge zu Kupferschdisch, Illuschdrazione un Albumblädder grigt hot. Wie er sisch nochemol in Minsche ufghalde hot, hot er edlische kläänere Ehlgemälde gschaffe, wu vun Kunschdveroine un Prifatlait erworwe worre sin. 1856 is da Verhas widder noch Heidelberg zuriggkumme. Dort war er dischdisch kinschdlerisch dedisch un hor aa Unnerrischt gewwe. Aus derre un der nochfolgende Zeit schdamme newer edlische Eelbilder un Aquarelle aa soine viele Bleischdiftzeischnunge mit Heidelberjer Motive, wu bei de Tourischde soinerzait ajg beliebt ware.

Zum Nochloss vum Verhas ghere außer viele Skizze un Zeischnunge aa ugfähr 400 Eelgemälde.

Der Ardikel basiert uf are freie Iwwersedzung vum Adikel „“ aus da .E Lischt mit de Audore dort is  zu finne




#Article 157: Stachelbeere (144 words)


Di Truuschel (Ribes uva-crispa) (middla un Weschd-Palz) (), Grusselbeer (Kurpalz, middla un siedlische Vorderpalz) odder Gruschel (närdlische Palz un Rhoihesse) is e Hansgetrauweart.

Di Truuscheleheck werd uugefehr e Meeder hoch. Di Frischt sinn am Aafang grie, schbeeternaus werrn se bei manche Sorde reetlich. Auße sin so e paar Heercher draa, wo aussiehn wie Schdachele - doher a de Name Schdachelbeer. Schmecke duun se seierlich, vor allem wann se noch net ganz raif (odder ma saat aach zeirich dezu) sinn.

Ursprünglich war di Truuschel wahrschoinlich nur im Himalaya verbreitet, hot dann awwer ihr Verbreitungsgebiet ausgedehnt, unn is dann im verzehde, fuchzehde Jahrhunnert kuldiviert wor. Di Planz wachst uf mäßisch druggische bis frische, nährschdoff- un basereische, oft aa kalkhaldische Beede. In da Nadur kummt se in Gebisch, Wäder un Aue vor un kann Schadde verdraare.

Die Name Truuschele, Gruschel odder Grusselbeer kummen alle vun latainisch grossularia




#Article 158: Vertrauensärztlicher Dienst (140 words)


De Vadrauensäazdlische Dienschd (VäD) isch ä Oirischdung vunde Londesvasischerunge inde Abdailung Grong'gevasischerung gwesd. S'ischde Voalaifa vunde haidische Medizinische Dienschd vunde Grong'gevasischerung.

De VäD hodd soi Zendrum fas Bundeslond Rhoilond-Palz in Schbaija kabd, wu in de bairisch Zaid a die Vawaldung vunde Palz gwesd isch.

De VäD isch 1925 s'easchmol gsedzlisch g'rescheld worre un hodd 1934 de Beomdeschdadus grischd, domidn Vadrauensäazd uuabhengisch gescheniwwa de Grong'gekasse soi konn. Fa ä longi Zaid hawwen die Äazd unnasuchd, ob die Laid a wirglisch grong'g sinn. Ab 1969, wu donn die Lohnfoadzahlung duasch die Awaidgeewa bai Grong'ghaid oigfiead worre isch, sinn die Unnasuchunge weesche Awaidsuufehischkaid zurigg gonge. Die Grong'gevasischerunge hawwen donn midde Zaid imma mea die Äazd fadie B'rodung gnudzd unde Dienschd ausgbaud. 

Im Joa 1989 ischde VäD inde Medizinische Dienschd vunde Grong'gevasischerung (MDK) nai g'reescheld worre un in die gsedzlische Grong'gevasischerung vunde Londesvabend iwwagonge.




#Article 159: Veltenhof (134 words)


Veldehof (uf daitsch: Veltenhof) is e Dorf in Niedersachse, seid 1931 in Schdadtdeil vun Braunschweig, mit 2.762 Oiwuuner (2017) 

Am Oschdersamsdag werd e Oschderfaier ågezindt. Åfang Juli is des Volgsfescht Veldehof.

Im Siide un Wesde vun Veldehof fließd di Oker, en Newefluß vun da Aller. Di Oker fließd bei Veldehof bis heit in nadirlische Mäander. In da Au vun da Oker hot sisch e tibische Flußauelåndschaft erhalde kenne mid Auewälder, Weischholzbeschdänd, are ausgedehnde Sumbfvegetezion un Bereische mit sandische Schdeilufer. Di Okerau is e wischdisches Biotob un Raschdgebiet fä Wasserveggl. In de sandische Schdeilufer briide Eisveggl un Brandgäns. Di ganze Au vun da Oker bei Veldehof ghert zum Nadurschutzgebiet Braunschweiger Okerau.

In Veldehof gibts di Nadurdenggmäler Alde Eisch (in da Schdrooß Unter den Linden), Schwedekanzel (beim Friedhof) un Alde Landwehr (alle drei gschitzt seid 1959)




#Article 160: Waldfischbach-Burgalben (359 words)


Waldfischbach-Bojalwe (amtlich Waldfischbach-Burgalben) is è Ortsgemää im Landkrääs Siedweschtpalz in Rhailand-Palz. Ès ist Sitz vun de glaichnòmich Verbondsgemää und die greescht Kommun im Landkrääs Siedweschtpalz, wo kää Stadtrecht hat.

Fischbach-Bojalwe lait im Pälzerwald, ennere Däälrechion vun de Palz, zwische de Städt Laudre und Bärmesens. Durch Waldfischbach-Bojalwe fließen die zwää Bäch Schwarzbach und Moosalb. Di Gemagung lait in 250–280 m Heh.

Nochbergemääne sin Clause, Dusaidersch, Gaiseberg, Helderschberg, Hermeschberg, Äned, und Stäalwe.

Waldfischbach-Bojalwe is am 7. Juni 1969 durch die Z'sammeleechung vun de bis domols aajestänniche Gemääne Waldfischbach unn Bojalwe entstann.

Fischbach werd 1182 als 'Vispach' es erschde mol gehääß. Nom Draißichjääriche Kriech war's wiescht gefall unn fer mehrere Joor hat känner mi dort gelèbt. Denó war's è gewäähnlicher Baureort. Es hat die glaich Geschicht wie die annere Holzlandgemääne a.

Nodemm die Palz an Frònkraich ògeschloss wòr war, no de Frònzeesisch Reweluzion is Fischbach Sitz vum'è Kandon wòr. Zu demm Kandon han 21 Gemääne geheert. A òschließend als Daal vum bayrische Rhaikrääs is'es Koandonshauptort geblebb unn hat sich zum'è wirtschaftliche Unnerzentrum entwiggelt. Bai de Vewaldungsreform vunn 1972 is der Status dodurch beschdädicht wòr, daß Fischbach-Bojalwe Sitz vunn de Verbondsgemäänevewaldung wòr is.

Waldfischbach hat frier emol bloß Fischbach gehäß unn so häßt's im Volksmund a hait noch waitgehend. Awwer wä denne viele Ortschafde wo Fischbach hääßen (Fischbach bai Dòhn, Fischbach bai Laudre) isses dann vunn Amtswää umbenannt wor. Es erschd is'es Abtfischbach gehääß wor, wail's in saine Òfäng vor iwwer 800 Joor è Maierai vum Kloschder Hornbach war. Dennó is de offizielle Nòme in Waldfischbach geännert wor, wail's z'samme met Helderschberg, Gaiselberg, Schmaleberg, Schopp unn Stäalwe die Hembach bild. Die Hembach is è Joorhunnderde aldi Waldallmende wo noch hait exeschderd.

Die Wahle zum Gemäänerat han sait em Z'sammeschluss 1969 folchende Ergebnisse gebrung:

Die Blasonierung vun demm Wabbe hääßt: Vun Schwarz unn Gold gespalt, rechts è linksgewendter uffgerichder silwerner Fisch, links è rotbewehrter und -bezungter rooder Leeb.

Das Wabbe is 1980 vun de Bezirksrechierung Naischadt genämicht wòr unn zaicht de Leeb vun de Grafschaft Zwääbrigge aus'em alde Wabbe vun Bojalwe und de reddende Fisch aus'em ehemoliche Wabbe vun Fischbach.

È Städtepartnerschaft besteht met de franzeesische Stadt Carentan im Department Manche in de Normòndie.




#Article 161: Westheim (Pfalz) (103 words)


Weschde (amtlich Westheim) is en klennes Dorf im Germersche. Es wurd schun in de Jungstoizait besiedelt. Urkundlich wurd's erschda 787 vum Karl em Große genannt. Hait wohnen ugfähr 1.800 Lait in Weschde.

Weschde liechd zwische de zwee greeßere Schdädt Landach unn Schbaya. Nachbagemäände vun Weschde sinn, im Weschde beginnend, noom Uhrzaischasinn: Loscht, Wingerde, Schwechnem, Lingefeld un Germersche. Im Siede vun Weschde dudd sisch de Bellemer Wald aschdregge, dorsch wellen die Druslach unn die Kwaisch fließe dudd. Däälwääs dudd die Kwaisch die Gemäändegrenz im Siede bilde unn minded 5 km waida esdlisch in de Rhoi. Ach de sogenonnde Hofgraawe dudd dorsch de Ord fließe.




#Article 162: Weinberg (101 words)


E Wingäd is ä Fläsch, die wu dezu dient, Woischdögge se planze unn se dann hinneno se ziehe. Unsa Wingäd präsches gonze Bild vun unsam Woibaugebied Palz.

Wingäd gäbds bai uns in de Palz schun said dä Reemazaid. Im Middlalda gabs wie in gonz Oiropa en große Uffschwung, awwe aach denooch hen ma uns guud halde gekennd: es Klima ande Woischdrooß is hall schun ebbes Bsunärschdes.

Iwwelischawais wern bai uns die Wingäd zailewais óóglehd, ned wie in Siede su ofd, mid Äänzlschdockzihung. Mär schdelld en Drahdrohme mid Schdeja uff un mid Drääd als Rankhilfe loßd die Rewe die Drääd long wagse.




#Article 163: Wein (175 words)


De Woi is ä Getränk, was mer aus de Trauwe vun de Woireewe heaschelle duud. 

Im Wingäd wän im Häbschd die Trauwe vom Schdog genumm, „gelese“ wie mär sähd, un zur Kälda gfahre. Des issä grußi Press, wu de Moschd aus de Trauwe presse duud. Dän Moschd loßd mär donn in gruße Fässa or nuch greßän Tanks vagäre. Vagäre häßd, daß die Heef dän Zucka zu Alkohol un CO2 umbaue duud. Desdeweje is im Woi Alkohol drin, unn wann mer zu viel dovun dringe dud, werd em ganz daamelisch im Kopp.

In de Palz werd de Woi in de Regel aus em Schobbeglas getrunke, wo en halbe Liter noigeht. In annere Gegende hat mer kläänere Gläser fer de Woi. Mär konn de Woi a mit me bissel Sprudel mische, des is dann en Schorle. Unn wonn, wie Kurt Dehn seehd, die Pälzer Woi trinke, donn werre se luschdisch. Donn fongge se ô zu singge.

In de Palz dud's die Woischdrooß gewwe, die durch die Woiderfer fiert vun Bockrem im Norde bis noch Schweiche im Siede.




#Article 164: Weinbiet (168 words)


Es Woibiid isn Bärsch reschds on de Egg vun de Roiewene ins Lombreschda Dahl, also diregd bai Naischdadt. Mid 553 m ü. NN iss ääna vun de heegschde Bärsch iwwahaubd in de Palz. 

Womma om Fuß vum Bärsch long gehd, kennd ma inzwische faschd schun saache, es Woibiid dääd in Naischdadt laije: vum Lombreschda Dahl iwwa die Rhoiewene bis ins Maisedählche enoi umgibd die Schdadt den Bärsch, när im Weschde, so scheinds, is gaa kää Bebauung, wail do die annän Bärsch sin. Do kimmd mer donn uf de owwerschde Wolfsburschwesch. Awwe gonz su isses doch nuch nid: Es Woibiid lihd genau in de Mid zwische Lombräschd un Gimmldinge un is begrenzd vu de Rhoiewene im Sidoschde, em Lombräschda Daal im Siedweschde, em Linbärscha Daal im weschde un em Gimmldinga Daal im Nordoschde, wu mär vun Gimmldinge zum Foschdhaus Rudschdaisch kimmd. Uff de onnere Soid vum Gimmldinga Daal lihd de Stawebärsch.

Owwe is en 136 m hoche Sendemaschd, en klääne Aussischdstuam un mindschd zwää Haisa, ääns is ä Wädschafd.




#Article 165: Weinkeller (293 words)


En Woikella is en Lagerraum fier Woiflasche unn -fässa, wänn ma se ned wuonnerschd logern konn. Dord is de Woi weege de dischdere Umgewung unn de konschdande Klima gäschitzt vor schädliche Eiflisse vunn de Umweld. Seldena werd de Woi inn Glosballons, Ampfore unn Kunschdschdoffkanischdern im Woikella uffghobe.

Woikella sinn maischdens unnerirdisch oogelegd, wail donn des obdimale Klima fer die Lagerung vum Woi gewährlaischded iss.

Woi konn bai Temperature zwische 7-18°C gelagerd werre. In Frongraisch werd ä Temperatur vun 13°C benudzd, welle guud fer ä korzfrisdische als aa longfrisdische Lagerung iss. Man muss beachde, dass de Woi bai ner niedrischeren Temperatur onnerschd raifd als bai ner heheren.

De Winza muss sisch endschaide, obba Aggdiv odda passiv kihle will. Bai ennere aggdive Kihlung muss ä hohi Wärmedämmung vorhanne soi unn misse ordnungsgmäß konschdruierd soi. Sie brauche ä Klimaaalaach unn Kihlsyschdeme, um die rischdische Temberadur unn Lufdfaischdischkaid uffreschd zu erhalde. In droggene Regione muss mer sisch aa mer um die rischdisch Lufdfaischdischkaid kimmere, in de maischde Regione is des awwa kää Problem. Bai ennere passive Kihlung muss mer de Woi in ennere kihle Umgeewung laachere (z. B. im Unnergrund) midd geringe jahreszaidlische unn täglische Temberadurschwangunge. Passive Woikella sinn wennischa bereschebar als aggdive, dodefür sinn die Koschde niedrischa.

Viele Eggsperde betone die Wischdischkaid vun de Lufdfaischdischkaid bai Woilaacherung. De Woikridigga Matt Kramer säschd, dass in ennere Flasch immer ä reladivi Lufdfaischdischkaid vun 100% garandierd is, egal wie feschd de Korke druffsidze dudd odda wo die Flasch lieje dudd.  De russische Woieggsperde Alexis Lichine argumendierd, dass ä geringi Lufdfaischdischkaid en Problem is, wail ansunschde de Korke ausdroggne dudd. Es werd empfohle, Kies uff de Bode zu schidde unn en bissl Wasser druffzukibbe, um die needisch Lufdfaischdischkaid uffreschd zu erhalde. Die bekånnde fronzesische Woikella henn ä Lufdfaischdischkaid vun 60%.




#Article 166: Hausschwein (133 words)


Die Wutz is die zahm Form fun de Wildwutz und werd wahrscheins seid 9000 Johr als Haustier gehal. Wutze sin wie Mensche aa Allesfresser un ernähre sich fun Tiere un fun Blanze. Die weiblich Wutz hääst Sau, die männlich Ewwer. Aus Wuzzeflääsch meschd mär die beschde Wärschd un die Haud kommä endweda zu närem bsunnärschd waisch Leda gärwe (laida ned sea haldbaa) oddee mär mäschd Schelatine draus - wammär se ned ääfach midfuddan duud. Die Därm duud mär roinische un nidzd se fär Worschdhaid.

Die Wutz is e feschder Bestanddääl fun de Pälzer Kisch: Pälzer Lewwerworschd, Saumaa, Wellflääsch un Hausmacher Worschd (Lewwerworsch, Blutworschd und Schwaademaa) bestehn aus Schwoineflääsch. Im Pälzerwaldlied werd es Schlachtfescht, e Hausschlachtung bei dem Wellflääsch un Worschsupp gess werd, besung:

  Do werd die Wutz geschlacht, un werd draus Worschd gemach'.




#Article 167: Gesangbuch (374 words)


E Gsangbuch esch e Bichl wu Kerschelieder fär zum Singe drin sin.
Genaugnumme is ä jedi Liedasammlung, wo fär ä bschdimmdi Grupp inäräm Bichl zammegedrooche is, ä Gsangbuch, also aach es Kommersbuch vunde Schdudende, orra die Wandalieda vun Juchndgruppe, awwa es mehrschd - un inde Palz ausschließlich - sin dodemid die Gsangbicha färde Goddesdienschd gmäänd.

In de kadohlisch Kärsch hääßd es agduelle Gsangbuch „Goddeslob“ un is said 2013/2014 die zwett ganz nai beawaide Fassung unnä däm Nóóme. Di evangelisch Kärsch hot said 1994 es „Evangelische Gsangbuch“.

Saidm Middlalda gäbds inde Kadolisch Kärch Gsangbicha mit lidurgische Gsäng, des waare Gsäng ausm Gregorianische Choral un die waan fär Chor un Schola - es Volg häd jo aach nix demid oogfange gekännd, wails ned hod lese känne un aach kää Ladain vaschdonne.

Ärschd inde Vorreformadzion hodmär GmoindeGsangbicha zammegschdelld, wo Lieda inde Volgsschbrooch drin waan. Ääns vunde ärschde gaabs baide Beemisch Brieda; anno 1501 un 1531 hodde Waiße Michl ä daitsch Põõdõõ dodezu erausgebrung.

Die Reformadzion hod donn do so richdich Schwung enoigebrung. So is 1564 es Etliche schöne christliche Gesäng wie dieselbigen zu Passau von den Schweizer Brüdern in der Gefenknus im Schloss durch göttliche Gnade gedicht und gesungen warden - inde zwädd Ufflaach „Ausbund“ genännd. Des wärd baide Amisch haid noch vawend.

De Ludda selwad hod Kärschelieda gschriwwe, wo haid noch gsung wärrn, grad wie die vum Jesuidepada Schbee. Helfa waa in därre Ändwiglung nadialich de Buchdrugg, wo praiswerde Biecha als Massewaar iwwahaabd ärschd meechlich gemachd hod. 

In dänne Gsangbicha waa don aach ä Gebedssammlung, Oolaidung fär zum Bede, Abschnidde vum Kadechismus etc. drinne.

Midde Zaid hän sich die Lieda äm jewails naie Schdiel oogebaßd, awwa imma ware die Gsangbicha regional, vum Bischof genehmichd. Ärsch im 20. Jh. hod don ä vehemende Ändwigglung oigsedzd zu mea modernere Lieda un die ärschde iwwaregionale Gsangbicha wie es Goddeslob 1975 un es Evangelisch Gsangbuch sin erausgekumme, baide aach mid gemoinsame ekomenische Lieda, mid tradizionelle un mid naije.

Bekannt worre is de Spruch:
Hut, Gebiss, Gsangbuch, ich hab alles debei.

Außerdem tun die Pälzer alsemol die annere Lait verwirre, wennse froochen, ob se e Wort mit X wissden. Unn weil do käm was oifallt, sacht de Pälzer: Ei des Gsangbuch. Dann lachen alle Pälzer un die annere schitteln de Kopp.




#Article 168: YouTube (234 words)


YouTube [ˈjuːtjuːb] is än am 14. Februar 2005 vun Chad Hurley, Steve Chen un Jawed Karim gegrindedes Internet-Videoportal wu ma koschdelos Videos añgugge un naiñschdelle kann. Des Unnernehme is am 9. Okdober 2006 vun Google ufkaaft worre, awwa fiirt soi Gschäfde selbschdschdändisch waida. Verfiigbar is Youtube in 34 Schbrochwersione, darunna a in doidsch, awwa laida nedd in Pälzisch. Finanziire duds sisch Youtube dorsch Werbung. Youtube iss des greeschde Internet-Videoportal iwwahaubd. Uff YouTube konn mer sisch en Account ooleche unn hot donn aa en Kanal, dem mer en Nååme gewwe konn. Uff dem Kanal konn mer donn sai Videos hochlade unn ausschdelle. Mer konn aa Kanäl vun onnere, welle aim gfalle, abonniere unn kriechd naie Videos vun dem uff de Schdardsaid õõgezaigd. Mer konn aa Videos vun onnere kommendiere unn bewerde, awwa nur wann mer õõgemeld isch. Do YouTube zu Google kehrd, konn mer sisch mid saim Google-Account aa bai YouTube unn onnerschdrum õõmelde.

Es gebbd kee Pälzisch Schbroochwersion vun YouTube, desweege nudze die maischde Pälzisch-Babbler die Daitsch Version. Videos midd Pälzischer Schbrooch naizuschdelle is drodzdem meglisch. So find mer uff YouTube Musigg vun de Anonyme Giddarischde odda es Telekollech Pälzisch vum Christian Habekost. Bsunnere Uffmerksamkaid hot de Benudza Leffl, wella Persone in bekonnde Film uff luschdische Wais nai synchronisierd. Uff de Ärml genumme worre is schun Darth Vader unn de Dschabba vun Star Wars, de Obdimmus Praim vun Dronsformers unn de Kurgan vun Hailänner. 




#Article 169: Zweibrücken (485 words)


Zweebrigge (amtlich Zweibrücken; frz.: Deux-Ponts) is e Schdad in de Palz, wo 34.000 Laid lewe. Die Schdad had e Fluchhafe, de greeschde Rosegaade vunn Euroba, e Outledcender (dord kamma gud inkaafe), es Landgeschdied vunn Rheinland-Palz und is Sids vum Pälsische Owwalandesgerichd. Midde dorch Zweebrigge fließe de Schwazbach unn de Hornbach.

Newe Zweebrigge geheere die Schdaddeele Buwwehause, Ernschdwiller, Hengschdbach, Ixem, Merschbach, Middelbach, Niederauerbach, Owwerauerbach, Rimschwiller un Waddwiller zu de Schdad.

De Name Zweebrigge werd 1170 erschdmols urkundlich erwähnd.

Die Feaschde vunn Palz-Zweebrigge ware fea die evangelisch Bewechung uffgeschloss. Seid de 1520er Johr iss in de Schdadkerch deidsch gepredichd wor. Herzoch Wolfgang hadd 1559 e Landesschul in Hornbach gegrind, aus dere es Heazoch-Wolfgang-Gymnasium worr iss. In de Zeid um 1585 iss dess eldere Heazochsschloss med de Schlossmiehl unn de Bibliodheg gebaud wor.

Denoch iss die Schdad efdasch noch inn griecherische Ausenannasedsunge vewiggeld wor. Zum erschde Mol schunn im Dodesjohr vumm Johann: 1635 hodde Maddias Gallas die kaiserliche Drubbe geje die Schdad gefehrd, die dorch Reinhold vunn Rose verteidichd wor iss.

Unnna Herzoch Guschdav Samuel Leopold iss in de Zeid vunn 1720 bis 1725 de Bau vun demm jedsiche Herzochschloss dorch de Baumeschda Jonas Erikson Sundahl gemachd wor. Herzoch Chrischdian IV. hadd 1755 ess Zweebrigger Geschdied baue losse. Nicolas Appert, Eafinna vunn de Konseave, wa Offizia vum Herzoch Chrischdian IV vun 1772 bis 1775.

In de Zeid vunn 1793 bis 1814 iss Zweebrigge dorch franzesische Drubbe besedsd gewehn.
Am 4. Novemba 1797 iss Zweebrigge als Deel vomm nei gegrindede franzesische Département du Mont-Tonnerre gesedslich med emm franzesische Schdaadsgebied vebunn wor; dodebei waa die Schdad Sids vunnera Unnerprefegdur. Dorch de Friedensveadrach vunn Lunéville 1801 iss de Iwwergang zu Frangreich inernadsional anerkand wor.

Ess ledschde große gesellschafdliche Ereichniss vorm Erschde Weldgriech iss die Innweihung vumm Zweebrigger Rosegaade dorch die Prinzessin Hildegaad vunn Bayre im Juni 1914 geween. Als Folche vumm Erschde Weldgriech iss Zweebrigge zwische 1918 unn 1930 dorch franzesische Drubbe besedsd geween. 1926 sinn die heidiche Schdaddeele Buwwehause unn Ernschdwiller ingemeend wor, 1938 Ixem unn Niederauerbach. In de Reischspogromnachd iss 1938 aa die Zweebrigger Synagoch zerschderd wor. 

Am Beginn vumm Zwedde Weldgriech iss die Schdad 1939–1940 evakuird wor, so dasse inn de so genannde Rohde Zon gelee wa. Korz vor Griechsenn iss die Schdad am 14. Merz 1945 (also korz vor Schluß) dorch e allierder Bombeangriff vunn de Royal Canadian Air Force faschd vollschdennich zerschderd wor. Medd iwwa 90 % Zerschdeerunge isse die am schdergschde zeschderd Schdad Deidschlands geween. Am 20. Merz sinn ameriganische Bodedrubbe no Zweebrigge komm.

Am 22. Abril 1972 sinn die heidiche Ordsdeele Middelbach, Merschhbach, Owwerauerbach, Rimschwiller unn Waddwiller ingemeend wor; schunn am 7. Juni 1969 hodde die heidiche Oadsdeel Hengschdbach med Middelbach die Gemen Middelbach gebild. Zweebrigge iss Sids vun em aus Deele vumm ehemaliche Landgräs Zweebrigge gebildede Veabandsgemän Zweebrigge-Land. 1986 sinn iwwer Rimschwiller zwee Jeds vunn de US Air Force vum Typ McDonnell Douglas F-15 zesammegschdoß. Dodebei iss e Pilod un e Dorfbewohner omkomm.




#Article 170: Zweiter Weltkrieg (167 words)


De Zwädde Wäldgriech ischde ledschd große Griech fer Oiropa, Deitschland un schlußendlisch aa fa die Palz gwest. In dem Griech sinn vum 20. Joahunnad alli wischdische Lenda betailischd gwesd. Weil der ned bloos mid Geweere un Kanone gfierd worre is, wiede Erschde Weltkriech, sinn viel Laid an de Front un inde Schdedt umkumme, wuma mid Bombe in Schutt un Asche geleschd kabd hod. Außerdem hawwen die Amis in Japon zwää Atombombe gezind, je äni uff Hiroshima un uff Nagasaki, wu donn viel Laid gschdorwe sinn.

Oogfange hods mitm Ogriff vunde Deitsche unnerm Hitler uff Pole. Die ham ohne vorher was ze saache odder zu schreiwe am 1. September 1939 ogriffe. Unn die Japona hawen die Amis in Pearl Harbor am 7. Dezember 1941 ogriffe un do hod dann die USA aach mit oigegriffe. Desweschee isses dann än Weldgriech worre un net bloos än oiropäische Griech.

Sieger ware äm End dann die Aliierde, verlore hewwe die sogenennte Achsemächt un am 8. Mai 1945 hamse die bedingungslose Kapitulation unnerzeichent.




#Article 171: Apple iOS (102 words)


Apple iOS is a Betriebssyschdem ufm iPhone, iPad und iPod Touch vun Apple. Es is ursprünglich e mol für des erste iPhone entwickelt worre. Es wurd Anfang 2007 de Öffentlichkeit vorgestellt und wurd erstmalisch im Summer vum gleiche Johr ufm ärschde iPhone oigsetzt. Wie's Pãdã uffm Desktopreschna OS X basierd ah iOS uff UNIX. S Bsunnarä is der Apple App Store ä stark oigschrängdi Bakeedvawaldung, mid därre ma Endnutzabrogramme inschdalliere konn. S waa die ärschd Bakeedvawaldung, wo populär gworrä is, wesweesche viel Laid ah määne dass Apple s Konzept erfunne hädd. Des is awa ned woah: Bakeedvawaldunge gibts bai GNU/Linux schun länga.




#Article 172: Ameisen (257 words)


Ämänze (Formicidae) sin e Familje vun Hautfliggler un ghere zu de Schdaadebildende Insekde. Die Familje wärd in 16 Unnerfamilje mit 297 Gaddunge ufgedeild un es sin bis heit uf da Welt ugfähr 12.000 Arde bekannd. In Deitschland lewe 111 Arde. Äni vun de bekanndschde Arde is di Rot Waldämänz. Di Middeleiropäische Ämänze ghere zu vier Unnerfamilje: Schubbeämänze (Formicinae), Ur- un Schdeschämänze (Ponerinae), Knodeämänze (Myrmicinae) un Drieseämänze (Dolichoderinae).

Zur Nahrung vun de Ämänze ghere Viescher. Des sin selwer gejagde Insekde un Schbinne, awwer aa dode Viescher. In weiderer Bschdanddeil vun der Nahrung sin Planzedeile wie Saame, Frischde un Polle. Vun de Blattlais holle se sich Honischdau, also Planzesaft wo dursch di Verdauung vun de Blattlais gange is. Mansche Arde traare Schdigge vun Blädder in ihr Neschd, mache in Brei draus un zischde do druf Pilz, wu ene dann als Nahrung diene.

Di Schdaade zähle einische Hunnert bis ïwwer 20 Milliune Tiere. Ihre Neschder ligge meischdens unnder der Erd, mansche Arde baue awwer aa Haife uf odder schneide ihr Gäng un Kammern in morsches Holz.

Wie vielfäldisch des Pälzische is un wie sisch mansches uf engem Raum ännerd, sieht ma zum Baischbiel dodrå, wie viel Wärder s allää fä di Ämänze gibt. Insgsåmd hot ma mähner wie hunnad vaschiedene erfaßt. Di Lischt do is gõnz bschdimmd no net vollschdännisch.

Awwer aa im iwwarische Rhoifränggische hawwe di Ämänze viel unnerschiedlische Nåme:

Im Siede vum pälzische Schbroochgebied find ma di Bezaischnunge mid „Säch-“. Die kumme dodevu, daß wõnn di Ämänze zur Vataidischung ihr Saire schbridze, ma määne kennt, die dede sääche.




#Article 173: Erpolzheim (219 words)


Ääbelsem (amtlich Erpolzheim) an de Daitsch Woischdroß is en Ort im Londkrääs Derkem in de Palz. Er hot 1.167 Eiwuhner uffre Fläsch vun 3,6 km².

Ääbelsem liechd in de Verbondsgemää Fränsm im Oschde vum Londkrääs Derkem, unn trotz sai Laach im Norde vun de hiechelische Woischdrooß im Weschde vun de Rhoiewene, dodd wos in die Haardt unn de Pälzerwald iwwergehd. Näggschdgreeßere Schdadt is Derkem im Siedweschde. De Bach Isenach dudd dorsch de Ord fließe.

Ääbelsem is uff ä Salhofgrindung vum frängische Sibbefihrer Erbol zerickgånge Im Joor 781 isses als Erbholfesheim es erschde mol urkundlisch erwähnt.

De Gemäänderad dudd aus 16 Midglieda bschdehe unn hot sisch in ennere personalisierde Vahäldniswahl am 7.Juni 2009 zammegsedzd. De Ordsbirgamaischda is de Vorsidz vum Gemäänderad.

Sidzvadäälung im Gemäänderad:

 

Weee emn guude Ääbelsemer Bode werd do Schbargl õõgebaud. Aa Obschd werd kuldivierd, wobai de indegrierde Obschdbau prämierde Frischd hervorbringe dudd. So wie in de annere Orde an Woischdrooß dudd aa Ääbelsm am milde Klima profidiere unn dudd wie die Woireewe aabaue. Ääbelsm hot im Zåmmeschluss midd Kallschdadt ä Winzagenosseschafd, zwee Winzahef unn vier Woigiida:

Ääbelsem hot en Haldepungd an de ääglaisische Schdregg Naischtadt an der Woischdroß - Derkem - Fränsm - Grinschdadt, außadem gebbds in de Ordsmidd in de Heh vun de Kärsch ä Bushaldeschdell, welle vun Buss vun de BRN Linie 453 befahre werd.




#Article 174: Fritz Walter (723 words)


 Friedrich „Fritz“ Walter (* 31. Okdower 1920 in Kaiserlautre, † 17. Juni 2002 in Enkebach-Alseborn) war än daitscher Fußballspieler.

Zwaifelsohne hat de Fritz Walter zu de herausragendschde Persönlischkaite vun de daitsche Sporthischtorie kehrt. De Gewinn von de Weltmäschterschaft 1954 wird immer mit dem Name vum langjährische Kabidähn verbunne sai. Ach wenn unterm Trähner Seb Herbercher immer die Mannschaft im Vordergrund und känner über den annere gschdande isch, isch de Fritz Walter herauszuhewe. Uff Verainsebene hot der große Fußballschtar der 1950er Johre dem 1. FC Kaiserslautern iwwer 30 Johr lang die Treue kalte und hot zwä daitsche Maischterschafte gewunne (1951 un 1953). Fer sai fußballerische und soziale Verdienschte ischer vielfach geährt worre und wurd als erschter zum Ehrespielfiehrer vun de Nationalelf ernannt.

Friedrich Walter isch 1920 als äldeschter von fienf Kinner in Kaiserlautre gebore worre. Von saine Gschwischder Ludwig, Gisela und Sonja isch ach de Ottmar Walter später Fußballnationalspieler gworre. Er soll später mit saim Bruder de Weltmaischtertitel gwinne und zu de „Helde vun Bern“ khehre.

Als Sohn vum Verainswirt vom 1.FC Kaiserslautre isch de junge „Fritz“ schun in frieher Juchend mit dem Fuball in Kontakt kumme. Sai erschte Schridd uffm Fußballplatz hotter als Siewejehricher in die Schiehlermannschaft vom FCK gmacht. Zunäkscht hotter in die Position vom rechte Vertaidicher gschpielt, doch schun ball wa des Ausnahmetalent än stadtbekannter Fußballer. De spehtere Sportreporter Rudi Michel erinnert sich, dass sain Vadda Ende vun de 1920er Johre immer frieher ins Stadion uffm Betzeberch gange isch: „Vor de erschte Mannschaft spielrs klänne Fritzje“ hotter erklehrt.

Noch de Schul hotter noch ä „ordentlichie“ Ausbildung gmacht und hot ä Lehr zum Bankkaufman absolwiert bevorer sich de 17 jähriche Fritz ab 1938 als Mittelläfer vom FCK in de Owerlige Siedwescht ganz im Fußball verschriwwe hot. Allerdings hotter defier ä Sonnergnehmichung uffgrund vun saim Alder beneticht. Schnell war de Fritz de Schtar vun de Mannschaft, die zu de stärkschte vun de Region kehrt hot.

Wie viel annere Fußballer ach, hot de zwätte Weltkriech im Fritz sai beschte Johr als Sportler geklaut. Obwohl de Raichträner Sepp Herberger fär sai Nationalspieler (de Fritz war sait 1940 Auswahlspieler) Priffilechje durchgesetzt hot, wurd de Fritz 1940 in die Währmacht aibrufe und als Infantrischt noch Frankraich värsetzt. Während sainer Zait als Infantrischt im lothringsche Diedehofe hotter 1943 zaiwais ferd TSG Diedehofe und ferd Soldateälf „Rote Jächer“ gschpielt. Später ischer uff Sardine, Korsika und Elba aigsetzt worre. Nochem Kriechsende ischer in de Ukraine in sowiertische Kriechsgfangeschaft grohte. „S Spiel vun saim Lewe“, wiejer spehter noch betont hat, war net des Finale vun 1954, sondern ä Spiel desser im Kriechsgfangenelahcher bai Mármos-Sziget in Rumänie gemacht hot. Gschwächt vun äm Malarie-Afall hotter mit de unagrische un slowakische Wachsoldate Fußball gschpielt. Sie hänn de daitsche Nationalspieler erkannt und hännen däm sowiertische Lahcherkommandant Major Schukow vorgschtellt. Ach än großer Fußballfan, hot de Schukow de Fritz und desse Bruder Ludwig vorm Abtransbort in ä sibirisches Gulach bewahrt. Beraits am 28. Oktower sin die Brieder noch Lautre zurickgekährt.

Schnell isch de Fritz ach ins Blickfäld vom Raichsträner Sepp Herberger grickt, derenn 1940 in sai daitsche Nationalmannschaft brufe hot. Am 14. Juli 1940 hot der 19-jehrige Fritz sai erschtes Lännerspiel gmacht un hot baim 9:3 Erfolch iwer Rumänie glaich drai Dore erzielt. Ä paar Woche spehter ischs 13:0 geche Finnland gfolgt, wobaier sich mit zwä Dore bewaise kenne hot. Mehr als sai Torjächerqualitäte henn die Fachlait awer sai spielerisches und takdisches Vermeche bewunnert, mit däm er die Agriffe vun sainer Mannschaft gelenkt hot. Durch ständiche Positionswechsel -ach in die Abwehr- hotter än völlich näie Typ Stiermer verkörbert und isch als kummender Suberschtar gfaiert worre. Doch de zwätte Weltkriech hot die international Karriäre vum Fritz unnerbroche. Er hot acht Johr lang (vun 1942 bis 1951) kä Länderschpiel fa Daitschland gmacht. Wail de DFB nochem Kriechsende fienf Johr lang kä Länderschpiele bschraite dierfe hot, hot de Fritz fa die Auswahl „Pfalz“ gschpielt. De Mannschaft, in der noch siewe waitere Schpieler vum FCK gschdanne hän, hot de Bundesträner Sepp Herberger „Länderspielformat“ beschainigt. D Schpieler hänn ab 1951 s Gerüscht von de Nationalmannschaft bilde solle un de Fritz hot vom Sepp Herberger die Kapitänsbin bekumme, dieer am 15. Abril 1951 baim 3:2 Sieg iwerd Schwaiz s’erschte Mol getrache hot. De Fritz isch de verlängerte Arm vom Bundesträner gworre, zude hot baide ä inniches Vadda-Sohn-Verhäntnis verbunne. Drai Johr spehter hot de Fritz die Nationalmannschat als Kabidän zur Weltmaischterschaft 1954 gfiehert.




#Article 175: Wurstbrühe (254 words)


Worschdsupp oder Metzelsupp isch des, was iwwerich blaibd, wenn ma Brieh- und Kochwärschd herschdelld. Di Wärschd wärre nämlich in Wasser gaare geloßd - ned gekochd, sunnan bai 80°C - wo mär vorhea aach es Wellflääsch gekochd had. Un wail allwail mol ä Worschd blaze duud, kriehd di Supp en faine Worschdgschmack. E gude Worschdsupp ghead zu änjedem Schlachtfeschd. 

Frija sin aach als die Kinna ausde Nochbaschafd losgschiggd worrn midde Milschkann, fär Worschdsupp zu hole, un in schlechde Zaide waa des fär viele die äänzich Meechlischkaid, aachemol ä bisje Fedd zu grieje. Die Worschdsupp is donn kaldgeschdelld worrn, fär doß mär am negschde Daach es Fedd - beschdes Schwaineschmalz - hod abheewe gekännd. Des is donn inde Schmalzdieschl kumme un die Supp is mid voagekochdm Gemies un Grummbeere zammegschidd un ufgekochd worn un middach orra oownds hods än kräfdiche Oitop gäwwe. Un des vunde Kinna, woos am mehrschde needich ghad hod, hod därfe minärrem Knärzje orra zwää es ärschd es Fedd aus de Kann dietsche.

Schbäda sin donn die Schlachdfeschd als mea zuriggonge un die Worschdbrieh, wu mär inde Medzgaraie griehd hod, waa viel dinna, grad genuch, fär ohne Wassazugab Gemies drin zu koche - im Griech un inde Noogriechsjoa waas awwa trodzdäm än gsuchde Leggabisse un fär monchn die äänzich Meechlichkaid zu iwwaleewe.

Haid wärd Worschdsupp fasd när noch vun selwad schlachdende Resdorããs uff die Kaad gesedzd un is mehrschd schun long voahea ausvakaafd, voabschdelld orra reserviad. När in klääne Därfa, wus efda nuch Hausschlachdunge gäbd, konn mär noch ä wägglisch guud Worschdsupp griehe.




#Article 176: Winnweiler (152 words)


Die Ortsgemäänd Winnwiller (amtlich Winnweiler) laid im Dunnersberschkrääs in Rhoilond-Palz (Daitschlond) unn is Sitz vunn de Verbandsgemäänd mimm selle Naam. Zu Winnwiller kehre 3 Ordsdail.  In Winnwiller lewwe 4.646 Lait uff 21,8 km², dodemid lewwe 213 Lait uff eem km². Winnwiller liegd uff ner Heh vun 240 Meder iwwerm Meeresschbiegl.

Der jetzische (ehrenamdlische) Birgamaischda iss Rudolf Jacob vun de CDU. Winnwiller hot e Pardnaschafd mid der fronzesisch Gemaind Saint-Laurent-Nouan.

Des erschdemol erwähnd worre iss der Ord im Johr 891 als Winidowilary, was so ebbes wie Gehefd bai Bauerlond heeßt. Winnwiller hot johrhunnerdelong zur Grafschafd Falgeschdää kehrd, iss awwa donn zu Lothringe kumme unn bis zur fronzesische Revoludsion zu de Habsburger.

De Gemainderad beschdehd aus 20 Radsmidgliedan, die en ehrenamdlische Ordsbirgamaischda als Vorsidz henn. Die Gemainderadswahl hot am 7.Juni 2009 schdaddgfunne. Die Ergebnisse vun 2009 unn 2004:

In Winnwiller hot die Priavdbrauerai Bischoff ihrn Sidz. Die Firma Mobotix endwiggeld IP-Kameras im Gewerbeparg Langmail.




#Article 177: Lambsheim (384 words)


Lomsem (amtlisch Lambsheim) is ä vebondsfreihi Gemää im Rhoi-Palz-Krääs un leit ugfähr 10 Kilomeder vun Ludwichshafe. Ausserum leien (mid de Uhr) : Gerolsm, Hessem, Frongedahl, (Oggerschum un Ruchem), Maxdorf, Birgeheide un Weisrem om Sond.

Zum erschdemol urkundlisch äwähnt worre is Lomsem im Johr 768, un zwar im Lorscher Codex. Mer nimmt awwer oo, dasses schun ä paar Johr vorher exischtdiert hot. Sellemols hot Lomsem äm Kloschter Weisseburg g'härd, un des widderum hots als Lehe on die Grafe vun Loininge gewe. Abm 13. Jahhunnerd is Lomsem dursch Ridder verwalded worre, die wu a im Dorf selbscht gewohnt hän, un zwar dort wu mer heid noch es Lomsemer Schloss sehe konn (in de Junkergass 1). Im Johr 1323 hot Lomsem es Schdadrecht krieht, mid Schulthees un allem drum un droo. 1389 hän die Palzgrafe es Kommondo iwwernumme, 1410 waren donn die Herzegg vun Zwääbrigge neie Lehensherre. 

Die hän Krach g'had mim Kurferschd Friedrich I., de Kurferschd hot sich durschgsetzt und deshalb war Lomsem donn vun 1471 bis 1797 kurpälzisch. Do denoch sinn donn die Fronzose kumme, mid ehre Revolution und dene gonze Kriege im Ooschluss. Ämol hän sich sogar die deitsch Reichsarmee un die fronzäsische Revolutionstrubbe uff Lomsemer Gebiet innerem Gfecht gegeiwwer g'stonne. Bei dere Aktion sinn ca. 250 Leid umkumme, gekämpft hänse sellemols in de Näh vun de alde Miehl. Wu die Fronzose-Zeit vebei war, is alles vun de Kurpalz was links vum Rhoi liegt äm Känischreisch Bayern zug'schlagge worre, somid war Lomsem donn bayrisch. 

Im Johr 2007 waren schtadistisch g'sehe 44,2 Prozent vun de Oiwohner proteschdandisch, 27,8 Prozent kaddolisch, des Rest glaabt entweder ebbes onneres oder garnix.

De Gemoinderad vun Lomsem beschteht aus 22 Leit wu des ehreomtlisch machen, zuletscht gewählt om 7. Juni 2009, unnerem haubtomtlische Boiermäschder. Momendon is des de Knolle Herbert vun de CDU. Den hänse im Mai 2010 gewählt und im Sebdember hotter soin Vorgänger, de Eisenbarths Erich, abgelääst.

De aktuelle Gemoinderat setzt sisch folgendermasse zomme:

De Ausbau in die heidisch Form middem fers Lomsemer Dorfbild typische Schpitzhelm hänse von 1860 bis 1861 vorgenumme. Im Turm drin sinn Grabstää vun hiesische Adelsfamilie, die wu in de alde Kärch beerdischt ware. De Turm is mit 69 Meter Häh de vierthägschde in de Vorderpalz, nur die Gedächtniskärch (100m) un die Josephskärch (91m) vun Schbaya sowie die Schlosskärch in Derkem (70m) sinn häher.




#Article 178: Rolf Roeder (553 words)


Steini alias Ralf Roeder iss än Pälzer Musigger. Gebohr iss er om 6. Oktober 1962 in Lautre. Privates wääs mer iwwer de Steini nur, dass er Vadder vun drai Mädscher iss unn zum zwedde emol g´hairat hott.

Schunn in frier Kindhait hat de Steini Krach g´mach. Ersch iss g´krisch worr (klar iss jo aa ä Lautrer Krischer) unn später hat er g´sung. Dess macht er zwar hait a noch, awwer wie er 8 Johr alt worre iss, hat er dehäm so long generzelt bis ne soi Mutter uffs Pälzische Konservatorium fer Musik in de Gaustross og´meld hat. Klavier war unn iss sait sellmols soi Plaisier.

Mit klassischem hat er og´fong, doch später uffem Hohe-Staufe-Gynasium de Blues kriet unn og´fong Boogie zu spiele. So isses später enaus kumm, dass er beraits mit siebzeh Johr, bai de Combo vum Albert Koch diewo Dustpipe Bluesband unn späder Muff Potter g´hääs hod, mitg´macht hat. Schunn domols hat er de B´schluss gefasst: Isch werr Musigger unn Betzefan.

No de Schul- unn de Bundeswehrzait, hat er donn zusomme mit de Pälzer Musikkapelle „HUSTLEVOICE“, soi Drohung war g´mach unn iss Berufsmusigger worr. Schunn sellmols sinn als die Modderadore vum Radio schigar explodeerd uffgrund soiner „ruhigen unn besonnen Wesensart“. Vorallem wonn er de Klotz om Bää gesung hott. 

Boogie unn Blues in Pälzisch, beraits 1982 hott er dess im Pulikum präsendeerd. Alldiewail gebbts in de Palz ä gonze Menge Bands die des a mache duun. Zum Glick wail des v´steht mehr jo. Nur de Steini wär nett de Steini, wonn er nett irgendwonn emol zu sich g´saa hätt: Moi pälsisch v´steht jo ausserhalb de Palz gar känns, wäsche was? Bassuff, ab jetzt sing isch englisch... Sschwubb die wupp war die Band „DOWNTOWN“ gegründet. Die honn g´rockt unn nur aigenes gespielt, mit englische Texte. 

Das honn zwar noch wenischer v´stonn awwer egal, dodraus iss soi erschdie CD enstonn. Mit dem vielsagenden Titel: „Hard working man“, was uff Pälzisch so viel hääst wie „Schaffe wie de Brunnebutzer“.

Jo alla die Johre sinn ins Lond gong, de Betze iss zwäämol Daitsche Mäschder unn Pokalsiescher worr, zwäämaol ab unn werre uff g´stie unn de Steini war immer d´bai. Iwwer 1000 Ufftritte in de Palz, in gonz Daitschlond, Fronkraich, Sponnje oder sogar in Venezuela hat er uffem Buckel. Zwischedorsch hat er immer naie Liedscher g´schribb unn äns devunn denne do aus Mainz gewidmet: „Dräm waider Du Depp“. Dess konn mer uff You-Tube gugge, sowie noch onnere Steini Liedscher. Ä aischenes Tonstudio hat er mittlewaile a unn jede Menge CD´s produzeert. JR Richter aus Nürnberg, Helen aus Speyer, Rachel Lauderdale aus New York, Denny Newman aus London, oder die FH Big Band unn Albert Koch aus Lautre. Unn noch gonz gonz viele onnere.

Fer de „Herzblut - Der FCK Film“ vum Marc Litz, derwo aus Zwääbrigge kumme duut, hat de Steini die Mugge fer de Bonusfilm g´schribb, donn noch fer ä Kinnerfilm. Im Rudi Bößler soi Buch, „Die Betzenbergstory“ hat de Steini zu äm Heerbuch g´mach.   

Wonn mer de Steini emol live erlebe will, guggt mer am beschde bai äm Hämspiel vum Betze im Block 6.1 vorbai. Dort steht er in de Midde vunn glaichg´sinnde, im sogenonnte „OLD SCHOOL BLOCK“. Oder mer guggt in die Rhoipalz wonn er de näggschde Ufftritt hat. Ob dort allerdings drin stehe duut wonn er ausserhalb de Palz ufftrete duut, wääs känns. 




#Article 179: Dörrenbach (435 words)


Derrebach (amtlich Dörrenbach) isch e glennes Dorf in Näh vun Bärschzawere un iwwa dausend Joa ald.

Derrebach liehd in Näh vun Bärschzawere, genaugenumme so ugfeer zwä Kilomeder ewegg, ään Kilomeda weschdlisch vun de siedliche Woischdrooß un siedweschdlisch vun Bärschzawere. S liecht imme Dahl, wod nimmie waiderfahre kannschd. Awwer duschd dai Audo abstelle und geschd ä bissel spaziere.

S is a arrisch schäänes Derfel. Die Hauptstrooß hat viel alde Fachwerhaiser unn es gibt e scheenes Renaisance-Fachwerkrothaus, was mer gesänne hawe solld. Dann gibts do aach noch ä aldi Wehrkerch mit Mauere drumerum, die ä Simultankärch isch, werd also vun de Kadoligge wie vun de Prodeschdande zamme genutzt. Far Fremde oder Lait, die s Derfel nit kennen, gibbds aach a Fierung durch de Ort. 

Ums Derfel erum isch alles voller Keschde. Im Herbscht fallen weche dem immer die Gäälfiesler iwwe Derrebach her und dun Keschde sammele. De Hausberch vun Derrebach is de Schdeffelsberch. Der hat ä Aussichtsdurm druff, kannsche die Trebbe hochlaafe und dann vun owwe runner gugge. Wenns Wedder gut is, kammer ganz schaeh wait gugge, die Gäälfiesler sogar, je nohdem wosse her sinn, bis hääm. Newerm Schdeffelsberch isch de Kolmere met ner kleene Kabell, äm Kraizgang und än kläne Kalvariebärch. Dort sin jedes Johr an Vadderdach und a sunscht Wallfarde, es gibt ä Goddesdienscht und was zu Ässe un ze Dringge. Vorm Derfel lichen die Wingert, wie de Derrebacher Wonneberg, die jedes Johr än guder Woi hervorbringe. Wemmer dann aach genuch rumgeloffe isch, kammer dann de Woi in ääm vun dänne Reschdaurands dringge oder glaich baim Winzer prowiere und dann mitnemme. 

Aach die Kapell uffm Kolmbärsch ghead zu Derrebach.

Die Derrebacher, ma nennd se aach die Esel, hänn ern äächene Theaderverain, der an de Eselsbiehn iwwers Johr immer widder luschdische Stigger schpielt, die mer sich agugge solld. Ma saacht aach, es wär s Dornreesel vun de Palz. Uff jede Fall werd jedes Johr a Dornreesel gekreent, was dann es Derfel iwwerall bresendieert und aach sunscht immer debai isch. Die Derrebacher faiern gärn und gut. An de Derrebacher Kerb gibds sogar a Umzuch. Die Kerb isch noch richdich original, mit Kerweredd, so wie sichs gheerd. Wichdich zu erwähne isch aach noch es Faierwehrfeschd, jedes Johr mit der Löllbacher Dorschdlöscher zu Gaschd. In de ledschde Johre isch aach noch e Waihnachtmarkt dezukumme. Do kannschde noch korz vor knabb Geschengge kääfe. Viel Kurgäschd kumme um sich met dem beschde Gliehwain zu kuriere um wirrer gsund se wärre. Aach wenn de Nachtwächter gsunge hat, und die Laid sollen schloofe gehe, isch dann noch lang kää Ruh.

Die ärschd Ärwähnung dadiad uf 992. 1992 hän se er dausendjehrisches Beschdehe gfaiert. 




#Article 180: Neulußheim (460 words)


 
Nailosse isch e Gmeind im Norde vun Bade-Wirddebärsch. Neilosse isch 1711 vum Julius Schickard grind wore. Neilosse isch 339 Hektar groß un werd vun de onnere Derfer Altlosse, Hoggene, Reilinge un Wogheisel umgewwe. Grod isch Gunther Hofmann Biachamääschter vun Nailosse.

De Ord isch 1711 uf Oregung vum wirddebärschiche Amdspfleega Julius Schickard an de ostlich Grenz vun Losse (seit 1816: Altlosse) an enere Strosekreitzung grind wore. De dem Schickard am 19. März 1711 vum wirddebärschiche Herzoch Eberhard Ludwig zugdeild Fläch ware 100 Morge. Des erschde Heisl war en Meierhof mit enere Wertschaft.

De Gmarkung isch bei de Grindung dem wirddebärschiche Kloschter Maulbrunn unnerschtanne un war unner de Herrschafd vum Hochschdifd Schbaya, des sich awwer net uf Dauer durchsetze gekennt hot. 1816 isch de alde Nome Lußhofe vum Amd in Neilosse geännerd wore.

In de badisch Verwaldung war Neilosse long in Deil vum Amd Schwetzinge. Des isch 1924 ufglöst wore un hot dann zum Greis Monnem kert.

Va de groß Verkehrsendlaschdung sin de B 36 un de B 39, welle sich frier im Ord gekreizt hen, aussem Ord glegt wore. 1986 hot Neilosse sei 275-jährischs Jubiläum gfeiert.  

Neilosse hot grod 6500 Eiwuhner. Als Neilosse gegrind wore isch hots domols faschd 300 Eiwuhner kat. Am end vum 18. Jahrhunnert hot Neilosse schun mehr Eiwuhner kat wie Altlosse. Nachem Zwädde Weltkriech‎ hot Neilosse 400 Flichdling ufgnomme.

Vorm Zwädde Weltkriech hen en Neilosse faschd nur Evangelische glebt. 1804 ware en Neilosse 98% vun de Mensche evangelisch. 1925 ware mit 92% immer noch de meischde evangelisch. Nachem Zwädde Weltkriech sin dann viel kadolische Flichdling aussem Oschde kumme. 1967 hen die Katdoligge en Odeil vun 25 % kat. Heit gits in Neilosse a viel Kadolische.

De Gmeinderot hot 18 Sitz un werd derekt va finf Johr gwähld. Dezu kummd de Biachamääschter als Gmeinderotsvorsitzender. Noch de Wahl vun 2009 isch di Mandatsverdeilung so:

De Biachamääschter werd in derekter Wahl va acht Johr gwähld.

Biachamäächter seid em End vum Zwädde Weltkriech sin:

Im Dachgschoss vun de alde Schul isch e Turmuhremuseum, des Uhre vun drei Jahrhunnerde zeischd. Im alde Bohhof isch e Heimadmuseum. Sunschd sin im alde Bohhof noch als e paar Ausschdelunge vun Kinschdler.

In Neilosse gits e Gmeindebicherei un e Grund- un Haupdschul mit enere Werksrealschul, sowie e frei christlich Schul mit Grund- und Realschul. Va die klene Eiwuhner gits en kommunale, en evangelische un en remisch-kadolische Kinnergarde.

Neilosse hot e Haldschdell an de Boh vun Karlsruh nach Monnem. Sunschd fahre noch Busse vun Haidlbärsch nach Schbaya un vun Altlosse nach Walldorf un seid neischdem a vum Bohhof nach Malsch. Neilosse ghert zum Verkehrsverbund Rhoi-Negga. 
Es git derekte Verbinnungen iwwer de B 36 (Karlsruh - Monnem) un de B 39 (Monnem - Lahr). Im Norde verläfd a noch de A 61 un im Oschde die A 6.




#Article 181: Karl May (2949 words)


Karl Friedrich May (* 25. Fäwrua 1842 in Ernstthal; † 30. Mäz 1912 in Radebeul bai Dreesde) waa än daidsche Schrifdschdälla, ääna vunde bekandschde un ärfolchraischsde iwwahaubd: soi daitschi Gsamdufflaach liehd irschndwo bai orra iwwa 100 Millione, wäldwaid iwwa 200 Millione in iwwa 32 Schbrooche! Un ea is mid saine hohe moralische Ooschbrisch un saine frühe Kabidalismuskridik haid nuch akduell.

Karl May kam aus biddäaarme Vahäldnisse, ea waares finfd vum väzeeh Kinnä, soi Vaddä waa Wewa, soi Mudda is Heebamm worre. Mid zwää Joa issa blind worr un ärschd wia finfe waa, konndn än Schbedzialisd haile.

Im Nowemba 1874 is soi ärschd Gschichd vaeffndlischd worn, ab 1878 wara fraia Schrifdschdälla. De grooße Ärfolsch kam mid soine Raiseärzählunge. Doch Ärfolsch ärzoischd Naid un soi Naida waan aach soin Unnagang: die hän in soinere Värgongehaid gwiehld un alles ans Lischd gebrunge, awwa värzäärd, värlooche, mid Valoimdunge un Booshaide gschbiggd, un soo gemain un hinnahälldisch, daßse Daitschlonds lange Zait määschtglesene Schrifdschdella dodemid schließlisch zu Dood gequäähld hän.  

Am 22. Mäz 1912 hodda soi ledschde Driumpf gfaiad, wia in Wien inde iwwafillde Sofiesääl än Voadraach Empor ins Reich der Edelmenschen! ghalde hod. Uffm Häämwesch hoddarä Ärkäldung griehd, die wu soi dorsch dän Zores voahea gschwächde Körba nimmi hod vägrafde gekännd. Am 30. Mäz 1912 issa gschdorwe.

De klää Kall is om Fraidach, äm 25. 2. 1842 um 22 Uhr inde Niedergasse Nr. 111 (schbäda 122) in Ernstthal gebore un glai om nägschde Daach gedaafd worrn uf de Nome Carl Friedrich May.

Ea waa – segs Joa noo de Äldere ian Hochzaid – es finfde Kind vun schbäda värzeeh, vun däne nain inde ärschde paa Monad vaschdooawe sin. Koaz noode Gebuad is där Buu blind worn. 

In iane große Nod - obwohl Großäldan un Kinna midgholfe hän, hod s vorn un hinne ned gelongd – sin die Mays ä grooß Risiko ingonge: fär die Mudda zua Heabamm ausbilde zu losse hän se om 15. April 1845, ia Haus vakaafd un sin ins Haus newwa de Kärsch St. Trinitatis („Haus am Markt 183“) umgezooche. Im Häabschd/Winda 45/46 is de Kall ärfolschraich weja soine Blindhaid opariad worrn un Midde Fewrua 1846 hod soi Mudda ia halwjährisch Ausbildung abgschlosse un om End vum Monad ärfaahn, doßs die zwäd Hebammeschdell im Ord griehd. Im März is de Karl noomol zua Bhandlung weja soine Blindhaid in Dresdn gwesd, vamudlich zua OP-Noosorsche etc. - Des wärd schpäda zu ääm vunde Fixpungde in soim Wärg: Blindhaid, Blindnhailung, gaisdich Blindhaid. - Zwäämol hodm Kall soi Mudda midde Gmää prozessiere gmißd weja iane Hewammevagiedung: Mindschdleehn hods jo nuch ned gäwwe.

Waila sich on die Fraa vun soim Vamieda rõõgmachd hen soll, hodda schun noo zwää Woche ä onna Oõschdellung suche gemißd. Vum 06.11.1861 bis 23.12.1861 isa Lehra an de Fabrigschule vunde Firma Solbrig und Claus in Altchemnitz. Iwwa Woihnachde faahda häm zu soine Äldere un wärd am 27. 12. vahafd, waila ä Uhr gschdohle hawwe soll. 

Es Urdähl laud uf segs Woche Hafd weje „widarächdlich Bnudzung vun främde Sach“: die Uua häda när färde Unnarichd gelehnd griehd, ned färse mid hääm znämme.

Es maach falsch gwäsd soi, die gelehnd Uua mid häm z nämme, jednfalls is des Urdääl aasch umschdridde. De Kall hods ned när soi Schdäll gekoschd, sunnan aach die Schõõs, je wirra in soim Beruf zu schaffe. Ea hod Noohilf gäwwe un Priwadunnarichd un hod Ärzählunge gschriwwe un komponiad un deklamiad, awwa de Priwadunnarichd ism vabode worn un vom Resd hodda ned leewe gekennd. Ärschd issa kriminalisiad, donn indie Kriminalidäd gedrängd worn. Noo zwää Joa hoda sich ab midde 64 ä Vagandezaid gelaischd, fär die sen weje Diewschdahl, Bedruuch und Hochstaawelei gsuchd un zu via Joa Ärwedshaus va'uadääld hän.

Ufm Wech vun St. Egydien noo Bräunsdorf am 26. 7. 69 zunärem Lokaltermin inde Näh vun Kuhschnappel zabrichda die eiserene Bretze (Hondschelle) un vaschwind. Ned waid, awwa grindlisch. Ea mäschd in die noo ihm benand Karl-May-Höhle inde Näh vun Ernstthal. Inde Nachd vum 6. ufde 7. 8. 69 dorchsuchd die Bolizai die Hohenstaina Wälda. 25 Schõõdaame, Bolizaimannschafde aus de Umgewung, Schdaicha-Segzion vunde Ärnschdhaler Faiaweea. Om 11. 8. wärd die Suuch wirrahold. Umsunschd. Doo hoda ärlewd, wasa schbäda in soine Bischa vazäähld. 

Om 4. 1. 70 wädda zuufällisch in Niederalgersdorf in Beeme als Londschdraicha vahafd un gäbd sich als Albin Wadenbach aus. Om 2. 2. wädda idendifiziad un am 14. 3. noo Mittweida iwwaschdälld, woa om Middwoch, äm 13. 4. 70 fär soi zwädd Vagandezaid via Joa „Z“ (Zuchthaus) griehd.

Ää Joa issa in Isoliahafd, schaffe duuda ärschd inde Zigarreprodugdzion, schbäda iwwanimmda minm onnare zamme die Bischarai. Zaidwais issa im Bläsakoa. Om Samschdaach, äm 2.5. 74 wädda ändlosse un schdehd fär zwää Joa unna Bolizaiufsichd.

Noo soinäre Ändlassung is de Kall zu soinäre Äldere noo Ärnschdahl zuriggonge un hod wirra oogfonge zu schraiwe. Ärfolschraich: de Minschmaya hod oinischs vunäm gebrung un'n als Redagdea ingschdelld: (Zitad, daidsch)

So schildad May selwad soi Ããschdellung. Die ää voahonne Zaidschrifd loßda auslaafe, voahonnenes Madrial duuda sichde un ändsorsche (viel) orra beärwäde (weenscha). Ea grind drai naiï Zaidschrifde. All soi aischn Manusgribde konna jezad vaeffndlische, ea duud schraiwe uf Daifl kumm raus un vadaild alles uf die drai Magazine, wos dääls unna soim Nome ärschaind, dääls unna Synonym, un mär konn haid noch ded sicha soi, doß alles vunäm gerädd un bekannd is.

May schaffds wäglisch, de Minschmayavalaach zrädde, än schlächde Geruuch awwa muß blaiwe: Zwää Bischlcha vun soim Schund hodde Minschmaya trodz alle Waanunge baibhalde, wailse so guud gonge sin; ääns devun waa de „Venustempel“, sonäre Aad exdra haamlosa Sofdporno, un schbäda hod sich erausgschdälld, wie guud un wichdich es waa, doß de May sich do färn ghalde un vun däm Ding abgrade ghad hod. 

Saida Redagdöa is, mächde Kall als zwische Dreesde un Ärnschdaal hie un hea: in Ärnschdaal schdehda unna Uffsichd, in Dreesdn hodda ärschd äbbes zua Unnamied, donn ziehda inde Valaach. Äämol wärda aus Dreesde ausgwiese, is awwa ä paa Monad schbäda doch wirra dord. 1875 wärd de Valaach vum Väfahre wejam Venusdembl inghold, ärhalde is uns ä Akdenodiz:

Geje May wärd 1876 vahondld. In dem Joa end aach die Bolizaiuffsichd un im Summa läanda soi schbäda Fraa känne.  Unnadesse willn de Minschmaya feschda on de Valaach binne un vasuchdn midde Schweschda vun soi aischn Fraa zu vabännle.

Awwa wea Liewe suuchd, däm därf mär kää Gschäfd õõbiede: May hod gekindichd.

Im ärschde Joa, 1877, griehda nain Ärzählunge bezahld, ea korreschpondiad mid Peter Rosegger.   
Om 25.04.1878 machda vun Dresde noo Niederwürschnitz und schdelld als ein wirklicher Geheimer Unnasuchunge zua Uasache vum Tod vun Emil Pollmer – soine Emma ian Großongl – an (Affäre Stollberg)ohne doßa „Omdshandlunge“ voanämme duud. Trodzdäm wärda geje Rächd un Gsedz 1879 mid drai Woche Hafd bschdroofd. 

Om 01.06.1879 griehd May än Brief vum Valaach Pustet. Pustet bied õõ, alles, was May je schraiwe duud, soford zu kaafe. - un ea zahld propmd wie sunschd känna: Geschdan es Manuschgripd abgschigd is morsche es Geld do. Rund zwanzich Joa long ärschaine dord die Raiseärzählunge.

Om 12.09.1880 is in Hohenstein die kärchlisch Drauung vun Emma Pollmer und Karl May., die schdandesamdlich is drai Woche devoa gewäsd. Ned viel schbäda hoda wirra Kontagd mim Minchmaya, däms eeglisch dräggisch gehd, un vaschbrichdäm ä paa Kolportaascheromane: es därfd kää Word geännad wärn un noo 20.000 Exemplare gräächda ä foini Gradifikadzion un alle Rächde dääde an ihn zuriggfalle. Bis 1888 lieferda finf Romane mid es mehrschd iwwa 2600 Saide. Wann de Minschmaya dä Vadrooch inghalde häd, wär May än vielfache Millionär worrn, awwa allääns es Waldreesje is bis 1907 iwwa 100.000 mol noogedrugd worrn, ohne daß May es Manuschgribd zuriggriehd häd un ohne doßa all die viele Gradifikadzione griehd häd. Des waa schbäda donn aach Onlaß fär ä gonzi Wäll vun Prozässe. Aach mim Joseph Kürschner hod May ä reeschi Koreschpndenz gfiad un eeweso mid däm soim Chäf – de Joseph Kürschner hod sellemols die Zaidschrifd „Vom Fels zum Meer“ bedroid – äm Valescha Willem Schpeemann.

De gonz groß Dorchbruch is awwa kumme, wie 1892 de jung Valescha Fehsefäld äm Kall oogebode hod, all soi Raiseärzählunge in Bischan zu bringe. Jezad hod Karl May es ärsch mol wägglisch finanziell Sischahaid un sogaa Beriehmdhaid kennegläand. Un ea hod sich när allzugäan als waida un diefa in soi Shatterhand-Legend oischbinne un noidrigge geloßd. Uffm Gipl hoda in Satan un Ischariot de Ich-Ärzähla in Amerika Old Shatterhand, in Dreesde de Dr. Karl May un in Afrika de Kara Ben Nemsi soi geloßd un hod als Dr. Karl May in Dreesde Bsuch griehd vum Winnetou, där wuen im Gsangsvaoi ufgsuchd un sich daidsche Lieda ooghead hod, ea doßa midäm noo Afrika gong is.

Ufm Gipfl vun soinere Shatterhand-Legend hodä May als Dogda in Soinerä Villa Shatterhand in Radeboil ghogd, hod Oosichdskaade vadääld mim Fodo vum Kara Ben Nemsi un vum Old Shatterhand un hod behaabd, ea häd jedi Rais selwad unnanumm, wär selwad on jedm Schaubladz gwäsd un hädd alles so wie gschriwwe selwad ärleewd un ea dääd 1000 orra mea Schbrooche schbräche.

Nadialisch hänem soi Lesa des alles ufs Word geglaabd, nadialisch „wida bessa Wisse“: Womma ääna vazähld, ea dääd 1000 orra mea Schbrooche schbräche, donn konn isch noch midde Ohre schnaggle un ä Null schdraiche un mär denge, doßs hald Schbroochschenies gäbd. Womma awwa ääna vakliggere will, ea wär in 20 Joa 25 Joa uf Raise gwäßd un häd aach noch Zaid gfunne, mea zu schraiwe als wie än onnare in 25 Joa, donn glaab ichm des ufs Word un wääß genau, doßa än außaordndlische Schnellschraiwa is un all soi Raise in köapalischa Abwesnhaid dorschgfiad hod. Un wonna mär schbäda vazähld, des wäa när symbolisch gmäänd gwäsd, donn saan isch zu mär selwad: „Siehschde, Buu, des hoschde glai rischdisch vaschdonne!“ 

Vunde Minschmaya Widfraa vasuuchde May vageewlich, ä Abreschnung zu grieje.

May gehd uf Raise, ea mächd dorch gonz Daitschlond un Eesdraisch. Im Summa 1897 is Karl May fär ä paa Woche inde Palz. 1899 mächda mid jezad 57 Joa es ärsch mol noo Afrika un in'n Nahe Oschde. Wia am 3. 6. 1899 grad in Luxor is un noo Thebe mächd, ärschaind inde Forngforda Zaidung än ärschde Hedzardiggl gejen. Waidere Ardiggl folche, Fehsenfeld un Rischard plon schraiwe Gejedaaschdellunge. Vum 28. 6. 1900 schlaad die Pälza Zaidung (Schbaya) zurigg: 1. Folche vun Karl May und seine Kritiker. Waidere Folche folche. 

Am Sonntag, äm 26. Mäz, brichd Karl May zu soinäre ärschd groß Oriendrais uf: Abfahd in Dresde um 8.50 Uha. Ookunfd in Frongfoad um 20.20 Uha. Iwwanachtung im Hodel Continental. Middebai: Ehepaa May un Ehepaa Plöhn. Am 29. gehds waida noo Fraibursch, om 31. vun dord noo Lugano. May is uf Raise, ned ufde Fluchd. Vun Genua, vun wo soi Beglaida longsom zuriggfahre, raisd May gemiedlisch iwwa Rom, Neapel, Messina, Catania gehds gemächlisch noo Port Said (Ägypten). Ismailija, Kairo, Gizeh, Siut, Luxor, Theben, Schellal fokani, Assuan. Vun do duuda än offne Brief ondie Pälza Zaidung schraiwe – die haimadlische Gwerele hän'n inghold. Zurigg gehds iwwa Kairo un iwwa Bairud ins hl. Lond: Haifa, Nazareth, See Genezareth (Kloster Tiberias), Jaffa, Jerusalem, woa drai Woche blaiwe duud. Port Said, Suez, Aden un Eridrea sin soi negschd Schdazione, eh daßa uf Ceylon mächd un waida noo Malaysia un bis noo Padang uf Sumadra. Un dord griehda die Griese. Kulduaschock saan die ääne, Kulduashock un de Ärja määne die onnan, ich mään, des waa de Ärscha mid dänne bleede Oogriffe in soinere Abwesnhaid, falsches Esse un die allgemoini Ärschäppung noode Onschdrängung vun sonärre longi Rais – immahie faschd um de halwe Globus erum, un des aach noch im Zigzag un enuf un enunna. Was dän oogäblische Kulduaschock oogehd, do konn mär haid, 100 Joa noo soim Dood un 140 Joa noo „Dorsch die Wiesd“ noch dausndfach bschdäädichd finne, wasa sellmols gschriwwe hod, sin die Vahäldnisse in Kuadistan haid noch vielfach wie vun ihm geschildad, siehd un liesd mär haid nuch Berichde, die wu ihn bschdädche duun. Wohea also?

May bschdelld Emma noo Kairo, faahd noo zwää Woche zurigg un find ään Monad schbäda, on Whoinachde, soi Fraa un Plöns in Arenzano: Emma mid Unnalaibsbschweade un Rischaad grong. Ärschd noom väddl Joa gehds zamme iwwa Pisa, Rom un Neabl bis zude Pyramiede un donn in hl. Lond. Im Summa machnse noo Damaskus un iwwa Leswos, Istanbul un Athen no Korfu un gemächlich dorch Idalie iwwa die Alpe, bisse Ende Juli wirra dhääm sinn.

Fedor Mamroth duud im Juni un Juli 1899 ä paa Glosse geje Karl May un soi Schäddahänlegänd schraiwe, die wu in däm Sadz gipfle:

Wonna dehääm gewäßd wäa un in Ruh häd iwwaleje gekänn, hädde Kall sischa glai iwwalechda un ruhisch geandword (gugg owwe). So awwa waara in Indonesie un allääns. Dehääm hod unnadesse de Cardauns des ufgegriff un sich vunärem Bewunnara inde häadeschde Geechna vun Karl May vawonnld – ea waa än längschd iwwaholdes Kulduakampfossil un bigodd bis zum Abwinge. 

Schließlisch kam am 07.04.1904 noch de Rudolf Lebius dezu, dea awwa när ääfach än Kriminelle waa: ea wolld än Daaleje ärprässe un hod aus Rache, wailas ned griehd hod, äm May soi Voaschdroofe publik gemächd un oogeraischad mid Lieje un Valoimdunge.

Vabunne waan die all dorsch die Minschmayaklaache: noodäma all die viele Joa als wirra geduldisch gewaad un doch kää Abräschnung griehd hod, hodde Kall schließlisch klaache gemißd (1902). In drai Inschdanze hodda gewunne un donn hodda de Schadnsärsadz noch egschdra inklaache gemißd. Ändgeje däm Vadrooch hodde Minschmaya un schbäda soi Widfraa

Es ärschd waa schlimm, wail raißarisch formuliade Liweszeene ingebaud worrn sin, die wu noom sellmolische Ämpinde uumoralisch waan, awwa die Ufflooch gschdaichad hän. Haid dääd mär driwwa lache, awwa fär de Cardauns waa schun de Voawuaf Grund genuuch, ohnerän zu briefe än May-Geeschna zu wärrn. Un die onnan Pungde hände Kall als raische Monn ärschaine geloßd un so de Lebius ufn Plan geruuf. All des hod nadialisch Waidarunge mid sisch gebrung wie än gonze Raddeschwonz vun Prozesse weje Belaidschung un Valeumdung, Moinaid etc. un äm Kall die ledschde Kräfd geraubd.

Im Hinnagrund hod aach doo de Minschmaya gschdonn: där hod sich schun vun Oofang oo ans Emma gmächd, fär iwwas Emma e Kall zum Schraiwe zu bewesche fär soin Valaach zu redde. Es Emma hod sich donn midde Minschmayarin oogfroind un des waa bai de Valaachsprozesse aa ned grad hilfraisch. Jednfalls waa des Zärwirfnis so nimmi ufzhalde.

Dezukumme is aach noch äm Kall soi geännad Oischdellung: Gonz aus de Bahn geworf dorsch die viele Oogriff uf ihn un soi Wärg un ie Ärkenndnis, doßa de nahe Oschde noch vielzu oiropäisch gsien hod, issa offesichdlisch zur Ärkenndnis kumme, er mißd jezad Budda bai die Fisch gäwwe un volle voraus diregd ufs Ziel zuhalde: jezad hodda när noch allegorisch gschriwwe, hod awwa genialawaise dodebai soin Schdil un soin Schããre (Raiseärzählunge) baibehalde. So is Im Raisch vum Silwaleb de Leesa schun dief im dridde un ofd im vädde Kabiddl vum dridde Bond, eh daßa märd, daß sisch die Figure weesnmäßisch g'ännad hän. Un soin Winnetou IV komma grad lese, als wi wann sich gaanix geännad häd - schließlisch waa Winnetous Tod in Winnetou III schun deamaase allegorisch, doß des iwwahaabd när noch än klääne Schridd waa.

Soin ledschde gonz große Triumph hodde Kall mid faschd 70 Joa gfaiad, wia am 22. Mäz 1912 uf Oiladung vum akademische Vabond fär Lideradua un Musik in Wien inde haillos iwwafillde Sophiesääl soin Voadraach ghalde hod „Empoa ins Raisch vum Edlmensch“. Obwohl daßa dorsch dän Ärscha mid däm oigflaischde Varääda, Valoimda, Ärprässa un Frienazi Lebius schdarg gschwächd waa un aach graad ärsch ä vaschläbdi Ärkäldung iwwaschdonne gahd hod, hoda sich därr Raiseschdrapazn unnzooche, is donn awwa ää Woch schbäda, om 31. Mäz 1912, onnäre Bronchidis mid Aademnot gschdorwe („Herzparalyse, acute Bronchitis, Asthma“). Im May-Grabmal im Friedhof Radebeul-Oschd issa baigsedzd worn.

Es Friewärg is alles, wasa voa 1880 gschriwe hod: soi Komposidzione fär die Lyra, soi Haimad- un Dorfgschichde, soi Humoreske, soi Hisdorisch Schwänk vum Dessaua, Nadurphilosophie un Teschnig, ärschde Raisevazählunge, vieldevun is haid in Anthologie.
Donn sin die Kolbordascheromane kumme, iwwa zwäänehalwdausnd Saide je än jede:    

Un paralell dezu hodda färde Puschdedvalaach schun on soine Raisevazählunge gschriwwe: 33 Bischa sin schbeda baim Fehsefeld do draus worn, finfe devun sin Schbädwärg.

Es mehrschd is vielfach iwwaärwed un dääl aasch vahunzd un ändschdälld worrn, es beschd, wo mär haid grien konn, is die HKA (hisdorisch kridisch Ausgab) iwwas KM-Museum in Radebeul, Villa Shatterhand, un des, was iwwa die KMG (Karl-May-Gesellschaft)  zu hawwe is.

Karl May hod des Schõõre „Raiseärzäählunge“ zu näre voa- un nõõhea nie ärraischde Schbidze gfiad. Als diefglaibische Grisd hodda in uunachahmlischa Waise un mid missionarischem Aifa soi hochi moralisch-eedische Iwwazaischung in soi Bischa oifließe geloßd. Schbannende Owendaia un Kämbfe uf Leewe un Dood gemischd mid Nägschdeliewe un Värgeewung, Faindedsschonung un Mindahaideschudz bilde die faszinierende Melõõsch, die soi Leesa so liewe.

Karl May hod die Palz geliebd unde Pälza Woi gschäzd. Midde Familie vum Kommäzierad Seyler in Daisem hoddarä ängi Fraindschafd ghalde. On soi Besuche ärinnad haid nuch än Gedägschdoi am Zaun vum haidsche Woiguud Menger-Krug am Ordsausgong vun Daisem ande Schdrooß noo Mußbach. Die Willa waa Voabild färes Haus vum Uschda in Im Raisch vum Silwaleeb (Im Reiche des silbernen Löwen).

Pärsoon, Leewe un Wärg vun Karl May wärrn said iam Bschdeje (1969) vun de KMG (Karl-May-Gesellschaft) ärforsch, alle dengbare Unnalaache - un noch ä paa mea - vun un iwwa May sin in ääm vunde KM-Musee (voa allem Radebeul un Ernschdahl) orra inde Händ vunde KMG orra ääm vun iane Midglieda orra dänne ian Bekannde. Publikadzione sin die HKA (Hisdorisch-kridisch Ausgab) midde Originaltexde vun KM, iane Joabicha (Jb), Middäälunge (Mi) un Sonnahäfd (So). Viel devun is online vafiechbaa.

Es Karl-May-Wiki (KMW) vunde Jenny Florstedt hod sich die Ufgab gschdelld, es gsamde Wisse um un iwwa KM un soin Wärg im Wiki zu sammle, sordiere un vanedze.

Dodraus folchd diregd, daß baide Rechersch es Wiki imma die ärschd Wahl waa, gfolchd vun Primär- un Sekundärlideradur.
	




#Article 182: Kandel (Pfalz) (155 words)


Kannel isch ä klänni Schdadt im Südoschte vunde Palz. In Kannel wohnen 8.379 Laid. Kannel lichd am nerdliche Rand vum Bääwald, umgfehr 12 Kilomeder vun de franzeesische Grenz un edwa 10 Kilomeder vom Rhei weg. Die Poschtlaidzahl vun Kannel ist 76870, die Telefonvorwahl 07275. 

Frieher war Kannel ä Stroosedorf, wie ma se in de Siedpalz ganz ofd finne kann. Inzwische isch die Schdadt awwer ach in die Brääd gewachse. Bis in die Midd vom zwanzigdschde Johrhunner hot's nur die Schdadtdääle Owwerkannel (im Weschde), Middelkannel (in de Midd) un Unnerkannel (im Oschde) gäwwe. Kurz vorrem zwädde Weldkriech hänn se dann im Siede d' Siedlung als neie Schdadtdääl gebaud. Seid de Kriech rum isch, sinn dann ä paar Neibaugebiede dezukumme. Näwer de eischendliche Schdadt gäbt's noch die Ordsdääle Minnerschlache (uff hochdeitsch Minderslachen) und Heefe (uff hochdeitsch Höfen). Said 1937 hot Kannel 's Schdadtrechd. Burchemääschder isch said 2004 de Tielebörscher Gindher (uff hochdeitsch Günter Tielebörger) vun de SPD.




#Article 183: Freiwillige Feuerwehr Oppau (102 words)


Die Freiwillisch Feierwehr Obba is än Deil vun de Feierwehr vun de Schdad Ludwichshafe am Roi. Sie is äni von drei Freiwillische Feierwehre in Ludwichshafe un beschded im Moment aus sechs Fahrzeische un etwa dreisisch Männer und Fraae. Ääns vun denne Fahrzeische is än LKW fer Dekontamination bei Großschadenslache der vom Bund gestellt werd. Die Freiwillische Feierwehr Obba hot newem Brandschutz, de technische Hilfe un de Dekontamination aach die Versorschung mit Esse und Drinke bei äm gößere Oisatz als Uffgab. Des Geräädehaus vun de Freiwillisch Feierwehr Obba is mit de Wache 2 vun de Berufsfeierwehr uffm Gelände von de Wache 2 unnergebrocht.




#Article 184: Hemshof (227 words)


De Hemshof isch de äldschd Schtadtdail vun Ludwichshafe unn kehrd zum Ordsbezirg nerdlische Inneschdadt. Er war erschd än Bauernhof un do in de Näh war die Rhaischandz, schbäder ware nur 4 Schdroße, die Behlschdroß, die Korze Schdroß, die Hemshofschdroß un die Fabrikschdroß. Nerdlisch vun Hemshof liegd die Anilin. Im Hemshof wohne 16.720 Lait uff 1,58 km², er hot dodemid ä Bevelkerungsdischd vun 10.582 Oiwuhner/km². De Hemshof hot ä Auslännerodail vun  43,8%, die maischde Migrande kumme aus de Tirkai, Italie unn dem ehemolische Jugoslawie.

Bis zur Schdadtgrindung vun Luddwischshafe im Johr 1853 is de Hemshof en Bauernhof uff de Gemargung vun Fränsm gewessd. Uff de haidische Gemargung vum Hemshof henn sisch aa de Ganderhof, de Rohrlacha Hof unn de Gräfenaua Hof befunne. 1870 bis 1910 hot sisch de Hemshof zu em Schdadtdääl vun Luddwischshafe endwiggeld unn is zu em Wohngebied fer die Arwaider vun de Anilin worre. Said de 60er Johr siedle sisch im Hemshof bevorzuchd Auslänner õõ.

De Reschissör Hermann Basler hot ab 1920 de erschde daitsche Weschdern in Luddwischshafe gedrehd. Als Schdadischde hot er Midglieda vum Adledeklub Hemshof genumme, die hot mer desweege aa Hemshof-Indiåner genennd.

Im Hemshof gebbds es Prinzregende-Theada unn die Hemshofschachdel, welle baide Schdigga uff Pälzisch ufführe.

Die Hemshof-Friedel, welle die Lait midd ihre derwe Lieder unnerhalde hot, hot longe Zaid im Hemshof gewuhnd.

De Reschissör Wilhelm Dieterle is im Hemshof gebore worre.




#Article 185: Queidersbach (243 words)


Querschbach (amtlich Queidersbach) is e Ordsgemää im Londkrääs Lautre in de Palz. Sie kehrd de Verbondsgemää Lautre õõ, unn iss e schdaadlisch onerkannder Lufdkurord. 

Hieronymus Bock (1498–1554), Tragus gnennt, soll do gebohr wärr sinn.

De jetzische Bürjermääschter is de Ralph Simbgen vun de CDU.

Die Gemää lieschd 10km siedwesdlisch vun Lautre in enem nadierlische Wiesedaal im Biosphärereservad Nadurpark Pälzer Wald. Knapp zwee Driddl vun de 1500 ha umfassende Gemargung iss bewalded. Dorsch Querschbach fließd de glaischnamische Bach, weller aa als Schdääalb bezaischned werd. Nachbargemainde sinn Lautre, Bann, Wäselberch unn Linne.

Querschbach iss es erschde mol im Johr 976 urkundlisch erwähnd wärr, Kaiser Otto II. hot do saim Vasalle Biso Lond am Quideresbach geschengd.

De Gemää’rat in Querschbach besteht aus 20 Ratsmitglieder, wu bei de Kommunalwahl am 24. Mai 2014 in enner personalisierde Vehältniswahl gewählt wärr sinn, unn mit‘m ehreamtliche Ortsbürjermääschder als Vorsitzendärr.

Die Sitzvedäälung im Gemää‘rat:

Querschbach verfiegd iwwer e guudi Infraschdruggdur. 

Querschbach leit an de in Nord-Sied-Rischdung vun Londschduul noch Schdääalbe verlaafende Londschdrooß. Es leit 5 Kilomeder weschdlich vun de vun Lautre noch Waldfischbach-Bojalwe verlaafende Bunnesschdrooß 270, 5 Kilomeder vun de A62 unn 5 Kilomeder siedlisch vun de A6. Die nächsschd DB-Bahnheef befinne sisch in Lautre unn Londschduul.

Said 1976 gebts im alde Schulhaus, wu hait aa Rothaus is, des Museum Sigginger Häh, zur Gschischt vun de Region.

Di Querschbacher Kerwe wärd immer am dridde Ogdowerwocheend gfaiad. Im Auguschd find e Dorffescht schdadd, s gebt e Fronlaischnomsfescht un im Advent e Andoniusmarkt.




#Article 186: Kirn (320 words)


Kiere (dt. Kirn) is e Schdadt mid rund 8.200 Oiwuhnern im Londkrääs Kraiznach im Hunsrick (Litzlsoon) wo es Kierer Bier herkimmt. Kiere iss Sidz vun de Verbondsgemää Kiere-Lond, awwa kehrd selwa nedd dezu unn iss verbondsfrai. 

Die Londschafd werd vun de dief oigeschniddene Däler vum Hahnebach unn de Nahe geprägd. Die Talsohle sinn zum greeschde Dail dischd besiedeld, die schdaile Häng ubebaud unn bewalded. An mansche Schdelle raage Quarzidfelse aus de Baime hervor. Bsunnerschd markond sinn die Owwerhauser Felse, de Kallefels unn die Wehefelse nerdlisch vun de Schdadt. Die Inneschdadt werd vum im Hunsrick endhubbsende Hahnebach dorschflosse, weller wennich schbäda in die Nahe minded. Schdadtbildprägend iss de Schdoibruch, weller sisch nerdlisch vun de Inneschadt bis zur nerdlische Schdadtgrenz erschdreggd. Di Gemaagung reischt vun 179 bis 386 m Heh i. NHN.

Kiere iss des erschdemol im Johr 841 erwähnd worre. De Schinderhannes hot in der Geschend sein Uwese getriwwe. 1796 iss er in Kiere oigeschberrd worre, konnd sisch awwa befraie.

De Schdadtrad beschdehd aus 24 Radsmidgliedan, welle bai de Kommunalwahl am 7. Juni gewähld worre sinn. Sidzveatailung im gewählde Schdadtrad:

Kiere hot als Schdadt des Leders in gonz Daitschlond Beriemdhait erlongd. Vun de ehemolische Lederfabrigge sinn hait maischdens nur die Firmesidz gebliwwe. Bekonnd iss Kiere außadem fer des Kierer Pils, welles in Kiere gebraud werd. Greeschder Arwaidgewwa iss die SIMONA AG. De Tourismus hot in de ledschde Johr an Bedaidung zugenumme.

Di lokale Mundaat werd als Kierer Platt bezeischent. Di gemeinhie agzebtierde Schbroochgrenz zwische de Rhei- un de Moselfränggische Dialegde, di sogenannde das-dat-Linje, läft umiddelbaa wesdlich vun Kiere dursch. Doher find ma edlische Iwwergangsmerkmole. In da änzische schbroochwisseschafdlische Monografie iwwer di Kierer Mundaat wedd se weje da das-dat-Linje un annare phonedische Merkmole (z. B. eme Iwwerwiege vun Monophtong gejeniwwer Diphtong) zum Rheifränggische gereschent. Da Audor vun ere vergleischende Daaschdellung kummt dageje, soinerseids weje da „quantitative Entwicklung der Vocale“, zum Schluß, daß di Mundaat zum Moselfränggische ghert.

Da Dialegd ghert zum Hunsriggische.




#Article 187: Morlautern (294 words)


Morlautre (amtlich Morlautern) is e Dorf wo im Norde vun Lautre laid. Die Morlautrer hon sellemols geh die Oigemändung geschdimmt, hat awwer nix geholf. Jetzt is Morlautre e Stadtdäl vun Lautre unn hat ca. 3000 Oiwohner.

Morlautre is erschdmols um es Johr 1215 urkundlisch erwähnt worr. De Enkel vum Barbarossa - Friedrich II - hat beschribb, dass Morlautre zum Kloschder vun Otterbersch gehere deet.

Bei Morlautre in de Gemarkung Berje hats om 28., 29. und 30. November 1793 e graisslichi Schlacht gebb.
Franzose hänn sich mit Preiße unn Sachse gekloppt. Des war kä schäni Sach. Des hat a so monchem Morlautrer es Läwe gekoschd.
Desdeweh hat mer 1896 de Schlachteturm gebaut. Der erinnert on die Schlacht un is haid es Wahrzeische vun Morlautre

Es hegschde Feschd im Dorf is die Morlautrer Kerwe. Des werd immer om Wocheend vum letschde Sunndach im Auguschd gefeiert. Do kumme alle Morlautrer aus de gonz Welt in ehr Dorf serick unn feiern dass die Schwart kracht. Es gäbbt a noch rischdische Staussborsch, e Kerwestrauss unn de Kerweparre halt Sunndags die Kerweredd. Kerwemondags werd in Morlautre so gut wie nix geschafft. Do sinn nämlich alle Lait uffem Frihschobbe. Dienschdags iss es gejammere gross. Do werd die Kerwe wonn's dungel werd begrab.

Baure gäbbts laider nur noch im Neweerwerb.

Es gäbt awwer viele kläne unn middelstännische Betriewe. Unner onnerem e Apothek, Audohaus, Bäckereie, Baurelade, Doktore, Heizungsbauer, Frisere, Metzjerei, Modellbau, Physiotherapeude, Polschderei, Schlosser, Stämetz, Schparkassefiliale etc. 

Morlautre hat 2 Werdschafte unn e Hotel. Des is eischentlich e bissje wännisch fer so viel dorschdische Lait...

Jedes Dorf, jeder Ort in de Palz hat soi Utz-Noame weg. Die Morlautrer sinn die Hewwelritscher. Weil se owwe uffem Hewwel wohne unn im Summer gern de Hewwel runner uff die Wesch rutschen, nennt mer se die Hewwelritscher.




#Article 188: Altlußheim (239 words)


Altlosse (amtlich Altlußheim) isch ä Gmeind im Norde vun Bade-Wirrdebärsch un kert zum Rhoi-Negga-Greis.

De erscht Zahle vun de Altlossema Eiwuhner sin vun 1598. Domols hot Altlosse 390 Eiwuhner kat. Nachem Zwädde Weltkriech hot Altlosse ä paar Flichtling aussem Oschde ufgnumme. Mumendan hot Altlosse 6500 Eiwuhner.

Nachem Westphälische Friede ware de meischde Eiwuhner evangelisch gwesst. 1925 ware immer noch 96,4 % evangelisch. Nachem Zwädde Weltkriech sin dann a katholische Flichtling aussem Oschde kumme. Bis 1967 isch deswege der Odeil vun de Katholike uf 30% stiegge.

De Gmeinde isch mit Hoggene, Nailosse un Reilinge in änere Verwaldungsgmeinschaft.

De Gmeinderot werd alle fünf Johr gwähld. Der hot 14 Mitglieder un de Biachamääschter als Vorsitzender. Bei de Wahl 2009 hots des Ergebnis gewwe:

De Bojamääschda werd alle acht Johr derekt gwählt. Seid 2002 isch Hartmut Beck Bojamääschda.

In Altlosse gibts des Museum Autovision mit ä große Sammlung vun Audos, Modorräder un Fahrräder vun NSU. Dann gibts des Schnuteputzers Friseurmuseum vum Friseurmeschder Willi Dörr.

Altlosse hot de Albert-Schweitzer Grund- un Haubtschul mit enere Werksrealschul. De Schul isch 2008 100 Johr ald wore. Seid Nowember 2009 gibts a noch de Markus-Schul (Realschul). Des isch ä frei christlich Schul.

Altlosse liescht an de Bundesstroß b39. Sunscht verläft im Norde noch de A6.
Do gibts Buslinie nach Haidlbärsch, Schbaya, Walldorf, Wogheisel un Owwerhause-Rhoihause. Korz vor de Rhoibrick isch de alde Bohhof, wu friher an de Streck Haidlbärsch-Schbaya gleje isch. Altlosse kert zum Tarifgebied vum Verkehrsverbund Rhoi-Neggar.




#Article 189: Ich bin e Pälzer Bu (151 words)


Ich bin e Pälzer Bu is de Titl vun em waid värbraidede Pälza Volkslied. Die Woikehlscha häns gsunge, Die anonyme Giddarischde häns im Programm, im viele Ärdär gäbds uuzählisch Variande, de PWV hods uf ääner vun soinäre Saide un de Frank Petersen hod de Tidl fär ääns vun soi Lieda iwwanumm. 

därfd wohl die soi:

In Schbaija hoddma frija s'Lied Isch binen eschde Schbaima Bu uff schbaimarisch gsunge, wus onschdadd „Pälzer Bu“, „pälzerisch“, „Pälzer“ un „Pälzer Dialekt“ donn Schbaima Bu, „schbaimarisch“, „Schbaima“ un Schbaima Dialegd heese dud.

Dodezu gäbds außsa de Melodie vunde Woikehlscha un vunde Giddarischde nuch weenschns zwää annere, wu mär allewei ufde Kärwe heere konn, ofd grad, wann sich zwää indie Woll griehe. Wann dann die Umschdejende losleje mid ai Du Bangert, ai, Du scheeler, ai, Du Rindvieh, Du Kamel, falle die Kondrahende mehrschdns mid oi und die Hännel wärre baiäm naie Schobbe orra baiäm Schobbe Naie baigelehd.




#Article 190: Maikammer (265 words)


Maikammer (aa Maikomma) is e Ordsgemä un an Woi- un Erholungsord im Sidweschde vun Daitschlond in de Palz sidlich vun Naischdad on de Woistroß.

Uff äner He von 120 bis 300 m am Fuss vun de Kalmit, des is die hegschd Erhebung vum Pälzerwald (673 m) gelesche, lischt Maikammer in äner vun Rewe umgäwene Landschafd.

Wechem milde Klima waxen do newer de Rewe exodische Frichte wie Kiwi, Zidrone, Manlle un Keschde.

Gemäneradt:
De Gemäneradt vun Maikammer beschdedt aus 20 Radsmidglieder, die sin bai de Wahle am 07. Juni 2009 gewäldt worre, un dem ehreamdliche Ordsbürgermaischder als Vorsitzender. 

S Wabbe häst: In schwaz e goldenes Gemargungszaiche in Form vun ämme schdaichende Pfail, der in emme Kraiz ended. Des Wabbe is vun emme bayerische Raichsstatthalder genämichd worre un ged uff a Siechel vun 1743 zurig.

Die Alschderweilerer-Kabell mit dem Maikammerer-Alda un äme schpädgodische Triptychon. S Aldabild zäld zu dene wenische noch erhaldene Baischbiele vun godischer Dafelmolerai in de Palz. So um 1445 ferdisch gemachd, is er a werdvolles Zaichnis vun oberrhainischer Molerai.

Donn gibt s noch de Efinder vum klabbare Meder. Der hod jetzd a Denkmol.

Näwer hisdorischem hod Maikammer noch a behaizdes Fraibad un a Rieserudsch, a Open-Air-Hal mid vier Tennisplädz (Kunschdrase mid Quardzsond) un vier Squasch-Kurts. Waidere spordliche Hailigds die nai gebaud Kalmithall un de Kunschdrase, uff dem de TuS Maikammer Fußball schbield.

Audobohnoschluß Edekowwe zu de A 65 in de Näh mid direkde Uff- un Abfahrde in Richdung Karlsruh (Gälfiesler) bzw. Ludwigshafe/Monnem.

In Maikammer is ach die Verbondegemändeverwaldung. Di Verbondsgemä beschded aus Maikammer, Käwweiler und Made (die mademer sachen Mäkäm) und häßd St. Maiweiler. 




#Article 191: Haus (354 words)


En Haus is en Gebäude, wu feschd an ennrer Stell stehd. Maischdens is des uffm Land, awwer es kann ach monschemol uffm Wasser gebaut werre.

Normalerwais hot en Haus mindeschdens vier Ausewänd un is quadradisch, es kann awer ach mehrner oder wenischer Wänd hawwe. Die vier Wänd stehn uff'rem Fundament, damit se nid umfalln. En Haus ohne Fundament is e Hütt. Haiser im Wasser stehn net uff em Fundament, die stehn uff Stelze. Uff de Wänd is en Dach. Des schützt des Innere vum Haus vum Reesche. Im Haus drin is dann en Raam. Maischdens ham Haiser awer ach im Innern Wänd. Dann is es unnerdäält in Raime. Im Fundament kann ma ach en Raum nai grawe. Des nennt mer Keller. Wenn mer mehrere Räum üwwerainander durch enre Decke trennd, dann hot ma mehrere Etasche.

Frieher wurden Haiser maischdens aus Holz, Schdää unn Mörtel gebaat. Des gibds Hait ach noch, awer dodezu kimmen haitzudaach noch Haiser aus Bedong un Schdahl. Haiser, wu aus em Holzgerischd bestehe, wu mer zwischedrin Merdel naigeklatscht hot, sin in de Palz besunnerschd beliebd, die haisen Fachwerkhaus.
Domit mer in en Haus noilaafe kann, hat's e Dier. Des is en Loch in de Außewand, wu en Mensch durchbast. Dodezu gibt's ach noch Fenschder. En Fenschder is ned zum durchlaafe, sonnern zum durchgugge un domit Lischd ins Innre vum Haus kimmt.

Haiser ham die vaschiedensde Funkzione. Die maischde Haiser sin zum wohne un leewe da. Do schlofd ma drin, machd Esse un dud sai Soche drin uffbewahre. In Haisern konn ma awwer ach zum Baisbiel

Es gibd ach Haiser, die sin durch ihr Aussehe vun enrem normale Haus verschiede. Hütte sin maischdens klääne Haiser ohne en Fundament. Burge sin Haiser mid besonnerschd dicki Wänd, domit die kenner zerschießd. Schlesser sin Haiser die besonnerschd groß un schää sin, domit der, wu drin wohnd, schä protze kann. Halle sin Haiser mit nur enrem Raam, der is dadefier awwer besonnerschd groß. Hochhaiser sin wie de Nome schun saad besonners hooi Haiser, wu sisch mehrere Etasche üwwerenanner staple. En Turm is ä bissle so wie en Hochhaus, awwer maischdens sacht ma des zu äldere Baude.




#Article 192: Esskastanie (252 words)


Keschde sin die Frischd vum Keschdebaam, die Fronzoose hääßnse marrons un die Daitsche Marone.

Die Soi schädze die Keschde als bsunnärschde Delikadess un des is kää Wunna, wamma bedenkd, daßse aach die beschde Trifflsucha sin. Keschde sin die ideale Bailache zu Wild, in Frongraisch un in unsa Palz gäbds se gereesch 'an jedi Ägg', in Tirol wärnse gradso gschädzd wie uff Majőőka. 

Ausde Oodküsin sinse nimmi wäschzudenge un flambiad uf Muudeschogolad zahlsch logga draischdällisch Bedrääsch fär zwää Gawwle fär via Pärsoone. Die raischaldichsde Rezebdesammlung awwa hod die Palz: Keschdepüree un Keschdehonisch, Keschde geröschd un gekochd, gemahle un gegrilld, geroischad un als Supp, als Kuche un als Flammkuche, in Dorde un als Pannekuche, sießsaua ora mid Därflääsch, als Suppeoilaach ora als Gflijlfillung, Käschdebrod ora Keschdenudle, Käschdeöl un Käschdeliköja - es därfd wohl ned viel gäwwe, wasn Pälza ned aus ora mid Keschde mache konn. Als Keschdegemies kummese in jerem Härbschd dausndfach uff Pälza Disch unes folschnde Rezebd is när ääns vun viele, awwa aach ääns vun de belibdeschde.

S erschd missener in de Wald un Keschde sammle gehe. Awwer die richdiche, also Esskaschdanie. Die Keschde dehäm dann mid emme schbize Messer kreizweis oischneide un in Salzwasser 20 Minudde koche. Donoch kald abschregge un soford schäle. Die Keschde donoch 10 Minudde in Budder schmore, 1/4 l Fläschbrieh un 0,1l mid äme Teeleffel Mäl gemischde Sáhne zugewwe un 10 Minudde leichd koche losse, dodenoch mit Salz und Päffer abschmegge. Dodezu basst gud Wild odder End. In de Palz macht mär aach Rodgraud un Brodworschd dezu.




#Article 193: Baden-Württemberg (466 words)


Bade-Wirddeberg‎ is des vun de Bevelkerung unn Fläsch her drittgreeschd Bundesland von Daitschlond. Die Haubdschdadt unn greeschd Schdadt is Schduggad, gefolgd vun Kallsruh, Mannem unn Fraibursch. Es hot (am 31.05.2012) 10,807 Milljone Oiwuhner g'habt unn ä Fläsch vun 35.751,46 km², dodemit leewe u'gfär 302 Lait uff eem km². Entschdanne is Bade-Wirrddebärsch dorsch die Verainischung vun de Länner Wirddeberg‎-Bade, Bade unn Wirddeberg‎-Hohezollern im Johr 1952.

Folchende Daile vum “Ländle“ gehöre zur Medropolregion Rhoi-Negga und zur ehemalische Kurpalz.

Bade-Wirddeberg‎ liechd im Siedweschde vun Daitschlond. Im Weschde bild de Rhoi ä nadierlischi Grenz zu Frongraisch, im Siede grenzd Bade-Wirddeberg‎ an die Schwaiz. Die Bunnäslänner Rhoilond-Palz, Hesse unn Baiern grenze an Bade-Wirddeberg‎.

Im Weschde iss des Lond vun Sied noch Nord vun de Owwerrhainische Diefewene dorschzoche. Im Siede lieschd des Voralbelond welles sisch vun de Schwaizer Grenz zu de Donau erschdreggd. Nerdlisch devu schließd sisch im Oschde die Schwäbische Alb unn im Weschde de Schaddzwald õõ, der sisch in de Sied-unn Nordschaddzwald drennd. Nerdlisch vum Schwaddzwald lieschd des Kraischgau, en Hiechllond zwische dem Schwaddzwald unn dem Odewald, weller des nerdlischsde Gebirge in Bade-Wirddebärsch iss. Esdlisch vum Kraischgau liechd die Hoheloher Ewene.

Aus de praißische Hohezollanlänna unde Raischslänna Bade un Wirddbärsch sin noom Griesch inde ameriganische Besadsungszon Wirrtebärsch-Bade un inde fronzesische Besadzungszon Bade unn Wirddebärsch-Hohezollan gschaffe worn.

In Folsche hod die birschlisch-konserwadive Bvelscharungsmeahaid inde Wahle alsfodd ä CDU-gfiade Regiarung ärmeschlischd un die Rechdsradiekale hän voa de Nainzischa knabb un inde Nainzischa iwwa 10% griehd. Ärschd 2011 isses noo däm arschde Schduagadd-21-Eklaa zunärre radikale Zäsua kumme: die CDU is uf 39% gfalle, die FDP uf 5,3%, die SPD uf 23,1%, dodefia hän die Griene mid 24,3% drijumfiad un schdelle saiddäm de ärschde griene Minischdabräsidend Winfried Kretschmann.

De jetzische Minischdapräsidend iss Winfried Kretschmann vun de Griene. Des is aa bundeswaid de ärschd griien Minischdapräsidend.

Bade-Wirddebärsch iss birgerlisch-konservadiv geprägd, die CDU unn FDP erziele ofd verhäldnismäßisch viel Schdimme, die SPD dagege is wennischa schdarg unn die Wahlergebnisse vun derre liege unnerm Bunnesdorschschnidd.

Bade-Wirddebärsch iss eeni vun de wärdschafdsschdärgschde Regione in Europa. Vor allem im Beraisch vun de induschdrielle Hochinduschdrie unn Forschung unn Endwigglung gild des Lond als innovadivschde Region vun de EU. Des is awwa ä aldi Dradizion: die ärschd Näähmaschien is bai Nachd un newl iwwa de Negga gschaffd worn, de Benz hod do soi Modorkudsch gschaffe un däm soi Fraa waa die ärschd Audofahrarin.

Bade-Wirddebärsch hot en BIP vun 128,8, die EU nur 100 unn Daitschlond 115,2. Midd 4,6% hot Bade-Wirddebärsch noch Baian die zweedniedrigschd Arwaidslosekwod in Daitschlond - un Bayan hod prozendual viel mea Londwärdschafd, wus eh weenscha Awwaidslose gäbd.

Im Siede unn in de Midd werre alemannische Schbraachvariedäde gebabbeld: Schwäwisch, Nieder- un Hochalemannisch. Um Kallsruh unn Hailbronn werd Siedfränggisch geredd. Um Monnem unn Haidlbärsch werd die Kurpälzische Variedäd vum pälzische Dialegd geschwädzd. Im Nordosde gehe di Dialegde ins Ostfränggische iwwer.




#Article 194: Hiwwe wie Driwwe (176 words)


Hiwwe wie Driwwe is en Zaidung fer Pälzer in Ameriga. Mer häßd se aa Pennsylvanisch-Deitsche. Die Zaidung erschaind said 1997 zweemol im Johr mid enere Ufflach vun 2.000 Schdigg. Dod'vu weren nainzisch Brozend noch Ameriga g'schigd, zwee Brozend noch Kanada un de Reschd blaibd in Daidschlond. Rausgewe werd die Zaidung vum Briwadaschiv pennsilvanischdaidschi Lidaradua in Owarlm unde Schrifdlaida is de Dr. Michael Werner.

Said 2002 hods a ä Indanedoag'bod fas Pennsylvanisch-Deitsche, wu im Dialeggd g'schriwe werd un im Joa 2011 vun u'gfea 40.000 Laid oag'gligd worre isch. Do hods unaonarem a'n Onlain Schbrochkuas. Vun de Laid, wu sisch des oaguggen, kummen fuchzisch Brozend ausde USA un zwee Brozend aus Kanada. De Reschd vunde B'sucha kumen iwawischend aus Daitschlond un ä paa a aus Eesdaraisch unde Schwaiz.

Said 2011 valaid die pennsilvanisch-daidsch Zaidung z'soamme midde Kutztown University unem Feadagrais Mundaaddaach Bockrem in jedem Joa im Okdoba in Bockrem an de Woischdrooß baim Pelsische Mundaaddischdaweddschraid än Brais fade beschde pennsilvanisch-daidsche Tegschd, wuma d'voa im Juli baim Kutztown Foagfeschdiwel baide Pennsylvania German Dialect Writers Presentation voagschdeld k'habd hod. Braisdrächa:




#Article 195: Schuhe (176 words)


Schlabbe sind des, wu mär on die Fieß duud.

Schlabbe is e Begriff der aus Bärmesens kommt. Des is nämlich im Johr 1790 nochm Dod vum Londgraf Ludwisch IX enstonn, als die Bärmesensa Garnison ufgeleest worr is. Aus de Nod raus hon die ehmalische Grenadier aus Uniformreschde sogenonnte Schlabbe gemach. Denne ihr Fraue sin in die gonz Welt gong um die Schlabbe donn se verkaafe.

Mit de Zait is donn e großi Schuhinduschdrie in Bärmesens enstonn. Die maischde Schuh derer Zait sin in de Schuhstad Bärmesens geferdischt wor. Die Stadt in de Palz hat als die Schuhmetropole iwwahaupt gestonn. Ah hait gebts noch viele Unnanähme die Schuh produziere.

Aus dere Geschicht raus, faiert de Bärmesensa hait noch es berühmte Schlabbefligga-Feschd.

De Bärmesensa on sich werrd ah hait noch als e Schlabbefligga bezaischned.

Ausademm konn ma sich ah schäh iwwa die Schuhinduschdrie infomiere, wonn ma se baischbiel es Schuhmaschienemuseeum in Bärmesens odda es Schuhmuseeum in Hääschde besucht.

Die alt Schuhfabrik Rhoiberscher dient hait zum Baischbiel als großes Zentrum fer zB. Ärzd, es Dynamikum, Fitness Schdudio und Reschderohs.




#Article 196: Merzalben (170 words)


Merzalwe (amtlich Merzalben) is e Ortsgemä vun de Verbondsgemä Rodalwe im Londkräs Siedweschtpalz in Rhòìlond-Palz, Daitschlond mit 1.252 Inwohner.

Nachbarorte sin Lääme, Wiljertswisse, Minschweiler an de Rodalb, Clause un Exklave von Annweiler am Trifels. Die nägschdgreeßer Schdadt is Bärmesens. Merzalwe lait im Pälzerwald, is 30,01 km² groß un 281 m iwwer NN. Durch de Ort fließd e Bach, die Merzalb. Verkehrsòbindung besteht durch die L496.

Merzalwe is es erschde mool 1237 urkundlich erwähnt wor. In dere Urkund sin em Friedrich III. von Leiningen, bei einer Uffdälung vum domolische Castrum Grebinsteindie, die Dörfer Merichisalbin Rothalbin und Eiswilre zugeschbroch wor. Die Inwohner vun Merzalwe wern a als Neecher bezeichend, was doher komme soll das de Parrer mol vor de versammelt Gemää gesad han soll Ihr seid doch alles Neecher.

De Gemännerot in Merzalwe bestehd aus 16 Mitglieder, die bei de Kommunalwahl am 7. Juni 2009 gewählt wor sin un em ehreomtliche Ortsboiemääschder als Vorsitzender. Boiemääschder is de Benno Schwarz (CDU). Sitzverdälung im Gemännerot: SPD 7 Sitze, CDU 8 Sitze, BGM 1 Sitz.




#Article 197: Landkreis Südwestpfalz (181 words)


De Londkrääs Siedweschdpalz is a Kräs im Siede vun Rhoilond-Palz un umschließd die kreisfreie Stadt Bärmesens, was a de Verwaldungssitz is. Er is 953,76 km² groß un hot 99.605 Inwohner, vun denne 49247 männlisch unn 50651 waiblisch sinn. Landrat is de Hans Jörg Duppré vun de CDU.

De Londkräs Siedweschdpalz liechd im Siedwesschde vun Rhoilond-Palz unn de Palz. Im Oschde hot der Kräs Otail am Pälzer Wald, im Weschde an de siedweschdpälzische Hochfläsch. Im Oschde liegd aa des Dahner Felselond, wo Durismus betriwwe werd. In der Näh vun Bärmesens endschbringd de Lauderbach.

Endschdanne isch der Londkräs Siedweschdpalz am 18.2.1814.

Die haidischen Grenze sinn 1968/72 dorsch ä derridorriale Verwaldungsrefoam feschdgelechd worre. Der Londkräs Bärmesens hot im Johr 1969 ausm uffgelesden Londkräs Bergzabern die Gemäände Darschtoi, Dimbach, Lug, Schwanem, Schbergelbach unn Wilgartswiese uffgnumme. Die domols selbschdscdändische Gemäände ausm Londkräs Bärmesens Erlebrunn, Fehrbach, Hengsberg unn Winzeln sinn noch Bärmesens oigmäänded worre, ewweso de Ordsdail Niedasimde vun Simde. De Londkräs Zweebrigge isch 1972 midd seene maischde Gemäände oigmäänded worre.

Saidm 1.1.1997 heeßt der Londkräs Bärmesens Londkräs Siedweschdpalz.

Ergebnis vun der Londkräswahl am 7. Juni 2009:




#Article 198: Hauenstein (Pfalz) (340 words)


Hääschde (amtlich Hauenstein) is ä Schdädl inde Siedweschdpalz, im Waasgau. Es lichd 20 km vum Bärmesens un is Sidz vum Daitsche Schuhmuseum. Des ejemoliche Schuhdorf esch heid än Lufdkuaord un Sidz vunde Värbondsgmää.

Hääschde lichd im siidliche Pälzerwald, im Wasgau, ca. fuchzeh Kilomeder nerdlich von de deitsch-franzesische Grenz, zwische Bärmesens unn Landaach direkt an de Bundesstrooß 10. Es Schdädl lichd iwwerwiechend in ämm Daal, umgewwe vunn Wald unn de charagterisdische Sandstääfelse. In de Neeh, im Stefansdaal, entspringt die Quääch, de längschde pälzische Fluß. Bekannd esch äch es Felsedoor, e Felsdurchbruch, der die Ordsdääle „Siedlung“ und es eichendliche Dorf minanner vebind.

Im Johr 1886 esch die erschd Schuhfawerigg in Hääschde vun de Brieder Carl-August un Anton Seibel ereffned worre. Im Johr 1890 hot de Anton Seibel säi eichni Fawerigg gegrind, sou dass bis zum Johr 1914 14 Schuhfawerigge endschdanne sinn, die 1140 Laid beschäfdichd hänn. Wäche de veele Fawerigge unn de domid gebodene Awaidsplädz esch die Bevelkerungszahl vun 673 im Johr 1886 uff 4406 im Johr 1961 schdoirg gschdeche. Im selwe Johr hats in Hääschde 36 Schuhfawerigge gäwwe, donooch esch die Bevelkerungszahl laichd gsunge. Haid gäbbds nur noch ää äänzichi Schuhfawerigg in Hääschde.

De beriemdeschde Veräj vun Hääschde is de SC Hääschde, däm säi Kigger in de 1990er Johre gschafft henn, bis in die drett Liecha uffzusteiche. Zur Zeit speelen se in de Owwerliga Südwest. De Veräj esch in alle Juchende gut besedsd unn schbeeld meischdens in den houche Glasse.

Außerdem gäbts noch de TV Hääschde, mit um die 1000 Midglieder de grejschde Verej. Die Boulefreunde hänn ledschd Joohr sogoor Bundeslicha gschbeeld. Äch die Päddler sinn oorich riehrich. Iwwerrechional bekannd esch inzwische die Bademanteltour, die die Päddler schon seit Joohre hechschdbroffessionell ausrichden.

Die ledschd Schuhfabrik in Hääschde heeßt nochm Josef Seibel, der Enggel vum Firmegrinda Carl-August unn werd vun dessem Urenggel Carl-August Seibel gelaided. Sie esch e muldinadsionales Unnerneme midd 2500 Arwaidsnehma in finf Produggdsionsschdädde in Oiroba. Die Gsamdproduggdsion vun zwee Millione Schuh werd in 40 Länder vertrewwe.

Vum Schuhmuseum in Hääschde verlääft de Pälzer Keschdewesch iwwer 50 km noch Naischdadt.




#Article 199: Sankt Martin (Pfalz) (525 words)


Maade (amtlisch Sankt Martin) isch ä klää Waidorf owwerhalb von Alschderwailer unn Määkämm unn in de Neh von Edekowwe. S'gibt ä paar raiche Winzer unn noch määner Faierowendwinzer, die daachsiwwer bai de Anilin in Ludwigshafe schaffen. Des Derfel licht am Hang, direkt am Wald unn mit emme Blick in die Raiewene, vor allem wenn mer uff'm zweddheeschde Berch vunn de Palz, de Kalmit schdeed. S'gibd ach noch ää paar Reschdaurants, alde Haiser unn enge Gasse, wu mer am Wocheend nit midm Audo fahre derf. Unn Fremdezimmer unn Waifeschde unn des alles. Die Kärch is ach sehenswert unn do is dann ach noch die Kropsburch. Vumm Feld aus kammers Hambacher Schloss sähne.

Maade is mindeschdens said'm Joor 700 vunn de Reemer besiedelt wore, awwer dann erschd 1147 s'erschde mol urkundlich erwähnt worre. Insgsamd gibd's ugfehr 1850 Eiwohner, dodevu sinn die määnschde kadolisch (faschd draiverdel) unn die määnschde vumm Reschd prodeschdandisch. Zu de Eiwohner werd ach Maademer Krabbe g'sachd.

Im Gemännerad hot schunn seid menschegedenge die CDU die Mehrheid, awwer drodzdem isch de Lameli Manfred vunn de SPD seid Johre Berchermäschder.

De Ordskern isch said 1980 denkmalgschidzd, weil do en Haufe middelalderliche Haiser rumschdehn. Wahrscheins isch des äldeschde dodevu die ald Kellerei. Aageblich isch die ugfehr so ald wie die Kropsburch, des hääßd, so dausend Johr. S'gibt ach ä Gericht, dass vunn dord aus en unnererdische Gang zu de Burch nuff gehd, awwer gfunne hodd'n bis jedzd noch känner. Vor ä paar Johr hännse in'd Kellerei ä Heimadmuseum neigebaud. Die schänschde Fachwergheiser sinn wahrscheinlich in de Äämsergass. Ansunschde sinn ach noch des Briefmargeeck unn des ehemaliche Schweschdrehaus visavie vunn de Kärch zu erwähne, um nur die allerwichdigschde zu nenne.

Wie mer sich des beim (hochdaidsche) Name vumm Dorf schunn denge kann iss de Dorfheiliche nadierlich de Heiliche Mardin vuun Tours. Der duud do ach als Schudzpadron vor de Kärch schdene, die - wenn wunnerd's, kadolisch isch. Iwwerhaubt isch des ä echt sähnenswerdi Kärch, umm nidd zu sache, ä Juwel vunn middelalderlichi Baukunschd. Do isch ä schbeedgodisches Netzgewelb im Chor drinn unn noch määner godische Skulbdure, sogar mit Unesco-Plagedd. Wemmer in die Kärch neikummd unn dann lings guckd sieht mer ä paar hisdorische Grabschdää, die bei de ledschde Renovierung in den neinzicher Johr uffm Bode gfunne worre sinn. Weider vorne isch dann enn Ridder unn ä Burchfraa. Vor dere Renovierung henn denne noch die Händ gfehld; die sinn nämlich domols vunn de Franzose abgschlache worre, als die die Palz kabuddmache gewolld hänn. Dann sied mer ach bei de Fraa, dass die ä Peschdduch um de Mund hodd - was druff hiedeid, dass die Peschd frier ach in Maade gewied hodd (als vor de Franzose...). Die drei Fenschder im Aldarraum sinn ach bemergenswert. Im middlere dodevu fallt emme uff, dass des rechte Bää vumm Jesus ä bissel annersfarwich wie de Rescht vumm Kerber isch. Do isch die Scheib nämlich im zwedde Weldgriech beschädicht worre unn mer war bis jedzd nid in de Laach, des mit de richdiche Farb widder hiezugrieche. Die Kärchedegg isch ach erschd bei de ledschde Renovierung freigelecht worre; vorher war do alles mit dunglem Holz zugenacheld. Drowwe uff de Bordbie sinn originale finfhunnerd Johr alde Kärchbäng.




#Article 200: Beton (367 words)


Bedong is ä Gemisch aus Zemend, Sand, Kies un Wassa. Bedong is Hard un schbröde, mid Armierunge aus Schahl odda Fasere wäda belaschdbaa. Värwändung finda im Hoch- un Diefbau als draachendes Däähl, awwa aach fär Außefläsche. Wassafäschde Bedong wärd sogaa im Schiffsbau ingsädzd.

Zemend - ä iwwabrennd (gsindad) Mischung aus gemohle Kalkschdää, Ton, Sand un Aiseärz, duud mid Wassa zamme Calciumsilikathydrate bilde, u'leeslische un stabile Vabindunge, Krischdallnoodle, die wu sich innenonna vazahne. Doodorch wärn die Zwischerääm zwische däm Kies - es konn aach Bruchschdää soi orra Bedongbruch - un däm Sand ausgfilld un die Dääl feschd midenonna vabunne. Zemend un folchlisch aach Bedong binde also hydraulisch ab un ned - wie bai Kalk - doch Ufnohm vun Gase (CO2). Wassa muß mär also soviel zufieche, wie daß fär die Reagzion gebraachd wärd, un noch soviel mea, wie färs Mische un beaawaide needich is. Die zwäd Wassameng wärd wirra abgschiede, des mächd ään Dääl vum Schwund aus, än onnan ändschdehd doodorch, daß die fäddich Noodle weenscha Plaz braache als wie es Mehl un es Wassa.

Bedong is hoch Druggfeschd, awwa weenisch zuuchfeschd. Desdeweje wärda es mehrschd mid Schdahl armiad. Donn nämme des Schdahl die Zuuch- unde Bedong die Druggbelaschdunge uff. 

Nuch schdärga issa als Sbannbedong, wonn die Armiarung unna änare Voaschbannung schdeje duud - des wärd zum Baischbiel fär Brigge oigsedzd.

Ohne Bewehrung konn märn fär Fassade- orra Gaadewechbladde nämme - gschliffe un poliad siehda sea guud aus, wonna mid Kies gemachd is un die Owwafläch fraigschbield wärd noom Ooschdaife un voam Ärhärde, laafd mär uf dänne oigegoßne runde Kieselschdää.

Je noo de Zuschlääch, also däm, wo mär sunschd noch unnamischde duud, konn de Bedong aach vollschdännich wassadichd wärn, donn aischnda sich ned när fär Schwimmbegge, sunnan sogaa fär Boode. Doodebai wärd die Bewehrung oigebrung wie Kiel un Schbande vunärem Schiff un donn mid rundumlaafndm Schdahl zammegschniad. Die Gußform schnaid mär donn aus Schdyropoablegge, wail mär die bsunnaschd laichd forme konn - die wärn aach gärn fär Skulbduureguß oigsedzd - un lehd se fär ä gladdi Owwafläsch mid Folie aus. De Voadääl is die ääfach Handhawung un doß mär nodfalls uf See mid Unnawassabedong repariere konn, de Noodääl is die Schdarrhaid vum Rump, där eklatande Mangel on Elasdizidäd.




#Article 201: Edesheim (291 words)


Edesem (aitsch Edesheim) is ä klää Därfsche im Londgrais Siedpalz.

Edesem liehd drai Kilomeda siedlisch vun Edekowe un finf Kilomeda esdlisch vum Waldrond vunde Haad midde inde Wingade. Es Ord is großziechisch ooglehd mid viel Rebfläsch zwische de Haisa.

Doß Edesem 756 im Kloschda Lorsch ärwähnd worn is, is sischa, wahrschainds isses awwa aach die „villa Auduino“, wu 714 vunde Waißeburscha Benedigdina ärwähnd wärd. Die hän jerefalls 1179 än Härrehof un zwää Kärsche doo ghad. Die Drännung in Owwa- un Unnadorf siehd mär haid nuch un mär headse aach onde unnaschiedlich Schbrööch. Vun doohea kummd aach die Padronaasch vun Peda un Paul (aaches Kloschda waa de Aposdlfärschde gwaihd) und de hailisch Pedrus mid Buch un Schlissl im Ordswabbe - un nadierlisch aach die Woilaach „Ordnsguud“. Bis 1482 hän die vun Ogseschdoi Edesem als Waißeburscha Leje ghäd, donn isses noo Schbaya kumm, ärschd on Dumkabiddl, donn ons Bischdum, des wu donn iwwa 300 Joa wäldlisch un gaischdlich Owwahaubd waa. 

Bis die Bahn fäddisch waa, waa de Kiewlmaagd nuch ä wischdich Oinahmequelle, haid isses - näwwam Woi - de Tourismus.

Es Schloss Edesem hän die Waißeburscha Benedigdina schun voa 756 errichd, donn isses awwa 1594 dodal zäschdead worn, när die Wassaoolaache ausm 12. Joahunnad waan iwwrich. nodäm daßs als uuwichdscha worn isl, hod mäes 1748 gaa gonz abgeriß. ärschd im 19. Jh. hod mär oogfange, zaidgmäß nai ufzbaue. 2000 hänses grundsaniad un ä Hodel enoigsedzd.

Es Schloss Kupperwolf is vum Franz Adam Baron von Holbach gebaud gän. Donn hods ännärem eesdraichische General Kupperwolf ghead un däm soi Nome is hängegebliwwe.

Die Kadholisch Parrkärch Sgd. Peda un Paul hod ä long un wägselhafd Gschichd, wo ihr Schbure zuriggeloßd hod.

Iwwahaubd hod Edesm än Haufe vun scheene, alde Haisa, wu mär sich gean ooschaue duud.




#Article 202: Weingut Anselmann (249 words)


Es Woiguud Anslmonn liehd im scheene Edsm grad mol drai Kilomeda vunde Woischdrooß, die dorschs benachbaade Edekowe fiad. 

Wie mär aus Funde waiß, hän schun die alde Reema hier Woi oogebaud. Die Familje Anslmonn gäbds hia schun mindschns said 1126, voa 1956 hodse awwa ihrn Woi när in Fässa ande Hannl abgäwe. Ab 1956 hodse aach selwad abgfilld un värmarkd. 1979 is näwwam Äldanhaus vum Inge Anslmonn am ordsrond es naiï Guudshaus gebaud worn. Haid wärds Guud vunde Gschwisda Gerd, Ralf und Ruth Anslmonn gfiad.

Zum Woiguud gheere Wingärd inde Laache Edsma Rosegaade, Edsma Mandlhong, Edsma Schloß, Edsma Foaschd, Edsma Ooadnsguud, Edekowna Kirschberch, Edekowna Schloß Ludwchshee, Rhoda Klosschdapaad, Flämlinga Härrebuggl, Flämlinga Vochlschbrung, Flämlinga Bischufsgraiz, Aaz'mer Selischmacha un Aaz'ma Rosebärsch, alles dosch di Bank wäsch Lehmsandbeede. 

Es Woiguud Wäana Anslmonn baud tradizionäll Riesling oo, aach Schairewe, Silwana, Gwärzdramina, Moriomuschkad, Millatuagau, Ordega un Grau- un Waißbuagunna, awwa aach naia Sorde wie Huxl, Siescha un Käana un fronzeessche wie Schadonä, Ossärrowa, Kabärnä un Sowinjõ - un än adäquades Sordimend vun rode Sorde.

Im Woiguud Wäana Anslmonn wädd jeda Woi im aischne Kella ausgebaud, es measchd in Schdaaldongs, de klänschde schun greeßa als wie ään Schdig, es hod awwa aach Barrigfässa fär Schbidzewoi. Ausgebaud wärd vorzuchswaise trocke un halbtrocke. Iwwa die Hälfd is Kabineddwoi orra in ä heescharie Qualitätsschduf bis hie zu Beereauslees, 2009 hods aach ä gonz exzellende Aiswoi gäwwe. 

Es Guud verkaafd viel direkd an Schdammkunde, awwa aach bai Kerwe un Woifeschde inde Umgewung un bai Woiprowe un inde Schdraußwäddschafd „Brunnetärraß“.




#Article 203: Segeln (4038 words)


Seeschln is die gschdaiad Foddbeweschung vunäräm Seeschbood oddanäräm Seechlschiff dorsch Nudzung vum Wind.

Wann doßs Seeschle õõgfange hod, wääs mär ned. Inde Franchthi-Heehl bai Kilada uf de Pellopnees am Argolische Golf hod mär Schdääwäggzaisch gfunneaus Schdää, wu vun Insle midde inde Ägäis schdamme duun. Wail daß Schdää awwa ned schwimme un schun glai gaaned flieche, muß mär õõnämme, daß die Laid se mid Boode dord hiegebrung hän. Die ledsch Beaawaidung is voa 20.000 bis 30.000 Joa voagnumm worn. Waahschainds hänse brimidiv Seeschlboode ghad. 

Die äldschde bekannde Bilda sin vunde Egibda vun 5.000 a.D. un zaiche schun hochändwiggld Schilfboode vum Typ Ra II (des isn Noochbau vum Thor Haiadahl, middäm wua vun Afrika iwwa de Adlandig nõõ Siedameriga gseeschld is): mid Madde umhüllde Doppelrimp, Buch un Hägg hogezoche fär die needsch Schbannung ufzbaue, die wu däre Konschdrugzion ärschd die needisch inna Fäschdichkait gäwwe hod. Um 3.000 a.D. sin im siedchinesische Mea Ausleschakanus mid Seeschle endwiggld worn un zwische Indus, Mesopodanie un Egybde (Rod Mae) gabs schun än reesche Handlsvärkea.

Die Onglsaxe, die wu iwwa de Kanal noo Ängland gemachd hän, hän dodevoa Longboode ghed. Des sin Boode minäram Länge-Braide-Vähäldnis vun daidlisch iwwa finf. Die sin donn vunde Wikinga nuch waidaändwiggld un als vabässad worn - sowaid, daßse iwwa zwonzisch Knode ärraischd hän. Dodemid sinse donn iwwa de Adlandig gepeesd, sinde Rhoi huch bis Kölle, hens Middlmea uusischa gemachd un die Daitsch-Reemische Kaisa (HRR) in Sizilie õõgegriffe un sin vun Oschdsee un Schwazmea zuglaisch noo Rußland ingfalle, wuse se sogaa zaiwailisch de Zaa gschdälld hän.

Korz denõõ hod mär uffm Kondinänd die Hanse-Kogge gebaad, digge, hoche un draachfähisch Äämaschda mid ääm gruße Raaseschl - schbäda gabs donn aachemol zwää un drai Maschde. Dodraus hän don die Pordugiese die Karawelle endwiggld, die Ard vun Schiffe, midänne Kolumbus noo Amerika gong is. Soi Sanda Maria hodemol grad so 23,60 m Lüa (Läng üwwa alles) ghad, brääd waase 7,92 m, än Diefgong hodse ghad vun 2,10 m un im Hägg waase heescha wie brääd. Zwää vun ihrne drai Maschde waan raagedaagld, de Besan hodn Ladainseeschl gdraache, un unnan Bugschbried hod mär aach nuch ä Raaseeschl hänge gekännd. Inde Mid waase niedrisch un vorn wirra hooch.

Ärschd inde schbääde Naizaid hods donn longsam wira ä Ändwigglung gäwwe zu schniddischere Schiff - un donn hods aach nimmi long gedauad, bis die Klippa kum sin, schaaf uff Kiel gebaad, Heecha am Wind wie voahea, Seeschl nuch un nescha, die beschde waare all iwwatagld un hä ia Schbidze ärschd ärraischd, wiese mid äm klännare Seeschplan gelaaf sin. Die hän donn vun Indie um Afrika noo Englond gemachd odda noo Ameriga, bisse wirra so wie uffm Bild es Cutty Sark im Haafe gelesche hän.

Die Zaida waan awwa schnäll voabai: Mim Uffkomme vunde Dampa sindi Seeschla als waida zuriggedrängd worn. Ärschd hän die Seeschla än meechlischd gruße Modoa griehd un doch nuch zwää-drai Maschde gfahre, ofd när mim Große unnäm Maaseeschl, donn hänse än Nodmaschd midgfiad un donnwaas aus mim Seeschle. Zumindschd bai Frachd- un Passaschiafaarde. Värgeblisch nä sich die Seeschla mid gooßbaude wie de Preußen, äm greeschde Seeschla alla Zaide (aach wann inde daitsch Wikipedia annan greeßa sin, inde Palz sin 147 m imma nuch mea als wie 146 m odda ebbes dodezwische!).

Zuglaisch awwa hän zuärschdi Grieschs- un donn aach die Hannlsmarine noo Offizia gschrieje: des Gelärsch, wu när uff Modoa gläand ghad hod, hänse ned braache gekännd! Seemonnschafd waas Schlisslword... - sel isch all des, wu mär när ufnärem Seeschla lärne konn, wail doo de pärseenlisch Oisadz un die Värandwordung fär älle unäs Oischdeje väränonna än gonz onnaschdes is. Ob ään zwää Meda iwwa Dägg än Schoanschdää öömale duud odda obba fuchzsch Meeda iwwam Bach (Bach is fär än Seemõõ alles Wassa ums Bood erum) uffnäre Raa hoggd, des is hal schun'n Unnaschied ...

So hän die Mariine õõgfange, die dodefär dauchlischde Schiff als Schulschiff zu nämme. Die gäbds haid nuch un wamma aach nimmi doo gläand han muß - bessa isses allmol! 

Parallel dodezu hod aach die Ändwigglung vum Jachdschbord begonn: Ärsch waans eeemolisch Seelaid un Raische, wu än aischn glää Beedsche hän han wolle: die Seelaid hän alde, ausrõschiade Baiboode odda Fischaboode gekaafd odda aach fär um iwwanumm un wiera flodd gmäschd, die Raische hän sisch iiane Jachde egschdra baue geloßd. 1855 isde ärsch daitsch Seeschlclub (Rhe - des'se Kommando baim Wände) in Keenischbärsch gegrind worrn, 1900 waas Seeschle ärschdmol olymbisch Disziblin. 

Die Greenung vum Jachdseeschle isses Oihondseeschle, des hääßd, doß änna gonz elloi on Boad is, där wu alles alläns känne un due muß. Ääna vunde zwää bishea greeschde is de Erdmann, wu draimol die Ead umseeschld hod, zwäämol alläns, äämol Osd-Wesd, äämol Wesd-Osd, unnän haufe mea schbegdagulära Faarde unnanumm hod un draimol dän Trans-Ooschnn-Prais griehd hod. Doodorsch un dorsch soi Bischa un Ardiggl inde Yachd, ännärem Seeschlmagazin, issa wäldbekanng worn. De onnan kännd mär när als Skippa Mischael, där hod iwwa finf Joa am Schdigg gonz alläns ufnärräm klää Beedsche gelebd un is in därre Zaid aus de Biskaja dorsch Ääamlkanal un Noadsee iwwa Rhoi, Mõõ, MDK un di Dunau ins Schwaz Mea un waida dorsch de Bosborus, es Marmaramea, die Dardanälle un die Ägäis ins Middlmea bis nõõm Hailsche Lond gemäschd un zurigg bis uff die Pelloponnes, wora aus gsundhaidlische Grind hod unnabräsche gemißd. All des hodda alläns gschafd midnärräm minimale Etaa un troznärre schweere Gehbehinnarung!

Ned im aischndlische Sinn zum Oihondseeschln geräschnd wärn korz Regadde, wu mär allääns seeschle duud: des sin, obwohl naierlisch aach ohne Hilf, hal doch när ä paa Seeschlmanöwa. Gonz annärschd iss baide Mini-Transad (Mini = klää Boode, ned iwwa 6½ m long, Tras = iwwa, ad = Adlandig): Doo gehds in zwää Edabbe oihond iwwa de Adlandig. Des is zwaa ned so bekannd wiede Ädmirälscab oddas Volworäis, awwa grad so schwea! - Äs härdeschd awwa ssin es Race (Räïs) fär Crews, Kadamarane mid meeasch iwwa 15 Mõõ an Boad, die Jules-Verne-Trophy (Schül-Väärn-Truufi) äänzl Bood (48 Daach 7 3/4 Schdunn) un - jeensaids vun Guud un Bees - es Vendée Globe (Wõõdee-Gloob) (Michel Desjoyeaux (FRA, Foncia) : 84 Daach 3h 09min 08s): alläänns nonschdob vun Sabloodollon um die Andaagdis un zrigg!

Än Seeschlbood fahd mid zwää Õõdriebsarde: mid Unna- un mid Iwwadrug: wann em Wind en Seeschl im Weech schdehd, schdauda sich devoa un dehinna endschdehd Unnadrug. Un wann de Wind anärem Seeschl vorbaischdraichd, un des hod es rischdisch Profil, donn hoda außelong än waidare Weech als wie innelong. Des hääsd, auße härrschd Unnadrug. Wann än 6,5 m Bood 25 m² Seeschlfläch hod un mid 7 m/sec plad voam Wind laafd (= 25,2 km/h) un de Wind hod 10 m/sec druff, un wann ään m³ Lufd uugfäa 2,3 kg wiehd, donn is de Druck Krafd mal Fläsche, un die Krafd is ½ m v², also uugfea (½ ((vWind – vBood) · 2,3 kg/ m³) · (vWind – vBood)²) · 1 sec · 25 m² = (½ ((10 m/sec – 7 m/sec) · 2,3 kg/m³) · (10 m/sec – 7 m/sec)²) · 1 sec · 25 m² = (½ ((3 m/sec) · 2,3 kg/m³) · (3 m/sec)²) · 1 sec · 25 m² = (½ ((6,9 kg·m/m³sec) · (9 m²/sec²)) · 1 sec · 25 m² = (½ (62,1 kg·m·m²/m³sec·sec²)) · 1 sec · 25 m² = (½ (62,1 kg/sec³)) · 25 m²sec = 31,05 kg/sec³ · 25 m²sec =

Un wann des Bood dodebai soi Tempo häld, donn is des aach de Wiedaschdond, den wus im Wassa hod.

Dodebai häma aach glai de wahre Wind bereschnd: des is dea Wind, den wo ma im Bood schbüre duud. In dämdo Fall ääfach när vWind – vBood, wail Bood un Wind die glaisch Rischdung hän. Wann de wahre Wind – un des is imma de äänzisch, wo relewand is! – genau vunde Said kimmd (mär hääsdes „halbe Wind“), un es Seeschl hod uugfea 45° zum Heck, donn fange när nuch 70% de Wind oi (sin45°), awwa dodefär griehd mär bai äm guude Profil än enorme Soch voam Seeschl, so doß mär uf waid iwwa 100% vun däm kumd, was de Wind vun achdärn bringd.

Ob des Seeschl uf 45° schdeje muß, is vun soim Schnidd un soine Drimmung abhängisch: zum Drimme schbield mär mim Achdalieg (des is des Sailsche im Saum vunde Hinnakand vum Seeschl) bises Profil opdimal is. Donn fiad mär es Seeschl aus (loßd mär logga), bis daßes killd (fladdad) un häälds bai, bis daßs grad ufhead. Zumindschd mäschd mär des im Õõfang so, schbäda hod mär des ääfach im Griff wies Kubbln un Schalde baim Audofahre – un mid dänne Beräschnunge muß mär sisch gaaned rumquäle, die sin Sach vum Boodsbaua, vum Konschdrugdör un vum Seeschlmacha. 

Awwa mär solld sisch mol klaa mache, was fär Kräfde schun unna so harmlose Zuschdänd wirge: 25,2 km/h sin gradämol draizehnähalb Knode. Wamma die bai 36 km/h ärraischd, hogd mär vielaischd inärem 5/4-Tonne-Regadda-Bood vun 6,5 m Lüa (Läng iwwa alles). Inärem „normale“ Fahrdeseeschla vun 6,5 m Lüa is mär longsama un aus därre draiväddls Tonn Schub wärn laischd onnadhlb bis zwää Tonne, wu in die Seeschl haue. Die Kräfd geje donn uf de Maschd un die Schoode – des sin die Laine, mid dänne wu mär die Seeschl halde duud. Vum Maschd gehnse unne am Fuß diregd ufs Bood un owwe iwwares Bagschdag, des is des 6 mm Schdahlkabl, wu vum Maschd noo achdan gehd. Un die Krafd vum Voaseschl, measchd die Fock odda ä Genua (bsunnaschd groß Fock), dääld sich uf Voaschood un Voaschdag un des gäbdse unne ande Bug un owwe ande Maschd. 

Wann de Wind vun zwische achdärn un dwoas (schrag saidlisch) kimmd, don ises än „raume Wind“, hosdn schrääch vun vorn, donn laafsde „am Wind“, je mea vun vorn, um so „hecha“. Hochgedaagld Regaddaboode känne bis uf 15° ande Wind, onna sin schun mid 30° zfridde.
Vollschiffe – des sin die kombledd rahgedaaglde – sin gliglisch, wannse mol uf 40° kumme. Un aach des hääßd nuch long ned, doßde demid aus Leeschawall (Kisd mid uflandschm Wind, där wu disch uf die Riff driggd) fraikimmsch: wannsde mid finf Knode ää Schdund 40° am Wind laafsch, griesde graademol 3,8 sm Hee, bai 4 Knode Abdrifd valiasde noch 0,2 sm! Awwa des langd
immahii, um pro Seemaile Abschdond finf Schdunne auszhalde un uf Abflaue zhoffe odda ufä zrigwaischndi Kisdelinie.

Fria ääns vunde schwierischare Kabidl is es Navigiere haid faschd schun ä Kinnaschbiel: wie baim Nawi im Audo hoschdie Kaad ufm Displey un doi Bood inde Mid. Mär kännd also – theoredisch – in Frongraisch ableje, Kurs no Weschde sedze, es Ruda ande Audopilot hänge, dän ufs Nawi schalde un Daimscha drehe, bis mär in Hoboge die Fraihaidsschdadue seje duud. Theoredisch. Prakdisch gäb des bald ä kühles Vollbad...

De rischdisch Kurs hängd imma vun vielem ab: Schdaad un Ziel sollde fesdschdeje, die Undiefe, Riffe un Felse wärn ian Plaz aaned ännan un sin uf de Kaad wohl aach richdisch oigezaischnd. Was doo awwa ned schdehd, des is de Wind: dodefär gäbds egschdra Kaade midde „voahärschnde Lufdschdrömunge“.

Die zaische ääm donn, doß mär sisch siedlisch halde muß bis zu de Kabwärde, um midm Passad bequem iwwa de Daisch in die Karibik zu kumme, vun wo mär donn Golfschdrom un Wind folschnd no Norde laafd, bis lings die Fraihaidsschdadue ufdauchd. Des komma, wanns kää Wäddaschdörunge gäbd (die gäbds awwa imma!) ohne Ruda mid guud gedrimmde Seeschle ablaafe, do mißd mär när inde Karibik gugge, doß mär in kää Uudief geräd.

Odda mär häld noo Weschde un griehd de Wind õõfangs vun Schdaiabord un om Änd vun Bagbord un dezwische raischlisch kaodisch: es Bermudadraieg is bekannd fär soi schnell wegselnde Winde un fär soi Monschdawelle.

Odda mär suchd sisch än Wesch siedlisch am Bermudadraieg vorbai, wo mär doch ärheblisch schnella is als wie ufde Kolumbusruud, wann aach waid ned so bequem, awwa aach waid ned so gfährded wie im Bermudgebied.

Doch wie aach imma – de taadsächlische Wind find mär erschd an Bord – un dea is ledzdlisch maaßgewnd. Nadialisch konn mär ned nur de Seeweddadienschd konsuldiere, sunnan mär mußes sogaa. Awwa aach doo gäbds ofd Siduazione, wo mär bai dänne Härrn õõrufew meschd: „Aian halb-Meda-Welle honsch jo gfunne – awwa när im Bood, drauße waans nuch fia-finf Meda mea!!!“

Un doo beginnd don die hochi Kunschd des Seeschlns: Uuwädda maide wu meeschlich un iwwaschdeje, wamma enoikimmd.

Nawis mid Plodda gäbds schun um die 400 € (anno 2010), awwa än komblädde Kaadesadz koschd imma nuch um die 150 000 €. Inzwische is zwaa es „open-sea-map“-Projgd õõgelaufe, awwa bis doo alle Kaade färdisch sin, wärd awwa nuch so manscha Droppe Woi die Gorschl un so manscha Drobbe Wassa de Rhoi enunna geje. Un selbsch, wamma alles hod, wann die Geräde mol ausfalle, hogd mär drozdäm dõõ mid soim frisch gewäschne Hals – donn solld mär hald doch gelänrd hän, mim Bescheg umzugeje un noo Kisde, Himml, Kaad un Kombaß zu nawigiere: grundlejend unnaschaid mär die asdronomisch un die Kisdenawigazion. In baide Fälle hääßd die easchd Frooch: „Wo bin isch iwwahaubd?“ Weenschns so uugfea solld märs jo eh schun wisse, awwa des longd nadialisch ned, fär än Hafe oozuschdaian odda ännäre Uudief auszuwaische. Desdewesche vaglaischd mär des, was mär vunde Kisde siehd, mid däm, was die Kaad zaischd. Doo siehd mär donn zum Baischbiel än Laischdurm un zehn sm waida än Kärschdurm, baide on Schdaiabord, de Laischdurm vum õõliejende Kurs aus uf 60° un de Kärschdurm uf 150° un zwische baide 90°. Des is donn seaguud gemesse (mim Sexdand nadiealisch...) un seehd uns aach glai, doß mär ufm Thalesgrais vun finf sm um de Middlpungd zwische de zwää Därm sin, mid närem Abschdond vun 2,5 sm zur Grundlinie. Des wääß mär ausm Kopp un sowaid solld mär aach soi Geomedrie behärrschem wamma navigiere will! Was awwa ned hääße soll, doß mär des ned aach nuch zur Kondrolle un Dokumendation ufde Kaad oizaischnd un än Fodo devun ins Logbuch sedzd (inde Õõhang, wammär mol die Fodos ausdrugge konn). Jezad hod mär soi genaue Schdandord, mid ä bißje Glig 1,5 – 2 sm voade Kisd in sischam Faawassa.

Was awwa, wann doo när än äänwisch aamselisch Därmsche in de Geeschnd erumschdeje duud? Donn misse mär vasuche, däm soi Hee iwwam Horizond als Wingl zu messe un soin Wingl wum Kurs. Donn känne mär ausm Heejewingl unde Hee in Meda (Karde!) än Draieg mid de Ändfärnung als Ankathede beräschne („räschdwinglisch Draieg mid ännäre Said un ääm Wingl“!) un die Ändfärnung uf die Linie vum Wingl zwische Kurs un Durm oidraache un unsan Ord aach widda aus de Kard ablese.

Ä gonz glää bißje schwierischa wärds uf hocha See ohne Lond in Sischd. Doo braach mär donn zuärschdemol zwää genaue Zaide: 1. exakde Greenwich-Zaid (WEZ) un 2. exakde Ordszaid. Die ärschd find mär uf de Uhr – desdewesche ghead än õõschdännisch Gronomeda an Bord un kää billisch Gummer, wu ± 10 Minudde falsch gehd! Die zwäd gäbd die Sun: wannse am hegschde schdehd, iss zwölfe Middach. Dodefär schießd mär 10 – 20 Minude lang die Sun (dh., mär mißd ian Wingl wum Horizond) un mißd die Läng vun änärem Schadde. De kärzesde Schadde is de hegschde Sunneschdand um genau 12 Uhr Middach undie Messunge vun finf Minude voa- un noohea misse glaisch soi. Ausm Unnaschied zwische de Zaide griehd mär die geografisch Läng: die Erd drehd sich in 24 Schdunne um 360°, des sin 15° pro Schdund, 1° (geografisch) in 4 Minude (Zaid), 15' (geografisch) in 1 Minud (Zaid) …

Außadäm gäbd uns de heegschd Sunnewingl aach glai nuch die geografisch Braide: bai Daach-un-Nachd-Glaische schdehd se sängresch iwwam Äquador un am Pol grad am Horizond, also bai 0° am Pol un bai 90° am Äquador. Des hääßd: 90° – Sunnehee = geografisch Braid. All die onnan Daach pändld die Sun zwischnm närdlische un siedlisch Wändegrais (± 23,4°) (längschde / kärzschde Daach), Fauschdforml: sin П/Tag(180=1) · 23,4°, die genaue Daade schdeje in Tabelle odda mär lisd se aus ännäre Kurv ab.

Gried mär die Sun ned, schießd mär nachds die Schdärn: de Nordschdärn pändld um de Norpol, däm soi Hee is imma diregd die geografisch Braide, ± 1°, fär die onnan Schdärn gäbds Tabelle mid Heeje un Zaide un die därf mär donn umräschne (viel Vagniesche!).

Än Magnedkombaß zaischd uf de magnedische Norpol, där wu allmäälisch um de geografische erummäschd. Wo daßa grad is, i uuindressand, wails exagde Tabelle gäbd, wu in jederäm Seeschlhandbuch genaugenuch schdeje – un uhne solld mär eh ned uffs Wassa geje: de fronzeesisch „Block Marine“, zwääbändisch, fr+en, koschd um die 20 € – 25 € pro Band un raischd zur Nood aus, um ohne waidere Kaade un Bischa vun Holland noo Idalie un zrigg zu seeschle! Un doo sin donn aach glai Tide- un Asdrotabelle drin.

Diedo Kombaßmißwaisung is die magnedsch. Ä onna is die dorsch „saidlisch Vasädzung“ odda aach Abdrifd: wann de Wind vunde Said kimmd, no wärschde aach je noo Boodstyp mea odda weenscha leewärds uf die Said gedriggd. Wieviel, des muß mär messe odda ausräschne (25 sm noo Wesde un 3 bft Wind aus Nord un am Änd hogschde 2,5 sm sidlisch vum Ziel, alla, do hoschde bai 3 bft 10 % Abdrifd).

Ä onna abdrifd is die dorsch Schdreemunge: Wannsde laud Kombaß plus Mißwaisung dorsch Magnedpol un Wind schrak noo Norde laafsch un Doi GPS vazäählddär, doßde wie beklobbd noo Nordwesde meschd, donn hoschde ä Osdwesdschdreemung so schnell wie doi Faahd noo Norde!
Doßs Gzaide gäbd, des wääs jedes Kind, wu schunemol in Tidegewässa waa. Un doß des ab- un õõfließend Wassa Schdreemung hod, des is eh klaa. Was des awwa bedaided, des wääß när dea, där wus ärlebd hod: Skipper Michael berischded vun soinäre eeaschde Tideschdromärfahrung, doßa midde inde Nachd runde zee – fuchzee Seemaile (sm, 1 sm = 1,852 km = 1' am Äquator (40 000 km / 360° / 60')) abkomme un diregd uf ä Riff gezoche un när dorsch ä Hoilboje räschdzaidisch gewarnd worn is un grad nuch es Ruda hod erumraise un de Modor dezuschalde gekännd, um nuch fraizekumme. Um des vaschdeje zu känne, muß mär sisch klaa mache, doß do ofd Flachwassagebiede so groß wie die Saapalz dorsch Riffe vunde See gedrännd sin un när ää änzisch „diefi“ Oifahrd hän – un doß die Riffe bai Ebbe ofd iwwa Wassa sin un easchd bai Fluud iwwaschbield wärn. Un in sonärem Areal schdaichd donn de Wassaschbiechl um finf Meda. Un all des Wassa (1 km³ pro 200 km²!!!) muß dorsch die äng Oifahrd enoi. Des gäbdemol Schdreemung sadd! Do konn sich nix un niemond mea redde, wanna ned nuch waid genuch ändfärnd is. Un wann des Riff donn iwwaschpield is, härrschd dodefoa nadierlisch aach Schdreemung bis zum Abwinge.

Wamma des ärschdemol kabiad hod, donn iss nadierlisch aach kään Probleem mea, des zu berigsischdige un sich des sogaa zunudze zu mache: mär häld graad genuuch Abschdond fär doßes ned gfährlisch wärd, loßd sich ruhisch midde abklingend Fluud bis ons Riff ziehe, mäschd bai Hechsdschdond ande Oifahrd vorbai un loßd sich vum ablaafnde Wassa midenaus zieje bis zur nägschd voagelachärd Insel.

Aischndlisch solld än jede, där wu dändo Ardiggl ned när gelese sunnan aach vollschdännsch vaschdonne hodm also aach iwwas nodwendisch Hinnagrundwisse vafischd, um all die theoredische Iwwaleeschunge selwad nõõzvollzieje, aach inde Lõõch soi zu seeschle. Awwa däm is ned so: zwaa Sache fehle nuch: 1) es „Feeling“, es – instingdiv? – Gfiehl fär Bood un Seem, un 2) die Praxis. De Erdmann sääd, uf See wärm nie longwailisch worn, er wär imma voll in Õõschbruch genumm gewäßd un imma in soim Elemänd. Un de Skippa Michael vazähld vun soinäre easchd Nachd in La Rochell om Schdrand, er wär dodal ärschöbd midde inde Nachd õõkumm un häd glai soin Schlofsagg ebbes iwwa die Huchwassalinie geleehd (des is die Linie, wu die Fluud ned driwwa geje duud, mär erkänndse on däm viele Gelärsch, wu do erumlaihd, un wails die ärschd vun dänne Linie is). Waida vazählda, ea häd donn awwa doch ned schloofe gekännd, wail iirschnd äbbes ned gebaßd häd, de Klang vunde See, es Rolle vunde Welle, ian Rhydmus, irschndäbbes had ned gschdimmd. Er häd donn trodzdem, doßa so geschlauchd un fix un fäddisch waa, all soin Bäddl
nomol uffgenumm un sich uf soi Grigge gschdälld un wäa nuch guud zwonzich – fimnzwonzich Meda zuriggonge – un sischa guud än halwe Meda heesch – un häd sisch doo owwe ausgebrääd, wua donn aach glai ingepennd wäa. Om nägschde Morsche, sääda, wäär die See knabb unna soim Schlofsagg gschdonne...

Uhne soo än Gfiehl fär die See un iane Iwwaraschunge wäddes Seeschle vielaischd ned uumeechlisch, sischa awwa viel schwera un voa allm sea viel gfäärlischa. Un viel pragdisch Ärfaahrung um so needischa. Seeschlärfaahrung konn mär när un ausschließlisch uffm Wassa grieje – un när doo konn mär es Seeschle aach lärne: Theori is sea hilfraisch, die Ärfahrunge vun onnan nuch viel mea, awwa uhne aischne Ärfahrung solld mär nie uf See geje. Iwwaall gäbds Seeschlschule un viele biede aach Schnubbaschdunne õõ, wu mär mid näm ärfahrene Schiela odda sogaa mim Seeschllehra mol än Nõõmiddach long midseeschle konn. Iwwaall gäbds Seeschlklubs,
wu mär als Gaschd gärn gsien is un aachemol zunärem korze Törn oigelaade wärd. Monscha Boodsvalaih gäbd aach schunämol ä Bood on ääne, där wu nuch koin Seeschlschoi hod. Un wea sich sälwad ä Schlauchbood ufrigge duud un ufnärem „haamlose“ haimische Baggasee zu Wassa läßd, dea lärnd dodemid vilaisch mea als wie ääna, wu mol ä Woch ufde Adria midgseeschld is, uhne wägglisch was zeduun.

Ääns solld mär awwa nie vagesse: mär konn die See leiwe odda hasse - odda aach ä säldsam Haßlieb zu näre empinde - so odda so, mär braach se ned zfärschde, awwa mär hodse zu räschbägdiere.

Genaugenumm braachmär fär zum Seeschle es mehrschd gaa kää Ärlaubnis: die äänzisch voagschriwwene Schoi sin inde BRD die Schbordboodschoi fär Modorboode. Un aach die sin bis oischließlisch 5 PS frai. Wail awwa die mehrschde Seeschlboode iwwa 6,5 m aach än Modor iwwa 5 PS hän, un wail mär greeßs Boode aach ned guud drailan (ufm Hänga iwwafiere) konn un wail mär vun hia aus när iwwa BRD-Binne- un Kisdegwässa uf die offne See kimmd, desdewesche misse die mehrschde Seeschla dän Schoi mache. Un donn is nadialisch schun bessa, womma aach glai än richdsche Seeschlschoi machd - do lärnd mär außam Fahre mid Modor aach glai nuch es Seeschl vun Grund auf. 

Wea ufm Rhoi fahre mäschd, där muß än Modor hawe, där wu schdarg genuch is, fär doßas Bood bai Geeschewind geeschede Schdoom fahre konn. Noodfalls longsam, awwa es muß forwärds geje: jedi Bhinnarung vunde gwärblisch Schiffahrd muß uubedingd unnablaiwe - schun fär die aischn Sischahaid. Wann meeschlich solld mär sisch außahalb vum Faawassa halde, awwa Obachd: Wassaschdond beachde - bai Niedrischwassa is schnell zuu niedrisch. 

Wea soi Bood onde Kisd lieje hod un kään - odda när än glääne - Modor hod, dea därf (unna daitsch, belgisch, fronzeesisch un oinsche onnan Flagge) aach iwwa'all ohne Schoi fahre: die jewailsche Voaschrifde sin aarsch unnaschiedlisch, es muß awwa iwwaall jeda genau die Unnalaache hän, die wo in däm Lond voagschriwwe sin, in däm wo doßs Bood regischdriad is: fär unna belgischa Flagg zu fahre muß mär des Bood in Belschie zugeloß hon un mär muß es belgisch Flaggezärdifikad midfiere. Die BRD bschdehd bai Wuhnsidz inde BRD un Lieschebladz inde BRD uf ännäre daitsch Zulossung. Don sin uf daitsche Wassaschdroße - Binne wie Kisde - Boodsschoi un mid iwwa 5 PS Modor aach zmindsch de Schordboodfieraschoi midzfiere, färs Auslond braach mär zudäm measchd aach ä Flaggezärdifikad - schbäädschns in Frongraisch un Ungaan. 

Nõõdäm doßse all gmäänd hän, mär mißd vun Seesch- uff Modoaschiff umschdelle, is die gewärblisch Seeschlschiffahrd faschd gonz zum Ärlieje kumme. Awwa inzwische gäbds Vasuche mid Rodadzionsseeschl un mid gruße Drache un doesch die Miniadurisierung vun Elegdronig un Servomodore un die Ärfahrunge im Seschlspord/Fahrdeseeschle mid Elegdrowinsche kännd mär haid schun Seeschlschiffe baue, die wu fär siwwe un mea Maschde mid drai Wachoffiziere, drai Seeschlmääsda, ääm Schiffselegdroniga, ääm Schiffselegdromeschaniga un finf Vollmadrose auskumme – solong wie daßs kää Probleme gäbd, dääd sogaa ään Käbdn alläns schun raische.

Uf därre Basis kännd mär logga vum Eel weschkumme un alle Tronsporde, wu Zaid hän, när allääns unna Seeschle ausfiere. 

Däm schdehd alladings ändgesche, doß mim Klimawandl es Seeschlwädda knabb wärd: Flaude un Schdargwindzaide nämme zu, moderade Winde vun 2 bft bis 6 bfd nämme ab – un nuch wääs känna, ob sisch ned sogaa es gonze globale Windsyschdem vaännan duud.




#Article 204: Feuerbachhaus (Speyer) (225 words)


SFaijabachhaus  lischd inde Allerhailischestrooß 9 in Schbaija un isch ä Museum fa de Maala Anselm Feuerbach. De Barogg'gaade lischd onde ald Schdaddmauer. De Ärscholooch Joseph Anselm Feuerbach hodd doad 10 Joa midd soina Familje geleewbd. Soin Soon, de b'daidende Maala Anselm Feuerbach isch in dem Haus geboore worre.

S'Faijabachhaus isch um 1800 gebaud un 1848 middäm Oabau vum Voadahaus eawaidad worre. Im Joa 1912 hodd die Schdadd Schbaija des Haus doan kaafd, hoods dann awwa nedd bfleesche kenne, awwa immahie inde Gedeng'gjoa 1929/30 än Eeredafel neewa die Oigongsdea oagbrochd. D'Schdaddrood hodd donn 1967 bschlosse des valoddade Haus abraise zu losse, awwa Birscha von Schbaija hawwen des vahinnare kenne. Im Joa 1971 isch doann de Varoi „Feuerbachhaus e. V.“ ggrind worre un hodd des Haus endgildisch voam Abbruch gereded. D'nooch isches doan als Gdengschdedd un Museum oigerischd worre un viele Birscha un Bedriewb awwa a die Schdadd uns Loand Rhoilond-Palz hänn des unnaschdizd un Geld gewwe. D'Gaade vum Faijabachhaus isch 1987 vunäm Gaadeaschideggd widda heagerischd worre, so wies mool gwese isch.

Im Erdgschoss hodds neewe de Weadschafd a noch Vasammlungs- un Ausschdellungs- un Konfarenzrääm. Im Owwagschoss sinn mea als 30 Originalgmelde un -zaischnunge vum Maala, un noch Audografe, Dogumend un Bischa vunde Familje zu seje. Ä Dogumendadzion zaischd die wischdigschde Hauwbdwerg vum Feuerbach als Fodoos un Bilda. Des Faijabachhaus hodd a noch ä Bibliodeeg unän Aaschiv.




#Article 205: Speyerbach (414 words)


De Schbayabach isch än linke Newefluss vum Rhoi in de Palz ([Rheinland-Pfalz|[Rhoilond-Palz). Soi Quell hot er in Spayerbrunne, un zwar genau do wu die Stroß vun Elmstää uffs Johanniskreiz än Abzweich noch links (also noch siedweschde) noch Erlebach hot. 

In Naischdadt trennd sisch de Schbayabach in zwai Deel unn de nerdlisch devun fliessd als Rehbach iwwer Haßloch unn Naihofe in der Rhoi. Uaschbringlisch is des de äänzisch Dääl gewäßd, än Schbayabach hods voa 2000 Joa noch gaaned gäwwe. Wie mär ufgrund vun de naisde Forschunge oonämme därf, waa hinna Naischdadt uaschbringlisch ä gonz noamali Bachbieschung, die wo äm Landschafdsgfälle gfolschd is, ohne Abzwaischung Schbayabach. Des waa, was haid de Rehbach is. Ärsch die Reema hän, wail daßse in Schbaya Wassa gebraachd hän, die Abzwaischung gschaffe un dodemid zwää Driddl vum Wassa abgelaidd noo Schbaya - de Schbajabach waa gschaffe. Un de Rehbach als es - jezad - gläänare Gwässa hod soi Quell valore. 

Haid noch komma guud ärkenne, doßes sisch um än kinsdlische Bachlaaf hondld, wail kää nadialischa Wassalaaf än Hang long fiad, wie daßes de Schbayabach duud, orra än onan Bach uf änärre Brigg iwwaquere duud.

Ä zwädd Dailung is när fär ä gwissi Schdregg un waa wohl ärsch färs Wassa selwad zu daile un schbäda donn, im Middlalda, aach um die Wassagrafd uffzdaile. Des is donn zwischm Kuafärschd unnäm Färschdbischuf ausghannld worn. Grund dodefär waa außa de allfällisch Wassagiia aach die geologisch Schdrugdur vum Pälzawaldgebirsch: de Sondschdoi duud sich mid Wassa grad so vollaafelosse, wie doßas Wassa wirra ablaafe lossse duud, jenoodäm, wie hooch de Wassaschbijel laihd. Doodorsch is de Schdää wie än Puffa, wo än reladiev glaischmäßische Wassaschdond garandiere duud. Un dodemid is donn die Voraussedzung gäwwe fär ä wäddschafdlische Miehlebedrieb.  Tuchwalgeraije, oinische Babiamiehle, Lohmiehle, Hammaschmiede, Säschemiehle, Kornmiehle, Eelmiehle un die Achaadmiehl Naischdadt (Achaadschlaifarai), insgsamd waans bis zu 31 Bedriewe - wonn ned mea - wo die Wassagrafd genuzd hän - uugreschnd die gonz Drifderai. De Schbayabach waa de Modoa fär die gonz Wäddschafd gweßd. 

In Schbaija, wua inde Roi fliesd, hoddma aus vaschiidene Grind än Deel als sogenoandi Woogbach abgschbalde. Ab äm bschdimde Pungd heesds donn pledzlisch Nonnebach. De Deel, wu duasch Schbaija fliesd, heesd inde Schdadd de Gießhiwwlbach un hod mol Miele oogdriwwe. Un dea Deel ged unade Haisa uffde Haubdschdrooß duasch, hodd donn una äm Haus än Wassafall, wuma a gugge koan un kummd inde Aldschdad widda ons Lichd. Frija hodds a Zugeng zum Gießhiwwlbach kabd, wu die Laid Wassa hawen hoole kenne. Haid hodma äna widda uffgmachd.




#Article 206: Stutensee (147 words)


Schdudesee is e grosse Graisschtadt im Landgrais Kallsruh. Sie isch im Johr 1975 entschtanne, als die vier Gemeinde Blångeloch, Friedrichdal, Spegg und Stafford zammeglegt worre sind. Au Biichig isch e Derfel, des zu Schdudesee gheert, awwer des isch schon bei de Grindung vun Schdudesee en Ortsdail von Blångeloch gwese. Heit hot Schdudesee meh wie 23.000 Oiwohner und de Bürgermaischda derf sich Owwerbürgermaischda nenne.

De Gemeindename hot Schdudesee vom Schloss, des genau in de Mitt von de vier Derfer liegt. Füehner is des e Jagdschloss gwesst, des im Markgraf gheert hot. Heit isch e Landeserziehungsaaschtalt im Schloss un in de annere Haiser von Schdudesee unnergebrocht. Seit em Sommer 2004 gheert s Schloss halwwer im Landgrais Kallsruh und di anner Hälft im Rhoi-Neggar-Grais.

Die Schdad Schdudesee bzw. die frühere Gmåinde hawwe de folgende Persone s Ehrebirgerrecht verliehe:

Ehrenbürger vun de früheren Gemeinde

Ehrenbürger vun der Gemeinde bzw. Schdad Schdudesee




#Article 207: Domnapf (Speyer) (558 words)


De „Domnapf“ heesd im Schbaimara Volgsmund Dummschissel un schdeed vorm Dumm in Schbaija inde Palz im Bundesloand Rhoilond-Palz. Die Schissl isch aus Soandschdää un schdeed una Dengmoalschudz un es gejn uug'fea 1500 Lidda Woi noi. Frija hodma die Schissel imma g'fild woan en naiije Bischoof g'weeld worre isch.

Ma dengd dasses die Dummschissel schun said 1294 hodd. Wisse dudma des awwa vum Joa 1314, wus a schrifdlisch eawäänd worre isch. Said 1490 hodda a ä Schrifd drumrum uff Ladoinisch un 1972 ischn Messingring midde Schrifd eanaijad worre. Do schdeed druff

Quid velit haec, relegas, ut lanx cavus ille catinus; Dum novus antistes procerum comitante caterva – Urbem hanc intrat eques, huc Bacchi munera fundit; Virginis a templo cleri simul ecclesiarum – Terminus et limes, stat libertatis asylum; Et fit confugium, portus et ara reis. 1490

Uff Schbaijmarisch dedma do doan saache

Doan hods a noch ä Wabbe vum Bischdum Schbaija midde Maria, de „Patrona Spirensis“.

Die Dummschissel isch ä Grensmakiarung zwische Keäasch un Raisch, Domkabiddl un fraiji Raichsschdadd gwesd. Schun imma un iwaraal hodd g'golde: wea sisch in ännäre Keäasch flischde dud, isch do sischa - kän Schdaddrad hedd sich gdraud, änna ausna Keäasch odda gaa vunäm Aldaa weghole z'losse. Uma hedd a känn oannare Scherge g'funne, wus g'machd hedd. Haid noch finnen sisch Eainarunge dodroa zum Baischbiel im Keäascheasiel vun Auslända, wuma hodd abschiewe wolle odda lidaraisch in Gschischde wie Don Camillo un Peppone.

Hia awwa, oande Dummschissel, wa noch ebbes goans onnares: des isch ä Grens gwesd, wie zwische Lenda. Die Schdadd hodde naije Bischof abhole un b'glaide derfe, awwa bloos bis oan die Dummschissel, bis oan die Grens zwische Hochschdifd un fraiji Raichsschdadd, die Grenz zwische Bischofsreschd un Schdaddreschd. Wen sisch do änna ausde Schdadd bis zua Dummschissel, genaua g'sachd, uff die Keäaschesaid vum Nabf hodd flischde kenne, hodda nemme unna Schbaijara Reschd gschdone, awwa unna Bischofsreschd un isch erschdemol sischa voa weldlischa Vafolschung gwesd.

Vunde Dummschissel aus hawwen awwa a „Böszüngige Weiber“ un uudreuje Männa unnam Gschpedd vunde Laid än Schondschdää ummen Hals nuff bis zum Aldperdel draache misse. Newam Nabf hodds a n'Bronga gewwe un 1361 hoddma em Goddesläschdara die Zung rausgschnidde.

Wärendem Fischdebischdum hodds ledschmol Oafong 1611 Woin im Nabf gewwe. Do ischde naije Bischoof Philipp Christoph von Sötern in die Schdadd g'ridde kumme. Dnoch hawwen die Griesch, de Draisischjerische Griesch unde Pelsa Eawbfolschegriesch Faijalischkaide vahinnad. Die Froansose hawwn 1794 die Schissel donn duaschn Fraihaidsboom easedzd. Do sinn donn die lingsrhoinische daidsche Gbied zu Foangraisch kumme uns Fischdebischdum isch weldlisch worre.

Nochde Iwwanoahm vunde Palz duachs Kenischraisch Baijan hoddmade Nabf 1822 siedlisch vum Dumm widda uffgschdelld, 1853 donn widda on soin frijare Blads un donn inde Dummgaade gschdelld. Des hoddma donn 

Said 1982 hodde Nabf n'Raif aus Broase krischd, wus Wabbe vum Hochschdifd Schbaija un vum Ludwig von Helmstatt hodd,, wu vun 1478 bis 1504 de 66. Bischoof vun Schbaija gwesd isch un wu 1490 die Inschrifd uffm Nabf hodd oabringe losse.

Zwische 1930 un 2011 hoddmade Nabf 15 mol midd Woi gfilld. Frija hoddm ä Medallwonn inde Nabf gdue, awwa said 1990 nimmdma ä Wonn aus Glasfasa vaschdergdm Polijesdahaaz. Oaläßlisch vunde Faijare zum 950-jährische „Domjubiläum“ 2011 ischde Nabf widda gfilld worre, awwa nedd diregd: weschede Higgjene hoddma awwa ewe ä Blasdigschaal oigsezd, wu 1000 Lidda gfassd hodd. De Woi ischä Schbend vunnare Woibau-Gmoinde gwesd, wu frija zum Hochschdifd kead kabd hodd.




#Article 208: Antisemitismus (2219 words)


Andisemidismus is än Antonym (Geschebegriff) zu Semidismus un schdammd als Wodd ärschd ausm Joa 1860. Gmäänd is dodemid Juddehaß - un dän hodds schun gäwwe, ea daßs Judde gäwwe hod.

Laud Biewel geje all Välga uf em Noah soi Sehn Sem, Ham un Jafet zurig . Ääna vun däm Sem soi Noofahre waa de Abraham - un dodemid aach soi äldschd Suhn Ismael (mid Hagar gezeuchd)  un vun däm die Arawa, un aach soi zwädde Suhn Isaak , de Vadda vum Jakob, där wu Israel genännd worn is.  - Es is also schun ä bisje hirnvärbrannd, än andiisraelische semidische Arawa än Andisemid zu nenne... - awwa des Word hod sich als Begriff ingebürschad.

Noodäm daß däm Jakob soi Suhn Josef noo Ägybde vakaafd worn is un doo zum ärschde Mõõ nooem Pharao worn is un soi Familiie hod nookumme geloßd, hän die sich vamead wie die Kaniggl un waare bald schdärga als wie die Ägybda (Ex 1 ). Do sinse geschurijeld worn noo Schdich un Faade un hä als Sklave diene gemißd, bis daßse de Moses zuriggfiad hod ins geloobde Lond. Des is de ärschde Fall vun Andisemidismus, wu iwwaliefad is - un ea zaischd aach schun die iwwlisch Grind: Ängschd voa Machdvalusd un voa de fremde Kuldua.

Dodebai schainds, als ob daßs Fremdeangschd podenziell imma un bai alle Mänsche gääb: när Mänsche mid närre bsunnaschd hochi Bildung un zudäm nuch bsunnaschd ausgeprächde Selbschbewusdsain hän kää Beriehrungsängschd gecheïwwa Främdm.

Was dän Machdväalusd õõgehd, so kimmd außa däm, was inde Biewl schun zidiad is, nadierlisch aach nuch die Angschd voa de främde Relischion middezu - guggn när mol, was fär eelänidsch Ärscha de Äschnadon ghadäd, wia soi Aton-Monotheïsmus dorschzsedze vasuuchd hod. Grundsädzlisch komma gonz allgemää fäsdschdelle, doß kää Machdhawa ande Relischion vum Volg indressiad is - außa es graifd ins Machdgefiesch oi.

Unna de Reema isses ärschdmols zu änäm sysdemadische Andisemidismus kumme: so tolerand die Reema iwwlischawais aach waare, so wenisch konndese in iam Polydeïsmus die monotheïsdische Judde begraife - un so wenisch hän iane Deëskaladzionsväsuche Ärfolsch ghäd, gonz im Geschedääl: om Änd is's zum Bar-Kochba-Ufschdand kumme: dodenooch hän die Reema die Judde als Faind vun de gonze Menschhaid (Tacitus) abgedun un ihne de Uffändhald in Jerusaläm vabode.

In de Biewel wärd berischd, doß baim Jesus soi Oizuch in Jerusaläm gfaiad worn wär, ä paar Daach schbäda awwa hod soi Passion begon un wie de Piladus ihn hod fraigäwwe gewelld, do hods Volk gschrie: Dun graizische! Ons Graiz middäm! (, , , ) 

Desdewesche hän die Grischde gedengd, doß die Judde, äs gonze Volg, alle, wu zum Pascha noo Jerusaläm kumme waarn, Jesus ärmord hän. Daß awwa när vun äm Haufe berichd wär un ned vum Volg, doß do aach gaaned viel Plaz ghad hän un daß aach als när än glääne Dääl vum Volg dodd waa, des hänse all außa achd geloßd - un grad so, daß Jesus selwad ä Judd waa, als Judd gebore, ärzoche un ufgewagse, daßa als Judd voa de Judde glead hod un vun sisch selbad gsaad hod, ea wäa ned kumme, färs Gsädz zu ännan, sunnan färs zu ärfille, all des hänse völlisch außa Achd geloßd!

Dodezu sin als aach nuch Lieje un Valoimdunge kumme wie daß die Judde Hostie schände dääde un se dääde Brunne vagifde un Kinna ärmorde. 

Uf därre Basis isses ned när zu ainischn häßlischn Talmudvabrännunge kumme, sunnan aach zu de Pogrome aus Anlaß vunde Graizziesch. Bsunnaschd schlimm waas baim allaärschde, där wu ofd gaaned midgzäld wärd, ofd aach falsch als Kinnakraizzuch genännd wärd odda als daitsche Kraizzuch, rischdischa is Volgsgraizzuch. Aami Adlisch un Bauern sin schun ä halb Joa voa de Zaid ufgebroch un hän unnaweschs schunämol es wüüde õõgfonge: im gonze Rhoilond, voaallm in Kölle, Määnz un Woams, awwa aach in Oschfrongraisch hän die Laid ia Wud ande Judde ausgeloßd un es is zu grauehafde Pogrome kumme. Schutz un Hilf gabs zwaa vunde Kadolisch Kärsch, die Bischef hän selwad Laib un Lewe riskiad, um iane Judde zu schidze, hänse aach in die Dume geloßd, awwa de Mob waa zu schdarg un es waan zuviel un aach es oosassisch Volg hod midgedun: Saiddäm doß die Muslimi de Templbärsch vauuglimpfd un es Hailisch Grab samd Kärsch vawiesd hän, hods in alle grischdlich Länna, bsunnaschdär awwa in Middloiropa än ausgeprägde Haß uf alles ned grisdlische gäwwe - un somid aach uf die Judde...

Wiedahold hod sich des Schbekdagl baim zwädde Graizzuch.

Kään Deud bessa waa die Reformadzion: Ludda hod gschriwwe, daß die Judde gaa kää Räschd uf ian Kuld hädde un daß mä iane Synagoche un Haisa solld abfaggle.

Die Judde waan die äänzisch, wu Zinse hän nämme gedärfd. Sulong wie daß des när vunde Raische waa, is's jo nuch oogonge, obwohl ihne des nadialisch än gruße Oifluß uf die Polidig bschead hod. Obwohl die Zinse ned graad niedrisch waan, hod so moncha Färschd mea on polidische Zugschdändnisse bezaald, als wai on Zinse. Wia donn awwa aach die Ärmere in die Zinsschiral kumme sin un ofd gnuch alles valore hän, hänse vaschdänlischwais än Rochus uff iane Glaibisch griehd, ofd gnuch so schdaag, doßse oogfang hän zu hädze. Des hod, wonns aach ned glai zu Pogrome gfiad hod, doch den allgmoi vabraidede Juddehaß schiad un de nägschde Pogrome de Boddm beraid: Wann donn än Färsch mid soine Schulde nimmi in nuch aus gewißd hod un hod dorschbligge geloßd, doß när die Judde on heeschare Abgawe, heeschare Praise un sunsch nuch monschm schuld wäan, don hods ned long gedauad, bis mer - wirra mol - mid Dolsch un Faia ins Juddeväddl gezooche is. Un wann donn die raichschde boim Färsch Zufluchd gsuch hän, hänse die daia zu bzahle ghäd. 

Noom 30-jährsche Griesch hod mär allsaids ärschdämol misse die Wunde lägge - bsunnaschdär in Daitschlond. Da ware när die Hofjudde gfährd, wanse de Schudz vum Hof valore hän.

Im 19. Jh. hod donn de gonze Andisemidismus ä naii Grundlooch griehd: äänasaids dorsch die voaherisch Zaid vunde Uffkläarung, onnarasaids dorsch de Värsuch, alles wisseschafdlisch zu ärklääre, außadäm awwa aach dodorsch, doß dadsäschlisch es Finanzwese fasch kombled in jiddisch Händ waa. Iwwa Joahunnad waanse vun allem onnan ausgschloß gewesd un hän sisch uf Geldvalaih schbedzialisiad ghed, imma schun sin die Beziehunge unna de jiedsche Gmää gpleeschd worn, Jezad hänse die Schõõs gnuzd un äm Middlschdann unde Klääne ä tödlisch Konkurrenz gmeschd: die Schusda waare grischdlich Handwärka, die Schuhfabrikande jiddisch Gschäfdslaid.

Nadierlich waare ned all Judde raisch un aach ned all när im Finanzsegdor: die mehrschde waare Lehra, Ärzde, Jurisde, Forscha, Valeescha, viele awwa aach in vor- un friehkommunisdische Beweschunge agdiv - un viel zu viele (doo waa jeda äänzlne ääna zuviel!) hän als nuch mid Schläfelogge un im Kafdan ä Laihaus odda äänlisches bedriwwe. Un die sin nadiealisch es measchd un es iewlschd uffgfalle - die Ärzd un Leara hod mär gaaned als jiddisch waagnumme, de Klääda-Judd awwa waa gradezu schbrischwärdlisch.

De Naid is gewagse un midm die Nodwänischkaid ä Ärklärung zu finne, fär die Judde als mindaweadisch abzudue. Do kam de Darwin mid soinere Abschdammungslea grad räschd: do hod mär när mid viel Phandasie un uubschwead vun äschdm Wisse drõ rumbaschdle gemißd, um ä mundgeräschd Rassetheorie zammezubringe. Doodenõõ wäre die Judde ä midaweadisch Rass, dea gescheïwwa mär sich alles erausnämme känd - un miß! - wail se aach nuch gfäalisch wäa.

Iwwa dän gewaldische un faschd allgejewädsche Andisemidismus inde USA leesche bsunnaschda die große Romane vun Harold Robbins ä bereed Zaischnis ab.

Am End vum 19 Jh. hod Frongraisch midde Dreyfus-Affäa soin große Andisemidismusskandaal ghäd: die äänzisch Grind fär soi Õõglaach waan, daßa än daidschdämmisch Judd waa. mid falsche Schainbewaise issa vaurdaild un deprdiad worrn uf die Daiwlsinsl, wua Ännzlhafd griehd hod. de Urdail is aach nuch long uffräschd ärhalde worn, nodäm daßde Ferdinand Walsin-Esterházy als Dääda ändlaafd waa. Ja, där Schbion is sugaa nuch fraigschbroche worn, obwohl daßsa als Täda bekannd wa. 

Émile Zola hod soi J'accuse vaäffndlischd un mußd fliehe. De Cassdzionsgrischdshof hod des Värfahre schließlisch an Milidärgerischd zurigvawiese, där wu de Dreyfus numol värurdaild hod, desmol mid mildande Umschdänn. Ärschd innärrem dridde Õõlauf hodn don es Cassadzionsgerischd diregd fraigschbroche... - mär sähd, daß des in Frongraisch de Heejepungd vum Andisemidismus gwäsd wäa. Ääns vunde Resuldade waa, daß de Herzl mid soim Buch Der Judenstaat de Zionismus begrind hod.

Om Õõfang vum 20. Jh. sin die Prodokolle vunde Waise vun Zion vabraid worrn, die aus änare umgearwaid ald Sadier gschaffd worn sin. Mär nämmd haid õõ, daß des urschbringlich vun russische Gehaimdienschdla gemachd worn is,l fär de Zaa geje die Judde ufzebringe. Denooch hänse Vawändung gfun geje die Bolschewike, die wu mär als jiddisch õõgseje hod - de Trotzki waa Jud, onnan vunde nai Regiarung aach - un als Zaaremärda. Die Pogrome, wu daß de russische Borjagriesch beglaid hän, wärn wohl iwwa 100.000 Judde es Leewe gekoschd hän. 

Die Zions-Prodokolle, de jiddisch Bolschewismus un iane jiddisch Weldvascheerung waan aach die gonz grußi Sorsche vunde Nazis (Nazionalsozialisde, Nazionalsodzialisdisch Daidsch Awaidapadai): hinna Rußlond un hinna de USA dääde Judde schdägge, wu fär Daidschlond ä Bedrohung wäan.
Schun inde 20er Joa vum 20. Jh. hods in Daitschlond massisch Iwwagriff uf offne Schdrooß gäwwe, wann die Nazi-Horde umheagzoche sin. Noodäm daß die Nazis ande Machd waare, isses zum Boikodd vun jiddische Gschäfde kumme un die Judde sin ausm Schdaadsdienschd ändlasse worn. Noom Schubert (gugg in Lideradur) waas Ziel vum grußdaidsche Raisch, doß die Judde auswandan sollde - was awwa när uugfäa 150.000 vunäre halwe Million bis 1938 geduun hän, obwohl schun im Sebdämba 1935 die Nirnbärscha Gsädze ärlaß worrn sin. Aach noom Õõschluß vun Eesdraisch - so Schubert - häd die Geschdabo nuch die Auswandrung gfädad, es wäre dorsch die Ogubazion nuch 200.000 Judde ins Raisch kumme.

Zwää Millione Judde kame glai noom Iwwafall uf Pole (1939) unnas NS-Reschiem, mär hod õõgfange, se in Gheeddos oizuschließe un die Gsädze waida värschäafd. Im Juni 1941 sin die daidsche Trubbe in die UdSSR oimarschiad un im Juli 1941 hodde Göring äm Heydrich de Bfehl gäwwe, ä Gsädz fär ä Ändlösung oizuraische. 

Aach de Hans Helmut Kirst vatritt in soim Roman Die Nächte der langen Messer (1975) die Iwwazoischung, doß die Nazis ärschdemol ausgetäschd hän, wie waid doßse geje kännde un wie daß die Bvölgerung reagiere dääd, wamma nuch massiva geje die Judde voageje dääd, echa doßse sich an ia greeßdes Vabräsche gedraud hän. Un wamma siehd un beriggsischdichd, was när allääns schun es couraschiade Uffdreede vum Kadinaal Graf vun Gaale in Minschda bewirche gekännd hod, daß wann ned aus Faischhaid un joahunnadealdem Andisemidismus es daidsche Volg Ruh ghalde häd, die Nazis sich dän lädschde Schridd aach ned gedraud hawwe dääde.

Daßs on Wille un Muud zu äm couraschiade Uffdrede gfehld hod, zaischd aach es 38a Pogrom: die Nazis hän gewieded, viel onnan hän midgeduun, kaam änna hodde Judde gholfe - un wann doch, donn när vaschdegd un haimlisch.

Oogedachd waa vunde Nazis voaallm ä großõõgleedi Depordazion noo Madagaska, wail die ärhoffde Masseauswandarung ande aischn Gsädze wie ande fehlend Beraidschafd vunde Nachbaschdaade gschaidad waa.

Heydrisch, änna vunde Haubdvabräsch, hod schun Midde 1940 gschriwwe, 3¼ Millione Judde wääa zuviel fär än Auswandarungsprojegd, mär brääschd ä terridoriale Leesung. Ää Joa schbäda hodda donn de Bfehl dezu griehd (gugg owwe). Gedachd waa ärschd on ä Judde-'Region' im eschdliche Pole odda gaa bai de Pribjed-Simp. Wann genau sich des geännad hod, is ned bekannd, sischa is awwa, doßs voa de Oirischdung vunde Vanischdungslacha gewäsd soi muß, also wohl koz voa de Wannseekonfarenz im Janua 1942. 

Es bsunnaschdäre ande Schoa waa ned de Vanischdungswille - den hän die Amis gejeiwwa de Indiana un annan nuch gonz onnaschdär gezaischd - un aach ned die Skrubellosischkaid, die bai Amis un Russe imma schun viel greeßa waa, sunnan die induschdrielle Deedung, es grausame, ja, es daiflische Abschlachde vun Mensche als quasi Supa-Gruß-Konzäan: In Gheddos hod mär die Judde gsammeld un in Viehwaggongs midde Bahn in die Vanischdungslacha gschiggd. Dord sinse sordiad, in Gaaskamman ärmord un in Serie vun Kremaor-Eefe vabrannd worn. Rund 4 Millione. In 4 Joa. Iwwa 2.700 am Daach. In finf Lacha. Zwäähunnad bis waid iwwa 1000 an jedm Daach in jedm Lacha. Un nomol halbsoviel ausahalb vunde Laacha, baide Transporde, bai Masse-Ärschießunge in Rußlond wäärndm Voamaasch, bai Schdrafagdzione. 6 Millone Judde. 

Haid wääs mär, doß Judde kää onna Rass sin wie Oirpäa, doßs aach kää jiddisch Weldvaschweeerung gäwwe hod odda gäbd un doß där gonze Juddehaß när uf Naid un Ängschd voa Främdm basiad hod. 

Die beschd Voabaischung sin uff de ää Said Ufkläärung un aach gejesaidische Besuche un fraindschafdlische Kondagde un uf de onnan Said Assimilazion un Indegrazion un außadäm uf alle Saide vameade Bildung un die Beuadailung vu jedem Mänsch ausschließlisch noo soim Wisse un Kenne un Vahalde, ned noo Relischion, Abschdammung, Aussehn, Kläädung: je primidiva än Mensch is, desdo gewaldberaida isa, desdo ängschdlicha isa, desdowenischa konna sich ardiguliere un desdo wenischa konna argumändiere. Je schdärga die Fraindschafd zwische Mense is, desdo wenischa konn sisch zwische se dränge. 

Kään Volk is per se bessa odda schlächda als wie än annärschdäres, guude un schlächde Mänsche gäbds imma un iwwarall: Bängschda sin Bängschda un Vabräscha sin Vabräscha, egal mid wälsche Relischion un aus wällm Volk. Wea onna Välga iwwafälld is griminäll, egal, oba ameriganischa Präsidend än eesdraichische Owwagfraide is odda än schwaaze Räschdsvadreja odda än gälwe Pardaifungzionär. Wea hingesche Friede schdifde un Geschesädz ausglaische duud, wea in än jedm ärschdämol dän aonnan Mänsch reschbägdiad, dea is voa egal wellm Hinnagrund än guude, än edle Mänsch.




#Article 209: Domgarten (250 words)


De Dummgaade in Schbaija foangd om Schbaimara Dumm im Noade o, un geed bis nunna bis zum Rhoi un head a oam Schillawesch uff.

De Dummgaade isch 1821 vum Carl Albert Leopold Freiherr von Stengel oag'leeschd worre, nochdemma alde Ruine vum Dumm weg'g'roamd kabd hodd. 1853 isch doan de Gaade deels nai b'ploansd un 1949 nai gschdald worer un isch haid de greegschde Paag in Schbaija un hodd vaschiedene Brunne, Figure, Schbielpledz, Kiosk unnän Minigolfbladz.

De Gaade selwa ischä Dengmoalzoon un doad hodds awwa a waidare Deng'gmeela, wiede Eelbeasch, s'Grieschadeng'gmoal die Andiggahall ausm Joa 1930 vum Aschidegd Johann Philipp Mattlener, de Skulbduregaade vum Bildhaua Ludwig Cauervun, wu a ausm Joa 1930 isch, unde Broazeguss vum Ferdinand von Miller wude Friedrich Magnus Schwerd zaische dud.

Midde duaschde Dummgaade valaafd en Deel vunde middlaldalische Schdaddmaua, wude Paag in zwee Deel deeld un wu inde achzischa Joa widda inschdoandg'sezd worre isch. Oande Maua schdeed a de frijare Wachtuam, s'sog'noande Haidedirml, eschdlisch vum Dumm. S'Haidedirml isch im Joor 1281 gbaud worre un isch newem Aldperdel änna vunde zwee äänzigschde eahaldene vun e'emools 50 Tirm vunde Schdaddmaua. De Noame kumd vun Haide un meend Braachloand.

De Dummgaade ischä b'liebdes Ziel fa die Schbaimara un fa B'sucha, wu do uffde Wesche schbaziere gejen. Frija wie haid hodds im Summa im Dummgaade Va'oaschdaldunge, wie zum Baischbiel vunde Schdaddjuuchendkabell odda wonns greegschd raisende Middaldder-Feschdiwell vunde Weld in Schbaija zu Gaschd isch. Un do hawwen awwa a schun Kinschdla Weage uffgschdelld kabd. Donn hodds inde Nee vum Minigoldbladz s'Gaadekaffee.




#Article 210: Villa Kirrmeier-Ecarius (172 words)


Die Willa Kirrmaier-Ekarius ischä dengmoalg'schidzdes Haus in Schbaija in de Boahhoofschdrooß 54 un 56. Die Willa ischs greegschd heaschafdlische Bauweag ausde Grindazaid in Schbaija.

Die Willa isch in drai Joohr vun 1889 bis 1892 als Dobbelwilla im Schdiel vunde Renesose gbaud worre. Dodzu hodde Aschidegd Heinrich Jester vun Schbaija roode Zischle un geele Soandschdää gnumme, wue die Willa um Uffdraach vum Zieschelaibsidza Georg Grund fa soi Familje un soi Deschda hodd bauwe losse. Die Zischle un onnares Baumaterial hodd de Fabrkond selwa heagschdeld un domid des Haus a als ä Aushengeschild fa soi Gschefd bnudzd. Zude Schdrooß hie isch die Willa midd viele Ornamend vazierd un hodd Tirml un Erga onde Egge. Om End vunde sibzischa Joa hodd die Schdadd Schbaija die Willa widda heag'rischd. Inne hoddma die Schduggdegge nemme redde kenne, awwa die Malaraije noch idaljenischem Voabild un die brunkvolle Drebbehaise. De ejemolische paagehnlischd Gaade hoddma vagläänad unde Zaun weggnumme. 

Said de achzischa Joa isch do die Volgshochschul un die Schdaddbibliodeeg midd ihre uugefea 75.000 Bischa, Zaidschrifde un onnare Medije drin.




#Article 211: Gymnasium am Kaiserdom (384 words)


Des Gimnasjum oam Kaisadumm (koaz GaK) in Schbaija isch im Joor 1540 als evoangelischi Ladainschuul vum Schbaimara Raad g'grind worre. Des Gimnasjum isch domid äns vun de eldschde in Rhoilond-Palz un schdeed unna Dengmoalschudz. Haid isches ä modernes aldsproochlisches Gimnasjum un isch innäm Haus, des im Joa 1902 g'baud worre isch. G'leerd werren alde un a naije Schbrooche wie Aldgrieschisch, Ladoin, Änglisch un Froanseesisch un die Lidaradua, awwa a naijes wies Inderned.

Bis 1689 isch doad, wu haid s'Gimnasjum isch inde inde Große Paffegass 6, de Dummherrehof Zum Kranich gwesd. Do hoddde Kaisa Karl vun 1521 bis 1530 gwohnd. Im 18. Jaahunnad hoddma än Naibau hiegschdeld un1818 duasch die nai bairisch Kavallariekasern easedzd worre isch. Im Joa 1902 hoddma donn s'Kenischlisch Bairische Gimnasjum nochde Bleen vum Ludwig Stempel unnem Heinrich Ullmann gbaud. Ä Eawaidarung isch 1972 dzu kumme. S'Gbaid schded unna Deng'gmolschudz

Die hischdorisch Bischarai vum Gimnasjum oam Kaiserdumm ischn Deel vunde Schulbischarai un haid die gregschd Aldbschdondsbischarai in Schbaija. Die Sommlung vafieschd haid iwwa teologische un jurisdische Lidaradua, wu vum Dummkabidl unde Schdaad kumme dun. Die Bischarai hodd ä paa Hondschrifde un Inkunawle un ondie 440 Tidl ausm 16., 820 Tidl ausm 17. un 1740 Tidl ausm 18. Jaahunnad.

Nochde Zaschderung vunde Schdadd im Joa 1689 durschde Pelsische Eawfolschegriesch henn die Bischaraije vum Gimnasium, de Schdadd un vum Dummkabidl widda nai zsommegdraache un uffgbaud werre misse. De Voalaifa vunde haidisch Bischarai vum Gimnasium isch 1820 als „Lyzealbibliothek“ eaeffnd worre. De Aldbschdond isch bis haid inde Schul, awwa said 1990 unnade Uffsischd vum 1921 g'grinded Pelsische Londesbilbliothek.

Im Joa 1817 hoddma die Bischasommlung vum Gimnasium midd soine domols 541 Tidl die noch voahondene Schbaimara Dummkabidlbischarai un 1818 a noch die Schbaimara Schdaddbischarai dzu g'due. Die Schdaddbischarai hodd domols 1803 Bischa vunde Alde Määnza Uniweasidedädsbischarai krischd kabd. 

Im 19. Jaahunnad isch die „Lyzealbibliothek“ donn ä sogenondi Bflischdexemblaabischarai gwesd. S'Bairische Bflischdabgawegsedz hodd ab 1840 die Abgawe vun zwee Exemblaa oan die Hof- un Schdaadsbibliodhek in Minsche valongd un hodds zwedde Exemblaa vunde Pelsa Lidaradua oan die Schul gewwe. Deswesche isch die Bischarai die wischdigschd Bischarai in de Palz gwesd.

Vun denne im Joa 1942 ausgelaachade Bschdänd sinn donn nemme alle zrigg kumme. Im Hondbuch vunde hisdorische Buchbschdänd vun 1989 heesds, dasses voa 1900 guud 10.360 Tidl kabd hodd. De Aldbschdond bis 1800 sinn haid 3.000 Schdigg.




#Article 212: Börsborn (159 words)


Berschborre (amtlich Börsborn) is ä Ortsgemä im Landkreis Kusel in Rhoiland-Palz (Daitschland) mid 409 Inwohner. Sie geheert zu de Verbandsgemä Minschwiller. Die mä als 500 Johr ald Muhläsch unn de Gloggeturm in de Dorfmidde, wu uff Veranllossung von de Gräfin Marianne von de Leyen in de Johr 1788/89 gestift wor is, sinn die Wahrzeiche vom Ort.

Das 320 m hoch geläne Dorf Berschborre leid drei Kilomeder vom Ohmbachsee entfernt in de Weschdpalz.

Die erschd urkundlisch Erwähnung stammt ausem Johr 1383 als Berßborn. Von 1480 bis 1793 zum Beitzdum von de Gräfin von de Leyen gehert, wo Minschwillerer Dal gehäß had.

De Gemänderat in Berschborre beschdeht aus acht Mitglieder, die bei de Kommunalwahl am 7. Juni 2009 gewähld worr sinb, unn äm ehramdlische Borjemäschder als Vorsitzendem.

Sitzvedäälung im gewählde Gemänderat:

De Sommer Franz (WV Berschborre) is seid 1994 Borjemäschder vom Ort.

Im Nordoschde gebts die A 62, im Südosschde die A 6. In Minschwiller is ä Bahnhof von de Glantalbahn.




#Article 213: Wahrheit (303 words)


Waahaid  is ääna vunde wischdigschde philosophische Grundbegriffe. Die Frooch noch de Waahaid ghert zu de zendrale Probleem vun de Philosophie un is vun de verschiedenschde Laid unnaschiedlisch beantword worn.

Waahaid kimmd vum weschdgermanische wâra, wos wies ladainische verus zum Indogermanisch uêro gherd. Uff grieschisch hääsds Aletheia, uff ladainisch veritas.

Mär muss unnerschaide zwische de Froche noom Begriff vun de Waahaid unde Aicheschafde vun Waahaid. Bai ärschderem konn mer inrem alldachsschbroochlische Väschdännis die Waahaid unnaschaide vun de Liesch un em Irrdum. Ma konn aach drenne zwische em subschdandiwische Sinn („Isch saan die Waahaid.“), em adribudiwe („Des is waari Kunschd“) unn em prädigative („Sis waa, dass es haid reschnd.“).

Zudäm hod in viele Logikä ää jedi Aussach en Waahaidswead. In de zwääweadisch Uasachelogik gebbds när die zwää Weade, zu dene ma iblischwais „woahr“ un „falsch“ saachd. In moanche Logikä koan die Wohrhaid mehreri Werd hawe un net bloos die zwee. Un va zammegsedzde Aussache koan doan die Wohrhaid noo foamale Reschle aus de Waahaidwead vun de änzelne Däälaussache ermiddeld were. Awer es gibd a Logikä zum Beischbiel die soogenoandi Begriffslogik, wu sisch net mid änere Wohrhaid beschefdige dud. 

In de Infomaadig gebts sogenannde Boolsche Variable. Dodebai hannelds sisch um die äfachschd Ard vun Variable, alleweil die nur die Werde 0 unn 1 annehme kenne. 0 mähnd in dem Sinn falsch unn 1 woahr.

Die wohl beriemdeschd Frooch noo de Waahaid schdehd in de Biewl: Noodäm daß Jesus zum Piladus gsaad hod, ea wääa in dsie Weld kumme, fär daßa Zaischnis ableche dääd fär die Waahaid un än jede, wu aus de Waahaid wäa, dääd ufn heere, duudn de Piladus frooche, was donn Waahaid wäa . Die Andword schdeed awwa schun waida vorn in , wu Jesus saad: Isch bin de Weesch un die Waahaid un es Leewe; känna kimmd zum Vadda als wie dorsch misch.




#Article 214: Latein (803 words)


Ladain (daitsch: Latein, ladäänisch: lingua latina), is ä Indogermanisch Schbrooch, wu urschpringlisch vun de Ladiiner, de Bewuhner vun Latium mit Rom in de Midd, gebabbeld worre is.

Ladain waa die Omdsschbrooch vum Reemische Raisch unn is so die domminierende Vakehrsschbrooch im wesdlische Middelmeerraam gworre. Wäährnd sisch vun de ladäänische Umgangsschbrooch, em sogenannde Vulgärladain, die romanische Schbrooche endwiggelt hänn, iss es Ladain vun de reemische Schriffdschdeller achnoch als doodi Schbrooch bis in die Noizääd als fiehrindi Schbrooch vun Lidderadur, Wisseschafd, Polidigg un Kersch erhalde gebliwwe. Gelehrdi wie de Thomas vun Aquin, Francesco Petrarca, Erasmus vun Rotterdam, Martin Luther, Nikolaus Kopernikus, René Descartes unn Isaac Newton hänn Wäärge uff Ladain gschriwwe. Bis ins 19. Jahrhunnerd wurde die Vorlesunge an de Universidääde in ganz Oiropa in Ladain abgeholde, in Pole unn Ungarn war es Ladainische bis dohin Omdsschbrooch. In unzählische Lehnwärder (bspw. „Zischel“ vun „tegulum“), Fremdwärder (bspw. „Interesse“, was hääsd: „dozwische sai“) unn Reedewennunge (bspw. „in vino veritas“, uff pälzisch: „Im Woi laid die Waahaid“) is Ladain bis heit ach in netromanische Schbrooche vohanne. Bei de Bildung vun naie Fachbegriffe werd immerwerre uffs Ladäänische zrickgegriffe, bspw. bam „Aadoomobil“ (wobai es Audo aischendlisch aldgrieschisch is), awwer ach in de Medizin, bei biologische Gaddungsbezeischnunge un aa bai onnere Wissenschafde. Die (Pharma-)Induschdrie greifd bai de Bildung vun de Name fer Medikamende un Drogerie-Addiggel aa immer widder uf ladainische (un aldgrieschische) Wordstämm serick: Herdsmiddel hänn oft die Silwe cor odder kard (grieschisch) fer Herds im Name, die Wordstämm dent odder odont (grieschisch) fer Zaa kummen in Zaapflescheprodugde vor. Sogar in de Schbrooch vun de Beheerde had mer frieher semindescht ladainische Brogge gebraucht. Zum Baischbiel had mer in de eschderraischisch Bürogradie im noinzehnde Johrhunnerd e genormder Vordruck erfunn, fer gleiche Vorgäng se beawwaide. Der hat Simile (gleich, ähnlich) gehääs. Un wonn e Beomder so engschdirnisch war, dasser nor no däm Vordruck hat känne schaffe, un näd rechts, un näd links, donn had mer denne Simile-Raider genennt. Mit de Zeit is aus em Simile donn e Schimmel worr, uff däm mer hat känne raide. Un färdisch war de Amtsschimmel. Allerdings gäbds noch onnere Daidunge fer de Amtsschimmel, die beriddene Bürobote in de Schweiz zum Baischbiel odder der Schimmel (pälzisch: Grooz) uff de alde Akdedeggel. Wer's wääs, werd's wisse. 

Wesche dere immense Bedoidung fer die schbroochlischi un kuldurelle Endwigglung vun Oiropa werd Ladain immernuch an Schule in de daitschschbroochische Länner un annere europäisch Staade gelehrd. Fer viele Schdudiegänge is es sogenannde „Latinum“ needisch, en qualifezeerde Nochwais, dass mer Ladain an de Schul gelernd hot.

Ach wenn Ladain als Schbrooche vun Kuldur un Wisseschafd mehr un mehr em Englische waische dud, gebts noch imme Audore, wu uff Ladain schraiwe dun. Des geschihd voa alle Dinge fer Bildungszwegge. Es werrn zum Bäschbiel beliebti Wärge as de Popkuldur uff Ladain iwwersetzt, demit die Schieler ned blos andiege Dexte lese misse. Des is unna annerm bai de im Original franzeesische Aschderix Hefde su, wus iwrijns ach uff pälzisch zu kaafe gibd.

Ach werre manschemo die Schieler gezwunge, selwert uff ladainisch zu schraiwe, damid se die Schbrooch ned blos lese, sonnern ach babble kinne. Un annan duuns sogaa gean un fraiwillisch: so han Schieler vum Schbayara Gymnasium om Kaisadum en Schdadtfierer uff ladainisch geschriwwe un ach vadoond. Die hänn dodefier ach en Prais griehd.

Ofd wer's se winsche, dass mää Laid ebbes vun dänne alde Schbrooche wie Ladain un Aldgrieschisch veschdee deeden. Wail däss awwer näd so is, kummd's immer widder zu Schbroochveworschdelunge, die nor zum Dääl luschdisch sin.

Seneggschd emol määnd so monscher moderne Zaidgenosse, er deed englisch odder denglisch babbele un däss weer kuul un wischdisch fer's Big Bissness. Dodebei redder ladainisch oder aldgrieschisch. Wann änner zum Baischbiel nimmie iwwerbriefd, sondern verifiziert (vere = wohr, facere bzw. -ficere = mache) oder wanner näd beschdädischd, sondern zerdifizierd (certe = gewiss). Aa die CPU im Kombjudä is komblädd ladainisch (central processing unit -- centrum = Achspunkt, aus griech. κέντρον kentron „Dorn, Zirkelspitze, Kreismitte“, procedere = vorwärdsgehe, unus = ääns, ääner). Die CPU is also e Ding, wo alle Fääde in de Hand had un machd, dasses vorwärdgehd. So waid, so gud.

Awwer was bassierd, wann e Fremdword uf zwä veschiedene Wäge zu uns kummd?

Des ladainische Word res bedaid Sach, Tat, Wohred. Im Daidsche gäbbds die Fremdwärder real = werklich, tatsäschlisch un realisiere = vewerkliche, in die Tat umsedse. Im Englische gäbbds desselwe Fremdword mit dere selwe Bedaidung (to realize). Allerdings kann beime Brite odder beime Ameriganer aa ebbes in soim Bewussdsoi zure Tatsach werre, dann hääsd to realize wahrnämme, erfasse, erkenne, mitkriee, kabiere usw. Un jeds gäbds Laid, die wo die Bedaidung wahrnämme ... aa im Daidsche vewennen: Isch hann garnäd realisierd, dasses zwölfe is - Ei des kannsche aa garned realisiere, weil zwölfe wärds vun selwerd. Odder Isch hann grad realisierd, dass die Kriminalidäsrade immer heher wärd. - Waad, isch ruf die Bollezai, dasse dich oischberren.




#Article 215: Pellkartoffeln mit Quark (103 words)


Gequellde mit weiße Kees sin des pälzer Nationalesse fer Veschedarier, die kää Fleesch esse. Zwar tuts in de Palz aa annere Sache gewwe, wo kää Fleesch drin is, awwer des krigt mer net iwwerall. Gequellde mit weiße Kees kriegt mer dagege an fascht jedere Hütt im Pälzer Wald.

Zu mache is des Esse ganz simpel: Mer kocht Grumbeere ohne die Schaal vorher abzumache, bis se weich genuch sinn, unn wärend die koche, tut mer Weiße Kees nemme und mixt den mit Zwiwwle, Kimml, Salz unn e Paar Kraiter. Fertisch isses. Wann die Grumbeere frisch sinn, kann mer die Schaal aa beim Esse draalasse.




#Article 216: Diktatur (197 words)


Ä Diggdadur (vun Ladainisch dictatura) bezaischned ä Schdaadsform, wo nur een enzische Tipp, de Diggdador, odda ä Grubb (Pardai) uoigschränggd regiere dudd. In der Reschel werde die Herschende in de Diggdadur net gwähld. Maischdens berufe sisch Diggdadore bzw. diggdadorische Reschime uff en aisere odda innere Schdaadsnodschdond, mid denne sie die Etablierung vun ener nischdlegidime Herrschaft reschdferdigge. Diggdadure diine maischdens zum dorschsedse vun Indresse vun wenische Laid zu Laschde unn Schade aller.

Nach Ausmaß der ausgeiebde Gwald unnerschaided man zwische ner audoridäre unn ner dodalidäre Diggdadur.

En Mergmal vun ner audoridäre Diggdadur iss de begrenzde Pluralismus.Sie hot kee umfassend formulierdi Ideologie unn weder extensiv noch intensive Mobilisierung.

Die Mergmale vun ner dodalidäre Diggadur sinn das Schdrewe, in alle soziale Verhäldnisse nai zu wirge unn aine Betailischung der Beherrschde am Schdaadslewe zu fordern, sowie dessen Waiderendwigglung in die ideologisch rischdische Rischdung.

Bai de Reemer hots zur Zaid der Republigg des Amd des Diggdadors gewwe, weller in hekschde Nodzaide gwähld worre iss. Er hodd dodemid die Uffgab vun de zwee Konsuln iwwernumme, awwa nur fier ä halwes Johr, ansuschde hädd er jo die gsamde Machd on sisch raiße könne. Bekannde Diggdadore zur remische Zaid ware Sulla, Caesar unn Marcus Antonius.




#Article 217: Mannheimer Morgen (145 words)


De Mannemer Morge (offiziell Mannheimer Morgen) iss ä regionali Dageszaidung im reschdsrhainische Rhai-Negga-Draiegg. Die Zaidung hot e Ufflag vun 80.727 Exemplare, die Dochderzaidung Schwetzinger Zaidung e Ufflag vun 11.452 Exemplare. In de Haubdausgab vum Mannemer Morje werd iwwer Monnem, Ludwichshafe unn Haidlbärsch berischd. Die Zaidung gehörd momenton der Mediengruppe Dr. Haas GmbH. Der Mannemer Morge wurd im Johr 1946 vun Eitel Freiherr von Schilling unn Oskar Hörrle als Der Morgen gegründet, mussde awwa wege Urhewwerreschdsverledzunge umbenannd werre.

Do mer in de verainischde Schdaade vun Amerika|amerikånische Bsadzungszaid fer sai Zaidung ä Lizenz hot hole misse, dassma drugge gederfd hot, hawwe aa de Eitel Freiherr von Schilling unn de Oskar Hörrle ä Lizenz beõõdrachd, welle se 1946 erhalde hawwe. Zuerschd hot die Zaidung Der Morgen (De Morje) ghääße, mer hots awwa weje Urheewareschdsprobleme in Mannemer Morje umbenenne misse.

Des Buch hot so (faschd) jedi Ausgab jede Daach.




#Article 218: Sozialdemokratische Partei Deutschlands (154 words)


Die Sozialdemokradischi Pardai vu Daitschlond (SPD, daitsch Sozialdemokratische Partei Deutschlands) iss ä daidschi Volkspardai unn die äldschd parlamendarisch in Daidschlond verdredeni Pardai. Di jetzische Pardaivorsitzende sin de Norbert Walter-Borjans un die Saskia Esken. Die Vorgängerpardaie vun de SPD sinn de Allgemaine daidsche Arwaiderverai, wu am 13. Mai 1863 in Leipzig gegrindet worre is, unn die Sozaldemokradischi Arwaiderpardai, die am 7. Auguschd 1869 in Aisenach gegrindet worre is. Die Verainischung vun baide Pardaie hot am 27.Mai 1875 schdaddgfunne, woraus die Sozialisdischi Arwaiderpardai vu Daidschlond (SAP) hervorgange iss. Erschd im Johr 1890 hot die Pardai ehrn haidische Name griet. Die SPD hot  473.662 Mitglieder, unn wies bai de maischde Pardaie so iss, iss de Fraueotail viel klänner wie der vun de Männer, er liegd bai 32,8% unn des Dorschschniddsalder is bei 59 Johr (Dez. 2013).

Das Hamburger iss de SPD ehr naischdes Pardaiprogromm. 

Außerdem sedsd sisch die SPD für Biergerreschde, Effnung der Gsellschafd unn Biergerbetailischung oi.




#Article 219: Neckar (145 words)


De Negga (am Fluss selwer [ˈnɛɡɐ] ausgschbroche, schunsch aa [ˈnɛgaː]) odda uff Schrifddeidsch Neckar issn Fluss in Daitschlond. Er iss mid 362 km (mid da Eschach 384 km) longa Nebefluss vum Rhoi, der mid soim faschd 14.000 km² große Oizugchsgebied den zentrale Tail vun Bade-Wirddeberg entwässan duht. De Negga endhubbsd uff de Baar bei Villinge-Schwenninge uf ner Märeshee vun 706 m, unn minded bei Monnem in de Kurpalz (Region) in de Rhoi, uff ner Hee vun 95 m, was en Heeeunnaschiid vun 611 m iss. Om Negga liege die Großschdädt Schduggad, Hailbronn, Haidlbärsch unn Monnem. Greeschde Neewefliss sinn die Enz, die Jagst unn de Kocher.

De Negga fließd vun saim Endhubbsord zwische Schwaddzwald unn Schwäbische Alb noch Nordoschde, am Neggaknie bai Plochinge nordweschdwärds bis nordwärts dorsch Schduggad unn Hailbronn, ab Ewwerbach weschdwärts dorsch Haidlbärsch unn die Owwerrhainische Tiefewene unn minded in Monnem in de Rhoi.




#Article 220: Germanen (810 words)


Die Germane sinn ä Grubb vun indogermanische Velga. Es hot nie een aihaidlisches Volg der Germane gewwe, sondern mehrere Schdämm. Des Zammegheerischkaidsgfiel iss ned iwwer de aischene Schdomm nausgange. Awwa die Germane hodde a gämainsame Sidde unn Gebraische, ä gemainsami Relischion unn ä gämainsami Schbroch aus derre sisch schbäda die germanische Schbrooche wie Daitsch (unn domid aa des Pälzische), Niederländisch, Englisch, Schwedisch, Dänisch unn Norwegisch endwiggeld henn. Die Germane schdamme urschbringlisch aus Skandinavie, Norddaitschlond unn Dänemark. Die Schdämm vun de Germane unnertailt man in die Nordseegermane, Ostsee-unn Ostgermane, Elbgermane unn Rhai- unn Wesergermane. Wuher der Begriff Germane aischendlisch kummt unn die Bedaidung vun dem Begriff, weeß man haid ned so genau, wahrschainlisch kummt er ausm keltische odda ladainische.

Die Germane henn in Derfer gelebd, wu ugfähr 200-300 Lait gelebd henn. Langhaiser ware bai de Germane waid verbraided, sie ware in zwee Dail uffgedaild: Aina zum Wohne unn ainer fiers gonze Viechzaisch, haubdsäschlisch Pferde unn Rinda. Bai monsche hots e Trennwand gewwe zwische Wohnberaisch unn Schdallberaisch, bai onnere awwer ned. Im Wohnberaisch hots owwe im Dach e Loch gewwe, wu de gonze Raach abgezoge iss. Gebaud wurde die Haiser endweder gonz aus Holz odda nur mid Pfoschdeelemende aus Holz, die Wänd wurde mid Fleschdwerg aus Lehm unn Schroh geferdischd, des Dach wurd midd Rasensode, Schilf, Schdrooh odda Holzschindeln gedeggd. Die Germane henn kee Schdädt gründet unn henn a kee Schdaade gegründed.

Die Germane henn Aggabau unn Viehzuchd betriwwe. Jedes Gehefd hot soi oigenes Aggaland ghabd. Bai de Germane hots die Zweefelderwerdschafd gewwe: Mon hot des Feld in zwee Dail gedaild, von dem mon imma nur een bebaud hot, de onnere Dail wurde vergrase gelossd, domid sisch de Bode erhole konnde unn des Vieh grase konnde. Die Germane henn am haifischsde Gerste ogebaud, awwa a Emmer, Oikorn, Hafa unn Hirs wurde ogebaud. Als Gemies wurd bai de Germane unner anderem Erbse, Möhre, Kohl, Linse, Bohne, Zwiwwle, Schniddlauch unn Porree ogebaud, der enzische Obschdbaum den es bai de Germane gab, war de Appelbaum, alles onnere Obschd war ned kuldivierd unn muschde gsammeld werde.

Germane midd ner große Herd henn en große Osehe ghabd. Rinda unn Schaafe ware des Haubdnudsvieh, awwa aa Pferde unn Schwain wurde ghalde. Des Germanische Vieh war viel kleena als des haidische, awwa aa kleena als des vun de Reemer domols.

Genau wie bai de maischde onnere Velker aa henn die Germane ä patriarschalisches Gselschafdssischdem ghabbd, das Familieowwerhaubd war immer de Monn, zu de Familie henn außa de direggde Familiemidglieda aa die Kneschd, Mägd, Heerige unn Sglawe ghehrd, des Familieowwerhaubd hot des Sage iwwer die reschdlische Familiemidglieda ghabd. Mehrere Familie henn zu oiner Sipp gehrd, die all Bludsverwandte zammegfassd hot.

Nochm Tacitus, en bekannde remische Hischdorigger, hodden die Germane rodblondes Hoor unn blaue Aage. Außerdem solle se nen riesehafde Kerper unn helle Haud gehabd henn. Wie man haid weeß, iss blond tatsäschlisch die vorhärrschende Hoorfarb bai de Germane gwessd, awwa es hot a braunhaarische Germane gewwe. Blondes Hoor gald bai de Germane als ä besunnerschd scheeni Hoorfarb, deswege hots bai de Germane aa Blaischmiddl fier die Hoor gewwe. Kerperpfleg war de Germane sehr wischdisch, sie wusche und kämmde sisch täglisch, die Hoor henn se mid Buddag pflegd. Männer als aa Fraue henn die Hoor long gedrage. 

Die Männer truge longe Hose, was bai de Reemer als barbarisch gald. Dodezu truge sie en Kiddl, der bis zu de Knie graischd hot. Die Fraue truge e longes, ärmelloses Gewondt, des midd ner Brosch an de Schuldan zammeghalde wurd. Im Hifd- unn Bruschdberaisch henn se des Gewondt middm Girdel an de Kerber gezoge, sodass en scheener Faldewurf endschanne iss. Fraue wie Männer truge Lederschuhe, die mid Lederrieme feschdgezoge wurde.

Bai de Germane hots zwee Gedderfamilie gewwe, die Ase unn die Wane

Gedder ware bai de Germane unner annerem de Wodan (nordgermanisch Odin), des Owwerhaubd vun de Gedderfamilie der Ase, Schudzgodd der Kriescher unn Firschde, Godd der Dode unn des Schdurmes. Er raided uff saim Pferd Slaibnir, beglaided werd er vun de Rawe Hugin unn Mudin, unn vun de Welf Geri unn Felki. De Odewald iss noch ihm benonnd.

Donar (nordgermanisch Thor) iss de Suhn vum Wodan unn de Blidz- unn Donnagodd. In der Hand hot er soin Hamma Mjöllnir aus dem er Blidze nausschlaiderd. Er fährd mid soim Wage, der vun Ziegebegg gezoge werd. 

Annere Gedder sinn unner anderem Tiwaz (Kriegsgodd ausm Gschleschd der Ase), Njord (Herrscher der Wasserweld, Wane), dem soi Kinner Freyr (de Sonnegodd) unn Freyja, unn soi Fraa Nerthus (Erdemudda).

Die Germane hoode kee Tembel, da sie sehr nadurverbunde ware. Sie wollden ihre Gedder nedd in Tembel oischberre. Schdadddesse henn sie ihre Gedder on Seen, Moore, Kwällä unn Haine verehrd, wu sie ihne aa Opfer dagelegd henn. Geopferd wurd unner anderem Schbaise, Werkzaisch, Klaidung, manchmol aa Boode unn Wage, awwa aa Mensche. In der Nähe der Siedlungen wurden Altäre auffgschdelld, wu sie aa die Kuldbilda vun de Gedder uffgschelld henn.




#Article 221: Tremulous (332 words)


Tremulous is ä fraies Multipläier-Online-Spiel fir de Reschna. Es nutzd die Quake 3 Ännschinn, is unna da GPL lizentiert unn loof dodemid uff fasch jedem Sischdem

Des Spiel spielt in de Zukunft wo di Mensche Planede koloniesierd henn. Die baue do Rohstoff ab und transchportiere die mit de Frochter zu õnnere Planete. Awwa nun is es so, dass uff e mol ä neue Rass vun Außa'irdische ufftauche tut un die Kolonieä üwwerfällt.
Do babbeln nix hilft schicke die Mensche Seldner um die Außa'irdische zu vernichte.

Im Spiel muss ma äni vun de 2 Badaie auswähle. Ma konn die Mensche spiele odda awwa ah die Außerirdische. Du konnschd dann entweder n Krieger odda n Baumeschder spiele. Als Baumeschder bauschd du die Basis uff und du sorgschd dafir dass dei Leit wieddabelewt werde kenne un deswege bauschd ah Verteidigungoonlage.
Als Krieger muschd du die feindlich Basis õgreife un dafir sorge dass die Gegna nimmi widdabelewwt wärre kenne.
Gewunne hosch, wenn kenn Gegner unn ke Wiedabelewungsschdadsiõn vum Gegner mehr exischdierd.

Firs töte gibts Punkt, wo du benutze konsch um als Mensch da bessere Waffe zu kaafe odda als Außerirdische um disch in änn stärgares Viech zu verwandele.

Wenn dai Badai viermol soviel Gegner getötet hod, wie s Spiela in da aigene Badai gibbd, dann a'raischd dai Badai die nekschd Stuuf un des heeßt, dass fir die Mensche bessere Waffe freigschalt sin unn fir die Außa'ridische heeßts dass se sisch in hejare Viescha verwandle kenne.

Die Mensche sinn basisorientierd. Des heeßt, dass se imma widda zrick zor Basis misse um nai'i Munition zu hole oda sich zu haile.
Die Außa'irdische benutze iwwawiegend Nõohkampfattacke unn haile sisch longsõm vunn selbscht.
Außadääm baue die Außa'irdische ihr Ai'a (Wiedabelewungsschdadsiõne) üwwa all hie un hawwe dodemid ä mobilari Bais.

Do des Spiel ja frai im Sinne vun Quelltekschd is konn jeda mitschoffe un helfe.
Die Gmeinschaft die zum Tremulous-Projekt keert hod ah viele Karte un Mods erschoffe die jeda benutze konn.
Einische stelle ah die Server, uff denne gspielt werd.




#Article 222: Hessen (142 words)


Hesse is ä Bunnäslond vun Daitschlond unn liegt zimlisch in de Mitt dovun. An die Palz tuts bei Frongedahl grenze, wobei de Rhoi die Grenz darstellt.
Ugfähr 6 Millione Lait wohne in Hesse, welles ä Fläsch vun 21.114,94 km² hot. 286 Lait wohne uff em km², dodemid iss Hesse eens vun de dischdbesiedeldsde Bunnäslänner in Daitschlond.

Der jetzische Minischderpräsidend vun Hesse iss Volker Bouffier vun de CDU. Die regierende Pardaien sinn die CDU unn die Griene.

Die Haubtstadt vun Hesse is Wissbade, die greeschd Stadt ist Frangfort. Annere große Städt in Hesse sinn Kassl, Offebach unn Dammstadt. Hesse hot en Odail an de Kurpalz.

Gebabbelt werd in Hesse Hessisch, was im Siede fer annere Leit e bissel wie pälzisch klinge duud - vum Rhoi bis waid inde Orewald hods jo aach zmeaschd pälzische Dialegde un do hods aach viel Pälza Änglawe gäb.




#Article 223: Bahai (174 words)


Die Bahai (Bahai-Transkription:bahā'i)-Relischion iss ä weldwaid verbraidedi abrahamidischi Relischion mid finf bis achd Midglieda. Gegrinded worre isch sie vun Baha'u'llah in Akkon. Die Relischion iss aus dem Babismus hervorgange unn iss aine aischenschdändischi Relischion. Vor allem in de dridde Weld iss die Bahai-Relischion waid verbraided, awwa aa in Oiropa leewe viele Bahai, in Daitschlond sinnes 5000 bis 6000.

Die Bahai glaabe onnen monotheisdische transzendende Godd, die misdischi Oihaid vun de Relischione unn die Oihoid vun de Mensche.
Oihaid vun de Relischione heeßd, dass alle Relischione oinem geddlische Urschbrung endschbringe. Somid iss aischendlisch jeder Prophet oda Relischionsschdifda, wie Jesus Chrischdus, Mohammed, Baha'u'llah oda Buddha vun Godd endsandt. de Glaibische große Glaabensfraihaide gelossd werre. 
Wisseschafd unn Relischion derfe sisch ned widaschbresche. Außadem glaabe die Bahai an die Glaischhaid vun Monn unn Fraa.

Des Haus der Odachd iss des Gebeds- unn Meditationsgebaide vun de Bahai. Haifisch werre do die hailische Schrifde vun alle Weldrelischione vorgelese. Derzaid schdehe in Auschdralie, Daitschlond, de Verainischde Schdaade, Samoa, Panama, Indie unn Uganda Haiser der Odachd, außadem werd in Chile eens gebaud.




#Article 224: Saarland (365 words)


Es Saarlond is ä kläänes Bunnäslond vun Daitschlond unn liegt ganz im Weschde dovun. An die Palz tuts vun ugfähr vun Zweebrigge bis Kusel grenze, ansunschde hots Grenze mit em reschdlische Rhoiland-Palz, mit Fronkraisch unn mit Luxebursch. Ugfähr 1 Million Lait wohne im Saarlond, welles ä Fläsch vun 2.569,69 km² hot. Um die 386 Lait wohne uff em km² (2013), dodemid iss es Saarlond eens vun de dischdbesiedeldsde Bunnäslänner in Daitschlond.

Die Haubtstadt unn die greeschd Stadt vum Saarlond is Saarbrigge. Annere große Städt im Saarlond sinn Hombursch, Neunkirsche unn Merzisch. Die jetzische Minischderpräsidendin vum Saarlond iss die Annegret Kramp-Karrenbauer vun de CDU. Die regierende Pardaien sinn die CDU unn die SPD. 

Ä oihaidlische saarlännische Schbrooch gebds ned, aa wenns ofd behaubded werd. Im Oschde unn Siede werd Rhoifrängisch (Weschdpälzisch, Saarpälzisch) unn im Weschde unn Norde Moselfrängisch gebabbeld. Do verlaafd aa die dat/das-Linie, des heeßt do wu man Rhoifrängisch schwätzt, werd das gsachd unn do wu man Moselfrängisch babbeld sachd man fier des glaische Word dat. Die Schbroochgrenz verlaafd ugfähr zwische Velklinge im Siedweschde unn St. Wendel im Nordoschde.

Im Johr 1920 isses Saarlond als Saargebied aus em Dääl vun de praißische Rhoiprovinz unn dem Gebied vum haidische Rhoi-Palz-Krääs, sellmåls als Saarpalz en Dääl vun de bairische Palz, unner die Verwaldung vum Velgerbund kumme. 1935 isses als Saarlond ins daitsche Raisch kumme. Nooch em Zwedde Weltkriech hots zur fronzesische Besadzungszon kehrd, iss awwa 1947 als Saarprodegdorad en uabhängische Schdaad unner fronzesische Oifluss worre. Die Saarlänner henn 1955 abg'stimmt, dass se widder zu Daitschlond geheere wolle. Unn so isses Saarlond am 1. Januar 1957 des zehnde Bunnäslond geworre.

De wärdschafdlisch Schweapungd ho aarsch lon im Bärschbau geleje - Ruhr un Saar hän Daitschlond bis noom zwädde Weldgriesch mid Kohle vasorschd. In als gläänere Mänge wärd haid nuch gfärdad, bis 2012, schbäädschns 2018 soll ändgildisch Schluß soi. De Bärschbau un ä klugi Bolidig hän vär massisch Induschdrie gsorschd:

Im Johr 2005 hot des Saarlond de hechsde Zuwachs baim Bruddoinlondsproduggd. Es ist in em Johr um 2,8% gewachse, im gonze Bunnesdorschschnidd nur um 0,6%. Im Johr 2007 hot die Wärdschafdslaischung am BIP gemesse 30 Milliarde Airo bedrage. Im Johr 2007 hot des Lond 9,1 Milliarde Airo Schulde khad.




#Article 225: Vorderpfalz (417 words)


Die Vorderpalz a Voadapals isch zsomme midde Siedpals de pelsische Deel vunde Oberrhoinischi Diefewene odder ewe vum Rhoi aus gsehe de voadare Deel vunde Pals. 

Dnewe hods de Pelsawald, s'Noadpelsa Beaschlond un die Weschdpals, s'bragdische Gescheschdigg vunde Voadapals. De Begriff vunde „Oschdpalz“ isch nie un die Bzaischnung „Hinapals“ vun Voadapelsa als Gescheschdigg zude Voadapals bnudzd worre. Monsche hawens a gsachd um die Laid aus de Weschdpals z'ärschere. Awa haid sin die Bgriff „Hinapelsa“ un „Hinapals“, wu mol vun de bairischi Vawaldung oigfiad worre isch, in Vagessehaid g'roode.

Bsiedlung inde Pals hod schun inde Aldschdoinzaid bgunne. Bai Ausgrawunge hodma oan Bleds wie oam Haazwaila Kobb bai Baddebeasch Weagzaisch gfunne. Im Pelsa Wald isch inde Ald- un Middlschdoinzaid z. B. die Waidedalhehl bai Wilgaadswies bwohnd gwesd. Inde Jungschdoinzaid, so im 6. Jahdausnd v. Chr. sin a Laid als Jescha un Soamla  inde haidisch Pals unawegs gwesd. Um 5300 v. Chr. hawen sisch doan die erschde Agga- un Viehbauare niedaglosd un oagfong'ge mid Rodunge die Londschafd zu vaänare, um Flesche fas Gdraide uns Vieh zschaffe. Die hawen doan a gleene Siedlunge g'grind uns Hoandweag endwiggld. Aus dea Zaid komma doan a Keramigge finne, wu ofd duasch Redungsgrawunge vunde aschäologische Dengmalbfleesch Schbaija gsischad werren. 

Londkrais und kraisfraiji Schded vunde Voadapals sin:

Die greegschd Schdad inde Voadapals isch Ludwigshaafe. Die Voadapals isch, zsomme mid onnare Schded un Deafa vun Rhoihesse, Hesse und Bade-Wirddebeasch, a'n Deel vum Rhoi-Negga-Draiegg.

Die Voadapals deeld sisch ins Hischllond onde Woischdrooß, de Rhoiewene unde Rhoiniedarung uff. Inde Rhoiniedarung isch de Rhoi mol frija gflosse, bisa im 19. Jahunad in soi haidischs Bedd g'leeschd worre isch. De Iwagong komma on moansche Oarde daidlisch oam Hochufa seje. Inde Rhoiniedarung sin noch die Aldrhoiäam, zum Deel noch midm Rhoi vabunne. Doad werrn ofd a Kies oda Sond gbaggad, weswesches a viele Baggaseje hod un Aldrhoiäam vagreeßad worre sin. N'Deel vunde Aldrhoiäam sin haid una Naduaschudz. S'hod a Insle inde Aldrhoiäam wie bai Remabeasch die Insl Floosgrie im Beaschhaisa Aldrhoi, visawie vun Schbaija oda die Kolla'insl im Oddaschdeda Aldrhoi. 

Die nadirlischi Grenze vunde Voadapals sin im Weschde die Haad, midem Oschdrond vum Pelsawald, im Oschde de Rhoi, im Noade s'Rhoihesse un im Siede s'Elsaß. 

Die Voadapals lischd so gesche 90 m ü. NN oam Rhoi un 150 m onde Daidsch Woischdrooß.

Duasch die Voadapals fließn Besch un Newefliss vum Rhoi. 

Inde Voadapals wead Obschd un Gmies oagbaud un s'hod Schdraiobschdwiese un kleeni Welda. Awa voaallm hods Wingad, wu die Woidrauwe fa'de Pelsa Woi gpfleschd werren. S'Pelsa Woibaugbied isch baidasaids vunde Daidschi Woischdrooß.




#Article 226: Mexiko (157 words)


Mexiko (sp. México), offiziell Verainische Mexikånische Schdaade (Sp.: Estados Unidos Mexicanos) is än Schdaad in Middelameriga und Nordameriga. Ugfähr 112 Millione Lait wohne in de Mexiko unn sie hot e Fläch vun 1.972.550 km². Mexiko isch s fünftgreeschte Land uf em Ameriganische Kondinend. Offiziell hot Mexiko kai Amtsschbrooch, awwa Schbanisch und e paar Schbrooche vun de Ureiwohner sin nach em Schbroochegsetz anerkannt. Aingedaild iss es in 31 Bundesschdaade unn ään Bundesdischdriggd. Mexiko-Schdadt is die Haubdschdadt vun Mexiko unn is aa de ääne Bunnesdischdriggd.

Mexiko lied im siedlische Nordåmeriga, werd awwa bai ä onneri Äädailung monschmol aa zu Middelåmeriga gzähld, wobai mer do mehr noo kuldurelle Faggdore gehd. Im Norde dudd Mexiko on die USA grenze, 3.141 km is die Grenz long. Im Siede dääld Mexiko ä Grenz midd Belize (250 km) unn Guademala (963 km).  Im Oschde liehd de Golf vun Mexiko unn im Siedoschde die Karibik. Baids sinnse Neewemeer vum Adlåndig. Im Weschde liehd de Pazifig.




#Article 227: Vereinigte Staaten von Amerika (1215 words)


Die Verainischde Schdaade vun Ameriga (engl.: United States of America, korz USA), odda korz Verainischde Schdaade, monschmol aa eefach nur Ameriga (obwohl des aigendlisch de gonze Kondinend bezaischned, uff dem die USA liesche) sinn en Schdaad in Nordameriga. Die greeschd Schdadt vun de USA iss New York, die Haubdschdadt is Washington, D.C.. Midd ner Fläsch vun 9.826.675 km² sinn die USA des driddgreeschde Lond uff de Weld. Zamme midd ner Bevelkerungsozahl vun 317.238.626 henn se ä Bevelkerungsdischd vun 33 Oiwuhner/km² (2013) unn sinn domid des vierdgreeschde Lond.

Die USA beschdehe aus 50 Bunnesschdaade, vun der Fläsch her greeschde davunn iss Alasga midd ner Fläsch vun 1.717.854 km², vun der Oiwuhnerozahl her iss es Kalifornie midd 37.253.956 Oiwuhner.

Die Verainischde Schdaade sinn aus de 13 Kolonie in Ameriga hervorgange, wu sisch am 4. Juli 1776 vum Verainischde Keenigraisch unabhängisch erglärd henn. De 4. Juli iss hait aa de Nadsionalfaierdaag vun de Verainischde Schdaade.

Die USA henn koi Amdsschbrooch, awwa Englisch iss vorherrschend, Schboonisch iss vor allem im Siedweschde verbraided. Danewwe gibds Schbrooche vun de Indioner unn Oiwanderer.
In de Verainischde Schdaade werd vor allem in de Bunnesschdaade Pennsylvania, Ohio unn Indiana Pennsilfaanisch Deitsch gebabbeld, en daitsche Dialeggd, der haubdsäschlisch uffs Pälzische uffbaud.

Die Verainischde Schdaade grenze im Norde an Kanada unn im Siede an Mexiko, wobai die Grenz zu Kanada die greeschd Grenz zwische zwee Schdaade iss. Die Grenz zu Mexiko iss schdreng bewachd, damid do kee illegale Oiwanderer naikumme. Im Oschde vun de USA lieche die Atlantikschdaade, die, außa Pennsylvania unn Vermont, am Atlantik lieche. Pennsylvania unn Vermont werre deswege zu de Atlantikschdaade gezähld, wail es gschischdlisch unn kulturell mid de onnere verbunne isch. 

Im Weschde vun de Atlantikschdaade ziehe sisch die Appalache vun Maine im Norde noch Georgia im Siede. Wesdlisch devu liege die Midwest-Schdaade reladiv flach. Im Norde liege die Große Seee, de greeschd devu iss de Owwere See. De esdlische Dääl vun de Midwesd-Schdaade hot ä ähnlische Vegetadsion wie Airopa, de Weschde dogege iss vun Schdebbe gebrägd. Dorsch die Midwesd-Schdaade fließd aa de Mississippi, eena vun de greeschd Fliss uff de Weld. 

Siedlisch vun de Siedschdaade lieche die Siedschddaade, zu denne aa en paar Atlantischdaade gezähld werre. Die umgewwe de Golf vun Mexiko.

Wesdlisch vun de Midwesd- unn Siedschdaade liege die Wesdschdaade mid de Rocky Mountains, die sich vun Mexiko bis Kanada ziehe. Wesdlisch vun de Rocky Mountains lieche die gebirgische Großregione großes Begge unn Plateau. In de siedlische Wesdschdaade sinn aa Wiesde vabraided. 

Zu de Verainischde Schdaade kehrd noch die Exklav Alasga am Pazifik unn Nordpolarmeer, welle zum greeschd Dääl gebirgisch iss. Do liechd aa de Mount McKinley odda Denali, midd 6187 Medan de heggschd Berg vun Nordameriga. De Bunnesschdaad Hawai'i liechd uff mehrere Vulganinsle.

Im Nordoschde vun de Lower 48 herrschd en gemäßischdes Klima, waida Londoiwärds iss es kondinendal an de Oschdkisd maritim. Im Siedoschde herrschd en subtropisches Klima. Am Siedzibbl vun Florida unn Hawai'i herrschd aa en trobisches Klima. An de Siedlische Weschdkisd herrschd en mediterranes Klima, an de nordwesdlische Kisd unn dem siedlische Alasga herrschd en marines Wesdkischdeklima. Im Landesinnere vun de Wesdschdaade herrschd en troggenes Schdebbeklima unn Wiesdeklima. Alpines Klima herrschd in de Hochgebirge vor. Im Norde unn de Midd vun Alasga herrschd polares Klima.

Die erschde Mensche sinn von de Landbrigg Beringia riwwer noch Ameriga kumme unn henn aa die Verainischde Schdaade bsiedeld. Als de Columbus Ameriga wiedaenddeggd hot, hot die Erowwerung vum ameriganische Dobblkondinend dorsch die Airopäer begonne, vun dem aa die haidische Verainischde Schdaade nedd verschond worre sinn. Die Englänner henn do ab em Õõfong vum 17. Johrhunnerd ihr Kolonie an de Oschdkiesd gegrinded. Die Oihaimische henn de Kolonischde baim Õõbaue geholfe, ansunschde wäre die krebierd, wail die Oiropäer es nedd gewehnd sinn, sisch in enerer Wildnis fern vun de neggschd airopäische Zivilisadsion niedazulasse. Dodebei henn se die Indioner mid de Pogge õõgschdeggd. Aa die Franzoose sinn vun Norde her oigedrunge unn henn die haidische Schdaade im middlere Weschde besedzd. Die Schbanier henn die haidische Siedwesdlische unn tailwais Siedschdaade oigenumme.

Die Verainischde Schdaade henn en Zwee-Bardaie-Sischdem, des heeßd, dass nur zwee Bardaie in die Regierung gewähld werre kenne unn aa nur eeni devu jewails regierd. In de USA sinn des die Demokrade, welle ä lings-liberali Bolidig verfolge unn die Rebubliganer, welle ä rechds-konservadivi Bolidig verfolge. Kleenere Bardaie sinn unbedaidend.

Als federaler Schdaad beschdehe die USA aus 50 Bunnesschdaade, die all ihr aischene Regierung unn Barlamend hawwe. Die unnergliedere sisch maischdens wiedarum in Counties, welle mid daitsche Krääs zu vaglaische sinn. Die unnerdaile sisch wiedarum in Gemainde. Neewe de Bunnesschdaade gebbds noch die Außegebiede wie z. B. Puerto Rico unn de Bunnesdischdriggd District of Columbia mid de Haubdschdadt Washington.

 
Die Schdraidkräffd vun de Verainischde Schdaade (United States Armed Forces) diene zum Schudz vum Häämatlond unn zum Ahald vun de globale Hegemonie. Midd 1,5 Millione Soldade henn die USA noch de VR Schina die zweddgreeschd Schdraidmachd uff de Weld. Die Soldade mache en Õõdail vun 0,46% an de Gsamdbevelgarung (zum Vaglääsch: In Daitschlond sinn ner 0,25 % vun de Bevelkerung Soldade). Die Schdraidkräfd dääle sisch in drai Däälschdraidkräffd uff: Die Army (Heer), die Air Force (Lufdwaff) unn die Navy (Marin). Im Rahme vun de Kriechsphilosophie hot es Milidär viele Kriechsvabresche begånge un des is aach de Grund, warum daßse de Innanadzionale Grichdshof ned ååärkänne wolle: wail se gonz genau wisse, daßse doo ned uugschore devun kääme.

Es US Milidär verfiechd iwwer Base uff de gonze Weld unn besidzd viele Schiff unn Flugzaisch, konn desweege schnell ausrigge. Des is needisch um die imperialisdische Kriechsphilosophie dorschzusedze. Die Guantanamo Bay Naval Base vun de Marin befind sisch uff Kuba in de Schwäänebuchd, do werre viele Lait als Terrorischde gfonge ghalde unn gfoldad. Die Ramstein Air Base vun de Lufdwaff befind sisch uff de Gemargung vun Ramschdää-Miesebach, midde nin de Palz. Hait schdarde unn lande do Hercules-Maschiene, welle die Soldade im Nahe Oschde vasorge. Do in de Näh isses Londschdula Landstuhl Regional Medical Center vum Heer, nen Krongehaus, welles noch Ramschdää oigflochene Soldade behondeld. Uff daitschem Gebied befinne sisch aa noch viele amerikanische Kaserne aus de Besadzungszaid, die werre awwa zurzaid abgebaud. Zurzaid sinn noch 62.753 (2015) Soldade in Airopa schdadsionierd 35.800 (2016) devuu in Daitschlond.

Die Wärdschafd vun de Verainischde Schdaade gild mid em BIP vun 14,1 Billione US-Dollar als die greeschd Volgswärdschafd vun de Weld unn hot mid 46.460 Dollar de achthechsd BIP pro Kopp. Des Wärdschafdswaggsdum hot im Johr 2007 bedrage 2,2% (Daitschlond: 3,5%) unn die Infladsionsrad hot bai 2,8 % gelege. Die Pro-Kopp-Vaschuldung liechd bai 46.380. Dodemid henn die USA ä Gsamdvaschuldung vun 14.441 Billione US-Dollar, was 98% vum BIP isch. Die USA sinn dodemid faggdisch blaide. Zurickzuführe isch die Vaschuldung uff die selbschdvaschuldede Wärdschafdskris unn die iwwerheblische Kriegsbolidig, die aigendlisch die Wärdschafd schdärge solld (siehe Wärdschafdsimberialismus). Die offizielle Arwaidslosichkaidskwod liechd bai 10,2%, do die Zahle in de USA nedd genau erhoowe werre, konn mer vun 17,5 % ausgehe.

Dorsch die viele Krieche vun de Verainischde Schdaade lässd sisch en Imberialismus herausleese. Do sisch die USA in die Õõgelegehaide vun onnere Schdaade aimische unn iwwerall ihr Soldade hieschigge, hawwe se die Hegemonie iwwer onnere Schdaade. 

En wischdische Asbeggd vum Imberialismus iss de Wärdschafdsimberialismus. Do die ameriganische Unnernemme unn Bange Ongschd vor Kris hawwe, muss de Schdaad mehrere Gebiede uff de Weld, unn do vor allem die Rohschdoff, sischan. Krieg iss do en wischdisches Middl (siehe Kriech).




#Article 228: Verbandsgemeinde Waldfischbach-Burgalben (103 words)


Die Verbondsgemää Waldfischbach-Bojalwe (amtlich Verbandsgemeinde Waldfischbach-Burgalben) lait im Landkrääs Siedweschtpalz in Rhailand-Palz. Sie hat ugefeer 13.000 Innwohner; Vewaldungssitz ist die nòmensgäwend Ortsgemää Waldfischbach-Bojalwe.

Die Verbondsgemää Waldfischbach-Bojalwe is 1972 im Zuch vun de rhailand-pälzisch Vewaldungsreform aus de o. g. acht selbschdänniche Gemääne gebild wòrr.

Der Verbondsgemäänerat vun Waldfischbach-Bojalwe beschdeht aus 28 gewählde ehreamtliche Mitglieder unn em hauptamtliche Borjemääschder als Vorsitzende.

Die Sitzvedälung im Verbondsgemäänerat:

Die Blasonierung vum Wabbe besaat: In achtfach vun Gold unn Bló gedäldem Schildbord, dadrin è blóer Fisch, in Schwarz rechts fimf silwerne Bolle 2:1:2, links è rotbewehrter und -bezungter goldener Leeb. Es is 1981 vun de Bezirksrechierung Neustadt genähmicht wòrr.




#Article 229: Bülent Ceylan (348 words)


 
De Bülent Ceylan (* 4. Januaa 1976 in Monnem) is en berihmde Kabaredischd un Komidiän aus Monnem in de Kurpalz. Er isch de jingschd vun via Kinna.

Soi Mudda is ä Daitschi un soin Vadda is'n Türk, weller schun 1958 als Gaschdarwoider in die Kurpalz kumme is. Bülent isch als kleenes Kind uff dea Friedrich-Ebert-Grundschul g'wesd bevorer uffs Ludwig-Frank-Gymnasium g'gange isch. 

Am Gymnasium is er in de 11. Klass zum erschde mol mit ennere Boris Becker-Parodie uffgetrete un zwar mit großem Erfolsch bei Lehrer un Schüler. Beim Abi-Ball 1998 hot er denn Erfolsch wiederholt, indemm er als Helmut Kohl uffgetrete isch.

Er hot Gaige g'lernd un Russisch un hod nochm Abidur ä Praggdigum bai äm Senda g'machd un doan mitm Schdudium in Filosofie un Bolidik oa'gfange, hods Schdudium awwa uffgewwe un oa'gfoange sich als Kinschdler zu verwirkliche. Saidem machdda Broggroam un ischa ofd im Fernseje uffg'dreede. 

De Bülent isch mid änere Auschdralerien vahaiad un isch 2007 Vadda vun ännere Tochda worre. Un er sezd sisch a bai de Monnema Eidshilf im Kinnahospiz Schterntaala oi un dud a was fa de Andie-Rassismus.

Im Joor 2001 hoda doan de „Bielefelder Kabarettpreis“ un 2002 a noch de Glääkunschdprais vun Bade-Wirddebersch g'wunne. 2009 hodda doan de „Daitsche Komidiprais“ als beschda Njuukoma g'wunne. Zuleschd hoda 2010 de Civis Medienpreis grischd.

De Bülent babbeld bewusd Monnemarisch in saine Schouws. De Ceylan nimmd in soim Brogroam B'zuuch uff soin tirgische Hinnagrund, de Daitsch-Tirk un de Unaschied zwische de Türke un de Daitsche vorallem dene vun Monnem. Des driggd a aa in de Tidl vun soine Schouws aus wie zum Baischbiel halb getürkt, Kebabbel net, Döner For One, Ganz schön turbülent! oda Wilde Kreatürken. Er hod awa a schun im Film midg'machd un de „Schürke“ in „Das Baby mit dem Goldzahn“ g'schbield.

De Bülent isch a schun in Feanseeserie uffg'dreede. Ma hotn mol in de Serie „Hausmeister Krause“ un „Bewegte Männer“ seje kenne. A schunschd werd soi Broggroam imma wida im Feanseje ausg'sdraald mid hohe Oischaldqwoode. Im Fijoar 2011 ischa nochm Daitschlond suchde Subaschda uff RTL mit soinere aischini Feanseeschouw, die „Die Bülent Ceylan Show“ uffg'dreede. 




#Article 230: Wiesloch (155 words)


Wissloch iss ä grooßi Kraisschdadt im Rhoi-Negga-Krais im Nordweschde vun Bade-Wirdebärg. Sie hot ugfähr 25.100 Oiwuhner uff are Fläsch vun 30,26 km² unn hot dodemit ä Bevelkerungsdischd vun 858 Oiwuhner/km². Sie iss noch Woinem, Sinse unn Lååme die vierdgreeschd Schtadt im Rhoi-Negga-Krais. Der jetzische Birgamaischda iss der pardailose Franz Schaidhammer.

Wissloch lieschd in der Owwerrhoinische Diefewene, im Kraischgau unn an de Auslaifer vum Odewald. Dorsch Wissloch fließe fimf Bäsch: Laimbach, Gauangelbach, Waldangelbach, Ochsebach unn Maischbach.

Die Gemainde wu an Wissloch grenze, im Uhrzaigersinn: Nußloch, Lååme, Maure, Meckse, Diele, Raueberg, St. Leon-Rot unn Walldoaf.

Wissloch bschdehd aus drai Schdadtdaile: Wissloch (19.916 Oiwuhner); Baierdl (4.489 Oiwuhner) unn Schatthause (1.622 Oiwuhner), welle baide am 1. Januar 1973 oigemainded worre sinn.

De Gemainderad vun Wissloch hot 33 Midglieda, welle den Diddl Schdadtrad fihre.

Ergebnis vun de Gemainderadswahl 2009:

Des Owwerhaubd vun de Gemainde iss de Owwerbirgamaischda, weller fer 8 Johr gwähld wärd.

Lischd vun de Birgamaischda (ab 1973 Owwerbirgamaischda):




#Article 231: Weltall (926 words)


 

Es Weldall, des ach efach als All, als (lat.) Universum oder als (gr.) Kosmos bezaichnet werd, ment die gesamt Weld aus Raum und Zaid. 

Oigführt worre ist des Word Weltall von Philipp von Zesen, als Oideutschung von ladainisch Universum.

Soi Enschdehung, Gschischd un Beschaffenhaid hod die Mensche sait Jahrdausende interessiert. Erschde Erklärunge zu denne Froche hen die Mensche sisch in Mythe und schbäda in religiese Erzählunge und Texde zu gewwe versucht. 

Donn hän sich die Mensche gedengd, es wär ä glää Kuchl, die wu inde Mid die Erd als Schaib hod un owwedriwwa de Himmel un unnedrunna die Unnawäld fär die Doode. Ärsch in de Naizaid hänse erausgriehd, doß die Erd selwad ä Kuchl is, wu sisch um die Sunn drehe duud innärem Abschdond vun achd Lischdminudde un doß die Sunn nix onnaschdes is als wie än glääne Schdärn.

Haidzutach beschäfdischen sisch vor allem Wissenschafdler der Fachrischdunge Physik und Aschdronomie mid de Beschrwaiwung un Erklärung vum Universum. Grundleschend fer die theoretisch Erklärung vum Zusammenhang vun Raum und Zait un vun Materie und Enerschie is immer noch die Relativitätstheorie vun Albert Einstein, die vielväldisch experimendelle Beschtädischunge gefunne hot, was meent, dass ihre vielfäldische dääls iwwerraschende Aussache sisch dursch Experimende und Beobachdunge beschtädischd hen.

Zur Zaid sieht ufgrund von de Bemiehunge vun dausende Wissenschaftler unser Erkenndnis vum Universum so aus:

Die wissenschafdlische Aussache iwwers Universum gehen immer vun de Annahm aus, dass des Lischd wu uns aus de Waide vum Universum erraischd, sisch genausso Verhalde dud, wie Lischd uff de Erd, also im All waid weg die glaische Nadurgesedze gelde wie die, die ma uffgrund vun Beobachdunge und Experimende uf de Erd herausgfunne hod. 
Außadäm geje faschd all vun änere lineare Zaid aus - un die onnan saache, solong mär kään onnan Måßschdab hän, losse märs dodebai - obwohl des monsche Forschungsärgebnisse uf de Kopp schdelle känd.

Uf Grund vun de kosmische Mikrowelle-Hinnergrundschdrahlung, de Unnersuchung vun de Verdelung vun de Galaxie und de Datierung vun de älschde Objekde geht die Wissenschafd vun em Alder vum Weldall vun 13,7 Milliarde Johr aus, mit ennere gschädzde Abwaischung vun 0,2 Milliarde Johr.

Uf Grund de Muldiplikation vun Alder mol Lischdjohr gehd mer fers sischdbare Universum vun ennere Greß vun 13,7 Millarde Lischdjohr aus, mit ennere gschädzde Abwaischung vun 0,2 Millarde Lischdjohr. Es Lischdjohr is die Endfernung wu es Lischd in em Johr zurichleschd, des sinn 9 460 730 472 580,8 km, also ca. 9,5 Billione Kilomeder. Iwwer evenduell unsischdbare Tele vum Universum, sin ke wissenschafdlische Aussache meschlisch, wail vun allem was waider weg is als wu Mensche odder ihr Werkzaisch, wie Saddelidde, hiekumme, die Mensche nur iwwer Lischd beschaid wisse. Außern sischdbare Lischd meent Lischd in dem Zusammehang alle messbare elekdromagnedische Welle.

Greßere Objekde im Universum sinn ofd Sunne und reschd heeß, awwer die kosmisch Hinnagrundstrahlung deed e Objekd wu im All traibt, waid weg vun so ennere Sunn grad mol uff 2,728 Kelvin iwwerm absulude Nullpunkt erwärme. Die gschädzt Abwaischung beträschd 0,004 Kelvin. Wail des Unviversum sisch waider ausdehnt und verdinnt sinkd die Temepradur waider. Sie war hingesche frieher viel heher.

Uffgrund vun de Rodverschiebung des Lischds vun Galaxie gehd ma devu aus, dass sisch des Universum pro Sekund mit 72 Kilomeder pro Megaparsec ausdehnt. Pro Megaparsec (e Million Parsec), edwa 3,261 Millione Lischdjohr werds All also pro Sekund un 72 km greßer durch Ausdehnung. Die Ussischerhaid beträcht ugfär 5 km pro Sekund un Megaparsec. Die vun unsere Milschschtroße aus gsehe nächstgeleschene Radiogalaxie (NGC 5128 oder Centaurus A) isch von uns ungfär 3 Mpc entfernt. De Abschdand zu unsere Milschstroß nimmd also pro Sekund um ca. 216 km zu.

Uf Grund vun Messunge vun de Hellischkait vun Supernovaexplosione, de Beschdimmung vun de Auswirkunge vun de Schwerkraft uf die Materie, wu die kosmisch Hinnergrundstrahlung emmitiert hott, geht ma devu aus, dass 70% des Universums aus dunkler Enerschie (3% Ungenauischkait), 25,6 aus dunkler Materie (1% Ungenauischkait) un 4,4% aus gewehnlischer Materie, bestehd. Die Beschaffenhaid vun de dunkle Materie is bisher nur durch astrophysikalische Beobachdunge graifbar. Des Zaisch verschluckd zum Baischbiel en Deel vum Lischd un soi Existenz is deshalb unner Wissenschafdler net mer umschdridde. Wail mer des Zaisch awwer ned sehe kann, is soi Schdrukdur ubekannd. Die gewehnlisch Materie beschdeht aus 73,4% Wasserschdoff, 24,9% Helium und nur zu 0,3% aus alle annere schwerere Elemende zusamme. Fer die Abschädzung Wasserschdoff un Helium gilt 3% gschädzdie Abwaischung fer die schwere Elemende 0,3%.

Ään Schwerpungd vunde Forschung liehd om Õõfang, om Urknall.

Allgemoin agzebdiad wärd, doß es All mim Urknall õõgfange hod, sich donn als Plasma un Fadechaos ausgedehnd hod un sich dodebai dorsch Wirbl un Inhomogenidäde Schwerezendre gebild hän, wodraus die ärschd Generadzion vun Sonne endschdonne is. In Folsche hän sich donn die Galaxie un die nägschde Schdärnegeneradzione endwiggld.

Die Urknallforschung basierd voa allem ufde Dailscheforschung im CERN un hod uns bis uf winzisch Sekundebruchdääl onde Urknall erangebrung.

Õõfangs - un iwwa Joahunnade wech - hod die Kärsch ä eewnso dummi wie klääglaiwischi Õngsch ghed vor de Forschungsärgebnisse, wailse gedengd hän, dodemid kännd die Biiwl widalechd wärrn. Awwa die biiblisch Gschichd is ned wärdlisch zu nämme, sunnan när sinnbildlisch un die Forschung wärd nie irschänd äbbes iwwas Gehaimnis vunde Schöbfung saache känne: was voam Urknall waa un wonn un wie 's End kimmd, des wärd kään Forscha je saache känne, wail all unsa Forschung uf de Physik beruhd un uf derre iane Gsädze un wail die när in unsam Universum Geldung hawwe misse - onnschdwo konns onnan gäwwe. 

Fer Alder, Greß, Temperadur, Ausdehnung un Zusammesedzung: Jerry T. Bonell, Robert J. Nemiroff: Das Weltall. Tag für Tag, Knesebeck Verlag, München 2006, Saide 4-5, ISBN 978-3-89660-374-6




#Article 232: Vietnam (149 words)


Vietnam (vi. Việt Nam), amdlisch Sozialisdischi Rebublig Vietnam is än Schdaad in Siedoschdasie. Ugfähr 89 Millione Lait wohne im Vietnam unn er hot e Fläsch vun 330.898 km². Dodemit hot es ä Bevelkerungsdischd vun 263,2 Oiwuhner/km² Vietnam isch s fünftgreeschte Land in Indochina. Er grenzd an die drai Schdaade Schina, Laos, Kambodscha unn an des Siedschinesische Meer. Die Haubdschdadt iss Hanoi, die greeschd Schdadt Ho-Chi Minh-Schdadt. Saiddem 21. Juli 1954 iss Vietnam vun Frongraisch uabhängisch.

Die eenzisch Bardai, welle in Vietnam regiere derf iss die Kommunisdische Bardai vun Vietnam. Dodemid herrschd en audoridäres Oibardaiesyschdem, vun de Schdaadsfoam her iss es awwa ä sozialisdischi Volgsrebublig. Die Kommunisdische Bardai schdelld nadierlisch aa de Präsidend, zurzaid Nguyễn Minh Triết unn de Premierminischda, zurzaid Nguyễn Tấn Dũng.
Unnerdaild isch Vietnam in 59 Provinze unn 5 Munizipilidäde, dånåch folge Schdädt, Dischdriggde unn Derfer.

De Norde waisd en drobisches Wechslklima uff, de Siede iss drobisch.




#Article 233: Weltraumorganisation (336 words)


Als Weldraumorganisation wern Beherde, Oirichtunge un Zammenschliss vun Beherde, Persone, Unternehme un Oinrichtunge bezaichnet, wu sisch mit de Erforschung un/odder de Nutzbarmachung vum Weldraum fer friedliche odder militärische Zwecke befasse tue.

Viele Staate unterhalte nationale Weldraumorganisatione fer die Erforschung un Nutzung vum Wedtalls. Die sinn manchmol fer die militärisch un zivil Nutzung vum Weltall, monchmal nur fer die zivil oder militärisch Nutzung zuschdändisch. Monchmal sinn die betreffenden Organisatione nur fer Raumfahrt un Nutzung des Weltraums zuschdändisch, monchmal zusätzlisch ach fer die wissenschaftlich Entwicklung vun de Luftfahrt.

Die bekannteschd national Weltraumorganisation is die am 29. Juli 1958 gegrindet National Aeronautics and Space Administration (NASA), die zivil US-Bundesbeherde fer Luft- und Raumfahrt, der es als erschder un bisher enzischerer Organisation gelunge is, Mensche uf de Mond zu schicke.

Newe nationale Weltraumorganisatione gibt es ach Zammenschlisse vun mehrere Staaten wie die Europäische Weltraumorganisation (engl. European Space Agency, korz ESA). Die isch am 30. Mai 1975 zur bessere Koordinierung der europäischen Raumfahrtaktivitäte gegrindet woore, weil de technologische Rickstand in de Raumfahrt gescheeniwwer de UdSSR und de USA uf Grund de immensen Anstrengungen vun denne zwe Länder immer greßer worre isch. Sie hot 18 Mitgliedstaate (seit 2008 Tschechie). Die ESA issch die Nachfolgeorganisation vun de europäische ELDO, ESRO und de Europäischen Fernmeldesadellide-Konferenz (CETS). Wie diese isch se gemäß Art. II ihres Statuts uf „ausschließlich friedlische Zwecke“ vun de Raumfahrt beschränkt.

Newe Zammenschliss vun nationale Agenture gibts aach Zammenschliss zu Einzelzwecke, z. B. fer die Entwicklung un de Betrieb vun Rakeden, Raumstatione, Sadellide un Sadellideennetze.

En Beischpiel fer en Zusammenschluss fer Zwecke der Schdandardisierung un fer Informationsausdausches ist das Consultative Committee for Space Data Systems (CCSDS) mit Sitz in Washington (D.C.). Die Ufgab des CCSDS isch die Ausarbeitung gemeinsamer Methode des Datenverkehrs mit Raumfahrzeugen, vornehmlich vun Forschungssonde.

Beispiel fer eine internationale Weltraumorganisation, die prinzipiell allen Weltraumorganisatione offenschdeht, is die International Charta fer Weltraum un Naturkataschdrophe, die im Fall vun Katastrophen rasch geeignete Sadelliddebilder samt Vergleichsbilder fer Zwecke der optimale Planung un Durchführung vun Kataschdrophenhilf zu Verfieschungg schdellt.

Große Onbieter sinn z. B.:




#Article 234: Westpfälzisch (158 words)


Des Weschdpälzisch geheerd zu de Pälzische Dialegde un is e Dialegdgrupp vum Rhoifränkische innahalb des Weschtmiddeldaitsche, die in Rhoilånd-Palz un im Saarlånd gesproch werd.

Weschdpälzisch isch ä Grubb vun pälza Dialegde im Rhoifrängische innahalb vum Weschdmiddldaitsche un werd in Rhoiland-Palz un im Saarlond geebabbeld. Weschdpälzisch dud sisch vum Voaddapälzische dorch die gebroch-gebroche-Linje abgrenze. Im Weschdpälzische exischdierd baim Partizip vun de Vegångehäd bai starge Verbe kä Endung (gebroch, gesung, kumm/komm), wo im Voaddapälzische es Partizip uf -e end (g(e)broche, g(e)sunge, kumme).

Zum Weschdpälzische zehld jänes Gebied ohne die Partizipendung -e im weschdliche Beraich vun de Palz un äweso es gesåmde rhoifrängisch sprechende Oschdsaarlånd, wo dorch die (das-dat-Linie) vum moselfrängische Weschdsaarlånd abgegrenzd werd. Außadääm zähle zum Weschdpälzische es rhoifrängische Hunsriggisch (das-dat-Linie) un de Sidweschde vum rhoihessische Dialegdgebied (zum Baischbiel Alzey).

Dodemid vawoand isch a des Riograndensa Hunsrüggisch, wu vun Auswoandara in Siedbrasilije gebabbeld werd.  

Des Linguasphere Register (Ausgaab vun 1999/2000, uff de Said 430) fiad una Weschdpälzisch nain Dialeggd uff:




#Article 235: Hockenheim (184 words)


Hoggene ([]) iss ä kraisfraii Schdadt im Rhoi-Negger-Krääs. Sie hot 21.108 Oiwuhner unn ä Fläsch vun 34,84 km², dodemit hot sie ä Bevelkerungsdischd vun 606 Oiwuhner/km². In Hoggene schdehd die Modorschbord-Rennschdregg Hockenheimring. Der jetzische Birgamaischda iss da Dieter Gummer vun de SPD.

Hoggene lieschd in de Owwerrhoinische Diefewene. Dorsch die Schdadt fließt di Kraischbach, wu des Schdadtgebied in en eesdlische unn wesdlische Dääl daild unn donn bai Ketsch in de Rhoi minded.

Folgende Gmainde sinn Nachbargmainde vun Hoggene, im Uhrzaigersinn, im Norde ågfange: Ketsch, Schwätzingä, Ofderse, Lååme, Railinge, Nailosse unn Altlosse. Im Weschde bildd der Rhoi ä Grenz zu Schbaya unn Oddaschdadt.

Zu Hoggene kehre die Ordsdääl Talhaus unn Wassawerg, des Ghefd Insuldemerhof, unn die Haiser Herretaisch, Ziegelai unn Ketschau, Ziegelai. Im Schdadtgebied lieschd die Wischdung Weschdehääm.

Zu de regelmäßische Veråschdaldunge im Johreslauf ghere am Fasnachtsamsdag en Fasnachtszug, am 5. Faschdesunndag en Summerdagszug, am dridde Maiwocheend des Schdroßefeschd Hoggemer Mai, am äschde Sunndag im Okdower di Kerwe un am äschde Nofember da Hoggeneringlaaf.

Noch eme Gmies, wu se frieher viel uf de Felder vun da Gemaagung ågebaude hawwe, hawwe di Hoggemer ihrn Unåme Sawagraud.




#Article 236: Otterstadt (146 words)


Oddaschdad (daitsch: Otterstadt) isch ää Ordsgamää im Rhoi-Palz-Krais unn kehrd de Verbandsgemää Waldsee oo. Oddaschdadt hot 3.341 Oiwuhner unn ä Fläsch vun 15,57km², dodemid hot se ä Bevelkerungsdischd vun 215 Oiwuhner/km². Der jetzische Birgamaischda isch Bernd Zimmermann vun de CDU.

Oddaschdadt kehrd zu de Medropolregion Rhoi-Negga. Im Sied lieschd Schbaya, im Weschde Schiffaschdadt unn im Norde Waldsee. Uff der onnere Rhoisaid liesche die Gemainde Ketsch unn Brihl. 12,2% sinn Siedlungs- unn Verkehrsfläsch, 35,5 Landwerdschafdlisch genudzdi Fläsch, 25,9% Waldfläsch, 21,7 Wassafläsch unn 4,6% sonsdische Fläsche. 

Do Oddaschdadt zum Hochschdifd Schbaya kehrd hot, isch die Bevelkerungsmehrhaid kadolisch gwessd. Die erschden Judde sinn 1684 erwänd worre. 2007 sinn 51% der Oiwuhner kadolisch unn 24% evangelisch gwessd. De Reschd hot zu gar keener odda onnere Relischion kehrd.

De Gemainderad hot 20 Midgliescha unn hot en ehreamdlische Ordsbirgamaischda als Vorsitzende.

Sidzvertailung im Gemainderad, weller am 7. Juni 2009 gewähld worre isch:




#Article 237: Brücke (191 words)


Ä Brigg (hochdt. Brücke, engl. Bridge) is ebbes, was gebaut worre is, um ä Hinnernis zu iwwerspanne. 
Meischdens is ä Brigg dodezu do, dass en Vakersweg, also ä Schdroos, ä Eisebohnstreck odda än Wasserlaaf iwwer ä nadierlisches odder künschdlisches Hinnernis weg kummt. So ä Hinnernis konn nadierlisch saie, also en Fluss odder ä Schlucht im Bärglond, des konn awwer aa vun Mensche agleggt worre sei, also Schdroose, Schieneschdregge odda en Kanal fer die Schifffahd.

Die äldeschd Form vun ennere Brigg is en umgfallene Baam gewest, mit dem mer iwwer en Fluss odder ä klääni Schlucht kumme is. Un fer ganz langi Zaid long sin Brigge mid Holz unn Schdää gemacht worre. Erschd im 19. Johrhunnad hot mer Brigge aus Gussaise odda Schdahl ferdische kenne. Unn noch schbäder sinn Brigge aus Schbannbedong dezukumme.

In de moderne Musig gibts ainische beriemde Lieda iwwer Brigge. Die Joy Fleming vunn Monnem is mit zwee devun bekannt geworre: De Neckarbrigge-Blues in kurpälzer Schbrooch unn Ein Lied kann eine Brücke sein, mit dem si im Eurovision Song Contest fer Daitschlond aagetrete is. Unn weldberiemd is des Lied Bridge over troubled Water vun de Simon and Garfunkel geworre.




#Article 238: Maudach (157 words)


Maudach is en Stadtdeel vun Ludwichshafe. Es liegt im Südweschde vun Ludwichshafe, direkt am Maudacher Bruch, hot die Postleidzahl 67067, ä Fläch vun knabb 6,5 km² unn u'gfär 7000 Eiwohna. Sei Nachbarorde sin Rhoigenem, Muddaschdadt, Ruchm, Oggerschm unn die Ludwichshafener Gahdeschdadt.

Maudach is ä ganzes Stick älder als wie Ludwichshafe. Im Kodex vum Kloschder Lorsch isses zum erschde Mol im Johr 772 erwähnt worre. Vun 1353 bis 1632 hot Maudach de Herre vun Hirschhorn am Negga g'heert. Im dreißischjohrische Kriech (1618 - 1648) ist Maudach ä paar mol kaputt gange unn es hot e ganzi Zeit gedauert, bis widda was draus worre is. Nooch de franzeesisch Revolution (1798) is Maudach dann fer 16 Johr franzeesisch worre, unn donoch, ab 1814, hots zusamme mit em Reschd vun de Palz zu Baian g'heert. 1938 is es donn noch Ludwichshafe eigemeinet worre.

Maudach is de änzische Stadtdeel vun Ludwichshafe, den mer uff hochdeitsch genau so ausschpresche dut wie uff pälzisch. 




#Article 239: Daniela Katzenberger (369 words)


Di Daniela Denise Katzenberger isch oam 1. Oktober 1986 in Ludwigshaafe g'boore un isch ä daitschi Realideedsfärnsehe-Dailneemerin, Gaschdronomin, Sängerin un schaffd a abunzu als Modl. Ihr Mudda, di Iris Klein, hot amol bai Bigg Brossa un beim Dschungl-Kämp mitg'machd.

Midm Bruda una Halwschweschda isch die Daniela in Ludwigshaafe uffgwagse. Ia Eldere hawen sich 1990 gdrend und schaide losse. Ia Schweschda, die Jennifer Frankhauser, machd gabunzu midde Daniela in Sendunge mid. De Schdiefvadda Peter Klein hod 2011 im Casting fa X-Factor deelgnumme.

Im Joa 2002 hoddie Daniela die Kopernikus-Realschule in Ludwigshaafe midde middla Raif abgschlosse. 2003 hodse donn ä äjährischi Ausbildung onde Berufsfachschul in Monnem ogfonge un 2004 als sdaadlisch oerkondi Kosmedigerin abgschlosse. un hot de Didel „Topmodel of the World Mallorca“ g'wunne. Sie hot ä sehr ordendlischi Owwerweit, die se sisch allerdings hot mache losse wie se selwer aa zugebbt. Bekoanda worre isch se doan mimm Realideedsfärnsehe unn midd Saife.ooban. Doan isse in de Schdaade rumg'faare, hot Sprich g'klobbt un versuchd beriimde Lait kennezulerne. Des isch doan a im Senda VOX g'zaischd worre. Irschendwie hotses doan imma wida g'schaffd in d'Buulewapress zu kumme un a ofd a im Fernsee'e uffzudreede. Un sie isch a äni vun de meischd g'suchde Lait im Indaned worre.

Jezd koamase in Guudbai Daitschlond! Die Auswoandara uff Mallorca see'e. Goans nai singtse jez a noch, hot schun ä Single Nothing's Gonna Stop Me Now uffg'numme un hot a ä aischäni Soub „Daniela Katzenberger – natürlich blond“ b'kumme. D'Katzenberger hod im 2010 än Bladdevatrach baide EMI unaschriwwe. 

Än Werwevadrach mid änare Telefonvamiddlung hodse 2011 abg'schlosse und sisch mid Naggdfodos oan änere Agzion vum Tiaschudz b'dailischd. Ofoanf 2011 ischse baim 16. VIVA Comet 2011 in de Kadegorie Bester Durchstarter Zwedblazierdi worre Inde Schbischl-Lischd fa Taschebischa ischs Buch uffm Blads 4 oigschdische un isch donn uffde easchde Blads kumme.

Im Janua 2012 hod die Daniela gmoinsom midde Schuhmaage Romika un Ladystar ia eischeni Schuhraih uffde Maagd gbrochd. Inde Raih hods Highheels, Pumps un ona Zaisch. Im Auguschd 2012 hodse donn a noch Bade-Zaisch midde Firma Wenko, rausgbrochd.

Om 22. Merz 2012 hodse uff RTL bai Alarm für Cobra 11 im Film „Hundstage“ n'Uffdridd kabd.

Im Februa 2013 ho die Katzenberger zsomme midde Drogariemaagdkedd Müller ia zweddes Pafiem rausgbrochd.




#Article 240: Rom (148 words)


Rom (it: Roma) is die Hauptschdadt vun Idalje. Mit seine u'gfär 2,7 Milljone Eiwohner ist es die greeschd Stadt vun Idalje. Rom liegt in de Region Lazjum un in de Prowinz Rom am Ufer vum Fluss Tiber. Wegge seinere Bedaidung in de Weltgschischd werd Rom aa die ewisch Schdadt genonnt.

Midde in de Schdadt is de Wadigaan, der zwaa net ämol ään Quadratkilomeder groß is, awwe ä eigenstännisches Land is. De wichdigschde Bau in Rom is de Petersdom, awwer in de ledschde u'gfär 2500 Johr sinn do soviel wischdische Bauwerke entschdanne, dass die UNESCO die ganz Altschdadt vun Rom im Johr 1980 zum Weltkulturerwe gemacht hat.

Gegrind õõgeblisch 753 v.Chr. waas iwwa ä Joadausnd die Haubdschdadt vum Reemische Raisch un SPQR (Senatus Populusque Romanorum - Senad un Volg vun de Reema) waa ä Begriff vun Weldgeldung. Es Forum is haid nuch dääls als Ruinefeld ärhalde un zu bsischdige. 




#Article 241: Planet (123 words)


En Planed iss en Himmelskerber, dem sai Mass groß genuch iss, um dorsch die Gravidadsion e ainischermaße rundi Form zu hawwe. Er hot ä aischene Umlaufbohn um e Sunn unn isses dominierende Objekt uff derre Umlaufbohn. Des Sunnesyschdem hot achd Planede, uffgezählt vun inne nach auße: Merkur, Venus, Erd, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun. De Pluto hot mer frieher aa zu de Planede gezähld, der kehrd awwer inzwische zu de Zwerchplanede. Viele Planede henn aischene Trabande, sogenannde Monde, die wo se umkraise duun. Baischbiel dodefier sinn de Erdmond, de Titan vum Saturn unn de Ganymed vum Jupiter.

De easch Planed, wuma drausse ausm Sunnesischdem gfunne kabd hod graisd umde Pulsar PSR B1257+12. Do hods drai Blonede mid 4,3, 3,9 un 0,02 Erdmasse.




#Article 242: Weinheim (355 words)


Woinem is ä Schdadt aus de alde Kurpalz, wo jetzert im Nordweschde vunn Bade-Wirddeberg an de Bergschdrooß ligge dut. Woinem is mit knabb 45.000 Eiwohna die greegschd Schdadt vum Rhoi-Negger-Kreis unn said em 1. Abril 1956 e großi Kraisschdadt.

Woinem liggd zwischem Odewald unn de Rhoiewene. Bis noch Heidlberg sinns knabb 20 km noch Siede unn bis noch Mannem sinns 15 km noch Weschde.

Di Gemaagung liggt zwische 96 m (Rhoiewene) un 525 m Heh. Sie hot insgsamt 5.811 ha. Dodevuu werre 42 % vun da Låndwärtschaft genutzt, 30 % sin Wald, 25 % Siedlungs- un Verkehrsfläsch, 1,5 % Gewässer un 1,3 % iwwarische Nutzunge.

Die jetzert uffgezählde Ordde duhn direkd unn im Uhrzaigasinn an die Schdadt Woinem grenze. Im Oschde werd aagfange:

Birgenau unn Gorxemerdal ausm Kreis Bergschdrooß in Hesse), Kraizstånisch, Wilhelmsfeld, Schriese, Härschberg unn Hellese ausm Rhoi-Negger-Kreis, Verne (Kreis Bergschdrooß) unn donn Hemsbach (Rhoi-Negger-Kreis).

Woinem hot außer da Kernschdadt di zäh Schdaddeile beziehungsweis Derfer Hohesaase, Litzlsaase, Owwerfloggebach, Schdååklinge, Winschmischelbach, Ribba, Riddeweier, Heilischkreiz, Ritschweier un Sulzbach.

Im Johr 755 n. Chr. is de Ord zum erschde Mol urkundlisch erwähnd worre, unn zwar als Winenheim im Lorscher Codex. De Nam Woinem kummd awwer net, wie mer glaabe kennt, vum Woi, den se in de Geschnd aabaue, sunnarn vun Winos Haim.

Wann mer de Berg hochschaut, sieht mer die zwee Wahrzaische, die Wacheburg (gebaud 1907-1928) unn die Windegg (um 1130 rum). Dodewegge werd Woinem aa die Zwee-Burge-Schdadt genonnt.

Di Aldschdadt is gud erhalde. Am Maagdblatz ligge s Alde Rothaus vun 1557, da Maagdbrunne un di Leweabodeg vun Åfangs 17. Jahunnad, außademm di evangelisch Schdadtkäasch vun 1731 un di kadolisch St. Laurentius-Käasch vun 1913.

Owwerhalb vum Maagdblatz kummt ma zum Woinemer Schloß (1537) mid em Schloßpaag, wu als Englischer Gadde ågelegt is. Hinnam Schloßpaag im Wald is en Exodewald mid iwwer 140 verschiedene Baumaade, mid 60 Hegda Fläsch da greeschde in Daischlånd. Ågelegd hod en vun 1860 åå da Freihä Christian von Berckheim. En weidara Paag is da Schau- un Sischdungsgadde Hämånnshof.

Vun da Schdadtbefeschdischung sin noch e paa Tirm erhalde. S Gerwerbachväddel im Dal vun da Grundelbach is e schbädmiddelalderlisches Håndwerjerväddel, wu noch gud erhalde is.




#Article 243: Altrip (281 words)


Aldrib (amtlich Altrip) is ä Dorf in de Palz unn liggt direkt am Rhoi. Aldrib g'heert zum Rhoi-Palz-Krääs, hot ä Fläsch von zehnehalb km² unn ca. 7700 Eiwohna. De jetzische Birgamaischda iss Jürgen Jacob vun de FWG.

Aldrib lieschd am Weschdufer vum Rhoi unn dodemid an de Owwerrhainewene un iss de esdlischdse Ord in de Palz. Nachbarorde sinn, im Norde beginnend nochm Uhrzaigersinn: Ludwichshafe (Rhoilond-Palz), Mannem, Brihl (Bade-Wirddebärsch), Waldsee unn Naihofe (Rhoilond-Palz).

In Aldrib herrschd, wege de Wälda unn Gewässa en mildes Klima, mid 11 °C Jahresdorschnidd unn schadarge Niedaschlääch.

Entstanne is Aldrib in de Reemerzeit, als die hier ä Kaschdell gebaut henn. Des Kaschdell hot den Name alta ripa g'habt, was soviel heeße dut wie hoches Ufer. Des Kaschdell henn se dohi gebaut, weil domols gescheiwwer de Neggar in de Rhoi geflosse is.

Ums Johr 400 rum ham die Reemer dann des Kaschdell widda verlasse. Donoch kame die Alamanne unn die Merowinga unn henn do g'siedelt. Im Middelalder is Aldrib donn de Abdei Prümm g'schenkt worre.

Am End vum 18. Jahrhunnerd is Aldrib mit de reschlische Palz franzeesich geworre unn dodenoch bairisch.

De Gemainderad beschdehd aus 24 Midgliedan, die am 7. Juni 2009 gewähld worre sinn.

Aldrib iss en anerkannde Fremdevakeasord unn iss als Grundzendrum oigeschdufd worre.

Bai Aldrip laihe ä paa Baggasee mim scheene Nome Blau Adria - seja dreffend, sowaid mär Adria mid Wärme in Vabindung bringe will: doo iss waam. Die See sin DLRG-iwwawachd, anäräm Hodel is aach nuch än glääne Kiosk mid Ärfrischunge. Zwää See sin dursch ännäri Londbrigg gedrännd, awwa däe ihre Zugäng sin measchd all zwää iwwaschwemmd, de ääne alladings selde mea als wie (Kinna)knieddief. Uf däre Londbrigg odda Insl wärd iwwlischawaise FKK gebad.




#Article 244: Irland (779 words)


Irlond (engl. Ireland, ir. Éire) is ä Insel im Nordweschde vunn Europa. De greeschde Dääl g'hehrd zur Republik Irlond nordesdlische Deel vunn de Insel g'heert als Nordirlond zum Verainischde Keenigraisch. Knabb 6 Millione Lait wohne in Irlond unn es hot e Fläch vun 84.421 km². 
Aingedaild iss die Rebublik Irlond in via Prowinze: Connacht, Leinster unn Munster. Die viert Prowinz, Ulster, g'heert als Nordirlond zu Großbridannje.

Irlond liecht zwischem Adlandische Ozean im Weschde, die irische See im Oschde, welle Irlond vun de onnere bridische Inseln drennd, die keldische See im Siede, welle Irlond vum airopäiische Feschdlond drennd unn in Kischdenähe vfind mer haifisch hieglische Gebiede, im innere Eewene. De greeschd Fluss is de 370 km longe Shannon, weller vum Norde her Rischdung Siedweschde fließd unn donn bai Limerick in de Adlandik minded. In Irlond gebbds viele Seee, de greeschd is Lough Neagh in Nordirlond, de zwettgreeschd is Lough Corrib in de Republik Irlond. In de Macgillicuddy’s Reeks im Siedweschde vun de Insel liechd de hegschd Bärsch vun Irlond, de 1.041 m hohe Carrauntoohil, in Nordirlond isses midd 849 m de Slieve Donard.

Besiedeld worre is Irlond des erschdemol um 10.000 v. Chr. vunde Tuatha de Danaan und Firbolgs. Ab 300 v.Chr. sinn keldischschbrachische Schdämm oigewanderd, vun derre ihre Schbrach des haidische Irische abschdammd. Dorsch die Zaid henn sisch viele klääne Ferschdedümer unn Keenigraische gebilded. Schbäda sinn donn aa die Reemer kumme, die henn do ainische Kasdelle uffgebaud, awwa sinn nedd dauahafd gebliwwe unn Irlond iss aa nedd ins reemische Raisch oigegliedad worre. Im 5.Jh. henn bridische Sklave nach unn nach des Chrischdedum noch Irlond gebrachd, Irlond war dodorsch eens vun de erschde Länner, wo des Chrischdedum großfläschig vabraided worre is. Irische Missionare henn schbäda aa ainische Germaneschdämm unn die Slawe chrischdianisierd. 

Zwischem 8. unn 11.Jh. hots imma wieda Iwwerfäll unn Õõsiedlunge dorsch Wikinga gewwe. De Brian Boru, vun 1005 bis 1014 de erschd Keenisch vun gonz Irlond, hot die Wikinga in de Schlachd vun Clontarf besiegd un sie dodemid endgildisch vadriwwe.

In de Johr 1171/72 is Irlond vun de Englänner erowwert worre unn henn viele Irlänner in de uufruchdbarere Weschde vun Irlond vadriwwe. 1534 hot de englische Keenisch Hoinrisch VIII. de Grafe Klidare, de irische Schdellvadreda in Irlond abgesedzd unn sisch 1541 vum englondtraie Balamend zum Keenisch vun Irlond ausrufe lasse. Nun hot er veruchd, die Irlänner zu soiner anglikanische Kärsch zu bekehre, was awwa zu Uffschdände vun irische Kadolike unn Zerschderung vun Kleschdern dorsch ihn. 

In Irlond henn 1727-29 unn 1740/41 Hungersnöt gewied (an denne die Bridde nedd gonz uuschuldisch ware), ä Abhängischkaid de Päschda vun de Londbesidza unn religiese Konfliggde. Des hot 1796 im Rahme vun de amerikanische unn fronzesische Revoludsion zu em Uffschdond gfiehrd. Des Balamend is uffgeleesd worre unn die baide Schdaadskärsche sinn verainischd worre. Vun 1845 - 1848 hots, versuchd vun de Kardofflfail unn aach mid Hilf vun de Bride, ä Hungersnod gewwe. Hunnerddausende sinn dodrõõ geschdorwe unn iwwer ää Million ausgewannerd, haubdsäschlisch noch Amerika. Ersch im 21. Jh. hot Irlond widda die Bvelkerung vor de Hungasnod erraischd. 1848 hots donn en Uffschdond gewwe, den die Englänna bludisch unnerdriggd hewwe. Des hot sich hochgschaugeld, zumal de bridische Premier mid soina Fodderung fer die Audonomie vun Irlond am Owwerhaus gschaidad is. Die liberale Badai vun Englond hot 1914 die Uuabhängischaid dorschsedze könne, doch die Unionischde in Ulster henn dagege prodeschdierd. Mim Ausbruch vum erschde Weltkriech is die Uuabhängischkaid oigschloofe.

Donn awwa im Johr 1916 henn die Ire en Uffschdond gemachd, welle die Englänna awwa wieda bludisch niedagschlaache hawwe. De Uuabhängischlkaidskriesch hot am 6. 12. 1921 geended, als de irische Fraischdaad gegrinded worre is. De prodesdandische Dääl im Nordoschde (Nordirlond) is baim Verainischde Keenigraisch bliwwe. 1949 is offiziell die Republig Irlond ausgeruf gen. Ohne Ulschda. Die IRA hod ohne Unnaschdidzung vunde Republik iane Ooschläch gmachd, die prodesdandische Unionisten hän die kadholisch Zivilbvelgarung terrorisiad un de Presbyderiana-Parrer Ian Paisley hod soin Hass uf alles Kadholisch gepredichd... - un woma graa gmäänd hod, ändlisch dääds Friede gäwwe, donnhän die Unionisde so long wirra terrorisiad, bis ä Bomb hochgonge is. Ärschd 1998 hods än Friednsvadooch gäwwe.

Die Haubdschdadt unn greeschde Schdadt vun de Republik Irlond is Dablin. Amtsschbrooche in ganz Irlond sinn Englisch unn Irisch. De jetzische Minischderradspräsident is Enda Kenny unn die Präsidendin is Mary McAleese.

Obwohl als rohstoffarm vaschrie, hod Irlond doch de Erzabbau oogekurweld un färdad Zink, Silwa un Blei, awwa aach Kubba un Quegsilwa wärn scdärga un bai Kinsale hänse Eadgas gfunne.

De irische Vakea is eea ruhisch, es Schdrooßenedz ziemlisch klää, awwa ausraichnd. De effndlisch Nohvakea werd als lausich bschriwwe. Doodefär loßd sichs Wannere faschd wie inde Palz.

Wail iwwaall vum Meea umgäwwe, hod die Insl än mardimes Klima foichd-kiehla Summa, foichd-kiehla Winda, frosdfrai.




#Article 245: Vereinte Nationen (307 words)


Die Verainde Nadsione (engl.: United Nations, UN; odda United Nations Organization, UNO) sinn en Zammeschluss vun 193 Schdaade uff de gonze Weld. Die Uffgawe vun de UN iss die Sischerung vum Friede, Besaidischung vun Friedensbedrohunge, indernadsionale Zammearwaid zur Lösung vun werdschaflischa, kudurella, humanidärer unn sozialer Probleme unn der Velkerverschdändischung. Gegrinded worre isch die UN 1945 in San Francisco unn hot ihre Haubdsidz in New York, Genf unn Wien. Die Arwaidschbrooche vun de UN sinn Englisch, Fronzeesisch, Arabisch, Hochschinesisch,  Russisch unn  Schbanisch.

Die UN hot finf wischdische Organe:

In ainige Pungde werd Reformbedarf gsehe, do sie nedd vun alle Schdaade aggzebdierd werre odda nischd in die UNO basse.

Als en Problem werd õõgsehe, dass de Sischerhaidsrad nischd die Machdverhäldnisse wiederschbiegle däd, es werd desweje valongd, waidere Schdaade neewe de finf Siegamäschde als schdändische Midglieda naizulosse, welle donn aa en Vedoreschd erhalde. En schdändische Sidz beõõschbruche derzaid Daitschlond, Indie, Brasilie unn Japan. En Problem bai so ennere Erwaiderung is die Nischdainischung zwische de Midglieda. Zum Eene lehne die 5 schdändische podendsiell ab, en waideres Midglied uffzunemme, wail derre en Schdaad nedd basse dudd odda sie ihr Machdverhäldnis nedd valiere wolle. Zum Onnere wolle aa annere Schdaade vun de UNO beschdimmde Schdaade keen schdändische Sidz genne, z. B. gennd Schina Japan keen Sidz unn Idalje Daitschlond keena.

Als en waideres Problem werd aagsehe, dasses Machdgfälle dorsch die Privilegierung vun de Vedomäschde gegeiwwer onnere Midglieder vum Sischerhaidsrad unn de UNO zu groß is. Leese kennd mer des dorschs abschaffe vum Vedoreschd, was awwa die Vedomäschde nedd zulasse däde. 

Kridisierd werd de uuffgeblähde birokradische Abbarad vun de UNO, weller dorsch effiziendere Schdruggdure ersedzd werre solld. En Problem dodebai is aa en Indressekonfliggd zwische de Midgliedschdaade. Wanns noo ainische Schdaade ging, isses Innervendsionsvabod zu schdreng, mer derf nedd aigraife, wann irgendwo en eschde odda vamaindlische Massemerder, also en Diggdador, soin Volg ermorde dudd.




#Article 246: NATO (113 words)


Die NATO engl. North Atlantic Treaty Organization iss en milidärisches Bindnis vun airopäische unn nordameriganische Schdaade. Die Nato iss im Johr 1949 gegrinded worre unn hot ihrn Sidz in Brissel. Die BRD iss im Johr 1952 de NATO baigedrede. Des wischdigschde Ziel im kalde Kriech iss die Abwehr vun de Sowjetunion unn dem Warschaua Paggd gwessd. Nochm End vum kalde Kriech unn de Ufflösung vum Warschaua Paggd im Johr 1991 hot die NATO erschdmol kee Uffgaawe mehr kahd. Said 1999 diend die NATO als Weldbollizai, d. h. sie sorgd im Ufftrag vun de UN fer Friedenserhaldunge. Die Mitglieda unnerainanner versischern sisch zu Baischdond wenn en Midglied ogegriffe werd.

Die NATO darf oigraife, wann




#Article 247: Garage (193 words)


Ä Garaasch (uff hochdaitsch Garage) isch ä iwwadachdi, ofd a mit feschde Maure un midäm abschliesbari Door um was abzustelle. Maischdens werds fa Faazeische wie zum Baischbiel Audoos, Faareda oda Modorreda benuzd. Viel Laid benuzen des awwa a um Wergzeisch zu lagere un Sache rebariere zu kenne.

Die Vorläufer vun de Garasche sinn Remise, die zum Unnerbringe vun Perdefuhrwerke gebaud worre sinn. Die erschd Garaasch, wu exdra fer e Audo gebaud worre iss, iss 1910 in de Kurpalz in Ladeberg vum Carl Benz errischdet worre..

Iwwerm Rhoi in de Kurpalz gilt die GaVO - Garagenverordnung; Verordnung des Ministeriums für Verkehr und Infrastruktur über Garagen und Stellplätze - Baden-Württemberg - vom 7. Juli 1997

Immer widder wern, wonn Laid onfonge e Firma zu grinde, awweer noch ke Kapidal fer e Firmegebeide henn un ke Geld fer was zu miede, Garaasche fer ersche kommerzielle Akdividäde genutzt. Berihmt isch vor allem die Garaasch worre, in dere Bill Hewlett un Dave Packard 1938 mit 538 Dollar ihr Firma Hewlett-Packard gegründet hen. Aus dem was die zwee in Packards Garaasch in Palo Alto ongfonge hen, is heit en Weltkonzern mid em Umsatz vun (2011) 127 Milliarde US-Dollar worre.




#Article 248: Bermudafunk (110 words)


De Bermudafunk (eischeni Schraibwais bermuda.funk) isses Fraie Radjo aus de Kurpalz unn sainre Umgewung. Betriwwe werds vum eingetrachene Varoi „Freies Radio Rhein-Neckar e. V.“. 

De bermuda.funk is mit de anneren Freie Radjos in de Assoziation Freier Gesellschaftsfunk (AFF) in Bade-Wirddebärsch organisiert. 

De bermuda.funk hot sisch 1998 als Varoi gegrind. Im Ogdowa 1999 isch er zum erschde Mol iwwer UKW uff Sendung gånge, wie er des „feschdiwel-radjo“ zum 48. Indernazjonale Filmfeschdiwal Monnem-Heidlberg gemachd hot.
Sait em Herbschd 2000 in Heidlberg und sait em Dezemba 2003 in Monnem dut de bermuda.funk dauernd sende. Sei Sendeschdudjos sinn in de alt Faiawach in Monnem.

De bermuda.funk deelt sisch sai Frekwenze mit em Cambusradjo Radioaktiv.




#Article 249: Kurpfalz (Region) (458 words)


Die Kurpalz iss ä Reschion in Daitschlond um die Schdädt Monnem unn Heidlberg, wos Kurpälzische gebabbeld werd oder des haidische Gebied vum ehemolische Kurferschdedum Kurpalz in Bade-Wirddeberg‎. Es gibbd awwa kee feschdgelegde Grenze.

Wischdigschde Fliss in de Kurpalz dohin sinn de Rhoi unn de Negga. De Weschde vun de Kurpalz hot Otail an de Rhoiewene, die aa die am dischdeschde bsiedelde Geschend in de Kurpalz isch. Do liesche aa Monnem unn Heidlberg, die zwee greeschde Schdädt in de Kurpalz. Monnem iss weche soi Laach am Rhoi en wischdische Induschdrieschdandord. Im Nordoschde vun de Kurpalz lieschd de Odewald middem Keenischschduul, mid 567,8 Meder Heh de hechsde Bersch in de Kurpalz. Im Siedoschde vun de Kurpalz lieschd des Hiechllond Kraichgau, mid de Schdadt Sinse, welle mid ugfähr 34.700 Oiwuhnern die zweedgreeschd Schdadt im Rhoi-Negger-Krais iss, wesch?

Noch der Schbrachgrenz lässd sisch die Kurpalz im Weschde dorsch de Rhoi, im Siede mid de Schdadd Brusel, im Siedoschde mid Sinse, im Oschde mid Mossbach unn im Norde middm Londkrääs Bergschdrooß in Hesse abgrenze. Iwwergongswais gehd des Schbroochgebied veräänzeld bis Beensm im Norde (siehe Kurpälzisch).

Hisdorisch gesehe iss die Kurpalz des Gebied vun de hisdorische Kurpalz, welles Bade zugeschlache worre isch. Des Gebied ziehd sisch donn nunner bis wesdlisch vun Hailbronn unn bis dief in de Orewald nai. (siehe Kurpalz)

Oft werd die Kurpalz owwerfläschlisch bloß als die Region um Monnem unn Heidlberg bezeischent, aa wann des ziemlisch uugenau isch.

Kurpälzische Mundard werd hait vun verschiedene Kabaredischde wie Bülent Ceylan, Christian Habekost, Arnim Töpel unn Hans-Peter Schwöbel betriwwe. Bedeidende zeitgenessische Mundaataudoare sin (nochem Alfabet) di Marliese Echner-Klingmann da Rudolf Lehr un di Ilse Rohnacher.

De reschdsrhainische Dail vum Kurferschdedum Kurpalz iss schun 1803 zu Bade un Hesse kumme, während ään große Dääl vun de lingsrhainisch Kurpalz schbäda als Palz zu Bayern kumme isch unn un än onnan große als Rhoihesse zu Hesse Dammschdadt und de Resd noch schbäda praißisch worn is. Dodemid sinn Palz un Kurpalz gedrennd worre. Beschdrewunge, Palz unn Kurpalz zu verainische odda die Trennunge uffzuheewe, zuledschd 1948 dorsch den Mannemer Birgamaischda Hermann Heimerich, sinn gschaiderd, do die große Fläschelänner en Vordail gegeiwwer a zerschblidderde Kurpalz henn. Zammearwaid iwwer die Lännergrenze naus werd dorsch die Medropolregion Rhoi-Negga gschaffe.

Dodezu gheard nadierlisch alles, was owwe schun ufgfiad is, die gonz Gschichd, wu Lond un Laid geprägd hod, die Schbrooch, die wu ääna vunde schdärgsde unna de pälzisch Dialegde is, die uuvawegslbaa pälzisch Kuldur... - all des is nadialisch ned vagonge, när wail mär die hisdorisch Kurpalz mid Gewald zarisse un zaschdörd hod. Desdewesche konn hia nadiarlisch när vun selle Oifliß die Räd soi, die wu haid nuch in bsunnaschdäre Wais ä sischdbaa Zaischnis vun friare Zaide ableesche. 

Des Wabbe vun de hisdorische Kurpalz hot viele haidische Ordswabbe beoiflussd. Ä paa Baispiel sin




#Article 250: Viernheim (139 words)


Verne (amtlich Viernheim) is ä Schdadt am Rand vun de alde Kurpalz, die jetzert im Siedweschde vunn Hesse ligge dut. Bis noch Haidlbärg sinns knabb 20 km noch Siedoschde unn bis noch Mannem sinns net ämol 5 km noch Weschde.

Verne is mit iwwer 32.000 Eiwohna die zwettgreegschd Schdadt vum Krais Bergschdroos. 

Verne is des erschde Mol im Johr 777 in ennere Urkund vum Kloschder in Lorsch erwäänd worre. Urschbringlisch isses en Keenigshof vunn de Karolinga gewest. Im 12. Jahrhunnert isses donn in de Besitz vum Kolschdder Lorsch gekumme, unn ab 1308 hot es dann dem Erzbischof vun Määnz gheert. Vun 1533 bis nooch em End vum draissischjährische Krieg hot Verne dann zu de Kurpalz gheert, donoch henns widda die Määnzer gekriegt. Seit 1803 geheert Verne dann zu Hesse, wo mer de Schdadt dann 1948 die Schdadtresch gewwe hot.




#Article 251: Dahner Felsenland (212 words)


Zu de Vebandsgemää Dahner Felseland gehern selle Ortsgemääne:

Insgsamt sinn des 15 Ordsgemääne plus die Ordsdähle, wu nid selbschdännich sinn (zeehlt zu ...).
Sitz vunn de Verbansdgemääne Verwaldung isch in Dah(n). Die Verbandsgemää isch 1969 im Zuch vunn de Verwaldungsreform gegrind worre. Am Ahfang hat se noch Verbandsgemäh Dah(n) gehäße. Awwer seit eh paar Johr häßt se Verbandsgemäh Dahner Felseland. Bei Grindung vunn dere VG warn's blos 14 Ordsgemääne, weil die beide Ordschafte Bruchweiler-Bärebach unn Bundahl sellemols zusammgelechd worre sinn zur Ordsgemää Wieslautern. Weche Quereele isch des awwer nit werklich gud gange un so isch die OG Wieslautern dann 1989 per Landesgesetz wirrer uffgeleest worre unn die beide Ordschafte Bruchweiler-Bärebach unn Bundahl warn wirrer selbschdännich.

In de VG Dahner Felseland wohnen um die 15.000 Leit (Schdand Ende 2009). Die Schdadt Dah(n) hat die meischde Eiwohner (um die 4.500). Noch Eiwohnerzahl geordnet folgen dann Bruchweiler (um die 1.650), Fischbach (um die 1.550), Buseberch (um die 1.350), Erfweiler (um die 1200), Bundahl (um die 1.150), Ludwigswinkl (um die 800), Schindärd (um die 580), Rumbach (um die 460), Scheenau (um die 440), Erlebach mid de Laurerschwan (um die 340), Bowwedahl mim Germanshof (um die 320), Schleddebach (um die 320), Pedersbächl (um die 250), Nothweiler (um die 160), Härschl (äh/zwäh iwwer 100), Gebiech (äh/zwäh unner 100).




#Article 252: Kraichbach (224 words)


Di Kraischbach (am Unnerlauf) odder Graaichbach (am Owwerlauf) iss e 60 km longi, reschdi Neewebach vum Rhoi im Nordweschde vun Bade-Wirddeberg. 

Zwee vun de längschde reschde Neewebäsch vun da Kraischbach sin: di Katzbach unn di Hardtbach.

Di Kraischbach endschbringd im Kraischgau in de Näh vun de Ordschafd Schdernefels im Enzkreis uff ner Heh vun 300 m. i. NN. Donn fließd se Rischdung Nordwesd dorsch Kürnbach, Owwerderdinge, Kraischtal, Ubschdadt-Waiher, Bad Schääborn unn Kronau (all im Londkräs Kallsruh). Vun dort fließd se in de Rhoi-Negga-Krais dorsch die Orde Sångd-Lee-Rood, Railinge unn Hoggene. Schlussendlisch fließd se bai Ketsch uff ner Heh vun 93 m. i. NN in de Rhoi.

Bei Ubschdadt erraischd di Kraischbach di Rhoiewene un fließd vun do bis hinner Kronau in eme Grawe am Fuß vum Kraischgaurand endlång noch Norde. Dort biegt se dann Rischdung Nordweschde zum Rhoi hie um.

An de Ufer vun de Kraischbach finne Eisveggl en Lewensraum, wie aa im Elsenz- un Neggerdal.

Da Nåme vun da Kraischbach geht waaschoints uf des keldische Wort Creuch zurigg, was soviel heeßt, wie Schlamm odder Lehm (eweso wie di närdlisch benåchbade Leimbach noch em alde deitsche Wort Leim fär Lehm benånnd is). Di Kraischbach hot em Kraischgau de Nåme gewwe. Des waa urschbringlisch allää des Oizugsgebiet vun da Kraischbach. Schbäder hot ma des gånze Hiegellånd zwischem Odewald, Schwazwald un da Rhoiewene als Kraischgau bezeischend.




#Article 253: Rockenhausen (180 words)


Roggehause (amtlich Rockenhausen) iss ä Schdadt im Dunnersberschkräs im Norde vun de Palz in Rhoilond-Palz unn iss Sidz vun de glaischnamiche Ordsgemää. Roggehause hot 5.429 Oiwuhner uff ner Fläsc vun 36,83 km² unn hot dodemit ä Bevelkerungsdischd vun 147 Oiwuhner je km². Der jetzische Schdadtbirgamaischda iss Karl-Heinz Seebald vun de SPD.

Roggehause lieschd uff halwer Schdregg zwische Lautre unn Bad Kraiznach.

Nachbargemainde sinn, im Uhrzaigersinn, im Norde beginnend: Dielkirsche, Wirzwiller, Ruppertsegge, Dannefels, Schdoibach am Dunnersbersch, Börrschdadt, Imsbach, Falkeschdoi (Palz), Schwaiswiller, Imswiller, Dörrmoschel, Biesterschied, Schääborn unn Katzebach.

Roggehause hots Schdadtresch 1332 erhalde. Im Draißischjährische Kriech iss es wie faschd alle Orde in de Reschion zerschderd worre. 1900 iss es zur Bezirgshaubdschdadt in de bairische Palz ernannd worre. Dorsch die Grindung vun Rhoilond-Palz iss es im Londkräs Roggehause uffgegange. 1969 iss de Londkräs zamme middem Londkräs Kirschhaimbolande zum Dunnersberschkräs verainischd worre. Am 10.Juni 1979 sinn die Gemainde Dernbach unn Mariethal/Palz oigemäänded worre.

De bai de Kommunalwahl am 22. Juni 2009 gewählde Schdadtrad beschdehd aus 22 Midgliedern unn hot en ehreamdlische Schdadtbirgamaischda als Vorsidz.

Die Sängerin Joy Fleming iss in Roggehause gebore worre.




#Article 254: Deutsche Weinstraße (597 words)


Die Daitsch Woischdrooß is e Turischdeschdrooß, wu an de B 271 un de B 38 anne fiehrt. Am „Haus der Deutschen Weinstraße“ in Bockrem fangt se im Norde a un zied sich endlong vun de Haad dorsch die Wingäd zum Woidoa hinner Schweige im Siede, wuse nooch rund 85 km vor de franzeesisch Grenz uffheerd. Die Daitsch Woischdrooß gebts seit 1935 unnes is dodemit die äldscht Woischdroos in Daitschland.

Oogfange hods zwischem erschde de Zwede Weldgriesch. Bis 1930 hen mer den Huddl ghad midde fronzeesisch Bsadzung und dene Reschdrigzione vum Versaijer Vadroch: Die Franzoose hen unsern Woi ned gewelld un ins freii Raichgebied hen mer ned verkaafe gederfd. Do hen se donn 1935 die großaadisch Idee mid unserne Woischdrooß ghed. Mid derre ihr Oirischdung hod mer ohne daßs daia geworn wäa, mea Durischde ologge un mea Woi vakaafe gekennd. Mer hod ääfach ner die Schdroße midde mehrschde Woiderfer endlong vun de Haad zammegfaßd un umbenennd. Om 10. 10. 1935 hen se donn Besichdischung gemeschd un glai diregd augebessad, wu di Schdroß schlechd waa (doch, des gaabs wäglisch!) un om 19. 10 hod donn de Gaulaida Birgl (Josef Bürckel) die Woischdroß ine'rm Feschdagd in Derkm faialisch eröffnet:

Er eröffnete am 19. Oktober 1935 die „Deutsche Weinstraße“ mit einer spektakulären Massenveranstaltung in Bad Dürkheim. ... Eingeordnet in einen kuriosen Kontext aus völkischer Erlösungsideologie, Nationalismus, pfälzischem Selbstbewusstsein und NS-Fremdenverkehrswerbung schuf Bürckel ein weithin ausstrahlendes Symbol des deutschen Weines. Der unmittelbare Werbeeffekt war zunächst gering, doch nach 1945 griff die deutsche Weinwerbung GmbH erfolgreich auf die Marke „Deutsche Weinstraße“ zurück.

Die Ärdscha hen sich donn all umnenne gedäfd vun „... an der Haardt“ in „... an der Weinstraße“. Schun glai no däm ääschde Schbegdagl hodds'szwäd gewwe: Om negschde Daach, em Sundach, is im gonze Raisch des „Fest der Traube und des Weines“ gfaiad worn un do hen se glaimol ä Brobefaad mache gemißd mid närem Konwoi vun 300 Audos. 

Said Midde Achdscher wädde „Erlebnistag Deutsche Weinstraße“ gfaiad, wu die Schdroß achd Schdunne long fer Audos gschbäad is. Do kumme als 300 000 bis 400 000 Laid, s'measschde Durischde, wu sisch am ledschde Auguschdsundach zu Fuß, uff Inlainan odde uffm Droodesl uff de Woischdroß vagniesche. Do fließd de Woi in Schdreeme un so monschä gried gaaned mid, daß do aach nuch en onneres Kulduabrogramm lääfd.

Die vorderpälzisch Higgllandschafd, in weller die Woischdroß longgehd, liehd zwische de Rhoiewene im Oschde un de Haad im Weschde. Am südliche End funn de „Deitsch Woischdroos“ schdehd an de Grenz zum Elsass seid 1936 dess „Daitsche Woitor“, am Nordend zu Rhoihesse hie seid 1995 das „Haus funn de Deitsch Woischdroos“. 

On de Woischdrooß häasch ä gonz schbezielles „Migroglima“, wie mers sunsch närschndwo uff de Weld find, mit iwwä 1800 Schdund Sunneschoi simmä schun faschd am Middlmeea! Ned ner, doßmer ausgedehnde Käschdewälla an de Haad hen, an de Woischdrooß wagse aach Moandlbääm, Feische, Kiwis, Pinie, Zybressen, Palme un Bananen im Fraie - und unsern Mandlbliehd (die Bääm schdeen am Schdrooßerand) schun im Fäbrua / Mäaz is wäglisch ä gonz besunnärschdes Äraischnis un wäd in Gimmldinge mid när'm grooße Mandlbliehdefeschd gfaiad.

Daß des Glima aach en gonz großaadische Woi gedaije läßd, des braach mer aischndlisch aaned egschdra saache. Die aale Reema hen schun demid oogfange un haid hen mers zwädgreeßde Woioobaugebied noo Rhoihesse.

Feschde wärns gonze Joar iwwa gfaiad. Do konn des när ä klää un uuvollschdännisch lischd soi. Mescha un agduella finnenas

Noodem grooße Ärfolsch vunde Woischdroos werd Begriff aach vun verschiedne Woibaugebiede im deitsche Schproochgebiet verwennd un unsa Woischdrooß hääßd jezad „Daitsch Woischdrooß“.

Newe de „Daitsch Woischdrooß“ gebts unner annrem aa:

In Eestreisch:

In Idalje gebts aa:




#Article 255: Landkreis Bad Dürkheim (255 words)


De Londkrääs Derkem (schrifddaitsch: Landkreis Bad Dürkheim) iss en Londgrääs im Nordoschde vun de Palz im Bunnäslond Rhoilond-Palz unn lieschd in de Medropolregion Rhoi-Negga. Benonnd is de Krääs noch de Kraisschdadt Derkem, die aa de Verwaldungssidz iss. De Londkrääs hot 130.927 Oiwuhner (2012) unn zu ihm kehre 48 Gemäände. Die jetzische Landrad iss Hans-Ulrich Ihlenfeld vun de CDU.

De Londkrääs liechd zwische Ludwichshafe im Oschde unn Lautre im Weschde. Im Weschde hot de Londkrääs Otail am Pälzer Wald, de Oschde kehrd zur owwerrhainische Tiefewene, die Midd kehrd zur Daitschen Woischdrooß.

Vun Nord noch Sied erschdreggd sisch de Londkrääs vun Boggene bis Daisem, vun Weschde noch Oschde vun Frangeschdoi bis Ellerschdadt.

Nachbarkrääs sinn im Norde de Londkrääs Alzey-Worms, im Oschde die krässfraii Schdadt Worms unn de Rhoi-Palz-Krääs, im Siede Naischdadt unn de Londkrääs Siedlischi Woischdrooß, im Weschde de Londkrääs Lautre, de Dunnersbärschkrääs unn Lautre.

De Londkrääs Derkem iss dorsch die Londkrääs Reform 1969 aus de Londkrääse Frongedahl unn de Londkrääs Naischdadt entschdanne.

Said 2001 werd des Amd vum Landrad fer 8 Johr vergewwe.

De Krääsdach bschdehd aus 46 Midgliedern unn hot en Landrad alz Vorsidz. Ergebnisse vun de Wahle 2014:

Tibbisch fer de Londkrääs iss de Woiobau uff ugfähr 7200 ha Rebfläsch, awwa es werd aa Obschd unn Gmies ogebaud. Weege des milde Klimas könne aa Zidrone, Orange, Faige unn Mandle wachse. 

Newwe de Landwerdschafd iss de Tourismus ä wischdische Oinahmekwäll. Im Nadurpark Pälzer Wald befind sisch de Kurpalz-Park in de näh vun Wachene unn bai Haßloch de Holiday-Park.

De Londkrääs wer vun ner Erdgas-Pipeline dorschzooche.




#Article 256: Waldsee (Pfalz) (185 words)


Waldsee iss ä Ordsgemää im Rhoi-Palz-Krääs im Siedoschde vun Rhoilond-Palz. Sie iss de Verwaldungssidz vun de glaischnamiche Verbandsgemää, zu der aa Oddaschdadt kehrd. Waldsee hot 5267 Oiwuhner unn ä Fläsch vun 12,93 km². Doderaus ergibbd sisch ä Bevelkerungsdischd vun 407 Oiwuhner/km². De jetzische Ordsbirgamaischda iss Otto Railand vun de CDU.

Oddaschdadt lieschd in de nerdlische owwerrhainische Diefewene. De Ord lieschd an de Rhoihochuferkand, die die Rhoiniedarung vun de weschdlisch geleschene Flachlondzon drennd. Dodro schließd sisch im Weschde Sand- unn Dienezon oo.

Vun de Gemaindefläsch sinn 58,3% landwerdschafdlisch genudzde Fläsch, 12,7% Waldfläsch, 6,9% Wassafläsch, 21% Siedlungsfläsch unn 1,1% sunsdische Fläsche.

Gegrinded worre iss Waldsee wahrschains im 6./7. Johrhunnerd vun de Fronge. Waldsee hot im Schbayagau zum Bischdum Schbaya kehrd. Noch de Besedzung vun de Fronzose ab dem Johr 1797 hot de Ord zum Bairische Rhoikrais, nochm Zwedde Weltkriech zum Londkrääs Schbaya kehrd, der donn dem Londkrääs Ludwichshafe zugeschlache worre isch.

Im Johr 2007 iss 55,5% der Oiwuhner kadolisch unn 22,2% evangelisch gwessd. Die Ibrische henn zu keener Relischion kehrd.

De Gemainderad hot 22 Midglieda unn hot en ehreamdlische Ordbirgamaischda als Vorsidz.
Sidzvertailung im 2009 gewählde Gemainderad:




#Article 257: Ramstein-Miesenbach (164 words)


Ramschdää-Miesebach (amtlich Ramstein-Miesenbach) iss ä Schdadt im Londkrääs Lautre in Rhoilond-Palz unn iss Verwaldungssidz vun de glaischnamische Verbandsgemää. In Ramschdää-Miesebach befinded sisch die Ramstein Air Base. De Ord hot 7.508 Oiwuhner uff ner Fläsch vun 43,03 km², dodraus erbibd sisch ä Bevelkerungsdischd vun 174 Oiwuhner/km². Der jetzische Birgamaischda iss Ralf Hechler vun de CDU.

Ramschdää Miesebach befinded sisch 20 km weschdlisch vun Lautre am Rond vum Biosphärereservat Pälzer Wald. Siedlisch vun Ramschdää lieschd die Weschdpälzische Moorniederung. Do iss im 19. Jh. Torf abgebaud worre. De Mohrbach fließd dorsch Ramschdoi Miesebach.

Ramschdää gliedersd sisch in die zwee Schdadtdääl Miesebach mid 2.417 Oiwuhnern unn 591 ha Gemargungsfläsch, sowie Ramschdää mid 6.339 Oiwuhnern unn 3.710 ha Gemargungsfläsch.

Die Gemää Ramschdää-Miesebach iss dorsch die Verainischung vun Ramschdää unn Miesebach am 7. Juni 1969 entschdanne unn hot 1991 des Schdadtreschd erworbe.

De Schdadtrad vun Ramschdää-Miesebach bschdehd aus Radmidgliedern, die am 7. Juni 2009 gewähld worre sinn. De Schdadtrad hot en Ehreamd Birgamaischda als Vorsidz.
Ergebniss vun de Wahle 2009:




#Article 258: Kusel (125 words)


Kusel iss ä Kräässchdadt in de Verbandsgemää Kusel-Altenglan unn im Londkrääs Kusel und desse Verwaldungssidz. Kusel iss mid 5.018 die kleenschd Kräässchdadt in Daitschlond. Zamme mid ner Fläsch vun 14,37 hot se ä Bevelkerungsdischd vun 349 Oiwuhner/km² (2012). Di jetzische Schdadtbirgamaischdan iss di Ulrike Nagel vun de SPD.

Die Schdadt Kusel gliederd sisch in ä Kernschdadt um ä ald Aldschdadt auserum, in die Schdadtdääl Diedelkopp unn Bledesbach, sowie das Wohngebied Am Holler.

De middlere Johresniederschlag liechd bai 863 mm unn dodemid liesche die Niederschläg im owwere Driddl vun de in Daitschlond erfassde Werde. De troggenschde Monad iss de April, am maischde Niederschläg falle im Dezember.

De Schdadtrad vun Kusel bschdehd aus 22 Midgliern unn sie henn en ehreamdlische Schdadtbirgamaischda als Vorsidz.

Ergebniss vun de Wahle:




#Article 259: Landkreis Germersheim (169 words)


De Londkrääs Germersche (amtlisch Landkreis Germersheim) iss en Londkrääs im Siedoschde vun de Palz in Rhoilond-Palz unn lieschd in de Medropolregion Rhoi-Negga. Er hot 124.889 Oiwuhner unn ä Fläsch vun 463,26 km². Mid ä Bevelkerungsdischd vun 270 Oiwuhnern je km² (2012) iss er eena vun de dischdesd bsieddelde Krääse in de Palz. Zum Londkrääs kehre Gemäände unn de Verwaldungssidz iss Germersche. De jetzische Landrad iss Fritz Brechtel vun de CDU.

Die eschdlische Krääsgrenz werd, biss uff klääne Ausnahme, vum Rhoi gebilded. Die Lauter iss die siedlische Grenz zu Frongraisch. De Londkrääs lieschd vollschdännisch in de Owerrhainische Diefewene unn kehrd zur grenziwwerschraidende Reschion Pamina. benachbarde Krääse sinn (im Uhrzaigersinn, im Weschde beginnend): Londkrääs Siedlischi Woischdrooß, Rhoi-Palz-Krääs, Londkrääs Kallsruh, Kallsruh, Londkrääs Rastatt unn des fronzesische Departement Bas-Rhin middem Arrondissement Wissembourg.

De Londkrääs iss uffs Landkomissariad zurickgegegange, dass 1939 in de Londkrääs Germersche iwwerfihrd worre isch. 1970 iss Hääne noch Herxe oigemäändet worre unn hot dodemid de Londkrääs verlasse.

De Kraisdaach hot 46 Sidz. Bai de Wahl 2009 hot folschendes Ergebniss ergewwe:




#Article 260: Lauterburg (Unterelsass) (160 words)


Laudeburich (frz. Lauterbourg, dt. Lauterburg) isch a Schdadd an de Elsässisch-Pfälzische Gränze un liegt uf de elsässische Said. De Noochbaort Neulauderburg (g'hört zu de Gmeind Berg) direkt an Lauterburg oaschliessd und nua durch d'Lauder davo getrennt isch. ghört zua Palz. Auch von de Gränze zu Bade isch Laudeburich ned wait weg. Die Grosschdadd Kallsruh isch in de Näh von Laudeburich.

Laudeburich isch die eschdlischde Gemää uffm fronzesische Feschdlond. In der Näh liesche mehrere klääne Seee, eener iss mim Rhoi verbunne. Des greschde Begge iss Bassin des Mouettes. De Fluss Lauder bild die Grenz zu Daitschlond unn die Palz. Uff der onnere Sai lieschd Nailauderburich, des zur Gemää Bersch kehrd. De Rhoi drennd Laudeburich vun Bade.

D Gemää ghert zum  im Arrondissement .  isch . Laudeburich ghert zum Kommunalvaband .

Im Ord gebds en Medallwerg, ä Schemie- unn ä Dingemiddlfabrigg. Am Rhoi gebbds en hafe. Vun dord aus werd die Schemie- unn Dingemiddl-fabrigg mid Rohschdoffe versorchd, vum Medallwerg werre Briggedail verlade.




#Article 261: Ein Jäger aus Kurpfalz (194 words)


De Jächa aus Kurpalz is weda ä Saachegschdald, nuch iirschnd än Jächa als Baischbiel fär alle, sunnan ä hisdorischi Gschdald, wann aach ned so gonz klaa is, wea:

Die ääne saache, es wäa de Utsche Fritz (Friedrich Willhelm Utsch, *1732 †1795) gwäßd, där wu sellemols de Kurpälzisch Ärbfärschda im Endepuhl im Soonwald, zeh Kilomeda närdlisch vun Sowrm, gwäßd waa -  Simmre waa sellemols kurpälzisch un dodemid aach de Soonwald. 1913 hensem dord ä Dengmal gsädzd. Begrawe issa baide Willigis-Kabell bai Aue. 

Onnan määne, es wäa däm soi Voagänga, de Melsma Hannes (Johann Adam Melsheimer), der wu vun 1719 bis 1757 de kurpälzisch „Raidende Färsschda im Unnan Suun“ gewäßd waa. Am Schdrudhof, ned waid vum Endepuhl, hängd ä Gdängdaafl.

Wirra onnan glaabe, es mißde Hannes Casimia vun Palz-Simmäre (Pfalzgraf Johann Casimir von Pfalz-Simmern) (* 7. Mäz 1543 in Simmre; † 16. Jänna 1592 in Haidlbärsch)) gewäsd soi, där wu vun 1583 bis 1592 Adminischdradoa vunde Kurpfalz waa. Där waa als passioniade Jächa bekond, om Änd vun soinäre Dinschdzaid is des Liedsche ändschdonne un ea hod aach soi Gsind ghed, däm wu doßa hod saache gekännd: „Alla, saddln mär dän Gaul un lehn de Mondlsagg druff!“




#Article 262: Landkreis Kaiserslautern (162 words)


De Londkrääs Lautre (amtlisch Landkreis Kaiserslautern) iss en Londkrääs in de Palz im Bunnäslond Rhoilond-Palz. De Londkrääs hot 104.443 Oiwuhner (2012) unn zu ihm kehre 50 Gemainde. Verwaldungssidz iss die krääsfraie Schdadt Lautre, die faschd gonz vum Londkrääs umschlosse werd. De jetzische Londrad iss Paul Junker vun de CDU.

Rund een Driddl vum Londkrääs Lautre lieschd im Nadurparg Pälzer Wald. De weschdlische Dail umfassd die Sigginger eh unn de nerdlische en Dail vum Nordpälzer Berglond. Die Lautrer Seng erschreggd sisch vun Oschd nach Weschd dorsch de Londkrääs.

Vun Oschd nach Weschd erschdreggd sisch de Londkrääs 43 Kilomeder, vun Nord nach Sied 32 Kilomeder. Die hechsd Schdell lieschd 528 m. i. NN., die niedrigschd 205 m. i. NN.

De Londkrääs Lautre iss 18117 vum bairische Keenisch als Londkomissariad gegrinded worre. 1862 iss es ins Bezirgsamd Lautre unn 1939 iss zamme middem bezirgsamd Londschduul im Londkrääs Lautre iwwergegange. 1969/72 sinn zwee Orde ausm uffgelesde Londkrääs Roggehause dezukumme.

Ergebnisse vun de Londradswahl am 7.Juni 2009:




#Article 263: Grünstadt (163 words)


Grinnschdadt (amtlich Grünstadt) iss ä Verbondsfraie Schdadt im Londkrääs Derkem in de Palz mid 12.800 Oiwuhnern (2013). Grinnschdadt iss Verwaldungssidz vun de Verbandsgemää Grienschdadd-Land, kehrd awwa nedd zu der dezu. De jetzische Birgamaischda iss Klaus Wagner vun de CDU.

Grienschdadt lieschd im Laininger Lond an de Nordgrenz vum Pälzerwald ugfähr zehn Kilomeder nerdlisch vun Derkem an de Kraizung zwische de daitsche Woischdrooß. De Grinnschdadter Bärsch iss de Hausbärsch vun Grinnschdadt.

Mid 529 mm Niedaschlaach iss Grinnschdadt eena vun de Niedaschlaachsärmschde Orde in Daitschlond. De droggenschde Monad iss de Februar, am maischde Niedaschlääch falle im Juni.

Zu Grinnschdadt kehre die Ordsdail Grienschdadt, Asslum unn Sausrum.

Noom Griesch hän die Amies do ä grooß Maderiallaacha mit support-staff ghäd, wo de gonze Beraisch bis enuff noo Määnz un Kraiznach vasorschd hod un des wo aach Bschäfdschung gebrung hod. 

Inde ledsch Joa hod de Endwigglungsschweapungd inde Beraische Gewärwe, Wohne un Tourismus gleje. Tradidzionell is Grinnschdadt än Woiord.

De Schdadtrad bschdehd aus 28 Midgliedern. Sidzveatailung im gewählde Schdadtrad:




#Article 264: Landkreis Südliche Weinstraße (218 words)


De Londkrääs Siedlischi Woischdrooß (amtlich Landkreis Südliche Weinstraße) iss en Londkrääs im Siede vun de Palz in Rhoilond-Palz. De Londkrääs hot 108.752 Oiwuhner (2012) unn zu ihm kehre 75 Gemainde. Verwaldungssidz iss die vum Londkrääs umschlossene kraisfraii Schdadt Landach.

Die Daitsche Woischdrooß, vun derre de Londkrääs soin Nååme hot, fiehrd vun Sied noch Nord in de Londkrääs Derkem nai. De Londkrääs hot Otail an de Owwerhainische Tiefewene im Oschde unn dem Pälzer Wald im Weschde. Õõgrenzende Londkrääs sinn, im Uhrzaigersinn, im Weschde beginnend: Londkrääs Siedweschdpalz, Londkrääs Derkem, Rhoi-Plaz-Krääs unn Londkrääs Germersche. Im Norde grenzd de Krääs an die kraisfraie Schdadt Naischdadt unn im Siede ans fronzesische Departement Bas-Rhin.

Des Gebied vum haidische Londkrääs hot frieher, uffgedaild in die Bezirge Bergzabre unn Landach, zu Baiern kehrd. Nochm Zwedde Weltkriech sinn die baide zu Londkrääs gweordene Bezirge zu Rhoilond-Palz kumme.

Saine haidische Grenze erhield de Londkrääs 1969 unn hieß bis 1978 Londkrääs Bergzabre-Landach.

De Landkrääs hot siewe Verbandsgemäände: Awäller, Bad Berchzawwre, Edekowe, Herxe, Landach-Land, Määkamma un Offebach an de Quääch. 

Ergebniss vun de Krääsdaachswahle 2009:

Induschdrieõõlage sinn selde. Im Oschde sinn Tail vum Londkrääs vum Woibau geprägd, awwa de Tourismus gewinnd imma mähner an Bedaidung. 43% vum Londkrääs, vor allem im Weschde, sinn bewalded, deswege iss die Forschdwerdschafd frieher wischdisch gwessd, haid diene die Waldfläsche vor allem fer de Fremdevakea.




#Article 265: Rhein-Pfalz-Kreis (253 words)


De Rhoi-Palz-Krais iss en Londkrais im Oschde vun de Vorderpalz in Rhoilond-Palz unn kehrd zur Medropolregion Rhoi-Neggar. Er hot 148.079 Oiwohner unn mit re Bevelkerungsdischd vun 486 Oiwohner je km² (Dez. 2012) isser de dischdeschd bsiedelde Londkrais in de Palz. Zu dem kehren 25 Gemääne unn de Verwaldungssidz iss Ludwigshafe. De jetzische Londrad is de Clemens Körner vun de CDU. S KFZ-Kennzeiche is seid em  27. Juli 2005 RP. Vorher waas LU.

De Rhoi-Palz-Krais liegd in de Owwerrhoinisch Diefewene. De Krais umschließd halwa die kraisfraie Schdädt Frongedahl, Ludwigshafe unn Schpayer. Benachbarde Krais unn kraisfraie Schdädt sinn, im Uhrzaigersinn, im Norde beginnend: Worms, de Krais Bergschdrooß in Hesse, Monnem, de Rhoi-Neckaa-Krais unn de Londkrais Kallsruh in Bade-Wirrdebärg unn die Londkrais Germersche, Siedlischi Woischdrooß unn Derkem.

Im Krais herrschd e mildes unn mid maischd neddemol 500 mm Niedaschlaach druggenes Klima. Im Summer isses hääß unn schwiel, mid viel Gewidder, de Winder iss schneearm.

Im Johr 1886 isses Bezirgsamd Ludwigshafe gegrind worre. Aus dem Bezirgsamd iss schbeeder de glaischnååmische Londkrais Ludwigshafe vorgegange. In ener Kraisreform im Johr 1969 iss de Londkrais vergreeßerd worre. Am 31. Dezember 2003 iss de Londkrais Ludwigshafe in Londkrais Rhoi-Palz-Krais umbenennd worre.

Seid de Gebiedsreform vum 1. Juli 2014 hot de Rhoi-Palz-Krääs finf Verbandsfreie Gemeinde un Städt un finf Verbandsgemeinde (mid zwanzich Gemeinde drin).

Ergebniss vun de Krääsdaachswahle:

Die Kaafkråfd vun de Kraisbevelkerung liegd 16% iwwerm Durschschnidd.

Die Bunnesaudoboone 6, 61 unn 650 fieren dursch de Krais. Mehrere Bundesschrooße gehen dursch de Krais, unner annerem die B9. Im Krais gibbds 6 S-Båån-Schdadsione.




#Article 266: Rhein-Neckar-Kreis (278 words)


De Rhoi-Negger-Krais iss en Londkrais im Nordweschde vun Bade-Wirddeberg‎ in de Kurpalz. Er ghert zum Regiarungsbeziag Kallsruh. Midd 527.287 Oiwuhna (2012) iss er de Londkrais midd de hegschde Bevelkerungsõõzahl in Bade-Wirddeberg unn de driddhegschd in Daitschlond. De Londkrais gherd zur Medropolregion Rhoi-Negger. Zum Londkrais selwa ghere 54 Gemainde. Verwaldungssidz iss Haidlberg unn de jetzische Londrad iss de Stefan Dallinger vun de CDU.

Im Weschde hot de Londkrais Õdail an de Owwerrhoinische Diefewene, im Nordoschde am siedlische Odewald unn im Siedoschde am nerdlische Kraischgau. Di Geschend am wesdlische Rånd vum Odewald bezaischend ma als Bergschdrooß, äni vun de wärmschde Gegende in Daitschlond.

De Krais iss dorsch di Kraisreform am 1. Januar 1973 aus de ehemålische Londkrais Monnem, Londkrais Haidlberg unn Taile vun de Londkrais Sinse unn Londkrais Mossbach endschdanne.

Zum Rhoi-Negger-Krais ghere fogende Schtädt:

Bischese, Ewwerbach, Eppele, Hemschbach, Hoggene, Ladeberg, Lååme, Neggergmin, Rauebäjg, Schääna, Schriese, Schwetzinge, Sinse, Waibscht, Walldoaf, Woinem, Wissloch

Zum Rhoi-Negger-Krais ghere fogende Gemainde:

Altlosse, Angelbachdal, Bammedal, Brihl, Diele, Dossene, Edinge-Neggerhause, Epflbach, Eschlbrunn, Gaiberg, Heddesbach, Heddese, Helmschd-Baage, Härschberg ån da Bergschdrooß, Ilwese, Ketsch, Kraizschdåånisch, Laudebach, Lobbach, Malsch, Mauer, Meckse, Mihlhause (Kraischgau), Naideschtoi, Nailosse, Nußloch, Ofderse, Plankscht, Railinge, Reischatshause, Såndhause, Schääbrunn, Schbeechbach, Sångd-Lee-Rot, Wissebach, Wilhelmsfeld, Zuzehause

Sämdlische Orde, wu zum Krais ghere, sin in de Adiggl Ortsnåme in der Gejend vun Heidlberg un Ortsnåme im siedeschdlische Rhoi-Negger-Kreis (Kraischgau) zu finne. Do schdehne aa di Orts-Uunåme.

Ergebniss vun de Kraisdaachswahle am 7. Juni 2009:

Viele Induschdrieunnernemme vun de medallveaawaidende unn schemische Induschdrie sinn im Rhoi-Negger-Krais verdrede. Große Unnernemme sinn des SAP-Unnernemme in Walldoaf unn St.-Lee-Rot, de Finanzdienschdlaischder MLP unn die Haidlberjer Druggmaschine in Wissloch. Die Badisch Schbaagelschdrooß fierd in de Owwerrhoinewene dorsch de Rhoi-Negger-Krais, do werd viel Schbaagel õõgebaud.




#Article 267: Landstuhl (177 words)


Londschduul (antlich Landstuhl) iss ä Schdadt im Londkrääs Lautre in Rhoilond-Palz. Sie kehrd zur Verbondsgemää Londschduul unn iss de Verwaldungssidz vun derre. Die Schdadt hot 8.599 Oiwuhner unn des Landstuhl Regional Medical Center hot sain Sidz in de Schadt. De jetzische Birgamaischda iss Klaus Grumer vun de CDU.

Londschduul grenzsd im Norde an die Weschdpälzische Moorniedarung. Siedlisch unn eschdlisch leit es am Rond vum Pälzer Wald. E paar Kilomeder eschdlisch beginnd die Sigginger Heh. Dorch de Ord fiere viel Wanderwege, unner annerem aa de Pälzische Jokobsweg-

Londschduul kehrd mid eem dorschschniddlische Johresniedaschlaach vun 886 zu de 25% der Orde in Daitschlond midde maischde Niedascchlääg. De doggenschde Monad iss de Abril, am maischde Niedaschlääg falle im Dezemba

De Schdadtrad bschdehd aus 24 Midgliedan, de ledschde Schdadtrad iss am 7. Juni 2009 gewähld worre.

De Nahvakea iss an de Vakeasveabund Rhoi-Neggar indegrierd. Die Båånschdregg vun Kusel zwaigd do von de Haubdbåån noch Monnom ab. Der Båånhof vun de Schdadt iss schdarg frekwendierd unn de Ord hot ä S-Båån-Haldeschdell. Londschduul iss iwwer Bunnesaudobåäne 6 unn 620 ans iwwerreschionale Schdrooßenedz õõgschlosse.




#Article 268: Elsass (302 words)


Des Elsass (fronzeesisch: Alsace) iss ä Reschion im nordesdlische Frongraisch gwessd. Es hot 1.852.325 Oiwuhner unn ä Fläsch vun 8.280 km² (2011), was 1,3% vun de fronzesische Fläsch ausmachd. Midd ner Bevelkerungsdischd vun 223,7 Oiwuhner/km² kehrd des Elsass zu de am dischdesde bsiedelde Regione in Frongraisch.

Im Oschde hots Elsass Õtail an de Rhoiewne, im Weschde an de Vogese. Es erschdreggd sisch vun Nord noch Sied iwwer 190 km, vun Weschd noch Oschd iwwer 50 km. Die Reschion grenzd an die baide Schdaade Daitschlond (Bade unn Palz) un Schwaiz, unn die fronzesische Regione Lothringe unn Franche-Comte. Die Reschion unnertailt sisch in die baide Departements Bas-Rhin unn Haut-Rhin.

Bis zum Johr 1681 hot Frongraisch des Elsass Schdigg fir Schdigg vum Hailisch Reemisch Raisch erowwerd. 1789 sinn die baide Departements Bas-Rhin unn Haut-Rhin gegrinded worre. Im Daitsch-Fronzesische Kriech hot des daitsche Raisch des Elsass zamme midd Lothringe erowwerd unn die baide zum Raischslond Elsass-Lothringe zammegschlosse. Die wenischen verbliwwenen fronzesischschbrachischen Orde sinn Germanisierungsversuche ausgsedzd worre. Aufgrund des Versailler Verdrags nochm Erschde Weltkriech sinn Elsass-Lothringe widda noch Frongraisch kumme. Im Zwedde Weltkriech sinnse donn baide korzzaidisch widda ins daitsche Raisch oigegliederd worre, dånåch widda zirigg noch Frongraisch kumme.

Im Elsass werd vorwiegend fronzesisch gebabbeld. Die im Elsass geschwätzen alemannische unn frängische Dialegde werre als Elsässisch zammegfassd. Zu den im Elsass geschbrochene Schbrooche zähld aa des Pälzische. Die Õzahl der Babbler vun daitsche Dialegde hot vun 1945 uff hait schdarg abgenumme, vun 90% uff 35%. Nedd ubedailischd dodebai iss die fronzesische Schbroochbolidig in de vergångene Johr gwessd.

De jetzische Präsidend vum Regionalrad iss Philippe Richert vun de UMP.

Des Elsass iss aine vun de raischsde Reschione in Frongraisch unn lieschd am Haubdknodepungd vun de airopäische Wärdschafd. Die Induschdrie schdelld 30% vum Bruttoinlandsproduggd, de Dienschdlaischdungssegdor schdelld awwa mehr. Bai de Londwärdschafd iss de Woi- unn Hopfeõõbau am wischdigschde.




#Article 269: Vatikanstadt (1100 words)


De Wadigaan (dt. Vatikanstaat, auch Vatikanstadt, lat. Status Civitatis Vaticanæ, ital. Stato della Città del Vaticano), is de klänschde Schdaad vun de Welt. Net ämol 1000 Lait wohne im Wadigaan unn er hot e Fläch vun knabb em halwe km². Die zwee offizielle Amtsschbrooche sin Ladain unn Iddalienisch, die vunde Schwaizagard idalienisch un Daitsch. Bezahld werd im Wadigaan mim Euro, de Wadikaan hod än aischnes Minzkondingend un gäbd aach aischn Briefmarge eraus - baides sin gsuuchde Sammlobjekde un draache än Guuddääl zu de wadigansche Oinoome bai.

De Wadigaan liegt ufm Vadikanhieschl, fria außahalb, jezad in de Inneschdadt vun Rom, is vunännäre Maua oigfrieded, ä pargardisch Londschafd mid oigschbränglde Baude, komplett vun Idalje umschlosse un hod desdewesche aach Währungs- un Schbrooch-Oihaid. Zum Wadikan gheere außam Pedasdum un -pladz unm Bahnhof aach die Sixdienisch Kabell, die Gärde un Musee un die Paläschd. 

Zu Õõfang vum 4. Joahunnad is es Grischdedum Schdaadsrelischion vum alde Reemische Raisch (Imperium Romanum, SPQR) worn un hod dodemid aach wäldlisch Machd griehd, also grad des,woes noo soinere aichn Lehr gaaned hawwe solld . Dorch Schenkunge hod donn die Kärsch als mea Lond griehd un noom Zärfall vum Reemische Raisch hän donn die Päbschde aach wäldlisch Machd iwwa Rom un iane Gebiede beooschbruchd un midde Pipinsche Schängung aach griehd.

Doodraus is donn schließlisch äm gruße un mächdische Kärcheschdaad worn, där wu sisch iwwa halb Idalie un Sizilie ausgedehnd hod. Residenz waa die ärschde rund sexhunnad Joa de Laderaanpalasd, donn ärschd sin Kurie un Pabschd inde Vadikan umgzooche. — Äm Bischuf vun Rom - wasde Pabschd jo is - soi Kadhedral is awwa die Laderanbasiliga gbliwwe.

De Wiena Kongreß hoddon de Kärcheschdaad wirraheagschdelld, awwa 1870 issa bis uf de Wadikan im Keenischraisch Idalie ufgonge. Un so iss donn aach im Konkordad zwische Mussolini un äm Hailsche Schduhl ausghannld worn. Saiddäm is de Kärscheschdaad när nuch de Wadikan als souwarääne aischnschdännischa Schdaad, där wu dorsch de Hailisch Schduhl innandzional vadreede wärd. 

Doo wärds ä glää bißsche problemadisch: De Vadikan is als än souveräne Schdaad audomadisch aach än aischnes Välgaräschdsubjegd. De Pabschd is - un des is absolud äänzischaardisch - als Person än aischn Välgaräschdssubjegd - waila es Owwahaabd vunde (kadolisch) Kärsch is. Äs gäbd Laid, diewu die Oisedzung vum Pedrus  (vgl. ) fär ä Fälschung halde (uhne doßs bewaise känne...) un es gäbd viel, die wu - wie de Madin Luda un die odrodoxe - die Schdäll onnaschda indabrediere als wie die kadolisch Kärsch. Awwa es schdehd hald ämold doo un de Pabschd konn als äänzscha beõõschbruche, äm Pedrus soi Noofolschä zu soi - ob zu Räschd odda ned, des konn kään Schdaad waache zu beandworde. Un dodemid waas donn aach kää Problem mea, fär de Pabschd die Inschdiduzion vunärem pärsonalisiade Välgaräschdsubjegd zu äraische. Dodemid schdelld sich awwa die Frooch, ob äbbes wie die Kunsdschädz vunde Wadigaansche Musèe äm Pabschd - also de Kärsch - gheere odda äm Wadigaanschaad. 

Des sin zun ääne die Wadigaanische Musee un Arschiewe, die wu in de Wadiganschdadt liehe, un dänne ian Oirischdung un - voa allem - dänne ian Exponade.

Uffm Gebied vum Wadigaan sin

Dodezu kumme als exterridoriala Bsidz nuch

Es Schbiel midde Machd waa schun imma, said die Kärsch unna Konschdandin I zu weldlischa Machd kumme is, ä grußi Vasuuchng un es hod viel Joahunnade gedauad, dis doßse kabiad hän, doß die moralisch Machd, die wuse ausiewe känne, umso greeßa is, je inteechara sie selwad sin un je weenischa wäldlische Machd se hän. 

Taadsäschlisch waas de Wadikaan, waas Carol Woitila - Pabschd Johannes Paul II - därwu zamme mim Gorbadschof es Änd vunde kommunisdisch Dikdadur in Rußlond oigekaid hod: Diblomadie - un Ghäämdiblomadie - vun Kärsch, Hailschm Schduhl un Wadikaanschdaad sin idendisch un de Wadikaan is ääna vunde ledschde Schdaade, wu ghääm wägglisch nuch ghääm määnd. 

Alladings hodde Wadikaan - un mim die kadolisch Kärsch - nuch onnäräm Haufe vun Aldlaschde zu drooche: es Gschichdsbewußdsoi un dodemid es Dänge in gschichdlische Dimensione, Relewanze un Reladiwidääde inde amerikonisch un daitsch Bvälgarung sin grademol Null. Voa draißsch - väddzsch Joa waas nuch gonz normaal, doß Schläsche zur Ärziejung ghead hän - wonn awwa haid eraus kimmd, doß än Parra äm Meßbuu odda äm Buu inärem kärschlische Kinnahääm ää glongd hod, donn is des, was sellemols gonz normaal waa, uf äämol Kinnesmißhondlung un die Opfa valonge Schoodnsärsadz...

Ähnlisch ises middm sexuelle Mißbraach: inde Kärsch issa vabode un im Wadikan schdehda unna Schdroof, awwa im Indrässe vunde Opfa - wu sellemols vunde Gsellschafd selwad ä grußi Midschuld ufgeloohd griehd hädde - hodmär viel im Schdille abgeduun. Dodezuu is kumme, doßs ärschdas när un ausschließlich selle Parra waan, vun dänne mär gwißd hod, die wu sisch selwad õõgklaachd un um Hilf gebeede hän, um dodeevun fodzekumme - raaïsch Sinda, wu ändsaach un ufheere wollde. Un käm waa klaa, doß es Bekämpfe vun Driewe ned su ääfach is kääm außa äm Wadikaan, där wu des Probleem jo schun long mim Zelibaad ghad hod un doo uf die sälwe Wais reagiad hod, wie bai Vafehlunge geeschns Zelibaad. was de haidisch Gsellschfd weda raischdm nuch weenschns vaschdonne wärd.

Än gonz onnaschdes Probleem färde Wadikaan is, doßa die ledschd absolud Monarschie is. Soo zmindschd wärdsm voageworf. Des is nadialisch Kabbes. Die Exekudiv unnaschdehd de päbsdlisch Kommission färn Wadikanschdaad (Inneminischderium) unna iam Präsidende (Inneminischda), vun däm wu daß die Diregdzione vum Governadorraad abhänge - klaara un dronsparenda wie inde BRD - un die Gsädze wärn vum Pabschd odda in soim Nome vunde päbsdlisch Kommission färn Wadikanschdaad ärlosse. Noom Gsädz vum 21. Nowemba 1987 wärd die Gerischdsbaakaid vunärem Oinzlrischda, äö Gerischd, äm Berufungsgerischd un änärrem owwaschde Gerischdshof im Nome vum Pabschd ghondhabd. die jewailsche Kombedänze sin im Birschalische Gsädzbuch feschdgleehd un im Schdrofgsädzbuch (vum Wadikaan).

Die einzelnen Kompetenzen sind im Bürgerlichen Gesetzbuch und im Strafgesetzbuch, die im Vatikanstaat gelten, festgelegt. Die Gsädze sin dorsch die Bang wech flexibla un vaninfdischa formuliad als wie in onnan Schdaade.
Art. 7. – Da die beschränkte Ausdehnung der Vatikanstadt den Wohnsitz aller Nachkommen und Ver-wandten der Seitenlinie der Vatikanbürger mit ihren neu gegründeten Familien in der Stadt nicht zulässt, behält sich der Papst in der Absicht, zur Gründung neuer Familien und zur Zeugung von Nachkommen zu ermutigen, vor, gemäss Seiner unanfechtbaren und souveränen Würdigung von Fall zu Fall Massnahmen für die neu gegründeten Familien zu treffen, welche die Vatikanstadt verlassen müssen, aus Wohlwollen auch unter Ermächtigung der Benutzung von Wohnungen im Eigentum des Heiligen Stuhles auf dem Territorium des Königreichs Italien.

Insgsamd wäärs wohl rischdischa, vun ännare konschdiduzionälle Monarschie zu rädde, als wie vun ännäre absolude, aach wonn die Värfassung ledzdlisch wieda vum Pabschd abhängd - där hod sisch de facto aach wirra midde Kurie un onnan abzschdimme.




#Article 270: Karlsruhe (307 words)


Kallsruh isch e Schtadt im Bade-Wirddeberg und isch friiener emol die Hauptschtadt von Bade gwesst. Lang isch Kallruh nach Monnem die zwaidgreeschd Schtadt in Bade gwesst, hod awwer bevelgerungsmässig Monnem iwwerhold un isch die greescht Schtadt in Bade. S Bundesverfassungsgricht und de Bundesgrichtshof sind baide in Kallsruh und aus dem Grund nennt ma die Schtadt aa Residenz des Rechts. S bsunnere an Karlsruh isch, dass die Schtadt, so wie Monnem, in de Neizeit geplant worre isch. Awwer annerscht wie Monnem, wo e Quadratschtadt isch, isch Kallsruh d Fächerstadt weil s Schtroose wie en Fächer im 90°-Wingel vom Schlossturm aus nooch Siide gange sind.

Als Gründungstermin von Kallsruh gult de 17. Juni 1715, weil an dem Dag de Grundschtoi zum Schloss glegt worre isch. De Markgraf Kall Willem hot mit de Bevölgerung von seiner Resident Dorlach Broblem ghabt und wollt e schees Schloss baue. Nach de Legende isch em dann uf de Jagd, wo er midde im Haardtwald oigschlofe isch, die Idee komme, des Schloss und die dazugheerend Schdadd dort baue zu lasse. D Schdadd hod er am Reissbrett blane lasse, nach sich selwa benannt und die 32 Schdroose und Allee sind wie Sonneschdrahle von seim Schlossturm aus gebaut worre. Für d Aalag von de Schdadd isch awwer nur das südliche Vierdel vom Kreis bebaut worre. Um Laid nach Kallsruh zu logge, hot er de naie Bevelkerung viele Privilegie verschbroche, die erscht im 20. Johrhunnerd schunschd in Europa Fuss gfasst hawwe: persönliche Fraihaide, wirtschaftliche Fraihaide, Glaichheid vor dem Recht, politische Mitschbrooch. Es sind dann Laid aus Frongraisch, Pole, Idalje, de Schwaiz unn viele daitsche Länder komme. De erscht Bojamääschda isch de Johann Sembach worre, der aus Schdroossburg nach Kallsruh komme gwest isch. D Schdadd isch dann ab 1717 die Residenz von de Markgrafschaft Bade-Dorlach gwesst und ab 1771, als die Bade-Badener Linie ausgschtorwe isch, von de Markgrafschaft Bade.




#Article 271: Kurt Dehn (107 words)


De Kurt Dehn (* 19. Juli 1920 in Leischtad, jetzert Derkem; † 26. August 2000) war äner vun de bekanndeschde Volksmussiger unn Dischder aus de Palz.

Sei bekanndeschde Lieder sinn „Ja so en gude Palzwei“ un „Do werd die Wuzz geschlacht“. 

Sei Lieder werrn in de Palz aa heit noch gern gheert unn gsunge. In denne Lieder duut er die Palz un die Pälzer als gemiedlisch un freelisch beschraiwe, un er määnt, dass de Pälzer Frohsinn net zuledschd vum Woi herkummt. So hot er zum Baischbiel aa ä Lied wie „En eschde Pälzer raacht ken Hasch, denn unsern Schdoff kummd aus de Flasch“ gschriwwe.

un viele mehr




#Article 272: Sprichwort (118 words)


Schbrich gäbds viele, in de Biiwl sogaa ä gonz Buch vull... (un des is aach schun widda ääna, än gonz naije sogaa!) Im Daitsche gäbds aach exdra ä Bischlch, des hääßd Gflijld Wärda un graad des, was doo drin schdeje duud, des sin inde Palz die Schbrich: Vaglaische, wu ä Aussach mache odda Aussache, wu äbbes vaglaische - ofd zum Noodääl vun däm, där wuus zu heare griehd.

Monsche schdamme aus Filme, onnan aus Sammlunge odda vun Schbrichglobba, onnan sin aus de Schdääzaid odda Alde Volgswaishaide - die allamääschd sin ä äschd pälzisch Warnung, die Kärsch im Dorf zlosse, sich selwad ä glää bißje zriggznämme unnes ned uff die Schbidz zdraiwe, Also Deeskaladzionsvasuuche uf ä raui humorvull Wais.




#Article 273: Bistum Speyer (364 words)


S Bischdum Schbaija (lat. Dioecesis Spirensis) isch ä kadolischi Diözees im Siedweschde vun Daidschlond. Sie umfassd de ejemolische Rhoigrais vun Baijan un dodemid die gonz Palz unnde Saa-Palz-Grais im Saalond. Die Diözees hodd ä Flesch vun 5.893 km², wu 1.325.311 Laid lewwe dun. Dodvu sinn 589.454 odda 44,5% Kadoligge. Bischdimma in Daidschlond, wu inde Nee sinn, sinn die Bischdimma Bischdum Triea, Bischdum Määnz unns Bischdum Fraibuasch. De jedzisch Diözeesbischof ischde Karl-Heinz Wiesemann, de Waihbischof Otto Georgens. De Bischofssidz isch Schbaija unn die Kadhedral ischde Schbaijmara Dumm.

S'Bischdum Schbaija kead zude äldschde Bischdimma in gonz Daidschlond, awwa middem onnare Gbied als haid. Nochde Schbeedondigg ischs Bischdum noch Oschde iwwade Rhoi eawaidad worre. S'Bischdum hodd jahunnadelong weldlische Vawaldungsfungdsione bsesse unn hodd dodemidd aa en Fiaschdbischof kabd. Abbem Joa 1111 hodd die Schdadd Schbaija imma mea Fraihaidsreschd bkumme unn hodd bald nemme zum Hearschafdsbraisch vum Bischof kead. De Bischof hodd deswesche soin Sidz noch Udene im haidische Filibsbuasch valeschd.

Inde Refoamadsionszaid hodds Bischdum ä Meng on Käasche unnen Großdeel vun soim Vameesche unn Bsidz valore. Do uffm Gbied oinische Fiaschddimma ghearschd kabd hawen, wu sisch fa odda gesche die Refoamadsion endschiede kabd hawen, ischs Fiaschbischdum in kleene Deel zaschbliddad.

Im Pelsische Eabfolschegriesch isch die Schdade Schbaija middm Dumm abgbronnd worre. Nochm Friede vun Rijswijk sinn viele refoamieade Käaschegmoinde widda kadolisch worre. Im Joa 1723 hodde Bischof soin Sidz noch Bruchsal valeeschd.

Alses Bischdum vunde fronzesische Rewoludsionsdrubbe bsedzd worre isch, isch aa de gonse Käaschebsidz bschlachnomd worre, s'lingsrhoinische Gbied isch zu Frong’graisch kumme unns reschdsrhoinische ab 1803 zu Baade. Im Joa 1803 ischs Gbied sägularisiead worre.

In soine jedzische Grenz ischs Bischdum 1815 zu Baijan kumme.

De Bischof laided s'Bischdum. Weschm Baijrische Konkoadaad vum 29. März 1924, wu aa fas Bischdum Schbaija gildisch isch, missn die Bischheef vunde siwwe baijrische Bischdimma unn vum Schbaijmara Bischdum unn aa die achd Dummkabidel alle drai Joa ä Lischd vunde Kandidaade fas Bischofsomd inde Bischdimma On die Kurije in Rom zu schigge. Wonns ä Eanennung gewwe solld, werren die Kandidaade vunde Aposdolisch Nundiadua in Bealin em sogenonde „Infoamadionsprozess“ unnazoche. Om End schiggde Nuntius die Aggde unnen Voaschlaach on die Bischofskong’gregazion vum Pabschd noch Rom. De Pabschd suchd donn de naije Owwahiad aus.




#Article 274: Walldorf (239 words)


Walldoaf iss ä Schdadt im Rhoi-Negger-Krais in Bade-Wirddebärsch unn lieschd in de Kurpalz. Walldoaf hot 14.578 Oiwuhner unn ä Fläsch vun 19,91 km², dodedraus ergibd sisch ä Oiwuhnerdischd vun 732 Oiwuhnern je km². Bekannd iss Walldoaf wege dem Sofdwäär-Unnernemme SAP unn dem Auswanderer Johann Jacob Astor. Die jetzische Birgamaischdarin iss die Christiane Staab vun de CDU.

Walldoaf lieschd in de Owwerrhainewene.
An Walldof grenze folgende Gemainde, im Uhrzaigersinn, im Norde beginnend: Såndhause, Lååme, Nußloch, Wissloch, Sangd Leon-Rod unn Railinge.

Walldoaf isses erschdemol am 20. Oggdoba 770 in ener Schengungsurkund vum Kloschder Lorsch erwähnd worre. In de daitsche Bauernkrieche unn dem dreeßichjähriche Kriech henn do Kämpf schdaddgfunne. Im Pälzische Erbfolgekriech isses Doaf vollschdändisch zerschderd worre unn erschd schbäda widda bsiedeld worre. Unner de Glaubensflischdlinge, die dånåch kumme sinn, iss aa die Familie Astor kumme. 1803 iss Walldoaf zu Bade kumme. Am 2. Sebbdemba 1901 hot Walldoaf die Schdadtreschde erhalde. In de 70-er Jahre vum 20. Jh. hot sisch die SAP do niedagelasse.

Ergebniss vun de Kommunalwahl am 7. Juni 2009:

Biss zum Ende vum 19. Jh. iss Walldoaf ä Bauredoaf gwessd, wu Hopfe, Tabbag unn Schbargl õõgebaud worre iss. Obwohl sisch Waldoaf zum Handelsbladz fer Agrarbrodugde gewandeld hot, werd haid aa noch Schbargl õõgebaud.

Haid bieded Walldoaf mehr Arwaidsblädz, als das es Oiwuhner hot, nämmlisch 20000. En Großdail dodevu drägd die SAP, awwa aa die Haidlbärscher Druggmaschiene.

De Ord iss Nååmensgewwa vun de Waldorf-Astoria-Zigareddefabbrigg unn dodemid indiregd vun de Waldorfschule.




#Article 275: Claus Schenk Graf von Stauffenberg (493 words)


Claus Schenk Graf von Stauffenberg mid vollem Nååme Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg (*15. November 1907 in Jettingen, Keenigraisch Baiern, † 20.Juli 1944 in Berlin) iss en daitsche Offizier unn Widaschdandskämpfa gege de Nadsionalsozialismus gwessd. Er hot des misslungene Addedad vum 20. Juli 1944 ausgefihrd.

Claus Graf Schenk von Stauffenberg iss im Schloss Jettingen in Schwabe, Baiern gebore worre unn hot sai Kinndhaid in Schduggad unn uffm Schloss Lautlingen verbråchd. Sain Abidur hot er am 5.März 1926 am Eberhard-Ludwigs-Gymnasium gemachd unn iss dånåch in die Raischswehr aigedrede, wo er als Fahnejunger im Raiderregmimend 17 gediend hot. 1927 iss er an die Infandrieschul in Dresde kumme, wo er zum Fähnrich beförderd worre isch, 1928 an die Kavallrieschul in Hannover. Am 1. Mai 1933 iss er zum Owwerlaidnand beförderd worre. Am 26. Sebdember hot er Nina Freiïn von Lerchenfeld gehaiad.

Gege End vun de Waimarer Rebublig hot Stauffenberg ä ablehnendi Haldung gege de Nadsionalsozialismus khad, nur die Idee vum Fihrerdum unn de Volgsgmainschafd war mid sainer deggungsglaisch. Dåher hot er sisch bai de Raischspräsidendewåål gege Hindenburg augeschbroche unn hot die Ernennung vun Adolf Hitler zum Raischskånzler begrießd. De 2. Weldkriech hot er als Erlesung empfunde, do mer jo polnische Zåangsarwaida hot aisedze gekonnd. Stauffenberg hot im 2.Weltkriech sai reschdi Hand, zwee Finga vun de linge Hand unn en Aag verlore. Deswege hot er sisch vun Hitler abgekehrd unn wolld vun jedza õõ die Juddeverfolgunge unn de Kriech beende.

Zamme midd General Friedrich Olbricht, Oberst Albrecht Ritter Mertz von Quirnheim und Henning von Tresckow hot Stauffenberg de Oberadsionsblåån Walküre ausgearwaided, der urschbringlisch en Blåån vun de daitsche Wehrmachd zur Unnerdriggung vun Uffschdänd gwessd iss, awwa zum Schdaadsschdraischblåån umgewandeld worre isch. Stauffenberg iss zum Stabschef des Allgemeinen Heeresamtes im Berliner Bendlerblock ernånnd worrn, sodass er Zugång zu de Fihrerhaubdkwardiere khad hot. Nochm Blåån hot Stauffenberg die Uffgab khad, ä Addedad am Hitler auszufihre unn de Schdaadsschdraisch zu laide. Dem aigendlisch Addedad sinn zwee Addedadsveasuche vorausgegånge, die awwa baide verschowwe worre sinn, wail doo Heinrich Himmler unn Hermann Göring gfehld henn.

Am 20. Juli 1944 iss de Zaidbungd ginsdisch gwessd unn Stauffenberg hot sischs nimmi erlauwe gekännd, des Addedad zu verschiewe. Hitler hot sisch in de Wolfsschanz oigfunne, awwa die Beschbreschung iss vorverlechd worre, sodass Stauffenberg nur zwee vun drai Schbrängssädz scharf mache gekonnd hot. Außadem is in sainäre Abweesnhaid die Tasch mide Bombe hinnan Disch gschdälld worrn. So henn die Schbrengladunge dorschd de massive Holzdisch nedd die gewinschde Wirgung erziele könne. Hitler hot midd laischde Vealedzunge iwwerlebd.

Stauffenberg sinn zur Zaid vun de Eggsblosion schun waid weg gewessd unn henn gedachd, Hitler sai schun dod. Die Midverschwerer sollde nun de Schdaadsschdraisch ausfihre, henn sisch awwa gewaigad, wail se nedd glaawe wollde, dass Hitler dod iss. Gege 22.30 sinn Stauffenberg unn sai Midverscchwerer verhafded unn schbäda erschosse worre. Die Laische sinn zunächsd vergraawe worre, schbäda awwa widda ausgegraawe unn verbrånnd worre. Die Asch iss verschdraid worre.

Stauffenberg iss Posthum geehrd worre. So sinn Gedengtafle uffgeschdelld worre.




#Article 276: Weißenburg (Unterelsass) (249 words)


Waisseburich  (frz. Wissembourg [visɑ̃ˈbuʀ], dt Weißenburg, elsässisch-alemannisch Wisseburi ['visəbųri]) is ä Schdadt im Elsaß, Frongraisch, in de Region Grand Est (bis 2015 Region Elsass). Waisseburich is da Sitz vun da Unnerpräfekdur Waisseburich un vum glaischnõmische Kanton.

Waisseburich liegd am Fluss Lauda, der die daitsch-fronzesisch Grenz bild. Bai Waisseburich gehd die Owwerrhainisch Diefewene in de Pälzer Wald iwwer. Schdadtdail sinn Aldeschdadt, Gaisberch, Gaidershof, Wailer unn Welschdorf.

Im 7. Johrhunnerd is Waisseburich aus ener Kloschderõõsiedlung entschdanne. Vun 1306 bis 1697 iss fraïï Raischsschdadt gwessd. 1522 is die Reformadsion oigefihrd worre. Nochm Weschdfälische Friede is Waisseburich midd große Daile vum Elsaß en Dääl vun Frongraisch worre. Am 4. April 1870 henn do praißische Drubbe die Fronzose geschlaache. Vun 1871-1918 hot Waisseburich wies gonze Elsaß-Lothringe zu Daitschlond kehrd, nochm erschde Weltkriech isses widda zu Frongraisch kumme. Zwische 1940-45 hot es widda zum Daitsche Raisch kehrd, bises 1945 widda zu Frongraisch kumme isch.

Die Arwaidslosichkaid hot im Johr 2005 6,8% betraache.

Waisseburich is eeni vun de arschideggdonisch indressandesde Schdädt im Nordelsaß. Die Aldschdadt werd hait noch vun Reschd vun de alde Schdadtmaure umschlosse. Die Abdai St.Peter unn Paul (frz. Saint-Pierre-et-Paul) iss eeni vun de greeschde Kärsche im Departement Bas-Rhin. Des godische Gebaide hot en romanische Gloggedurm ausm 11. Johrhunnerd, im innere sinn Glasfenschda ausm 14./15. Johrhunnerd. Die prodesdandischä Konzkärsch is en schlischdes godisches Gebaide ausm 15. Johrhunnerd.

Waidere Sehenswirdischkaide sinn des Salzhaus ausm 15. Johrhunnerd, des Maison de l'ami Fritz (um 1550) unn des klassizisdische Radhaus, welles zwische 1741 unn 1752 erbaud worre is.




#Article 277: Leimen (Baden) (179 words)


Lååme (naikurpälzisch aa Laime) iss ä Schdadt im Rhoi-Negger-Krais im nordweschdlische Bade-Wirddeberg unn lieschd in de Kurpalz. Lååme hot 27.145 Oiwuhner unn iss dodemid die driddgreeschd Schdadt im Rhoi-Neggar-Krais. De jetzische Owwerbirgameischder iss de Wolgang Ernst vun de SPD.

Lååme liechd in de Owwerhainische Diefewene am Iwwergong zum Kraischgauer Hiechllond. Di Schwätzinga Haardt fängt do åå unn de Laimbach fließd dorschs Schdadtgebied. Lååme beschdehd aus de Schdadtdail Gauangelloch, Lååme, Lingedahl, Dilje und Ochsebach.

Folgende Gemainde grenze an Lååme, im Uhrzaigersinn, im Norde åågfange: Heidlberg, Gaiberg, Bammedal, Mauer, Wissloch, Nußloch, Walldoaf unn Såndhause. Wesdlisch vun Såndhause hot die Schdadt ä unbewohndi Exklav, wu an Ofterse, Såndhause, Walldoaf, Railinge unn Hoggene grenzd.

Lååme iss des erschdemol im Johr 791 als „Leimheim“ erwähnd worre. Sowohl des Kloschder Lorsch als aa des Bischdum Worms henn Grundbesidz khad. 1262 iss Lååme als Lehe zur Kurpalz kumme unn ab 1351 hots endgildisch zur Kurpalz kehrd. 1803 iss Lååme ans Großherzogdum Bade gfalle. 1981 iss Lååme zur Schdadt erhoowe worre unn 1990 hots die 20.000-Oiwuhner-Marg iwwerschridde.

Said der Kommunalwahl 2009 sedzd sisch de Gemainderod folgendermaße zamme:




#Article 278: Annweiler am Trifels (220 words)


Annwailer (amtlich Annweiler am Trifels) iss ä Klääschdadt im Londkrääs Siedlischi Woischdrooß in Rhoilond-Palz unn liechd in de Palz. Annwailer hot 6.885 Oiwuhner unn de jetzische Birgamaischda iss Thomas Wollenweber vun de SPD.

Annwailer liechd im Waasgau, de sidlische Dääl vum Pälzer Wald. Uff drai Berche siedlisch vun de Schdadt lieche die Bursche Trifels, Anebos unn Minz, die zwwe letschde kehre awwa nimmi zu Annwailer. Die Ordsdääl Bindersbach, Sarnschdall, Gräfehause und Quächhambach kehre zu Annwailer.

Midd 910 mm Dorschniddniedaschlaach im Johr sinn die Niedaschlääch iwwerdorschschniddlisch hoch. De droggenschde Monad isch de Abril, die maischde Niedaschlääch falle im Dezemba.

Des erschdemol erwähnd worre isch Annwailer im Johr 1086, gegrinded worre isch sie awwa schun im 6. odda 7. Johrhunnerd. 1125 bis 1298 sinn die Raischsinsignie uff de Raischsbursch Trifels aufbewahrd worre. Im Johr 1219 hot Kaiser Friedrich II. Annwailer des Schdadtreschd verliehe.

De Schdadtrad iss am 7. Juni 2009 gwähld worre. 
Die Sidzveadailung im Schdadtrad

De greeschd Arwaidgewwa iss die Kardongfabrigg Buchmann. Die Firma Stabila schdelld Präzisionsmessgeräde her. Außadem gebbds do Zuliefererbedriewe fer die Audomobilinduschdrie.

Annwailer iss iwwer die B 10 erraischbar, die bai Landach-Nord an die A 65 õõgschlosse iss.
Die Schdadt iss dorsch die Quaichdahlbåån ans Schienenedz õõgschlosse.

In Annwailer gebbds ä Grund-, ä Haubd-, unn ä Realschul, ä Schul fer Lernbehinderde, ä berufsbildendi Schul unn en kirschlisches Gimnasium.




#Article 279: Liechtenstein (249 words)


Lischdeschdain (alem. Liachtaschta, dt. Liechtenstein, offiziell: Fürstentum Liechtenstein) is än klääne Schdaad in Middeleuropa in de Alwe. Ugfähr 38.000 Lait wohne in Lischdeschdain unn es hot e Fläch vun 160 km² (2013). Domit is Lischdeschdain noch em Wadigan Monaggo unn San Marino des viertkläänschde Land vun Europa. Di gräschde Läng vum Land is 24,77 Kilomeder, di gräschde Breide 12,35 Kilomeder. Lischdeschdain ligd vollschdännisch im Rätikon, ere Gebirgsgrupp vun de Alwe. Ugfähr di Hälft is gebirgisch. Im Wesde liggt des Rhoidal, wu da Rhoi di Grenz zur Schweiz bildt. Di Grenz zu Eestraisch lääft zu weide Deile uf em Gebirgsgrat.

Im Weschde vun Lischdeschdain dud die Schwaiz lieche, unn im Oschde grenzt es an Eestraisch.

Amtsschbrooch in ganz Lischdeschdain is Daitsch, domit isses des änzische Lond, des nur Deitsch als offizielli Sprooch hat. Daneewe werre aa alemannische Dialeggde gebabbeld (Liachtastanerisch), in Trieseberg aa Walserdaitsch. 

Die Haubdschdadt vun Lischdeschdain is Vaduz, die greeschde Schdadt Schaan.

Bezahle tut mer in Lischdeschdain mit de Schwaizer Franke.

Lischdeschdain is ä konsditutsionelle Monarschie un des jetzdische Owwerhaupt is de Fürschd Hans-Adam de zwette.
Schef vun der Regierung is de Adrian Hasler vun de Fordschriddlische Berjerbadei vun Lischdeschdain.

Aingedaild iss Lischdeschdain in die Wahlkrääs Owwerlond im Siede unn Unnerlond im Norde. Insgsamt gibts in Lischdeschdain 11 Ortschafte (Gemainde):

 

In Lichdeschdää duts norre ää änzischi Bahnschdreck gewwe. Die gehd vun Buchs in de Schwaiz nooch Feldkirsch in Eestraisch mid de drai Bahnheef Schaan, Forschd Hildi unn Nendeln in Lichdeschdää.
De reschdlisch effndlische Vakear werd mid Busse erleedischd.




#Article 280: Monaco (103 words)


Monaggo (fr. Monaco) is än klääne Schdaad in Siedeuropa am Middlmea. Ugfähr 38.000 Lait wohne in Monaggo (2013) unn es hot e Fläch vun grad ämol ebbes mehr als 2 km². Domit is Monaggo noch em Wadigan des zwettkläänschde Land vun Europa. 

Amtsschbrooch in ganz Monaggo is Fronzeesisch.

Monaggo is än roine Schdadtschdaad ohne Umland, es is in 10 Bezirge unnerdeelt.

Bezahle tut mer in Monaggo mit em Euro, wail Monaggo ä Währungsunion mit Frongraisch hod, inde EU ises awwa ned.

Monaggo is ä Monarschie un des jetzdische Owwerhaupt is de Fürschd Albert de Zwette.
Schef vun der Regierung is de Serge Telle.




#Article 281: Baden (125 words)


Bade isch e ehemoligs Land, wo heit zu Bade-Wirddeberg ghört und zu dem 1803 aa die Kurpalz komme isch. Von 1806 bis 1871 isch Bade e souveräner Schtaat gwesst, voher hot's zum Heilige Reemische Reich gheert un hinnerher zum Deitsche Reich. Noch em Zwaite Weltgrieg isch Bade zwische de Amerikaner und de Franzoose gedeilt worre und 1952 en Dail vom Bade-Wirddebärsch worre.

Di Urspring vom Lond Bade ligge bei ere Seideline von de Zähringer. De Hermann II. isch de erschte Zähringer gwesst, der sich nach seiner Bursch Hohebade, wo iwwer de Schtadt Bade steht, gnennt hot. Er hot sich Markgraf von Bade gnennt, obwohl Bade gar koi Mark gwesst isch. Denn Titel hot er von der Mark Verona iwwernumme, wo a soi Territorium gwesst isch.




#Article 282: Hermann Philipp Detzner (234 words)


Hermann Philipp Detzner war 'n daitsche Forschungsraisende unn Kolonialoffizier (Haupdmonn vunn de Daitsche Schutztrupp). Uf di Welt kumme iss er am 16. Okdower 1882 in Schbaya, gschdorwe iss er am 1. Dezember 1970 in Heidlberg.

Vumm Erschde Weltkriesch iss de Detzners Hermann im Innere vunn Naiginea iwwerraschd worre. Redour kenne hott er fers erschde nett unn no hott er sich vier Johr im Busch verschdeckeld und dodebai des Saruwagebirsch eschdlisch vunn Finschhafe und die Berschziesch ann de daitsch-briddische Grenz erforschd.

Draimol hodd er versuchd, noch Niederländisch-Naiginea noizukumme, wail des neutral war. Dodebai hott er als erschder Waißer die zentrale Hochlonddäler im Haache-Gebirsch durschquert. Missionare vunn de Naiendettelsauer Mission henn en mit Läwensmiddel, Bischer unn englische Zaidunge versorschd.

Im November 1918 hott er kapiduliert und iss nooch ännere korze Internierung donn widder nach Daitschlond kumme. 

Schpeeder is allerdings rauskumme, daß err in äwe demm Buch falsche Oogawe gemachd hodd. Er hott Forschungsergebnisse vunn Missionare als soi aischene ausgewwe unn aa e bissel dezuerfunne, z. B., daß er Kaiser-Wilhelms-Land vunn Oschd noch Weschd durchquert hätt, was net stimmt.
De Detzners Hermann hott sisch donn aus de Effentlischkait zurickgezoche unn iss Gschäftsfierer innem Haidelberscher Verlaach worre. 
Es iss mähr wie schaad, daß er net bai de Wohret gebliwwe iss, wail dess was er dadseschlisch erläbt hott, iss wirklisch beoidruckend genuuch.

Brockhaus Handbuch des Wissens in vier Bänden; Laipzig 1922 (6., gänzl. umgearb. und verm. Aufl.), S. 530




#Article 283: Der Rabe (Poe) (1441 words)


De Krabb (The Raven) vunn Schrifdschdella Edgar Allan Poe iss ääns vunn de bekanndeschde omerikonische Gedischde. 

Es geht do drin umm en Monn, demm soi Geliebde nomens Lenor' gschdorwe iss unn der Vergesse suchd boim Läse vunn seldene, alde Bischer. Äämol nachds, wie er schunn faschd boim Oischloofe iss, heerd er ä Kloppe on de Deer unn zuerschd denkt er, daß dess e Zaische vunn de Lenor' soi kennt, awwer donn schiebt ers uffs Kaminfaier unn die Vorheng, wu sisch beweeschen. Wie er die Deer uffmachd, iss niemond do unn ersch nochem zwädden Kloppe merkt er, daß er sisch doch nett gedaischt hott, wail'n Krabb ins Zimmer gfloche kummt unn sisch uff die Pallas-Bischd iwwer de Deer setzt.

De Monn froocht de Krabb noch soim Nome unn do kräschzt der „Nimmermehr“, was den Monn gonz rotlos macht. Wie er sisch grad selberschd oiredt, soi Lenor' zu vergesse, gebbt der Vochel nochemol des „Nimmermehr“ vunn sisch und dodruffhi schdellt de Monn noch e paar Frooche: Ob soi Seelequale besser wern odder ob er soi Lenor' widder treffe deed, awwer die Ondword iss immer die glaisch. 

Jetztert werd de Monn ganz eppeldenzisch unn kraischd den Krabb oo, er soll sisch fortmache. Awwer der blaibt uff de Pallas-Bischd hocke unn werft soin Schadde dauerhafd uff den Monn unn aa dem soi Seel ...

De Edgar Allan Poe hodd zeh Johr onn dem Gedicht g'schaffd und es war soin greegschde Erfolsch. Zuerschd erschiene iss es 1845 in de American Review in New York. Iwwersetzd worre iss es in alle meeschlische Sprooche, unner annerem aa 1891 als Der Krab in Pennsylvanisch-Daitsch vunn em Henry Lee Fischer (1822–1909). Dess war en Lehrer unn Räschdsoowald, wu in soinere Fraizait noch viel onnere pennsylvanisch-daitsche Gedichte gschriwwe hot. Uff sellare Fassung beruht aa di pälzisch Version do.

De Krabb

Middernachd wars unn schaurisch,
Isch war furschbaar mied unn traurisch
Iwwer viel so alde Bischer
Voll vunn gonz fergessner Lehr;
Un ich hab so halwer g'schlummert -
Hot's uff ä'mol so gebummert -
So wie's macht wonn's bissel dunnert -
Daß es rappelt on de Dheer;

Selwert, - „Kloppt an moinre Deer -
Des iss alles was isch heer.“

Un so wie ich misch erinner',
War's so oofongs in em Winner,
Un ä jeder gliehend Zinner
werft soin Schadde uff em Flur;
Unn isch hab gewinnscht 's weer moorsche,
Awer do war nix zu boorsche
Aus de Bischer – nix wie Sorsche -
Sorsche for moi lieb Lenor';
Ach, dasse noch bai mer weer!
Die Engel henn se g'nennt Lenor' -
jetz isse nomelos fer immermehr.

Unn ich war so halb im Zwaifel -
Hinner'm Vorhong hockt de Daifel,
Unn es war mer ängschterlich,
Schauderig unn schrecklich weh,
Grad als wonn mit jedem Droppe
Blut, moi Herz dhet schtärker kloppe -
Denk isch, „do will ener schtoppe
Iwwer Nacht – vellaischt aa zwää -
Denk isch, Alder, du konnschd kloppe,
Oder machscht dai's Weges geh -
Grad so isch's unn garnix meh.

Awwer jetzterd faß ich's Herze -
Denk, isch will des Ding abkerze -
Saach isch „Alder“ oder „Aldi“
Isch konn des Kloppe net ferschteh.
Awwer ich war schwer im Kopp, unn
Wie du bischt so kumme kloppe -
Hett mer kenne Hoor ausroppe,
Wonn isch's so hett kenne schtoppe -
Grad des Kloppe, unn net meh“
Donn mach ich die Dheer uff, wait -
Do war nix als Dungkelhaid.

Dief unn Dungkelhaid geguggd,
Unn ich habb geglaabt es schpuckt;
Gezwaifelt haww isch, halb gedräämd
Wie isch habb's noch nie zuvor;
Nie so schtill als wie es jetz war,
Nie so dunkel als es jetz war,
Un dess äänzisch Wort wu g'schwätzt war,
War's gepischpert Wort, „Lenor'“
Hab's gepischpert un net mää;
Un des Echo lais, „Lenor'“
Haww isch g'heert, un des allää.

Donn war's widder schdill unn schdumm,
Doch, so g'schwindt ich dreh' misch rum,
Haww isch's widder heere kloppe,
Bissel lauter wie zuvor;
Sag ich zu mer selwert, „O,
Ebbes kloppt am Fenschter do,
Awer halt emol bai Jo!
Isch geh d'ra un vissidir;
Brav, mai Herz, isch hab die Kunscht,
Daifelsdreck unn Hexeschmier“ -
'S war de Wind unn garnix sunscht!

Näggschdens, mach ich uf de Laade,
Bringd's nix, dhut's doch aa känn Schade!
Unn zum Fenschder noi gedappt
Kummt so'n alter schwarzer Krabb!
Saachd kää Wort – net mol „wie geht's?“
Net „was maggschd?“ un net „wie schtet's?“
Gar net zaudrig und net bleed,
Hockt sich uff moi Kammerdeer -
Uff ä Bild, dort in de Heeh -
Grad dort uff de Schtuwwedeer,
Hockt de Vochel, un net meh.

Doch, so rädselhafde Sache
henn mich halwer lache mache;
Hockt er dort als wie en Parre,
Iwwer moiner Schtuwwedeer;
Saach isch, „alter schwarzer, g'schorner,
In de alde Zait geborner -
Was wääß isch vellaischd, valorner -
'S wunndert mich so arrisch sehr,
Wer du bischt, wu kummscht du heer?
Saach mer, saach mer, wie du hääscht;
Saachd de Vochel, „Nimmermehr.“

Gonz erschdaunt war isch zu heere
So en Vochel mir so lehre;
Doch die Antwort in dem mään isch,
War ned graad so e großi Lehr,
Unn en jeder konn's beleesche		
Das noch kenner so en Seesche		
Emol g'hatt hot uff soi Weesche -
So enn Vochel – so e Ehr -
Vochel oder Dier uff Bilder,
iwwer soiner Schtuwwedeer,
Mittem Nome „Nimmermehr!“

Hockt er awwer, dort allänisch
Saachd mer awwer, doch so wänisch
Grad ä Wort, als wonn soi Seel'
In dem Wort verboorsche weer!
Unn er saachd kä onner Wort -
Schtumm, unn schtimmlos hockt er dort;
Saach isch, „monsche Fraind sinn fort,
Unn sie kummen nimmie heer;
Unn bis Moorsche gehschd du aa,
Wie die Hoffnung unn die Ehr,“
Saachd de Vochel „Nimmermehr.“

Un ich hab mich frisch verwunnert
Iwwer so e dunk'li Antwort;

Saach isch, „isch soi ganzi Lehr,
Die er vunn soim Määschder g'lernt hot,
Den e Uuglick, v'laicht, erzernt hot -
Valorni Frucht wu er geerndt hot,
Bis soi Kummerlascht so schweer war,
Un soi Trauerlied un Lehr war, 
'S melancholisch, arg unn schweer,
Nimmermehr', ach, nimmermehr!“

Denk isch, du witt mich bedriehsche
Mit so schwarze Vochelsliehsche;
'S hot misch g'lächeld, unn isch hock misch
Vor denn Vochel onn die Deer;
Hock misch uff e Sommetkisse,
Uff enn Schduhl – so hawwisch misse -
Denk ich, doch, jetz will isch's wisse
Meh vun dere Vochels-Lehr -
Was der grimmisch, schrecklich Vochel
Wu mer prophezait doheer,
Määnd do mit soim „Nimmermehr.“

Wunner als un roth baizaite,
Was des Ding meschd forbedaite,
Wail soi helle, schwarze Aache
Henn moi Herz gerihrt so sehr;
Des, un meh meschd isch doch wisse
Schwaischend hock isch uff moim Kisse - 
Allunruhisch war moi G'wisse,
Wail die Helling schtrahlt, ung'fähr,
Nimmer iwwer die Begleeding
Wu so wie isch effders heer,
Sie geruuht hot, nimmermehr.

Donn hot's g'schaint als wonn die Luft
Schweerer weer unn sieß mit Duft;
Unn isch heer gonz laise Trappe
Kumme uffem Deppisch heer;

Ruh! ach Ruh!“ haww isch gekrische,

Drink, ach drink en guude Troppe,
Unn fergess se immermehr!“
Kraischt de Vochel „Nimmermehr!“

Falsch Prophet, du ohne Zwaifel,
Uuglicksvochel odder Daifel,
Misch zu plooche unn zu quäle -
Wu zum Daifel kummscht du her?
Warum dhuscht du mich besuche?
Was hoscht du bai mir zu suche?
Witt mich in die Hell verfluche?
Mit doim ew'sche „nimmermehr“?
Saach mer's, odder geh vummer -
Odder du grigschd Hexeschmeer!
Saachd de Vochel, „Nimmermehr!“

Falsch Prophet, unn alles beeses
Was du bischt, de Daifel wees es;
Bai demm Himmelsbloo, do owwe -
Allem gut, un schlechts, - ich schweer -

Kraisch isch - „weck mit Foorschd unn Bonge -
Ruh! ach Ruh! - kennd mer se doch erlonge -
Un fergess die Trauer schweer -
Drink, ach, drink en guude Troppe,
Unn fergess se immermehr!“
Kraischd de Vochel, „Nimmermehr!“

Jetz will isch der ebbes saache -

Mach disch widder z'rick in's Wedder
Un des Hellehunde Heer;
Loss zurick kää schwarzi Fedder -
Liegschd als wie des Dunnerwedder - 
Fliesch zu doine falsche Gedder,
Vunn dort iwwer moinre Deer;
Nemm doin Schnawwel aus moim Herz -
Isch schieß disch mit moim alde G'wehr!“
Saachd de Vochel, „Nimmermehr!“

Unn der Ketzer isch net g'floche -
Hockt als noch so schwarz dort owwe,
Uff dem Pallasbildel dort -
Grad dort iwwer moiner Deer;
Unn soi schwarze Aache, sehn isch,
Unn die Lompehelling, schtreemisch,
Schmaißt ihrn Schadde um mich heer,
Unn moi Seel, for aus dem Schadde,
Wu so schwebt do um misch heer,
Heebt sisch nimmer, NIMMERMEHR.

Pennsylvania German verse: an anthology of representative selections in the dialect popularly known as Pennsylvania Dutch with an introduction by Harry Hess Reichard Norristown, Pa.: Pennsylvania German society, 1940 (Pennsylvania-German Society: Proceedings and addresses 48,2) (S. 68-70). Henry Lee Fischer (Iwwersetzung):  uf Archive.org. 




#Article 284: Eberbach (256 words)


Ewwerbach iss ä Schdadt im Rhoi-Negger-Krais im Nordweschde vun Bade-Wirddebärsch unn hot 14.670 Oiwuhner. De jetzische Bärgamaischda iss de badailose Peter Reichert. 

Ewwerbach lieschd in ener Aufwaidung vum Neggadal am Fuß vum odewäldische Kadzebuggl. Die Schdadt lieschd im Nadurpark Neggadal-Odewald unn an de Burgeschdrooß.

Zu Ewwerbach ghere außer de Kernschdadt di folgende Schdaddeil: Wimmersbach, Brumbach, Friedrischsdorf, Linnisch (Lindach), Roggenau, Iggelschbach (di Hälfd, di anner Hälfd ghert zum hessiche Härschhorn), Gaimihl, Unnerdielbach, Badisch-Schellebach (da Reschd vum Dorf Schellebach ghert zum hessische Owwerzent) un Blaiderschbach.

En Adelgeschleschd vun de Herre vun Ewwerbach iss des erschdemol im Johr 1196 erwähnd worre, die Bursch Ewwerbach im Johr 1227. 1330 sinn Bursch unn Schdadt an die Palzgrafe bai Rhain verpänded worre unn im 16. Johrhunnerd zur hischdorische Kurpalz kumme. Im selwe Johrhunnerd iss aa die Reformadsion in Ewwerbach oigfiehrd worre. 1803 iss Ewwerbach zum Ferschdedum Laininge kumme unn 1806 zum Großherzogdum Bade.

De Gemainderad hot 22 Midglieda un werd alle fimf Johr gewählt. Ergebniss vun de ledschde Wahle:

In Ewwerbach Õõsäsische Unnernemme sinn unner annerem di Ruderboodswerfd Empacher, de greeschd Geladine-Herschdeller Gelita midd 2700 Midawaider hot do sain Haubdsidz, die Neggadrahdgrubb, die Negga AG. Die Oskar Dilo Maschinefabrigg KG, de Weldmargdfihrer vun Schbinnschdoffmaschiene hot do sain Haubdsidz unn die Cooper Crouse Hinds GmbH, welle eggsblosionsgeschidzde Bedriebsmiddl herschdelld.

Pattnaschafde beschdehe mid Thonon-les-Bains am Genfersee (Frånggreisch) un Ephrata (Lancaster County, Pennsilfaanie, USA). Des Kloschder Ephrata is 1732 vum Ewwerbacher Johann Conrad Beissel (1690-1768) gegrindt worre. Dodraus hot sisch der Ord endwiggelt. Dort lewe heit viel Amische.

De Uzname vun de Ewwerbacher is Guggugg. 




#Article 285: Wasgau (127 words)


Es Waasgau iss de siedlische Dääl vum Pälzerwald unn grenzd an Frongraisch, wo es in die Vogese iwwergehd. Waasgau unn Vogese henn de selwe Nååmensurschbrung, nämlisch vum keldische Bersch-, unn Waldgodd Vosegus. Es Waasgau raischd vum Flisssche Quaisch im Norde bis zur fronzesische Grenz im Siede unn vun Bärmesens im Weschde bis zur Rhoiewene im Oschde. Die Erheewunge im Waasgau unnerschaide sisch vun denne im resdlische Pälzerwald dorsch charagderisdisch schdärgere Vealaaf unn die abgerundede Bergkubbe. Es Wasgau iss aufgrund soiner Gebirgischkaid dinn bsiedeld.

Dominånd sinn neewe de Forsdwärdschafd saidm 19. unn 20. Jh. aa Manufaggdure unn Kloifabrigge, wo vor allem Schuh hergeschdelld werre. Dodriwwer kamma sisch im Daitsche Schuhmuseum in Häschde informiare. Nochm zwedde Weltkriech iss die Schuhinduschdrie zerickgegånge, awwa de Tourischmus õõgeschdiege unn iss haid Haubderwerbszwaig.




#Article 286: Ilvesheim (303 words)


Ilwese (amtlich Ilvesheim) iss ä Gemaind im Rhoi-Negger-Krais im nordwesdlische Bade-Wirddeberg unn hot ball 9.000 Oiwuhner. Ilwese iss en Wohnord, die maischde schaffe nedd do, sonnern im õõgrenzende Monnem. De Ord isch net zu verwexle mid de Gemaind Ilwesem bai Landach.

Des erschdemol urkundlisch erwähnd worre iss de Ord im Johr 766 in ere Schenggungsurkund vum Kloschder Lorsch als Ulvinisheim unn hot johrhunnerdelong zur Kurpalz kehrd. Frieher waa Ilwese vor allem e Fischerdorf. Bis 1932 waa aa de Duwag-Åbau un di Herschdellung vun Zigarre vun Bedaidung.

De greeschd Dääl vun Ilvese liechd uff ener Insel, die in de 1920-er Johr endschdanne isch, wie mer e Neggerschling mid em Bau vum Neggerkanal abgschnidde hot. Di Neggerschling konnt sisch dodrufhie widder nadierlisch endwiggle un is hait Nadurschutzgebiet. De hegschde Pungd vun de Gemaagung is en Reschd vun ere Sanddien, de 102 Meder hoche Atzlbuggl.

Ilweshäm besidzd en Schloss, wu ä Schul fer Blinde unn Sehbehinnerde mid Innernad iss. De Zendralbau isch 1700 erbaud worre. Im 18. Johrhunnad sin noch Saidefliggl dezukumme. Fä di Schul hot ma 1904 noch ein dridde Fliggl drågebaud.

Di kadolisch Sångd-Peders-Käjsch isch 1790 endschdånne, di efånggelisch 1803, wärd hait allerdings als Gemaindebiblothek benitzt. Di nai efånggelisch Madin-Ludder-Käjsch hot ma 1964 gebaud.

Ilwese hot e Gemaindebiblothek, e Hallebad un des Freibad iss seid 2018 geschlosse ! 

Di Ilwesemer Inslkerwe is immer am värde Auguschdwocheend. Jewails am ärschde Wocheend im Juni wärd des Insl-Fischerfeschd gfaierd.

De Ilwesemer Insl-Cup is e wischdisches Turnier fä di åiropäisch Fußball-A-Jugend.

Seid 1982 verleiht de Bund vun de Selbschdännische Ilwese di Auszaischnung Ilwesemer Fischernache an Persänlischkaide iwwer fuchzisch Johr, wu sisch in Ilwese bsunnas verdiend gemacht hawwe.

Said 1994 is di frånzesisch Gemaind Chécy, wu um di 7500 Oiwuhner hot un siwwe Kilomeder sideschdlisch vun Orleans liggt, Pattnaord vun Ilwese.

De jetzische Bäajamaischda is de bardailose Andreas Metz. 




#Article 287: Erdöl (505 words)


Erdeel iss im Wesendlische ä komblizierd zammegesedzdes Gemisch aus Kohlewassschdoffe. Kohlewassaschdoffe sinn Verbindunge, derre Molekiele haubdsäschlisch aus Kohle-unn wassaschdoffadome uffgabaud sin.

Erdeel bild sisch aus ginsdische Bedingunge aus Blangdon. Die Erdeelendschdehung werd dorsch schwach bewegde unn wennisch belifdede Meeresbegge beginsdischd, wies z. B. im Persische Golf gewessd iss, wo hait viel Erdeel lacherd unn demendschbreschend geferderd werd.

In Millione vun Jahre sinn riesische Menge vun Blangdon uff de Meeresschbiechl gesunge. De greeschd Deel devu iss mid de Zaid verwesd. De onnere, kläänere Dääl devu awwa iss als Tiefseeschlomm lieche gebliwwe. Do in de unnere Schischde vun schwach dorschmischde Meer keen Sauerschdoff isch, herrsche do ideale Bedingunge fer die Bildung vun Erdeel. De Tiefseeschlomm werd do longsom abgebaud. Anaerobe Bagderie (also Bagderie, die keen Sauaschdoff benedische) unn Kadalysadore helfe bai de Bildung vun Kohlewassaschdoffe unn onnere Abbauproduggde. Noomol beginsdischd werd die Bildung vun Erdeel dosch hohe Drugg unn hohe Temberadure vun 400 °C - 500 °C. Solsche Bedingunge herrsche, wann de Tiefseeschlomm vun Sedimende iwwerlacherd werd. 

Endschdonne sinn unsere äldschde Erdeelvorkomme vor 500 Millione Johr unn die Jingschde vor ä paar Millione Johr.

Erdeel kummt in Form vun kläänschde Träpfsche vor, welle zwische de äänzelne Kerner vun poröse Geschdainsschischde oigebedded sinn. Kalkhaldische Geschaine unn Sondschdää kenne wie en Schwomm des Erdeel schbaischre.
Uff de gonze Erdowwerfläsch gebbds 600 Sedimendbegge, in denne sisch Erdeel gebild hawwe kenne, viel devun sinn awwa noch nedd erforschd. 60% vun denne Begge endhalde wärdschafdlisch nudzbare Vorkomme an Erdeel, viele vun denne befinde sisch awwa in schwer zugänglische Gebiede, sodass die Ferderung vorerschd nedd in Frage kummt. Die wischdigschden Ferderregione sinn de Middlere Oschde, de Ferne Oschde, Weschdoiroba, Nordameriga, Ladainameriga, die GUS-Schdaade unn Afriga.

Um an Erdeel drõõ zu kumme, muss erschdmol gebohrd werre. Die gschiehd mim Bohrdurm, ä schdabili Schdahlkonschdruggdsion mid em Flaschezuch an de Schbidz. Des Bohrgeschdänge werd dorsch zammegeschraubde Schdahlrohr gebild.

Wann geologische Unnersuchunge ä naies Vorkomme vun Erdeel feschdgeschdelld henn, donn werd des middels Egsbloradsionsbohrunge beschdädischd. Nur jedi zehnd Egsbloradsionsbohrung iss erfolgraisch. Wann ä naii Lagerschdädd nochgewiese worre isch.

Erdeel konn an Lond dorsch drai verschiedene Methode geferderd werre. Die erschd iss die Erubdiv-Ferderung, bai derre die Lagerschdädde unner hohe Drugg schdehe. Des Erdeel konn Gas endhalde, des den Drugg aufreschd erhäld. Bai derre Ferderung werre also kee Bumbe benedischd. Die Zweede Method iss die Bumbe-Ferderung mid de tibbische Tauchbumbe (Perdekepfbumbe). Die werd oigesedzd, wann de Drugg nimmi ausraischd. Als dridd Method gebbds die Gaslifdferderung, die bai Diefe vun 2500m zum Oisadz kummt. Bai derre werd Gas ins Schbaischageschdain gebumbd unn verwandeld sisch zamme mim Eel in en Schaum, der donn laischda uffschdaigd.

Des Erdeel, welles ausm Bohrloch schdremd, konn als solsches nedd verwended werre. Die Uffberaidung gschiehd in de Raffinerie. Erschdmol muss des Erdeel vun Gas unn Wassa befraid werre, domit die Pipelines unn Dransbordschiff nedd beschädischd werre. Des werd in Gassebaradore gemachd, welle em Unnerdrugg ausgesedzd werre unn die gelesde Gas endwaische könne. Frieher sinn die Neeweproduggde abgefaggeld worre, hait verkaaft mer se als Propan, Buan, odda Pentan. Vun Salzwasssa werd des Erdeel mid Eel-Wassa-Sebaradore befraid.

 




#Article 288: Höhe über dem Meeresspiegel (150 words)


Mide Heh iwam middlere Meeresschbischl (a See- oder Meeresheh) koamma die Heh vun de maischde geograafische Objekd, alla zum Baischbiel Bersche, Teela, G'beude oda Wesche feschdleesche. De middlere Meeresschbischl werd do als B'zuuchsflech, des heesd als Nullpunggd oda Hehrefarenz g'numme. 

De Meeresschbischl änerd sisch zwa aa on Kisde a ohne ausgebrägde G'zaide oda Drifdschdreme erheeblisch, awa ma hot doch ä Formel fär ä sogenoandes Middelwasser gfunne. Die basiad uf Messunge minnäräm Peschel un liehd inde Nääh vum Middl zwische Ebbe un Fluud.

In Daitschlond beziehe sisch di Heheogawe uff de Meeresschbischl im holländische Amschderdam. Di Hehesyschdeme vun de verschiedene airopäische Schdaade unnerschaide sisch um e paa Zendimeder, Dezimeder odder im Exträmfall bis zu zwee Meder.

De tiefschde, net vun Wasser bedeggde Beraisch uf de Erd is mit mittlerwail mähner wie 420 Meder unnerm Meeresschbischl es Ufer vum Dode Meer. Demm soin Wasserschbischl senkt sisch dursch waideres Austriggle als noch waider.




#Article 289: Nummernschild (165 words)


Midem Nummaschild (a Kfz-Kennzaische) weren Krafdfaahrzaisch g'kennzaischnet. Die Schilda weren vum zuständische Strooßevakehrsoamd zugedeeld. Jedes Schild hot ä aischeni Regischdrierungsnumma, die in de Zulassungsregischdere, in de Faahrzaischunalaache awa a uff de Schilda druff schdeed. 

De Code beschdehd aus ääm bis drai Buchschdaawe, äm Gedongeschdrich, ää odda zwää Buchschdawe un bis zu via Ziffere. die ärschd Grupp is die Abkärzung vum Grääs, frija hods fär glääne wie Binge nuch drai Buchschdawe gäbbe, desdewesche komma die haid nuch uf aale Trägga finne, die mehrschde sin awwa mid zwaa Buchschdowe un när die Großschdädt wie Minche (M) odda Schduagadd (S) hän när ääna. Alladings gäbds aach widda ä paa nai mid drai Buchschdawe, wail mär jo als naii Grääs wie SÜW fär Siedlich Woischdrooß bsdle muß.

Die negschd Grupp is fordlaufend es Alphabeed, wobai smeaschd ään Buchschdawe mid via Ziffan fär Lond un zwää Buchschdawe mid drai Ziffan fär Schdadt schdeje duun: AZ-DE 567 is also inde Schdadt Alzay zugeloß, MZ-D 4567 im Grääs Määnz-Binge außahalb vun Määnz.




#Article 290: Einwohner (125 words)


Än Aiwuhna (aa Aiwoona odda Oiwoohna) isch ä Persoon, wu baim Aiwuhnameldeoamt mid soine Daade als B'woona vun änere G'moinde oder äm Loand oig'draache isch. Des isch awa äbbes völlisch onnaschdäres alswie Birscha oda Schdaadsbirscha, wu mid Birscha-Reschde un -Pflischde vabunne is. Ausm Oiwohnaschdadus ärgäbd sich die Zuschdännichkaid vunde ÄuB (Ämda un Beheerde) un die Seßhafdichkaid. Midenne Zaahle koama donn ä Aiwuhnazaahl vun änere Schdadt oda änere G'moinde ermidle vun dene Laid, wu do mim Haub- oda Neewewohnsidz gemeld sin - was awwa nuch long ned hääßd, daß die Laid do aach leewe. 

Frija hawen bloos earwachsene Männa g'zeeld. Awa gesche 1700 hot ma in Siedweschdsachse oag'foange de Inwohner so zu b'nudze wie ma de haid keend. Eldere B'griff sin die „Infrau“ oda „Innfrau“ g'wesd.




#Article 291: Bevölkerungsdichte (112 words)


Midde B'velgerungsdischd meend ma die middla Õõzaahl vun de Aiwoohna bro Flesch fa ä b'schdimmdes G'bied, z. B. ä Schdaad. Fa die Flesch werd in de Reschel km² g'numme un ma kumd doan uff Aiwoohna bro km². Än äähnlische B'griff is die Siedlungsdischd, wu uff di Siedlungs- un Verkehrsflesche bezooche is, uhne di Flesche uf denne ma ga kää Siedlung oaleje kennt. Doan gib's noch de Keehrweard dodefu, die sog'noandi Arealideedsziffa, wumid ma die „durschschniddlisch Flesch bro Aiwoohna“ b'zaischne dud, also wie wenisch ääm - theoredisch un dorchschniddlich - on Flesch zum Leewe un Lufd zum Aadme blaiwe duud. (In Gebiede mid Wohnhuchhaisa odda Baraggesiedlunge sins ofd wenscha als wie ään Quadradmeda.)




#Article 292: Geografische Lage (101 words)


Mide Geografisch Laach, (aa geografische Koordinaade), des heesd de geografisch Braide un de geografisch Läng komma die Laach vunäre Projekdzion vunem Pungd uf die Erd b'schraiwe. Die Erd wird dodebai in 360 Länge- un 180 Braieegrad uufg'deeld, un zwaa so, daß inde Mid zwische de Drehpole de Äquador liehd mid 0° Braide, die Pole 90° närdlich un siedlich Braide hän un dorch Grienwidch un die baide Pole de 0.Längegrad gehd, därwu im 180. ufde onna Said soi Fodsedzung find - gezähld wärd noo Osde wie noo Wesde. Fär die Laach vun äm Pungd braach mär donn noch die Heh iwwa NN.




#Article 293: Fläche (107 words)


Ä Fläsch isch inde Geometrie än zweedimensionale Objegd, nämmd also selwad kään Raum in, aach wonnse u.U. än grooße Raum oischließe duud. Des Objegd koan ewe oda a g'grimmd soi un koan än Kerwa a oig'grenze. Des Maaß fa die Grees vunare Fläsch isch de Fläscheinhald. Ofd werd des a vawegseld un fa de Fläscheinhald werd eefach Fläsch g'sachd. Bekoandi Fläsche sin z. B. des Quadraad, Reschdegg, Draiegg, de Grais oda ä Drapeez. Bekannde Fläscheinhaldsmaaße sin Qadraadmeeda un Quadradkilomeda, awwa aach Morsche un Hegdaa. 

Unahalb vun äm Fungzionsgraaf y=f(x), des heesd vun änere Kurv, also zwische de Kurv un de Abszisse, komma die Fläsch midde Integraalreschnung b'sdimme.




#Article 294: München (278 words)


Minche (a Minsche) (uff bairisch: Minga, amtlisch: München) iss die Lonneshaubdschdadt vum Fraischdaad Baian unn hot ball 1,5 Millione Oiwuhner, is dodemid die driddgreeschd Schdadt in Daitschlond. Die Schdadt hot ne Fläsch vun 310,71 km² unn iss mid ner B'velgerungsdischd vun 4.736 Oiwuhner uff em km² die dischdesd bsiedelde Schdadt in Daitschlond.

Minche liechd im Voralbelond zwische de Kalkalbe unn de Donau uff ener Heh vun 519 m. i. M. Die Schdadt werd vun Siedweschd noch Nordoschd vun de Isar dorschflosse. In de Isar liechd aa die Museumsinsel, mim Daitsche Museum unn die Praterinsel. 

Vun de Gsamdfläsch vun Minche endfalle 44,1% uff Gebaide, 17,2% uff Vakeasfläsche, 15,5% uff Londwärdschafdsfläsche unn genausoviel uff Erholungsfläsche, 4,1% uff Waldfläsche, 1,3% uff Wassafläsche unn 2,2% uff Onneres. Minche hot 25 Schdadtbezirge.

Gegrinded worre isch Minche im Johr 1158 vum Hainrisch dem Leeb, nochdem er die Brigg vum Bischuf vun Fraising abgefaggeld hot, um Selbschd vum Salzhåndel zu profidiere. 1506 iss Minche Haubdschdadt vun Baian worre Im 30-jährische Kriech iss Minche vun de Schwede besedzd worre. Nochdem de Naboleon des Hailisch Reemisch Raisch vun de Daitsch Nadzion uffgeleesd hot, hot Baian Gebiedszuschläg gekriegd (unner annerem die lingsrhainisch Palz), iss Keenigraisch worre unn Minche iss die Haubdschdadt vun dem Keenigraisch worre. Nochm Erschde Weltkriech unn de Revoludsion hot zwar de Keenisch abgedongd, awwa Minche iss Haubdschadt gebliwwe. Am 24.Februar 1920 iss im Minschner Hofbräuhaus die NSDAP gegrinded worre unn die Schdadt iss long de Haubdsidz vun derre Bardai gewessd. 1923 hot in Minche aa de missgliggde Hitlerputsch schdaddgefunne. Im Zwädde Weldgriech iss Minche schdarg zerschderd worre. Im Johr 1972 iss Minche Gaschdgewwer vun de XX. Olympische Schbiele gewessd, bai denne Palästinenser Gaiseln genomme hawwe.




#Article 295: Wikipedia (346 words)


Wikipedia iss ä fraii Innerned-Enzyklopädie unn iss am 15. Januar 2001 gegrinded worre. Des Word Wikipedia iss en Koffaword aus Wiki (hawaiianisch fer schnell) unn pedia ausm englische Word Encyclopedia, was eefach Enzyklopädie heeßt. Die Wikipedia iss in zahlraische Schbroochversione vorhande, unner annerem aa uff daitsche Dialegde wie em Pälzische. Die englischschbrachische Wikipedia hot iwwer 4,8 Millione, die Daitsch Wikipedia iwwer 1,8 Millione unn die Rheifränggisch Wikipedia 2000 Ardiggl (Schdond 15. Mätz 2015). Bai de Wikipedia konn jeder, uuõõgemeld odda nedd, schraiwe, wobai õõgemeld mehr Fungdsione zur Verfichung schdehe, z. B. Ardiggl verschiewe. Des Ziel vun Wikipedia iss es, Wisse so viel Lait wie meglisch zur Verfiechung zu schdelle. Desweche iss die Wikipedia aa nedd kommerziell unn finanzierd sisch dorsch Schbende.

Die Wikipedianer, so nennd mer aggdive Midarwaider bai de Wikipedia, könne sisch in Poschde naiwähle losse. Verdrauenswirdiche Persone könne z. B. zum Adminischdrador gewähld werre, der guggd, ob uff de Wikipedia alls soi Rischdischkaid hot unn niemond vandalisierd. Dodefer schdehe ihm zusädzlische Fungdsione zur Verfiechung, z. B. Lesche vun Ardiggl odda Schberre vun Benudza. Es gebbd a Poschde, die uff de Metawiki, des heeßt uff alle Wikimedia-Projekde (Ufflischdung), bezooche sinn. Stewards z. B. könne uff all Projeggde Poschde ernenne.

Der Vorlaifer vun de Wikipedia iss die 2000 gegrindede Nupedia, die awwa nur 24 Ardiggl bis zur Uffleesung im Sebbdember 2003 erraischd hot. Awwa schun im Johr 2001 hawwe Jimmy Wales unn Larry Sanger die Wikipedia geschdarded, bai der im Gegesadz zur Nupedia jedermonn midschraiwe konn. Larry Sanger iss schbäda ausm Projeggd ausgedrede. 

Im März 2001 is donn die Wikipedia uff Hochdaitsch geschdardet. 

Am 20. Juni 2003 hot Jimmy Wales die Wikimedia Foundation gegrinded, die saiddem die Wikipedia unn die onneren Wikimedia-Projekde bedraiwd. 

Unn seit em Novemba 2010 tuts die Pälzisch Wikipedia gewwe. 2013 iss se, noch ere Abschdimmung, um di Dialegde Hessisch, Lothringisch un Sidfränggisch zur Rheifränggische Wikipedia erwaiderd worre.

Die Wikipedia iss des greeschd Projegd vun de Wikimedia, awwa es gibbd nuch onnere, nedd zu vernachlässichende Schweschderprojegde. Wie bai de Wikipediak konn do jeda midschraiwe.

Seid 2013 gibts aach uf de Rheifränggische Wikipedia Schweschderprojegde:




#Article 296: Altenheim (181 words)


En Aldeheem (im sieddaitsche Schbroochraum aa Aldersheem) iss ä Wohnoirischdung fer die Bedraiung unn Pleech vun alde Mensche. Wail daß haitzudaach aa jingere pleechebedirfdiche Mensche vun Aldeheeme uffgenumme werre, iss de Begriff Aldeheem glaischbedaidend mid Pleecheheem. Mensche, die nimmi allai wohne kenne odda wolle, werre vum Aldeheem uffgenumme. Fer Mensche, welle korzzaidisch odda dauahafd plegebedirfdich sinn werre die hauswärdschafdlische unn plegerische Hilf meglichsd im Wohnraum odda in de Plegeabdailung vum Aldeheem zur Verfiechung geschdelld. Nochm daitsche Heemgsedz gebbds ä draischdufische Versorchung: Aldewohnheem (AW), Aldeheem (AH), Aldepleecheheem (PH odda Schdadsionäri Aldehilf). Die Plechekoschde werre als Daagespleegesadz bezaischned unn muss de Heembewohna selbschd bezahle, was awwa maischd die Pleechevasischerung iwwernimmd. Insgesamd leewe 717.000 Mensche in uugfähr 10.000 Oirischdunge.

Aldeheeme befinne sisch endweda in schdaadlischa, kirschlischa odda privada Trägaschafd. Do de Odail vun de verschiedene Trägagrubbe:

De Begriff Aldeheem werd ofd mid Abschiewung in Verbindung gebråchd, deswege benudze viele Aldèheem de Begriff Senjorè.residenz. Wie owwe schun gsaad werre aa jingere Laid ins Aldeheem uffgenumme. Deswege konn mer de Begriff aa als bedengklisch õõséjè.

Aldepleech iss ä Frauedomän, nur 10-20% vun de Aldepleecha sinn Männa.




#Article 297: Verbandsgemeinde (Rheinland-Pfalz) (103 words)


Ä Verbandsgemää (aa Vabondsg'moinde) isch in Rhoiland-Palz ä G'biedskeabaschafd des fas G'oinwoohl g'grind werd un beschdeed aus de benachbaarde G'moinde vum glaische Londgrais. Des isch a b'sonderi Ard vum äm G'moindevaband. Dodemid werd die Vawaldung in de G'moinde unasdizd, die awa polidisch uuabhängisch blaiwen. So Verbandsgemää hots said 1969 in Rhoiland-Palz un saidm 1. Juli 2009 aa in Saxse-Onhald.

In Rhoiland-Palz hods 163 Vabondsg'moinde, wu in 24 Londgrais un uug'feehr 2200 Ordsg'moinde unadeeld sin. In Saxse-Onhald hods 11 Vabondsg'moinde, wu bis 2009 in Vawaldungsg'moinschafde unadeeld g'wesd sin, d'nooch don awa in Vabondsg'moinde umb'noand worre sin. Said Oafoang 2010 hods dord jez 18 Vabondsg'moinde. 




#Article 298: OpenLeaks (126 words)


OpenLeaks iss ä Whistleblowing-Websaid, welle iwwer dode Briefkäschd an Dogumende vun Dridde an Medie waidagibd. De ehemalische Schbrescha vun Wikileaks, Daniel Domscheit-Berg hot des Brojegd im Dezemba 2010 õõgekindischd. Newwe Domscheit-Berg iss aa de ehemolische Wikileaks-Midarwaider Herbert Snorrason am Projegd bedailischd. Am 26. Januar 2011 hot donn des Projegd geschdarded unn iss uff Englisch verfiegbar. Die Fungdsionswais vun OpenLeaks iss folgendermaße: Mer baud en Reschnernedz mid em dode Briefkaschde uff, wo jeda anonim Dogumende oiwerfe unn konn unn selbschd beschdimme konn, wer des Dogumend erhäld. Briefkeschde biede die Innernedsaide vun Kooberadsionspadnan wie Medie, Gewerkschafde, Regierunge unn Menschereschdsgrubbe õõ. Openleaks priefd donn teschnisch, ob die Dogumende gfälschd odda teschnisch bearwaided sinn. Die Dade werre aa so bearwaided, dass de Absender vun de Dogumende nedd riggverfolgd werre konn.




#Article 299: Richard Stallman (163 words)


Richard Matthew Stallman (*16. März 1953 in Manhattan, New York City) iss en US-ameriganische Aggdiwischd fer fraie Sofdwär, Hägga unn Programmendwiggla- aa bekonnd unner de Inidsiale RMS odda de Schbidzname St.Ignucius. Ea hots GNU-Brojeggd gschdaded unn hot dodemid de Weeg fer GNU/Linux geebned.

Stallman hot Õõfong vun de 70er im Al Lab (Abdäälung fer kinsdlischi Indelligenz) im Massachusetts Institute of Technology geschaffd. Stallman hot do zu ener Gemainschafd kehrd, die wu daß die Philosophie vum uubegrenzde Informadsionfluss verdrede hot. Noodem daß viele Firme ihrn Kwällkood nimmi effendlisch zur Verfiechung geschdelld, sonnern Lizenze verkaafd henn, hot Stallman des gonz rischdich als Oischrängung vun de Fraihaid empfunne unn hot die Lizenz GNU General Public License ins Leewe gerufe, die waidgehende Reschde iwwer ä Sofdwär garandierd. Stallman hot 1984 soin Tschob gekindischd, unn e ärschd Bedriebssyschdem brogrammierd, welles vollschdännisch aus fraia Sofdwär beschdehd.

Hait kridisierd ea die Open-Surs-Bewegung, wail daßse die Fraihaid vanochlässiche. Bai de Endwigglung vun Sofdwär schaffe die Open-Surs unn Fraie-Sofdwär-Bewechung awwa eng zamme.




#Article 300: Ezéchiel de Mélac (172 words)


De Ezéchiel du Mas, comte de Mélac (* 1630 in Saint-Radegonde in de Gironde, † 10.Mai 1704 in Paris) iss en fronzesische General unnerm Luddwisch XIV gewessd unn hot im Pälzische Erbfolgekriech die Palz abgefaggeld. Des waa de schlimmsde Mordbränna, wu je inde Siedwesde vum HRR ingfalle is - haid nuch hääßd mär bsunnaschd häämdiggisch un hinnalisdisch bissich Keeda Mélac.

De Mélac iss frieh in Milidärdienschd gedrede. Im Johr 1688 iss er in die Rhoiarmee versdzd worre. Im selwe Johr iss die Armee ohne Kriechserklärung in die Kurpalz oimarschierd unn hot viel Schdädt oigenumme. Am 16. Februar 1689 iss unnerm Mélac soim Kommando es Haidlbärscher Schloss geschbrengd worre unn Haidlbärsch, Monnem unn klännere Schdädt abgefaggeld. Im Johr 1690 iss er zum Kommandand vun de Feschdung Landau ernannd worre unn hot dovu aus die Geschend terrorisierd. Noch de verlorne Belacherung vun Landau hot er die Rhoiarmee verlasse unn iss in Pension gange.

Karl May hodm in soinäre Ulanelieb ä biddabeeses Dengmol gsedzd: Äm Mélac soi Noofaahre schäme sich soina un sin desdewesche daidschfraindlisch.




#Article 301: Friedrich Schiller (170 words)


Johann Christoph Friedrich von Schiller (* 10. Novemba 1759 in Marbach am Negga, Wirddebärsch, † in Waimar, Saggse-Waimar), 1802 geadeld, iss en daitsche Dischda, Philosoph unn Hischdorigga gewessd unn gild als aina vun de bedaidendschde Dramadigga. Viel vun dem sai Theaderschdigg kehre zum Schdandardreberdwar vun daitschschbroochische Theader. Soi Ballade kehre zu de beliebdeschde daitsche Gedischde. Er un Goethe sin als die zwää Dichdafärschde bkannd. Schilla kehrd mid Wieland, Herder unn Goethe, mid dem ea aa befrainded war, zum Viergeschdirn vun de Waimara Klassik. Soi bekanndschde dramadische Werge sinn die Raiwer, die in Monnem als soi erschd Werg uffgefiehrd worre isch, Kabale unn Liewe, Maria Sdiuard unn Wilhelm Tell. 

Im Johr 1782 hot er wegger die Raiwer Ärscher mid de Owrischkeide gekriegt un is fer siwwenehalb Woche in die Palz nooch Oggerschem gezoche, um sisch zu versteckle: die Owwrichkaid hod Fraihaid imma gschädzd, wanns um ian aischene gonge is. Un imma vafolschd, wann onnan se reglamiad hän. Des is haid nuch so: imma brav noom Gsedz, egal, wie illegal des is!




#Article 302: Zürich (104 words)


Zirich (daitsch Zürich, schwaizerdaitsch Züri) isch die gröscht Schtadt von de Schwaiz und hot ungfähr 385'000 Oiwohner. Awwer die Agglomeration hot sogar mehr als e Million Oiwohner. Die Schtadt isch glaichzaidich Hauptschtadt vom Kanton Zirich und die wichtigscht Wirtschaftmetropole von de Schwaiz. Zirich gilt weldwaid als oine von de Schtädt mit de höchschte Lebenqualität und de höchschte Lebenshaldungskoschde. D Schtadt liegt do, wo die Limmat aus em Zirichsee fliesst und wo au schon di Reemer e Schadt ghabt hawwe, Turicum. Aus dere Siedlung hot sich Zirich endwiggeld und isch 1262 eine fraie Raichsschdadt worre. Said 1351 isch Zirich e Midglied vun de alde Eidgnosseschaft.




#Article 303: Kriegsheim (Monsheim) (134 words)


Kriesem (amtlisch Kriegsheim) is ä glää Ärdsche onde Primm, des wu zu Monsm ghead.

die ärschde schrifdlisch Erwähnunge hods unna vaschiedne Nome im Zammehang mid Schengunge ans Kloschda Lorsch gäwwe: Kreikesheim (766), Crigesheim (1137), Crigisheim (1276), Chrisheim (1306), Criegesheim (1335), Krysheim (1344), Griesheim (1496). 1494 hods noch zu de sogenonnde pälzisch Ausderfa ghead, Schbäda hod sisch aus de pälzisch Rächde die Londeshärrlichkaid ausgebild un es hod än Ridda vun Kriesem gäwwe, där wu in änärem feschde Torm ghausd hod, där wu haid nuch bewohnd is.

Om 12. Ogdoba 1685 sin die ärschde Krieshemer Auswondara midde Francis  Dorothy in der Naie Weld ookumme. In Germantown hänse än Schdadtdääl „Krie(g)sheim“ gegrind. Aach haid sin noch Schbure vunde Krieseimer in Philadelphia: die Schdrooßenoame „Cresheim Valley Drive“ und „Cresheim Road“ unde Reschaurõõnom „Cresheim Cottage Cafe“ kumme vun Kriesem.




#Article 304: Bank (106 words)


Ä Bongg iss en Kredidinschdidud, wo endgeldlische Dienschdlaisdunge fer de Zahlungs-, Kredid unn Kapidalvakea õõbieded. Baischbielswais betailische sisch Bongge am Hondel unn de Verwahrung vun Werdpapiere. Onnere Bongge vagewwe Kredide, des heeßt jemond konn sisch fer en sogenonnde Zins Geld laihe. De Zins iss des Geld, des mer fer des Darlehe bezahle muss. Des sorgt dodefier, das des Geld aa zerickgezahld werd. Damid die Bongg aa genug Geld fers Valaihe hot, bieded sie õõ, Geld bai ihr gege Zinse õõzuleche. Haitzudach in Zaide vun immaderielle Geld valaie die Bongge awwa aa Geld des se nedd hawwe. Das des nedd gudgehe konn, konn mer sisch aigendlisch denge.




#Article 305: Majoran (201 words)


Marau (Origanum majorana) is e Plonzeart wu zu de Libbebliedla kärt un e Gewerzplonz is.

De Marau dud als Art Strauch wachse un konn ugfähr Kniehoch wärre (vun ebba wu Knie 80 cm iwamm Bode hot). Di vierkandische, dinne un robuschde Schdengl sin schdark verzwaigt un monschmol rätlisch iwwerzore. Di hellrode bis waiße kläne Bliede hogge als Schoiähre in de Achsle vun Deggblädder un gehe vum Juli bis-m Sebdember uff. Di ganz Plonz hot n kräfdische Geruch.

De wilde Marau kummt aus da Tirkai un vun Zyban. Schun seid-m 16. Johrhunnert weeß ma-n bai uns zu schetze. Mid dem Gewerz dud ma Grumbeere abschmegge odda im Saumache hot mas ah drin un in faschd alle Wärschd – ä Pälza Lewwerworschd ohne Marau duds ned gewwe.

Zur Verwendung als Gewerz trigglt ma di ganze Schdengl mitsamt de Blädder, Knoschbe un Bliede.

Außadäm wärd Marau als Hailplonz gnuzd. Vor allem bai Verdauungsprobleme hot er sisch bewehrt un wirkt ginschdisch uf Maare, Darm un Gall. Danewe verwendt ma-n als Salb gege de Schnubbe, grad aa bai Saigling, un bai Nerveschmerze un Verrenggunge.

Maaerun, Mairan, Mairõ, Mairon, Mairun, Majeraan, Majeraun, Majeron, Majerun, Majoran, Mara, Maran, Marau, Maraun, Märaun, Maråu, Marou, Marun, Moraun, Mirrau, Kischekraut, Worschtkraut




#Article 306: Böhl-Iggelheim (253 words)


Beel-Igglem (odder Behl-Ischlm, Ischlm; amtlich Böhl-Iggelheim) is ä vabondsfraii Gemää im Rhoi-Palz-Kreis un liggd zwische Naischdadt, Derkem, Ludwichshafe un Schbaya, Beel im Norde un Igglem im Siede.

Haubdoinnahmequell is die Londwärdschafd, die mehrschde, wo ned dord schaffen, sin Pendler.

Böhl-Iggelhaim (Rhain-Pfalz-Krais) is ä Wohngemää mit rund 11.000 Oiwohner unn iss 1969 mit de Verwaldungsreform aus de friehere Gemääne Böhl(Beel;Beehl) unn Iggelheim (Igglem) gebild worre, die wuu s erschde mol urkundlisch Erwähnt worre sinn im Johr 780 (Böhl als Buhilo) bzw. 991 (Iggelhaim als Ugelenhaim). Ä frieherie Besiedlung dursch die Reemer konn dursch zahlraiche Funde aus em erschde bis vierde Johrhunnert nochgewisse werre. 
Um es Johr 1100 hänn Beehl unn Igglem mit Haßloch die Würdd vun Raichsderfer kriggd unn bilden zusamme die Pfleg vunn de Vogtai Haßloch, die umittelbar em Kaiser unnerschdonne hott.

Domit waren die Bierjer vunn dere Laibägeschaft frai unn konnden sisch ihr Schulthäß unn Rischder selwer wähle. Im 14. Johrhunnerd iss die privilegiert Schdellung erlosche.

Im Johr 1460 iss um Beehl, Igglem unn Haßloch än schlimme Krieg zwische em Kurferschd vunn de Palz, Friedrich em Siegraichen, unn em Grafen vunn Lainingen ausgebroche. Dodebai sinn Beehl unn Igglem faschd gonz nerregebrennt. In Igglem iss nur die Kersch, die 991 schunn als Basilika erwähnt werd, als änzischer Stäbau am Weschdrond vumm Dorf erhalde. De Kurferschd als Sieger in dem Kampf war vunn do o fer 338 Johr allänischer Herr vunn de Pfleg Haßloch.

Die Dörfer erholden sisch allmählisch widder vunn denne Folge vumm Krieg unn Igglem hott känne 1595 sogar de Zehnde zurickkaafe.




#Article 307: Alter Friedhof Speyer (669 words)


De Alde Friedhof in Schbaija isch haid n'Paag.

Uaschbringlisch isch des mol en Gaade oam Hirschgraawe g'wesd, wu vum Raadshear Jost Thiel im Joa 1502 fa'n Friedhof zua Vafieschung g'schdeld worre isch, domid ma a Aame Laid hod beerdischde kenne. In de Joare 1597 un 1839-41 hod ma doan umde Friedho ä Mauwa gbaud unen greesa g'machd un una oanerem en Woigaarde vunde Geoasche-Hoschpidz oag'gliedad. De Friedhof isch fa die Birscha noch dem wasse g'glaabd hawen uffg'deeld g'wesd. Uffem ejemolische kadolische Deel isch doan nochem zwedde Weldgrisch die Beanhadskeäarsch g'baud worre. Iwwa via Jahunad hod ma uffm Friedhof die Doode b'graawe, bisa doan 1881 g'schlosse worre isch, wailm de Naije Friedhof uffgmachd kabd hod. Nochdema in de Joa 1953 un 54 die Beanhaduskeäarsch gbaud kab hod, hawen doan Birscha vun Schbaija im Joa 1958 dod'vor g'sorschd, dass des en Paag werd. Den hodma doan nai als wida heag'rischd un uffg'machd un 1967 hodman Adenauapaag keese. Haid isch des en uug'fea än onatalb Hegda groose Paag. De Deel vum ejemolische Friedhof, nerdlisch vun de St. Bernhard-Keersch isch de Dumkabidularische Friedhof.

Die Godisch Friedhofskabell Unsara Liewe Fraa hodma 1515 und 1516 g'baud un doan 1520 umän Eelbersch ergenzd. Die Keersch hod de Pälsisch Erbfolschegriesch un a die Franzesisch Rewoluzion uub'schaded iwwaschdoane. De Friedhof un die Keersch hawen in de Zaid vun de Reformazion die Ludariona b'nuzd. Des isch domols die änzigschd ludarischi Keersch in Schbaija g'wesd bisma die Draifaldischkaidskeäarsch im Joa 1717 oig'waid hod. In de Kabell hods ä Dengmol fa de Wilhelm Heinrich Pohlmann, de erschde Parra oan Draifaldischkaid. Im Summa schbieln haid fa ä pa Woche Keea un Oakeschda Kommamusig in de Kabell.

Ä schbedbarogges Friedhofsgraiz un zum Deel gud erhaldene oda reschdauriade middlaldalische Grabdengmela un Grabschdää zaischn a haid noch die ejemols bedaidende
Schbaijara Birscha un Honoraziore. Dod'zu kead de erschde Bischof Matthäus Georg von Chandelle vum 1821 oig'rischded Bischdum Schbaija. Ma find awa a die Gräwa vun zum Baischbiel Friedrich M. Schwerd, Bruno Würschmitt, Franz Xaver Remling, Johann Friedrich Butenschön, Wilhelm Molitor, Anton Spiehler, Dietrich Becker, oda a vun de drai Kombonischde Eduard Rottmanner, Johann Baptist Benz un Joseph Niedhammer, oda vum Owazollinschbegda Ludwig von Redwitz, wude Vada vum Dischda Oskar von Redwitz gwesd isch, de Genaral Wilhelm von Horn (Neff vum Feldmaschall Fürst Wrede) un die leschd Rueschded vun de Mudda vum beriimde Maala Anselm Feuerbach, wu im Faijabachhaus g'boore worre isch.

Noh onde Kersch lischd sebarad vum Paag de Dummkapitularische Friedhof, uff dem said 1954 die Mitglieda vum Dummkapitel vum Speimara Kaisadumm beerdischd werren. Die Frijare B'gräbnis, wu onde Siedsaid vum Dumm g'wesd sinn, sinn inde Rewoluzionskriesch om End vum 18. Jahrhunnad valore gonge. A onde Bischof Matthäus von Chandelle, de erschd Bischof vum Bistums Speyer, wuma 1817 nai g'grind kabd hodd, erinnad'n Grabschdää. Vorhandene Gräwer vun Schbaimara Persenlischkaide, wie Zum Baischbiel s'Grawb vum Mathematiga unn Aschdronom Friedrich Magnus Schwerd (1792–1871), wu schun in dem Deel vum Friedhof b'grawe worre g'wesd sinn, hoddma dord donn b'losse. G'waid worre ischde  Dummkapitularische Friedhof 1955 vum Bischof Isidor Markus Emanuel. S'Dummkapitle hodd dord uff Bidd vum frijare Bundeskonzla Helmut Kohl ä Grawbschdedd zur Vafischung gschdelld.

De Paag hod än Seerosedaisch, wu ma 1958 oag'leschd hod un en alde Boamb'schdoand, wu oag'schriwwe isch. Do hods zum Deel a exodischi Bääm un Bisch, wie zum Baischbiel Mammudboom, japoanische Schnurboom, Stielaische, Silwalinde, Fecha-Ahorn, Bidanuß, Zimdahorn, Schloangefischde, Bidaoransche, Zürgelboom, Himalaja-Birsch oda ä Oranschekersch.

De Haubdoigoang zum Alde Friedhof isch in de Boanhofsschdrooß, faschd visawie vum Boanhoof. En zwedde Oigoang hods in de Schdrooß Hiaschgrawe un en dridde Oigoang in de Wormsa Loandschdrooß. De Paag isch im Juli un Auguschd jedn Daach vun 6 bis 9 Ua Owens un sunschd im Summa vun 7 bis 8 Ua Owens offe. Im Winda ischa doan vun 7.30 bis 5 Ua Owens offe. Vum Mai bis zum Ogtoba hots ima oam erschde Dinschdaach um 3 Ua Middaachs un oam erschde Soamschdaach um 10 Ua ä Firung dursch de Paag.

Herbert Dellwing (Bearbeitung), Kulturdenkmäler in Rheinland-Pfalz Bd. 1: Stadt Speyer, Landesamt für Denkmalpflege, Schwann, Düsseldorf 1992, ISBN=978-3884628010




#Article 308: Dubbeglas (269 words)


E Dubbeglas is e Glas wu de Woi odda de Schorle noikummd. Maischdens bassd in e Dubbeglas nhalwe Lidda noi (än ächde Schobbe). In alle annere Regione sin die Woigläsa um änisches klänna.

Die es mehrschd gebrauchde Woigläsa hän - wie tybischawais die Reema - än tulbeförmische Kelch, die Reema hän än schwere Fuß där wu grad es Negadiv vum Kelch bild, die onnan Kelchgläsa sidze uf mea odda weencha hoche Stiele. Es Dubbeglas iss än Kechel midm Grais als Queaschnidd: De Boddm is schwea un grad, eweso die Wänd, un owwe isses waida als wie unne. Es is schwea un diggwandich, so, doßs ned glai kabud gehd, wonnsämol umfalld. Bis dohie glaichdes exagd em ääfache Pälza Schobbeglas. Donn is wer - mär säähd, es wärn die Derkema Mezga gwesd - uf die Idee kumme, mär sold do Dubbe enoischnaide - mid so feddich-nasse Finga konschd so ä Glas ned halde, wonns gladd is, wonnsde Pech hoschd, fludschd där schun aus de Hond, noch eja doßde feschd genuch zug'rife hoschd, färs zu halde.

Solsche mundgeblasne, handgschliffne Gläsa sin nadierlich begehrde Sammlaschdigge un kaum noch zu zahle, un auch aus Preßglas mid ausgschliffne Dubbe sin des saudaia Schdigga, die normale grien die Dubbe glai dorch die Pressform. Awwa aach die konn mär dorch Nooschlaife noch vaedle.

Nadialich wärn die Dubbegläsa aach mid Werbung bedrugd, voazuchswais mim Nome vunäre Wäddschafd orra äm Woigud orra -feschdl. Un boim Derkema Worschdmaagd gäbds sogaa än Dubbeglasorde zu kaafe.

De Oliver Herrmann, Leadsänger vunde Frongedhala Roggbänd GRABOWSKY, und de Willi Brausch, wo frieja aach middebai waa, sin waile als Pälzisch Gsangsduo Dubbeglasbrieder uf de Walz.




#Article 309: Jockgrim (186 words)


Jockgrim isch ä Ortsgmää im siedpälzer Londkrääs Germersche in de Palz (Daitschlond).

Jockgrim isch ä Verbandsgemä im siedpälzische Landkräs Germersche. Zur Verbandsgemä zehlen die Ortsgemeinde Rheizawere, Neipotz und Hatzebehl. Ihrn Sitz hot d Verbandsgemä allerdings in Jockgrim. 

Jockgrim isch vor allem durch sei hischdorisches Hinnerstädtl bekannt, in dem ach jedes zwätes Johr des hischdorische Hinnerstädtl-Feschd gfeiert werd. Des Hinnerstädl isch de äldeschde Däl vun Jockgrim. Erkenne kann ma des Hinnerstädtl an seine hischdorische Stadtmauer, de Fachwerkhaiser un de St. Dionysius Kirch. Außerdem gäbts im Hinnerstädl noch des Zehnthaus, in dem ach ab un zu Veranschdaldunge drin sin.
Außerm Hinnerstädl kinnen sich die Leit ach noch des Ziecheleimuseum agugge. Do werd die bekannd Ziecheleifabrik vum Carl Ludowici in Erinnerung g'halde. 
Do in de Neh steht ach des restaurierde Kuchelhaus vun de Familie Ludowici. 

Ä bekannde Frä vun Jockgrim ischd Lina Sommer (1862 - 1932). Dere ihrn Sohn war in de Fierungsetaasch vun de Ziecheleifabrik Ludowici. D Lina Sommer hot viele Gedischde, vor allem uf Pälzisch, gschriwwe, so zum Beischbiel des bekannde Gedischt vum Läwwerwirschdl. 
Außerdäm hot de Moler Albert Haueisen (1872 - 1954) im hischdorische Hinnerstädtl gewohnt.




#Article 310: Aboncourt (Moselle) (103 words)


Aboncourt (Patois Aubonco, daitsch Endorf) isch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Aboncourt licht im Dal vum Canner, rund 18 Kilometer sidweschtlich vun Thionville uf re Heh zwische 192 un 315 m iwwam Meeresspiechel. Zu de Gemää gheat ach no s Derfel Neudelange (dt. Nödlingen).

Aboncourt isch zum erschte Mol gnennt worre im Johr 815 als Abonis Curtis, 1147: Epindorf. Im Johr 1661 isch d Gemää zu Frankreich kumme.

 vun Aboncourt isch . Aboncourt gheat zum Kommunalvaband .

De draditionell Dialekt (Patois) vun Aboncourt gheat zum Lorrain.




#Article 311: Abreschviller (118 words)


Abreschviller (Patois Elwechwiller, daitsch Alberschweiler) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Abreschviller licht am Rand vun de Vogese an de Rote Saar uf re Heh zwische 273 un 968 m iwam Meeresspiechel. Zu de Gemää gheren d Ortsdääl La Valette, Charlot, Les Deux Rivières, Grossmann un Grand Soldat (dt. Soldatenthal).

Abreschviller isch zum easchte Mol gnennt worre im Johr 715 als Ermenbertovillare, 1015: Elberswylel.

 vun Abreschviller isch . Abreschviller gheat zum Kommunalvaband .

De draditionell Dialekt (Patois) vun Abreschviller gheat zum Lorrain.

Uf de Bahnstreck Abreschviller - Grand Soldat faht sait 1968 d Museumsbahn Chemin de fer touristique d’Abreschviller (Waldaisebahn Abreschviller).




#Article 312: Achen (109 words)


Ache (àmtlich in Frànggraich: Achen, hochditsch Achen) isch e frànzeesch Gemän im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemään geheert zum  im Arrondissement .

Ache lait an de Mindung vom Singlinger Bach in die Ach, am Rànd vom Bitscher Lànd uf rer Heh zwische 225 un 336 m iwwerm Meeresspiejel. D Nochbargemääne sin Groß Rederchinge im Nordoschde, Welflinge im Nordweschde, Kahlhuse im Weschde, Ettinge im Siede un Bininge im Oschde.

Achen isch zum erschte Mol gnennt worr im Johr 1199 als Aqua (1246: Acchene, 1553: Achen).

 vun Ache isch . Ache geheert zum Kommunàlverbànd .

De lothringisch Dialekt vun Ache geheert zum Rhiinfränggische.




#Article 313: Amnéville (117 words)


Amnéville (Patois Stolem, daitsch Stahlheim) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Amnéville licht im Dal vun de Orne, rund 15 Kilometer sidlich vun Thionville uf re Heh zwische 157 un 366 m iwam Meeresspiechel. Zu de Gmmäänd gheat ach de Ortsdääl Malancourt La Montagne (daitsch Malandshofen), zeh Kilometer weschtlich vun de Stadt.

Amnéville isch zum easchte Mol gnennt worre im Johr 1075 als Amerellivilla. 1766 isch d Gemää zu Frankraich kumme. 1973 isch d Gemää Malancourt La Montagne zu Amnéville aigemändt worre.

 vun Amnéville isch . Amnéville gheat zum Kommunalvaband .

De draditionell Dialekt (Patois) vun Amnéville gheat zum Lorrain.




#Article 314: Bliesbruck (149 words)


Bliesbruck (lodhringisch Bliisbrigge odder Brigge, daitsch Bliesbrücken) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Bliesbruck liggt uf beide Seide vun da Blies àn da Grenz zum Saalànd, rund zäh Kilomeder eschdlisch vun Sarreguemines uf are Heh zwìsche 202 un 362 m ìwwerm Meeresschbiggl. Zu da Gemäände ghert aa noch da Ortsdeil Hermeskappel (lodhr. Kappel). Di Nochbergemäände vun Bliesbruck sìn Gersheim (Saalànd) ìm Norde, Obergailbach ìm Oschde, Gros-Réderching ìm Sìdoschde, Wœlfling-lès-Sarreguemines ìm Sìde, Wiesviller ìm Sìdweschde, Blies-Ébersing ìm Weschde un Mandelbachtal (Saalànd) ìm Sìde.

Bliesbruck ìsch im Johr 1131 àls Blysebrücken s erschde Mol erwähnt worre (1180: Blysbrüchen, 1234: Brügken, 1544: Briken).

 vun Bliesbruck isch . Bliesbruck gheat zum Kommunalvaband .

De lodhringisch Dialekt vun Bliesbruck gheat zum Rhaifränkisch.

Zwische Bliesbruck un Reinheim liggt da indernazionale Aaischologische Paak Reinheim-Bliesbruck mid keldische un remische Gebaide.




#Article 315: Blies-Ébersing (113 words)


Blies-Ébersing (lodhringisch Ebersinge, daitsch Bliesebersingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Blies-Ébersing liggt an da Blies, nordeschtlisch vun Sarreguemines uf are Heh zwìsche 201 un 326 m ìwwerm Meeresschbieggl. Di Nochbergemäände vun Blies-Ébersing sìn Mandelbachtal (Saalànd) ìm Norde, Bliesbruck ìm Oschde, Wiesviller ìm Sìdoschde, Sarreinsming ìm Sìdweschde, Sarreguemines ìm Weschde un Frauenberg ìm Nordweschde.

Blies-Ébersing ìsch im Johr 1393 s erschte Mol àls Eburchingen erwähnt worre (1581: Ebersingen, 18. Jh.: Ebersching).

 vun Blies-Ébersing isch . Blies-Ébersing gheat zum Kommunalvaband .

De lothringisch Dialekt vun Blies-Ébersing gheat zum Rhaifränkisch.

Di Huberdus-Käisch (Église Saint-Hubert) isch 1874 gebaut worre.




#Article 316: Blies-Guersviller (131 words)


Blies-Guersviller (lodhringisch Gerschwiller, daitsch Bliesgersweiler) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Blies-Guersviller ligt an da Blies an da Grenz zu Daitschlånd wisawi vum saalännische Dorf Bliesmengen-Bolchen uf are Heh zwische 197 un 287 m iwwerm Meeresschbiggl. Di Nochbergemäände vun Blies-Guersviller sin Frauenberg im Sidoschde, Sarreguemines im Side un di saalännische Gemäände Kleinblittersdorf im Weschde un Norde un Mandelbachtal im Oschde. Zu da Gemäände ghere aa noch di Ordsdaile Auf der Helle un Blies-Schweyen.

Blies-Guersviller isch im Johr 777 s erschde Mol erwähnd worre, als Villare (1261 Gereswilre, 1751 Guércheviller), Blies-Schweyen im Johr 1594 als Schweygen un Swein

 vun Blies-Guersviller isch . Blies-Guersviller gheat zum Kommunalvaband .

De lothringisch Dialekt vun Blies-Guersviller gheat zum Rhaifränkisch.




#Article 317: Hombach (122 words)


Hombach (lothringisch, franzesisch Hambach, daitsch Hambach) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Hombach ligt uf are Heh zwische 213 un 281 Meder iwwerm Meeresschbiggl. Im Norde grenzt di Gemää an di Schdadt Saagmind. Zur Gemää gheare aa noch di Weiler Neihof un Roth.

Hombach is 1355 s erschde Mol als Büghel Hagenbach bey Albe erwähnt worre (1393 als Hambach), Roth im Johr 1400 als Rode (1544 Rada, 1606 Reda, 1779 Rodt).

 vun Hombach isch . Hombach gheat zum Kommunalvaband .

Bekånnt isch Hombach als Sitz vun Smartville Hambach, wu de Smart vun de Daimler AG broduziad werd.

De lothringisch Dialekt vun Hombach gheat zum Rhaifränkisch.




#Article 318: Metz (160 words)


Metz (fronzeesisch: [mɛs] bzw. [mɛːs], ald un daitsch: [mɛts]) ìsch e Schdadt im Nordosde vun Frongraisch, un Haubdschdadt vum Département Moselle und Haubdord vunde Rechion Region Grand-EstGrand-Est (bis 2015 Rechion Lodhringe). Zum Arrondissement Metz-Ville im Département Moselle gheren de Kanton Metz-1, Metz-2 un Metz-3.

Des gonz Egg is said iwwa 5000 Joa besiedeld, Cäsaa hode Kelde des Schädl abgenumm un wails on äänäre wischdich Graizung gleje hod, isses ää vunde greeschd Schdädt vun Gallie worrn. Mid schlabbe 40 000 Inwohna hods im zwädde Jh. sogaa die schbäda Haubdschdad,´sellemols Ludezia gehäße, logga iwwarund. Genennd hod mär dän sellemols Geddabärch gehäßene Ord jezad Mediomatricum noo däm Käldeschdamm - im hoe Middlalda Mettis. Haid isses Meds odda Metz.

Im 4. Jh soll Mediomatricum soin ärschde Bischof griehd hän - gonz sischa isses awwa ned, sischa is när, doß 451 de Attila die Schdadt zärschdead hod.

 vun Metz isch . Metz gheat zum Kommunalvaband .

De draditionell Dialekt (Patois) vun Metz gheat zum Lorrain.




#Article 319: Novéant-sur-Moselle (154 words)


Novéant-sur-Moselle (daitsch Neuburg in Lothringen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Novéant-sur-Moselle is said de gallo-romanische Epoch bekonnd, wo es als  Ad Novam viam bezaischned worre is. Im Middlalda war des Dorf am Fluss Gorze in zwee Wailer oigedääld, Laître unn le Cloître. De Ord is zwische 1432 unn 1434 geplinderd unn verwischded worre. Befesdischd worre is Novéant-sur-Moselle 1661 vum fronzesische Käänisch.

Wie alle onnere Gemainde vum haidische Département Moselle is aa Novéant-sur-Moselle 1871 vum Daitsche Kaisaraisch annegdierd worre. Die Gemainde is in Neuburg in Lothringen umgedaufd worre unn war vum Londkrääs Meds abhängisch. Im erschde Weltkriesch henn Wehrplischdische aus Neuburg in Lothringen uff Saide vum Kaisaraisch gekämpd. Nochm gewonnene Kriesch is de Ord widda zerick noch Frongraisch gfalle.

 vun Novéant-sur-Moselle isch . Novéant-sur-Moselle gheat zum Kommunalvaband .

De draditionell Dialekt (Patois) vun Novéant-sur-Moselle gheat zum Lorrain.




#Article 320: Latte Macciato (122 words)


Ladde Maggjado (ital. Latte Macciato) is ä warmes Gedrängg, des mer aus Esbresso unn Milisch mixe dut unn hot sein Urschbrung in Idalje.

In de Regel werd ä Ladde Maggjado imme hohe Glas gedrungge. Beim mixe macht mer unne heißi Milisch noi, dann kummt ä bissl vun dem Esbresso driwwer unn ganz owe macht mer ä Häubsche aus gschäumde Milisch druff. Wammer gud is, klappt des so, dass sich die drei Zudade net vermische, sunnern als eischene Schichte erhalde bleiwe. Gedrungge werds donn mimme Schdrohalm.

Net ganz äänisch is mer sisch iwwers gramaddigalisch Gschleschd vun dem Begriff. Im Idaljenische is Latte ä männlisches Word, im pälzische is Milisch awwer weiblisch. Dennedowegge kammer sowohl De Ladde Maggjado als aach die Ladde Maggjado saache.




#Article 321: Rheinebene (366 words)


D Rhoiewene isch der im Sproochgebrauch iwliche Name für de Owwerrhoigrawe. Sie fängt in Basel åå und geht ugfähr bis Määnz. Manche Lait sage a Rhoidal, was awwer ned stimmt, wail d Rhoiewene koi Dal isch.

D Rhoiewene isch durch en Grawebruch entschtanne. D Erdkruschte zwische de haidige Vogese und em Pälzerwald uf de oine Said und em Schwazwald und em Odewald uf de annere Said, hot sich ufgwelbt, bis sie in de Midde während dem Terziär un em Quartär oigebroche isch. Es isch zwische dene Middelgebirge en 40 Kilomeder braider un 300 Kilomeder longer Grawe entschtanne, wu sich mid Sedimend gfillt hod. Di gräschde Mäschdischkeit, wie ma in da Geologie sescht, hawwe di Sedimende mid um di 3500 Meder bei Monnem. A hait sin di Verwerfunge am Grawerond noch in Bewegung. Vor allem seidlische Verschiewunge losse sisch feschdschdelle un månschmol sin dorursch aa kläne Erdbewe zu schbiare. Vom vulkånische Kaiserstuhl abgeshe isch de Grawebruch ziemlich ewe. De Rhoi, der vorher durch die Burgundisch Pfort Richtung Middelmeer gflosse isch, fliesst seidher durch die Rhoiewene und hot ere ihre Name gewwe.

In de Rhoiewene hods, wie die Funde zaische, schun frieh die ärschde Siedlunge gäwwe. Haid sin die Medropolreschione Rhoi-Mõõ midde Schdedt Binge - Määnz - Frongford - Offebach - Damschdadt un Rhoi-Negga mid Naischdadt - Monnem-Ludwichshafe - Schbaya - Worms - Haidlbärsch un Brusel prächnd un mea siedlich vum Pälza Schbroochgebied die Drinadzional Medropolreschion Owwarhoi mid Kallsruh und Strõõßburg, Fraiburch im Breisgau, Miehlhause (im Elsass) un Basel.
Di greeschte Städt in de Rhoiewene sin Freiburg im Breisgau, Strooßburg, Kallsruh, Monnem und Ludwichshafe.

Die ginsdiche Vakeasbedingunge hän schun said de frieheschde Voazaid aach de Hondl gfärdad - haid is Frongford es Bongge- un Bängschdazendrum, Ciba - Anilin - Merck - Heegschd sin bekannde Schemie- un Pharmaziefirme. Ändlong vum Rhoi wärd inde aal Mäanda Kies un Sand gebuddld, in Päschlbronn is die äldschd Eelshy;quell, im Ried hänse die Färderung inde 90er oigschdelld, aber 2018 widder õõgfange. Un in Landach 2008 õõgfange.

Mid Rhoihesse, Palz un Baade lieje die drai greeschd Woishy;baugebiede im Rhoigrawe, denewwa is do es Haubdõõbaugebied vun Tabag, Zuggariewe un Schbaarchl un die Osdhäng - Schwaz- un Orewald - sin bekannd fär iane Obschdwässale un Obschdwoi.




#Article 322: Bayern (418 words)


Bayan is e Bundeslond im Siede vun de Bundesrepublik Deitschland.
Es hat e Gebiet vun 70.551 km², wo ugfähr 12,6 Mio. Leit wohne unn iss dodemid vun de Fläsch her des greeschde Bunnäslond mid de zwettmeischde Leid.

Die Hauptschtadt is Minsche. De greescht Schdädt in Bayan sin Minsche, Nirmbersch, Augsbursch, Werzbursch un Passau.

Als ehemalisch Keenischraich hod Bayan – long Zaid als ääzisces Lond – sich Fraischdaad nenne gedärfd.

Bayan liechd im Siedoschde vun Daitschlond unn isses greeschde Bunneslond in de BRD. Drai Großlondschafdstibbe losse sisch in Bayan õõdreffe: Die Alpe im aißerschde Siede, es Albevorlond zwische de Albe unn de Donau im Norde unn es Middlgebirschslond nerdlisch vun de Donau. Es Middlgebirschslond unnerdaild sisch oschdbaxrische Middlgebirsche unn ea Schdufelond vun de Schwäbische unn Frängische Alb. Die niedrigschde Schdell befind sisch midd 100 m iwwer NN in Kahl am Main die heggschd iss die Zugschbidz midd 2.962 m in de Alpe.

De Haubdfluss vun Bayan iss die Donau, welle vun Naiulm im Weschde noo Passau im Oschde gonz Bayan dorschfließd. Die Neewefliss sinn, vun Weschde gsehe: Iller, Lech, Isar unn Inn (reschds), Wörnitz, Altmühl, Naab unn Regen (lings). Die vier erschdere endhubbse in de Alpe unn sinn desweege aa wassaraischa. De greeschde Dääl vun Frånge werd vum Main dorschflosse, weller Rischdung Weschde im Rhoi endwässad. Neewefliss sinn Regnitz unn Tauber vun lings, die frängische Saale vun lings). Im Nordoschde vun Bayan endhubbse die linge Neewefliss vun Bayan Säggsischi Saale unn Eger.

Die Grenz vun Bayan is 2705 km long. Bayan dudd, im Weschde beginnend, im Uhrzaigasinn an folgende Gebiede grenze: Bade-Wirddebärsch (829 km), Hesse (262 km), Tiiringä (381 km), Saksä (41 km), Dschechie (357 km), Eestraisch (816 km), Schwaiz (19 km, kee feschdgelegde Grenz).

Zur Zaid vum Kaisa Auguschdus isses keldisch bsiedelde Gebied siedlisch vun de Donau Dääl vum reemische Raisch worre. Noch em Zammebruch vum reemische Raisch henn sisch vun Norde her oidringende Germane midd de Kelde unn vabliwwene Romane zammegeduu unn de Schdamm Bajuware gegrinded. Said 555 n. Chr. eksischdierd en bairischs Herzochdum midd Sidz in Fraising. Unner de Merowingan isses Herzochdum unner frängische Herrschafd gfalle, Kall de Grooße hot es Schdammesherzochdum beended.

Die greeschde Gebiede, in denne Bayan unnerdääld iss, sinn die siwwe Regierungsbezärg unn Bezärg, welle deggungsglaisch sinn. Während iwwer die Regierungsbezärg vum Inneminischda oigsedzde Regierungspräsidende regiere, sinn die Bezärg Kerberschafde vum effendlische Reschd unn derfe ihr aigene Wabbe draache.

Die siwwe Regierungsbezärg unnerdääle sisch außadem noch in 71 Londkrääs. 25 krääsfraie Schdädt unn 28 Kräässchdädt, vun denne bis 1972 23 noch krääsfraie ware.




#Article 323: Neuer Friedhof Speyer (453 words)


De Naje Friedhof in Schbaija isch haid de änsigschde Friedhof in Schbaija, wu ma b'nudze dud un wu de zu glä worrene Alde Friedhof Schbaija abg'lesd hod. Uaschbrinlisch ischa zwische de Woamsa Londschdooß im Oschde, em Alde Poschdwesch unem Headearischwesch im Weschdein Qwadrade axsesimedrisch uffgedeld g'wesd.

De Friedhof isch 1880 domols noch aussahalb vun Schbaija erefned worre. Im Joa 1888 sin doan 4 naie Qwadrade un de nai Juddefriedhof mit d'zu kumme. Im Joar 1910 un 1924 hod ma doan de Friedhof wesendlisch vagresserd. Said 1992 ischa als Denkmalzon ausg'wiese, wu aus denen bis 1930 oag'leschde Grabschded un Grabmela beschdeed.

De Friedhof lischd nerdlisch vum hisdorische Siedlungsg'bied vun Schbaija un weschdlisch vunde Woamsa Londschdooß, zwische de haidisch sog'nondi Keanschdad unem in de draisischa Joar enschdonene Schaddeel Schbaija-Noad. De Haubdoigoang inde Woamsa Londschdooß fiad diregd zum Friedhofsgraiz vum Gottfried Renn un doan waida zude Friedhofskabell un Laichehall im Weschde. Vum Kraiz fian Haubdalleje in nerdlsichi un sidlische Rischdung. 

Die Friedhofskabell un Laischehall isch 1929 g'baud worre un schded una Dengmalschudz. 

De uaschbringlische Deel vum Friedhof hodma oam 15.12.1982 zua Dengmalzon eaglead. De Sinn vun de Dengmalzon ischde Eahald vun de hischdorische Schdrgdtua vum Friedhof, de Grabschdedd midde Grabmälea onde original Bledz, vum große Friedhofsgraiz un a vunde Friedhofskabell un Laischenhall.

Uffm Friedhof in Schbaija hods Eharefriedhef fa daidsche un fa froansesche G'fallene vum Easchda un Zwedda Weldgriesch, wu nerdlisch un eschdlisch vunde Laichehall lische dun. Baim froansesche Eharefriedhef hodma a Og'herische vunde froansesche G'mainde vun Schbaija b'erdischd.

Sidlisch vum zendrale Grabkraiz hods en grosse G'dengschdä midm Dobblkraiz fa de Franz Hellinger unde Ferdinand Wiesmann, wu baide baim Oagriff oam 9. Janua 1924 uff die Separadischdefihra vun den Audonome Pals umkumme sin. Uffm Schdä schdeejn die Noame un Den Freiheitskämpfern des 9. Januar 1924.

Doan gibds noch B'raische vunde kadolische Oade unde evangelische Diagonisse unen G'dengschdä fa die Haimadvadriewene.

Fa die jidisch G'moinde schdehd said 1888 im sidlische B'raisch vum Naije Friedhof ä aischini Abdailung zua Vafischung. D'Deel werd vunde jidisch G'moinde vawalded un isch blos de Reschduffsischd, ned awa de Vawaldung vun Schbaija unaschdeld. Dodvoa hodsn jidische Friedhof im B'raisch vunde Boanhofstroß gewe.

Newem G'dengschdä fa die G'fallene vum Oagriff uff die Pelsa Separadischde gibds a ä pa Ehregräwa fa die Obfa vunm große BASF-Ugligg vun 1921.

Nerdlisch vun de Drauahall hodsn G'dengoad unän B'gräbnisblads Klänes Lewe fa Kina, wu inde Schwongaschafd g'schdorwe oda dodg'bore worre sin. S'Diagonissegrongehaus vun Schbaija hod des wesche soinare große Gbuadsschdazion un Kinaglinig vaoalosd.

Die Regele fa die Nudzung vum Friedhof Schbaija sin inde Sadzung fas Friedhofs- un Beschdaddungswese vunde Schdad Schbaija vum 31.05.2006 feschdg'schriwe worre. Koschde fa ä Nudzung vum Friedhofe weren inde G'bihresadzung Friedhofsg'bihre vunde Schdad Schbaija feschdgeleschd (Sadzung iwa die Eahewung vum 23.02.1989 i.d.F. vum 27.07.2007).




#Article 324: Worms (2912 words)


Woʳms (a Woams) is e Schdadt midd 80.000 Oiwohna om Rhoi onde närdlisch Grenz zur Palz, Zendrum un Residenz vum alde Burgundaraisch, Dreh- un Ongelpungd vunde Niewelungesaach, Ord vun siwwe Raichsdaache zwische 829 un 1545, Schdadt vum ewsche Londfriede (1495) un Reformadzionsschdadt (1521: Mardin Ludda vor Kaisa un Raisch), middlaschd vunde drai rhoinsche Kaisadomschdädt, ehemalscha Bischofssidz vum Bischdum Woʳms, Zendrum vun Wonnegau un Ried.
Worms is es äänzisch daitsch Midglied im „Most Ancient European Towns Network“ (Ärwedsgrais vunde äldschde Schdtädt vun Oiropa), Grindungsmidglied vum Bund vunde Luddaschdädt un vunde Ärwedsgemoinschafd vunde Niewelungeschdädt.

Woʳms liehd zwische Wonnegau un Ried om Rhoi. Lingsghoinisch diregd om Schdroom wärds vun Prim, Ald- (Eis-)bach un Eckbach dorschflosse. Iwa de Rhoi hod Worms Vabindung vorallem zur Nordsee, awwa aa zum Schwaaze Meer.

Die B9 lääfd vun Nord noo Sied dorsch Daitschlond: vun Naimegn (Holland) de aal Reemaschdrooße folschnd om Rhoi long dorsch Woʳms noo Laudabursch. Die B 47 vabind Worms mid Pälzawald (15 km) un Orewald (25 km). Die A 61, wu Woʳms im Wesde schnaid, wärd äbbes siedlisch bai Frongedahl vunde A6 gschnidde.

In Woʳms hots drai Baheef: De Haubtbahoof liggd midde in de Stadt unn do halte faschd alle wischdische Zieg vun Monnem odda Ludwichshafe nooch Määnz. De Bahoof Woʳms Brick is en klääne Haldepungd in de Näh vum Rhoi an de Schdregg vun Woʳms riwwer noch Bensm. Unn de Bahoof Peddaschm liggd an de Neweschregg vun Woʳms noch Alzey unn waida noch Binge. 

Iwwa Peddaschm ziehd sisch Woʳms waid noo Oschde hie, när nuch ä glä, glä bißje waida, un in Bockrem fongd die Woischdrooß oo.

Im Norde vunde Medropolregion Rhoi-Negga gelesche ises när 50 km siedlisch vun Määnz un dodemid fasd schun inde Medropolregion Rhoi-Mõõ - je noo Definizion wärds sogaa schun dezugezähld un bild so die Brigg.

Die aal Schdadtmaua is noch in Fragmende ärhalde: Woʳms hod zwische Dom un Fischadoor geleje un zwischnm haidsche Balinaring unde Scheenauaschdrooß - es Luddadengmol (es weldwaid greeschde!) liehd vor de Schdadtore, eeweso die Liebfrauekärsch, wu vunde Woilaach Liebfrauemilsch umgewwwe is.

Bsiedeld worn is Woʳms voa uugfea 7.000 Joa, also so um die 5.000 v.Chr.

Jingar Funde aus de Friehbroasezaid sin om Adlabärsch (), änärem kaam sichdbare Hubblsche im Siede vun Woʳms, zwische B 9 un Schnellschdrooß, zwische Fluchbladz un Hammelsdamm, newwa de Roalach. Vun dänne Funde aus de Zaid um 2.300 bis 1.800 v.Chr. hod die Adlabärschkuldur ian Noome.

De äldschd ärhaldene Nome - Borbetomagus - hod soin Urschbrung im Keldische, als Civitas Vangiorum is Woʳms es Vawaldungszendrum vunänärem reemische Vawaldungsbeziarg gewesd - un Vangione hän swich die Wormsa nuch bis 15dubbag genännd, im Wonnegau (Wangengau) hods sisch ärhalde. 

Vum 4. Jh bis um 430 hod es Burgunderaisch dominiad - 420 waa de Gundaha Keenisch in Woʳms - bises 436 vunde Hunne (als reemische Hilfsdrubbe) zärschlaache worn is - Urschbrung vunde Niewelungesaach.

Um 435 soll Woʳms als Wormatia Bischofsidz worn sai, gonz sischa awwa waas des noch voa 614 (Synode in Lutetia/Paris).

Ufm Hofdaach zu Woʳms hodde Oddo de Grooße 961 soin siwwe Joa alde Buu zum Midkeenisch ärhoowe. Via Joa schbäda waara vun Idalie zurigg un hode Jooresdaach vun soinäre Kaisagreenung in Woʳms gfaiad. Des waa im Fäwrua, im Auguschd hodda - aach in Woʳms - ä naii Vadredung organisiad, waila wirra fodgemachd hod.

Es nägschd Joa hodde Oddo vun Woʳms es naachlnai Härzochdum Kärnde griehd, des wu devoa än Dääl vun Bayan gewesd waa.

Saalia un Schdaufa waan allgaa feschd midde Schdadt vabunde, 1074 gaabs Zollfraihaid un 1184 vum Barbarossa die Fraii Raichsschdadt - un än Joahunnade dauande Schdraid mim Bischof iwwa die fagdisch Härrschafd inde Schdadt. Aach de Palzgraf hädd sich gean feschda edabliad un won däm soi Bruda Bischof waa, iss eng worn färde Schdadtrad un die Birscha. Drodzdäm hod sich die Schdadt bis waid ins 15. Joahunnad gonz owwe halde gekännd. 

Donn kam 1521 sella Raischsdaach zu Woʳms, uf däm wo daß de Maadin Ludda voa Kaisa un Raisch soi 95 These vadaidischd hod (Hia schdeehn ich, ich konn ned onnaschd, Godd soll mär hälfe! Amen.) Woʳms wurd evangelisch un ääns vunde Zendre vunde Reformadzion: 1524 hännse doo die ärsch evangelisch Mess gedruggd, Kadholige ware bis 1792 vum Schdadtrad ausgschlosse, awwa de Bischof hod soviel Sondaräschde ghad, doßde Schdadtrad ziemlisch oigeängd waa. Woʳms hod mid die ärschde evangelisch Kärsch ghad, awwa de Dom un all Kärsche, wu ned de Schdadt ghead hän, sin kadholisch gebliwwe.

Fronzeesisch Rewoluzion, Napoleon, Republik un Kaisaraisch, Befraiungsgriesch un Naiordnung - mär hod die Palz un iane Medropole - un Woʳms waa ääni devun! - zärschdiggld un zärleeschd, nai zammegebabbd un wirra kabudgeschmiß...

Om 21. Fewrua un 18. Mäz 1945 hän die Englänna undi Ammis die Schdadt zammegebombd bis faschd kään Schdää mea ufm onnan waa. Kaum äbbes vunde alde Bausubschdanz is iwwarischgebliwwe. Noch inde sechzscha Joa gabs fär uns Kinna kää greeßa Oowendaia als wie womma in ä Bombegrundschdig hän oidringe gekännd. Awwa noch ehcha als daß alles wirra ufgebaud waa, hodmär schun Naibaugebiede inde Voaorde ausgewiese un aach gonz naii Siedlunge gebaud. 

Zu bleed, fär sisch Schodd zsischan - die sin donn bekanndlisch noo Määnz gonge... - is Woʳms induschdrieell ins Hinnadräffe kumme. Die Heylsche Läddafabrigge - voam Griesch än bedaidende Induschdriezwaich - sin die Bach enunnagonge un es hod long gedauad, bis Woʳms wirra än õõgemässe Maaß on Induschdrie griehd hod.

Haid hod Woʳms än topmodärne Kondäänahafe un zunehmend mea Logischdigbedriewe, jedi Meng Induschdrie. Drozdäm hods dorch die Oigmäändunge aach noch viel, viel Grienfläche, voallm Wingad. Awwa glaischzaidisch wagse die Voaorde anänonna un zwische de ejemaalisch Schdadtbebauung unde Voaorde is dääls aach bald alles zugebaud - inglusiwe des grooß Gebied vunde Bärrägs, wu sisch die Amis ausgebrääd ghad hän. När die aißaschd Peripherie, Iwwaschm, Rhoidäärkm, Oowerum, Peddaschm (graad noch so), Hepprum un Wiesopperm sin wägglisch baulich gsien noch aischni Därfa.  

Doodebai is donn aach glai so monsch Sind aus de Fuchzscha un Sechzscha wirra augebieschld worrn- die Amdszaid vum Owwabojamääschda Michael Kissel hod ausgeschroche guude Auswirkunge uffs Schdadtbild. Un des ziehd sich iwwa 20 km om Rhoi hie un is so long wie brääd.

Wannde noo Woʳms kimmschd, is es ärschd, wusde siehsch, de Dom: kimmschde aus de Eewene, donn iwwarachda uf soim Hiechl eh die gonz Schdadt, kimmschde ausm Hiechllond, donn siehschde Woʳms vunärem Hiechl aus un hoschd wieda än fraie Bligg zum Dom. När wannsde ausm Ried kummsch, donn schbärre ärschd die Bääm un donn die dobbld Brigg die Sichd un noch voam Dom siehschde de neoromanische Niewelungetuam ufde aal Brigg. Vun däm hodsämol Schdigga zwää ghad, awwa dän ääne hän die Ändsiechakrobade vunde Wehrmachd pladd gemächd, wiese baim Riggzuuch am 20. 03. 1945 die schee Brigg gschbrängd hän. In dänne Täam waan die Kasseschduuwe fär die Maut un schbäda die Grenzkondroll unnagebrung.

Uf de Hee vunde Brigg siehschde donn glai de Dom im Zendrum. Un Du siehsch unne die Rhoioolaach mim Haachdengmol. Des isä Galvanoblasdig, wuse 1905 ufde Bojawääd ufgschdelld hän, ä Schdifdung vum Cornelius Wilhelm von Heyl zu Herrnsheim un noom Ändwurf vum Johann Hirt. Un där hod dodebai än Fehla gemachd, wo ma ned glaawe solld, doßs meechlisch is - un fär dän wusde aach kää Quelle findsch - dän wusde awwa glai vaschdeehschd, wannsde där des Bildsche mol ooguggschd: So, wie där Buu do schdehd, es räschd Bää voagsedzd, de Schild mim Schadz druf vorn unne mid de ling Hand ghalde un hinne midde räschd Hand owwe gschdidzd fär hochzedrigge, wärfd där des Glumb doch gonz klaa noo lings vorn, wora aach hiegugge duud. Wonnsde jezad ämol vasuchschd, des selwad zu duun, wärschde glai sien wiesde uf de Noos laihsch, wonnsde ned gonz schnell es ling Bää än große Schridd voa bringschd. Des konna do owwe in däm Bood awwa ned, waila dodefär ins Wassa mißd - also fliehda koppiwwa enoi!

Waida gehds unnam ledschde vabliwwene Niewelungetuam dorsch indie Schadt, awwa ned ohne än Bligg noo lings zu ejemaalsche humanisdische Gymnasium, äm scheene un rebräsendadive Neorenässõsbau vun 1905. Indie Schdadt gehds gradaus die Rhoischdrooß long zum Rhoidooabladz, vorbai on hisdorisdische un Juuchndschdilhaisa zum ärschde Bligg uf die aal Schdadtmaua. Die muschd alladings egschdra ablaafe, wail doß des än greeßare Komblex vun unnaschiedlisch große Äänzlschdigga is, die wu nuch guud ärhalde sin un vunde Reeambaude bis zude hoch- un schbädmiddlaldalische ledschde Ärwaidarunge raische. Desdewesche mächsde jezad lings enunna, die Ludwichschdrooß long bis halbad zum ehemalsche Aich'omd, wosde noo räschds die Peedaschdrooß enuff ziehsch. Glai wannsde unna de Maua dorch bischd, siehschde lings es nai Niewelungemuseum. Ebbes waida graizde die Reemaschdrooß mid iane viele scheene alde Haisa unde Zufahrd zur Pauluskärsch unäm Dominikaanakloschda. Noch ebbes waida ufde Peedasschdrooß kimmde Maagdpladz midde Schdadtvawaldung unde Draifaldichkaidskärsch. Gradaus de Buggl enuf is lings de Schloßpladz mim Heylsche Schdadtschloß voam Dom. Doo waa frija es Keenischinne-Pordal.

Mär mache awwa gaaned ärschde Hichl hooch, sunnan blaiwe ärschd noch äwäng unne am Maagdpladz. Do schließd sisch ans Radhaus noo NO die Draifaldichkaidskärsch oo un däälde Maagdpladz in zwää Hälfde. Schainbaa zumindschd: Wonn Maagd is, kännd mär aach zwische de Kärsch unde Schdrooß Schdänd ufschdälle, un uf de onna Said vunde Kärsch aach ä bißje, awwa opdisch is die Dääliung doo. Womma ned ä klääni Zaidrais mache: owwam Maagdpladz gehn räschds die Kämmra- un lings, noo'm Naimaagd, die Valgebärchschdrooß ab. Haid siehds aus, als wäa des ää äänzisch dorschgejend Schdrooß, wonn aa mid aarsch unnaschiedliche Bebauunge. Awwa des ewwe schdimmd ned: des sin zwää Schdrooße un zää Plädz un waas fria aach gewäsd un soo muß mär sisch des aach haid nuch voaschdelle: die Adlaabotheeg, wu am Naimaagd schdehd, waa als lings owwe vum Naimaagd un Naimaagd un Maagdpladz ware voll mid Schdänd un Bude. Unne awwa hän die Birscha sisch iane drai wichdischsde Haisa hiegschdelld, wischdich fär die evangelisch fraii Raichsschdadt gejede kadholisch Bischof un soin kadholische Dom: es Radhaus, die Minz un - dezwische un bis iwwa die Midd vum Maagdpladz raischnd - die prodesdandisch Draifaldischkaidskärsch als bildhafde Ausdrugg dodefär, wie Godd ämidde unna soim Volg is.

Die ooschließend Minz waa die schdännisch Prowokadzion färe de Bischof gewäßd: Nadialisch hode Kurfärschd, de Palzgraf bai Rhoi, soi aischn Minze ghad. Un de Bischof vun Woʳms nadialisch aach. Un zum Zaische vun iane Suwaränidääd als Fraija Raichsschdadt hod die Schdadt Woʳms nadialisch aach ia aischn Minze gebrääschd. Inde Minz. Gejeiwwa vum Bischof. Dea hod donn als glai die Luuge dischd gemachd - in soim Palä un erundum Woʳms erum. Es waa ä indressand Konschdelladzion: De Bischof gfange in soim Palä, umgäwwe vunde Schdadt Woʳms. Un die Schdadt Woʳms umgäwwe vum Bischof soim Hochschdifd. Un iwwam Rhoi, dribbdebach, hodde Kurfärschd druf gewaad, doß ääna - Schdadt odda Bischof - än Fehla mache dääd...

Vum Dom aus mache mär iwwa die Andreasschdrooß un onde Machnuskärsch voabai zum Schdadtmuseum un waida dorsch die Maua zu ääm vunde äldeschd Wingad in un um Woʳms: äm Abhong voa de Maua. Unne volsch mär de Maua noo NW bis on die Egg, wo glai gecheiwwa de aal Juddefriedhof Hailischa Sand laihd, de äldschd Juddefriedhof in gonz Oiropa. Doo mechsde donn räschds enunna zwischem Friedhof unde Maua die Schdrooß long iwwa die Graizung un waida de Luddaring long. Voade negschd Graizung is lings die Haabdschdell vunde Schbaakass - des is es eeemalisch Schdadtpalää vunde Heyls - uf de räschd Schdrooßesaid is glai hinna de Maua de Heylshof, es Schdadtschleßje (gugg owwe). Des Palä häd aischndlich ä schee bequem un rebräsendadiv Wohnhaus gäwwe gesolld, wails Schleßje zu glää worn is, awwa 1883 hän die vun Heyl dänne vun Dalbärsch es Schloß zu Hännsm abkaafd un so ises Palä die mehrschd Zaid fär Gäschd un Fäschd genizd worn. Im Griesch zärschdeead un mea nooddärfdisch heagerischd hods schließlisch die Schbaakass iwwanumm...

Iwwa die Graizung kimschd ufde Luddapladz mim greeschde Luddadengmal vunde gonz Weld, gewidmed äm Maddin Ludda un soinäre Reformadzion - mim Reformadzionsdengmol in Genf, des wo när ä Maua mid Reliefs is, kommas ned vaglaische, wail daß des när fär die Genfa Reformadzion un därre iane Weldwirgung gschaffe is un vum Ludda noch kää klää Bildsche zaischd. Ufm Luddadengmol awwa schdehd de Ludda inde Midd hooch owwe, drumerum hogge Jan Hus, Girolamo Savonarola, Petrus Waldus un John Wycliff. Es Haubdpodeschd is umgäwwe vunäräm Maiasche ufde drai Saide vunärem offene Quadrad, wo ufde Egge un Ende Philipp Melanchthon, Johannes Reuchlin, Philipp de Großmiedische un Friedrich de Waise schdeje undezwische hogge die Allegorije vun Augsbursch, Machdebursch un Schbaya. Inde zinnebeweeade Maua selbad sin unna de Zinne die Wabbe vun Schdädte, wo sisch de Reformazion oogschlosse hän. So, mid Zinnemaua un äm Haubdposchdamend als Bärschfried is die gonz Oolach zuglaisch ä Sinnbild fär äm Ludda soi Lied Ä feschdi Bursch.

Als waida die Õõlaach lang gehds iwwa die Schdrooß, die wo räschds zum Owwamaagd gehd. Es Egghaus is än rebräsendadive Grindazaidbau, wo die Pälzisch Bong drin waa - glai newwedrõõ hänses Gfängnis hiegeplazd, doß mär die Raiwa glai inbuchde konn. - Jezad gehds zum Ludwichsbladz, wo äm Großhärzoch soin Obelisk erum schdehd. Doo schdehsde grad uf die Maddinskärsch mim Maddimnsschdifd. Selles waa long Zaid ääns vunde drai Woʳmsa Krongehaisa, es kadholisch, es onna waas Hochschdifd (evangelisch) un es dridd waa es Schdadtkrongehaus. 

Alsford gradaus schlabbschde dorsch die Maddinsgaßbis zur Graizung un am Haus Maddinspoad vorbai driwwa wech, die Juddegaß long. Es Juddeväddl is ausm Middlalda, die Kella sin nuch ärhalde, noom Melagg soinäre Morbännarai ises im Barogg wirra ufgebaud worrn. 1945 isses zabombd worn, inde 50a wirra ufgebaud un inde 70a ärgänzd worn. Doo, im Juddeväddl, schdeje aach die wiedaufgebaude Synagooch un es jiddisch Museum, es Raschihaus, die wo aach wirra ufgebaud sin. 

Jezad schwängschde emol erum noo lings, woosde dorsch die Maua in die Oolaach kimmschd un dord gemiedlisch waida enunna zum Rhoi schbaziere konnschd. Dodebai loßde die Maua unne om Egg (wo die nai (hochmiddlaldalisch) on die aal (friehmiddlaldalisch bis reemisch) Maua gschdoß is) hinna Där un machschd iwwa die Graizung un nochä Gaß waida zur Fischawääd. Doo duud baim Backfischfeschd de Bojemääschter vun de Fischerwääd  residiere. Die Fischerwääd long bischde om End schun faschd wirra ufde Rhoischdrooß un hosch Doin Schdadtrundgong abgschloß - awwa wonn aach ä jeed dridd Haus ufde Lisd vunde Kulduadenkmäla in Woʳms gschdonne hod, hoschde doch noch ned mea als wi än Zehndl vun alle Sejenwirdischkaide gsiehn!

Es Wabbe is blasoniad als 'uf roodm Grund än silwane Schlissl schräsch räschds gschdälld un än goldne finfzaggische Schdäan owwe lings'. 

Soi Uaschbring hod des Wabbe im Woʳmsa Peedasdom: de hailisch Aposchdl Pedrus is ned när de Padron vum Dom, sunnan aach dea vunde Schdadt, desdeewesche wara mid soim Zaische - em Schlissl - schun vun Õõfang õõ im Sieschl.

Die Wabbe vum Bischdum un'm Schdifd waan folschlich aach de schräsch räschds gschdällde silwane Schlissl, awwa uf schwaazm Grund un owwe lings wie unne räschds je via Graize färs Schdifd un Raude orra zum Schlissl paralelle Schindle färs Bischdum, dääls aach als Schbange indabrediad.

In de Schdad iam Wabbe is said 1500 när noch de Schlissl ufm roode Grund gwäßd, ohne die Aposdlfigua. 1890 is donn de Schdäan dezukumme.

In Woʳms hods 

De Woʳmsa is es ärwaidade un renowiade Theada (Gasdschbiele), im klääne Theada schbield die Volgsbiehn un äämol im Joa gäbds die Niwelungefesdschbiel voam Dom.

Voam Niwelungemuseum, äm Raschihaus mim jiddische Museum unäm Kunschdhaus Heylshof is es Schdadtmuseum im Andreasschdifd zu nenne.

Said 2001 hot Woʳms aa widda än Kunschdvaroi mid ca. 250 Midglida, der in de Renzschdrooß, in de Näh vum Haubdbahnhof eischene Rääm hot.

Außam Baggfischfesd gäbds noch än Dudzend onna Volgsfeschde, Musigvaooschdaldunge, Kunsdausschdellunge etc. - un nadialich all die tradizionelle Feschde un Feschdlcha in de oigmäänd Ärdä.

In Woʳms gäbds 2.100 Bedriewe mid - anno 2001 - 26.600 Midärwaida.

Produgzion gäbds inde Beraiche Schemie un Plasdig, Metallva'arwaidung un Maschinebau, EDV-Geräde un Holzvaarwaidung.

Schdaag gewagse sin inde ledsche Joa Dienschdlaischdung und Hannl, bsunnaschd aach Logisdig.

Dä tradizionell Woibau in und um Woʳms is dorsch die Woʳmsa Liebfrauemilsch innanadzional bekonnd. Woʳms is mit 1.490 ha Reebfläsch die driddgreeschd Woibaugmäänd in Rhoinlond-Palz und greeschd Woibaugmäänd im greeschde Woibaugebied Rhoihesse. Außadäm gäbds in Woʳms ää vunde greeßde Mälzaraie vun Oiropa.

De Schdadtråd wärd uf 5 Joa gewähld, de Owwabojamääschda uf 8 Joa un so konns in däm soine Regiarungsperiod laischd drai unnaschiedlisch Zammesedzunge im Schdadtåd gäwwe - un dodemid aach die Meahaid, sowaid mär vun soännäri iwwahaabd rädde konn: grad inde Kommunalbolidig hods die Vawaldung mid schdännich wägselnde Meahaide zu due. Es waa de schbädere ärschde Bunneskonzla Dr. Adenaua, där wu als Kölna Owwaborjamääschda in ännare Abschdimmung di Kommunischde mid ins Bood ghold ghad hod un donn de ämpörde Schurnallje gsaad hod: Wat wollnse aijendlich, maine Härrn? Soll ich de Härrn Kommunisten etwa vabieten, sich richtich zu äntschaiden??!!!

Des schweere Åmd hod said 2003 de Michael Kissel inne - un där waa es Beschd, was Worms hod bassiere gekännd: än ald Woamsa Urgeschdoi, in Woʳms gebore un ufgewagse, schun vun Kinnhaid õõ on Bolidig, bsunnaschd Kommunalbolidig, indressiad un vum Vadda (Schdadtråd) voabelaschded, hodda soin Beruf ärschd vunde Pike uf gläand, eh doßa uf Londeseewene raichi Ärfahrung gsammeld un hilfraichi Vabindunge oogebänneld hod, bvoa doßa 9 (!) Joa Vabandsbojamääschda inde Nachbaagmää Monsm waa.

Woʳms hod sich unna soinäre tadgräfdiche, awwa bsonnene Laidung enorm eraus gemachd un is ufgebliehd wie selde zuvoa: wea die Schdadt inde 70a valoß hod un donn allemol noogugge kumme is, där hod sich ä jeds mol mea geäjad iwwa dän als diefere Doanreesjeschloof un so monche iiwle Schnidza inde Bebauung un äm Vakea - jezad frääd mär sich uf jedn Besuch vun naijem, wail die Schdadt als mea ufwachd un sich als mea harmonisch gschdalde duud. Kää Wunna, doß där Owwabojamääschda 2011 aach glai noch fär ä zwäddi Åmdszaid gewäähld worn is. 




#Article 325: Thüringen (164 words)


Tiiringä (amtlisch Thüringen) is e Bundeslond in dem Mitt vun de Bundesrepublik Deitschland.
Et hat e Gebiet vun 16.172 km², wo gut 2,162 Mio. Lait wohne (2013). 

De jetzisch Minischderpräsident iss de Bodo Ramelow vun de Lingge, die regierende Pardaien sinn di Lingge, di SPD unn di Griene.

Die Haubdschtadt is Erfort. De greescht Schdädt in Tiiringä sin newe Erfort noch Jena, Gera, Weima unn Goda.

Des Land is 1990 aus de drei Bezirk Erfort, Gera un Suhl sowie e paa agrenzende Gebiede widder gegrindt worre. Bedeidende Kuldurschdätte sin bsunnas Weima, di Wattburg un s hischdorische Erfort mim Erforder Dom un de Krämerbrigg.

Tiiringä ghert zu Middeldeitschland. Di hegscht Erhewung is de Groß Beerberg mit 983 m ü. NN. De diefschde Pungd is de Unstrutflutgrawe mit 114 m ü. NN.

In Tiiringä werre verschiedene Tiiringische Dialegd geredt, im Siedweschde, sidlich vum Rennschdeig schwätzt ma Mainfränggische Dialegd. Di Iwwergäng zwische de einzle Dialegd sin fließend. Im nerdliche Eichsfeld schwätzt ma en niederdeitsche Dialekt vum Ostfälische.




#Article 326: Speyerer Brezelfest (151 words)


SSchbaimara Brezlfeschd ischä Volgsfeschd inde Schdadd Schbija, wu ämol im Joa oam zwedde Wochnend im Juli vum Fraidaach bis Dienschdaach gfaijad wead. Oam Sundaach faadn Umzuuch duasch die Schdadd iwwa die Haubdschdrooß, wu doan uffm Feschblady ende dud. Oam Sundaach un oam Dienschdaach hodds Owens ä Faijawearg im Dummgaade. 

S'Feschd hodd 1910 de Vakearsvaroi Schbaija oigfiad, domid die Schbaijara Brauaraije, Brezlbegga un Tabagfabrigoande was hawwen vakaafe kenne. Haid isches des greschde Volgsfeschd oam Owwarhoi, wu jedes Joa in denne via Daach von iwwa 300.000 Laid bsuchd wead. Im Joa 2010 hoddma doan a s'hunadjersiche Bschdeje vum Feschd gfaijad. De Feschdzuuch isch easchd schbeeda dzu kumme un do nemmen Varoine un Grubbe deel, wu ofd midd iwwa 100 Feschdwesche un Foanfareziesch duasch die Schdadd zije un ä paa dausnd Brezle in die Zuschauameng weafe dun. S'hod a noch de „Brezlfeschdlaaf“ , wu iwwa 8.200 m geje dud un a Tunier un Weddkämbf.




#Article 327: Schleswig-Holstein (113 words)


 
Schläswisch-Holschdä (daitsch Schleswig-Holstein, niederdaitsch Sleswig-Holsteen, dänisch Slesvig-Holsten, nordfriesisch Slaswik-Holstiinj) is e Bundeslond im Norde vun de Bundesrepublik Deitschland zwische de Nordsee un de Oschdsee.
Et hat e Gebiet vun 15.799 km², wo ugfähr 2,8 Mio. Lait wohne (2013). 

De jetzische Minischderpräsident iss de Peter Harry Carstensen vun de CDU, die regierende Pardaien sinn die CDU unn die FDP.
Die Haubdschtadt is Kiel. De greescht Schdädt in Schläswisch-Holschdä sin newer Kiel noch Libegg, Flensbursch, Neiminschder unn Nordaschded.

Geschbroche werd in Schläswisch-Holschdä newwer em Hochdaitsch un em Pladdaitsch als reschjonaler Dialekt des Dänisch im Norde unn des Frisisch an de Nordsee. Zusätzlisch is des Romanes, die Schbrooch vun de Sindi unn Roma, ä aärkanndi Minnerhaideschbrooch.




#Article 328: Wilhelmsfeld (752 words)


Wilhelmsfeld is e Dorf un e Gemoinde vun rund 3200 Oiwuhner im kurpälzische Odewald. Es is in schdaadlisch ååerkannder Luftkurort.

Di Gemajkung liggt zwische 280 un 530 m Heh un nimmd e Fläsch vun 475 Hegda oi. 54,3 % vun da Gemajkung sin bewaldede Hehe. In die is des Hilschbachdal oigschnidde, mi-de besiedelde (25,5 % mit de Verkehrsfläsche) un de låndwärtschafdlisch genutze Fläsche (19,6 %). 

Da geologische Unnergrund beschdeht zum allergreeschde Deil aus Bundsandschdåå. Bloß uf-m Grund vum Hilschbachdal is Granit zu finne un driwwer Sedimente (Ablagerundsgschdoine) ausm Perm. Selle sinn vulkånische Tuffe ausm Rodliggende un e bissl Ablarerunge aus-m Zeschschdåå.

Di Gemajkung vun Wilhelmsfeld schdeßt an folgende Orde åå: im Norde Hinnerheibach (Gem. Kreizschdåånisch), im Nordoschde Kreizschdåånisch, im Oschde, s Hilschbachdal abwärts, Neidorf (Gem. Schäna), im Siedoschde Schäna, im Siede di Glashitt (Heidlberg), un im Nordweschde Aldebach (Schriese). Im Norde schiebt sisch da Centwald, e Exklav mit-eme Waldgebiet vun da Schdadt Woinem in di Gemajkung vun Wilhelmsfeld noi.

Urschbringlisch is Wilhelmsfeld aus drei klååne Haisergrubbe beschdånne, demm Owwer-, Middl- un Unnerdorf. Bis heit sin di Fläsche dazwische immer weider uffgsiedelt worre, bis in zåmmehängender Ord enschdånne is, mid-are zimmlisch loggare Bebauung. 

Im Johr 1710 hot sisch di Kurfärschtlisch Kellerei Waldegg an di kurfärschtlisch pälzische Regierung in Heidlberg gewendt un vorgschlaare, an da Hilschbach e klääni Siedlung zu grinde. E paa Bauare aus Heilischkreizschdåånisch, Eidabach un Hilsehåå hädde do gern gånz nei åågfånge. Nochdemm da Kurfärschd Johann Wilhelm di Erlaubnis gewwe hot, sinn im Friejohr 1711 da Adam un da Peter Reinhard aus Heilischkreizschdåånisch, da Hans un da Hans Georg Gärtner aus Eidabach un da Leonhardt Müller aus Hilsehåå kumme un hawwe Wald gerod. Die Håndvoll ääfache Bauare ware also di Grinder vun Wilhelmsfeld. 

Wie-s in sellare Zeit duajschaus iwwlisch waa, hot ma denn Ort em Låndesherr zu Ehre Wilhelmsfeld gedaaft. Di Leit vun de Därfer in da Umgewung hawwe awwer „Neies Dorf“ dezu gsaat, un aa di Wilhelmsfelder selwer noch e paa Johrzehnde lång, wie ma in de kadolische Kärschebischer sehe kånn. Zur Unnerscheidung hot ma doher des benåchbarde, äldare Neidorf in Altneidorf umgedaaft. Nochdemm da Ord Åfångs zur Gemajkung vun Heilischkreizschdåånisch geghehrt hot, is-a mit-em Iwwergång an Bade im Johr 1803 selbschdännisch worre. S gheare kää ånnare Orde dazu.

Da Gemoinderot hot außer-m vorsitzende Birgameischda värzeh Mitglieder, wu alle fimf Johr direkt gewehlt werre. Sei-da Kummunalwahl 2014 verdeile sisch di Måndade folgendermaße (in Klammare 2009):

Di Blasonierung vum Wabbe heeßt: In Blau e schräggschdelldi, gschdärzdi Sischl (mi-da Schneid noch owwe) mit-eme schwaze Griff, iwwerdeckt mit-eme lingsgekehrde silwerne Beil mit-eme schwaze Griff.

Des Wabbe geht uf e Siegl aus-em Johr 1810 zurigg. Di Sischl un s Beil simbolisiere di Landwärtschaft un di Waldärwet, di zwee wischdischde Gewerwezweige in Wilhelmsfeld im 19. Johrhunnert. Di Flagg is Weiß-Blau.

Seit 2008 gibt-s e Pattnaschaft mit Calamba uf de Philippine, da Gebortsschdadt vum Azt, Dischder un Nazionalheld José Rizal. Der hot e zeitlång in Wilhelmsfeld gewuhnt, wie-a in Heidlberg schdudiert hot, un hot an soim Romån „Noli me tangere“ gschriwwe.

Nochdemm di meischt Zeit di Lånd- un Forschtwärtschaft di wischdigschd Erwerbsquell war, sin heit nohzu 90 vun Hunnat erwerbsdädische Wilhelmsfelder Auspendler. Wilhelmsfeld hot kää Gewerwegebiet. Noch da Ernennung zum Luftkurort im Johr 1966 hot da Turismus zunägscht emol an Bedeidung gewunne, un es hot 27.000 Iwwernachdunge im Johr gewwe. Des hot mit de Johre allerdings widder nochgelossse. Heit is Wilhelmsfeld in beliebder Ort fär Wanderausflieg odder im Winder mit soine drei Loipe vun vier, fimf un zäh Kilomeder aa zum Långlaafe.

Jedes Johr am Fasnachtdinschdag wärd e Fasnachtsfaier åågezindt, un daß da Winder verdriwwe wärd un s e fruchdbares Johr gibt, rolld ma e Faierrad de Buggl nunner ins Dal. Der Brauch is tibisch fär de siedweschdliche Odewald in da Gejend vun Wilhelmsfeld un Schäna un denn gibt’s noch in e paa wennische Orde. 

Wie in da Kurpalz iwwlisch wärd am Sunndag Lätare, drei Woche vor de Oschdare, da Winder mid-eme Summerdagszug vollends verabschied. 

Am erschde Wocheend im Juli feierd Wilhelmsfeld soi Kerwe. Dodezu ghert seid 2001 aa da Kerwelaaf, in Halbmarathon un in 10-km-Laaf dursch de Ord un vor allem dursch de Wald.

Uf em 530 m hoche Schriesemer Kopf schdeht da aus Holzfachwerg gebaude Teltschik-Aussischdsturm. Di draarende Holzbalge vun soim Gerischd sin aus Lärscheholz, di Aussischdsbladdform uff 36 m Heh aus Eischeholzdiele. Di Wendeldrebb hot 192 Schdufe. Da Turm is 2001 noch eme Blån vum Ajschidegd Robert Teltschik gebaud worre. Ma hot rundrum en weide Bligg.

Der Adiggl is uff eme Kurpälzisch vum siedweschdlische Odewald gschriwwe, so ähnlisch wie ma in Wilhelmsfeld schwetzt.---




#Article 329: Zimbelkraut (361 words)


Des Heidelberjer-Schloß-Kraitche (Cymbalaria muralis, frieher: Linaria cymbalaria) is e Bliedeplånz wu gern in Mauerritze wachst. Grad uff-m Heidelberjer Schloß ka-ma-s finne un doher hot-s aa soin Nåme.

Des Heidelberjer-Schloß-Kraitche is e mehrjährische un, wie da Nåme schun sescht, kraudische Plånz mit bis zu 60 cm långe, foine Schdengl, wu kleddare odder runnerhänge. Di Bliede sin monosymmedrisch (des heeßt schbigglsymmedrisch) un hawwe hellvioledde Faabtään, mid geelem Gaume. Bliehe duds långe Zeit im Johr, vor allem awwer vum Juni bis-m Sebdember.

Di Blädder sin braid gelabbt, mit zugschbitzde Labbe. Di Schdengl un di Unnerseide vun de Blädder sin oft purpurfarwisch.

Des Heidelberjer-Schloß-Kraitche is da änzische Verdreder aus da Gaddung vun de Zymblkraider, wu in Deitschlånd wachst. Urschbringlisch schdammt-s awwer, wie soi Verwåndte aus da selwe Gaddung aa, aus-m Middlmeergebiet. Vun Nadur aus kummt-s in de Felse vun Gebirge in Nordidalje un da närdlische Adria vor. Ugfähr im seschzähnde Jahunnert hot ma-s als Zier- un Heilplånz in Middleiroba oigfiehrt. Hait ka-ma-s weldweit in Felse un in Mauerritze finne.

Des Heidelberjer-Schloß-Kraitche mag Fels- un Mauerritze mid-are gewisse Feichdischkeit an waame, halbschaddische bis sunnische Schdåndorde. S kummt vun da colline bis zur unnermontane Heheschduf vor. Noch-em Ellenberg is es e Åzaijerplånz fä Halblischt, Wäame un mäßisch schdiggschdoffreische Schdåndorde mit-are subozeånische Verbreidung.

Heit verwendt ma-s gern in Schdåågädde un zur Verzierung vun Mauare im Gadde.

Di Bliede werre vun Biene un Schwebfliege beschdaibt. Noch da Befruchdung hot des Kraut gånz eijene un indressånde Eijeschafde: Wann da Fruchtschdiel ausgewachse is, schbringe an jedare Fruchtkabsl drei Klabbe uf un di Såme werre freigestzt. Awwer net alle. Da ledschde bleibt noch fescht hogge. Dånn biegt sisch di Fruchd vum Lischt fort un wachst dodemit, wann meglisch, in Fels- odder Mauerritze noi. Denn Vorgång heeßt ma Phototropismus. Doduajsch kånn da Såme glei ginschdische Bedingunge finne, an-eme geeigende Schdåndort zu keime.

Des Heidelberjer-Schloß-Kraitche wirkt enzindungshemmend un loßt Wunde besser heile. Di Vidamin-C-reische Blädder mid ihrm leischd schaafe Gchmagg ka-ma in Salade un Subbe verwenne. Frieher hot ma mi-da Plånz aa gfärbt.

Di Zuordnung is net oihaitlisch. Newa da Familje vun de Wegerischgewächse (Plantaginaceae) wärd-s deilweis aa in di Familje vun de Braunworzgewächse bzw. Racheblietler (Scrophulariaceae) odder selli vun de Ehrepreisgewächse (Veronicaceae) gschdellt.




#Article 330: Sender Donebach (281 words)


Da Sender Dumboch waa in Långwellesender vum Deitschlåndfunk in Dumboch bei Mude im Odewald.

Da Sender is uf are Hochfläsch vum Hinnare Odewald in-are Heh vun 500 m i. NN glei beim Dorf Dumboch, in Bade, in da Neh vun da Bayrisch Grenz gschdanne. Dumboch ghert zur Gemoinde Mudau im Negger-Odewald-Kreis. Di zwee Sendemaschde sinn uf-eme Gelände gschdanne, wu di Wehrmacht 1939 un 1940 gerodt hot, weil se do in Milidärflugblatz oirischde wollde. Der is awwer nie färdisch worre.

Di Bundesposchd hot in geeignde Schdåndort fär-en Långwellesender vum Deitschlåndfunk gsucht, damit der in gånz Deitschlånd empfånge werre kånn. Am End hawwe se denn uf-m Gelände vum Flugblatz vun Dumboch gfunne un in de Johre 1965 bis 1967 vier 200 m hohe Sendemaschde uffgschdellt. Weil da Sender awwer im Bedrieb Schdearunge vum rumänische Sender Braşov ausgeleest hot, hot ma do e ånnari Leesung finne misse.

Da Sender Dumboch hot des Progråmm vum Deitschlåndfunk uf da Långwellefrequenz 153 kHz ausgschdrahlt, dagsiwwer mid-are Leischdung vun 500 kW un in da Nacht mit 250 kW. Dodemit hot des Progråmm fläschedeggend in gånz Deitschlånd empfånge werre kenne, bis uf Oschtbayan. Aa in da Schweiz, im Nordoschde vun Frånkreisch, in Luxebuajg, Belgïe, Hollånd un teilweis in Großbridånnje konnt ma-s heare. Weil da Sender in Rischdung Siedoschde abgschirmt waa, daß da rumänische Sender Braşov net beoidräschdischt worre is, hot ma-n in Oschdbayan net empfånge gekennt. Desweje hot ma dort noch in Sender oirischde misse. Denn hot ma 1979 in Erching uffgschdellt un 1989 schließlisch noch Aholming verlegt.

Mit ihrer Heh vun 363 Meder waare di zwee Sendemaschde vun Dumboch des hegschde Bauwerk vun da alt Bundesrebublik un des zwetthegschde vun Deitschlånd, noch-em 368 Meder hoche Fernsehturm vun Berlin.




#Article 331: Altpörtel (730 words)


SAldperdel ischs wesdlische Schdadtoa vun de Schdadt Schbaija. De Tuam hod a Heh vun 55 Meda un isch ens vun de hegschde un bedaidenschde Schdadtoa in Daitschlond.

Ma hod mol g'glabd, dassa vum Ladain „alta porta (des heesd „hohes Tor) kumme dud, awa schun 1197 hod in änere Uakund „vetus porta (des heesd „altes Tor) g'schdone.

Zum erschde mol isch de Tuam 1176 in änere Uakund g'noand worre. Uaschbringlisch isches a äna vun 68 Maua- un Tortirm g'wesd. Oam Oanfoang vum 13. Jahunerd ischs Aldperdel g'baud worre un hods alde Toa easedzd. De unere Deel isch vun 1230 bis 1250 g'baud worre un de owere Deel erschd 1512 bis 1514 d'zu kumme. De domolische Birschameschda hod 1511 g'meend 

Zidaad: „Item das altporthor zu buwen.

Erschd 1708 hodma doan a noch s'Dach druffg'sezd.

Im Joa 1689 hods Aldperdel doan de Pälsische Eabfolschekriesch ubeschaded iwaschdone un isch haid än Resch vun de middelalderlische Schdadtbefeschdigung. Die Fronsose, wu schun s'Rhoiperdel, Naiperdel un s'Waide-perdel gschbrengd kabd hawen, hawen die Schbrengung a fas Aldperdel schun voab'raided kabd. Awa de Prioa un Konwend vum noe Karmelidagloschda hod g'mend, dass de Tuam doan uffs Schdabsqwadia falle kend, wu a de fronsesische Maschall Duras g'wond hod. De Prioa soll g'sachd hawe

Zidaad: „Gar leicht könne das Kloster zerschmettern, für dessen Erhaltung der Maschall ja sein Wort gegeben habe.

De Duras hod awa g'mend, soi Laid dedn schun wisse was se do dun. De Karmelidakonwend isch doan voa die Fies vum Duras g'falle un de Prioa hod g'mend

Zidaad: „Unser Kloster ist alt und baufällig, wenn auch des Turmes Sturz unsere Wohnung nicht begräbt, so werden doch diese morschen Mauern und lockeren Gewölbe unter dem gewaltigen Stoße der ungeheueren stürzenden Steinmasse erbeben und einbrechen. Drum Herr, habt Erbarmen und schont des Turmes.

Do hod doan de Maschall endlisch g'sachd 

Zidaad: „Steht auf Kinder, der Turm soll stehen bleiben!.

Deswesche schded des Aldperdel haid noch, awa de Reschd vun de Schdad Schbaija midm Dom hodma domols zaschderd.

Im Joa 1773 hod newem Aldberdel, wu jo iwam Schbaijabach g'baud worre isch, a ä Mihl g'schdone.

S'Aldperdel sich de wischdigschde Toatuam un Außedoa g'wesd. Schbeda hoda doan zwisdche de Aldschdad un die Gilschvoaschdad g'schdoane. Eja schded oam End vun de Haubdschdroß, aischendlisch ä sog'noandi Triumbfschdroß (ladainisch „Via Triumphalis) gescheniwa vum Schbaijmara Dumm. Die Haubdschdroß isch 25 bis 50 Meda braid g'wesd, haid awa durch Haisa schmala, un ug'fea 700 Meda long. De Kaisa isch do frija oan Feschddaache mid soinem G'folsch endloanggoange. 

Als Außedoa hods zwee Raije Schießscharde uff de Weschdsaid fa die Vataidischung un iwam Doabooche hod än Weagong um de Tuam rumg'fiad un wovus noch Schdä hod.

Fa ä paa hunad Joa long hodn Tuamweschda s'Oamd vunm Pfeadna im Aldperdel kabd, awa a s'Weeschgeld kassiad un hod die Waffe un Munizion bwachd, wu inde Tiam gwesd sin. Inde Tiam Aldperdel, Naiperdel, Jude-, Salz- un Roode Tuam hawen die Weschda a die Gfongene bwachd, wu inde Tiam oigsesse hawen. Im Aldperdel hods a noch die Weagzaisch vum Scharfrischda ina Kischd kabd.

S'Aldperdel hodä Ua mid Ziffabledda uffde Oschd- un de Weschdsaid. Die Schdund wead uffde große Ziffabledda un die Veadlschdund uffde kleene Ziffabledda oagzaischd. Uff de ejemolische Aussesaid vun Schbaija ischs Ziffabledd vum Aldperdel greßa, domids die frijare Raisnde schun vum waidm hawen seje kenne.

Die Schdundeglogg isch 1300 gosse worre un dodemid die eldschd Glogg vun Schbaija. De Schlaachdoon vunde Glogg ischs g', sie isch 920 mm hoch, unne  984 mm braid un wieschd umdie 540 kg. Die ladoinisch Inschrifd heesd uff daitsch „Heiliger Johannes der Täufer schütze diese Glocke“. 

Die glää Verdlschdundglogg isch 1815 vunde Gloggegiesarai Schrader in Frongedaal gosse worre. De Schlaachdoon vunde Glogg ischs des, sie isch 620 mm hoch, isch unne 665 mm braid un wieschd uugfea 200 kg.

Schbaija hod bis Ofong vum 19. Jahunad ä aischenes Maß- un Gwischdssischdem kabd. Uff de neadlisch Said vum Aldperdel hodsn Schdab, wu unne un owe ä bissl rausgugge dud un domid de „Speyerer Werkschuh feschlesche dud. Dea isch 28,889 Zendimeda long un isch in 12 Zoll unadeeld gwesd. Dodnoch hod sisch frija mol jeda Händla rischde misse.

S'Aldperdel isch haid än Aussischdspungd in Schbaija, wu im Abril bis Ogdowa deglisch uffhod. Im Tuam hods ä Dauaausschdellung zum Aldperdel un zua Schdadbfeschdischung. Im onare Schdogg hods Sondaausschdellung vunem Kinschdla, wu donn Grafigge un Zaischnunge auskengd sin. Un Paa, wu hairade wolln, kenn'n sisch a im Aldperdel drauwe losse.




#Article 332: Josua Harrsch (700 words)


Josua Harrsch odder wie er sich aa genennd hadd Kocherthal (* 30. Juley 1669 in Fachsenfeld; † 24. Juni 1719 in New Town, jetzt Saugerties) war e evangelisch-ludderischer Parrer. Ma kennd ne vorr allem, weil er bei dere eerschte grose Pälzer Auswannerung noo Nord-Amerika e Roll geschbielt hadd.

Josua Harrsch war ennss vunn de 23 Kinner vumm Hanns Jerich Harrsch (1610-1675), Amtsfaut in Laubach unn speder in Fachsenfeld, es eerscht aus seim Vadder seiner dritt Ee (oo III. 18. Auguschd 1668 in Aale) midd dere Elisabeth Leonhard († 1693). Harrschs Mudder hadd in zwedder Ee de Schuullehrer in Beilschtoi Ulrich Eisenmenger geheirad. Die ganz Sibbschaft – Harrschs Vadder hadd 110 Enkelscher gehadd – schdehn all im Harrsch seim Schdammbaam, denne wo er sellwer mit eischener Hand geschribb hadd. Demm Harrsch sei viele Halbgeschwischder sinn als Parrer, Parrerschfraae, Faute, Chirurge odder Hoschbidalschreiwer in gude Stellunge komm. 

Harrsch war uff de Ladeinschuul in Schwäwisch Hall, hadd dodenoo ludderischie Theologie im ganz streng ludderische Wittenberg schdudiert unn 1695 graduiert midd rer Dissertation iwwer Das göttliche Wort im Schöpfungsakt. Am 19. Juni 1695 hadd er sich in Wittenberg exmatrikuliert, iss widder heemkomm und hadd bei dere theologische Faguldehd in Tibinge e ehnlichie, awwer doch nedd genau dieselb, Priefungsarwedd vorgeleed. Noo der Ordination hadd er es Sibylla Charlotta Winchenbach (1669-1713) geheirad, wohl e Dochder vumm reformierde Parrer in Grischtschdette, unn iss dann 1696 zum Parrer farr die drei Gemeende Eschlbrunn, Minischzell unn Daaischbach im Kraichgau bestelld worr. Die drei Derfer warn Kurpälzer Lehe unn adeliche Herrschaffde. 1704 iss er noo London gefaar, unner me annere Name. Warum genau wees ma nedd, es kann sinn, dass er in England um Hilf geworb hadd, weil de Kurferschd Johann Wilhelm die evangelische Pälzer so aarisch unnerdrickt hadd, odder hadd er Pleen farr e Koloniegründung beredd. Die reiche englische Adeliche hann riesiche unerschlossene Ländereie in Nordamerika gehadd, die wo se gern mit steierzahlende Pächder hädde besiedele losse wolle. Uff jedem Fall hadd der Harrsch, wo gud schreiwe gekennd hadd, beschdimmd im Auftraach vunn solche Kreise, wie er widder heemkomm iss 1706 e kleenie Werbeschrifd erausgebb, vleisch schunn unner demm Name Kocherthaler, wo drinngestann had, wie gud alles in de Provinz Carolina wäär. Ma werd annemme kenne, dass di erschd Ufflaach, vunn dere kenn Exemplar bekannt iss, nur wenich ausgerichd hadd.

Im März 1708 hadd Harrsch mit seiner Familie sei drei Gemeende veloss unn iss mit ennerer Grubb vunn Auswannerer aus em Kraichgau noo London komm. De Name Harrsch hadd er abgeleed unn sich ab jetzd iwweraal nur noch Kocherthal genennd (aa Kocherthaler unn de Kocherthal). Die englische Amtleit hann erlaubt, dass se sich in de Provinz New York ansiedele. Kocherthal unn sei Grubb sinn gee End vunn 1708 uff de Globe noo New York City komm unn hann im Friejoor 1709 im Hudsontal am Quassaick Creek die Siedlung Neiburch, des heest heid Newburgh, aangefang. Im Vorwort vunn seim 1708 aangefangne und bis zu seim Dod fortgefierde Kerchebuch nennd er sich selwer erster Pastor der deutschen Kirche in New York. In de Zwischezeit iss es in de Kurpalz noo dem aarich kallde unn harrde Winnder 1708/1709 zu rer grose Auswannerungsbewechung komm. Mee wie 11.000 Mensche sinn de Rhein nunner gefahr unn iwwer Rotterdam in des Kenigreich Großbritannie komm unn wäärn geere grad wie em Kocherthal sei Grubb in de briddische Koloniee angesiedelt worr. Kocherthals kleenie Schrift iss 1709 in Frankfort glei dreimoo nei uffgeleed worr mit als noch Aanhäng hinnedraan, so viel iss denoo gefrood worr. Kocherthal iss jetzd noo London gefahr, hadd Bittschrifde geschribb unn aa e Essay wie mar in Amerika Wein anbaue kennd, hadd der briddische Regierung die Siduazion vunn denne Neiankemmlinge dargeleed, unn iss zuledschd im Friejohr 1710 mit demm nei ernennde Gouvernehr Robert Hunter unn 850 Auswannerer-Familie mit zeh Schiffe noo New York zurick komm. Die hann solle in de West Camps unn East Camps am Hudson vleisch 80 km nerdlich vunn Newburgh Teer unn Pech farr die briddische Marine herstelle, was awwer nedd in die Gäng komm iss. Kocherthal iss 1719 in New Town geschdorb, noodem er noch nein Johr lang am middlere Hudson em Wort Gottes gediend gehadd hadd. Die drei Dechder hann ihre Eldere 1742 die doo Grabinschrift gesetzd:

(alle uff Hochdeitsch)




#Article 333: Massenauswanderung der Pfälzer (1709) (1218 words)


Masseauswannerung vunn de Pälzer kamma die erscht groß Auswannerungswell aus Deidschland in dess Keenichreich Großbriddannie unn in die briddische Koloniee in Nordamerika im Johr 1709 nenne. Es war far die briddisch Regierung e großi Erausforderung far die mee wie 11.000 verelendte Aankemmlinge zu vesoie unn aanzesiedele unn dess hadd e innepolidischie Debatt unn Regierungskries angeschdoos. 

Die Kurpälzer Unnerdane warn vunn denne lang andauernde Krieche belaschd unn aa midd hohe Steiere. Vornehme Leit in England hann ihne bedeit gehadd, dass se in England besser versoit wern kennde, wenn se dorthien unn vunn dort weider an gewisse Plätz, wo se dann gesaat grien dääde, komme wollde. Des Aangebood hadd sich dann in Siedweschd-Deitschland durch gedruggde Biechelcher midd dem Bild vunn de Keenichin Anne unn vunn Mund zu Mund vebreid, so dass im Friehjohr 1709 am nerdliche Owwerrhein es Auswannererfiewer umgang iss. Die Auswannerer sinn in Grubbe de Rhein enunner gefahr unn vunn Rotterdam noo London iwwergesetzt, weil se gemennt hann, dort e besseres Auskomme zu finne. Schunn no korzer Zeid hann sich dausende uff englischem Bodde inngefunn. Im mai 1709 sinn in London schunn an die 6520 Mensche gezählt worr. Es hadd zuersch de Plan gebb, farr se all middnanner in de Provinz Kent unnerzubringe unn far denne Zweck de große Tiergaarde unn Wald vunn Coloham (wohl Chatham) aus em Besitz vumm me adeliche Joseph Williamson zu kaafe, awwer der Plan is net ausgefiert worr. Middlerweile hann die arme Leid bei London gelej. Vunn Woch zu Woch sinn als mee komm, bis ma in Deidschland mit allem Noodruck bekannd gemachd hadd, dass kenner meh angenomm werre däät. E paar hunnerd Kaddoligge sinn mit Reisegeld vesiehn widder zurick geschickt worr, weil ma se no denne Landesgesetze nedd hadd annemme kenne. Far die Iwwerische hadd ma Nootdirfdische Hidde uffgerischd unn aa e paar Wohnplätz in Hampshire aangewies.

Inzwische hann die Auswannerer ihr Baargeld uffgebraucht gehadd unn hann Middelloos unn Handlungsunfehisch feschtgesess.
Uff englischer Seid hadd nimmand midd erer so große Zahl vunn Ankemmlinge gerechent gehadd. Es warn wohl iwwer 11.000, die Inwohnerzahl vunn erer Provinz. Far se unnerzubringe unn zu versoie sinn 100 Kommissare vunn alle Schdend unn wirde ernennd worr, doodrunner warn Herzeech, Marggraafe, Graafe, Bischeef unn Ridder. Auserdem iss e Kollegd im ganze Keenichreich erlaabt worr, wo e großie Summ Geld ingebrung hadd. In dere Zeid hadd die Keenichin Anne jede daa ann die 800 Reichsdaaler an se ausdeele losse, unn dezu ann die 1000 Hochdeitsche Biebele. Die wo hann schaffe kenne solle uff dess Keenichreich vedeeld wern, unn wer immer Leid gebraucht hat, hadd se kenne abhoole. Je lenger der Aufendhald gedauert hat, umso schlechder iss die ganz Schdimmung worr. Es hadd jetzd Schdreid um Arwedsgeleschenheide gebb zwische denne Pälzer odder Palatines, wie die Auswannerer jetzd iwweraal gehees hann, unn de arme Leid vunn London. Des word Palatines iss ganz allgemein ieblich worr unn hadd im englische Sproochgebrauch bis ans end vunn dere Kolonialzeid alle hochdeitsche Auswannerer bezeichent. 

Uff Gaerrsey (wohl Jersey) hadd ma e Leinwand-Bleech angeleed far e paar leit dort zu beschefdische. Irland hadd e Pardie angefordert farr ungebaude Gieder anzubaue. Dorthien sinn soford 500 Familie odder an die 3000 Seele iwwerloss worr. Die sinn gud uffgenomm worr unn geferdert, zum Beischbiel hadd der Erzbischof vunn Dublin Kerchegebeede, Lieder unnsoweider uff Hochdeidsch drucke unn die Ankemmlinge dodemit beschenke losse. 100 Familie odder 650 seele hadd Christoph von Graffenried 1710 midd noo Carolina genomm, 850 Familie odder 3000 Seele sinn 1710 noo New York abgeferdicht worr. Ma wees ned, wieviel geschdorb sinn, bevor se vedeelt worr sinn.

Inn erer Schdadisdik vunn 1711 sinn folchende Herkunftsgebiede vunn denne Auswannerer genennd: Aus de Kurpalz 8589. Aus em Darmstädtische 2334. Aus Hanau, Ysenburg unn drummerumm unn aus de Wetterau 1113. Aus em Frankeland 653. Aus em Mainzische 63. Aus em Trierische 58. Aus em Wormsische, Speyerische unn Graffschaftliche 490. Aus em Kasselische 81. Aus em Zweebriggische 125. Aus em Nassauische 203. Aus em Elsass 413. Aus em Badische 320. Aus annere territorie unn lediche handwerksgeselle 871. Zusamme 15.313 Persone. Es selwe Biechelche redd dann vunn 8213 Aangenommene unn 6994 Zerickgeschickde, zusamme 15.207 Persone, mit noch 17.261 in London Geschdorbne wärn dess 32.468 Aankemmlinge. Awwer die Zahle scheine e paarmo gezählt zu sinn unn deswee zu hoch. 

Schunn domols sinn als Ursache far die Auswannerungswell genennd worr:
Im Heimatland der aarisch kalte unn harrde Winnder 1708/09, far Middel-, Oschd- unn Siedoschd-europa enner vunn de käldeschde Winnder im ganze Johrdausend. Weil die Winndersaad, die Weinschdeck unn Obstbeem vefroor sinn, hadd ma misse midd Deierung unn Hungerschnood rechne. England unn Irland hadd der Winnder nedd so betroff gehadd. Dann die Krieche am Mittelrhein, wo hann nedd uffheere wolle, dess war der Spanische Erbfolchekriech, wo dauernd Truppe in de Siedpalz gestann hann unn bei de Bauere requiriert hann, also die hohe Abgawe.
Im Zielland die Innbircherung vunn alle Prodeschdannde, wo seit März 1709 meechlisch war, dodezu großziechische Veschbreschunge vunn denne Grundherre farr Siedler aanzuwerbe, nämlich 100 Acres, dess sinn 200 Moie, Land pro Kobb, egal ob Mann, Fraa odder Kind, dezu 10 Johr Steierfreiheed, unn am Schluss noch, last, but not least, die Relichiöse Tollerranz farr die Prodeschdandische Nonkonformischde, wo die druff gehoffd hann. Wie soviel Leid ankomm sinn, hadd dess e innepolidischie Debatt iwwer Voor- unn Noodeele vunn dere Innwannerung angeschdoos. Die Keenichin Anne hadd sich far e Ansiedelung vunn denne Pälzer in England ausgeschbroch, annere hann se wolle inschdrumendalisiere far de Prodeschdandismus in Irland zu schderke, far die briddische Marine zu schaffe, odder farr die Franzose abzuweere, mitt denne wo des Keenichreich noch im kriech gelee hadd. Wie e berichd vunn demm Parlament im Aprill 1711 die uffgewendete Bedreech midd 135.775 Pfund Sterling bezifferd hadd, iss des Innbircherungsgesetz glei widder uffgehob worr.

Graad so weenich wie die briddisch Regierung ware die Ankemmlinge uff die Siduazzion vorbereid. Aus eischener Kraft ohne Vewande, Geld, Sproochkenntnis odder Kondagde hadd kaum jemmand Fus fasse kenne. Wer vunn Land, Haus, Vieh unn Steierfreiheed getreemd hadd, war angeschmierd. Auser denne Kaddoligge, wo gedrengt worr sinn far Heem zu fahre, sinn e paarmo Auswannerer, wo hann wolle zurick geen, in Rotterdamm aankomm. Namendlische Lischde vunn denne Rickkehrer fiere 508 Familie odder 2150 Persone im Johr 1709 uff, 482 Familie midd 1617 persone im johr 1710, 168 Familie odder 620 persone im Johr 1711. Zusamme gebbd des e Zahl vunn 1158 Familie beziehungsweis 4387 Persone.
 

No Irland sinn im September 1709 anstatt denne 500 Familie wo die Ansiedlungskommission vorgeschlaa hadd 821 Familie midd zusamme 3073 Persone komm. Die hann zunegschd in Dublin beim Bau vumme Arsenal unn iwwers Land vedeeld im Daalohn geschaffd. Ball hann die Meischde Irland uff eischenie Fauschd widder veloss, am Schluss warn im februar 1710 noch 507 familie midd 2051 persone in Irland, im Juli 1711 noch 314 familie midd 1231 persone. Die wo hann Bleiwe wolle sinn zum deel als Pechder uff em Land vunn demm Adeliche Thomas Southwell in de Grafschaft Limerick in Siedweschd-Irland angesiedelt worr. Sie hann Siedlunge bei Rathkeale (Courtmatrass, Castlematrass, Killeheen unn Ballingarane) errischd. 1715 sinn per Gesetz 213 namendlich genennde Haushaldsvorstänn inngebircherd worr. Die Irlandpälzer hann sich – aa wee demm konfessionelle Geejesatz – noch lang vunn ihrm irisch-kaddolische Umfeld unnerschied.

 
Ob, wie als emoo behaupd werd, Auswannerer uff die Scilly-Insele, Jamaika oder Barbados komm sinn odder am End sich denne Piraade uff Nassau uff de Bahamas aangeschloss hann, bleibt offe.

 
 
 




#Article 334: Christoph Gottlieb Stoltzfus (1717) (124 words)


De Christoph Gottlieb Stoltzfus (urspringlich Stolzfuß) war Perickemacher in Zweebrigge. Pericke hann im 18. Jahrhunnerd Männer unn Fraue getraa, nadierlich nur die feine Leid, nedd die Bauere unn Handwerksleid. Meeschdens warn die um die Zeid weiß gepuderd unn aus Ross- odder Geesehoor gemachd. Sei Vadder war de ludderische Parrer Christoph Gottlieb Stolzfuß in Rottleben, sellemols unner de Grafe unn Ferschde vunn Schwarzburg, heid in Thüringe. Er hadd in Zweebrigge am 10. September 1717 die Catharina Rosina Bergmann geheirad. Unn dere ihr Vadder war de Johann Bergmann vunn Zweebrigge, wo do schunn dod war. Am 4. November 1717 iss er als Bürger inn de Schdadd Zweebrigge angenomm worr.

Des sinn die Eldere vumm Auswannerer Nicholas Stoltzfus, unn vunn demm dun alle Stoltzfuse in Amerikaa abstamme. 




#Article 335: Speyerer Morgenpost (107 words)


Die Schbaimara Moascheposchd ischä Lokalzaidung in Schbaija un hodd ia Bressehaus inde Ludwigsschdrooß 9 om Kenigsbladdz. Die Zaidung muss sisch gesche die Schbaimara Rundschau ä Lokalausgawb vunde Rhoipalz un midde Indanedzaidung speyer-aktuell.de b'haubde.  

G'grind worre ischse om 2. Januwa 2003 vum Wolfgang Martin, em Valescha vunde Lokalzaidung Vianhaima Daachbladd un onnare Bledda. Die Moascheposchd hodd viel vunde Abonnende un a vunde Middawaida vunde Schbijmara Daachesposchd iwwanemme kenne, wu koaz dod'voa uffkead kabd hodd. Ian Mondl hoddse midde Grindung vum Badischa Ozaischa krischd unn 2008 vum Badische Daachbladd GmbH. Die Zaidung wead vum VVS Vorderpfälzische Verlagsgesellschaft Speyer GmbH g'machd unn hodd 2009 ä Ufflach vun 6100 Egsmblaa kabd.




#Article 336: Routing (394 words)


Routing iss es Verfahre, wie in nem Datenetzwerk (normal es Internet odder annere IP-basierte Netzwerke), die Data-Peggelscher durschgeschickt werre.

Im Internet genn Date in IP-Datepeggelsche uffgedeilt. Die genn dann einzeln unn independent vonnanner iwwerdraach (geroutet). Das nennt mer aach e verbindungsloosi Vermittlung, weil sich es Netzwerk nit merke muss, welsches Peggelsche zu welscher Verbindung geheert. Jedes IP-Paket hat die IP-Adress vom Sender unn die vom Receiver, also genauso wie e Paket wo mit der Poscht verschickt gebbt. Sobald e Paket sei Ausgangs-Computer verloss hat, gebb's iwwa e chain von Router zum Receiver gelotst.

Normalerweis bassiert es Routing nur iwwer die Zieladress (destination-based routing). Typischerweis kennt weder de Sender, noch die Router uff em Weech de komplette Pfad vom Peggelsche dursch es ganze Netzwerk. Des kann ma vergleische mit nem Brief von Pittsburgh noo Los Angeles, wo jo aach weder de Absender noch die Clerks von der Poscht de ganz genaue Weech wisse.

IP-Adresse werre noo ne hierarchische Schema vergebb. Desweche braucht e Router beim Weiterleite von ne Peggelsche nur e Teil von der IP-Adress vom Receiver (es sogenannte Prefix) aanzugucke, um zu entscheide, an welscher von seine Nachbar-Router er es Paket weiterleide muss. Das kann man vergleische mit ne Poscht-Clerk in Pittsburgh, wo alle Briefe noo Kalifornie zum Flughafe schickt, ohne dass er jetzt genau guggt, in welschi kalifornischi Stadt odder in welschi Stroos der Brief genau muss. Die Information, dass alle Pakete mit Prefix x an de Nachbar y weitergeleit werre solle, nennt ma die Route.

Es wär aarisch miehseelisch unn fehleranfällisch, wann ma alle Route in nem Router manuell konfiguriere dääd. Um das ze automatisiere, genn Routingprotokolle verwendt. E Routingprotokoll is e Data-Protokoll, mit demm sisch die Router mitenanner underhalte, wie sich graad die Netzwerktopologie geännert hat, ob es neie Route gebbt, odder ob sisch bestehende Route verschlechtert hann odder ganz weggefall sinn. Sobald e Router so e Information von seim Nachbar kriecht, basst er (wann er muss) sei Lischt von Route, die sogenannte Routingtabelle (routing table), an, unn saacht seine Nachbarn entsprechend bescheid.

Es gebbt aarisch vill verschiedene Routingprotokolle, wo man in verschiedenste Klasse innteile kann, vor allem in bezuch uff de Anwennungsbereich (scope). Uff ennem Router laafe desweche oft mehrere verschiedene Routingprotokolle gleichzeitich. Dann muss de Router die einzelne Protokolle priorisiere (das wird oft administrative distance genannt), um e scheen definiertes Verhalte se gewährleischte, wann sisch einzelne Protokolle enanner widerspreche.




#Article 337: Odenwälder Blaue (136 words)


Di Orewäller Blooe is e aldi Gedoffelsort aus-m Orewald.

Da Georg Friedrich Böhm aus Groß Biewera im Orewald hot di Sort gezischt un Nainzähhunnertacht di Zulossung griggt. Di Sort gibt-s bis hait noch. 

Di Knolle vun derre Gedoffel sin groß un rund bis oval. Wie da Nåme schun vermude loßt, is di Schal bloo-violedd. Innedrin sin se hellgeel, mit middeldiefe Aare. Di Bliede sinn hellbloo.

Gschdeggt werd se im Friehjohr. Di Ernd is middlfrieh. Di Sort kummt mit alle Bodearde vun såndisch bis läämisch zurescht. Am beschde baud ma se an nährschdoffraische Schdåndorde mit viel Sunn åå. Di Plånz is geje vaschiedene Viare gud resischdend, awwer e bissl åfellisch geje Gedoffelkrebs, -schorf un -nematode.

Di Orewäller Blooe hot in wärzische un mehlische Gschmagg un is mehlisch kochend. 

E waidari Gedoffelsort aus-m Orewald is di „Orewald Rood“.




#Article 338: Mondsee (Speyer) (132 words)


De Mondsee ischn Baggasee in Schbaija un isch uugfea drainhalb Hegda groß.

De Mondsee isch änna vunde achd Baggaseeje im Schbaijmara Binsfeld, wuma mol Kies kold kabd hodd. De See lischd im neadlische Deel vunde Rhoiniedarung vun Schbaija im Schdadddeel Schbaija-Noad. De See geed 17 Meda runna oande diefschde Schdell un lieschd neadlisch vum Sunnesee un weschdlisch vum Biasiedasee.

Oam Oschdufa inde Schdrooß Am Mondsee, oam Siedufa im Wildentenweg un a oam Weschdufa in de Schdrooß Binsfeld hoddma gbaud. Weschdlisch vunde Schdrooß Binsfeld hodds noch ä Haisarai, wu nedd diregd oam See lische dud, un die Laid misssn duasch ä glääni Ligg zwische de Haisa oans Ufa geje. Fa die Dauwakämba uffm Kambingbladz Lehr hodds oam Noadufa än Briwadschdrond un inde Schdrooß Germannswiese, wu do doan ä Briwadchdrooß isch, hodds a Haisa.




#Article 339: Sachsen-Anhalt (147 words)


Saksä-Aahald is en Bunnäslond in de nordesdlische Midd vun Daitschlond. Ugfähr 2,2 Millione Lait wohne in dem Bunnäslond unn es hot ä Fläsch vun 20.446 km² (2013). Dodraus ergebd sisch Bevelkerungsdischd vun 110 Oiwuhner/km². Die Haubdschdadt iss Magdebursch unn de derzaidische Minischdapräsident is Reiner Haseloff vun de CDU. Die greeschde Schdädt sinn Halle midd 232.963 Oiwuhner, Magdebursch midd 229.924 Oiwuhner unn Dessau-Roßlau midd 84.606 Oiwuhner (2012).

Saksä-Aahald grenzd im Weschde an Nidasaksä, im Oschde an Brandebursch, im Siedweschde an Tiiringä unn im Siedoschde an Saksä.
De Norde von Saksä-Aahald liechd im Norddaitsche Tieflond unn is deswege aa ziemlisch flach. In de Midd liechd die flache Magdeburscha Börd, welle sehr fruchdbar is. Middlgebirsche befinne sisch in dem Bunnäslond haubdsäschlisch im Siedoschde unn Weschde, wobai sisch im Siedweschde de Harz befinded, mid dem Brogge, dem hekschde Bärsch in Saksä-Aahald unn Norddaitschlond. Dorschflosse werd Saksä-Aahald vun de zwee große Schdreem 


#Article 340: Schalom (132 words)


Schalom (Hebräisch: שלום, Friede) is zugleich es normale hebräsche Word fär Friede un de hebräisch Gruß, am Sabbad sääd mär Schabbad Schalom. Un es is - als Schalom aljechem de Urschbrung vum indanadzionale Friedensgruß Friede sei mit Dir!, där wo när die jewailisch Iwwasedzung dodevun is.

Hebräisch waa zwää joadausend long ä dodi Schbrooch un is ärschd mim Schdaad Israel wirra lebendisch worrn. Es is also die originalschde vunde semidische Schbrooche un es haidische Arabisch is de Haubdzwaich vunde Waidaändwigglunge: Salam alejkum is de muslimisch Friedensgruß - die Vawandschafd is uuiwwaseh- un -iwwaheabaa. 

Als Pax Vobiscum un ärwaidad als Pax Domini sit semper vobiscum (Äm Härrgodd soin Friede soll allwail bai aich sin!) isses muddaschbroochlich inde ladainisch Ridus vunde grisdlische Kärsche iwwagone un so wädds haid nuch ghalde: Friede sai mid Dia!.




#Article 341: Lampertheim (551 words)


Låmbade (amtlich Lampertheim) is e Stadt im siedhessische  Krais Bergschdrooß. Låmbade liechd schräch gejeiwwa vun Woms un närdlisch knabb voa Monnem am Lambadama Aldrhoi, där wus Nadurschudzgebied Biedesand umschlingd. Die siedlich Schdadtgrenz is zuglaich die Landesgrenz vun Hesse noo Bade-Wirddebärsch. Soi hessische Nachbagemände sinn Verne, Lorsch, Bierschdadt unn Biwwels.

Die gonz Geschnd is schun saidde jinga Schdääzaid bsiedeld. Donn waan die Kelde doo, gfolchd vunde Reema un Germane. Die Reema hän doo, wo haid die Schdadtmidd is, ä Trubbelacha gebaud. 832 wärd des Ord es ärschdmol schrifdlisch ärwähnd. Es gäbd haid kaam nöch irschnd welsche Zweifel, doß Lambada währende frängisch Bsiedlung ändschdonne is un als Haim vum Lantberth „äm Landglänzende“ (aach Lampert oder Lambert) zu daide is. 911 is Hoofm es ärschd mol im ”Codex Edelini“ vum Kloschda Waißenbursch erwähnd worn. 

Schun 35 Jahre devoa is 1387 die Kellarai Schdää (Woms) mit iane drai Amdsorde Lambadm, Hoofm un Nordm zur Hälfde an die Kurpalz verpänd worre. Desdeweje hods ä dobbldi und vielfach konkurrierend Grichdsbaakeid dorch de Bischuf vun Woms - zu dämsoim Hochstift Lampertheim vorhea gonz ghead hod - und em Kurfürschd vun de Palz, „Palzgraf bey Rhain“. Dodefär is Lambadm unnas Schriiesmä Zeendgrichd kumme, des wu im Naome vun baide Herre urdaile gsold hod. 

Uf Daua waa de Kurpälzisch Influß awwa als greeßa un noodäm daß de Mellagg, där Mordbänna, 1504 es gonze Ord abfaggle geloßd hod un es grad wirra ufgebaud worn waa, hod mär 1540 die Reformadzion ingfiad. 

Lambadm hodde Draißischjährche Griech bsunnaschda gebaidld: Noodäm doßs als wira pladd gmachd worre is, hods 1622 när noch 10 Inwohner ghad - wea sunschd iwwalewd ghad hod, waa indie onna - bfäsdichdare - Orde inde Näh gflohe. 

Am 4. Auguschd 1951 hod Lambadm es Schdadträschd griehd.

Noom Griesch hod sich Lambada noom Aldrhoi zu ändwiggld, donn die Womsaschdrooß un am Damm long, stadzus mid Wohnhaisa, waida auße mid Induschdrie. Wie där Pladz nimmi gelongd hod, gings iwwa die Bahnlinie, dorsch die Vabindunge noo Naischloß - Hiddefeld un die Oiropabrigg waa die Vakeasoobindung eh schun gsischad. Gejeiwwa vun Bahnhof un Giedabahnhof - newwam Bahnhof hod siedlisch, no Monnem zu, ä gonz Raih vun Lachahaisa gschdonne, ufde ää Said vunärem Glais flangiad, ufde onnan vuärre Schdrooß längs de Laderambe - doe gejeiwwa hods iwwa die Schiene hie Induschdrie un Läde gäwwe, närdlisch devun ä Wohnsiedlung, so daß zwische de Oschdumgejung un de Bahn alles dischd is. Noom Norde vunde Naischloßschdrooß is aach de Siede bebaud worn bis an die aal Virnema Schdrooß un uf där ija onnan Said de Oiroparing. Schließlisch is in ärschdaunlisch korza Zaid mim Roseschdogg III zwische Naischloß- un aal Virnema Schdrooß aach es ledschde fraije Gebied nomol halbiad un inde schdadtwärdisch Hälfd bebaud worn.

Waile gheere als Schdadtdääl zu Lambadm Howwe, Hiddefeld, Naischloß un Rosegaade. Außadäm hods die Wohnplädz Haide, Owwalach-Rosenau, Am Kiwlinga Damm, Lache, An der Womsa Schdrooß (Zendrum vunde unnare segs Marinas), In den Belleruude, In den Ruude, Wehazollhaus, Wildbahn und Seehof. 

Lambadm is Sidz vunde Quoka-Grup (Sperrmüll-Zaidung) un hod Filiale vunde Roche, BASF (devoa Ciba), und IXYS, dezu ä gonzi Meng vun middlschdännisch Unnanehme un Glääbedriewe, Londwäddschafd - un ää-zwäämol die Schdunn än Zuch noo Monnem.

In Lambdm sin ää Sonnaschul und än gonze Haafe Grundschule un dezu ää kombiniad Haabd- un Realschul un ään Gymnasium mid Hochbegabdefördarung – un außadäm ä VHS unä Musikschul.




#Article 342: Bühl (Unterelsass) (156 words)


Bihl (franzesisch Buhl (Bas-Rhin), daitsch Bühl) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass). S ligt in da Rhoiewene, im Outre-Forêt.

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

 vun Bihl isch . Bihl gheat zum Kommunalvaband .

Bihl is im 7./8. Johrhunnerd endschdanne und waa schbäder im Bsitz vum Kloschder Murbach un danoch vun de Herre vun Fleggeschdää, bis di Herrschafd Fleggeschdää 1680 vun Frångraisch bsedzd worre isch. Dodanoch is di Herrschafd 1721 ans Haus Rohan-Soubise iwwergånge wu mi-da Frånzesisch Refoluziun uffgheat hot zu exischdiare.

Soin Nåme kummt vum Buggl, uff demm da alde, urschbringlische Ordskern ågelegt worre isch, dort wu di Kärsch schdeht. Bihl is des alde sieddaitsche Word fär Buggl. 991 wärd da Ord im Zammehang mim Bau vum Kloschder Selz s erschdemol erwähnd, unnerm Nåme „Bühelen“.

De elsässisch-pälzisch Dialekt vun Bihl gheat zum Rhoifränggisch.

Iwwerm Ord trohnd di Bujg Hugschdää, wu 1236 erbaud worre isch.




#Article 343: Dieffenbach im Tal (179 words)


Diefebach (franzesisch Dieffenbach-au-Val, daitsch Dieffenbach) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Diefebach lieschd am Fluss Giessen.

De Nååme vum Ord hot sisch im Lauf vun de Johrhunnerde braggdisch går nedd geännerd. Mer find Dieffenbach im Johr 1336, 1336, 1359, 1369, zwischezaidlisch Tifenbas (1690). Bald isses Ååhängsel au-Val aigfiehrd, um vum Ord Dieffenbach-lès-Wœrth unnerschaide zu könne. Dass de germånische Nååme Diefebach middm fronzesische au-Val kombinierd worre is, bewaisd en Kondaggd zwische de germånische unn fronzesische Kuldurraum.

De Ord isses erschdemol 1336 schrifdlisch aawähnd worre, awwa die Grindungszaid vum Ord liechd im Uuklare. Zuerschd hot de Ord zur Herrschafd vun Frongeburg gherd, hot awwa im Lauf vun de Johrhunnerd de Besidzer gweggseld. De Graf Siegebert IV hot in de Näh schbäda en Schloss gebaud. Schloss unn Ord sinn schbäda dorsch Hairad in de Besidz vun de Grafe vun Öddinge kumme.

Im Johr 1970 iwwerm Dorf erbaud worre.

 vun Diefebach isch . Diefebach gheat zum Kommunalvaband .

De elsässisch Dialekt vun Diefebach gheat zum Owerrhaialemannisch.




#Article 344: Enzheim (Unterelsass) (191 words)


Anze (franzesisch Entzheim, daitsch Enzheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

 vun Anze isch . Anze gheat zum Kommunalvaband .

Anze isses erschdemol im Johr 736 während de Herrschafd vum Pippin em Jingere. De Ord hot zum Kloschder Murbach gherd, welles vun de Abdai Saint Denis abhängisch gewessd is. Schbäda is de Ord Als Lehe em Herzoch vun Lothringe iwwergewwe worre. Noo viele uffenonnerfolgende Vererwunge iss de Ord 1359 zum Bischuf vun Schdroßbursch kumme, weller en mehrere Adelfamilie als Lehe gewwe hot, z. B. de Zorn vun Plobsheim, welle bis zur Fronzesische Revoludsion en Schloss im Dorf ghabd hawwe.

Die Gemäänd is 1559 prodesdandisch worre.

De Ord is im Draißischjährische und im Holländische Kriesch in de Schlachtvun Anse zwische em HRR unn Frongraisch umkämpfd gewessd.

Anse is londwärdschadlisch geprägd, en bekonnde Betrieb is de Spittelhof.

In Anze werd vun de Schwaizer Grubb Holcim Zemend hergschdelld. Im Ord is de Haubdsidz vum fronzesische Schbordherschdeller Le Coq Sportif. Die Gemäänd hot ä école primäire unn ä école maternelle.

De elsässisch Dialekt vun Anze gheat zum Owerrhaialemannisch.




#Article 345: Hoffen (147 words)


Hoffe (franzesisch/daitsch: Hoffen) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Hoffe isch am 1.1.1975 mid de Nochbaorde Laiderschwiller un Hermerschwiller zu äner Gemää zammegschlosse worre. Di Gemajkung ligt in da Rhoiewene, im Nadurpaag Outre-Forêt.

 vun Hoffe isch . Hoffe gheat zum Kommunalvaband .

S erschdemol erwähnt worre is Hoffe im Johr 1052. Im 14. Jahrhundert ware Hoven un da benachbade Wailer Buren im Bsitz vun Jung-Sangd-Peter in Stroßburg. 1450 sin se an di Lehnsherre vun Fleckenschdõ und Hoheburg iwwergange. Ab em End vum 15. Johrhunnerd hawwe se zum Territorium Palz-Zweebrigge gekehrt. 1633 is Bure Hoffe ågegliedert worre.

Vun de 1.238 Aiwohner hait lewe 292 in Hermerschwiller, 528 in Hoffe un 418 in Laiderschwiller.

De Elsässisch-Pälzische Dialekt vun Laiderschwiller un Hoffe gheat zum Rhoifränggisch.

De Elsässisch-Alemannische Dialekt vun Hermerschwiller gheat zum Owerrhaialemannisch.




#Article 346: Riedselz (122 words)


Ridselz (franzesisch Riedseltz, daitsch Riedselz) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Elsass.

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Die Gemää liechd finf Kilomeder siedlisch vun de Grenzschdadt Waißebursch. Dorsch de Ord fließd de Hausauerbach. Ridselz is en Woibauord unn liechd gonz im Norde vum Woibaugebied Elsaß.

De äldschd Nochwääs vun de Gemää schdammd ausm Johr 941. De Daitschridderorde hot im Middlalda in dem Ord en Schloss ghabd, des is awwa haid zerschderd

 vun Ridselz isch . Ridselz gheat zum Kommunalvaband .

Ridselz is an die Båånschdregg Schdraßbursch-Haguenau-Waißebursch õõgschlosse, welle vum Vakeasunnernemme TER Alsace bedriwwe werd.

De sidfränkisch Dialekt vun Ridselz gheat zum Oschtfränkisch (Nordowerdaitsch).

De Ord hot ä Paddnaschafd midd Saint-Sornin-la-Marche in de fronzesische Reschion Limousin.




#Article 347: Schiltigheim (135 words)


Schìlige (franzesisch Schiltigheim, daitsch Schiltigheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement de Strasbourg-Campagnenton.

 vun Schìlige isch . Schìlige gheat zum Kommunalvaband .

De elsässisch Dialekt vun Schìlige gheat zum Owerrhaialemannisch.

De brodeschdandische Parrer Robert Christian Bittendiebel (1907 – 1984) hot etlische Gedischde im Dialekt vun Schìlige gschriwwe, zum Beischiel Kehr um's Dorf, D'alt Schrinnerbüddick, Dr Konal un Drunte uff'm Petersplätzel.

In Schìlige hots schun viele Brauareie gewwe: ärtlische wie Fischer, Schutzenberger, Adelshoffen un indernazionale wie Heineken. Heit laafts awwer nimmi so gut: Di Brauarei Adelshoffen hot im Auguschd 2000 zugmacht un di Schutzeberger im Juni 2006. 1996 isch di Fischer-Brauarei vun Heineken uffgekaaft un 2009 gschlosse worre. E paa Biersorde devuu werre hait vun Heineken in annere Brauareie hergschdellt.




#Article 348: Straßburg (126 words)


Schdrooßbursch (Alemånnisch Stroosburi, franzesisch Strasbourg, daitsch Straßburg) isch e franzesische Stadt im Arrondissement de Strasbourg-Villerokorps.

Schdrooßbursch liechd am Owwerrhoi, desweege hot es aa en fer die Braide mildes Klima, die Dorschschniddsdemberadur vum Johr bedrägd 10,4 °C. Die Ill dudd die Schdadt vun Weschde her dorschfließe unn vazwaigd sisch in zwee Saideärm, welle bai de Schdadt in de Rhoi minde. Zwische de zwee Ärm unnem Rhoi befind sisch die Grande Île Groß Insel), wu die Aldschdadt lieche dudd.
Zu de Gemää Stroosburi gheren d Kanton Strasbourg-1, Strasbourg-2, Strasbourg-3, Strasbourg-4, Strasbourg-5, Strasbourg-6, Strasbourg-7, Strasbourg-8, Strasbourg-9, Strasbourg-10

Schdrooßbursch is schun 12 v. Chr. als en milidärische Außeposchde vun de Reemer gegrinded worre.

 vun Stroosburi isch . Stroosburi gheat zum Kommunalvaband .

De elsässisch Dialekt vun Stroosburi gheat zum Owerrhaialemannisch.




#Article 349: Wingen (247 words)


Wìnge (franzesisch Wingen, daitsch Wingen) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).

D Gemää gheat zum  im Arrondissement .

Wìnge ligt im Nadurpark Nordvogese. In großer Deil vun de Gemajkung, 76%, sin Wald. Im Norde grenzt di Gemajkung an Daitschlånd. Zu Wìnge gheat s umiddelbaa benochbade Neidärfel (frz. Petit Wingen)

 vun Wìnge isch . Wìnge gheat zum Kommunalvaband .

De Elsässisch-Pälzische Dialekt vun Wìnge gheat zum Rhoifränggische.

Uf de Gemajkung vun Wìnge ligge di Hoheburg un di Burg Leweschdää.

Im Wald findt ma de Russelkessel, en Sandschdå mid are kesselfermische Aushehlung. Ågeblisch soll er keldisch soi, was sisch awwer kaum nochweise loßt. In de Näh liggt de Keldeschdall mid Reschde vun Droggemauere, iwwer die ma awwer nix genaues weeß, weder wie ald se sin noch was es waa.

Im Rothaus is e galloremischi Schdel ausgschdellt, wu in Wìnge gfunne worre is. Do druf is de remische Gott Maas, begleit vun are kläne weiblische Person dagschdellt.

Di Baddlskäjsch (Eglise Saint-Barthélémy), e Simuldankäjsch fä beide Konfessione, is 1821 - 1823 erbaut worre. Am End vum nainzehnde Johrhunnert hot ma se im neoklassische Schdil verännert. 1984 is e umfangreische Renovierung durschgfihrt worre.

In de Kaawoch sin di Ratscher im Dorf unnerwegs un iwwernemme mit ihre Holzratsche di Uffgab vun de Käjscheglogge, weil die in derre Zeit des Angelus net laide du.

Immer am dridde Sebdemberwocheend findt di Kirwe schdadd. Do wärd en Kirwewawe aus Tånnezweije gebaut, wu mit Babierblumme verziert wärd.




#Article 350: Peterstal (482 words)


Di Glashitt odder Pedersdal is e Dorf im siedweschdlische Odewald. Said 1936 gherts zu Zigglhause un said 1975 aa zur Schdadt Heidelberg.

Di Glashitt liggt im Schdååbachdal un is gånz vun bewaldede Hehe vum Odewald umgewwe. Nur noch Siede is des Dal offe. Dort is di Glashitt hait midd-em Nochbaord Zigghause zåmmegewachse. Da närdlische Nochbaord Wilhelmsfeld is iwwa e Gebirgsschdrooß mit Hoornodlskurve un iwwa de 495 m hoche Paß vum Långe Kärschebååm zu erraische. 

Di Gemaagung hot e Greeß vun 371 Hegda. Ihrn diefschda Pungd is mit 177 m i. NN di so genånnde „Grenz“ zu Zigglhause im Schdāābachdal, da heggschde is mit 547 m da Dossemer Kopf im Norde.

Di Gemaagung beschdeht gräschdedails aus Wald, um di besiedelde Fläsche rum aa aus Wisse. Egger gibt-s net.

Da geologische Unnergrund vun da gånze Gemaagung is aus Bundsåndschdåå (aus da Triaszait).

Da Johann Peter Wenzel hot 1710 im owware Schdååbachdal e Glashitt gegrindt, um de Kurfärschdlische Hof un di Bevelgerung mit Glas zu versorge. 1719 is noch e Glashitt dazukumme un e paa Familje sin hergezoore. Zu demm Dorf, wu dodraus entschdånne is, sescht ma bis hait noch Glashitt (uf da Glashitt, isch geh uf di Glashitt). Ofiziell heeßts, noch-em Ortsgrinder Johann Peter Wenzel, Pedersdal.

Im Wabbe vun da Glashitt is da Schutzhailische, Petrus, mid-em Schlissl daagschdellt. Di Faawe vun da Flagg sin bloo un weiß.

Obwohl hait di Glashitt un Zigglhause zåmmegewachse sin, hert ma immer noch genau, wer aus wellem vun de beide Orde schdammt. Di Ausschbrooch un vor allem di Betonung is e bissl ånerschd un di Glashitter schwetze e bissl gemietlischer.

Gejeniwwer Wilhelmsfeld gibts greeßare Unnerschied im Dialegd. Do pausd sisch di ald Grenz zwische da kurpälzische Kellarei Waldegg (Wilhelmsfeld) un da ewefalls kurpälzische Schriesemer Zent (Glashitt) dursch. Ma sescht – jeweils in Wilhelmsfeld / uf da Glashitt: Froo / Fraa, Samsdoog / Samsdaag, Moond / Muund, Boone / Buune, Floosch, Flaisch / Fleesch, heern / hääre, di gäin / di geene, bäis / bees, schläischt / schlescht. 

Da Glashitter Dialegd ghert zum Kurpälzische.

Di naigotische Sångd-Peders-Kärsch is gånz aus rodem Buntsåndschdåå gebaud un mid-are bemalde Holzdegg un farwische Glasfenschder ausgschdaddet. 1896/97 is-se im Zendrum vun da Glashitt gebaud worre, nochdem di barogge Peders-Kabell aus-m Johr 1738 beim Friedhof zu klää un baufällisch worre is. Da Aschidegt waa da Ludwig Maier.

Wie Zigglhause waa aa di Glashitt frieher e Wäschereidorf. Des weische Wasser ausem Buntsåndschdåå hot kään Kalg un faschd kää geleeßde Schdoffe. Desweje is es bsunnas gud zum Wesche geeigent. Uf da Glashitt un in Zigglhause is en haufe Wasch aus Heidelberg un Månnem gewesche worre.

Heit hot da Fremdeverkehr di gräschde wärdschafdlische Bedaidung uf da Glashitt, mid edlische Fremdebedde un viele Meglischkeide zum Wåndare in de Wälder. Aa di Schadt Heidelberg un ånnare Sehenswerdischkeide in da Region sin schnell zu erreische.

Da Wald is als ehemolischer kurfärschdlisch-pälzischer Kameralwald heit noch Schdaadswald un werd vum Lånd Bade-Wirddeberg bewärtschaft.




#Article 351: Wald-Michelbach (403 words)


Wald-Mischlbach odder Wamiba is vun da Fläsch her di gräscht Gemeinde vum Kreis Bergschdrooß in Hesse.

Wamiba liggt im Iwwerwald, des is en Deil vum siedlische hessische Ourewald.

Zur Gemeinde Wald-Mischlbach ghere noch 9 weidere Orde (siehe Tabell). Um de Kernort Wamiba selwer rum ligge di folgnde Weiler: Owwer-Mengelbach, Schdallekånel, Schbeschtbach, Kuhklinge, Seggeråå un Schdrooßburg.

(1970 ware di Orde grad noch selbschdännisch)

Da folgende Text bezieht sich numme uf de Ort Wald-Mischlbach selwer. Di annere Orde vun da Gemeinde sin in ihre eigene Adiggel beschriwwe.

Wamiba is 1238 zum erschdemol erwähnt worre, in-are Urkund vum Pabscht Gregor IV., unnerm Nåme Michilnbach. Da Name kummt vun da Bach, wu durschs Dal fließt. Mischel is e aldes Word fä groß. Bei da Zentdeilung 1264 is en Deil vun de Orde, wu heit zu Wamiba ghere kurpälzisch worre, in annerer Deil Kurmäänzisch. Da Ort Wamiba selwer waa kurpälzisch. 1803 is-es an Hesse kumme. 1970 bis 1972 sin nein Derfer zur Gemeinde Waldmischlbach dazukumme.

Des Iwwerwälder Oihaus is in Nochbau vumne tibische hischdorische Ourewälder Wuhn- un Schdallhaus. Da Iwwerwälder Museums- un Kuldurveroi hot s 2005 in ehreåmdlischer Ärwet gebaut. Dabei sin e Backhaus un Brunne. Imne Lapidarium kenne hischdorische Schdää betracht werre, newa Grenzschdää sin des Schdää vun hischdorische Geräde wie Keldare, Abblquetsche, Mihle un Brinne.

Des Iwwerwälder Heimatmuseum is im Zentrothaus vun 1594 unnergebrocht. Zu sehe sin dort Gejeschdänd ausem Håndwerk un da Låndwertschaft un di gräscht Klederbigglsåmmlung vun Deitschlånd. Weiders gibts e Bergbauabdeilung un e Karrillon-Zimmer, des an de Azt un Heimatdischder erinnert.

Im Johr 2002 hot s Stoewer-Museum uffgemacht mit Oldtimer un Fahrädder, awwer aa Nähmaschine, Schreibmaschine un weiderem aus da Brodukzion vun Stoewer.

S Bsucherbergwerk „Grube Ludwig“ im Wetzel, is vum Iwwerwälder Museums- un Kuldurveroi in mihevoller Ärwet widder hergerischt worre un gibt en Oibligg in de Manganerz-Abbau un in di Bergbaugschischt im Iwwerwald.

Di Museumsdruggerei im Wetzkeil (ehemolischer HEAG-Turm) zeigt di Ärwet vun are Druggerei vum End vum nainzehnde Johrhunnerd bis ins zwånzischde Johrhunnerd.

Am erschde Wocheend im Juli gibts jedesjohr e Heimatfescht. Di Kerwe is immer am zwedde Sunndag im Auguscht.

Des Wabbe vun Wamiba zeigt in gold uf schwazem Grund de Rooschd, uf demm da heilische Laurenzius im Johr 258 in Rõm zu Tod gereeschd worre is. Da Laurenzius is da Schutzheilische vun da Wamibaer kadolische Kärschegemeinde. 

Pattnaorde vun Wamiba sin Montmirail im Departement Marne in Frånkreisch un Hassocks in Englånd, wu beide aa unnernånner Pattnaorde sin.

(außerm Adam Karrillon)




#Article 352: Pfalz-Ardenner (220 words)


Da Palz-Adenner is e rescht jungi Kaldblieder-Gaulrass. 

Di Rass is um 1900 rum entschdanne. Grundlag fär ihr Zucht ware vor allem frånzesische Kaltbludrasse wie Lothringer, Comtois un Adenner, un weiderhie Belgier, Rhåinisch Deitsches Kaltblut un Bayarisches Kaltblut. In da Palz ware di Palz-Adenner in da Lond- un Forschdwärtschaft noch in de nainzähhunnderdfuchzischer Johr weit vabreit im Oisatz.
 
In de nainzähhunnerdseschzischer un -sibzischer Johr hot da Beschdand, wie bei de meischde Kaldblutrasse, schdajg abgenumme. Heit kimmare sisch widder angaschierde Zischder um ihrn Fortbeschdand. Drotzdem is di Rass mid weldweit bloß ugfähr dreißisch råirassische Gail immer noch vum Ausschderwe bedroht. 

Di Palz-Adenner sin Fix, Braune, Rabbe un Schimmel un hawwe e Widerrischtheh vun ugfähr 152 bis 162 Zendimeder. Als Brandzeische hawwe se di Buschdawe „PA“ unnara Kron.

Des Zuchtziel is in vielseidisch vawendbarer Kaltbludgaul vun middlarem Råhme un ghowener Gångqualidät. Er soll leischt bis middlschwer soi un in ausgreifende un loggare Bewegungsablaaf hawwe. Charagderlisch soll-er umgänglisch, ausgeglische un leischdungsfähisch soi. Zum Veredle vun da Rass därfe Gail vun bschdimmde annare Rasse oigekraizt werre. Des sin Adenner, Bredone, Comtois, Sieddeitsches Kaltblut, Rhåinisch Deitsches Kaltblut, Schwedischer Adenner un Sächsisch-Diaringisches Kaltblut.

Verwendt worre is da Palz-Adenner vor allem in da Lond- un Forschdwärtschaft. Heit hodd-er als Freizeit- un Fahrgaul villeischt doch e Zukunft. Außer färs Ziege vun Warre eigent-a sisch durschaus aa gut zum Reide.




#Article 353: Römerberg (Pfalz) (469 words)


Reemabärsch (amtlisch Römerberg) is a Einheits-Gemä in Rhoi-Palz-Krääs. Reemabärsch sin drei Ordzdele nämlich Berchhause, Medersche un Hälchestä.

Reemabärsch lieschd uugfea zwää Kilomeder südlich von Schbaya in da Rhoiewene. de Nochbargmände sin Lingefeld, Schweschenem, Hartause, Dudehofe un Schbaya

Stand 1. Dezember 2006

De Gemä is om 07.06.1969, während der Gebiddsreform, aus de bis dohie selbschdsdändiche Gemände Berchhause, Medersche un Hälchestä zamme gschlosse worre. Wail daß die Nome zammegfieschd viel z'long wore un weja de Differenze zwische de Däfer hott ma beschlosse, en noidrale Name zu neme, ma hott in de Mitt geguckt und hott do ä Gebid gfunne wu am Reemerberch ghäse hott, un so is de Nome entschdonne. Jezad soll Reemerbärch weja de nai Reform widder mit onnere Gemände zamme gschlosse werre.

Der Gemärad von Reemabärsch hot 24 Mitglieder, bei der Kommunalwahl om 7. Juni 2009 wurd gewählt, der Bojamääschda is de Vorsitzende.

In de Gemänderat sin gewählt worn

Manfred Scharfenberger (CDU) wurd om 11. März 2007 mit 86,02 % widdagewählt. Die Wahlbedailischug lag bai 52,18 %.

Die Beschraiwung des Wabbe is: Vun Gold un Blau gedailt, owwe ä schaftlose rodie Armbrust, unne ä goldinie Wointraub mit zwä goldini Blädder, rechts vun de Woitraub goldenes Rebmesser, links vun de Woitraub goldenes Pflugschar.

Es is 1971 von der Bezirksregierung Naischdadt genehmischt worre un zaischt die drai Hauptelemende vunde historischen Wabben vunde drai Ordsdääle.

Mainvilliers is ah franzäsiche Ordsdääl vun Chartres (Pardnaschdadt vun Schbaya) un lischt in de Näh vun Paris.
Eckstedt is ä Gemä in Thüringe.

Es gibt drai Ordsdääle, die do beschriwwe wern: 

Medersche is des flächemäßichte gräschde un äldesch Dääl vun Reemabärsch. Es hott ah e aichini Hymne, wu Mechtershaim am Rhaine häßt. Medersche hott zwä Kirsche, e kadolischi un e evangelisch. Medersche hot en Spiznomme fun de Nochbargmände, der laudet Lochhewwel. Lochhewwel deswesche, wail Medersche unne in de Rhoiniderung lieschd, im Loch, un Hewwel, so hän frier die Baure käße.
Des alde Wabbe vun Medersche is rot un hot ä schaftlose silvani Armbrust, wegsche de Feschtung Philipsbursch, wo Medersche 200 johr im Schadde laach, unn än golde Abtstab, weil friher do Zizazenser Mönsche gelebt henn.

Erschtsmols erwähnt wurd medersche im johr 1035. De Erzbischof vun Mänz schenkte „den brieder der kersch der hl. Maria zu Eußerthal“, domols en Benediktinerkonvent, än Gut zu Medersche. Ca. 1100 wurd än Kloschder in medersche gebaut. Im Johr 1148 iwwer namen Zisterzienser des Kloschder.

is des oiwohnerstärckschte un flächemäßichte klänschte Dääl vun Reemabärsch.
Des alde Wabbe vun Berschhause is blau un hott ä silvanes Rebmesser mit nem goldenem griff. 

mindlich iwwerlifert soll Berchhause mit nem Viehhof ogfange hawwe un Burchhause gehäst. Noch Urkunde sollen die Länderreie dem hohen bzw. höchsten Stand gehärt un de Bewohner wohl Gesindel gewäst sinn, die ver de Besitzer gearweidet hän.

is es oiwohnerschwächste Dääl vun Reemabärsch. 
Des alde Wabbe vun Hälschestä is hellgrau mit nem blauen Pflug




#Article 354: Libyen (605 words)


Libye (arabisch: ‏ليبيا‎ Lībiyā, amdlisch: Große Sozialisdische Libysch-Arabische Volks-Dschamahirija) is en Schdaad im Norde vun Afrika. Uugfähr 6,4 Millione Lait wohne in dem Schdaad midd enerer Fläsch vun 1,7 Millione km², dodraus ergebbd sisch ä Bevelkerungsdischd vun 3,3 Oiwuhner pro km². Des Lond befind sisch Oofang Sebdemba 2011 als noch im Birscherkriechszuschdond, des heeßt, en Dääl werd vun de legale Regierung kondrollierd, en onnere vum Iwwergongsrad. Mid em HDI vun 0,755 is Libye de hechschdendwiggelsde Schdaad vun Afrika, des hot es dem viele Erdeel zu vadonge, awwa aach den Reforme in de Bildung unn im Sozialsyschdem. Die libysche Haubdschdadt is Tripolis.

De greeschd Dääl (90%) vun Libye is vun de Wischd Sahara bedeggd. Im Norde, an de Middlmeerkischd, herrschd Middlmeervegetatsion. Ner do reschned es, dass mer in begrenzdem Maase õõbaue konn, Aggafläsche in de Wischd find mer nur an Oase. Im Nordweschde find mer ä Kischdeewene, des Innelond is hiegelisch, de Nordoschde iss ziemlisch flach, ner bai Benghasi find mer en Kischdegebirge. Im Siede befind sisch des Hochgebirge Tibesti mid dem hechschde Bärsch vun Libye, dem 2.267 m hohe Bikku Bitti. Die drai große Regione vun Libye sinn Tipolitanie im Nordweschde, de Fezzan im Siedweschde unn die Kyrenaika im Oschde.

Libye hot raische Erdeelvorkomme an de middlere Kischd unn im Innelond, außadem sinn noch riesische Wassavorkomme aus de ledschde Aiszaid vorhande, die werre mid riesische Wassa-Paiplains im gonze Lond vatailt (Great Man Made River Project). 

Die Oschd-Weschd-Ausdehnung bedrägd 1.500 km, die Nord-Sied-Ausdehnung 1.350 km. Nachbarschdaade sinn Tunesie im Nordweschde, Algerie im Weschde, Niger im Siedweschde, Tschad im Siedoschde, Sudan an de siedlisch Oschdgrenz unn Ägypte im Oschde. Die Middlmeerkisch im Norde is 2.000 km long. Libye iss nach Algerie, Kongo unn dem Sudan des vertgreeschd Lond vun Afrika.

Ab 2000 v Chr. konn mer die Bsiedlung dorsch Berberschdämm nochwaise. Vun denne kummt aach de Nååme Libye, wail die Ägybda denne die Bzaischnung Lebu gewwe henn. Ab 1000 v Chr. henn die Phenizia die Schdädt Sabratha, Leptis Magna unn Oia gegrinded, ausm ledschdare is schbäda aach die Haubdschdadt Tripolis hervorgånge. 870 v. Chr. henn se Karthago gegrinded, des hot sisch schnell zer schdärgschde Handelsmachd im wesdlische Middlmeerraum endwiggeld. Edwas schbäda grinde aach die Grieche ihre Kolonie in Libye, um 630 v. Chr. die Schdadt Cyrene, vun dem sisch de Nååme Cyrenaika fers gonze esdlische Libye ablaide dudd. 146 v. Chr. henn die Reemer es Karthago zerschderd unn demit des zug'herische Raisch endgildisch zerschlaaache. Dodemid henn sie die Iwwermachd im wesdlische Middlmeerraum iwwernumme unn die Kischderegione vun Libye sinn in derre ihr Raisch oigegliederd worre. Im Johr 395 hot die Tailung vum reemische Raisch schdaddg'funne unn dodemid is aach Libye gedääld worre: die Weschdhälfd ons ladainische Weschdrom, die Oschdhälfd ans griechische Oschdrom. Im Johr 430 erowwere die Vandale es haidische Libye unn schdarde ihre Invasion Rischdung Rom. De Osdreemische Kaisa hots zerickerowwere könne, awwa aach net des gonze Gebied.

Ab em Johr 640 sinn die Arawer ins haidische Libye oigedrunge unn henn die Beduine islamisierd, im 11. Jh. is aach die chrisdlisch-andige Schdadtkuldur zu End unn Tripolis is Provinzhaubdschdadt worre. Schbäda hot sisch die Herrschafd schdändisch abg'wechseld, erschd henn die Schbanjer Libye an Malta gewwe, 1551 hots Osmanische Raisch oigenumme, 1843 hot de Sanussi-Orde vor allem im Oschde die Machd iwwernumme. Im 20. Jh. henn die Idaljener unn Bride sisch Dääl vun Libye genumme, 1934 is Libye donn offiziell idlajenischi Kolonie worre. Zwische 1941-43 war Libye en Kriegsschauplatz, die Idaljener unn Daitsce henn versuchd, des Lond gege die Bridde unn Amerikõõner zu vertaidische, awwa denne is die Oinahm gelunge unn die gefirschdede Siedfrond is endschdanne. Nochm Kriegsend is Libye unner UN-Mandad vun Großbritannje unn Frongraisch verwalded worre. 




#Article 355: Affolterbach (172 words)


Affolderbach is e Dorf im Iwwerwald, wu heit zur Gemeinde Wald-Mischlbach im hessische Kreis Bergschdrooß ghert. Di Gemaakung vun Affolderbach liggt im Ulfebachdal, zwische 352 un 410 m Heh i. NN. Da geologische Unnergrund beschdeht aus Buntsandschdåå.

Zum erschdemol erwähnt worre iss-es im Johr 1353 im kurpälzische Kopialbuch als Affolderbach. Affolter is des alde Wort fär Abblbååm. Da Ortsnåme muß vun da Bach kumme, wu siedlisch am Owwerdorf entlång fließt. Die heeßt hait Abblbach. Da Ort waa als Schdroßedorf ågelegt.

Im Zug vun da Gemeindereform is 1970 des Dorf Kocherbach zu Affolderbach oigemaindt worre. Nur zwee Johr schbäder hot ma Affolderbach, gege massive Prodeschde un entgege alle demogradische Regle zu Wald-Mischlbach zåwngsoigemeindt.

Vun de 1.278 Oiwuhner im Johr 2003 ware 656 efangelisch, 318 kadolisch un 304 schunschdische. 115 ware Auslänner, vor allem aus da Tirkei.

Di vum Arschidekt Friedrich Pützer im Jugendschdil endworfene efangelische Guschdaf-Adolf-Kärsch is 1906-07 erbaut worre. In de Johre 1995/96 hot ma se auße un 2001 inne widderhergerischt.

Affolderbach feiert soi Kerwe irgendwånn zwische Åfang Mai un Åfang Juni.




#Article 356: Terroranschläge am 11. September 2001 (462 words)


Am 11. Sebbdemba 2001 henn mehrere Terroraaschläg mit Flugzaisch in de USA schdaddgfunne, eena uff die zwää Tärm vum World Trade Center, de zwedde uffs Pentagon und de dritte solld uffs Waiße Haus gehe.

Noch de beobachtende Erkenntnisse is des Flugzaisch vum Flug AA 11 um 8:46 in de Nordturm vum WTC naigefloge. Um 9:03 fliegt donn des zwedde Flugzaisch vum Flug UA 175 in de Siedturm nai. De Flug AA 77 fliegd um 9:37 ins Pentagon nai. Um 9:59 schderzd de Nordturm oi. Um 10:03 schderzd des Flugzaisch vum Flug UA 93 bai Pittsburgh ab. De Nordturm schderzd donn um 10:28 oi, des WTC 7 um 17:20.

De Osama bin-Laden vun de islamisdische Terrorgrubb Al-Quaida hot 17 Lait losgeschickt, um Flugzaisch zu entführe unn gege Machdzentre vum Faind Amerika zu schdaiere. Dodezu hawwe se die Besadzunge vun de Flugzaisch midd Debbischmessa bedrohd unn des Schdaier iwwernumme, außa baim Flug UA 93, wo sisch die Passaschiere wehre. Des Kerosin vun de Flugzaisch in de Term hot sisch entzinded und en haißes Faier is entschdanne (400 °C-600 °C). Des hot de Trägaschdahl zum Schmelze gebrachd unn die Gebaide sinn oigschderzd. De Pentagon-Fliega hot die Wand dorschschdoße unn hot aa en haißes Faier ausgeleesd, an dem soin Raach viele Lait geschdorwe sinn. Nochdem die Lait im Flug UA 93 gemaiderd hewwe, hot de Pilot des Flugzaisch zum Abschdurz gebrachd. Des WTC 7 Schderzd oi, wail es vun brennende Schblidda gedroffe worre iss.

Geschdidzt werd die Version vun de Videobotschafte, die mer in Afghanistan gfunne hot. Do gibt de bin-Laden zu, Flugzaisch entführe lasse zu hawwe. Aa hewwe mehrere Lait unner Folda zugewwe, dass do Aaschläg geplant ware.

Noo däm Desasda hodde Busch de „Kriesch gege de Terror“ erklärd. Die Õõschläg henn zur Folge g'habd, dass die NATO die Taliban in Afghanistan õõgriffe hot, wail die den bin-Laden beherbergt hawwe. Aa dem Saddam Hussein hot mer Verbinnunge zu Al-Quaida nachgsaad, en Grund fer den Irakkriesch. Innepolidisch sinn die Iwwerwachunge vaschärfd worre, des FBI hot en greeßere Schbielraum ghabd als vohea.

Die CIA hod in Guantanamo-Bay uf Kuba än Komplex vun Gfangenelacha ufgebaud, wose die Gfangene wieda jedes Räschd feschdghalde un gfoldad hän. Die Gfangene sin dääls in vaschiedene Schdaade willkialisch geraubd un ändfiad worn, es mehrschd, ohne doß mär ihne irschnd äbbes hod vorwärfe gekännd. Vadaidischa hänse kää griehd un aach kään Prozeß. De Barack Obama hod im Präsidentschaftwahlkampf 2008 versproche, dass er s Lacha Guantanamo-Bay zumacht, awa wechem Widastann aus em Senat un em Kongress hod er s nid durschsetze kinne.

Aach hia sin die Mensche- un Birjaräschde oigschrängd worn, mär hod die Rasderfahndung wieder un die Vorradsdadeschbaicharung nai ingefiad un än Haufe mea Gsedze. Die sin aach jezad, zeh Joa noo däm Gscheje, noch gildisch, sowaid se ned vum Vafassungsgerischd gekibbd wor sin.




#Article 357: Luxemburg (121 words)


Lugsebursch (dt. Luxemburg, frz. Luxembourg, lux. Lëtzebuerg), amdlisch Groussherzogtum Lëtzebuerg is än klääne Schdaad in Weschdairopa. Ä bissel mehr wie ä halwi Million Lait wohne in Lugsebursch unn es hot e Fläch vun 2.586 km². Die drai offizielle Amtsschbrooche vun Lugsebursch sin Daitsch, Franzeesisch, und Lugseburgisch, was die offizjell Nazjonalschbrooch is. Die Haubdschdadt dud so heeße wie des Lond, alao aa Lugsebursch. Ingedäält isses in drai Dischdrigde mit 12 Kantone. 

Regierungsscheff vun Lugsebursch is de Xavier Bettel, des Schdaadsowwahaubd is de Grossherzog Henri. 

Lugseburscha Währung isde Euro.

Nachbarschdaade vun Lugsebursch sinn im Uhrzaigersinn im Norde beginnend: Belgje midd 148 Kilomeder Grenz, Daitschlond midd 138 Kilomeder Grenz unn Frongraisch midd 73 Kilomeder Grenz. Insgsamd hot Lugsebursch demid ä Grenzläng vun 359 Kilomeder.




#Article 358: Belgien (260 words)


Belgje (dt. Belgien, frz. Belgique, ndl. België), amdlisch: Royaume de Belgique  is än Schdaad in Weschdairopa. Ugfär 11,1 Millione Lait wohne in Belgje unn es hot e Fläch vun 30.528 km² (2013). Die Haubdschdadt vun Belgje is Brissl. Aingedaild isses in drai Regjone mit 10 Prowinze unn 43 Arondismons. 

Die drai offizielle Amtsschbrooche vun Belgje sin Daitsch, Franzeesisch, und Niidalännisch. Unnernanner sinn sisch die Laid in Belgje net so äänisch, weil die zwee greeschde Volksgrubbe, die Flame, die wu Niidalännisch unn die Wallone, wu Franzeesisch babble, sich oft schdraide due. 

Wegger dem Schdraid henn se in Belgje sait di letschde Wahle nur ä kommissarischi Regierung. Regierungsscheff dodevun is de Sophie Wilmès, des Schdaadsowwahaubd is de Keenisch vun Belgje, Filip. 

Die Währung vun Belgje is de Euro.

Nachbarschdaade vun Belgje sinn im Uhrzaigersinn im Norde beginnend: die Niidalonde, Daitschlond, Lugsebursch unn Frongraisch. 

Än aischndschdännische Schdaad is Belgje sait de belgisch Revolizjon im Johr 1830. Dodevor sinn se ä Deel vun de Niidalonde gewesse. Belgje is donn ä parlamendarischi Monaschie geworre unn hot de Leopold I. zu saim erschde Keenisch ernonnd.

In de Kolonjalzaid hot de Sohn vum Leopold I., Leopold II. de Kongo als Privadbsitz gekaaft. Nochdem do brudale Exzess bai de wertschaftlisch Ausbaidung vun dem Lond rauskumme sinn, hot der des ganze Gebied 1908 als Kolonie an den belgische Schdaad abgetrede. Awwe aa de Schdaad hot sich mit dem Belgisch-Kongo net mit Ruhm bekleggat. 1960 is de Kongo donn u'abhängisch geworre.

In baide Wldkriesch is faschd des gonze Lond vun daitsche Truppe besetzt worre, obwohl Belgje domols naidral gwesse is.

 




#Article 359: Deutsche Universität für Verwaltungswissenschaften Speyer (181 words)


Die Daidsch Hochschul fa Vawaldungswisseschafde (DHV) Schbajia isch ä Hochschul fa Vawaldungswisseschafde in Schbajia un wead vum Bund un vunde 16 Lenda g'draache.

Die DHV isch 1947 g'grind un 1958 vum Minschna Aschidegd Sep Ruf (aischendlisch Franz Joseph Ruf) g'baud worre. Die Bibliodeg hoddma 1968 eawaidad. Die Hochschul lischd in ännare Griezon, hoddä ääg`schossisches Schulhaus, ä draig`schossisches Schdudendewohnhoim unnä Mensa unde goanse Komplex isch ä Denkmoalzon.

Die DHV Schbajia hoddn Lea- un Forschungsuffdrach iwwas „Gesetz über die Deutsche Hochschule für Verwaltungswissenschaften“ un isch iwwan Vadraach middm Bund unde Lenda gebunne. Die Hochschul hodd iwwa 100 Va'oaschdaldunge, so 17 Leaschdiel, uug'fea 65 Dozende un um die 300 bis 400 Schdudende, wu je ä Semina, ä brojegdbezochene Abaidsg'moinschafd un Jurischde ia Londesiewung beleesche missen.

Iwwa 80 Brozend vunde Schdudende sinn Jurischde, wu nochem jurischdische Schdaadsegsoame ia Reschdsrefarendaa pragdisch un teoredisch a oam DHV in Schbaija mache kennen. Uff Oadrach werren solche Refarendare vunde Lända, wuse schdudiad kabd hawwen, noch Schbajia gschigd. Die reschdlische Schdudende sinn Eggonome, Sozial- odda a Bolidiggwisseschafdla, wu des ääsemeschdrische, poschduniveasidere Eagensungsschdudium mache dun um sisch waida gwalifiziare zu kenne.




#Article 360: Bündnis 90/Die Grünen (200 words)


 
Bindnis 90/Die Griene (koaz Griene; B´90/Griene; offiziell Bündnis 90/Die Grünen) is ä bolidische Bardai, wu 1993 aus em Zammeschluß vun de weschtdaitsche Grine und de oschtdaitsche Bindnis 90 enschdanne sin.

Die Bardai hot imma zwee Voasidzende: ä Fraa unn en Monn. Said 2001 is di Claudia Roth de waiblische Pard, de männlische Pard iwwernimmd said 2008 de Cem Özdemir. Vor 2001 henn die zwee Vorsidsende Bunnesvorschdandsschbrescha g'heeße, saidem heeße se Bunnesvorschdandsvorsidsende.

Da Atomausschdieg waa schun e Grindungsforderung vun de Griene. Die Bardai will so schnell wie meglich aussteige aus der Atomkraft, s letschde Atomkraftwerg soll bis 2017 soin Bedrieb beende.

Die Bardai will e Aihaitliches Schulsischtäm, wu alle Schieler uff ää Schulform gehe un de gonze Dach do sinn. Des soll de Midder un Vädder entloschte un ermeglische, doß se long arweide kinnen.

do sin una anerem Tehme wie Indanet, Demokradische Tehme un Birjareschde

Die Bardai is aa pro Europäisch un will die EU stärck, den Lobbiïsmus schwäsche, mehr Demokradie in de Europäische Gremie.

Die Bardai is fär n beschtmeglische Klima un Umweltschutz

Die Bardai will bessere Bedingunge fer Aame, Ärwetslose, Geringverdiner un Aweidnehma.

Im Pälzer Bezirgsdag sinn die Griene derzaid mit 2 Abgeordnede, Walter Altvater unn Ruth Ratter,  vadrede.




#Article 361: Sickinger Höhe (133 words)


Die Sigginger Heeh is e Lanndschaft im Siedweschde vun de Palz. Nmensgäwwer is de Raichsridda Franz vun Sigginge. Die Heeh had zum greschde Deel dem Kerl gehärt.

Die Sigginger fangt in Landschduhl im Norre un härt im Sirre korz vor Zweebrigge uff. Im Weschde grenzd de Pälzer Wald un im Oschde es Saarlond.

Uff de Sigginger Heeh find ma vor allem Bund.sand.schdä un Lähmborre uf de Ägger.

Uf de Sigginger Heeh gäbts aichentlich kä Audobahn orrer Kraftschrooß. Es enzischd was es gäbt is die A62 Landstuhl (die Atzel e nuff) no Bärmesens, awwer die is nur dälweß zwä Schpurich ausgebaud.
Schtädt gäbts nur am Rand vun de Heeh wie Zweebrigge, Landschdul un Homburch.
Awwer wannere kann ma schä. Es gäbt de Jakobspilcherpaad, de Berchmannspaad, de Miehleweech im Walwer Däälche un e Hauwe mäa.




#Article 362: Südfränkische Dialekte (170 words)


Sidfränkisch isch e Schprooch, die im Norde von Bade-Wirddeberg gschwätzt wird und zwar sidlich und öschtlich vom Pälzische. Die Schprooch liegt am Iwwergang zwischem Owwer- und em Mitteldaitsche und wird in de Schproochwisseschaft meischt zu de owwerdaitsche, in jingarer Zeit aa zu de middeldaitsche Sprooche gezählt.

Sidfränkisch schwätzt ma im nerdliche Elsass, iwwer Karlsruh bis Mossbach. Au Hailbronn gheert urspringlich zu dere Schproochgruppe, awwer dort wird de Oifluss vom Schwäbische immer schtärker.

S Sidfränkische werde eh schtark von de Nachbarschprooche beioiflusst. Des sind die mitteldaitsche Sprooche Pälzisch im Norweschte, Sidhessisch im Norde und Oschtfränkisch im Oschte und die owwerdaitsche Sprooche Schwäbisch und Niederalemannisch.

Wage schtatt Wagen

Hemm schtatt Hemd
Kinner schtatt Kinder

da Mann schtatt der Mann
d’ Fraa schtatt die Frau

(wie zum Deil im Rheifränkische)

Alle im Alemannische als ei gschprochene Laut werre als ai bis oi ausgschproche.
Die Lautfärbunge sinn so charakteristisch, dass gübte Oiheimische zimlich genau sage kenne, woher jemand isch, der 
Zwoi woiche Oier in oinera Roih oder Zwai waiche Aier in ainera Raih sagt.




#Article 363: Lothringisch (Fränkisch) (945 words)


Lodringisch werd (hauptsächlich) in Lodringe g'schbroche un geheert zu de  weschdmiddeldaidsche  Dialegde. Unn zwar werd's im nordeschdlische Deel vum fronzesische Debardmend Moselle g'babbeld un heesd doad „Bladd“, „Lodringa Platt“, „Lodringa Bladd“ oda a „Lodringa Daidsch“. Uff Fronzesisch saachdma „patois“ un said ug'fea 1980 a „francique“. Die daidsch-lodringischi Dialegd werre said 1945 imma mea un mea durschs Fronzesische easedzd un werrre haid haifisch nemme als Muddaschbroch sodan als Zwedsbroch g'babbeld. Es Lodringische is sproochwissenschaftlich nit so ganz sauwer se definiere, weil's rhoifrängische un moslfrängische Dialegde umfasst.

Neberm rhoifrängische Lodringisch (Saarlodringisch) geehert zum Rhoifrängische denewe a Pälzisch (oischließlich rhoifränggischem Hunsrickerisch un Odewällerisch) un Hessisch. Es Moselfränkische zerfallt in zwää Dääle, ä weschtlicha un e eschtlicha, des gellt aa färs Lodringische, des däält ma im moselfränggische Dääl ins Niedlodringische un ins Weschtmosellodringische, des Weschmosellotringische nennt ma aa Luxeburschisch. Moselfränkisch und Rheinfränkisch grenzt ma dorch die das/dat-Linie ab, Weschtmoselfränkisch un Niedlodringisch unnnerscheidet ma durch die op/of-Linie.  Weil des Lothringische ebe net oiheitlich is, menne mònche Sproochwissenschaftla, dass des Lodringische numme bolliddisch oda geographisch isch (halt, was mer in de Grenze vun Lodringe sprecht) un eichentlich anteilich zum Pälzische oda Moselfrängische mit dezu geheere duht. 

Mer kann des rhoifrängische Lodringisch a relativ gut sproochlich vum Pälzische abgrenze. Des rhoifränngische Lodringische, oda a Saarlodringische genennt, kann ma nämlich dorch die Lienje oder fachsprachlich Isoglosse Hus/Haus(Hous) oda aa Is/Ais(Äis) vom Rhoifrängische abgrenze. Während mer im Pälzische Ais und Haus (in de Vordapfalz un in de eschtliche Weschtpalz) bzw. Äis un Hous (in de weschtliche Weschtpalz un vor allem im Saarlònd) saht, saht ma im rhoifrängische Lodringe dòdezu Is oda Iis un Hus(s) (zum Elsass hien a Hüss).  

Im rhoifrängische Lodringische isch die neihochdeitsche Diphthongierung nit oda zumindescht nit vollständig oigetrede, sondan es isch bei de mittelhochdaitsche Lautstände gebliebe. Des hoißt de Wechsel vun  î (/i:/) - uff gut daitsch gesaacht, ä lòng gesprochesnes i - zu ei, de Wechsel vun û (/u:/)  - sowas wie ä lónges u -  zu au un de Wechsel vun iu (/y:/) - des isch ä longes ü - zu  eu oda äuisch nit bassiert. Es sinn also die hochdaitsche Laute eu/äu, ei, un au betroffe. Wo ma uff schriftdaitsch deutsch saacht, duht ma im Pälzische daitsch/däitsch saare, im rhoifrängische Lodringische awwer (oft) ditsch, wo ma uff schriftdaitsch Rhein saacht, duht ma im Pälzische Rhäin/Rhäi(n)/Rhai(n)/Rhoi(n) saare, im rhoifrängische Lodringische awwer Rhiin, grad so duht ma anschdatt schriftdaitsch sausen bzw. pälzisch sause/souse suse saare. Fiers Mosellodringsche gelt das weit wennicher. Fär des Niedlodringische fehlt die neihochdaitsche Diphtongierung norre fär die Geechend um Bolche, des Weschtmittelhochdeitsche hott se komplett mitgriehd.  

Des hääßt awwer nit, dass es im Lodringische kä Diphthonge oda Zwielaut gewwe duht, wo ma uff schriftdaitsch oda pälzisch welche hat, sondan, dass ma die im große un ganze nur hat, wann se schunn sellerzeit wie mer noch mittelhochdaitsch gebabbelt hat schun vorhande ware. Es is net moo gesaat, daß es Lothringische net änner hat, woo es pälzische kenner hat; des hochdaitsche Frau hääßt in Lodringe genauso Frau wie im Hochdaitsche, in de Palz (traditionell) awwer Fraa oda Frää. Bei mònche Worde gebbts awwer a Abweichunge, grad wann die Worde erscht später iwahaupt oda später widder in de Wortschatz kumme sinn.

Die sproochliche Grenzlienje verläuft an viele Schdelle (fascht) parallel zu de haidiche boliddische Grenze zwische Daitschlond un Frònkraich, es gebbt awwer Ausnahme, in Dääle vum siedliche Saarlònd babbelt ma rhoifrängisches Lodringisch, also rhoifrängisch ohne Diphthongierung, oda hat des frieher mol geduh, oft redde awwer zumindescht die Junge do hait pälzische Dialekte, zum Baischbiel redd ma in Ensemm immer mehr e Dialekt wo dem vun Saarbrigge ähnlich is. Außerdem gebts umgekehrt aa ä paar weniche Orrde direkt hinner de daitsch-frònzeesische Grenz uff frònzeesischer Sait, wo ma sproochlich gesehe ganz oder tailweis die neihochdeitsche Diphthonge wie im Pälzische hat, zum Baischbiel in Scheenecke oda Rolwinge. Waidahien gebbts in de Geechend siedweschtlich vun Bitsch ä Sproochinsel , wo mer sehr viele Diphthonge hat. Allerdings hat ma in der Insel awwa trotzdem wie in Lodringe allgemein ieblich Frau statt Fraa oda Menda statt Monda(a) wie närdlich devun in de Palz. 

Im Elsass korz vor Waißeburch duht die Ais/Is- bzw. Hus-/Haus-Linie die daitsch-franzeesisch Grenz daitlich nooch Siede iwwerschreide, so daß ma in oime greeßere Dääl vum närdliche Elsass pälzisch babbelt. Allerdings geht do a die Appel/Apfel-Linie no Norde, so dass ma des Elsässisch-Pälzisch aa als Südrhaifränkisch klassifiziere kann. Um 1900 hat ma in Winge noch Paffer (ä Kläänraimichi Variònde vun Peffer) gesaat, weiter weschtlich dann awwer schunn  Pfeffer. Im Moselfrängische Gebiet geht die naihochdaitsche Diphtongierung teilwais aa daitlicher  iwwer die Staatsgrenz. Trotzdem kann ma fär Lodringe saachhe, daß de allergreeschte Dääl ewe net vun de naihochdaitsche Diphtongierung erfasst isch.

Zum Lodringische rechnet mer aus sproochlicher Sicht weidahin die Dialekte im krumme Elsass, die Lait dò wollde sellmols wie se zu Fròngreich kumme sinn nit zu Lodringe, weil de prodeschdantisch sinn.

Die fär die Unnerscheidung Wescht-/Vorderpfälzich relevante gebroch/gebroche-Linie erfasst Lodringe numme im aißerschde Oschde zum Elsass hien.

De Weschdmosellodringer hat dat Äis in säinem Haus opm Dor(e)f, genauso siehts beim Sprecher vunnem moselfrängische Dialekt in Daitschland oda in Luxembursch aus. Die neihochdeitsch Diphthongierung hat beide Gebiete erfasst.

De Niedmosellothringer hat entwedder  dat Is in sienem Hus ofm Dorf  oda dat Äis in  säinem Haus ofm Dorf; de Sprecher vunnrer entsprechende Mundart im Saarlònd hat immer dat Äis in  säinem Haus ofm Dorf.

De Saarlodringer hat das Is in sienem Hus uffm Dorf, de Saarpälzer grad so wie de weschtliche Weschtpälzer awwer hat das Äis in seim Hous uffem Dorf, un de eschtliche Weschtpälzer un de Vordapälzer hat das Ais in saim/soim Haus uffem Dorf. 

In Forbach un Sarreguemines isch a Platt un regional Schbroch Festival. Do werd in „Lodringa Bladd“ g'schboche un gesunge.




#Article 364: Imperativ (Modus) (130 words)


De Imberadiw (vun Ladainisch imperare: befehle) is änner vun de drai Modi vun äm Verb (die annere zwee sinn de Indigatiw unn de Konjungdiw). De Imberadiw benutzt mer in de Regl fer Ufforderunge, Befehle unn Ailadung.

Annerschder als wie in viele annere Schbrooche dut mer in de Palz den Imberadiw ofd als Frooch ausbilde, awwer als Befehl määne: So saacht me schdadd em Kumm her besser Kummschd du do her!, wenn mer des besunnerschd aidruggsvoll ausdrücke will. Des is donn die im Wiedaholungsfall noo vagewliche Vasuche mid närre uuausgschbrochne Drohung vabundeni Kozform: Kummschd du do her! orra Kummschd du jezad do her! schdadd de longform Ai is des als noch ned do? Ai gäbds des donn? Ai kummschd du jezad soford do her! Orra muß ich Där ärschd Bää mache!




#Article 365: Blankenloch (291 words)


Blångeloch isch en Schdaddail von Schdudesee im badische Låndgrais Kallsruh und isch bis zum 31. Dezember 1974 e eischene Gmaind gwesst. Zu Blångeloch gheert a Biichig un es Schloss Schdudesee, vun däm wo daß di Gemainde ian Name krigd hod. Blångeloch hot haid meh wie 10.000 Oiwohner und hot gude Verkehrsverbindunge noo Kallsruh. Es gibt e Schtrooßebåhn und a en Båhhof, von dem aus ma aa diregd nach Mannem fahre kann.

Blångeloch daucht zum erschte Mol im Johr 1337 inänärre Uakund uf. S Dorf gheert weder schbroochlich noch polidisch zu de Kurpalz und hod aa nie dezu gheerd. De Dialegd, den ma in Blångeloch schwätzt, gheert zum Sidfränkische und bolitisch hod Blångeloch zu de Markgrafschaft Bade gheert. Awwer schon de Nachbarort Wengerte isch vor de Gründung vom Großherzogtum Bade en Dail vunde Kurpalz gwesst. Ufde Gemaagung vun Blångeloch hod ma noowaise kenne, dass d Reemer und au d Frange in dere Gegend gsiedeld hawwe. Die erschte Kerch isch für s Johr 1392 noochgwiese. Blångeloch isch ofd durch Kriech ganz oda dailwais zerschdörd worre, so aach 1689 vun de Franzose, wo när die Kerch und des Kerns-Max-Haus schdeh gebliwwe sin. 

De badische Markgraf hod uf de Gemarkung von Blångeloch in de Johr 1749/50 es Schloss Schdudesee baue gelossd, wo haid de Nååmen gebd fär die gonz Schdad Schdudesee. Um's Johr 1830 hod im Dorf die Induschtrialisierung Fuss gfasst und auf de Kleinbauernbetrieb sind Induschtriebauern worre. Die Entwigglung isch sogar vom W.J. Lenin im Johr 1901 in einem Aufsatz erwähnt worre. Said 1936 gheerd s Dorf Biichig zu Blångeloch und 1975 isch des Dorf,  noo närrem longe Kampf fär ned Schdaddail von Kallsruh zu werre, zamme mit Friidrichsdaal, Schpeck und Schtafford zu de Gemainde Schdudesee zusammegschlosse worre, die haid e Grosse Kraisschdad isch.




#Article 366: Kurt Sommerlatt (574 words)


Kurt Sommerlatt (* 25. Dezember 1928 in Kallsruh; † 8. Februar 2019 au do)) isch en ehemåliger daitscher Fußballschpieler und Trainer gwese. Er hod lang baim KSC gekickt und hod mit dem Verain zwaimol de DFB- Pokal gwonne (1955 und 1956). Dann isch er zum FC Bayern gwegsld und hod 1957 mit de Münchner aa de DFB-Pokal gwonne. Bis haid isch er de oinzig daitsche Fußballer, der dreimol hinernanner de DFB-Pokal gwonne hod. De Kurt Sommerlatt isch nach sainer Karriere als Spieler Trainer worre und war de erschte Bundesliga-Trainer vom KSC. De Kurt Sommerlatt isch in Blångeloch (Gemainde Schdudesee) ufgwagse, hod bis zu saim Tod dort glebd, war verhaiert und hot zwai Kinner ghabd.

Ågfange zu kicke hod de Kurt Sommerlatt beim Verain von saim Haimatdorf, em SV Blångeloch. Er war Middelfeldspieler und hod dann bis zu de Saison 1951/52 beim Karlsruher FC Phönix gekickt. Der Verain hod in de 1. Amateurliga Nordbade gschbield, de zwaidhöchste Spielklass in dere Zaid. Der Verain hod mit em VfB Mühlburg fusioniert, der in de höchschte Liga, de Owwerliga Süd gekickt hod. Der neue Verain hod Karlsruher Sport-Club ghaisse und haisst haid noch so. 

Sai erschtes Länderspiel hod de Sommerlatt am 14. Mai 1952 beschdridde, in de damals neu gegründede Amateurnationalmannschaft. Im Juli 1952 war er mit dere Mannschafd bei de Olympische Spiel in Helsinki dabai und hod in alle vier Spiele mitgschbield. Die Mannschaft, die vom Sepp Herberger betreud worre isch, hod bai dem Turnier gege Ägypte, Brasilie, Jugoslawie und Schwede gschbield und isch zum Schluss vom Turnier vierder worre.

Am 24. August 1952 hod de Kurt Sommerlatt dann mit em KSC das erschde Schbiel in de Owwerliga Süd von de Saison 1952/53 ghabd. De KSC hod gege die TSG Ulm 46 7:1 gwonne und em Sommerlatt hod ma nochgsagt, er wär de „Athlet mit der Pferdelunge und dem strammen Schuss“. Am 21. Mai 1955 hod de Sommerlatt oins von dene drai Tor gschosse,die im KSC de DFB-Pokal beim 3:2-Sieg gege Schalke 04 gsichert hawwe. In de Saison 1955/56 hod de KSC dann de Titel in de Owwerliga Süd ghold und sie sind im Finale um die daitsch Maischderschaft gschtanne. Die Maischderschaft hod de KSC ned gwonne, awwer am 5. Auguschd 1956 hod en 3:1-Sieg gege de Hamburger SV die Titelverteidigung im DFB-Pokal gebrochd. De Kurt Sommerlatt isch do iwwerall e wichdige Schtütze von sainer Mannschaft gwesst.

Nach dere Saison isch de Sommerlatt dann nach Münschen zum FC Bayern. Am 29. Dezember 1957 hod er mit de Münchener mit eme 1:0-Sieg gege Fortuna Düsseldorf zum dridde Mol hinnernanner de DFB-Pokl gwonne. Bis haid hod des koin annere Fussballer in Daitschlond gschaffd. Nach de Saison 1958/59 hod de Sommerlatt dann die Owwerliga Süd verlasse. Er hod in de Owwerliga zwische 1952 und 1959 für de KSC in 144 Sbiel 32 Gool gschosse und für de FC Bayern in 56 Sbiel 25 Gool.

Im Johr 1959 isch de Kurt Sommerlatt als Spielertrainer zum FC La Chaux-de-Fonds in die Schwaiz und hod mit dem Verain im Johr 1961 de Schwaizer Pokal gwonne.

Im Februar 1965 isch er Trainer beim FK Bärmesens worre und hod in de Saison 1965/66 die Mäschderschafd von de Regionalliga Südwescht gwonne. D Bärmesenser sind dann awwer in de Aufschdiegsrunde an de Disseldofer Fortuna gschaiderd. In de Saison 1970/71 isch de Kurt Sommerlatt als Trainer von Borussia Neunkirchen aa wieder Mäschder von de Regionalliga Südwescht worre. Awwa aa die Neunkirchener sind in de Aufschdiegsrunde an Disseldorf gschaiderd.




#Article 367: Aschbach (Odenwald) (104 words)


 Aschbach  is e Dorf im Iwwerwald, wu heit zur Gemoinde Wald-Mischlbach im hessische Kreis Bergschdrooß gheat. S liggt im Ulfebachdaal. Aschbach hot 1.235 Oiwuhner Do sin also Hämmer vun are Mihl un di Kåmmrädder daagschdellt, wu di Hämmer ågedriwwe hawwe.

Weil di Aschbacher frieher aus Birgereiser viel Bäse gebunne hawwe, heßt ma se heit noch di „Bäsebinner“. Di „Bäsebinner-Kerwe“ findt immer am Wocheend vor Chrischdi Himmelfaad schdatt.

Im Iwwerwald sescht ma zu-are Fischdebuzzl Hussmoug. Der 1998 gegrindte Kannewalsveroi hot sisch dodenoch „Di Hussmouge“ genannd.

Joachim Jänsch: 625 Jahre Aschbach im Odenwald: 1369 – 1994. Beiträge zur Geschichte und Kultur des Überwaldes, Bånd 2, 1994




#Article 368: Weisenheim am Sand (218 words)


Waisrem odder Waisemsand (amtlisch Weisenheim am Sand) is ä Ordsgemää im pälzische Londkrääs Derkem, hodd vierehalbdausend Oiwohner unn ä Fläsch vun 13,72 km². Waisrem is vun de Fläsch her die greeschd Gemää in de Verbondsgemää Fränsem. De jetzische Birgamaischda is se Dieter Helt vun de CDU.

Waisrem liechd in de vorderpälzische Rhoiewene unn de Fuchsbach fließd dorsch de Ord. Zum Ord g'herd es Naherholugsgebied Keschdebersch, aa Luddwischshain genonnd.

Wege soina Laach in de Rhoiewene g'herd Waisrem zu eena vun de mildeschde Orde in Daitschlond. Desweege konn mer do aach gud Woi unn Obschd õõbaue.

De Gemoinderad beschdehd aus 20 Midgliedan unn hot en ehrenamdlische Birgamaischda als Vorsidzende. Die Sidzvatailung:

De Ord hot ä Paddnaschafd midd Nierroßla in Tiiringä.

De Ord is an die Båånschdregg Fränsm-Frongedahl õõgschlosse.

Waisrem hot drai Kinnergädde, ä Grundschul mid Gemaindetornhall. In de Schul befind sisch jedzd aa die Gemaindebiicherai.

De greeschd Schbordvaroi is de SV Waisemsand. Donn gebbds noch de ASV, de Tennisclub Luddwischshain unn die Schidzegild, de Raid- unn Fahrvaroi, de Ferdervaroi vun de Fraiwillische Faierwehr, de Häämat- unn Museumsvaroi unn mehrere Fasdnachdsgrubbe. Jeds Johr am Fasdnachdssunndaach find de Rieslingsworm, de Umzuuch schdadd, weller ä paar 10.000 Lait õõziehd. Immer am zwedde Wocheend im Auguschd faierd Waisrem soi Woikerwe.

De eestraischische Raidschbordla Hugo Simon unn de ehemolische Schiedsrischda Werner Föckla wohne in Waisrem.




#Article 369: Gadern (166 words)


Gare (außerhalb vum Iwwerwald aa Gadern) is e Dorf im Iwwerwald, wu heit zur Gemainde Wald-Mischlbach (Wamiba) im hessische Kreis Bergschdrooß ghert. S liggt owwerhalb vum Wamiba im Mischlbachdal, eme Seidedal vum Ulfebachdal. Gare hot 510 Oiwuhner (2010). Di Gemaakung liggt zwische 383 un 430 m Heh i. NN. un is iwwerwiegend londwärschaftlisch geprägt. 

Zum erschdemol erwähnt worre iss-es im Johr 805 als Gadero. Weidare iwwerlifferde Variande vum Nåme sin 1568 Waldgaidtenheim, 1613 Waldgadern un 1632 Waldtgaidenheim. 1623 is Gare vun da Kurpalz an Kur-Moinz kumme. Ab 1837 sin vum Birgermaischderåmt Gare aus aa di Orde Hadderod un Kocherbach verwaldet worre, bis se 1957 selbschdännisch worre sin. 1970 is Gare zu Wamiba oigemeindt worre. 

Des Dorfwabbe zeigt des ehemolische Schulhaus. Selles Haus schteht de Birger hait als Dorfgemeinschaftshaus zur Verfiegung. E weideres Symbol fär Gare is en Rådschuh. Des is e Geräd aus Eise wu, wanns schdeil wärd, zum Bremse unnerm reschde Hinnerråd vun Kutsche un Fuhrwerge feschdgemacht wärd. 

Di Garemer Rådschuh-Kerwe is immer Midde Juli.




#Article 370: Jüdisches Leben in Speyer (453 words)


Es Jiidische Leewe in Schbaya hot ä langi Dradidsion, schun vor uugfähr 1000 Johr henn sisch Judde im Ord niedagelasse unn die jiidisch Gemää in Schbaya war eeni vun de bedaidendschde im HRR. Die Zaid iwwer viele Pogrom ausgsedzd, unn noch de Raischspogromnachd hot Schbaya said 1994 widda ä aigeni Gemaind unn saidm 9. Oggdoba 2011 ä Synagog.

Des Dorf Aldschbaya hot schun im 11. Johrhunnerd Judde unn ä Synagog g'habd, 1084 hot mer die erschd Gemää noowaise könne, do war des Dorf schun in die Schdadt oigemäänded unn de Bischuf Riidiga hot waidere Judde in de Schdadt õõsiedle losse, waila g'hoffd hot des Õõsehe vun de Schdadt zu vergreßere. Die maischde Judde sinn aus Määnz unn onnere rhoinische Schdädt kumme. Die jiidische Gemäände in Schbaya, Määnz unn Worms ware aa eng midenonner vabunne unn sie henn en de Gemainsame Nååme SchUM g'habd, abgelaided aus de hebräische Bezaischnung vun alle drai Schdädt.  Es Wohnverdel is erschdmol außahalb vun de Schdadt geleje unn is mid Mauan gschidzd worre, 1096 is en jiidisches Wohnverdel in de Schdadt endschdonne. 

Am 21.Sebbdemba 1104 is die erschd Inneschdadtsynagog oigwaihd worre, wennisch schbäda ischs riduelle Bad, die Migwe, endschdonne unn ischs äldschd erhalde Juddebad nerdlisch vun de Albe.

Wie in onner Schdädt aa henn die Judde in Schbaya (uffgrund vun ihrem kaufmännische G'schick) Privilegie erhalde, so z. B. Handelsfraihaid, ä aigeni Gerischdsbarkaid unnerm Rabbiner, es Reschd en Grundb'sidz zu erwerbe, en Friedhof õõzulege usw.

Õõfong vum 12. Johrhunnerd henn 300 bis 400 Judde in Schbaya gelebd, die henn en vum Bischuf ernonnde Archisynagogus als Owwerhaubd g'habd. Aa mehrere jiidische Schule ware in Schbaya, welles dodemid en Zendrum vun jiidischa Gelehrsamkaid worre is.

Bis zum Dreeßischjährische hewwe ner wennisch Judde in Schbaya gelewd. Donn awwa vum Johr 1622 bis zum Johr 1625 hot die Õõzahl vun de Judde in de Schdadt uff 300 zugenumme. Bis zum Ende vum 17.Johrhunnerd is die Õõzahl awwa widda zerickgånge unn 1689 is die Schdadt vun de Fronzose zerschderd worre. 1797 is Schbaya ins revoludsionäre Frongraisch oigegliedad worre unn dodemid henn die Judde Glaischbreschdigung erhalde. 1848 ware vun de jiidische Beschäfdischde 61% Kauflaid, 25% im Hondel tädisch. Said de Midd vum 19. Johrhunnerd ware die Judde im schdädtische Leewe waideschdgehend indegrierd.
 
Endwigglung vun de jiidische Bevelgarung in Schbaya vun 1818 bis 1905

Im 19. Johrhunnerd henn als Oirischdunge ä Synagog, ä Israelidischi Volgsschul, en riduelles Båd, ä Gemäändebibliothek unn en Friedhof beschdanne. Jiidische Varoine ware im 20. Johrhunnerd de 1911 gegrindede verainische Unnerschdidzungsvaroi midd de Central-Kass unn de Schbende-Kass, de 1860 gegrindede Israelidische Frauevaroi (baide Unnerschdidzung vun Hilfsbedirfdische), de Varoi fer jiidische Gschischd unn Lideradur, de Central-Varoi, de Synagogechorvaroi, de Varoi fers Israelidische Aldasheem fer die Palz e. V. unn de Wohlfahrtsfonds vum Rabbinadsbezärk Frongedahl.




#Article 371: Biblis (150 words)


Biwwels (odder aa Biwlis) is ä klääni Ordschafd im Krais Bergschdrooß im Siede vun Hesse. Iwwerreschjonal beriemd isses vor allem wegger saim Adomkraftwerg worre.

Biwwels liecht in de Owwerrhoinisch Diefewene im Weschde vum Odewald zwische Dammschdadt im Norde unn Mannem im Siede. Biwwels liecht an de Weschnitz, wu in de Rhoi fließd. Im Weschde vun Biwlis licht de Rhoi.

Biwlis grenzt im Norde an Groß-Rohre unn Gernshm, im Oschde an Åhause, im Siede an Birschdad und Låmbade unn im Weschde an die Schdadt Woms.

Biwwels beschdeht aus de Ortsdeele Biwwels, Norde unn Waddene.

Biwwels is im Johr 836 zum erschde Mol in ännere Urkund als „Bibifloz“ (vun aldhochdeitsch bifliozan, umfließe, uf di Weschnitz bezoore) erwähnt worre.
Vun 1461 bis 1623 war die ganz Geschnd an die Palz verpfänd unn wurd noch de Reformazjon brodestannisch unn dodenooch widda kadolisch. Im Draißischjährische Krieg is de Ord ä paar mol kabudd gemacht worre.




#Article 372: Vorderpfälzisch (178 words)


Voadapälsisch ghead zude Pälsische Dialegde un isch'ä Dialegdgrubb vum Rhoifrängische, wu zum Weschdmiddeldaitsche gheare dud un wu'ma in Rhoilond-Palz un a in Siedhesse un Noadbaade, awa a im noadechdlische Deel vun Frongraisch babble dud.

Voadapälsisch werd iwawieschnd in de Voadapals g'babbeld, wu in de Rhoiewene lischd. Iwagäng hods im Oschddeel vum Noadpälsa Beaschlond, wuma awa zum Voadapälsa Schbroochg'bied zehle dud. Irschendwu noadechdlisch vunde Grens zwische de Palz un Roihesse head's Voadapälsische uff. Wu gnau echdlisch oam Owarhoi s'Voadapälsische uffhere dud, isch bai de Schbroochforscha umschdridde. Zum Deel werd do g'meend, dasses Kuapälsisch vun Monnem/Haidlbeasch als Unagrubb zum Voadapälsische d'zu kead. Im Siede geds Voadapälsische doan in Frongraisch ins neadlische Elsass noi un im Weschde geds irschendwu im Pälsawald ins Weschdpälsische (unn uff kän Fall ins Hinnerpälzische) iwa.

Im 18. Johahunad hawen Auswoandara, wu aus de Palz weggonge sin, ia Schbrooch noch Noadamerigga g'brochd. Haid heesd die Schbrooch Pennsilwenia Dadsch, isch awa ewe aischendlisch Daidsch un midm Voadapälsische eng vawoand. 

Im „Linguasphere Register“ weren unam Voadapälsische (52-ACB-df) finf Dialeggd uffg'fiad.

Linguischde sin domid awa ned ima oivaschdone un meenen




#Article 373: Pfälzische Sprachinsel am Niederrhein (622 words)


E Pälzischi Schbroochinsl gibds oam Niedarhoi. Do werd saide Midd vum 18. Joahunad än Dialeggd vunde Migroande gbabbld, es Pälzersche, wu vum Pälzische abschdomme dud. Vunde hischdorische Kurpalz sin frija mol Siedla hiegonge un sin doad wesche irm brodeschdondische Glawe awa una sich bliwe un hawen wenisch mide kadolische Oihoimische zu due hawe wolle. Bis haid hawen die deswesche ia kulduareli Aischeschdändischkaid, ewe wie die Schbrooch bhalde. Alladings dud de Dialeggd, wuma doad haid babble dud, sisch vude haidische pälsa Dialegg unaschaide. 

Die Schbroochinsle lieschn im äußerschde Weschde vun Daitschlond uff de linge Said vum Niedarhoi zua niedaländische Grenz hie zwische de Schded Goch, Kalkar un Kleve.

Wesche de schleschde Weadschafd, m'Griesch un relischjesi Grind hawen im Mai 1741 Laid vun de kuapälsische Owaämda Graiznach onde Nah un Simman im Hunsrigg iwa Roddadom noch Pennsylvania auswondara wolle. Weschem Seegriesch zwische Englond un Sponije hodmase awa ned iwa die Grens noch Hollond glosd. Deswesche sinse doan on de Grens g'bliwe.

Oaschließend hawen sisch uugfea zwonsisch Familije mid uugfea 120 Laid endschlosse doad zu blaiwe. Ia Bidd um Lond hodde braißisch Magischdrad und Rischda vun Emmerich on Goch, Huissen un Kleve waida gewe. Die Schdad Goch hodn doan 10.000 Moasche inde Gocha Haid gewe, wuse selwa 1458 vunem Arnold von Egmond, Herzoch vun Geldan gkrischd gkabd hen. Dodmid sinse bloß uugfea 250 Kilomeda waid kumme gwesd. Wailse om Oafong Broblem mide chleschde Weadschafd gkabd hen, hednse awa ima wida weggmisd. Mid äna Bidschrifd onde Kenisch Friedrisch de Große ho dea doan awa om 30. April 1743 de Griesch- un Domänekomma Kleve unem Magischdad Goch bschdimd, daß die Laid unaschdizd were misse.

S'Sidlungsg'bied inde Gocha Haide hesd said 1749 Palsdoaf. Nochde erschde Eafolsch woldn die braisische Beherde waidere Laid doad oasiedle un's hawen sisch doan bis 1771 Laid ausm Hunsrigg in de Gocha Haid niedag'lossd. Die Kinna sin doan schbeda a wida abgwonnad un sin in die Bönningshaad bai Sonsbegg, die Kenischshaad bai Owahause, die Asbahaid bai Goch un noch Oschdfrieslond (Pälza Däafa bai Aurich) gonge.

De Friedrich Wilhelm III. hoddoan om 30. Sebdemba 1820 b'schdimmd, dass de Wald vun Kalkar a bsiedld were derf. Die nai Siedlung hodma nooch de Kenischin Luise doan Luisedoaf g'daafd. Do awa ned alle do Bladz gfunne hen, hod oam 31. Dezember 1827 de Kenisch Friedrich Wilhelm a noch Nailuisedoaf ealauwbd, wu doan om 4. Juni 1832 die erschde Laid hiegonge sin.

Im Palzdoaf hodma im Joa 1775 ä refoamierdi Keasch un oam 29. Ogdowa 1779 - oanere meenen 23.1.1798 (Barbara Mott) oda 1.9.1799 (Erich Böhmer) - ä ludarischi Keasch g'waid. Daon hodma a ä Braschameschdaomd g'baud, als de Oad in de fronsesische Rewoludzion 1797 und 1798 b'sedzd g'wesd isch un bis 1815 zu Frongraisch gkead hod. Om 11. Sebdemba 1811 hodma doan a ä kadolischi Keasch oig'waid. 

Midde G'biedsrefoam in Noardrhoi-Weschdfaale vum 1. Juli 1969 isch Palzdoaf än Oadsdeel vun Goch worre un Luisedoaf gkead zum Deel vum Omd Till, wuma noch Bedburg-Hau oing'moinded hod.

Die brodeschdondische Pälsa hawen sich ned iwa Hairad midm kadolische Umlond vamischd. Dodursch hawen se sisch ia Aischeschdendischkaid, z. B. s'Brauchdum un tibisch pälsische Nome bis haid eahalda. Onarasaids hawense ned om Niedahoi ieblischi Braisch wiede Kanewal oda die Schdeansinga om Dreikenischsdaach iwanumme.

Wail do so viel Pälsa kumme sin, hawense a ia Schbrooch z. B. in aischene Schule g'bfeschd. Die uaschbrinlische Pälsa Dialeggd mid iare B'sondahaide, wu die Siedla mol gkabd hawen, sin mide Zaid ine g'moinsomi Schbrooch iwagonge. Des werd awa haid blos noch vunde alde Laid g'schbroche, do die Junge ima mea Hochdaitsch babbln un ken Dialeggd mea kennen. Deswesche ischs Pälsische doad a ä bedrodi Schbrooch.

Um s zu erhalde gibts hait e Theader uf Pälzersch, s Louisedorfer Mundaadtheader, un Pälzersch-Unnerrischd. De Jakob Imig (1905–1994) waa en pälzerscher Mundaaddischder.




#Article 374: Waschmühle (324 words)


Die Weschmiehl (korz: Wesch) is äns vun de zwä Fraibeeda in Lautre. Es Schwimmbaad is am 4. Juni 1908 äreffend worr un had e Wassafläsch vun 7.400 qm. Es bestehd aus ääm änzische Schwimmbegge, wo 165.3 Meeder lang is un ääm Kinnerplanschbegge.

Die laach laid im Eselsbachdaal, nerdlich vun Lautre an de Schdrooß no Morrlautre. Am End vum 19. Joorhunnad is an där Stell e Weschmiehl ensschdann, wo die Wasserkrafd vum Bach zum Bedrieb vunna Wescherai genutzd hadd. Um die Johrhunnadwend wurd de Schwimmveroi Kaiserslautre gegrindt, där die Idee vunnem Bad an de Schdell vun de Weschmiehl vafolschd had.

Mid de Hilf vun potende Geldgewwer is es Schwimmbaad dann vewärklischd worr un 1908 mid änner Wasserfläsch vun iwwer 10.000 m² ereffend worr. Waidahie wurd es Fraibaad Weschmiehl gennänd, des sellemols vun de Eselsbach geschbaisd worr is. Näwer em große Begge (aus Beddon), is e langgezooner Draggd mid Umklaidekabine im Juchendschdiel enstann. Es Bad waa gedrennd in e Herreabdäälung im Weschde un e Dameabdäälung im Oschde, die 1945 vun de franzeesische Besadzungsmachd beschlaachnamd worr is un ab demm Zaidpungd Franzosebad gehäß had.

In de 1980er Joore is die Wasserfläch aus Koschdegrind uff 7.400 m² veklennad worr un in de Midde vun de 90er Joore wurd die Schbaisung aus de Eselsbach ingestelld. Saiddääm kummd es Wasser ausm Diefbrunne. Trodzdääm is es Badewasser in de Wesch aa im Summer õgenääm frisch. In de Reeschel laid die Dembraduur zwische 18 un 20 C° un staid an hääße Daa bis uff 24 Grad Celsius, was de Laach vum Fraibad in em enge Daal geschuld is.

Aa wää de große Schbiel- un Liichewiss vun 25.000 m² is es Bad bai de Bevellgarung sär beliebd. Es gebbd e 10-Meeder Schbrungdurrem un zwä Schbrungbredda. Wie in de Midd vun de 1990er de Schdadtrood, wee de hohe Sanierungskoschde es Bad awwamols um dissmol 40 Prozend veklännre wolld, is es änner Birscherinitiatiiv mid äm Birscherbegehre gelung, es Schwimmbad in soiner hisdoorische Geschdald se ärhalle.




#Article 375: Weinbrandbohne (249 words)


Woibrandbohne sinn klääne Pralinscher aus Schoklad, die mit Woibrand gefillt worre sinn.

Um Woibrandbohne herzustelle, dut mer ä Iwwasäddischd Leesung vun Zugga in Wassa heaschdelle unn mid em extra schdarge Woibrand (ca. 60 %) so mische, doß grad noch kää Zugga augefälld wärd. Aus Waizepuda mächd mär ä gonz logga Bedd mid Vadiefunge inde Form vunde schbädere Bohne. In die Verdiefunge duud mär die noch haiße Brieh fille. Donn werd des mit ennere dinne Schischt Puda bschdäubt. Dursch die physigalische Oigeschafte vum Zugga dut donn de Rand ä knaggischi Kruschd bilde: de Zugga krischdallisiad, des Innere mit dem Woibrand blaibt awwer flissisch. Desdewesche muß mär aach noo drai bis via Schdunne die Bohne voasichdich umdreje. Zum Schluß, wonnse kald sin, noo es mindschd noomol drai bis via Schdunne, werre die Bohne vosichdich aus iam Bedd ghowe un mit äm Mandl vun dunkle Schoklad iwwerzoche.

Erfunne sinn se vum Hugo Asbach (1868 – 1935) vun Riedese, der aa de “Asbach Uralt” uff de Markt gebrunge hot. Däm waa die heakämmlisch Heaschdellung ned guud genuch. Vaschdändlischa Wais: Des is vum Liköa kumme un mär muß doo däm Woibrand soviel Zugga zumische, doß des om Änd aach än Liköa is un kään Woibrand mea. Desdeweje hodda rumgebossld, bis daßa än gonz schbezielles Kaldgußvärfahre gfunne hod, mid dä wua mid gonz weenisch Zugga ä hauchdinni Gruschd mache un iwwazieje konn.

Haid ismär noch än Schridd waida: Mär filld die Praline mid Woibrand. Desdeweje gäbds die Wariande mid schdaage, mid dinne un ohne Gruschde.




#Article 376: Beeden (210 words)


Beede (amtlich Beeden) is e Schdaddeel vun Humborch im Saarlond un had schtigga 3.065 Inwohner. Das Dorf laid an de Blies un is va sei Nadurschudzgebiede Beeder Brinnche un Hellegrabe, wo`s Schdorch un aneres Viehzeich gebt, bekannd.

Im Johr 1212 is erschdmols e Kerch in Beede erwähnd wor. Die em heiliche Remichius geweihd Kerch war bis 1299 die Parrkerch far Humborch und is uner em Patdonad vum Kloschda Werschwiller geschdann. Die als „Beeder Turm“ bekannde Turmruin sdammd vum frihgodische Kercheturm, der im 14. Jahrhunert erbaud wor is. Er is es äldeschde Bauwerg vun de Schdad Humborch. Im 17. Jahrhunert is die Kerch im Dreißichjähriche Kriech zersderd wor.

Es Naherholungsgebied „Beeder Brinnche“ med e paar Weihere, de Quell „Beeder Brinnche“,  Aussichdspavilljong und Fischteichanlache leid an de Blies am siedliche Dorfrand. E ganzie Zeid lang konnd sich Beede brischde, die enziche Schderch im Saaland zu beherberche. Das Schdorchenest vum freilewende Weißschdorchepaa is newe de Fischerhitt. In de Summermonade kann die Uffzuchd vum Schdorchenachwuchs haudnah beowachd were.

Hiner em Schpordplaz Richdung Zollbahnhof Humborch befind sich es Nadurschudzgebied Hellegrawe med em Felsebrunne. Do lebd seid 2005 e kleenie Herd Heckrinner un Wasserbiffel un seid 2010 e Herd med Konik-Wildperde. Seid einicher Zeid briede a dord Weißschderch sowie Nilgäns, Grogäns, Graureier un noch annere Wasservochelade. 




#Article 377: Erbach (Homburg) (387 words)


Errbach (amtlich Erbach) is de greschde Schdaddeel vun Humborch un had so schdiga 13.000 Inwohner. Im große ganse kann ma san werd Errbach vun Humborch dorch die Bahnlinje Humborch - Laudere gedrennd. Die ehnzich Ausnahm is die Hingelsbix, die als ehnziches Ordsdeel rechds vun de Bahn leid.

Newe Errbach gehere weidere Ordsdeel zum Ord

De Labbedäsch leid zwische Errbach un Aldschdad un had 221 Inwohner (Schdand: 1. Januar 2008). De Ordsdeel had e eichener Schbordverein. An de Zufahrdsschdroß leid e Induschdrie- un Gewerbegebied med mehrere Fachmärgd. Dord is a de Haubdingang vun de Boschwerge 1 un 2. 

Gegrind wor is de Ord als Vesorchungshof far die Hoheburch vun em Graf La Bretesche, der vun 1680 bis 1697 Gouveneir vun Humborch un Kommandand vun de franzesische Trubbe in de Saabrovins war. De Name La Bretesche(s) Hof hat sich im Lauf vun de Zeid in Labbedascher Hof omgewanneld.

Der zwische Humborch und Bruchhof an de Moorniederung Closebruch gelähne Johannishof – omgangsschbrochlich a Hingelsbix genennd – leid als enzicher Ordsdeel Errbachs sidlich vun de Bahnlinje Laudere–Humborch. Er is vun Errbach aus nor iwwer e Radweg se erreiche, med em Audo muss ma endwedder iwwer Humborch oder iwwer Bruchhof fahre. Do war e 1760 vum Herzoch Christian IV. vun Palz-Zweebrigge erbaudie Fasanerie med eme 700 ha große Fasanerieparg im englische Schdil. Herzoch Kal II. Auguschd had die Fasanerie schbäder med em Schloss Amalieluschd, e eichenenes Refuchium far sei Fra Herzochin Maria Amalie ergänzd. Die gesamd Anlach is wie es benachbade Schloss Kalsberch 1793 vun franzesische Revolutionsdrubbe zerschdeerd wor un med de Zeid vollschdänich abgedra wor. Zur Zeid werd an de Hingelsbix es neie Humborjer Schwimmbad gebaud. Eröffnung soll voraussichdlich 2014 sinn.

E Hingelsbix is die omgangssprochlichi Bezeichnung fa es Geschlechchdsdeel vun eme Hingel.

De Ord is noh em gleichnamiche Bach, em Errbach benennd. De Name kommd in Deitschland heificher vor. Die Herkunfd is awer ned gleich, sonern werd vum Ewwer oder vun de Erl oder vun eme Bach med schdärgerer Erdmedfehrung hergeleid. Far de Errbach is die ersschd Herleidung nohgewies, es haneld sich also om e Bach, an demm „de Ewwer ufgefall is“. Schunn de Ewwersbach, e linger Zufluss vum Erbach, gebd e Hinweis uf die Namensdeidung. In erer Urkun vun 1346 were die Orde „Vochelbach“, „Ewwerbach“ un „Humborch“ medenanner genennd, so dass die Herkunfd „Ewwerbach“ far „Errbach“ historisch beled is.




#Article 378: Eichelscheid (174 words)


Echelschäd (amtlich Eichelscheid) is e Ordsdeel vum Humborjer Schdaddeel Bruchhof. In Echelschäd wohne kaum Laid, wails fasd nor Firme un Gewerbe gebd.

In Echelschäd hads vun 1892 bis 1959 e Bahnhof geb. Der ist unner anerem vun de Inwohner vun de absaids vun de Bahnschdregg gelähne Orde Bechhofe, Lambschbore, Rosekopp, Käshofe und Wiesbach, far die Echelschäd die nächschdgelähn Schdation war, genuzd wor. Angeschloss war e Giederbahnhof uff demm vor allem Dingemiddel, Saadgud un landwerdschafdliche Maschine far die erwähnde Orde vor allem awwer em Echelschäderhof umgeschlah wor sin. Vun 1939 bis geche Grichsenn hads a e gleenie Schmalschburfeldbahn an Bechhofe vorbai bis zum Munitionslacher bai Kerrbrich geb.

De Bahnhof war vun 1920 bis 1935 sowie vun 1945 bis Enn 1956 die Grenzschdation vun de Bahn zwische em domols aichesdänniche Saagebied bzw.Saaland un de Bundesrebublig Daitschland. A de Grenziwwergang un Zolliwwergang vun de Kaiserschdroß war dord. Med de Widderveainichung
des Saalandes 1959 is de Haldepungd geschloss wor.

De saalänische Kabaredischd Dedlev Schönauer had e mol scherzhafd gesaad, bai Echelschäd laid die Grenz zwische Schennie un Wahnsinn.




#Article 379: Weihnachten (921 words)


Woihnachde is es grisdlisch Feschd vun de Geburd vun Jesus Grisdus, un doodemid – noom grisdliche Glauwe – vunde Menschwäadung vun Godd. Haabdfaijadaach is de 25. 12., därwu om Voaoowend mim hailische Oowend unde Grisdnachd beginne duud.

S'friehschde Vorkumme vum Word „Weihnachten“ schdommd ausde Bredischdsommlung Speculum ecclesiae vun 1170. un um 1190 schdommd a s'Gdischd vum bairische Dischda Spervogel

Schun Maria, ä zwelf bis draizeehjährisch jiddisch Meed, hod Problem demid ghad, doßse solld Mudda wärn ohne än Mõõ. Un schun die ärschde Grisde sin midde Frooch konfrondiad worrn, wie des Goddes Sohn un selwad Godd soi kännd, wonns doch när ään Godd gäbd. Die Kärch hod inzwische viel gelehrdes Zaich dodezu gsaad un es hod schun ä paa Schisme desdeweje gäwwe, awwa die beschd Ärklärung liefad doch där Ängel, därwu Maria kodakdiad hod: Bai Godd is nix uumeeschlich. 

Noo Ärklärunge zu frooche is sinnlos: Wea glaabd, doßs än Schepa gäbd, än Godd, vun dämm alles kumbd un zu däm wu alles hiezield, där glaabd aach, doßs nix gäbd, was däm Godd uumeschlich soi kännd, wonnanär will. Un dodefär braachs donn aach kää Ärklärunge mea, wail eh kään Mensch Godd ärkläre konn.

Sellemols – wie de Auguschdus in Rom Kaisa waa unen gewisse Cyrius war Schdaddhalda in Syrie un änner, wu Herodes ghäße hod, waa de Keenich vun Judäa, do hod de Kaiser befohle, daß soi ganz Volg solld gezäld wärn – un daß än jeda soll dohie geeje, wu er gebore worn is fär sich uffschraiwe zu losse. Des waa fär zu wisse, was so an Schdaire inzedraiwe wär. So hod än jede do anne gemächd, wu daßa hea waa, un hott sich indraache gelossd. 

So hod aach de Zimmamonn Sepp vun Nazareth in Galiläja enuf gemächd nõ Judäa in äm Dawid soi Schdad, die wu Bedhlehem hääßd, wail daßa ausm Dawid soi Sippschafd waa un do hodda sich indraache losse gemißd mid soinäre Braud Maria, wu in onnare Umschdänn waa. 

Wie se donn dord waare, do hänse inde Härbärche kään Pladz mea griehd un sin inärem Schdall unnakumme, wo es Maria donn ian Sohn geboore hod, Jesus, ian Ärschde. Se hän'n in Winnle gewiggld un in ä Fuddakribb glehd, wos im Hoi schee waich un waam un kuschlich waa.

In därre Gejend doo waan aach die Hirde als Nachdwach bai iam Vieh ufde Waid. Zu dänne isän Ängl kumm un waila soviel Glanz un Lichd vun Godd midgebrung hod, doßs midde inde Nachd hell worrn is, hän die Hirde ä aarschi Õngschd griehd. Do hod där Ängl awwa gsaad: Firchdn Aich ned, ich bringen Aisch ä gonz grooßi Fraid, fär Aisch un Aian gonzes Volg:

Un pledzlisch waa doo ä richdisch grooß himmlisch Heaschaa un hod gejuwld un Godd gebriese un geruufe: „Ehre sai Godd inde Hee un Friede fär alle Mensche wu guudwillich sin!“

Un wie die Ängl ford waan, do hän die Hirde zunonna gsaad: Alla, mache mär uf Bedhlehem un gugge mär mol, was dord Sach is.

Dord hänse Maria gfun un de Josepp un es Bobblche inde Kribb un se hän Godd gepriese un iwwarall vazähld vunde Ängl un vun wasse gsien hän im Schdall bai Bedhlehem.

Haid wärd allwail gsaad, es wahre Geburdsdadum wißd mär ned, die Kärch häd im Middlalda es Julfeschd, die Midwindawend ausgeguggd fär ausänäm haidnische Fesd än grisdliches zu mache. Alla guud, warum aach ned. När – so gonz baßd des ned. So is die Windasonnewend ned am 25. sunnan om 21. 'Awwa mär häd eh frieja kään Gebordsdaach gfaijad.' Jo, sicha, sicha. Awwa irschnd äbbes muß mär wohl ghad hä, sunschd häd mär ned noo 12 Joa die Baa-Mißwah faian gekännd, die Uffnohm in die Gmää. Mär wääß, daß es Maria noch long gelebd hod, viellaichd bis korz voa die Joahunnadwend. Was liehd doo neja, als daß mol wea gfrood hod: „Saa mol, wan hoschde dän donn aischndlich geboore?“ un es Maria hod viellaichd gsaad: „Ach, des waa laichd zu märge: inde dridd Nachd noo de Windasunnewend.“ Meechlich. Sicha is när ääns: Schun voa em Joa 221 hodde Julius Africanus de 25. 3. sowohl als als Õõfang vunde Passion wie aach als Daach vun de Maria iara Empängnis oogäwwe – un des hääßd Geburd om 25. 12. ...

Woihnachde is es uubeschrängd Fesch vunde Liewe: Godd liewdi Mensche so sea, doßa selwad Mensch worn is, fär uns zu ärleese.

ned fär sich sunnan fär die MenscheÄn Keenich in Armud geboreän Kind fär dänne Mäschdiche die Schdärn zu biede

Schun long hän die Kinna zu Sangd Nigglas äbbes gschängd griehd. De Ludda hod don 1535 die Idee ghad, mär solld ned on Sangd Nigglas die Kinna bschenke, sunnan on Woihnachde – un so geschiehds saiddäm. Niß hods gäwwe un ä bißje Backwärg, Äppl un Orõõsche. Äbbes Sießes un äbbes Seldenes. Wonns Geld dezu doo waa. Faschd imma Kläädung: Was die Äldere ausgedraae ghad hän, is uf die Jingere kumme un ausm Vadda soim alde Rogg, där wu aach schun zwää mol gewänd worn waa, hod mär als noch ä Mändlsche fär de Buu mache gekännd – wonns när waam waa. Schbielzaich hän die Kinna griehd, aus klääne Holzschdigglchä gschnidzd, wommas Geld ghad hod fär Faawe. Wichdicha als wie es was is als es daß geweßd – es Gscheng is als när es Symbol gewäßd mid däm wo daß mär gezaichd hod, wieviel Liewe mär äm onnan schenge will. 

När baide Raiche, do gings aach drum, zu zaiche, was mär schänge konn – un do schdand ned es Gschäng im Voadagrund, sunnan soin Weerd.

Haid is Woihnachde kommerzialisiad un beschimme die Voafaijadaach.




#Article 380: Kirrberg (Homburg) (219 words)


Kerrbrich (amtlich Kirrberg) is e Sschdaddeel vun de saalänisch Graisschdad Humborch im Saapalz-Grais med schdigga 3060 Inwohner. Bis Enn 1973 war es e aicheschdänichi Gemän. 

Kerrbrich laid am eschdliche Rand vum Saaland an de Grenz zu Rhainland-Palz. Greßere Schdäd in de Umgechend sin newe Humborch (5 km) noch Zweebrigge (7 km) sowie Saabrigge un Laudere (baide ca. 35 km). Kerrbrich werd vum Oschde no Weschde vum Lambschbach dorchzo.

Beraids in de Schdainzaid had e Durchzuchs- und Hannelsschdroß dorch es Lambschbachdal gefehrd. Es gebd a haid noch Schbure vun frihkeldische Hejebefeschdichunge (1000–800 v. Chr.). Die salisch Merburch schaind noh em Schdraid zwischem Kaiser Friedrich Babarossa un Simon vun Saabrigge ihr Bedaidung velor zu hann, wail die wichdich Salzchdtroß von do an e anerer Roud gefolchd is un nimi dorch es Lambschbachdal gang is. Noch haid nemmd jedoch die Nordroud vum Pälzische Jakobswech denne Wech un velafd vun Schbaya her kommend dorch Kerrbrich, wohl weche de Wallfahrdskerch Mariä Himmelfahrd, waider no Hornbach.

De Ord is nom erschde Weldgrich bai de Palz geblieb un is erschd am 23. Abril 1949 em Saaland angegliederd wor. Es also ens vun de jingschde Deele vum Saaland.

Im Rahme vun de saalänisch Gebiets- und Vewaldungsreform is zum 1. Januar. 1974 die bis dohin aicheschdänich Gemän Kerrbrich zu de  Graisschdad Humborch zugeordned und is saiddemm e Schdaddeel.




#Article 381: Schwarzenacker (186 words)


Schwazeagger (amtlich Schwarzenacker) is e Odssdeel vun Ehnedd, das wiedderomm e Schdaddeel vun de saapälzisch Graisschdad Humborch im Saaland is. Schwazeagger hat schdiga 620 Inwohner.

Uf em Gelände rund om es Edelhaus sinn Iwerreschde vun erer gallo-remische Siedlung enddegd wor die als Schdation am Kraizungspungd vun de remische Stroße zwische Metz (Divodurum) un Worms (Civitas Vangionum) sowie Drier (Augusta Treverorum) un Stroßborch (Argentoratum) e wichtichi Bedaidung hodde. Somed derfd Schwazeagger de äldeschde Deel vun de haidich Graisschdad Humborch sinn. Die Siedlung, die um Chrischdi Geburd endschdann is un 275/276 n. Chr. dorch die Alemanne zerschderd wor is, soll no Schrifdschdigga vun Menche vum nahgelene Gloschder Werschwiller zufolche die Greß vum middelalderliche Worms gehadd hann.

In Schwazeagger gebd´s e waid bekandie remischie Ausgrawung wo a enzelne Haiser widder uffgebaud wor sin, damed ma sich es Lewe in de domolich Zaid vor Aue halle kann. Außedemm gebd´s im Edelhaus e Stadtmuseum un e Auseschdell vum Humborjer Schdandesamd wo ma dann a Samschdas hairade kann.

Schwazeagger laid an de B 423. Auserdemm gehd die A8 am Ord vorbai, die Ahnschlussschdell is e paa Hunerd Meder waider in Ehnedd .




#Article 382: Niedersachsen (107 words)


Nidasaksä (daitsach Nidasaksä; saterfriesisch Läichsaksen, plattdaitsch Neddersassen) is e Bundeslond im Norweschde vun de Bundesrepublik Deitschland.
Es hos e Gebied vun 47.635 km², wo ugfähr 7,9 Mio. Leit wohne. Dodemit isses vun de Fläch her noo Bayan es zweddgreeschde Bunnäslond.

De jedzische Minischderpräsident iss de Stefan Weil vun de SPD, die regierende Pardaien sinn die SPD unn d CDU.
Die Hauptschtadt is Hannover. De greescht Schdädt in Nidasaksä sin newe Hannover noch Braunschwaisch, Osnabrigg, Oldebursch un Wolfbursch.

Gesproche werd in Nidasaksä newwer em Hochdaitsch verschiedene mitteldaitsche unn nidadaitsche Dialekt, dezu aa noch Saterfrisisch. Saterfriesisch un Nidadaitsch sinn Minnerheide- un Reschjonalschbroche, die aa fer de Amdsgebraach zugelosse sinn.




#Article 383: Hoffenheim (187 words)


Hoffe isch e Dorf im Kraichgau und said em 1. Juli 1972 en Schdadddail von Sinse. Bsonners bekand worre isch Hoffe wäge de TSG 1899, die said de Saison 2008/2009 in de 1. Bundesliga schbield.

Hoffe liegd im Elsenztal zwische Sinse und Zuzehause und gheerd zum Kraichgau. Nach Haidlbärsch, des nordweschtlich von Hoffe liegt, sins ugfähr 26 Kilomeda.

Viellaich wail Hoffe an de im Middelalda wichdige Schdroos von Schbaya nach Wimpfe liegd, isch de Ord schun im Johr 773 s erschte Mol schriftlich belegd und zwar im Lorscher Codex. Dord wärd de Ort Hovaheim gnannd. Die Besitzverhäldnis sinn im Middelalda komblizierd gwesst. De Ord hot zum Riddakandon Kraichgau gheerd und im 13. un 14. Johrhunnerd tauche en Haufe Laid in Urkunde uf, die sich nach dem Ord gnannd hawwe: 1262 Hildebrandus de Hoveheim, 1310 Cunradus de Hoveheim, 1396 Diether von Hoffenheim. Vermudlich handeld sich's bai dene Männer um Ortsadlegie. Au von de Gemminger, em Adelsgschlecht im Kraichgau, hawwe sich manche „von Hoffenheim“ gnannd, weil si im Dorf Besitz ghabt hawwe. Schbädeschdens ab em 14. Johrhunnerd hawwe d Habsburger und Katzenellenbogener halwa-halwa s Dorf in ihrem Bsitz ghabd.




#Article 384: Elsässisch-Pfälzisch (485 words)


S Elsässisch-Pälzische is en pälzischer Dialegd, wu im närdlische Elsaß (Frãnggraisch) im Outre-Forêt, an da Grenz zur Palz, geredt wärd. Des Pälzische ghert zur rhoifränggische Dialegdgrubb.

Im nordeschdlischde Dail vum Elsaß, in da Gegend vun Waißeburch, Lauderbuech un Selz, redt ma Pälzisch, genauer gsaat e Variånd vum Siedpälzische. Siedlisch un weschdlisch devuu fängt des alemannische Schbroochgebiet un dodemit des Owwerdaitsche oo. Obwohls im Sinn vum Dialegdkontinuum selbverschdändlisch Iwwergäng gibt, loßt sisch des Pälzische innerhalb vum Elsaß daidlischer vum Alemannische abgrenze wie uf da badisch Sait vum Rhoi. Dort gibts dazwische noch des Siedfränggische, in Dialegd, wu zwaa iwwerwiegend Rhoifränggisch is, awwer glaischzaidisch aa schun gewisse Gemainsåmkaide mi-m Alemannische hot. Da Iwwergang vum pälzische zum alemannische Elsässisch geht iwwer e reschd korzi Dischdanz. Des heeßt, in äm Ord redt ma noch aidaidisch Pälzisch un villaischd zwee Orde waider siedweschdlisch iwwerwiege schun gånz klaa di alemannische Kennzaische vun da Schbrooch. So sescht ma in Hagenau schdads Bruder, bloo, guud, un aus schun Brueder, blöj, guet, un üss.

Im schdädtische Dialegt vun Schdroßburg sin, im Gejesadz zu soinare Umgewung, in da an sisch alemannische Schbrooch daitlisch pälzische bezieungswais rhoifrängische Merkmole zu finne (uff da Katt gschdrischld).

Im Wordschatz, da Grammadig un da Ausschbroch zaigt sisch di eng Verwãndschafd zwischem Pälzische im Elsaß un in da Siedpalz.

Es gibt aa Schbroochwisseschafdler, wu große Daile vum Sied- un Kurpälzische (midsam-da kurpälzisch Haubtschdadt Haidlberg(!)) un dodemid aa des Elsässisch-Pälzische schun zum Owwerdaitsche zähle un desweje vum Pälzische abgrenze. Vun denne werre die Gebiede zum Siedfränggische gereschnt. Maßgewwend dodefir is änzisch un allää di „Schbayerer Linje“, des is di Grenz zwische do, wo ma Abbl sescht un wo Abfl. Mi-da iwwarische Verwåndschaft vun de Dialegde hot des gaa nix zu du. Maischdns sin des aa großraimische un kää regionale Unnersuchunge in denne des so abgegrenzt wärd.

Wail sisch des Pälzische so gud gejes Alemannische abgrenze läßt, kåmma rescht genau saare, in welle elsässische Orde Pälzisch geredt werd:

Åschbåch, Äwerbåch, Bihl, Birlebåch, Gleeburj, Gräbere, Dråchebrunn, Drimbåch, Hoffe, Hunschbåch, Ingelse, Keffenåch, Kesseldorf, Lauderbuech, Laiderschwiller, Minikhause, Modere, Nawailer, Niederlauderbåch, Niederredere, Owwerhofe, Owwerlauderbåch, Owwerredere, Riedselz, Rott, Sålembåch, Schaiwert, Schdanselz, Schdundwiller, Schenebuajch, Schlaadel, Schoffhof, Seebåch, Selz, Sije, Waißeburch, Winsebåch

Alle Orde sin noch da jewailische ordsiwwlische Ausschbrooch ågewwe

Im Outre-Forêt gibts noch rescht viel Lait, wu sich uff Pälzisch unnerhalde, viel mähner wie in annere Daile vum Elsaß noch Dialegd babble. Vun Nord noch Sied nimmd di Verwendung vum Dialegd vun Vorschul- un Grundschulkinner daidlisch ab. So redde in Waißeburg noch 54 % vun selle Kinner Pälzisch, in Håjenåi (Hagenau) immerhie noch 43 % Alemannisch, in Owernai bloß noch 28 %, in Thann un Gebwiler gaa noch 7 %. In de große Schdädte sins noch wennischer (noch-are Umfrog vum INSEE vun 1993). Vun de Erwachsene redde nadirlisch noch wesendlisch mähner de Dialegd. Zum Verglaisch: Im gsåmde Elsaß redde noch 39 % vun de Erwachsene in Elsässische Dialegd. E Värdel vun de Kinner lernes noch vun ihre Eldare.




#Article 385: Blümchenkaffee (308 words)


Blimcheskaffee, (aach Blimles- orra Blimlchäskaffee), bezaichned scherzhafd e arich dinn uffgebrihder Bohnekaffee orer ah Malzkaffee/Ersadzkaffee. De Ausdrugg schdammd urschbringlich aus em Sächsische (Blimchekaffee).

Die Bezaichnung ist uff das bis haid vewende Dekor Geschdraide Blimcher vun de Maißner Porzellanmanufagdur zeriggsefehre. Es Modiv is om 1815 endschdann un war in de Biedermaierzaid besonerschd beliebd. Uff em Porzellanservice sin rund om e laichd vegreßerdie Middelblum veschiedene Blumearde angeordned – zum Baispiel Rose, Vegissmainedd, Kornblume, Vailcher – die de Porzellanmoler noh em Zufallsprinzibb aus drai Dudzend Modive auswähld.

In de Kaffeetass is inne, uff em Tassebodem, e enzelnie Blum in Uderglasurmalerai uffgebrung. Wenn die Blum drodz voller Tass am Bodem dorchschaind, is dass e Hinwais druff, dass de Kaffee besonerschd dinn uffgebrihd is, man kriehd also e Blimcheskaffee serverd.

De Kal May had em Blimcheskaffee e liderarisches Denkmal gesedzd: Kara Ben Nemsi had eme sich fa ganz außerordendlich gebild halende terkische Richder gechaiwwer de berihmde Kaffee, der Kahwe tschitschetschykün [10) Blimcheskaffee] heeßd,, erwähnd, uff den der im Folchende Geschbräch voll inschdaihd.

De Ausdrugg werd in de bircherlich Gesellschafd awwer ah abwerdend als Zaiche vun Gaiz gebrauchd, da e Missvehäldnis zwische em besonerschd daire Porzellan (im Besidz vum Gaschdgewwer) und em sparsam vewende Kaffeepulver (fa de Gaschd) daidlich werd.

E metaphorischie Schdaicherungsschduf zu Blimcheskaffee is de Schwerderkaffee. Tasse aus Maißner Porzellan zaije uff der Unnersaid auße es Makezaiche in Form vun zwee gekraizde Schwerder. De Schwerderkaffee ist demnoh dermaße dinn, dass angeblich segar die Tasseunnersaid sichdbar is. Baim Dobbelblimcheskaffee is dann beraids es Blimche uff de Unnertass sichdbar, baim Dobbelschwerderkaffee endschbrechend die Schwerder uff de Unersaid vun de Unnertass.

Insbesondere in Eschderaisch werd e veglaichswais dinner Kaffee scherzhafd Bodenseer oder a Bodenseekaffee (Bodensehkaffee) genennd, in Anlehnung an de Boddemsee. De Ausdrugg beziehd sai Wordwidz aus de Laudähnlichkeed vun See und Sehen. In soeme Kaffee kann ma also de Boddem vun de Tass siehn.




#Article 386: Wörschweiler (127 words)


Werschwiller (amtlich Wörschweiler) ist e Schdaddeel vun de saalänisch Graisschdad Humborch im Saapalz-Grais. Bis Enn 1973 war Werschwiller e aicheschdänichie Gemän.

Nachbarorde von Werschwiller sinn Bierbach, Schwazeagger, Beede un Limbach. De Ord werd von de Audobahn A 8 tangerd.

Die erschd hischdorich Erwähnung vun Werschwiller war im Johr 1131. Domols is es Gloschder Werschwiller endschdan, als e Schdifdung vum Graf vun Saawerde. Die Reschde vun de Zischderzienserabdai un die Ruine vun erer romanisch Kerch sin noch haid uff em 370m hohe Gloschderberch erhall.

Im Rahme vun de saalänisch Gebieds- und Vewaldungsreform is zum 1. Januar 1974 die bis dohien aicheschdänich Gemän Werschwiller Humborch zugeordned wor und is saiddemm Schdaddeel.

Uff em Ordsgebied vun Werschwiller laid ah es als Baudenkmal geschidzde Schloss Gudebrunn mit erer Walburchiskabell vun 1725/26.

 




#Article 387: Ingweiler (Homburg) (157 words)


Ingwiller (amtlich Ingweiler) ist de klenschde Ordsdeel vun Ehnedd, das widderom e Schdaddeel vun Humborch is. Es had schdigga 173 Inwohner. 

Ingwiller laid zwische Ehnedd, Werschwiller un Bierbach unmiddelba an de Blies un is maischdens de erschde Ord im Saaland wo bai Hochwasser die Ordsdorchfahd geschberrd werre muss. Midde dorch de Ord velaafd die Audobahn A 8 unn uff de Gemagung Ingwiller iss a die Anschlußschdell Ehnedd. In Ingwiller hads friejer mol e wichdiches Glaisdraiegg gebb, wo sich die Bahnlinje vun Humborch ins Bliesdal un vun Humborch no Zweebrigge gedrennd hann. Haid iss dord alles schdillgelehd awwer die Zweebigger däde gere die Schdregg in ehr Schdad widder reagdiwiere om an es Schnellbahnnedz Rhain Negga angeschloß se werre. 

Es is erschdmols 1180 in erer Schengungsurkun vum Gloschder Werschwiller urkundlich erwähnd wor. Bis 1603 had Ingwiller zu de Grafschafd Nassau-Saabrigge geherd. Dorch e Tauschvedrach in dem Johr is Ingwiller zum Herzochdum Palz-Zweebrigge, zu dem a Ehnedd geherd had, komm.




#Article 388: Höheischweiler (248 words)


Hehäschwiller (amtlich Höheischweiler) is e Ortsgemänd im Londkres Siedweschtpalz in de Palz. Sie gehert de Verbondsgemend Daleschwiller-Frösche o.

Hehäschwiller lait uf de Sickinger Heh. Im Weschde befind sich Ninschwiller, im Nordoschde Petersbersch (Palz).

De Johresniederschlach betragt 937 mm. Die Niederschläch sin hoch. Sie laie im owere Vertel vun de in Daitschland erfasste Werte. An 81 % vun de Messschdatione vum Daitsche Wetterdienschd wern niedrischere Werte regischdriert. De trockenschde Monat is de April, die maischde Niederschläch falle im Dezember. Im Dezember falle 1,5 mol mehr Niederschläch wie im April. Die Niederschläch variiere kaum und sin glaichmäßich iwas Johr verdält. On nur 16 % vun de Messschdatione wern niedrischere johreszaitliche Schwonggunge regischdriert.

De Ort is vun Daleschwiller her bsiedelt. Die Ortsherrschaft hodde die Grafe vun Zweebricke. 1385 wurd Hehäschwiller on die Kurpalz verkaf. No de Londestailung is der Ort zu Palz-Zweebrigge gelongt.

Der Gemainderat in Hehäschwiller besteht aus zwelf Ratsmitglieder, wu bai de Kommunalwahl am 7. Juni 2009 in äner Mehrhaitswahl gewählt worr is, und dem ehreamtliche Ortsbirjermeeschder als Vorsitzende.

Die Blasonierung vum Wabbe lautet: „Vun Schwarz un Gold gedailt, drin uf grienem Draiberg en rotbewehrter un -bezungter vun Gold un Rot gedailter Leb“.

Es is 1980 vun de Bezirksregierung Rhaihesse-Palz verliehe worr.

Dee Leb schdammt sowohl ausem Wabbe vun de Wittelsbacher als aa vun de Grafe vun Zweebrigge. Die wechselnde Farb symbolisiert die Zugherischkait zur Kurpalz un zu Zeebriggn. De Draiberg verwaist uf die Hehelag vum Ort.

Dojch Hehäschwiller verläft die L 471, welle aa zur A 62 fihrt.




#Article 389: Neumühle (Obernheim-Kirchenarnbach) (210 words)


Die Naimiehl (amtlich Neumühle) iss de siedliche Ordsdääl vun de Gemää Owwernhääm-Kercheaanbach in Rhoiland-Palz.

Die Naimiehl iss um 1756 gegrind worr. Die Landawwaider sin aussem Schloss Kallsbärch bai Homburch geflichd, wo späder vun de franzeesische Revolutionstrubbe zärsteerd worr iss.
Med de Joore iss die Naimiehl dann e Zufluchdsord unn Niederlossungsord fer vaschiedne soziale Randgrubbe vum Umland worr. Dorunner aa Jänische unn aus Frankraich geflohne Famillje.

Die Naimiehl hot sich frieher unn aa noch haid dorch ärmlische Haiser ausgezäächeld, die an enner staile Daalschtrooß geschdann han bzw. haid noch stehe. Vun de derd läwende Noofaare vun de Jänische redde haid norre noch Winnische in de Jänische Schprooch. Dorch greeßere Naibaugebiede im Umfeld vum alde Dorf hot sich med de Zaid aa de urspringliche Charagder waideschdgehend valoor.

In de Nookriechszaid unn bis in die sechzischer Joore enin isses immer werre zu gewalldädische Aischedumsiwwergriffe vun Naimiehler Däder unn aus de Umgewung kumm. De noofolchende Prozess hot es Dorf dann bunneswaid in die Schlaachzaile brung. Dorch de Prozess han sich die Vordaile vun de kriminelle Inwohner uf de Naimiehl waider vaschärfd. Dodorch hots awwa aa e Sozialprogramm fer die Naimiehler Bevelgerung gebb, was fer schdrugdurelle Vaännrunge gesoid hot. Unner anrem zaid sich des dorch e Vabessrung vun de schulische Abschliss un posidive beruflische Endwigglunge.




#Article 390: Altschlossfelsen (121 words)


Die Altschlossfelse sin e Felswond aus Buntsondschdä im Pälzerwald bei de Grenz zu Fronkreich. Die 1.500 m long Felswond is om Brecheberch bei Ebbebrunn, 406 m iwwerm Meer.

Aus de Hallschdattzeit un de Remerzeit hat ma Hinnerlossenschafde gefunn. Wie's aussieht, hat's im 11. oder 12. Johrhunnerd do a mol e Burch gäb.

Die Altschlossfelse kennt ma, weil se so interessonde Verwitterunge zeiche. Do sin Tirm, Säule, Doore, Gäng und Heele. Es geht los mit zwä mächdische Sondschdätirm. Insgesomt kennt ma de Indruck honn, ma hetts mit änner riese Ridderburch zu due. Un seldene Flechde wachse aa druff. Es is beschdimmt änni vun de beindruckenschde Felsformatione im Pälzerwald.

Unnelong geht e beliebter Wonnerpad, uff dem ma aa no Roppweiler in Lothringe kommt.




#Article 391: St.-Anna-Stollen (175 words)


De St.-Anna-Stolle is e Schauberchwerk bei Nothweiler in de Palz. Es ehemalische Erzberchwerk is als Kuldurdenkmal geschitzt.

Ab 1976 hat ma aus'm Schdolle dann e Schauberchwerk gemach, des om 22. Juli 1978 ingeweiht wor is. 1991 is de Diefe Schdolle fa die Besucher freigäbb wor. Besonners interessont sin aa die Wasserkonäl und -begge unnerm Berch. 2008 is dann noch e Infozentrum mit Mineralieausschtellung dezu komm.

Vun de ungefähr 10.000 m Schdolle, die vun Hond geschla wor sin,  sin 420 m fa Besucher zugänglich. Insiehbar sin unner onnerem Schdurzschacht, Wetterschacht und Zischdern vum Schdolle. Außerdem sieht ma hischdorisches Werkzeich un Ausrüschdungssache. Mit'm Schdurzschacht hat ma es Erz klä gemach, indem ma es äfach nunnergeschmiss hat. Dobei sin die Erzbrocke zerbroch. Unne hat ma's donn durch e Schdolle rausgeferdert un im Pochwerk klägekloppt. Wo's lähmisch war, hat ma Wasser in Zischderne gesommelt und nochher zum Òtrieb vum Pochwerk genutzt.

In de Grub hat ma nur Eiseerz geferdert. Dodrin war viel Mangan, was de Schdahl feschd werre losst.

Drinn isses es gonze Johr 8°, bei 80 % Luftfeichtichkeit.




#Article 392: Biosphärenhaus (379 words)


Es Biosphärehaus in de pälzisch Ortsgemä Fischbach bei Dòhn is e Nadurerlebniszentrum und stellt e regionaler Tourismusfaktor dar.

Fischbach leit im Sieddäl vum Pfälzerwald, em Wasgau, in de Neh vun de deitsch-fronzesisch Grenz un midde im grenziwwerschreidende Biosphärereservat Pälzerwald-Vosges du Nord. Es Biosphärehaus mit allem drumerum leit om Ostrond vun de Gemä, in de Daalaue vum Saarbach, gonz in de neh vum Keenischsbruch.

Es Biosphährehaus is im Zusommehong mit der Expo 2000 in Honnover als dezentrales Projekt entschtonn. Des war nom Bauschdäprinzip uffgebaut un is in mehrere Schritte weiderentwickelt wor:

Zuerscht, also ab März 2000, hat es Biosphärehaus allä dogeschdonn, mit nur äm Schtockwerk als Informationszentrum fa's Biosphärereservat. E wichtiger Beschdonddäl dodefu is e Multimedia-Ausschdellung.

Zwä Johr schbeder, also 2002, is es Nadurerlebniszentrum dezu komm. Do gäbt's e Veròschtaltungsraum un Iwwernachtungsmechlichkeite sowie e Gaschtschdätt. Außerdäm e interaktiver Rundwäg. Do komma uf onerthalb Kilometer on 14 Statione alles mechliche Interessonte iwwer die Rechion lerne, sogar womma mit'm Kinnerwaa odder Rollstuhl unnerwächs is. Schulklasse gehn do gern hie.

Im Juni 2003 war donn de Bòmwipfelpad ferdisch. Ma konn 270 m durch die Bòmkrone vum Pälzerwald laafe, zum Beischbiel iwwer e Hänge- un e Dellerbrick. Schließlich kommt ma zum Adlerhorschd, aus dem ma vun 35 m Heh weit iwwer es Biosphärereservat gugge konn. Om Schluss rutscht ma 45 m long zurick uff de Bodde. Allä in de erschde drei johr sin 467.000 Leit iwwer dänne Pad geloff. Wer mudisch is, konn a iwwer Säälbrigge balanciere un schunschd e bissel rumturne, alles gonz gefahrlos. Sogar Rollstuhlfahrer känne Dääle vum Pad befahre.

De Wasser-Erlebnis-Wäg is 2006 uffgemach wor. Uff zwä Kilometer gäbbt's nochemol 14 Statione, wo ma viele Aschbekte zum Wasser präsentiert kriet, z. B. Wasserkraft, Wasserläbewese un Wasserqualität. Im selbe Johr is de zwätte Stock vun de Ausstellung uffgemach wor, in der e interaktivi Geschicht zum Thema Gewässer un Bachdäler präsentiert werd.

Awwer nät nur die Nadur, sonnern auch Mensch un Kuldur werre vun wechselnde Progromme, Ausschdellunge un Aktione dargeschdellt.

De Trächer is es Fischbach-Forum. Mitglieder sin de Krääs Siedwestpalz, die Verbondsgemä Dòhn un die Ortsgemä Fischbach.

Weil deitlich mä Leit komme wie ma om Òfong gedenkt hat, konn sich es Biosphärehaus selwer finonziere un muss nur bei greßere Projekte Geld vum Schtaat krie'e. 45 Leit schaffe do, dodefu 15 es gonze Johr.




#Article 393: Einöd (Homburg) (221 words)


Ehnedd (antlich Einöd) is e Schdaddeel vun de saalänisch Graisschdad Humborch im Saapalz-Grais. Bis Enn 1973 war Ehnedd e aicheschdänichi Gemän. Zum Ord geheere noch die Ordsdeele Ingwiller un Schwazeagger.

Ehnedd grenzd im Oschde an es Zweebrigger Schdadeel Ernschdwiller in Rhoilond-Palz.

Mit 3.655 Inwohner is Ehnedd de greschde vun de 1974 nai no Humborch ingemendede Schdaddeele. Dodevun endfalle uff die Ords- bzw. Schdaddeele: Ehnedd 2.867, Ingwiller 173 un Schwazeagger 615 Inwohner.

Sai erschdi urkundlich Erwähnung had de Ord am 3. Juni 1290 als Eynot gefunn. De Ord war schunn wesendlich friejer besiedeld. Nah vun de Mindung vum Schwazbach in die Blies is 1928 es Fundamend vun erer salierzaidlich Turmhichelburch freigeled wor. Haid is dodevun nix meh se siehn. Glaichzaidich had ma als Spolie vemauerde Bruchschdigger vun Reliefs, die eme remische Hailichdum zuseordne sinn, gefunn. Dodruff daid wahschainlich ah die Ordsbezaichnung „alder Haidebuchel“ im Johr 1554 dorch de Tilemann Stella hien.

Die Gemargung Ehnedds ist Deel vum Biosphärereservad Bliesgau. Im Reservad is das in Ehnedd gelähne Pänderbachdal mit 45 Hegdar e Kernzon. Am 26. Mai 2009 is de Bliesgau dorch die UNESCO als daidsches BiosphärenreservatBiosphärereservad anerkannd wor.

Die Ehnedder Kerb find traditionell jedes Johr am dridde Wucheenn im Sepdember schdadd.
Die Bewohner werre ofd med em Schbidzname Ehnedder Jochnächel bedengd. Desweh find alle zwee Johr im Juli e Dorffeschd, es Jochnachelfeschd, schdadd.




#Article 394: Braut und Bräutigam (169 words)


Braut un Bräutigam häßt e ungefähr 26 Meter hohi Felsformation bai de pälzisch Kläschtadt Dòhn, im siedliche Pälzerwald, em Wasgau. Intressont is, dass sich in däm Massiv schun vor Urzaite e diefer Spalt gebild hat, un die zwä Felse frai näwernonner schdehe, ohne sich zu beriehre. Durch die Vawidderung honn sich runde Forme gebild. Ma männt grad, owwe het jeder Felse e Kopp druff. Wie Zwilling siehn'se aus, odder halt wie Brautlait.

Braut un Bräutigam finnt ma siedwestlich vun de Schdadt bai de Juchendherberch uff 232 m iwwerm Meer. Uff de onner Daalsait, im Nordoschde, schdeht es Wahrzaiche vun Dòhn, de 70 Meter hohe Jungfernsprung. Iwwerall drumerum im Dòhner Felselond gäbt's vun dänne auffällische Buntsondschdäfelse, die bai de Verwidderung und Erosion vun wäächere Schdämasse schdehe geblibb sin.

Braut un Bräutigam sin a bai de Kledderer arisch beliebt. Die saan, des wer'n zwä Tirm, zwische dänne sich e Kamin befind. Der häßt Großer Kamin un hat e mittlerer Schwierichkaitsgrad, nämlich III uff de UIAA-Skala. Die geht vun I bis VII-.




#Article 395: Burg Altdahn (691 words)


Die Burch Altdòhn lait im siedliche Pälzerwald, em Wasgau, knapp ä Kilometer estlich vun de pälzisch Kläschdadt Dòhn

Die Felseburch gehert zur Dòhner Burchegrupp, wo aa noch die Burche Grafedòhn un Tanschdä dezuzehle. Die drai Burche sin zwar nätt glaichzaitisch, awwer direkt näwernonner uff äm Berchrigge gebaut wor. So ähnlich honn'se des a in de Vogese bai de drai Burche vun Husseren gemacht.

In de Neh gäbbts aa die Burch Naidòhn un de Jungfernschprung, e nadierlichi Felsformation, zu siehe.

Die Burch is wahrschoinlich um 1100 vun de Herre vun Dòhn gebaut wor. Ob do vorher schunn mol was war, wäs ma nätt. Die Lach gonz im Weschde vum domolische Speyergau, faschd on de Grenz zum Herzochtum Lothringe, waißt uff ihr milidärischi Bedaitung hie. Die ältschde Reschde vun de Schildmauer sinn aus de erschd Helft vum 12. Johrhunnert. Urkundlich erwähnt is die Burch erschdmohls 1189. 1232 hat de Friedrich vun Dòhn die Burch als Lehnsmonn vum Bischof vun Speyer verwalt'. Des war domols de Konrad IV vun Dòhn, wahrschoinlisch Vawondschaft. Dodeno is die Burch immer widder vun Krieche un Zerschdörunge betroff gewässt, un ma hat se donn hinneno aa immer widder uffgebaut.

Es erschde mol war Altdòhn 1363 kabutt, als sich die Dòhner mit de Fleckeschdääner gekabbelt honn. Die Ruin hat sich donn e Edelknecht unner de Nachel geriss un hat se provisorisch widder hergericht. 1372 isse dann widder zerschdört wor, un de Edelknecht hat abhaue misse. 1406 isse im Vierherrekriech zerschdört wor, der vun 1405 bis 1408 vor allem im 40 km westlich vun Dòhn befindliche Bliesgau ausgetraa wor is. 1426 und 1438 isse abgebrennt, ohne dass Kriech gewässt wer.

Dann isses mol zwähunnert Johr gut gong, bis die Altdòhn im Draißischjährische Kriech (1618 - 48) widder Schäde devu getraa hat. Donn glaich om Òfong vum Pälzische Erbfolchekriech is die Burch 1689 vum General Mélac soine fronzesische Truppe zerschdert wor. So e Burch war donn a milidärisch nimmi zaitgemäß, un so hat ma sich donn erschdmol nätt mä waider drum gekimmert. Gewohnt hat do schun sait 1603 känner mää.

Om 11. Mai 1820 is e großer Däl vun de Ruin in sich zusomme gefall.

Felix Mendelssohn Bartholdy hat om 5. Auguschd 1844 die Burchruin besucht, um Bilder vun'rer zu mole. Die sin im Burchmuseum ausgeschdellt.

Die Dòhner Burchegrupp schdeht uf Felse, wo ungefähr ONO - WSW valaafe. Die zwä greschde im Oschde tra'e uf ungefähr hunnert Meder Läng die Altdóhn. De Zugong war im Nordoschde, wo noch die Doròlach un e klänner, wassergefillter Halsgrabe erhalt sin. Die Unnerburch werd im Norde vun äm hufaiseförmiche Geschitzturm un im Siede vun em waitere Turm in ähnlicher Bauwais beherrscht. Die sinn aus'm 15. Johrhunnert. Die Schildmauer is aus de erscht Helft vum 12. Johrhunnert un schdommt wohl aus de allererscht Bauphas.

Vun de Owwerburch sin uffem westliche Felse noch oinische Reschde erhal, zum Baischbiel die Nordwond vum Palas (domit is es Wòhngebäude gemänt) un e Wartturm, der wahrschoinlich aa als Abort gedient hat, wie ma aus Erkerreschde schließt. De siedliche Däl vum Palas is baim Felsschdurz vun 1820 kabutt gong. Ma sieht awwer dodefier die Reschde vun em runde, sich no unne konisch erwaiternde Hohlraum im Felse, was viellaicht e Zischdern odder e Gefängnis war. On Reschde vun de Oschdsait sieht ma noch Buckelquader-Mauerwerk.

Gonz im Oschde schteht noch e änzelner Felse, wo ma iwwer schmale Gäng hiekommt. Do war mol e klänner Turm druff.

Es gäbt e klännes Burchmuseum, wo Funde vun de Ausgrabunge uff de Burch ausgeschdellt sin. Zum Baischbiel e Ridderrüschdung, e Daschesunneuhr mit Kombass us Elfebää, Kinnerschbielzaich, Minze un Waffe. Näberm Museum komma die Burch selwa a besichtiche, un es gäbt ab un zu Fiehrunge.

De Dåhner Burchevaroi hat 1987 direkt bei de Dåhner Burchegrupp e Burchemuseum uffgemacht. Do is unner onnerem allerhond Zeich ausgeschdellt, wo ma bei Ausgrawunge uff de Burch gefunn hat. Zum Beischbiel e Daschesunneuhr aus Elfebää mit ingebautem Kombass, Minze, Waffe, Spielzeich, Kichegeräte un sogar e Ridderrischdung. Ma sieht aa e Modell vun de Burche, wie se frieher mol ausgesieh hon solle. Vun Dezember bis vor Oschdre is zu un schunschd is jede Daa uff, awwer sie honn aa Telefon, wommer uf Nummer sicher gehe will.




#Article 396: Burg Berwartstein (1203 words)


De Berwartschdä, aa Bärwelschdä genonnt, is e middelalderlischi Burch im Wasgau, em siedlische Däl vum Pälzerwald in Rhoilond-Palz. Die Burch is widder uffgebaut wor, nodämm se wä'e em Blitzschlach dreihunnert Johr long kabutt war un als änzischi im Wasgau immer noch bewòhnt. Zum Berwartschdä hat domols a die Vorburch Klä-Fronkreich gonz in de Neh dezu gehert.

De Berwartschdä leit in ungefähr 280 Meder Heh uff ännrer Berchkupp estlisch vun de Ortsgemä Erlebach bei Dåhn. Es Seidedal, wo er beherrscht, un durch des de Erlebach fließt, geht ungefähr drei Kilomeder siedlich zwische Dåhn und Weißeburch vun links ins Dal vun de Lauder iwwer, zu der ma do om Owwerlauf Wieslauder saad.

De Berwardschdä hat e Wärtschaft un is nätt nur fa Wonnerer, sonnern aa fa Audos zu erreiche. Im Burchhof sin zwar nur wänisch Schdellplätz, awwer ma konn unnerhalb vun de Burch parke.

In de Neh vum Berwartschdä gäbts noch e paar geschichtsträchtische Burche: Die Burch Drachefels leit nur drei Kilomeder, die Dåhner Burche (Burch Altdåhn, Burch Grafedåhn un Burch Tonschdä) ungefähr fünf Kilomeder nordweschdlich. Die Burch Lindelbrunn is ungefähr sechs Kilomeder norteschdlich, un uff fronzesischer Seid 10 km im Siedweschde leie die vier Burche Wegelnburch, Hoheburch, Burch Leweschdä un Burch Fleggeschdä.

Weil do so viel Felse un Burche sin, saat ma zum siedweschdliche Wasgau um die Kläschdadt Dåhn rum, aa Dåhner Felselond. Wie in dere Geschend normal, is aa de Berwartschdä zum große Däl aus'em Buntsondschdä gehauni Felseburch. So isses aa beim Drachefels un de Dåhner Burche, wo die Treppe, Gäng und Kommere aus'em Fels gemeißelt sin. Beim Berwartschdä ergäbt sich aus de gonze Räum e komplexes Hehlesyschdem, wo de große Felse vun de Owwerburch dorchzieht.

Im Unnerschied zu soine Nachbarburche schoint de Berwartschdä noch vollschdändisch zu sin. Awwer in Werklichkeit sin des meischdens nochträgliche Ergänzunge als Ergebnis vun Reschdaurierungsmaßnohme, die nätt immer originalgetreu ware. Immerhi is die Siedwond vum 150 Leit fassende Riddersaal aus gewachsenem, altersgrauem Fels. Dorin ingehau is de Uffzuchsschacht, wo'se de Ridder es Esse vun de Kich runnergeloss honn. Die Kich is wie die Waffe- un die Folterkommer mit nogemachte middelalderliche Gerätschafte ausgeschdatt. Uffem Gelände werre historische Katapulte und Geschitze gezeicht. Ma konn des alles aa besichtiche, außer im Winder gäbt's Fiehrunge.

Om Brunne sieht ma es Kenne vun de Baumäschder vun de Burch. Do is e 104 Mdeder diefer Schacht in Hondarbeit senkrecht durch de Fels bis uff die Dalsohl getribb wor. Der ist bis nunner zwää Meder dick un hat bei Belacherunge die Wasserversorchung sichergeschdellt und war bei Belacherunge de Verteidischer e großi Hilf.

Die außerm Brunneschacht unnerschde Gäng un Kasematte im Felse sin arisch ausgedähnt un ware aa wichtisch fa die Verteidischung vum Berwartschdä. Es werd verzehlt, dass e Gong unner de Burch bis Klä-Fronkreich, siedlich uff de onner Daalseit, gehe deet, awwer des is nur e Saache.

Im Unnerschied zu alle onnere Burche im Dåhner Felselond hat de Berwartschdä e in soiner geologische Beschaffenheit ämolischer Uffschdiegskomin on de Siedoschdseid vum Burchfelse. Des war frieher e leicht zu verteidischender Zugong. Die schdeil un glatt no owwe schdeiend Nadurrehr war die änzisch Mechlichkeit, om 50 Meder no owwe rachende un sogar iwwerhängende Felse no owwe zu komme.

Vun de Aussichtsplattform unnerhalb vun de Schbitz vum Berchfried hat ma e weider Blick iwwer de gesomte siedweschdliche Wasgau bis ins fronzesische Elsass ninn.

De Berwartschdä is 1152 zum erschde Mol als Geschenk vum Kaiser Friedrich I. Barbarossa on de domolische Schbeyrer Bischof Ginder vun Henneberch urkundlich erwähnt wor. Deshalb kommer ånämme, dass die Burch vorher zu de Befestischungsålache vun de Salier un de Schdaufer gehert hat, wo in de Palz ihr Schdommlond gehatt honn.

Ab 1201 hat ma vum Riddergeschlecht Herre vum Berwartschdä gehert. Was die gemacht honn, war nätt so gonz koscher: Des ware Raubridder. Deshalb is die Burch 1314 vun Truppe vun de Schdädt Schdroßburch und Hagenau belachert, ingenumm und zerschdert wor. Die Berwartschdäner honn se zwar bald widder uffgebaut, sin donn awwer 1345 ausgeschdorb.

Iwwer die Herre vun Woigade un die Eggebrechde vun Derkhem is de Berwartschdä 1349 on es Kloschder Weißeburch komm, des em Benediktinerorde gehert hat. Iwwer hunnert johr schbeder, nämlich 1453, hat sich es Kloschder unner de Schutz vum Kurfirschd vun de Palz begäb un hatt'em es sogenonnte Effnungsrecht gäb. Des häßt, er hat do wòhne därfe, und aa milidärische Operatione aus'm Schutz vun de Burch 'raus dorchfiehre kenne.

Es Kloschder hat zwar weiterhin uff soim Recht als Eichentimer vum Berwartschdä beschdonn. Des hat de Kurfirschd Phillipp de Ufrichtisch awwer nätt gehinnert, 1480 die Burch som Marschall Håns vun Trotha zu gäwwe, un war als erbliches Lehe. Zu däm hat ma a „Håns Trapp“ un „Håns Trott“ gesaa. Er hat de Berwartschdä weider befeschdicht, bis ma gedenkt hat, er wer jetzt nimmi inzunämme. 1489 hat de vun Trotha om Nordhong vum 402 Meder hohe Neschdelberch e Vorwerk mit em 15 Meder schdarke Turm baue losse, des ma schbeder im Volksmund „Klä Fronkreich“ genennt hat. Es is nur 370 Meder Luftlinie vum Berwartschdä entfernt.

De Kurfirscht hat inzwische weiteres Eischentum vum Kloschder Weißeburch on de vun Trotha iwwereichnet. Des hat'em Kloschder widerum gar nätt gebasst. De vun Trotha hat donn mol die Wieslauder ufschdauue geloss, damit em 8 Kilomeder entfernde Schdädche Weißeburch es Wasser ausgeht. De Abt Hoinrich hat sich widder beschwerd, dorufhi hat de Ridder de Schdaudomm inreiße geloss, was in Weißeburch e Riese-Iwwerschwemmung gäb hat. Jetzt hat's em Hoinrich gelongt un er hat de Pabscht Innozenz VIII. gefrot, ob der nät mol de Kärchebonn verhänge kännt. Im Vatikon hat ma sich e bissel Zeit geloss, awwer 14 Johr no dere Wasserfehd, nämlich 1499 war's donn so weit: De Pabscht Alexonder VI. hat de Bonn ausgeschproch. Jetzat hat de Kurfirscht kä onnri Wahl mä gehat un sich vun soim Gefolchsmonn lossa'e misse, wollder nätt aa em Bonn verfalle. Schunn 1496 hat sich de deitsche Kenisch un schbedere Kaiser Maximiliån I. gezwung gesieh gehatt, gäe de Ridder die Reichsacht auszuschpreche. De Håns vun Trotha hat des alles nätt weider geschdeert. 1503 isser geschdorb, un zwä Johr schbeder hat ma all Sonktiòne poschdhum widder uffgehob. Er leit in de St.-Ånna-Kabell in Niederschleddebach begrab.

In de pälzische Saache is immer vum Håns Trapp die Redd, won de vun Trotha gemännt is. Die Geschichd um die Wasserfehd is im Riddersaal vun de Burch gemolt. Do is heit e Wertschaft drin, awwer ma konn aa nur mol zum gugge ninngehe.

De Sohn vum Håns vun Trotha, de Christoph, is 1545 geschdorb ohne e Sòhn zu honn. Do hat soi Schwiersòhn Fritz aus'm Geschlecht vun de Fleckeschdäner die Burch geerbt. 1591 isse no äm Blitzschlach ausgebrännt un erscht mol nimmi uffgebaut wor. Sie hat donn e paarmol de Besitzer gewechselt, bisse on Hauptmonn Theodor vun Baginski (1845 - 1929) komm is. Der hat de Berwartschdä zwische 1893 un 1895 widder uffbaue geloss, un hat ab 1899 bis zu soim Dod dringewòhnt. Die Burch is heitzuda in Privatbesitz vom Wadle Alfons un immer noch bewòhnt.

Es Vorwerk Klä-Fronkreich is im 17. Johrhunnerd arisch beschädischt wor, entwedder im Dreißischjährische Kriech odder im Pälzische Erbfolchekriech. Seit 2005 wärre die Iwwerreschde reschdauriert.

Der Adiggel basiert uf ere freie Iwwersetzung vum Adiggel „“ aus de Daitsche Wigipedia.E Lischt mit de Versionsgschicht un alle Audore bis zum Zeitpunkt vun de Iwwersetzung (26.01.2012) is  zu finne.




#Article 397: Speyerlachsee (207 words)


 
De Schbijalaxsee ischde weschdlischde vunde achd Baggaseje, wu vunde Kiesg'winnung im Schbaimara Binsfeld iwwrischgbliwwe sin. 

De Schbijalaxsee isch äna vunde achd Baggaseeje im Schbaimara Binsfeld, wumamol Kies kold kabd hodd. De See lischd im neadlische Deel vunde Rhoiniedarung vun Schbaija im Schdadddeel Schbaija-Noad. De See isch ug'fea 9 ha groß un geed 17 Meda runna oande diefschde Schdell. De See lieschd weschdlisch vum Sunnesee und im Oschde grensd de See oan die Schdrooße Binsfeld un Biersiederstück. Im Weschde grensda oans Hochgschdaad, wu a die Weschgrends vum Binsfeld isch.

Do wu haid de See lischd, isch mol än Aldrhoiaam - die „Schbajalaach“ - gwesd, wu awwa valonded un doan ä sauari Wies midd Schilfgraas worre isch. Do hoddma doan g'baggad umde Kies fa die Audoboan A 61 zu krische. Haid hodds Wohnhaisa zwischm siedlische Schbijalaxsee, em Sunnesee im Noade unnem See Binsfeld unnem Kuhunna un Gensedreggsee un oam Oschduufa hodds nochem effendlische Deel ä paa dobblraiische Wohnhaisa uff 230–250 m² große Grundschdigga. Siedlisch vum See hodds ä gläänes Waldschdigg, wuän greeßere, effendlisch awwa im Summa a g'biarebflischdische Paagblads isch. De See hodds Broblem, dass vum Wald viel Bleda noikummen unna deswesche wenisch Sauaschdoff hodd. 

De weschdlisch vum Schbijalaxsee geleschene Deel vum Hochgschdaad isch zum g'schidsde Londschafdsb'schonddeel eaglead worre.




#Article 398: Jacob Jung Blog (324 words)


Es Jacob Jung Blog is en daitschschbrochisches bolidisches Weblog, welles saidem Mai 2011 onlain is. Behondeld werre Theme im Beraisch Außebolidigg, Innebolidigg, Sischerhaidsbolidigg, Sozialbolidigg unn Reschdseksdremismus, uff welle en kriddischa Bligg druffgeworfe werd. De Bedraiwer vum Jacob Jung Blog unn Verfassa vun de maischde Oidrääch nennd sisch Jacob Jung, des is also ner en Psoidonym.

In denne Blogoidrääch werre sowohl aggduelle bolidische Eraischnisse kommendierd, Zammehäng unn Hinnergründ analysierd, des gonze midd oibeziehe vun originale Kwällä unn Dokumende. De Bedraiwer Jacob Jung fiehrd reschelmäßisch Interviews midd Bolidiggan unn Fachlait.

Es Jacob Jung Blog siehd sisch midd soine Baidrääch als Gegeeffendlischkaid, Meglischkaide an de Betailischung vun de bolidische Mainungsbildung werre eeweso themadisierd wie naierdings die Prodeschdbeweschung Occupy.

Saidem November 2011 werd in de Rubrik Jacobs Woche eemol weschendlisch die Oidreech im Blog vun de vagångene zammegfassd. Am 24. Dezember 2011 is uffem Blog en boldische Riggbligg uffs Johr 2011 erschiene.

Monschmol werre uff de Schdardsaid Abschdimmunge zu beschdimmde Theme gemeschd, agduell iwwer die Legalisierung vun Cannabis.

Es Jacob Jung Blog hot noch aischene Õõgaawe mehr als 3500 Uffruf am Daach Schdond vum (Januar 2012), gherd dodemid zu de maischd gelesene Bolidig-Blogs im daitschschbrochische Raum. Des Blog hot im soziale Nedzwerk Facebook ä aischeni Said unn im Microblogger-Dienschd Twitter werre reschelmäßisch naie Baidrääch vun dem Blog vereffendlischd. Bai dem Online-Dienschd Ebuzzing rangiad es Blog unner zwai Millione uff Bladz 6, bai mypagerank uff 5 unn bai topblogs uff 4.

Baidrääch vum Jacob Jung Blog erschaine unner annerem in de Online-Ausgab vun de Wochezaidung der Freitag, im Humanisdische Pressedienschd vun de Giordano-Bruno-Schdifdung, in de Saarlännische Online-Zaidung unn in Zeit Online. Aa in vaschiedene bolidische Weblogs werd aawähnd, z. B. Der Spiegelfechter, le Bohémien unn the babyshambler.

In de Rubrik Hinweise des tages uff de Nachdenkseiten werre ausgewählde Aidrääch valingd, aa die Sieddaitsche Zaidung unn die Märkische Allgemääne empehle es Jacob Jung Blog. En Blog-Oidraach vum 17. Januar 2012 iwwer Aißerunge vun Hans-Peter Uhl is im Daitschlondradio themadisierd worre.




#Article 399: Höhlengleichnis (585 words)


Es Hehlegleichnis is e Lehrbaischpihl vum Platon aus dem sainem Buch Politeia (Πολτεία). Es is wahrscheinlisch es bekanndeschde Lehrbaischpihl aus de antike Philosophie. Platon verzählt das Beischpihl währnd ähm Geschpräch mem Glaukon iwwer es Wähse vum Guude. Es Hehlegleichnis is e allegorischi Beschreiwung vun Platons Ideelehr.

Platon määnt ma soll sich emol vorstelle, dass doh welle in äner Hehl hucke un zwar gefesselt, so dass die ned higugge kenne, wo se wulle. Hinner denne brennt e Feier und werft en Lischdschaih in die Hehl. Zwische denne arme Deiwel un dem Feier is e Gang mit äner Mauer devohr. Waider soll mer sich vorstelle, hinner der Mauer dähden jetzt annere Laid Zaich un Gerimmbel dorch die Geschend drache, zom Beischpihl Statue aus Stee orrer ach aus Holz. Un während des Lumpepack doh des Zaich spazihre draht, duhn die sich naddihrlich unnerhalde un mache ach sunsch orrendlich Lärrem. Weil awwer die Gefesselde ned no dem Feier hie gugge kennen, sonnern nur uff e Wand uff die die Schadde vun dem ganze Gram, der doh durchgeschläfd werd, falle, sehe die Ärmschde ah nix anners wie als Schadde. Also, die aischendliche Gejeschdänn sehe die ned. Wemmer sich jetzde vorstelle duhd, dass die, die doh hucke, mitennanner schwätze kände, doh dähde sich naddihrlich iwwer das unnerhalle wolle, was sihn und zwar grad so als währe die Schadde die aischendliche Sache. Ach denne ganze Lärrem, denne die Borsche beim rumschläfe vun dem Zaich mache, dähden die dann jo fer Geroische vun dene Sache halde, die se sihn. Met ähm Word, die däde dänge, dass die Schadde werklische Gejeschdänn wäre.

Waider saht de Plato, stell der jetzt emol vor, mer däd die Gepainischde losmache un die kände dann gugge, wohih se wollten. Wann die Rischdung Feier gugge däden, doh däd das denne doch nor Schmerze mache un aach die Gejeschdänn kände die garned sehe, weil Auche vu dene nor die Dunggelheed gewehnt sinn. Deswejä däden die aach immer noch määne, dass die Schadde werklicher wäre, wie das was jetzde zu sihn krije. Wenn die sich das aussuche kände, meent de Platon, däden als widder viel liewer uff die Schadde gugge, als uff das was jo in Werklichkeet werklich is, hald die eischendliche Gesjeschdänn. Wammer jetzt ähner vun dene beim Schlaffidche pagge dät und däne ganze, lange un holbriche Wech hoch aus der Hehl raus schlähfe däd, do däd der sich alleweil schee beschwere. Dort uwwe kennt der nämlich garnix sihn. 

Naddiirlich dät sich der langsam dran geweene un dann kennt der aach rumgugge, awwer sicherlich zuersch emol in die Schadde owwe im Licht und ned glei uff die Gejeschdänn un schonemol garned in die Sunn. Awwer mit de Zeit kennt der aach in de Himmel gugge und ganz am Enn sogar in die Sunn. Der dät alles sihe wies werklich is.

De Plato määnt waider mer soll siche emol vorschdelle, dass in der Hehl, die die do iwwer die Schadde schwätze un die inderprädiere däde, die däden sich gejeseidich lobe un bauchpinsele, wann ääner was rischdisches saat. Derjenisch, der jezt draus war aus der Hehl, der wolld das alles jo nimmä häre un dem wär des nimmä wischdisch. Im Geschedeil, wer der jetzte denn annere arme Deiwel verzäält, dass es alles nur Spockes is und nix werkliches, do däde sich die nur luschdisch iwwer den mach, was er sich owwe die Auche verdorwe hätt und garnix meh erkenne kennt. Du weisch jo wie die Leid sinn.

Platon: Politeia übersetzt vum Friedrich Schleiermacher, ergänzt von Franz Susemihl, rausgewwe vum Karlheinz Hülser, Frankfurt/M. 2006.




#Article 400: Burg Drachenfels (Wasgau) (1000 words)


Die Ruin vun de Burch Drachefels is de Iwwerescht vun ennra Felseburch beim Dorf Buseberch im Wasgau, em Sieddäl vum Pälzerwald.

Ungefähr siwwe Kilomeder nerdlich vun de fronzesisch Grenz leit die Burch Drachefels uffem 150 Meder longe Bundsondschdä-Fels mit gleichem Nåme, der sich in 368 Meder Heh uff äm Berchrigge erschdreckt. De owwerschde Däl vum Burchfelse is zu äm Berchfried ausgebaut wor. Weil er heit so aussieht, nennt ma de Turmreschd im Volksmund „Backezåh“. Er macht die Ruin zu ennrer vun de uffälligschde Burche in Rhoilond-Palz.

Drumerum leie noch mä geschichtsträchtiche Burche: Nur so drei Kilomeder siedeschdlich bzw. nordweschdlich leie die Burch Berwartschdä un die dreidälich Dåhner Burchegrupp. Die Lindelbrunn leit 6 Kilomeder nordeschdlich, un die Burche on de fronzesisch Grenz mit de Wegelnburch uff deitscher Seit un die Hoheburch, de Leweschdä und de Fleckeschdä driwwe in Fronkreich leie aa nur 10 Kilomeder siedweschdlich.

Gähniwwer vun de Burch gäbt's e Felsmassiv uff'em 420 Meder hohe Heideberch, nämlich de Buchkommerfels. Aus däm sin die Heidekommre rausgemäselt. Wonn die entschdonn sinn, un fa was die gut ware, wäs ma nät. Vielleicht schdomme se wärklich schun aus heidnischer Zeit. Odder sie sin doch jinger, odder zuminnescht in jingerer Zeit erweidert wor. In jedem Fall konn's gut sinn, dass do soinerzeit e Wachtposchde vum Drachefels schdationiert war.

Onschoinend honn die friehe Burchherre e Faible fa Drache gehat. Jedenfalls taucht de Nome Drachefels schunn im friehe 13. Johrhunnert ball nom Bau vun de Burch in Urkunde uff. A es ingravierte Bild im schbedere Burchsaal is schunn älder wie der, schunscht wehr kaum zu erkläre, warum soi Balkelecher es Bild kabuttmache. Vorher war do de Halsgrawe, un do hat sich der Drache als Wohrzeiche und vielleicht aa zur Abschreckung gonz gut gemach. Ob jetzt es Bild schun glei ingraviert wor is, als de Halsgrawe grad ferdisch war, odder vielleicht erschd hunnert Johr schbeder, un ob er e bissel älder oder e bissel jinger wie de Nome is, is schwer feschdzuschdelle.

Iwwer die Åfäng vun de Burch is nät viel bekonnt. Archäologisches Fundmatrial vun de Burch Drachefels gäbt's aus de Mitte vum 13. Johrhunnert, awwer die Ålach muss schunn im friehe 12. Johrhunnert entschdonn sinn. 1209 sin erschmols die Brieder Konrad un Wilhelm vun Drachefels urkundlich erwähnt wor. De Hischdoriker Johonn Lehmonn (1797 - 1876) hat vun äm Burkhard vum Drachefels gewisst, der in staufische Dienschde geschdonn honn soll, awwer er hat kä Quelle vorgeleht. In onnre Urkunde schdeht, dass e Schtreit zwische de Cousins Rudolf un Ånselm vun Drachefels mit'em Wormser Bischof 1288 beigeleht wor is. Es ältschde erhaltne Sichel vun dänne zwää zeicht e Drache in äm Spitzschild. Seit'em 14. Johrhunnert is awwer e Hirschgeweih odder e Wildgåns im Wabbe. De erschde vun niederem Adel, wo ohne Zweifel mit ennre Burch im Wasgau zu verbinne is, is 1245 Walter vum Drachefels, denne se Waltherus de Drachenvels geschribb honn.

So is 1510 a de rebellisch Reichsridder Fronz vun Sickinge änner vun 24 Miteichentimer wor. No soiner Nierderlach gäe die verbindete Heere vun drei Reichsfirschde honn die Siecher om 10. Mai 1523 im Råhme vun de Sickinger Fehd die Burch endgildisch zerschdert, obwohl de Burchvogt, der mit nur acht Knechte do war, die Burch kompflos iwwergäb gehatt hat. Die Siecher honn sogar verbott, die Burch widder uffzubaue.

Was donn noch iwwrich war, is durch die Nutzung vun de Ruin als Schdäbruch weiter zerschdert wor. E Nachomme vun de Eichner, de Freiherr Fronz Christoph Eckbrecht vun Derkem hat sich 1778 midde in Buseberch mit Schdä vum Drachefels e herrschaftliches Londhaus baue losse, wo heit „Schlessche“ häßt. A die Busebercher Kärch is vun so Schdä gebaut wor.

Die bescheidene Reschde vun de Burch im eschdliche Bereich werre vum sogenonnte Backezåh domieniert, em Burchfelse im Oschde. Do druff sin nur wenisch urschpringlische Mauerziech erhal. Trotzdäm kriet ma beim Nuffschdeie durch die zum Däl in de Fels geschlahne Uffgäng e Indruck, wie wehrhaft die Ålach war. Uffem Plateau vum ehemalische Berchfried finnt ma Reschde vun ennrer Zischdern. In de Fels geschlahne Kommre, Balkelecher un Abarweidunge om Sondschdäfelse zeiche, dasser domols faschd gonz vun Fachwerk- odder Schdägebäude umgäb war.

Wesentlich mä Bausubschdonz is vun de Unnerburch un de Dorålach erhal. Schun 1903 is de Dorturm durch zwä Rundbo'epordale ergänzt wor. Reschde vun zwä weitere Tirm, vun ennre klännere Zwingerålach un diverse Maure und Gebäude sin seit 1990 Schwerpunkt vun Erhaltungs- un Ausgrabungsmaßnåhme vun de Generaldirektion Kuldurelles Erwe Rhoilond-Palz.

Zuerscht kommt ma in de Dorturm, der zwar schbeder dezugebaut wor is, awwer gonz aus Buckelquader mit Zongelecher beschdonn hat. Dodruff sin e Haufe Schdämetzzeiche zu siehe. De Uffgong zu de Owwerburch ist donn iwwer e on de Fels ågelähnde älderer Turm gewässt. Zwische de zwä Dortirm gäbt's heit e Treppeuffgong, do war wahrschoinlich mol e Reitertrepp. Im Hof vun de Unnerburch sin zwä Gebäude zum Däl erhal, wo fa die Bewertschaftung vun de Burch gebraucht wor sin. Om Kelleringong vum weschdliche devu is die Johreszahl 1515 zu siehe. Im Keller vum onnre Gebäude war de Burchbrunne, der heit zugeschitt is.

Wahrschoinlich erschd in de Schbetzeit vun de Burch is de e bissel niedrischer leiende weschtliche Burchfelse aa bebaut wor. So Erweiderunge komma gewähnlich uff Verännerunge im Besitz vun de Burch zurickfiehre. Des det zu de Umwondlung vum urschbringliche Lehe in die Ganerbschaft basse. Awwer uff däm Felse sin jetzt kä Maure mä zu erkenne, un ma konn aa nätt so äfach hiekomme. Es gäbt noch Däle vum Uffgong un vun ännrer Wachschdubb on de Siedseit vum Felse.

Die Ålach uffem weschdliche Felse hat e separadi klänni Unnerburch un e eicheni Dorålach siedeschdlich vum Burchfelse gehat, vun der Reschde vun äm Flonkierungsturm mit Maulscharde erhal sin. Wie die Gebäude uff'em weschtliche Burchfelse gebaut wor sin, hat ma de ehemalisch Halsgrawe mit äm mehrschdeckische Gebäude iwwerbaut. Vun däm sin nur noch Balkelecher iwwrisch, vun dänne mehrere es in de Fels geritzte äldere Drachebild durchschla'e. No Norde is de Hof durch e halbrundi Mauer abgeschloss wor.

Uf de Felse vun de weschdlich Burcholach kommer nimmi iwwer Treppe schdeie, sonnern nur noch uff verschiedene Kletterroute zu erschdeie.




#Article 401: Burg Blumenstein (165 words)


De Blumeschdä leit drei Kilomeder siedweschdlich vun Schenau im Londkräs Siedwestpalz in Rhoilond-Palz. Die Felseburch leit in 495 Meder Heh gonz noh on de fronzesisch Grenz un is nur noch e Ruin.

Wahrschoinlich is die Burch um 1260 vun de owwerhessisch Familie Blumeschdä gebaut wor. Die erscht urkundlich Erwähnung is vun 1332. Do is a vum Ridder Ånselm vun Batzedorf zu Blmmeschdä die Redd, des häst, dasser vun Batzedorf geschdommt is, awwer uffem Blumeschdä gewohnt hat, odder zuminnescht in de Neh.

Die Burch Blumeschdä is wahrschoinlich 1525 im Baurekriech kabutt gong. Ma hat'se donn nochemol zommegeflickt un als Fliehburch benutzt. 1707 hat grad noch e Wächter do gewòhnt, deno isse fascht gonz vafall.

De Blumeschdä is e klänni, dreidälischi Burchålach. De owwere un mittlere Däl leit uf em schmale Felse un is iwwer e Felsetrepp erreichbar. Owwe is noch e Brunneschacht zu siehe. Im mittlere Däl is e Schildmauer aus Buckelquader un e Felskommer erhall. De unnere Däl vun de Burch is praktisch gonz vaschwunn.




#Article 402: Falkenburg (Pfalz) (238 words)


Die Ruin Falkeburch leit owwerhalb vun Wilgatswiese im Pälzerwald. Wie faschd alle Burche im Pälzerwald isse uff äm Felse aus Buntsondschdä als Felseburch gebaut wor. Wahrschoinlich isse im 11. odder 12. Johrhunnerd als Nohfolcher vun de Wilgartaburch zum Schutz vun de ågrenzende Derfer gebaut wor.

Es erschde Mol is die Burch 1246 erwähnt wor, als se Reichsburch wor is, awwer ma konn defu ausgehe, dasse wohl e Zeitlong frier gebaut wor is. So war des bei onnre Burche in de Gechend aa. Ma saat, de Kaiser Friedrich I. Barbarossa hett se gebaut, un zwar zwische 1175 und 1180. Plausibel is jedenfalls, dasse in dere Zeit als Vorburch vum Trifels gedient hat, vun dem aus ma de Berchfried vun de Falkeburch gesieh hat, so dass ma de Trifels hett warne kenne, wonn Feunde vum Weschde her ågeriggt weere.

Es loiningische Omt Falkeburch hat domols die gonz Fronkewääd verwalt. Nodäm die Burch kabutt war, isses no Wilgatswiese valeht wor.

Zu de longgeschdreckt Burchålach hat e älderi 50 mol 11 Meder großi Owwerburch gehert, die iwwer e Trepp om Felse vun de Unnerburch aus erreichbar war, wo mit Dorålach un Zuchbrigg befesdischt war. De Berchfried hat e Grundfläch vun 6,80 mol 7,20 Meder gehat, mit 1,80 Meder dicke Maure. Die unnerschde 2,50 Meder schdehe noch. Außerdäm sieht ma noch Reschde vun ännrer Zischdern, vum Dorhaus, ännrer Felskommer, äm Wòhnhaus (ma konn aa Palas dezu sa'e) un noch mä Mauerreschde uffem Burchfelse.




#Article 403: Monarchie (129 words)


Monarchie (griech. monos eena unn archein herrsche) is e Regierungsform wo nur een eenzische iwwer ä Lond regierd. Des konn e Kenisch odder e Kaiser, awwa aa en Ferschd soi. 
Net zu verwechseln mit de Aristokratie wo mehrere Adlische iwwer en Lond regiere.
Es gebbd drei Arde: die parlamendarische Monarchie wo de Kenisch nur representiert un e Parlament regierd, die konschdidudsionelle Monarchie wo de Kenisch durch e Verfassung ingeschrängd is un die Absolude Monarchie ach Absoludismus genannd. Haid vaschdehd mer unner em Monarsche maischdens en Schdaadsowwerhaubd. Der griehd endwedda iwwerm Erbgong vun soim Vadda/soina Mudda noch Dod vun denne es Amd odda dorsch en Wahlgong bis ons Leewensend. Bai de Erbmonarschie henn sisch die Monarsche maischdens uff ä Legitimadsion vunnem geddlische Weese berufe, so aa in Europa.

Ferschdedum Monaggo




#Article 404: Burg Grafendahn (427 words)


Die Burch Grafedåhn leit im siedlische Pälzerwald, em deitsche Däl vum Wasgau, knapp 1 km eschdlich vun de Kläschdadt Dåhn.

Die Felseburch gehert zur Dåhner Burchegrupp, zu der noch die Burche Altdåhn un Tanschdä zehle. Die drei Burche sin zwar net gleichzeitisch, awwer direkt newernonner uff em Berchrigge gebaut wor. E ähnlichi Form Burche zu baue is z. B. aa in de Vogese im owwere Elsass bei de drei Burche vun Hussere zu finne.

Grafedåhn is 1287 vun Konrad vun Mursel gebaut wor, der Lehnsmonn vun de Bischeef vun Speyer un e Enkel vum Friedrich vun Dåhn war. Die Burch war vun Åfang å als Ganerbeburch konzipiert, also fa mehrere Besitzer, die do mit ihrem Hausschdond wohne. Schun 1288 hat's näwerm Konrad Mursel noch fünf weitere Ganerbe gäb, dorunner aa die Grafe vun Sponhoim. Im Johr 1339 hat de Graf Johonn II vun Sponhoim dann vun de onnere Parteie, dorunner Wilhelm vun Winschdä (des war em Konrad Mursel sei Schwiersòhn) sämtliche Ådäle uffkaaf un is domit de änzische Eichentiemer wor. Seitdäm hääst die Burch a Grafedåhn.

Die Burch is 1425 stärker befestischd wor un donn 1437, wie es Geschlecht vun de Sponhoimer mit'em Dod vum Johonn V. ausgeschdorb is, durch Erbvertrach in de Besitz vun de Markgrafe vun Bade iwwergong. Awwer die Befestischunge hon doch nät gelongt, um enrer Belacherung durch Kurfirschd Friedrich dem Siegreiche zu widerschdehe. 1462 hatter die Burch ingenumm un zerschdert. Sie is dann, wie's schoint, aa nimmi widder uffgebaut wor. 1480 hat de Hons vun Trotha, wo schun die Burch Berwartschdä als Lehe gehatt hat, aa Grafedåhn zum Lehe genumm und 1485 schließlich kaaf. Gemach hatter dro, scheint's, nix – jedenfalls läst ma, dass se um 1500 unbewohnbar gewesst sin soll.

Die Burch Grafedåhn is die klänscht vun de drei Burche uffem mittlere vun de fünf Burchfelse. Weil e paar moderne Brüschdungsmaure dezu komm sin, wirkt die Bebauung vun de Owwerburch heit e bissel unklar. Im Weschde vun de Owwerburch gäbt's markonte Reschde vun ännre Schildmauer, wo gä'e die Burch Tanschdä erricht wor is. Däle sin noch in originaler Heh erhall. Sie is aus Buckelquader gebaut wor. On die Schildmauer ware e klänner Palas un onnere Wòhnheiser gebaut.

Vun de Unnerburch, die uf zwä schmale Felsterasse geschdonn hat, sin noch mehrere in de Sondschdäfelse gehaune Kommre, zwä Viehtränke un e Brunneschacht erhall. In äm widder uffgebaute Stallgebäude is seit 1987 es Burchmuseum.

Der Adiggel basiert uf ere freie Iwwersetzung vum Adiggel „“ aus de Daitsche Wigipedia.E Lischt mit de Versionsgschicht un alle Audore bis zum Zeitpunkt vun de Iwwersetzung (27.02.2012) is  zu finne.




#Article 405: Pälzer Krischer (250 words)


De Pälzer Krischer ischn Faschingsoade, wu jedes Joa vum eldeschde Ludwigshefna Faschingsvaroi Roinschoans on Peasenlischkaide vun Bolidig, Werdschafd, Kuldua oda Schboad vagewe werd un wu sisch als Schdimm vunde Pals“ vadiend g'machd kabd hawen. De Noame vum Oade kummd ausm pelsische, wie a ehnlische Oade vundo, wie de Saumaache-Oade unde Bloomauloade.

Die Ärwed in Wald un Feld valongd, doß mär sisch aach uf waidi Dischdanze guud vaschdännsche konn, dodezu ghead aach ä kräfdich Schdimm. Un womma oowens in gsellischa Rund sooi Schöbbche pedze duud, donn is ä kräfdich Schdimm aach kään Noodääl. Vun auße hea als liewvolla Schboddnome gebraachd, sin mär Pälza schdolz uf die Bzaischnung. 

Es hääßd, in monchm Regimend wään fria die Pälza bevoazuchd zu unnaoffiziere gmachd worrn, wail doß mär se so waid häd guud vaschdeje gekännd, wonnse die orders gäwwe hän.

Pälza Krischa soi, des machd aach die nadialisch Pälza Gradlienischkaid aus: do muß de Sachvahald klaa un daidlisch rauß, die Fagde ufde Disch un kään Drumerumschawenzle. Wonn do om Schdammdisch um än Großkoppede gehd un kääna so rischdich die Gosch ufgriehd, donn kraischd garandiad än Pälza Krisch dezwische: Saaß doch glai: ä Lump isses, Dunnakailnomol!

Inzwische gäbds Midze un Hied midde Uffschrifd Pälza Krischa un sogaa Tiischörds demid zu kaafe.

Zum 100-jährsche Vaoinsjubiläum hodde Nowak Helmud, wu aach Ehrevoasidznda vum eldeschde Ludwigshefna Faschingsvaroi Roinschoans is, de Pälzer Krischer gschaffe. Des is ä Symbolfigua, wu jedes Joa on Peasenlischkaide vun Bolidig, Werdschafd, Kuldua oda Schboad vagewe werd, wu sisch als Schdimm vunde Pals“ vadiend g'machd hawen. 




#Article 406: Burg Neudahn (729 words)


Die Felseburch Naidåhn im siedwestliche Pälzerwald in Rhoilond-Palz schdeht om Nordend vun äm longgeschdreckte Berchrigge in de Neh vun de Schdadt Dåhn. De Kernberech vun de Burch is uf äm Sondschdäfelse, wie'rer fa's Dåhner Felselond typisch is.

Naidåhn leit 2 km nordwestlich vun Dåhn rechts vun de Lauder, die do om Owwerlauf noch Wieslauder genennd werd, uf äm Ausläufer vum Kauertberch ungefähr 90 m iwwer de Dalsohl. De Burchfelse geht nuff uf 310 m, die Unnerburch leit bei 290 m iwwerm Meer. Direkt unnerhalb vun de Burch fließt de Moosbach vun rechts in die Wieslauder, wo ma frieher e Miel betribb hat, un deshalb is do noch e klänner Wooch uffgeschdaut.

De Nome Naidåhn kännt äm lätz mache, weil die Burch älder is wie Burch Grafedåhn in de Dåhner Burchegrupp, awwer immerhie isse jinger als die Burch Altdåhn. Weil se iwwer de Schdroß durchs Wieslauderdal leit, hat'se die schitze un sperre kenne. Mittlerweil iss des die B 427, unn parallel laaft aa die Wieslauderbåhn.

Wahrschoinlich iss die Burch korz vor 1240 im Ufftrach vum Speyrer Bischof gebaut wor, weil des war 1233 bis 1236 de Konrad IV. vun Dåhn. De Minischtriale, wo fa die Ausfiehrung zuschdändisch war, war de Hoinrich vun Dåhn, wo schbeder aa Hoinrich Mursel vun Kropsberch genennt wor ist. Er werd wohl die Burch donn a gleich zum erbliche Lehe kriet honn. Wie soi zwätter Nome schunn saat, hatt'er wohl vawondschaftliche Beziehunge zur Kropsburch bei Burrweiler gehatt.

Die Burch ist om 3. Mai 1285 als Burch Than erwähnt wor, un aus'em Zusommehong vun dere Urkund kommer entnämme, dass es sich um Naidåhn honnle muss.

Schunn hunnert Johr nom Bau vun de Burch is die Familie vun Mursel ausgeschdorb, un die Burch is in de Besitz vun de verwondt Altdåhner Linie iwwergong. Wahrschoins im Vierherrekriech 1438 isse niedergebrennt wor, deno widder uffgebaut, un im Baurekriech 1523 widder stark mitgenumm wor. 1552 hat de Kenig Hoinrich II. vun Fronkreich do iwwernacht, do musse also schun widder gut renoviert gewässt sin. 1603 is de letschde Dåhner Ridder, de Ludwich II., in soim Schloss in Burrweiler geschdorb. Do ist Neidåhn on's Bistum Speyer zurickgefall. Es hat donn noch e bischeflicher Åmtmonn do soi Dienstsitz gehatt, bis fronzesische Truppe se 1689 im Pälzische Erbfolchekriech endgildisch zerschdert hon.

Seitdäm is nix wesentliches mä gemach wor. In de 1970er Johre hat ma Sicherungs- un Reschdaurierungsmaßnohme durchgefiehrt. Die Ålach werd vun de Generaldirektion Kulturelles Erbe Rheinland-Pfalz, Direktion Burgen, Schlösser, Altertümer betreut un zehlt näwer de 10 km entfernte Burch Berwartschdä zu de om beschde erhaldene im Pälzer Wald.

Links vun de ehemalisch Dorålach im Siedoschde sin noch Reschde vun äm Turm vun 7 m Durchmesser zu finne. Vun däm Turm laafe no Weschde un donn no Norde abknickende Däle vun ennre schdarke Wehrmauer, die on de schdeile Nord- und Nordoschtseit gons runnergefall is. Sie hat zum Flonkierungsturm on de Nordseit vun de Ålach gefiehrt.

Vun de ältscht Burch aus de Schdauferzeit sin nur noch e Zischdern om Weschdend un die siedliche Maure vum klänne Palas zu finne, mit Fenschder und Dierålache. Die leie uffem senkrecht abgearbeitete knapp 20 m hohe Kernfelse. Om nordweschdliche End vum Burchfelse hat sich no Siede hie e schbedmiddelalderlicher Wohnbau erschdreckt, weschdlich defu e Brunne. E frieher vabutzder Treppeturm aus de selwe Zeit leit on de nordweschdlichst Kont vum Burchfelse. Er fiehrt zur Owwerburch nuff. De aktuelle Ingong im Erdgeschoß derft, wie bei viele Burche, erschd schbeder fa die Bequämlichkeit vun de heidische Besucher ågeleht wor sin, zumal er außerhalb vum innere Burchdor leit, wo ma weider owwe un vun inne gesieh links die hischdorisch Ingangsport sieht. Es schdeht aa die Johreszahl 1975 iwwer'm neie Ingong.

Die zwä Batterietirm uf de gäniwwerleiende Seit beherrsche es Bild vun de Burch. Sie sin 24 m hoch un schdomme aus de erschd Helft vum 16. Johrhunnert. De westlich hat so 7 m Dorchmesser, de estlich sogar 10 m. Die Maure sin ungefähr 3 m dick. Zwää Geschitzeffnunge om siedliche Batterieturm sin als Lewefratze schää gearweit, weshalb se aa Maulscharte genennt werre.

Ostsiedestlich vum Burchberch is die Ålach vun ännre keilfermich Baschdion geschitzt wor, die aa e „Erkennungszeiche“ vun Naidåhn is. Die Form sollt Geschosse ablenke un hat so die Owwerburch om dort flacher valaafende Berchhong geschitzt. Ma sieht on de Baschdion un de Geschitztirm, dass sich die Burchherre im schbede Middelalder uff die neie Feierwaffe ingeschdellt honn, un dodefier nochemol kräftig gebaut honn.




#Article 407: Wassersportverein Speyer (273 words)


De Wassaschboadvaroi Schbaija 1920 e. V. ischn Varoi, wu vielsaidische wassaschboadlische Aggdividede fa alle Aldasglasse midm große Oafenga- un Braideschboadb'raisch, awwa a Monschafds- un Weddkombfschwimme in Schbaija oabiede dud. Haid zeeld de Varoi 400 Midglieda un hod 3 agdive Abdailunge, s'Schwimme, s'Maaschdaschwimme un s'Singronschwimme.

De Wassaschboadvaroi isch im Joa 1920 g'grind un 1933 vunde Nadzionalsozialischde vabode worre. Nochm Zwedde Weldgriesch im Joa 1948 hodma de Varoi widda ereffnd. Ab 1950 ischma doan a ins Auslond z. B. in die Schwaiz, Idalie, Schboanije odda Esdaraisch zu Weddkembf gfahre. Finf Joa schbeda hodde Varoi doan die daitsch Vizemaischdaschafd iwwa 4x100m Laachschdaffl vunde Menna gwunne. Im Joa 1955 ischma doan a ins naije Schbaijmara Schwimmbad gzoche. Dod'noch hawwen imma widda Laid vum Varoi bai Maischdaschafde gwunne. Im Joa 2004 ischde Thomas Ligl zweefacha Weldmeschda im Maaschdas iwa 50 m, 100 m un 200 m Bruschd worre. Desweesche un a weesche oanare Eafolsch hoddman a inde Joa 1984, 1990, 2001 un 2004 zum Schboadla vum Joa vunde Schdadd gweeld. Im Joa 2005 hodde Karl Hauter (Aldasglass 80) Weldrekoade im 200m Fraistil, 200m Laache un 400m Laache, de Thomas Ligl (Aldasglass 40) n'daidsche Rekoad in 100m Bruschd unde Thomas Ligl, Heiko Zinsmeister, K. Ligl un die Karsten Dellbrügge (Aldasglass 160) en Rhoilond-Pals-Rekoad in 4x200m Bruschd-Schdaffl uffgschdeld.

Newem Dradizionelle wie'em Schwimme oddam Wassaball hoddma im Lauf vunde Zaid immamol widda naije Schboadaade ins Oag'bod uffgnumme. Zum Baischbiel gibds said 1979 do a Singronschwimme. Awwa s'weren oam End vum Joa z. B. a s'Niggolausschwimme bai onnare Varoine midgmachd. Emol im Joa faan die Wassaschboadla fa e Woch doan a inne Dräningslacha. Unn doann machense noch de Schwimmweddkompf Schdadd inde Friehling.




#Article 408: Russland (276 words)


Russlond (r. Россия), amdlisch: Russischi Federadsion, is än Schdaad in Oschdeuropa unn Nordasie. Ugfähr 143.030.106 Lait wohne in Russland unn es hot e Fläch vun mehr als 17.098.242 km², iss dodemid es fläschegreeschde Lond uff de Erd. Weege de grooße Vahäldnis vun de Fläsch zur Oiwuhnerzahl wohne in Russlond ner dorschschniddlisch 8 Lait uff eem km². 

Russlond is midd 17.098.242 km² es greeschde Lond uff de Erd unn aaschdreggd sisch sowohl iwwer Oiropa, als aa iwwer Asie. Desweege unnerdääld sischs aa in viele grooße Regione. De greeschde Dääl dudd Sibirje ainemme, welles midd 75% (faschd) de gonze asiadische Dääl vun Russlond bedegge dudd. Im Siede vun Russlond gebbds ä Reschion zwischem Fluss Manytsch unn em Kaukasus-Gebärsch, wu zwische Oiropa unn Asie umschdridde is (siehe Europa#Geographie). Grenze dudd Russlond im airopäische Siedweschde beginnend im Uhrzaigasinn: Es schwaddse Meer, Ukraine, Waißrusslond, Leddlond, Esdlond, Oschdsee, Finnlond, Norwege, airopäische Nordmeer, es Waiße Meer, es Nordpolarmeer, die Beringsee, de Pazifische Ozean, Nordkorea, Schina, Mongolai, widda Schina, Kasåchsdan, Asabaidschan, Georgie unn es Schwaddse Meer.

De wischdischsde Fluss im russische, airopäische Kernlond is die Wolga, wu viele grooße Schdädt lieche. De greeschde Fluss in Sibirje is midd 4400 km die Lena. Irtytsch und Ob bilde midd 5642 km es längschde Flusssyschdem in Russlond. Wischdische Gebirsche in Russlond iss es Uralgebärsch, welles de äiropäische Deel vum asiadische drenne dudd es Kaukasusgebärsch, welles Russlond vun Georgie unn Asabaidschan drenne dudd. Hohe Gebirsch find mer aa im middlsibirische bärschlond unn vor allem im oschdsibirische Bärschlond. De heggschde Bärsch vun Russlond is de Elbrus im Kaukasus midd 5642 Meder.

Russlond is in 83 Federadsionssubjeggde unnerdääld, welle in 8 Federadsionskrääs unnerdääld sinn.

Russlond unnerdääld sisch in folgende Federadsionssubjeggde:




#Article 409: Reichsland Elsaß-Lothringen (532 words)


Es Raischslond Elsaß-Lothringe iss en aus de alde Londschafde gebildedes Vawaldungsgebied vum Daitsche Kaisaraisch gewessd unn hot vun 1871 bis 1918 beschdanne. Die maischde Zaid isses em Kaisa selbschd unnerschdanne, 1811 isses en aischene Bunnesschdaad vum Daitsche Raisch worre.

Elsaß unn Lothringe ghere schun said 870 zum Oschdfrängische Raisch unn schbääda zum Hailische Reemische Raisch. Sie ware kee uuabhängische Ferschdedümer, sunnern Reschione, unnerdääld in vaschiedene weldlische unn gaisdlische Besidsdümer. Ab de zwedde Hälfd vum 17.Johrhunnerd sinn Elsaß unn Lothringe unn noch onna Raichsgebiede vun Frongraisch bsedzd unn ånnegdierd worre.

Noom Daitsch-Fronzesische Kriesch 1870/71 hot Frongraisch am 10.Mai 1871 Elsaß-Lothringe ons nai gegrindede Daitsche Kaisaraisch abdrede gemißd. Wie owwe beschriwwe, is Elsaß-Lothringe nie en homogens Gebied gewessd, sunnern en Konschdruggd vum Daitsche Raisch. Ausgsuchd hot mer sisch Elsaß-Lothringe weege de milidärschdradegische Roll, de Daitsche Schbrooch, welle do gebabbeld worre is, Õõschluss on die wischdigschde Vakesnedze unn Rohschdoffraischdum. Wie Elsaß-Lothringe verwalded werre soll, hot mer sisch geschdridde: Endwerra zu Praiße ooda zu de Sieddaitsche Schdaade ooda em Raisch unnerschdelle. Ledschdares is donn uff Wunsch vum Bismarck gewähld worre. Midd Elsaß-Lothringe sinn aa 200.000 fronzesisch babbelnde Lothringer dezu kumme.

Die Bismarcksche Raischsvafassung is 1874 oigfiehrd worre. 1877 hots Lond es Reschd griehd, Gsedze vorzuschlaache. 1879 isses Åmd vum Schdaddhalda oigfiehrd worre, dodemid iss Elsaß-Lothringe nimmi em Kaisa selbschd sunnern em Schdaddhalda unnerschdelld gewessd. Es Minischderium fer Elsaß-Lothringe hot die Reschierung iwwernumme. 1911 erschd is Elsaß-Lothringe de onnere Bunnesschdaade glaischgschdelld worre, hot ä Vafassung unn ä Flagg griehd, en frai gwähldes Balamend is gebilded worre unn es Lond hot drai Vadreda in de Bunnesrad gschiggd..

Owwerpräsidende und Raischsschdaddhalda 1871–1918:

Noch de russische unn Daitsche Revoludsion henn aa Elsässer revoldierd. Noodem de Kaisa gflohe is unn daitsche Trubbe sisch aus Elsaß-Lothringe zerickgzooche hawwe, is am 11.Novemba die Rebublig Elsaß-Lothringe ausgerufe worre. Vum 17. bis zum 21.November is die Rebublig vun Frongraisch erowwerd worre. Am 17.Oktober 1919 isses Raischslond bzw. die Rebublig uffgleesd worre unn unner die Vawaldung vun de Generaldireggdsion in Paris gschdelld worre. Im zwädda Weltkriesch is Elsaß-Lothringe vun Daitschlond bsedzd worre unn faggdisch, awwa nedd offiziell, annegdiad worre.

Bai de Wahl zur Schdaadsõõgherischkaid am 1.Oggdowa 1872 hawwe 160.000 (10%) fer Frongraisch gschdimmd, awwa ner 50.000 sinn donn aa ausgewannerd. Die Pro-fronzesische Schdimmung hot sisch iwwer die Johr vaschdärgd.
Die daitsche Reschierung is als Fremdherrschafd uffgefassd worre, hot ä schdargi Germanisierungsbolidig bedriwwe. Verbode worre isses Singe vun de Marseillaise, de fronzesische Nadsionalhymn unn es Draache vun fronzesische Hohaidssymbole. Die Trikolore iss als Zaische vun Prodeschd ghissd worre unn fronzesische Kuldur iss in Varoine bewussd braggdizierd worre. Feschddaach wie de Gebordsdaach vum Kaisa unn de Besuuch vum selwe sollde die Loyalidäd zum Raisch schdärge.

Vun de Volgszählung 1900

Åmdlische Schbrooch vum gonze Raischslond is Daitsch gewessd, awwa in fronzesischschbroochische Krääs isses vaplischdend gewessd, fer effendlische Bekånndmachunge aa ins fronzesische zu iwwersedze. Do is aa es Fronzesische als Gschäfdsschbrooch zuglasse worre. In de Daitschschbroochische Orde isses Daitsche als Unnerrischdsschbrooch aigfiehrd worre in de Fronzesischschbroochische es Fronzesische.

Vun de Volgszählung 1900

Es Raischslond Elsaß-Lothringe hot sisch in Bezärge unn die wiedarum in Krääs unnerdääld.

    Altkirch
    Colmar
    Gebweiler
    Mülhausen
    Rappoltsweiler
    Thann

    Straßburg
    Erstein
    Hagenau
    Molsheim
    Schlettstadt
    Straßburg, Land
    Weißenburg
    Zabern 

    Metz
    Bolchen
    Château-Salins
    Diedenhofen-Ost
    Diedenhofen-West
    Forbach
    Metz, Land
    Saarburg
    Saargemünd 




#Article 410: Josephskirche (Speyer) (408 words)


Die Josefskeäasch in Schbaija isch ä kadolischi Keäasch uns Zendrum vun vaschiedene Haisa vunde Parrai St. Josef. Die Keäasch isch domols gonz schä bräschdisch un groß g'baud worre, wesche de Riwalided vun den Konfesione unde evongelischi G'deschdniskeäasch, wu glaisch wisawi lische dud. Awa haid gibds guude ökumenischi B'ziehunge vunde Pahg'moinde St. Joseph unde G'deschdniskeäasch. Als die Josefskeäasch renowiad worre isch, hawn die Kadolige inde G'deschdniskeäasch faiare diafe. 

Als im Joa 1887 die Brodeschdonde og'fonge hawen fa ia Keäasch zu sommle, hawen a glaisch die Kadolige än Varoi fas Keäaschebaue g'grind. Domols hod doan de g'grind Varoi fas Baue vunde G'deschdniskeäasch n'Baublads kaafd, wu domols noch om Schbaijmara Schdadrond g'lesche isch. Dodruff hawen die Kadolige doan a glaisch n'Baublads visawi kaafd, wu se awa doan fa'n onere Blads oig'dauschd hawen. N'große Deel vum Blads hods Gloschda St. Magdalena gewe. 

Im Joa 1914 hodma die Keäasch don a'm Patron vunde Kuapals unem Schudspatron, m'Hailische Joseph, vunde Awaida g'waihd.

Die Parrai St. Joseph hod newe de Josefskeäasch a sog'nonde Ägidienhaus, wuen große Pasaal, ä Bischarai un onare Zimma hod. Don hods noch newe de Keäasch s'Biro un s'Pahaus, wu de Parra, im Momend is des de Hubert Ehrmantraut, wohne dud. Onde Gilscheschdrooß lischdn Kinagaade unshod Juchendzimma. Doan hods weschdlisch vunde Keäasch waidere Zimma, än Paagbladz unen kleene Pagaade midner Gnaibolach vum Schbaijmara Gnaibvaroi un doan noch s'Alde- un Bfleschehoim St. Martha. 

Weschem Mongl on Parra hod ma kai neie Parrer fier die Parraie St. Hedwisch un St. Oddo g'funne hod, hen die seit 2008 a Parreiegemäänschaft mid St. Joseph. Jede vun dene drä Kersche had noch wie vor ihrn eischene Basdoralreferent. Awer de Hubert Ehrmantraut is Parrer vun alle drei Parreie.

Die Josefskeäasch hod de Mänza Dumbaumeschda Ludwig Becker g'bloand. Dod'bai hoda Juchndschdiel, Schbedgodig, Barogg un Renesõs vamischd, domid se sisch vum Dum unde unaschaide G'deschdniskeäasch dud. 

S'Tuampaa isch 90 Meda hoch un dod'mid blos 2,5 Meda glena als die Kaisaslaudenea Mariekeasch un 10 Meda glena als die G'deschdniskeäasch, wu newedro lische dud. Die glenere Tiam im Oschde sin ugfea 40 Meda hoch un de Dachfirschd hod 34 Meda. Z'omme midde zwee oanere große schbaijmara Keäasche, die G'deschdniskeasch unem Kaisadumm dudses Schbaijamara Schdadbild bräsche. 

Im Oschde vum Haubdoigong isch die Oaschl mid iwa 4.000 Paife. Doad schdejn a Figure vum Adolph Kolping unem Hondweagsg'sell, wu die Koblings vun Schbaija g'schdifd hawen. 

Die Glogge vunde Josefskeäasch sin viaschdimisch un sin 1960 vum Friedrich Wilhelm Schilling gosse worre. Die gregschd wieschd 3.890 kg.




#Article 411: Rinkenbergerhof (187 words)


Die Haisagrubb Ringschebeaschahof lischd im Noade vun Schbaija un weschdlisch vunde Bundesschdrooß 9 un wude Ringschebeaschawesch duaschgehd. 

Uaschbringlisch ischde Ringschebeaschahof mol ä glääni Haisagrubb vun Bauareheef gwesd. Schbeda hoddma donn doad mea Haisa zum Baischbiel fa Waldawaida gbaud. Schunn frie im 14. Jaahunad hawwn sisch die Raadsherre onde Laurenziuskabell, bnond nochm m'hailische Laurentius äm Meatira, oam Ringschebeasch fa'n Omdsschwua gdroffe. Onde Schdell vunde Keäasch hoddma donn schbeda ä Sienegraiz aus Sondschdää vun 1616, uaschbringlisch midde Inschrifd Warzeig Des Lorentz Heisels uffgschdeld. S'Graiz isch doan meamols umgschdeld worre un schded haid newede naije Kabell.

Haid hodds doad vaschiedenschde G'baide. Newe Wohnunge unde Laurenziuskabell, unnaonerem a ä Gschdied un ä Waldgaschdschdedd, die Laurenziuskabell, wu zude Parrai St. Konrad kead. Zudem isch do a die Londweadschafdlisch Unnasuchungs- un Foaschungsoaschdald Schbaija, wu do midde Unnaschdidzung vum Rhoilond-Pelsische Umweldminischderium 12.5 ha Vasuchsfelda bdraiwe un doad schemischi, fisikalischi, migrobiologischi Analise mache dud. Awwas wead a zum Baischbiel die Radioagdiwided vum Adomgrafdweag Filibsbuasch unnasuchd. Un doan hodds a ä Oirischdung vum Beziagsvabond Pals midd änna medeorologische Schdazion. Un doan isch do die LUFA a de Sidz vum Vabond vunde daitsch londwerdschafdlische Unnasuchungs- un Foaschungsoaschdalde.




#Article 412: Museum SchPIRA (167 words)


SMuseum SchPIRA ischä Museum inde Kleene Paffegass in Schbaija inde Voadapals, wu aldi Fundschdigg ausm jiedische Lewe vun Schbaija zaische dud. Schpira hodma im Middlalda uff hebräisch fa Schbaija g'sachd un Schbaija isch äni vunde de drai SCHUM-Schded g'wesd. 

Uff 80 Qwadradmeda komma zum Baischbiel Iwwablaibsl vun Rundbesche ausm 12. Jahhunad, Grabschdä ausm 14. Jahhunad oda ä Dobblfenschda vun 1110/20 oagugge. Oinisches, wu ma seje kon, isch ä Laigab vum Hischdorische Museum vunde Pals, wu a in Schbaija schdeje dud. 

Schbaija hod im Middlalda äni vunde gregschd jiedischi G'moinde nerdlisch vun de Albe kabd. Die Laid sind im 11. Jahhunad vun Idalije un Frongraisch als Kauflaid un Bonkjes kumme. D'Bischof Rüdiger Hutzmann hod don 1084 die jiedischi Flischdling aus Määns uffg'numme un hod dodmid d'Grundschdä fa die jiedischi G'moinde in Schbija g'leschd. 

S'Museum hodma om 9. Nowemba 2010 eaefned, wu die Raischbogrommachd 72 Joa her g'wesd isch, wu die Nadsionalsozialischde a die schbaijmara Sinagog zaschdead kabd hawen. S'Museum eagensd de Juddehof, wu wisawi mide Migwe lische dud.




#Article 413: Allerheiligenstift Speyer (198 words)


SAllahailischeschdifd vun Schbaija ischn romoanisch-godischa Sagralbau im schbeede 10. Jaahunnad bis uug'fea 1800 g'wesd.

S'Allahailischeschdifd isch äns vunde eldschde Schdifd vun Schbaija g'wesd un isch voa iwwa 1000 Joahr vum Bischof Sigebodo g'grind worre. Zum Schdifd hodd unna onnarem ä frieromoanische Schdifdskeäasch kead, wu im Siede onde Schbaijmara Schdadmaua g'baud worre ischd. Die Keäasch isch uug'fea 50 m long g'wesd un hoddn romoanische Vierungsduam vun 35 m Heh kabd. Im 14. Jaahunad hoddma doan on die Keäasch de godische Deel oag'baud.

S'Schdifd hoddma mol als almeschdisch golde uns isch inde gonze Pals b'kond g'wesd. Im Pelsa Eabfolschegriesch isches doan awwa im Joa 1689 durschde Schbaimara Schdadbrond zaschdead, awwa dod'noch a widda uffg'baud worre. Nochdemas widda uffg'baud kabd hodd, hodds noch iwwa 100 Joa egxeschdiad, bevoas doan endgildisch inde fronzesische Rewoludzion vaschdaigad un abg'risse worre isch.

Haid eainnad blos noch die Schdrooß, die Allahailischeschdrooß, ons oinschd b'daidende Schdifd. Oagugge kommas a uffm Vochlschaubloan vunde „Freien Reichsstadt Speyer vor der Zerstörung 1689“ vum Philipp Stürmer (1916–1998), wu im Hischdorische Museum vunde Pals ausg'schdeld isch. S'Schdif isch awwa inde Eainnarung vun Schbaija lebendisch gbliwwe unma hodd zum Baischbiel 2011 ä G'dengminz aus Silwa g'bräschd un s'wead in Schdaddrundgeng vun Schbaija eawend.




#Article 414: St. Peter (Speyer) (184 words)


Die Pedakeäasch vun Schbaija isch frija mol die gläänschd romoanisch Keäasch doad gwesd un isch wisawie vum Allhailischeschdifd g'lesche. Wailse so glää gwesd isch, hoddma a Pedakeäachl zuare gsachd.

Die St. Peda-Paakeäasch soll 1157 duaschde Dummscholaschda Johannes von Erenberg eabaud worre soi. Awwa ma gead dvu aus, daße elda isch. Im 11. Jaahunad hoddma do ä glääni frieromoanischi Keäasch diregd wisawie zum Allhailischeschdifd gbaud un im scheede 12. Jaahunad eanaiad. S'Goddeshaus isch blos uug'fea 30 m long un 12 m braid gwesd unnde Tuam 30 m hoch. Baim SChbaimara Schdaddbrond vun 1689 isch die Keäasch bis uff de Tuam un die Aussemauware runnag'broand un doan hoddmase fa iwwa 100 Joa als Ruin lische losse. D'noch hoddmase doan vaschdeischad un abg'risse. 

N'Reschd vunde Keäasch, die Koaschdrewepaila un'n Deel vunde Weschdwond, isch im Wohnhaus inde Allahailischeschdroß 21 oig'baud worre. Die Pedakeäasch komma uffm Vochlschauplon vunde „Freien Reichsstadt Speyer vor der Zerstörung 1689“ vum Philipp Stürmer (1916–1998) oagugge, wu im Hischdorische Museum vunde Pals ausgschdeld isch. S'Schdadaschiv Schbaija hoddä Zaischnung vum Graisachiwa Peter Gayer (1793-1836), wu d'noch die Keäasch om End vunde godische Aschidegdua bschdimmd gwesd isch.




#Article 415: St. Moritz (Speyer) (204 words)


Die Keäasch St. Moarids in Schbaija ischä godischi Paakeäasch gwesd, wu uffm haidische Kenischsbladds im Zendrum vunde Schbaimara Aldschdadd gschdonne isch. Die Keäasch hodd domols als bedaidenschdi godisch Keäasch inde Voadapals golde.

Die Keäasch St. Moarids isch im 11. Jaahunad als Haubdparai vunde Birschaschdadd Schbaija g'grind worre. Oinische meenen awwa, dasses im ausgejende 9. odda 10. Jaahunad g'baud worre isch. Im 13. Jaahunad hoddmase doan im speedromonische Schdiel nai eabaud. Die Keäasch hoddn schbidshelmische Weschdduam kabd, wu 60 Meda hoch gwesd isch. Sie isch uug'fea 40 Meda long, 25 Meda braid un bis unnas Dach guud 20 m hoch gwesd. Im 15. Jaahundad, inde Joare vum 1422 bis 1468, hoddma die St. Moarids-Keäasch middm Schdifd St. Germon zomme g'leschd un middm schbedgodische Gweahaus unm Koa ausg'baud. Dodzu hoddma a noch ä uug'fea 2 Meda hohe Ringmauwa drumrum gbaud. 

Baim Schbaimara Schdaddbrond im Joa 1689 isch die Keäasch bis uffde Duam un die Maua abgbrond. Ma hoddse nemme uffg'baud un um 1806 doan endgildisch abg'risse un on dea Schdell doan de haidisch Kenischsbladds oag'leschd.

Die Funamend sinn a haid noch unnam Kenischsbladds. Erinnarunge on des ejemolisch Wahzaische vunde Birschaschdadd Schbaija komma im Hischdorische Museum vunde Pals oagugge. S'hod a noch Zaischnunge vun dem frijare Sagralbau.




#Article 416: St. Bartholomäus (Speyer) (125 words)


Die St. Badolomeuskeäasch hod mol zude bedaidenschde Paakeäasche vunde ejemolische Raischschdad Schbaija kead un isch nerdlisch vum Aldperdl uff enna Schroßeinsl g'wesd.

Die Oafeng vunde Badolomeuskeäasch raischen waschoinlisch ins 12. Jaahunnad zurigg. Domols hodd die Schdadd sisch waida in de Noade ausg'deend undo hoddma die Keäasch un glaisch wisawie a noch s'Auguschdinagloschda hiegschdeld. Im 14. Jaahunad hoddma die Keäasch godisch uffgbebbld unnare n'romoanische Keäaschduam middm schdaile Schbidzhelm gewwe. Die Keäasch isch doan n'm Schbaimara Schdaddbrond vun 1989 zum Obfa gfalle. Die Keäasch hodds doan noch bis uug'fea 1800 gewwe, awwa doan hoddmase inde Fronzesische Rewoluzion endgildisch abg'risse. Vunde Badolomeuskeasch hodds haid kä Reschd mea.

U. Kindermann: Kunstdenkmäler zwischen Antwerpen und Trient, Beschreibungen und Bewertungen des Jesuiten Daniel Papebroch aus dem Jahre 1660, Böhlau Verlag, 2002




#Article 417: St. Johannes (Speyer) (118 words)


Die e'molisch Paakeäasch St. Johann (de Daifa) in Schbaija ischn Sagralbau gwesd, glaisch wisawie vum Auguschdinagloschda.

Die Keäasch isch mol änni vunde elschde Keäasche vun Schbaija gwesd. Schun im 11. Jaahunnad hoddma middm bauwe oagfonge. Die Keäasch ischn romoanische Saalbau middm Koa gwesd un hoddn neadlische Koaflang'geduam kabd. Nocharar Zaschderung duaschde Schbaimara Schdaddbrond vun 1689 ischse fa Joare als Ruin lische gbliewe. Um 1770 hoddma die Keäasch doan widda nooddiafdisch heagschdeld. Inde froansesische Rewoluzion ischse doan awwa endgildisch zaschdeard worre un doan oam Onfong vum 19. Jahhunad abgbroche worre. Oande Schdell vunde Keäasch isch doan die Pelsisch Londesbibliodeeg hiegschdeld worre. Haid isch doad's Schbaimara Schdaddaschiev, awwade Nome vunde Johannesschdrooß eainnad noch on die Keäasch vunde Zaid vunde Salija.




#Article 418: St. Markus (Speyer) (176 words)


Die Keäasch St. Maagus in Schbaija ischä Paa- un Gloschdakeäasch uffm Feld vorm Maaxdoaduam, em ejemolische Oigongsdoa zua Schbaijmara Voaschdadd voam Waiße Doa gwesd. Die Keäasch ischn middlgroße Sagralbau midd romoanische unn godische Schdielelemend gwesd.

Im 12. Jaahunad isch im Siede vunde Schdadd Schbaija voam Maaxdoa die Paakeäasch fa die siedlische Voaschdadd im romoanische Schdiel gbaud worre, inde Nee vunm weschdlische Saideaam vum Rhoi. Die Keäasch isch uug'fea 40 Meda long un 25 Meda braid un isch vunnare Mauwa oig'zeumd gwesd. Im 13. Jaahunad hoddma die Keäasch doan godisch eanaijad. Im Joa 1317 isch die Paakeäasch zuäm Wilhelmiddagloschda worre, wuen Koahea vum Gloschda St. Geamoan gschdifd kabd hodd. De Oade hodd des Gloschda doan awwa um 1500 widda uffgewwe.

Die Keäasch hodde Draißischjearische Griesch un a de Schbaimara Schdaddbroand vun 1689 iwwaschdonne. Doan hodd die Keäasch noch uug'fea 100 Joa gschdoane bevoamase doan um 1800 vaschdaigad un abg'risse hodd. Die Keäasch hoddmol doad gschdoane, wu haid de große Paag- un Messblads wisawie vum Naduafreundehaus isch. Eainnarunge vunde Keäasch komma haid im Hischdorische Museum vunde Pals oagugge.




#Article 419: Burg Steinenschloss (851 words)


Die Burchruin Schdäneschloss, aa Atzeschdä, Biewermiehler Schloss, Schdäner Schloss genonnt, leit in de Gemarkung Daläschwiller-Fresche im Londkräs Siedweschdpalz, owwerhalb vum Zusommefluss vun de Schwarzbach un de Rodalb.

Vun de ungefähr 295 Meder iwwerm Meeresspichel und 48 Meder iwwer de Dalsohl gelä'ne Heheburch aus ware die ågrenzende Däler gut zu iwwerbligge. Wä'e dere strategisch ginschdisch Laach nemmt ma å, dass die Burch vielleicht e siedlichie Grenzburch war.

Wie die Burch gehäß hat, als ma se um 1100 gebaut hat, is nimmi sicher feschdzustelle. Im 13. Johrhunnert hat unnerhalb vun de Burch e Siedlung gelä, die Schdäne, Schdeie odder Schdesche gehäß hat. In ännrer Urkunde vun 1564 is die erwähnt, awwer domols war se schun valoss. Awwer in de selwe Urkund is a es Schdäner-Schloss erwähnt. In de Neh hat's noch e Hof nomens Atzeschdä gäb, un vielleicht hat die Burch genauso gehäß. Nomensforscher glawe awwer nät do dro.

Die Burchålach hat ungefähr die Form vun em Bicheleise, dem soi Spitz no Siede zeicht. Des losst uff sächsisch-thieringische Infliss schließe. Die Läng is 70 Meder, die Bräd ungefähr 46 Meder. Die 1,80 bis 2,50 bräd Umfassungsmauer beschdeht aus behaune Sondschdäquader aus salischer Zeit, zum Däl aa aus staufische Buckelquader. Die Owwerburch leit uf äm Sondschdäfelse un is vun de Unnerburch durch e Felsabsatz getrennt, in däm sich aa e Zischdern befinnt. Zwää Uffgäng vabinne die beide Burchdääle.

E Vorburch hat westlich vun de Burchålach außerhalb vun de Ringmauer geschdonn. Sie hat sich entlong vun de Weschdseit vum Burchgrawe erschdreckt, im Siede sogar noch e bissel weider.

In de Unnerburch ware die Wertschaftsgebäude, e paar Räum, die wahrschoinlich als Wachkommre genutzt ware, un de Burchzugong. Der hat aus äm 2,50 Meder bräde un 3,15 Meder hohe Dor beschdonn, des dorch e Zuchbrigg un e Grawe gesichert war.

Die Owwerburch is iwwer e Dorchgong erreichbar, wo in de Felse gehau is. Dort ware Wohngebäude (e Palas vun 30 Meder!), Kich, Aborte, die Rischdkommer un e mächticher Rundturm, der die gonz Burch dominiert. Bei em Innedorchmesser vun 8,50 Meder und 2,50 Meder dicke Maure ergäwwe sich 13,50 Meder Außedorchmesser. Der Turm hat wohl als Berchfried gedient, awwer er kennt aa als Wòhnturm genutzt wor sin, weil, genuch Raum hett'er gebott. Im Norde is die Owwerburch durch e geknickti Schildmauer geschitzt, die wohl im 12. Johrhunnert beschädicht wor is. Ihr Weschdhelft is nämlich in de zwätt Helft vun däm Johrhunnert nei gebaut wor, während de Oschddäl schun aus'em 11. Johrhunnerd is.
 

Ma wäs nätt, seit wonn die Schdell bebaut is. Es gäbt awwer Åzeiche vun ännrer Besiedlung schun in de jingere Schdäzeit un in de Hallschdattzeit.

Die ältschde vorhondene Mauerreschde kommer uff die Zeit um 1100 datiere. Wahrschoinlich hat se de Graf Emich I. vunn Loininge gebaut. Es hat, e paar Kilomeder entfernt, e remischi Villa gäb, die ma eventwell als Quell fa Baumaterial fa die schbed-salisch Burchålach benutzt hat.

E bissel schbeder, so zwische 1125 un 1166, is de wuchdisch Rundturm gebaut wor. Er hat salisch-schdaufische Bauelemente un is änner vun de greschde aus dere Zeit uffem Gebiet vum heidische Rhoilond-Palz. Nur e paar Johr schbeder is die Burch abgebrennt. De Kaiser Friedrich Barbarossa hat 1168 näwer de Burch in Saarbrigge selbschd noch drei weidere Saarbrigger Burche schleife geloss. Vielleicht wa es Schdäneschloss änni defu. Jedenfalls gilt die Burch in ännrer Urkund vun 1237 schun als zerschdert un is aa nie widder uffgebaut wor.

Bis ins 18. Johrhunnert hat die Burchruin donn immer mol widder de Besitzer gewechselt. Genennt werre die Grafe Loinigne-Dagsburch, Zwäbrigge-Bitsch, Loininge-Hardeburch, ab 1564 die Grafe vun Loininge-Hardeburch-Dagsberch un ab 1570 Hånau-Lichteberch.

Im 19. Johrhunnert hat ma die Ruin als Schdäbruch genumm un fascht komplett abgetraa. Die Schdä hat ma fa de Hausbau in de Derfer drumerum un 1875 aa fa de Båhnhof Bärmesens-Nord uf die Biewermiehl sowie fa die Båhnlinie selbscht genumm. Die Ålach gehert jetzt em Lond Rhoilond-Palz un werd vum Londesomt fa Denkmalpflech in Määnz verwalt.

Unner de Uffsicht vum Omt fa Vor- un Friehgeschicht, Schbeier, had de Arzt Dr. L. A. Hoffmonn 1956/57 die Ruin freigeleet. Domols is e gewisses effentliches Interesse on de Burch wach wor - vorher hat ma nur e vum Wald iwwerwucherter Schdähaufe gesieh.

Im Friehjohr 1968 hat ma aa mit Ausgrawungen ågefong, 1973 is de Burchveroi Schdäneschloss gegrind wor. Heit betreut de Hoimatveroi vun Daläschwiller-Fresche die Grawunge un weidere Arweide. Inzwische hat ma die Umfassungsmauer un de Palasbereich somt Abortålache soniert, die Dorålach in de Unnerburch rekonschtruiert un die Mauerziech vun e paar Wertschaftsgebäude widder sichtbar gemacht. De ab 1985 freigeleete Turm hat ma ab 1989/90 mit bis zu 1 m longe un 55 cm hohe Schdäbleck bis uf 10 Meder heh widder uffgebaut.

Im Bau- un Brondschutt hat ma aller mechlicher Kråm aus'em Middelalder gefunn. Keramikscheibe, Spielschdä aus Sondschdä odder Hirschgeweih, Werkzeich un Waffedäle aus Eise, Diergriffe un Schlissel. Sogar vergoldete Bronze-Zierbeschläch sin uffgetaucht, sowie e Doppeladler aus vergoldeter Bronze, wo wahrschoinlich aa e Zierbeschlach war. Donn e Werkschdick aus Schdä mit äm rundbochische Schlitzfenschder un im weschdliche Außebereich e muschelartisches Wahrzeiche.

Die gonze Reschdaurierungs- und Freilechungsarweide honn dezu gefiehrt, dass ma jetzt widder e guti Vorschdellung vum friehre Aussiehe der Burch kriet.




#Article 420: Augustinerkloster Speyer (257 words)


SAuguschdinagloschda in Schbaija isch mol als Beddloade im 13. Jahhunad g'grind worre.

Noch de Grindung vum Gloschda inde Midd vum 13. Jaahunad, ischs im Joa 1334 abgbrond un a greschdedeels zaschdead worre. Kuaz nochm Brond hodmas Gloschda widda uffgbaud un doan im 15. Jaahunad umgbaud. Im Joa 1430 hawwen sich die Prioa, Guardiane un Brieda vun fia Gleschda, dorunna a vum Auguschdinagloschda, uff ian Wunsch hie in die Biaschaschafd vunde Schdadd Schbaija uffnemme losse. Midde Joare sinn doan die ejemols aame Oade durch Hondl un Vameschdniss zu Wohlschdond kumme. Deswesche hodd doan a im Joa 1488 de Raad vunde Schadadd Schbaija die Gleschda, dorunna a s'Auguschdinagloschda, uffgfoadad, nochm Schudsvadrach vun 1430 ian Baidrach fadde Unnahald vum Seldnaheea zu laischde. Ofoang vum 16. Jaahunad sinn inde Qwadia vum Gloschda evongelischi Messe gewwe worre un 1526 hodd sich de Prioa vum Auguschdinagloschda, de Michael Diller, zu dem bkoand, wassde Luther gsachd kabd hod.

Baim Schbaijmara Schdaddbroand vun 1689 ischs Gloschda doan waidgejenschd zaschdead worre. Awwa de Koa vunde godisch Keäasch, wu ausm 13. Jaahunad gschdomd hodd, hodds iwaschdoane kabd un isch easch 1866 abg'risse worre. Im 18. Jaahunad hoddma die Ruin vum Gloschda fa Wohnunge umg'baud kabd.

Newe de Augustinergasse, wu glaisch wisawie lische un oans Gloschda erinnare dud, isch haid a noch de Graizgong ausm 15. Jaahunad vunde ejemolische Keäasch midd soine spedgodische, schbidsbeschische Maßweagakade inde Wormser Straße 39 eahalde g'bliwwe. Ma hoddse im Joa 1982 abg'baud un fia Joa schbeda widda, awwa oanaschda z'somme uffgschdeld un a ned goans oam glaische Oad, sondan ä bissl vasedsd newedroa.




#Article 421: Elwedritsche Museum Speyer (190 words)


SElwedritsche Museum vun Schbaija lischd midde inde Schdadd, inde Antoniengasse 3 un zaischd de B'sucha s'Lewe vunde schaije Pelsa Elwedridschle.

S'glääne un privad bdriwwene Museum isch im easchde Schdogg un eagleadem Bsucha was Elwedridschle sinn, wu un wiese lewe dun, wie un wumase finne koan un s'losd a schunschd ke Froch zua Foaschung vunde Tritschologie offe. S'Museum zaischd seldene un a noch faschiedene brebariade Exembla vunde Elwedridschle un a ä Uffzuchdssdazion fa die Tia. S'weren awaw a Vabindunge zude onnere daidsche schaije un seldene Wese gzaischd, wuma schun dfu kead kabd hawwe konn, wie'em bairische Wolwadinga unnem Tiringa Rasslbogg. A vun denne hodds Museum ausg'schodbde Exembla. Doan eafead ma, dassmasse zum Baischbiel im Unnaholz vun Paagolaache, Waldbeede un Rebschdegg finne koan. Awwa a bloss, womma schbed Nachds schun minischns zwee Dubbeglesa voll mid Riesling-Schoale indus hodd. Doan komma loszije un vasuche Elwedridschle, wu jo ausseje dun wie ä Mischung vun Hing'gl midna End unna Elf im Halali zu krische. 

Im Eadgschoß komma doan a glai iwwa soi Elwedridschle Wisse midd onnare dischbediere un middm Riesling-Schorle oafonge naije Elwedridschle-Eafaarunge zu sommle. 

S'Muesum hod jeden Daach vun 11:30 bis 18 Ua uff.




#Article 422: Ivan Glasenberg (200 words)


De Ivan Glasenberg, (* Jannuar 1957 in Südafrika) isch en Manager und de CEO von Glencore.

De Glasenberg isch in em Vorort von Johannesburg aufgwachse. Sai Mudda isch e Südafrikanerin und sain Vadda en gebürdiga Litauer. Er hod an de University of the Witwatersrand in Südafrika sain Bachelor-Abschluss gmacht und an de University of Southern California sain Master of Business Administration. Im Jahr 1984 hod er åågfange bei Glencore, em gröschde Rohschdoffhändler von de Weld, zu schaffe und zwar im Kohle-Departement, zuerschd in Südafrika und dann in Auschdralie. Von 1989 bis 1990 hod er das Büro von Glencore in Hong Kong und in Peking glaided, bevor er 1991 d Laidung vom Kohle-Departement iwwernomme hod. Im Johr 2002 isch er dann CEO von Glencore worre.

Di Zaidschrifd BusinessWeek hod im Johr 2005 gschriwwe, dass de Glasenberg e Schlüsselfigur im gehaime Öl-Handel vom Marc Rich mit em Iran gwessd isch. Schbäder hod en de US-Präsident Bill Clinton begnadigd. Im Sebdember 2011 hod s Schwaizer Wirtschaftsmagazin Bilanz berichded, dass de Glasenberg e Vermöge von uugfähr 5,3 Milliarde Franke hod. Am 16. April 2012 hod d BBC e Interview mit ihm gsended, wo er die Vorwürf gege Glencore wäge Umweldverschmudzung und Kinnererwed, zurückgwiese hod.

 

 




#Article 423: Burg Tanstein (355 words)


Die Burch Tanschdä leit im siedliche Pälzerwald, em deitsche Däl vum Wasgau, knapp 1 km eschdlich vun de rhoilond-pälzisch Kläschdadt Dåhn.

Die Felseburch gehert zur Dåhner Burchegrupp, wo aa noch die Burche Altdåhn un Grafedåhn dezu zehle. Die drei Burche sin zwar nät gleichzeitig, awwer direkt näwernonner uff äm Berchrigge gebaut wor. So ähnlich is des z. B. aa in de Vogese, im owwere Elsass bei de drei Burche vun Hussere zu finne.

Vun alle drei Burche vun de Grupp is Tanschdä die ältschd. Ausgrawunge hon ergäbb, das uff de Felse schun im friehe Middelalder was gebaut war. Des vawunnerd aa nät weiders, weil domols schun unne im Daal e Heer- un Kaufmonnsschtroß dorchgong is. Heit is do die Bundesschtroß 427. Die Nåmensähnlichkeit mit de Schdadt Dåhn und em Adelsgeschleicht vun Dåhn leit uff de Hond, wom'mer aa nät so genau wäs, was'es bedeit und was zuerschd so gehäß hat.

E Urkund vun 1127 nennt e Anshelmus de Tannicka als Besitzer odder Verwalder. Deshalb vermut'ma, dass die Burch Åfong fum 12. Johrhunnerd gebaut wor is. 1189 werd in ennrer Urkund vum Kaiser Friedrich Barbarossa e gewisser Hoinrich vun de Than erwähnt. Die Burch wer domols e unmittelbares Reichslehe gewässt. Dodeno werre noch Ulrich vun Dåhn un Konrad vun Dåhn als Reichsministeriale genennt. Seit 1328 is die Burch Lehe vun de Bischeef vun Schbeyer. Bis 1464 geht's mit de Besitzer laufend hi un her, so dass ma ånämme derf, dass es Lehe domols noch nät erblich war.

Die Burch Tanschdä leit uf de beide westliche Burchfelse vun de Dåhner Burchegrupp. Die ware frieher mit ännrer Brick vabunn. Uff de Felse sin moderne Brischdungsmaure, die eher willkierlich gesetzt wor sin un kä richdischer Indruck vun de ehemalische Burchgebäude vermiddle. De Weschdfelse war onschoins mit so was wie Wohntirm bebaut, die sich on de Felse ågelehnt honn. Des konn ma on Balkelecher abläse, on Abarweidunge im Felse un ännrer große Zischdern, wo ma Wasser vun de Dächer drin gesommelt hat.

Die siedlich defu leiend unnerburch hat noch originales Mauerwerk, awwer des schtommt aus'em 15. Johrhunnert. Do drin hat ma Reschde vun ännrer Schmied un vun äm Schmelzofe gefunn.




#Article 424: Wegelnburg (273 words)


Die Wechelnburch, aa Wecheleburch genennt, is e Burchruin zwische Schenau un Nothweiler in Rhoilond-Palz un die hechschd gelää Burchålach in de Palz.

Die Felseburch leit in 571 Meder Heh uffem Schlossberch direkt on de deitsch-fronzesisch Grenz. Uffem selbe Berchrigge leie in unmiddelbarer Nachbarschaft aa die Hoheburch im Elsass, die Burch Leeweschdä un die Burch Fleckeschdä. Ma hat e schäner, weider Blick iwwer de Wasgau.

Die Wegelnburch is im 12. odder 13. Johrhunnerd als Reichsburch vun de Schdaufer gebaut wor. 1272 isse es erschde mol urkundlich erwähnt wor, wie se vun schdroßburcher Truppe zerschdert wor is, weil de kaiserliche Vocht Londfriedensbruch begong gehatt hat. Bis 1330 isse vun de Familie vun Wechelnburch widder hergeschdellt un ausgebaut wor. Die sin awwer ausgeschdorb. Deno isse on's Haus Kurpalz verpänd wor. Vun 1417 bis 1793 hat'se de Herzech vun Zwäbrigge gehert. Im Dreißischjährische Kriech war de Christoffel vun Grimmelshause in de Burch gefong, was'er in soim „Simplicius Simplicissimus“ erwähnt. 1679 is die Burch vun fronzesische Truppe unner General Monclar wä'e'm Friede vun Nimweche zerschdert un geschleift wor. Bei Renovierungsarbeide vun 1979 bis 1982 sin große Menge vun Schutt weggeschafft un die erhallene Däle soniert wor.

Die Owwerburch is so 90 uf 8 Meder groß. Die Burch is in drei Zone gegliedert, Owwer-, Middel- un Unnerburch, letschderi nur uff de Weschdseit. Erhall un reschdauriert is de innere Dorbau. Iwwer Felsetreppe kommt ma zur Owwerburch. Do sin aus'em Fels gehaune Dorchgäng erhal, un e Felsekeller.

Die Brischdunge uf de Owwerburch sin nät so wie'se mol ware. Es sin aa nur wennisch Reschde vun schdänerne Wohnheiser erhall, so das ma nur schwer sa'e konn, wie die Burch mol ausgesieh hat.




#Article 425: Müllberg Speyer (190 words)


De Miellbeasch Schbaija isn Miellbeasch im Nordoschde vunde Schdadd Schbaija. Frieja hodde Miellbeasch Hausmülldeponie Nonnenberg keese, en Nome, wu awwa bloß inde Agde vawend worre isch.

De Bersch isch 45 Meda hoch un u`gfähr 110 Meda long un braid. Midde Antenn` uff`m Gibfl issa faschd 90 Meda hoch. 

De Miellbeasch isch inde 60er Johr odda schpeda vonde Miellendsoaschung Schbaija g`baud woore. Monschmol siehd ma do ä paa Audo`s rumfahre. Die bringn e nämlisch de Miell vunde Schdadd Schbaija dohi, un` schiddn des do druff. De Wesch kann awwa ach als änn Fahrradwesch b`nuzd werre. Inde Näh vum Baawersch gibd`s awwa ach än Fussballblats vum Ördl Waijahof, unä Kläranlach. Uffm Miellbeasch schdingds ä bissl, wail unna ännem jo d´Miell rumlieschd. D'fia hodd ma jo awwa de schää Bligg uffde Dumm unde Rhoi. Uffm Miellbeasch schdeed ach ä grossi Fotowoltaikalach, wu Grossanlach Müllberch Speyer heese dud. Enagie wead do awwa a vum Methongas gwunne, wu vum Beasch ausgaase dud.

De Miellbeasch komma vum Thomashof, iwwa die Glägaadealach Ponderosa bis hie zum Binsfeld seje, un gugge komma bis ons hinnaschde End vun Schbaija. Mea zu de Alach konschd uffde Said vun Soltech finne.




#Article 426: Clausensee (254 words)


De Clausensee is e Stausee im Schwarzbachdal im weschdliche Pälzerwald (Rhoilond-Palz). Eichentlich isses mehr e Weiher.

De Clausensee leit so zeh Kilomeder eschdlich vun de Bundesschdroß 270 vun Lautre no Bärmesens, un zwar zwische Waldfischbach-Boialwe un Lääme. Es fließt de Schwarzbach dorch, wo ma in däm Abschnitt aa Boialb nennt. De See hääßt no'm Ort Clause, uf däm soiner Gemarkung er aa leit. Clause is zwar nät weit weg owwe uffem Berch, awwer es gäbt nur e schmales Schdreßel dorch de Wald nunner ins Schwarzbachdal.

De Seespichel leit uf 270 Meder iwwer'm Meer. Die Berche vum Pälzerwald drumerum rache bis zu 200 Meder iwwer de See naus. De Große Hundsberch im Norde is 477 Meder hoch, de Hesselberch im Siedweschde 465 Meder un de Schmale Kopp im Siedoschde sogar 503 Meder.

De See is so 450 Meder long un 90 Meder bräd, soi Gesomtfläch belaft sich uff vierehalb Hektar. De See ist bis zu fünf Meder dief, un in de Midde is e Inselche. Die Wasserqualität is normalerweis arisch gut.

Die Greß vum See losst druf schließe, dass er mol dezu gedient hat, die Wassermeng fa weider unne leiende Miele zu reguliere, vun dänne sich noch de Nome Mielschtroß in Boialwe erhall hat, odder fa die Wabbeschmied, on die noch de Nome vun äm Gaschthaus erinnert. Vamutlich sin seit soiner Ålach außerdäm Fisch drin gehall wor.

Om Seeufer leit e Campingplatz un e (unbewachter) Schdrond. Jedes Johr om letschde Juliwocheend gäbt's e Seefeschd. Net weit weg un zu Fuß zu erreiche leit die Haidelsbursch




#Article 427: Mannheim Hauptbahnhof (138 words)


Monnem Haubdbåhnhof iss da greeschde Båhnhof in dä Universidädsschdadt Monnem. Es halde haupdsäschlisch Ziiche vun dä Deutsche Bahn AG. Jede Dag nutze óógfähr 100.000 Mensche dä Båhnhof. Es iss en Dorschgongsbåhnhof ann dä Pälzische Ludwichsbåhn, Rhoidalbåhn, Rhoibåhn, Riedbåhn unn dä Schnellfaahschdregg Monnem–Schdugadd.

Am Óófang im Joo 1840 war dä Båhnhof en Kopfbåhnhof in da Näh vum Tattersall. Des hoidige Gebäude liecht óógfähr 400 m weider siedlisch unn iss zwische 1871 unn 1876 endschdande. 1927 iss es vergreßert worre, indem ma die Fassade nach vorne verleechd had.

Am Monnemer Hauptbåhnhof fóóre rechelmeßisch ICE-Ziiche in Rischdung Balin, Hamburch, Kölle, Basel unn Minche iwwer Schdugadd. Es gibt aach e grenziwwerschreitende Verbindung nach Paris. Außadem wird dä Båhnhof vun dä S-Båhn Rhoi-Negger (S1 Homburg - Oschderburge, S2 Kaiserslaudare - Mossbach, S3 un 4 Germasche - Kallsruh bezieungsweis Brusel)  unn vun Regionalziiche óógfóóre.




#Article 428: Lingenfeld (290 words)


Lingefeld (amtlich Lingenfeld) is ä Ordsgemää im Pälzische Londkrääs Germersche in Rhoilond-Palz unn is Vawaldungssidz vun de glaischnååmische Vebondsgemää.

Lingefeld liechd in de Siedoschdpalz in de Rhoiewene zwischem Rhoi im Oschde unn de Daitsche Woischdrooß im Oschde. Midd 104 Medan liechd Lingefeld heher als onnere Orde in de Umgeewung, desweege konn Hochwassagfahr ausgeschlosse werre.

Nachbaagemäände sinn, im Uhrzaigasinn vun Norde: Schwechnem, Reemabärsch, Pillipsbursch (uff de onner Rhoisaid in Bade), Germersche, Loschd unn Weschde.

De Nååme Lingefeld hot soi Heakunfd vun ennere Siedlung om longe Feld odda aawa vun Feld vum Lango odda Lingo.

Die Zahle vun de Johr 1871 bis 1987 sinn Volgszählunge.

Do Lingefeld frieher zum Bischdum Schbaya gherd hot, sinn haid aa noch die maischde Bewohner kadolisch. Dorsch Zuzuch aus annere Regione in Daitschlond hot sisch awwa ä schdargi evangelisch Mindahaid herausgebild. 2007 ware 53,5% vun de Bewohner kadolisch unn 22% evangelisch. 1890 ware vun de 1662 Oiwuhner 93% kadolisch unn erschd 6% evangelisch, de Reschd hawwe vor allem Judde ausgmachd.

Lingefeld liechd an de Bunnesschdrooß 9. Von zwei Uasfahrde im Siede unn Norde vum Ord erraischd mer die greeßere Schdädt Schbaya, Monnem, Kallsruh unn Haidlbärsch in 30 Minudde. Vum Bahnhof Lingefeld erraischd mer per Båån in 35 Minudde Monnem unn Ludwichshafe odda Kallsruh in de onner Rischdung. Noodem mer de Ord an die S-Båån Rhoi-Neggar õõgschlosse hot, konn mer ohne umzuschdaige dohiefahre. De Båånhof Lingefeld liech im Nordoschde vun de Gemää an de Båånschdregg Schiwwerschdadd-Wörth. Lingefeld im Beraisch vum Vakeasvabund Rhoi-Neggar unn em Kallsruha Vakeasvabund.

Im Lingefelda Naherholungsgebied Aldrhoi konn mer gud schwimme, paddle, fahrradfahre unn schbaziere gehe. Die Draisinebåån Siedpalz hot ihr End in Lingefeld. Die 13 km longe Schdregg bginnd in Bornheem, fiehrd iwwer Ägger unn dorsch Wälda unn ended schließlisch im Weschde vun Lingefeld.




#Article 429: Speyerer Erdöl (112 words)


SSchbaimara Eadeel wead vun ännara Laachaschded ruffkold, wuma Remabeasch gnond hodd. Gfeadad weads Eeel im Aachebligg oam Daidschhof un oande Siemensschdrooß.

Voa uugfea achd Joa ischs Eadeelvoakumme in Schbaija zufellisch gfunne worre. Aischndlisch hoddma im Unnagrund noch Eadweam gsuchd, awwa donn innära Dief vun 2400 Meda s'Eel gfunne. Said 2007 wead die Laachaschded oag'boahd uns Eel gfeadad. 2011 hoddma 141.000 Tonne ruffhole kenne. Des sin 80 % vunde rhoilond-pelsische un 6 % vunde daidsche Feadameng. Im Joa 2013 hoddma 180.500 Tonne Eadeel ruffkold.

Im Aachebligg laafn waidare saismologische Unnasuchunge um mea Eel oabohre un feadare zu kenne. Die Pleen fa ä unnairdischi Paiblain fa nunna zum Schbaijmara Haafe sinn schun oig;raischd worre.




#Article 430: Lemberg (174 words)


Lembärsch isch e Grossschdadt in de Ukraine. Si hod e bewegde Gschicht hinner sich und hod im 20. Johrhunnerd e paar Mol di Zugherigkaid vom Lond gwechseld, zu dem di Schdadt gheert hod. Haid hot Lembärsch iwwer 750.000 Oiwohner uf ere Fläch von 171 Qudratkilomeda. Wail imma viele verschiedene Velger in Lembärsch glebt hawwe, hod die Schdadt aa in viele Schbrooch en Name: ukrainisch Львів/Lwiw; polnisch Lwów, russisch Львов/Lwow, armenisch Լվով, weissrussisch Львоў/Lwoŭ, jiddisch לבוב und daitsch Lemberg. Lembärsch hod im September 2006 sai 750-jährigs Beschdehe gfaierd. Die Aldschdadt schdeht uf de Lischde vom UNESCO-Weltkulturerbe.

Lembärsch liegd in de weschtliche Ukraine in de Region Galizie und bis zur polnische Gränz im Weschde sin s uugfähr 80 Kilomeda. De Fluss, der durch die Schdadt fliesst haisd Poltwa. 

Lemberg isch said sehr langer Zaid vom Zusammelewe von viele Velger geprägd worre. Bis ins 20. Johrhunnerd hawwe newe de Pole, wo die Mehrhait von de Bevelgerung gschdellt hawwe, aa Jude, Ukrainer, Daitsche und Armenier dort glebd. Haid lewe newer de Ukrainer noch Russe, Waissrusse und Pole dort. 




#Article 431: Kocherbach (311 words)


Kocherbach is e Dorf im Iwwerwald, wu heit zur Gemeinde Wald-Mischlbach im hessische Kreis Bergschdrooß ghert.

Kocherbach ligt 3 km nerdlisch vun Wald-Mischlbach, im Dal vun da Kocherbach. Selli Bach endschbringt an da Tromm un fließt in Affolderbach in di Ulfebach. Di Gemaagung is 2,81 km² groß un liggt uf are Heh vun 381 bis 417 m iwwerm Meeresschbiggl. Sie is lånd- un forschdwärdschaftlisch gebrägt. Kocherbach beschdeht im Wesendlische aus änare Schroß, Am Kocherbach, an derre di Haiser uffgereiht sin.

Paa hunnerd Meder siedweschdlisch vum Ort uf 413 m Heh liggt di Hofgrubb Räthedell (gschriwwe Röthendöll). Nach Weschde ugfähr in Kilomeder de Buggl nuff kummt ma in 498 m Heh zum Hof un zur Haisergrubb Schdegglsberg.

Da Ort is 1320 als Kochelbach s erschdemol erwähnt worre. Vier Johr schbäder is da Nåme Chocelbach iwwerliefert un 1391/92 Cocherbach. Soin Nåme hots vun da Bach, an derre des Dorf åågelegt worre is.

Urschbringlisch is Kocherbach uff-m Territorium vum Kloschder Lorsch gelege. Selles is 1232 em Erzbischtum Moinz unnerschdellt worre. Ab 1461 hot Kocherbach dursch en Påndverdrag zur Kurpalz gekehrt, ab 1623 dånn widder zu Kur-Moinz. Des Dorf is bis 1837 vun Hitred (Hadderod) mitverwaldt worre, dånn vun Gare. Ab 1957 waas selbschdännisch un di Verwaldung waa in Affolderbach mit dabei. Di Selbschdännischkeit hot nur dreizäh Johr ghalde, bis sisch Kocherbach 1970 im Råhme vun da Hessische Gemeindereform Affolderbach ågschlosse hot, mitdemms 1972 zu Wald-Mischlbach zwångsoigemaindt worre is.

Di Oiwuhnerdischde is 85 Oiwuhner/km².

Di in de Johre 1964 bis 1967 errischde Dreifaldischkeitskärsch mid schräg abfallendem Dachdrauf un schbitzem Turm is e herausragendes un s Ortsbild prägendes Bauwerk. Sie enthält fimpf Fenschder vum Glasmoler Heinz Hindorf (1909 – 1990), wu aus Jena schdammt un in Mischelschdadt gewuhnt hot.

Wie di annere Därfer in da Gemeinde Wald-Mischlbach, hot aa Kocherbach seit de 1970er Johr e Dorfgemoinschaftshaus.

Di Kocherbäscher Kerwe wärd Ende Abril odder im Mai gfeiert.




#Article 432: Polen (1144 words)


Pole (polnisch: Polska) amdlisch Rzeczpospolita Polska (Republik Pole) iss en Schdaad im esdlische Middleuropa. Midd enere Fläsch vun 312.679 km²  unn midd 38 486 000 Oiwuhner iss Pole sowohl fläschemäßisch als aa vun de Oiwuhnerzahl her de sibbdgreeschd Schdaad in Europa. Saidem erschde Mai 2004 iss Pole in de EU, außadem is es in de NATO, in de OECD, in de OSZE unn als uuabhängischa õõakannda Schdaad in de UNO.

Pole grenzd im Norde an die Oschdsee unn Russlond, im Oschde an Lidaue, Waißrusslond unn die Ukraine, im Siede an die Slowakai unn Tschechie unn im Weschde an Daitschlond. Pole hot 3.583 km Schdaadsgrenz, 524 devuu valaafe in de Oschdsee unn 1.221 dorsch Fliss. Die Nord-Sied-Aschdreggung vum Kap Rozewie im Norde bis zum Opołonek im Siede dudd 649 Kilomeder bedraachde. Die Weschd-Oschd-Aschdreggung vun Cedynia im Weschde bis zum Knie vum Bug bai Horodło im Oschde dudd 689 Kilomeder bedraache. De Middlpungd vun Pole, gemesse am Grådnedz, is Ozorków.

Pole lässd sisch grobb in drai Londschafde oidaile: Erschdmol zu nenne wär es kischdenahe Tieflond im Norde, welles nie iwwer 200 Meder hinausgehd. Aa die Midd vun Pole is däälwais vun dem Tieflond oigenumme. Die zwädde Zon iss en Hiechllond welles sisc vun Zielona Gora (Grienbärsch) im Weschde bis Swietokrzyskie im Oschde. Die dridde Zon iss die Hochgebärgszon im Siede, welle vun Middlgebirsche, awwa aa vun Hochgebirsch aigenumme is. De Heggschde Bärsch is de Rysy in de Hohe Tatra.

Pole werd vun viele Fliss dorschflosse oda hat Õõdääl drõõ, jedzad werre die polnische Haubdfliss genennd. De längschd Fluss is die Wisla (Waichsel), welle 1.047 km vun de siedische Gebirsche in die Oschdsee fließd. Greeßere Fliss sinn aa de Bug midd 587 km, Narew midd 484 km, San midd 443 km, die Odra (Oder) mdd 742 km, unn die Warta (Warthe) midd 808 km.

Midd 9300 Seeje iwwer eem heggdar is Pole eens vun de seejeraischsde Länna uff de Weld. De greeschde See is de Śniardwy (Spirdingsee) midd 114 km² Fläsch.

Es Klima in Pole is gemäßischd. Vun Weschd noo Osch lässd sisch beowachde, dasses Klima vum maritime zum kondinendale iwwergehd, wobai mer als Grenz die Waichsel in de Midd vun Pole nemme konn. Rischdung Oschde werre die Temberadurschwangunge also greeßa unn de Niedaschlaach gehd zerick. Am maischde Niedaschlääch gebbds im Hochgebärg midd uugfähr 1700 Millilidda im Johr. Aa am Meer sinn die Niedaschlääch hoch, im Gegesadz zu Warschau, wos ner 500 Millilidda runnermeschd. Im Nordoschde is die Johresdorschschniddstemberadur midd 5 bis 7°C am niedrigschde, in Weschdpole unn Schlesie midd 8 bis 10°C am heggschde.

Im 10.Johrhunnerd hot de Herzoch Mieszko I. ausgehend vum haidische Weschdpole mehrere slawische Schdämm unnerworfe unn in de Johr 966/967 es kadolisch Chrischdedum in saim Raisch aigfiehrd. Im waidere Verlaaf war Pole en wischdische chrisdlische Verbindede vum HRR gege haidnische slawische Schdämm. Bolesław I. Chrobry hot donn zwische 992 unn 1025 es Raisch schdarg vagreßerd, dezukumme is Klääpole, Pommere, Schlesie, Mähre, die Weschdslowakai unn die Lausidz. De selwe Bolesław hot aa midd päpsdlischa Erlauwnis 1025 die Käänischswird endgegenemme derfe. Em Bolesław I. sai Nachfolga henn die Käänischswird widda valore unn sie konnd erschd 1076 vum Bolesław II. Śmiały wirra zerickg'hold werre. Aa die schnell erworwene Gebiede wie Pommere unn Schlesie sinn im schbäda valoore gonge unn es polnische Raisch hot vasuchd in de Oschde zu ekspandiere. 

Ååfang vum 12. Johrhunnerd isses Raisch Unnerm Bolesław III. sai Sehn uffgedääld worre, wudorsch Pole zaschbliddad worre is unn sisch aa nedd gege die Mongole zur Wehr gsedzd hawwe kenne. Erschd 1320 is Pole widda en ainisches Keenigraisch worre. 1230 hot Pole die Hilf vum Daitsche Orde gege die Prusse åågfordad, weller sisch esdlisch unn wesdlisch vun de Waichsel niedagelosse unn sisch en aischene Schdaad uffgebaud hot. Władysław I. unn soin Suhn Kazimierz III. Wielki henn am Õõfong vum 14. Johrhunnerd ä Konsolidierungsbolidig bedriwwe, welle en Ausbau vum Lond unn ä Vabesserung vun de Vawaldung umfassd hot. Baim Ausbau vum Lond hot mer vor alle Dinge uff daitsche Oschdsiedla gsedzd, welle sisch in Pole niedagelosse hewwe. Aa jiidische Mensche sinn noch Pole geschdremd, wail dasse in annere Länner vafolgd worre sinn, in Pole hiegege hot mer ihrn Glaawe ausleewe gelossd.

Saidem Zammebruch vum Kommunismus hot Pole en schdarges Wärdschafdswaggsdum hiegelechd unn belechd midd sainere Wärdschafdslaischdung (BIP) jedzad de 20. Platz unner de Nadsione uff de Weld unn de 8. in de EU. Said 1990 is die Wärdschafd schdedisch deregulierd unn schdaadlische Unnernemme privadisierd worre. Vun de Polnische Wärdschafdslaischdung werd 57% im Dienschdlaischungsseggdor, 21% im Induschdrieseggdor, siwwe Prozend in de Bauwärdschafd unn drai Prozend in de Londwärdschafd erwärdschafded. 70% werd im Privadseggdor erwärdschafded, wo 75% vun de schaffende Bevelgarung schaffe dudd.

Im 4.Kwardal 2011 sinn 16,2 Millione Persone erwerbstädisch gewessd. Die Erwerbskwod hot bai 56,3% geleje, die Beschäfdigungskwod bai 50,8%. Im Nowemba 2008 sinn 8,8% vun de Pole ohne Arwaid gewessd, bis zum Januar 2012 ware es 13,2% unn mer reschned midd em waidere Aaschdieg. Im Januar 2012 sinn 2,12 Millione Arwaidslose in Pole regischdrierd gewessd.

Pole is reladiv glimblisch dorsch die Wärdschafdskris 2008 gånge. Als Grind werre unner annerem ä guud ausgebaudi Infraschdruggdur unn ä åågepassdi Nudzung vun EU-Ferdermiddl genennd.

Die Lehn in Pole hawwe sisch im Johr 2008 um 6%, 2009 um 2,1%, 2010 um 1,5% unn 2011 um 1,1% gschdaigad. Dodemid sinn die Lohnschdaigarunge vun 2008 bis 2009 zerickgånge. Die Lehn unnerschaide sisch däälwais schdarg vun Region zu Region unn in de vaschiedene Berufsgrubbe. De Dorschschniddslohn hot im Johr 2011 3.399,52 Złoty (PLN) (842 Euro) pro Monad. De Mindeschdlohn dudd agduell 1.500 Złoty (PLN) (371 Euro) pro Monad bedraache, also 41% vum dorschschniddlische Lohn.

Während de Kris hawwe sisch die Schdaadsainahme schdarg varingad unn die Schdaadsausgaawe sinn schdarg åågschdiege. Dodorsch hot im Johr 2010 es effendlische Defizid 7,9% vum BIP bedraache unn die Gsamdvaschuldung hot sisch uff 55% ahehd. Im Johr 2011 isses Defizid uff 5,8% vum BIP gesunge, die Gsamdvaschuldung awwa waida uff 56,8% åågschiege. 2009 iss vun de EU en Vafahre gege Pole aigelaided worre wegem hohe Haushaldsdefizid. Jedzd soll ole sai Haushaldsdefizid bis 2012 uff 3% senge.

Pole is fer daitsche Unnernemme eena vun de addragdivschde Schdondorde in Middl- unn Oschdoiropa. Õõraiz sinn dodebai die Midgliedschafd in unn die Ferdermiddl vun de OU, de dynamische Binnemargd (midd annere Worde: billische Arwaidskräfd), die geographisch Näh zu Daitschlond unn dodemid unn aa zu onnere Expoddmärgde, lokale Zulieferer unn Arwaidskräfd, die nedd ner billisch sinn, sonnern aa ä guudi Ausbildung hawwe.

De Außehåndl hot sisch sowohl uff de Impordsaid, als aa uff de Expordsaid schdarg endwiggeld. OU-Länner sinn immer wischdischere Håndlspaddna worre, Pole tädischd 78% vun soine Exporde unn 59,4% vun soine Imporde mid OU-Länner. Dodebai dudd Daitschlond de wischdigschde Håndlspaddna zu Pole darschdelle, 26% vun Exporde gehe do nåå, 22% vun de Imporde kumme vun do. Pole hot derzaid en Außehondlsdefizid vun 12,9 Milliarde Oiro, des heeßt, es sinn Ware im Werd vun 12,9 Milliarde Oiro mehr imbordierd worre, als expordierd worre sinn.




#Article 433: Deutsches Schuhmuseum Hauenstein (703 words)


Es Deitsche Schuhumuseum Häschde  (Museum fa Schuhproduktion un Induschdriegeschicht Häschde) is e Museum iwwer die Entwicklung vun de Schuhinduschdrie in de siedweschdlich Palz in Häschde. Uff vier Schdeck werd in ennre ehemolisch Schuhfabrik näwe technische Aschbekte vun de Herschdellung vun Schuh aa die Sozial- un Alldachsgeschicht dargeschdellt. Es werre Aschbekte aus de Arweitswelt un aus em private Bereich gezeicht, so dass ma sich besser vorschdelle konn, wie sich die Induschdrialisierung uff es Läwe vun de Leit ausgewirkt hat, was de besonnere Reiz vun däm Museum ausmacht.

Die Schau zeicht die Åfäng vun de Schuhinduschdrie in Bärmesens, wo die Soldate, die zuvor em Londgraf gedient hatte, no soim Dod im Johr 1790 e neier Broterwerb gebraucht honn. Bis in die Mitte vum 19. Johrhunnert war dodraus de wichdischste Schdondort vun de deitsch Schuhinduschdrie wor. Des hat aa Auswirkunge uf Häschde gehat, wo die Leit bis dohi hauptsächlich als Klääbaure un Waldarweider geschafft honn. Om Åfong hat mer nur Däle fa die Bärmesenser Fabrigge geliwwert, awwer 1886 honn die Gebrieder Seibel donn e erschder eichner Schuhherschdellungsbetrieb in Häschde uffgebaut. 1914 hat's donn schun 14 Fabrigge mit mä als 1000 Beschäftischde gäb. Obwohl die Zeite von fronzesischer Besatzung, Wirtschaftskris un Kriegswirtschaft nät leicht ware, is die Zahl der Fabrigge bis 1960 uf 35 ågewachs. Do ware nadierlich a recht klänne mit nur gonz wänisch Feschdågeschdellde debei.

Ab däm Zeitpunkt sin mit de Automatisierung un zwonzisch Johr schbeder mit de Globalisierung bei immer weider schdeichende Lehn Umschdänd ingeträt, unner dänne e konkurenzfähischie Produktion erschd in de klänne Klitsche un dann aa in de große Fabrigge nimmi mechlich war. Ma redd aa vun de Strukturkris in de deisch Schuhinduschdrie, die dezu gefiehrt hat, dass schbedeschdens in de 1980er Johre fascht alle deitsche Schuhfabrigge zugemacht honn, un die, wo's heit noch gäbt, e Großdäl vun de Arweit in Billichlohnländer mache losse.

So war des aa in Häschde, un jetzt is es Deitsche Schuhmuseum in so ännrer Fabrik, die 1928 gebaut un inzwische denkmalgeschitzt is.

Dorchs Museum fiehrt e Rundgong. Im Erdgeschoss sin die Åfäng vun de Schuhmonufaktur ab 1740 un die Hochinduschtrialisierung vun 1860 bis 1918 gezeicht. Ma sieht e Dompmaschin un e Wòhnung vun Schufabrik-Ågeschdellte. Im owwerschde Schdock is die iwwer 3000 Paar groß Sommlung vun hischdorische Schuh, die de Ernscht Tillmonn aus Vierse zusommegetraa hat. Im zwätte Owwergeschoß sieht ma e noch voll funktionsfähischi klänni Schuhfabrik, wie se zwische de Weltkrieche ausgesieh honn konn. Sie werd jede Daa in Betrieb genumm, damit ma sich des noch besser vorschdelle konn.

Ä Schdock diefer zeicht es Museum die Zeit ab 1945 und domit aa die Auswirkunge vum Zwätte Weltkriech uff die Schuhinduschdrie und die Art vun de Schuh. Dort is aa e typischie Wòhnung aus de sechzischer Johre uffgebaut, mit Meewel, Kläder un so weider, und es gäbt e komplett ingerichtner Schuhsalon, wo ma sieht, wie mit äm Schucoskop de Sitz vun de Schuh mit Röntscheschtrahle iwwerprieft wor is. E Tonte-Emma-Lade is do, un diverse Schdigge ausem tägliche Läwe, wo die Johrzehnde iwwerschdonn honn, wie Modorräder. Außerdäm is do es greschde Schuhpaar vun de Welt zu siehe, nämlich Greß 248. Un om Schluß sieht ma noch Schuh vun Prominente wie Angela Merkel un Joschka Fischer.

Es Deitsche Schuhmuseum Häschde is beim Europäische Museumswettbewerb ausgezeichnet wor, weil es aus de Sicht vum Beurteilungsgremium die Präsentation vun Schuhkultur un Sozialgeschicht gut unner ä Hut bringt.

Saidm Dunnaschdoch, em 28. 02. 13 um 11 Ua, hod es daidsche Schuhmuseum ä naiï Daualaihgab: nain Schdunne voa em daidsche Pabschd Benedigs soim Riggdridd hodde Schuhmacha Bertl Krecas em Museum än aus ääm äänsche Schdigg Leera heagschdelldes Schuhpaa gäwwe, wie daß es de Pabschd des draache duud. Dodemid is es Häschdema es newwam Pabschdmuseum im Wadikan äänzisch Museum weldwaid, des wo Pabschdschuhe hod, nochdezu daidsche Hondääawed. 

De Bertl, än Uabaya, der wo in de innanazionale Schuhweld än wärdlisch guude Ruf hod, hod däm bayrische Pabschd in änärre Briwadaudienz zwää Paa vun dänne Schlabbe gschengd. die ned so gonz ääfach Õõfäddischung hodda vunärem aale Määschda gläand. Es Leera schdammd vun Rindviescha, die wo im Pabschd soim Gebuadsoad ghalde worrn sin.

Der Adiggel basiert uf are freie un erweiderde Iwwersedzung vum Adiggel „“ (Schdånd Juni 2012) aus da .E Lischt mit de dordische Audore is  zu finne.




#Article 434: Europas Rosengarten (249 words)


Rosegaade vun Europa in Zwääbrigge in de Palz is e iwwer 50.000 m² großi Parkålaach, in der mehr wie 60.000 Roseschdeck vun 2.000 unnerschiedliche Sorde arrongschiert sin.

De Zwäbrigger Rosegaade is e Hauptsehenswürdischkeit in de Schdadt. Er gehert schun zu de greßere innerschdädtische Gardeålache in Europa, wonner aa mit dänne riesische absolutistische Schlossparks nät mithalle konn, die domols mää odder wännischer fließend ins Jachtrevier iwwergong sin. Immerhie isser es drittgreschde roine Rosarium vun de Welt.

De Park is 1914 vun de Prinzessin Hildegard vun Bayern ereffnet wor. Frieher ware do die herzechliche Hofgärde, weil Zwääbrigge aa e Herzochssitz war, wie ma heit noch om Schloss siehe konn.

De gonze Summer iwwer sieht de Besucher in de abwechslungsreich geschdaltet Szenerie vum Rosegaade e bunti Vielfalt vun Rosesorde, zwische Teiche, Gehelz un onnere Plonze. Om schänschte is die Zeit vun Mitte Juni bis Mitte Juli, wonn die mänschde Bliede uff sinn. Awwer nadierlich hängt des aa vum Wedder ab. In der Zeit sinn immer die Zwäbrigger Rosedaa.

De Rosegaade is awwer a schun im Friejohr schää, wonn die Frielingsblumme bliehe, un im April und Mai gehn dann immer widder onnre friehe Rosesorde uff. Von Mai bis September is on jedem Sunndamidda om drei e Uffiehrung aus de Rosegaade-Konzertreih. Besonners hervorzuhebbe sin noch de Wildrosegaade un die Sommlung vun historische Rosesorde, die es so schunscht nirchends uff de Welt gäbt.

Der Adiggel basiert uf are fraie Iwwersedzung vum Adiggel „“ aus de .E Lischt mit de Audore un Versione is  zu finne 




#Article 435: Fraa vun Bensem (408 words)


Di Fraa vun Bensem is e saagehafde Gschdald aus Bensem an da Bergschdrooß.

Di Fraa vun Bensem soll im Dreißischjährische Krieg de bayarische Drubbe en gehoime Weg in di Schdadt gezeigt hawwe, wie selle am 2. Dezember 1644 kumme sin un di feindlische frånzesische un schwedische Drubbe niedergemedzld un verdriwwe hawwe, wu Bensem am 20. November 1644 erowert ghatt hawwe.

Erschd viel schbäder is di Saag vun da Fraa vun Bensem entschdånne, uf die di ihrerseids erscht um di Mitt vum neinzehnde Johrhunndert nochgewiesene schbrischwärtlische Reddensaat Hinnerum, hinnerum, wie di Fraa vun Bensem zuriggeht. Dodemit beschreibt ma e gewissi Aat vun de Bensemer, uf Umwege un net uff-em diregde Weg zumne Ziel zu kumme. Offebaa geht di Reddensaat uff en Vorwurf zurigg, wu de Bensemer seit alder Zeit gemacht werd –   nochgewiese schun am Åfang vum seschzehnde Johrhunnert – daß  se immer hinnenooch odder hinnerher  käme (ma kann aa saare hinnerher wie di alt Fassnacht).

In are ånnere Quell (e Schreiwe vum Hepprumer (Heppenemer) Burggraf Gerhard vun Waldenburg an de Kurfärscht vun Moinz vum 31. Dezember 1625) wärd, nochdemm Kurmoinz während-em Dreißischhährische Krieg widder di Herrschaft iwwer s Schdaageburjer Åmd ågetrede hot un glei mid-a kadolische Gejereformaziun ågfange hot, berischt: Nur an einem Ort sei die Sache der katholischen Kirche noch schlecht bestellt: (bei de Bensemer), die dem alten Sprichwort nach, allzeit hinden nach kommen.

Uff-m Joseph-Stoll-Blatz bei da Schdadtmihl schdeht e Denkmol als Brunnefigur, wu an se erinnert. Des Denkmol mit da Tonfigur vun da Fraa vun Bensem hot da Auerbacher Kinschdler Tilmann Zobel gschdaldt. Frieher waa an demm Blatz di Ald Schdadtmihl. 1910 hot ma se abgerisse. Di Pajkålag is am 30. Mai 1935 oigeweiht worre. Außer da zendrale Figur hot-s vier wasserschbeiende Låndskneschdmasge am Brunneschdock. Die sin, vun da Friedrischsfelder Schääzeigfabrik, ewefalls in Keramik ausgfiehrt. Da Brunne schdeht mitsam-da gånze kläne Pajkålag als Kuldurdenkmol unner Denkmolschutz.

Boim Winzerfescht, demm Bensemer Hämat- un Woifescht, zieht di Figur vun da Fraa vun Bensem im Feschzug mit. In da Lokalzeidung, em Bergschdrääßer Åzeijer, hot se, iwwer 300 Johr noch ihrm erschde Uffdrede, e eijeni Kolumne ghatt, in derre se zum lokale Gschehe gridisch Schdellung genumme hot.

Da Bensemer Mundaaddischder Joseph Stoll (1879 - 1956) hot in soim 1926 erschienene Buch Zum Griwwele und Schiewele mit Erzählunge un Gedischde im Bensemer Dialekt e Gedischt iwwer „Die Fraa vun Bensem“ gschriwwe.

 

Der Adiggel basiert uf are fraie Iwwersedzung vum Adiggel „“ aus da .E Lischt mit de dordische Audore finn-da  




#Article 436: Ludwigshafen-Oppau (134 words)


Obba (amtlisch Oppau) is änna vunn de äldeschde Schdaddeile vunn Ludwichshafe un is zu Edischm durch ä Boohnschien vunnannana abdrennt. 

Obba hat 2008 soin 1200 jährisches Beschdehe ghabd. Also do wurd Obba des erschde mol im Lorscher Kodex erwähnd. Schädsungsweise isses schunn älda. Ma däf nedd vagesse dass Obba mol Staddreschde g´habd hot. 

Ansunschde gibds in Obba ä Museum üwwa Nadurkunnde im Rahdhaus unn ähfach schäne Flegge in de Naddur. Do gibds de Baggaweiha, des Willersinnfroibahd unn dem Kohl sei Haus. Edischm hot newa dem Schulzendrumm ach noch ä Gümnasium. Uff die drai Schule gehn die maischde Kinna in Obba, Edischm unn de Pingschdwed. Annsunnschde gibds in Edischm de Strigglaweiha, der is awwa oft ganz schää foll mid Laid. Die Pingschdwed is noch neddemol 30 Joa alt.

In Obba hods noch di Freiwillisch Feierwehr.




#Article 437: Weißer Käse (282 words)


Weiße Kees (pälzisch), in da Kurpalz aa Bibbeleskees, uf Middelhessisch Madde, is en frischer, des heeßt ugereifder Kees aus da Millisch vun Kieh. 

Ma dud zur Millisch Millischsairebagdearie odder Lab odder aa beides dezu, damit se gerinnt un sisch di Molge vun de feschde Ådeile drennt. Dånn kummt-s in e Duch un di Molge wärd abdrobfe geloßt. Bei da induschdrielle Herschdellung verwendt ma dodefia e Zendrifug. Da Keesebruch, wie ma zu demm sescht, was iwwarisch bleibt, wärd duajsch e Sieb gedriggd. Dånn kummt noch Såhne dezu, je nochdemm wie viel Fedd ma drin hawwe will. Des sin normalerweis 10, 20 odder 40 Brozent.

Weiße Kees ghert in da Pälzer Kisch äfach zu Gequellde dezu. Ma kånn aa en Keeskuche mit bagge. Odder ma dud e paa gude frische Kraider noi un ißd-n uff eme Schdiggl Brod.

Im Folgende wärd e Meglischkait beschriwwe, wie ma-n zubereide kånn:

De Quark mit de Sahne ordentlisch verriehre (wischdisch: net so korz, un die Sahne langsam zugewwe, sunnschd hot mer glei so ä Brieh un des will mer jo net). Mer muss halt so lang Sahne dezu gewwe, bis der Kees die rischdisch Konsischdenz hot. Es soll kä Supp soi, awwer ach net so dick. Cremisch halt. Im Prinzip kennt mer ach noch sauri Sahne dezu gewwe, awwer es Originalrezebt is bloss mit Sahne. Wann der Kees die rischdisch Konsischdenz hot, dann mit Salz un Peffer abschmegge. Mer macht jo ach noch gern zu allem herzhafde ä Pries Zugger dezu, awwer muss ach net soi.
Die annere Zutade, wie Schnittlach, Pederle, Kimml, Zwiwwl usw. du isch persönlisch immer newedra schdelle un net glei in die Weiße Kees noiriehre. Es gebt jo ach Leit, wur kän Kimml wänn.




#Article 438: Eybergturm (160 words)


De Eyberchturm schdeht uff'em Große Eyberch bei Dåhn in 513 m Heh. Er is e ungefähr 18 Meder hohi Schdahlkonschdruktion mit 86 Schdufe. Er hat acht Plattforme, die iwwer Schdahltreppe mitnonner verbunn sin, wo bei Gäevakehr e bissel eng sin. Die Bedde vun de Plattforme sin aus Holz.

Mittlerweil is drumerum de Wald ziemlich hoch gewachs, awwer ma hat e Dääl vum Panorama widder freigeschlaa, so dass ma e schääni Aussicht Richtdung Bärmesens unn a in de Wasgau ninn hat. In de Entfernung komma bei entsprechender Sicht es Kohlekraftwerk in Bexbach in gut 40 km Entfernung siehe, was de ästethische Indruck awwer eichentlich nät schdert.

Unnerhalb vum Turm is e klänni Schutzhitt, un e paar Bänk zum Ausruhe.

Vor'm Zwätte Weltkriech hat do schun e Holzturm geschdonn, denne ma zu Vamessungsarbeide fa de Weschdwall benutzt hat. No'm Kriech honn die Fronzose uff de alte Fundamente denne Schdahlturm gebaut un vun 1952 bis 1957 als Radarschdation fa de Zwäbrigger Milidärfluchblatz verwend.




#Article 439: NachDenkSeiten (244 words)


Die NachDenkSeiten (pälzisch: Nochdengsaide) sinn en Weblog, wo bolidische unn wärdschafdlische Baidrääch gebrochd werre. dodebai werre Bolidische unn wärdschafdsbolidische Gschehnisse kridisch beowachded unn kommendiad. Bedriwwe werds Blog vum Albrecht Müller unn em Wolfgang Lieb. Saidem März 2011 is de Jens Berger, weller es Blog Spiegelfechter bedraiwe dud, en feschde Audor vun de NachDenkSeiten. De erschde Blogaidraach hot de Albrecht Müller am 30.November 2003 getädischd.

Jeede Werkdaach werd uff de NachDenkSeiten midd em Aidraach Hinweise des Tages uff Medienberischde zu gsellschafdlische, bolidische unn wärdschafdlische Theme vawiese unn monschmol aa kommendiad. Waidere Blogaidrääch gehe iwwer gsellschafdlische Endwigglunge, Aiflussnahme vun Konzerne unn annere Endwigglunge unn Eraischnisse, iwwer die kridisch berischded werd. Die NachDenSeiten sinn desweege als en Watchblog aizuordne, grad weege de kridische Beowachdung unn Kommendierung vun Vorkommnisse. Kridisch belinsd werre schbeziell die Lobbyorganisation INSM unn de Bertelsmann-Konzern weege ihre PR-Schdradegie unn ihre Aiflussnahm uff Bolidig unn Wärdschafd. Kridisch schdehe die Audore vun NachDenkSeiten vor allem de Ideologie vum Neoliberalismus gegeiwwer. Zurzaid beschäfdische sisch die NachDenkSeiten midd de Finonzkris unn ihre Folge unn kridisiere die Merkel fer ihrn Schbarkors. Gaschdaudore vun de NachDenkSeiten sinn Christoph Butterwegge, Heiner Flassbeck unn Gerd Bosbach.

Noch aischene Õõgaawe hawwe die NachDenkSeiten bai de Bunnesdaachswahl 2009 en Ååschdiig vun de täglische Leser vun 40.00 bis 67.000. Spiegel Online babbeld vun 25.000 Leser im Juli 2008. Bai de daitsche Blogcharts rõõschiare die NachDenkSeiten uff Platz 14 (31.Auguschd 2011).  Baim Innerned-Dienschd Ebuzzing befind sisch es Blog bai de aiflussraischde bolidische Weblogs uff Platz 2.




#Article 440: Kartoffel (359 words)


Grumbeere (Palz) (), Grumbiere (Kurpalz, Siedweschtpalz) (Solanum tuberosum) sin e Kulturplanz aus Sidamerika un aa zu iare unner der Erd wachsende Knolle sescht ma so. Die gehert zu de Nachtschaddegewegse, wie zum Beischbiel a die Tomade orre die Babriga orre de Duwack. Die Grumbeerknolle sin essbar un werre vielseidisch verwendt. Wie bei annere Nachtsschaddegewegse is in de griene Dääle, wo iwwerm Borm wachse, des gifdiche Alkaloid Solanin drin, wo a em Mensch gefehrlich werre kann.

Newa de weit verbreide Nåme Grumbeere un Grumbiere gibts aa regionale Variande: Grumbere (mid korzem e, Vordapalz), Grombeere (Saaland), Grambeere (um Kusl rum, Siedweschtpalz), Grambiere (siedweschdlische Palz). De Nåme „Grumbeer“ is vergleichbar mit em selde verwendte Lokalhochdeitschausdruck „Grundbirne“.
Vun de im nainzehnde Johrhunnerd ausgewanderde Pälzer is da Nome Grumbier aa in di Siedslawische Schbrooche iwwernumme worre un heeßt dort Krumpir.

Die Grummbeer schdammt aus de Ande in Siedameriga. Schäzungsweis waggst se dort schun seit uugefehr 13.000 Johr.
Iwwer die Kanarische Insle is die Knoll dann um 1560 rum no Eiroba komm. Ausgebreit hat se sich do am Oofang als Blumm, also als scheenes Plänzel fär de Gaade. In Deitschland is die Grummbeer seerschd 1589 vum Dogder un Bodaniger Carolus Clusius aageplanzt wor.

Die Wildform vun de Grumbeer is die sidperuanisch Art Solanum bukasovii, die Serte in Chile sin awwer wahrscheinlich mit de Art Solanum tarijense vermischt, bei alle annere is die reine Abstammung vun de Solanum bukasovii nogewiss wor. Obwohl die Grumbeer vun Peru is, lien die meischtproduzierende Länder heit ganz wo annerschd.

Es gebt e paar dausend Serte, vun denne hier e paar uffgelischt sin:

Grumbeere sin ajg vielseidisch verwendbaa. Mer kann aus Grumbeere Gequellde orre Gebrädelde machen, mer kann awwer a Grumbeerbrei nemme orre den vielleicht e bissje uffbereidn unn baggn, wie e Pannekuche, dann gebts Bagges (aa Grumbeerpanneküchelcher genannt). Weiders kann mer en Grumbeersalad zubereide orre Grumbeersupp (mit orre ohne Quetschekuche), orre Schupfnudle, un do gebts noch viel mehr Beischbiele. Es gebt a Ferdichsache wie Pommes orre Chips.

Um Grumbeerplanse do se zichde, wo die Same vun de Beercher net aangehe deedn, schneid mer Grumbeere in kläne Stickcher un steckt die dann in die Erd.

Es deitsche Grumbeermuseum liecht in Fußgennem.




#Article 441: Grein (Neckarsteinach) (106 words)


Grein is e Dorf im siedweschdlische Odewald, im hessische Kreis Bergschdrooß, wu hait zu Neggerschdånisch ghert.

Grein ligt in de Berge vum Bundsandschdå-Odewald uf are Heh vun ugfähr 360 m i. NN. Di Gemajkung reischt vun 250 bis 480 m Heh. Dursch Grein fließt di Greiner Bach, wu ins Schdånischdal entwässert. Noch Weschde is Grein dursch e Schdrooß mit Schäna verbunne, noch Siede iwwer Daaschberg mit Neggerschdånisch.

Paddnerort vun Grein is seit 1991 soin Nåmensvedder Grein an da Donau in Owwereschdreisch.

Di Greiner Kerwe is meischdens in da erschde Julihälft. Ende März, Åfang Abril mescht Grein mit, wann quer dursch de Odewald hirschdorische Lärmfaier ågezindt werre.




#Article 442: Mustafa Kemal Atatürk (180 words)


De Mustafa Kemal Atatürk (* 1881 in Thessaloniki als Mustafa; † 10. November 1938 in Ischdambul) isch en tirgische Schrifdschdella un General g'wesd. Es isch de erschte Präsident der Tirkei g'wesd.

Dän Beiname Kemal, was vollkomme määnd, hodda vun soim Mademadiglehrer in der Milidäragademie griehd. Im Erschde Weldgriesch hodas Osmanisch Reich oals Mustafa Kemal Pascha (General Mustafa Kemal) gegend Alliieade verdeidig. Wie die Alliieade doch die Tirkei besedschd ham unde osmanisch Suldan in Ischdambul mit dene zamgschaffd hod, hodde Mustafa Kemal en Tirgischen Bfraijungsgriesch ausgrufe. Grieschelond hod gonz Draagie un Weschd-Anadolie bsedschd, awwa de Mustafa Kemal hod als Bfehlshawa vun Ankara aus alles z'riggghold. Soi Verdienscht oals Offizier beid Verdeidigung vund Halbinsel Gallipoli 1915 gegend alliieade Druppe, died Dardanelle under Gondrolle bringe wollde unde Abwehrkampf ab 1921 gegend Griesche, die noch Anadolie vurdrunge sind, homen zur Symbolfigur vum tirgische Selbschtbehaubdungswille undem Nationalbewuschtsein werde lossen.

Oals Machtbolidigger, derd Modernisieriung vun soim Land noch weschdlichm un eurobäischem Vorbild v'rangedriewe hod, hodde mit d Abschaffung vum Suldanad undem Galifad un mi große gesellschaffdliche Reforme en Schdoodschtypus gschaffe, wo in derre Form eimalig isch.




#Article 443: Storrbachtal (401 words)


Im Storrbachdal is e aldi Triftschdreck erhall geblib beziehungsweis widder inschdond gesetzt wor, so dass des jetzt e Denkmal defier is, wie frieher im Pälzerwald die Holzwertschaft betribb wor is.

De Storrbach is e Zufluss vum Salzbach, der widerrum in die Wieslauter fließt, wo bei Neuburch in de Rhoi mind.

Uffem Gemänegebiet vun Lemberch is zwische 1835 und 1838 uf 938 m Läng e Triftkanal ågeleet wor, der beim Abtransport vun Schdämm aus de umliechende Wälder e großi Hilf war. Die Gechend zwische Braunsberch, Hohe Lischd un Glashitt war un is praktisch komplett vun Wald beschdonn, un ufgrund vum karge Bodde un de viele steile Häng is e onnerie Nutzung aa nie in Frach komm. Domols war die Palz jo bayrisch, un die Bayern honn emol e gegreecheldi Waldnutzung ingefiehrt, mit Ferschder un so. Gescheide Wäge hat's om Åfang awwer noch nät gäb, do hat sich so e Triftkanal ågebott. Ab'em Salzbach hatt ma donn kää besonnerie Ålach mää gebraucht, weil der aa so genuch Wasser gefiehrt hat.

Es Holz is noh Hinnerweidedal getrift wor. Dort hats Sächewerge un e gut passierbari Fernschtroß (die heidisch B10) gäbb, so dass die Verarweidung un de Abtronsport vun de ferdiche Bredder un Balke gewährleischt war. 

Die Ålach is seit 1863 nimmi benutzt wor, longsom vafall un vun Schlomm zugedeckt wor. 1878 is e richdisches Schrdresel durchs Dal gebaut wor, mit dämm sogar Däle vum Kanalbauwerk iwwerbaut wor sin, des jo mit de Schdroß ohnehin sinnlos wor is. Die Zeite honn sich geännert gehatt. Um 2000 rum, als aa die Amis die Lacher im Wald drumerum uffgäbb hatte, is in mehrjährischer Arweid die alt Schdreck teilweis widder freigeleet wor. Seitdäm is meischdens ämol im Johr e Vorfiehrung vum Forschd, wo ma die Ålach nochemol in Funktion siehe konn.

Es Hauptprobläm vum Trifte in so äm klänne Bächel is, dass eigentlich nie genuch Wasser drin is. Deshalb baut ma alle 80 bis 100 m sogenonnte Rumple, des sin Schdufe, hinner dänne sich es Wasser e bissel schdaut, so dass e brauchbarie Wasserdief erreicht werd. Es soll aa vermied werre, dass die Schdämm zu schnell de Kanal runnerschieße, weil des beide nät gutdue det. Die Schdämm borzle nochher iwwer die Rumpel, un des rumpelt halt. Dann gäbt's Klause, des sin Schleuse, die ma uff un zumache konn, wie ma's grad braucht. Un dehinner Stauweiher, wo ma e gewisser Wasservorrat rauslaafe losst, wonn's mit'em Trifte losgehe soll.

Fleßer




#Article 444: Luitpoldturm (663 words)


De Luitpoldturm (aa Luitpoldsturm) is 1909 uffem Giwwel vun äm vun de heschde Berche vum Pälzerwald, nämlich em 610 m hohe Weißeberch, im Wesentliche aus Buntsondschdä als Aussichtsturm gebaut wor.

Die Idee zum Bau vum Turm is am 29. Mai 1895 uff de Generalversommlung vum „Gräfenschdäner Verschenerungsvaroi“ gebor wor, wo Forschdassessor Auguschd Zwisser aus Läme im Johr 1893 gegrind hat. Ma hat do beschloss, uffem Weißeberch e Aussichtsturm zu errichte, fa dem soi Herschdellung 8.000 bis 10.000 Goldmark vaoschlacht wor sin. Des Geld sollt es Varoinsmitglied Maddin Jächer inwerbe, e Hoimatdichter, wo aa unnerm Pseudonym Fritz Claus bekonnt wor is. Vielleicht war die Idee fa de Turm aa vun ihm selwer. Er hat sich mächtich ins Zeich geleet un schließlich de Pälzerwaldvaroi (PWV) fa soi Ålieche gewinne kenne, der 1902 in Ludwichshafe gegrind wor is. Die Fiehrung vum PWV hat die Koordination vun däm Projekt iwwernumm, hat die Plän vum Architekt Ludwich Ullmonn ausarweide losse un hat es notwendiche Geld hauptsächlich aus Mitgliederbeiträch zusomme kriet. De Nome hat de Kall Albrecht vun Ridder vorgeschlaa, wo domols de Vorsitzende vum PWV war. Nomensgeber war de Prinz Luitpold vun Bayern, der sich on de Baukoschde maßgeblich beteilicht hat. On de Siedfassad sieht ma donn aa es Raudewabbe vun de Widdelsbacher näwer em Wabbe mit'em Kurpälzische Leeb.

Der aus behaunem Sondschdä gebaute viereckische Luitpoldturm hat e Freitrepp un e Åbau näwer'm eichentliche Aussichtsturm. Es Bauwerk is insgesamt 34,6 Meter hoch, wobei die Aussichtsplattform 28,5 Meter iwwer Grund leit un uff ihr noch e Treppetirmche mit Dier un Schieferdach druffsitzt.

Wommer die Freitrepp nuffgeschdie is, kommt ma in e Treppehaus, des mit mehrere Feschdereffnungen gut beleicht is. No 164 Schdufe erreicht ma die Aussichtsplattform. Uff halwer Heh is e klänner Erker mit Sitzbonk, uf der ma e bissel ausruhe konn. De owwere Bereich vum Turm beschdeht aus äm geräumische Zimmer, wo in de Midde e schmali eiserni Wendeltrepp nuffgeht. Ma kommt dann durch e Eisedier ausem Treppetirmche und schdeht uff de Aussichtsplattform, wo e ungefähr hüfthohi Sondschdäbrischdung umlaaft, die vier Beobachtungsnische hat. Seit 2002 sin uf dere Brischdung in rechelmäßische Abschdänd 12 Plakette ågebrung, die uf interessonte Ziele im nehere un weitere Umfeld hieweise, mitsomt Entfernungsågabe.

Unne is der Åbau, wo als Raschdplatz un Schutz vor schlechtem Wedder gedenkt is. Do is aa e schdänerner Disch mit Bänk, e Kamin un e Gedenkdafel mit de wesentliche Date vum Turm un soiner Baugeschicht.

Es Gebäude schdeht seit 1993 unner Denkmalschutz un is vun 2000 bis 2001 grundlechend soniert wor. Ma hat die Statik vum Turm vabessre misse un deshalb in de Aussichtsplattform e Schdahlbedondeck ingezo. A die eisern Wendeltrepp un es Dach honn nei gemacht werre misse. Des hat 230.000 Euro gekoscht, also no heitischem Geld fascht nochemol so viel, wie de urschbringlich Turm gekoscht hat. So gesieh, kommer sich fro'e, was e Neibau no heidische Vorschrifte wärklich koschde det. Nodäm alles ferdisch war, is de Turm om 28. Auguschd 2001 in äm Feschdakt widder de Effentlichkeit iwwergäb wor.

Damit in Zukunft die Erhaltung vum Turm sichergeschdellt is, hat sich 2007 de Luitpoldvaroi gegrind. Soi Ziele sin, de „bauliche Zusschdond vum Turm zu erhalte un gegebenefalls zu verbessere“, „jederzeit freier Zugong zum Turm sowie die ungehinnert Fernsicht fa jedermonn zu gewährleischde“ un „die Wertschätzung vum Turms un soim Fernsichterlebnis in de Öffentlichkeit lebendig zu erhalle.“

De Turm schdeht uff de Fläche vun de Gemää Merzalwe midde im Pälzerwald owwe uffem Weißeberch. Vum Hermersbergerhof is de Turm 1,4 Kilomeder entfernt un in 10 bis 20 Gehminudde zu erreiche. Bei gutem Wetter losse sich vun do aus 457 namentlich bekannte Ziele in de Palz, in Bade-Württemberch, em Elsass un em Saarlond identifiziere, wobei die auf de Aussichtsplattform ågebrachte 12 Zielplakette die Orientierung erleichtre kenne. Zu siehe sind bei entsprechende Sichtverhältnisse zum Beispiel de Dunnersberch (42 km Entfernung, Sichtchance ca. 42 %), Kalmit (20 km, Sichtchance ca. 82 %,), Donon (96 km, Sichtchance ca. 8 %) un Hornisgrinde (77 km, Sichtchance ca. 14 %). Besonners gut sieht ma die Bursch Gräfeschdää.




#Article 445: Wolfgang Schulte (232 words)


Dr. Wolfgang Schulte (* 30. September 1947 in Padaborn) ist en daitsche Bolitika vun de SPD. Vun 1993 bis 2001 isser Owwabirschameeschda vun Ludwichshafe gewesse.

Noch seim Abidua 1967 hot er Rschd unn Volkswerdschafd in Minschda unn Kiel schdudiad. 1973 isser in die SPD eingetrede. Sein Abschluss hot er 1976 gemochd, dodenooch hot er e Zait long an de Uni in Kiel gschaffd. 1978 hot er sain Dogder gemochd.

Vun 1977 bis 1979 hot er en beim Inneminischderjum vun Schleswich-Hollschdää geschaffg. Donoch isser als Refarend noch Bonn gange zu de SPD-Fragzjon im Bunnesdaach. Vun 1981 bis 1985 war er doo als Midarwedda im Finanzminischderjum. Vun do hot en die SPD vun Ludwichshafe zum Noochfolga vum Günther Janson als Dezanend fer Sozjales und Juchnd gehold. 1991 isser Birschermeeschda geworre. Zum 1. Juli 1993 isser donn noch em Riggdridd vum Werner Ludwig Owwabirschameeschda vun Ludwichshafe geworre.  

In sainre Amdszaid hot er versuchd, die Schdadt un soi Verwaldung zu modernisiere. Dodebai hot er sisch awwer ned nur Fraind gemochd. Alle vora aus seinre aischene Padai hotter viel Widerstond kriegt, net zuledschd dennewegge, wail er net so gud mid de Pälzer umgehe konnd. Als Owwerbirschameeschda hot er aa die ald Walzmiel in ä erfolgraisches Eikaafszendrum mit em diregde S-Bahn-Aaschluss umbaue losse.

Im Johr 2000 hot er donn uff ä Kandidadua für die diregd Wahl zum Owwerbirschameeschda 2001 verzischd. Haid dut er in Ludwichshafe als Reschdsaawald schaffe.




#Article 446: Maria Rosenberg (437 words)


Maria Roseberch ist e Wallfahrtsort in Waldfischbach-Boialwe mit em Alde- und Pflechehoim, äm Haus vun de Kinder- un Juchendhilf sowie äm Bildungshaus fa Exerzitie un Seminare. Gehert zu de Diezees Schbeyer.   

Vun de Åfäng im 12. Johrhunnerd bis zum 18. Johrhunnerd hat de Ort Rodeberch gehäß, donn Roseberch. Die erschd Kapell is wohl im 12. Johrhunnerd gebaut wor, wahrschoinlich um 1150 vun Prämonschtratensermönche. 1430 werd de Ort als Wallfahrtsort es erschde mol urkundlich erwähnt, als e eichenie Kaplonei gegrind wor is.

Im 19. Johrhunnerd hat sich um de Jörch (Georg) Helferich aus Clause e Art Laie-Orde gebild. Bald hat ma ihn de „Bet-Jörch“ genennt, un de Orde die Bruder-Jörch-Gesellschaft. Die hat de Bau vun äm Kloschder uff Maria Roseberch ågeschdrebt. Ihr Mitglieder sinn zuerschd no Fronkreich, donn 1873 in die USA ausgewonnert, um Geld zu vadiene, des ma fa de Bau gebraucht hat. 1902 hat die Gesellschaft werklich 180 000 Mark beisomme gehat. Des Geld is on de Bischof iwwergäb wor, um es Wallfahrtszentrum auszubaue. 1910 is de Grundschdä fa die nei groß Wallfahrtskerch un e weitläuficher Gebäudekomplex drumerum geleet wor. 1912 is die Kerch ingeweiht wor.

Seit 1934 werd in de Wallfahrskapell die Ewich Åbedung praktiziert.

Schun vor em Bau vun de Kapell hat's uff'em Rodeberch e heidnisches Quellheilichtum gäb.
Die ä-schiffisch Wallfahrtskapell geht in ihrm Kern uff es 12. Johrhunnerd zurick. De Kapellebau war urschbringlich romånisch un is durch e Chor aus'em 13. Johrhunnert un zwä zusätzliche Longhausachse aus'em 15. Johrhunnert erweitert wor. Es Tirmche uff'em Dach is aus'em 20. Johrhunnert. In de Kapell schdeht die barock Madonnestatue vun em unbekonnte Kinschdler aus'em 18. Johrhunnert. Sie is aus Eicheholz geschnitzt, 90 cm hoch un in kräftische Farbe bemolt. Die Madonna is als Mudder mit em gettliche Kind uff'em Arm dargeschdellt. Es Werk traht de Titel: Gehoimnisvolli Ros. Die Statue is 1934 um e Schdrahlekronz mit goldne Rose ergänzt wor.

Die neu Wallfahrtskärch, e dreischiffischi Hallekerch, un es Schdifterhaus hat Rudolf vun Perignon aus Werzburch vun 1910 bis 1912 gebaut. Ma red do vun äm barockisierende sieddeitsche Hoimatstil. De Altar is no Entwerf fum Minchner Goldschmied Josef Seitz 1925 geferticht wor. Es aus em Johr 1926 datierende Bild in de Apsis is vum Minchner Moler Max Rauh.

Weitere Gebäude sin die Pilcherhall, e Mädchehoim vun 1928, es Exerzitiehaus (1931), es Bildungshaus (1973), es Gäschdehaus (1931) un e Alders- un Pflechehoim (1994).

Kolonnade mit Brunneålach un e weitläfischer Park mit historischem Boombeschdond, de 1913 nogebaut Lourdesgrott un ei Kreizwäg aus em Johr 1949 schließe sich em Komplex å.

Der Adiggel basiert uf are fraie Iwwersedzung vum Adiggel „“ aus de .E Lischt mit de dordische Audore finnsch  




#Article 447: Marlene Dietrich (353 words)


Marlene Dietrich (* am 27. Dezemba 1901 in Schönebersch (haid en Ordsdeel vun Balin); † 6. Mai 1992 in Paris; aischndlisch Marie Magdalene Dietrich is ä Schauschbielarin un Sängeren gewesse, die aus Daitschlond kumme is, awwer 1939 die US-ameriganisch Schdaatsbirschaschafd onahm.

Newwer de Hildegard Knef unn de Romy Schneider zählt se zu den greschde waiblische Legende, die de daitsche Film hervorgebrachd hot unn die aa indanazjonal beriemd worre sinn. Zu ihrm Markezaische sinn ihr lange Bää, ihr diefi, rauchisch-erotisch Schdimm unn die von ihr ofd getrachene Hoseaaziesch. Do hot se massgewlisch begetrache, dass die Dinga in de 1930er Johr fer Fraue salonfähisch worre sinn. 

Ihr Karrier hot Marlene Dietrich als Schauschbielarin am Deada unn in Schdummfilme in de Goldene Zwanzischa in Balin begonne. Ihrn indernazjonale Durchbruch hot se 1930 mit de Haubdroll vun dem Film Der Blaue Engel g'habd. Zamme mit dem Reschissör von Sternberg is se donn am Aafang vun de 1930er Johr in die USA gange, wo se mit seinre Reschie unn an de Sait vum Gary Cooper des Drama Marokko gedreht hot, fer des se ä Nominierung frt de Oscar als beschdi Hauptdaschdellarin erhalde hot. Mit Filme wie Shanghai-Express (1932) unn Der große Bluff (1939) hot se sisch als de erschde daitsche Filmschdaar in Hollywood edabliard.

Während de Nazi-Zaid in Daitschlond hot se sisch gewaigat, die Brobaganda vun de Nazis zu unnerschditze. Stattdesse hot se sisch während em Zwedde Weltkriesch bei de Truppebedraiung vun de Amis engaschiad, indem se fer die amerikanische Soldade gsunge hot unn die Laid in de Lazaredde bsucht hot. Noch em Kriesch wurd ihr dodefier die Fraihaidsmedallje dursch de Präsident vun de Vaainischde Schdaade verliehe.

Ab de 1950er Johr stand se iwwawieschnd als Sängerin uff de Biehn unn hot weltwaide Erfolge gfaiad. Zu ihre beriemdeschde Lieda zählen Isch bin vun Kopp bis Fuß auf Liebe eingschdelld, Lili Marleen, Isch hab’ nochn Koffa in Balin unn Saach mer, wo die Blume sinn.

Noch de Dreharwaide zu ihrm ledschde Film Schöner Gigolo, armer Gigolo (1978) hot se ihr Karriere aus gsundhaitlische Gründe beendet. Bis zu ihrm Tod im Johr 1992 hot sie zuriggezooche in ihrer Pariser Wohnung g'lebd. 

 




#Article 448: Muttermilch (137 words)


Muddamilich is die vun Fraue als Nahrung fer ihr Saigling gebildeti Milich. Des vun de Milichdriese broduzierde Segred werd u'gfär 24 bis 48 Schdunne noch de Geburd vun de waiblisch Bruschd gebildet. Des Fiddere vum menschlische Baby iwwer die Bruschd werd als Schdille bezaischnd, des Beende dovun als Abschdille. Bei de Diere heeße dieselwe Vorgäng Saige unn Absetze.

Des Wort „Muddamilich“ (lac maternum) is noch net so ald unn kam erschd im Zammehang mit de Schdill-Kampagne im 18. Johrhunnad in de allgemaine Gebraach, um die Midda aazuresche, ihr Kinna selwer zu schdille, anschdadd se äänere Amme zu iwwergewe. Muddamilich is dem Begriff „Frauemilich“ unnergeordnt, der bezaischnd aa die Milich vun fremde Midda. Friea wurd haubdsäschlisch des Wort „Waiwamilich“ (lac muliebre) gebrauchd. Liebfrauemilich dagege hot nix mit de Muddamilich zu due, des is de Nam vumme daitsche Woi.




#Article 449: Zapfen (Botanik) (333 words)


E Hutzel is di Frucht vumne Noodlbååm. Im Westpälzische sescht ma Hutzel f, plural Hutzle, im Vorder- un Kurpälzische Sproochraum Butzel f, plural Butzle, im Saapälzische Biebelche n, plural Biebelcher. Zahlreische onnere Bezeischnunge sin eweso gebraichlich.

Die Hutzle endwiggle sich aus'm waibliche Blietestond un endhalld uff de Schubbe die Some.

E Charagderisdisches Meakmol vun Noodlholzbääm sin die im raife Zustond veholzde Hutzlschuppe.
Mer dud zwische Deckschuppe, Fruchdschuppe unn Someschuppe unnerschaide.
Die Hutzle sitze in unnerschiedlicher Wais on de Zwaiche vun de vaschiedne Noodlbääm.
Bei de Tonn stehe se uffrechd, bei de Fichd hänge se un bei de Schwazzkiefer stehe se waagrechd vun de Zweiche ab.

Monche Zabbe, ebbe bei de Tonn, falle in de Zaid vun de Someraif ausenonner, sodass mer uff'm Borrem
kää gonze Hutzle meh finnd. Bei onnere Noodlhelzer falle die Hutzle als Gonzes vum Baam, wie bei de Fichd unn Kiefer.
Dodevor hen die Hutzle awwer om Baam ehr Schubbe g'effend, um die Some ze endlosse.
Bei viele Noodlholzbääm effne sich dodezu die Deckschuppe bei truggener Wittrung un schließe sich widder
bei hehrer Lufdfaichtichkääd.

Außer de zwee weid verbreidte Nåme Hutzel un Butzel gibt-s noch e gånzi Reih weidare regionale odder lokale Bezeischnunge. Die sin im Folgende im Plural (Mehrzahl) uffgfiehrt. En großer Deil devu sin urschbringlisch Wärder fär Hausdiere. 

Mid Rufe wie „hutz-hutz“, „butzel“, „gutz(-gutz)“, „wutz-wutz“ odder „huß(-huß)“ dud ma di Sai ålogge odder verscheische. Selle Wärder werre aa als liewevolle Nåme fä di Sai verwendt. Moug is im Odewald e Bezeischnung fä e Muddersau (in da nerdlische Nordpalz heeßt-s Moog). Folgende Wärder kumme also vun Nåme fär di Sai:

Vun Schoof un Beck:

Vun Katze:

Vun Frischt:

Noch da Form:

Noch eme Geraisch:

Zwee weidare Bezeischnunge sin:

Wann di Baumaat mit Kien- odder Kune- ågewwe is, zum Beischbiel bei Kienhahne, Kunebeckle, Kunebummer, handelt sisch-s um Forle (Kiefare). Wann-s Danne- heeßt, känne duajschaus aa Forle gemänt soi. Da Kannevalsveroi vun Aschbach im Odewald nennd sisch Di Hussmouge.

Hutzel (vun verhutzle) is gleischzeidisch e weit verbreids Word fär gedädde Biare.




#Article 450: Wasser (123 words)


Wassa is ä schemischi Vabindung aus de Elemende Sauaschdoff unn Wassaschdoff. Wassa is uff de Weld die äänzisch schämisch Vabindung, die in de Nadur als Flissischkaid, als Feschdkerba unn als Gas vorkumme dut. Dodebai duht mer de Ausdrugg Wassa fer de flissische Zuschdand verwenne. Im feschde Zuschdand duht mer vun Ais, im gasfermische Zuschdand vun Wassadampf schbreche.

 

Des Word „Wassa“ kummd vum aldhochdaidsche wazzar unn bedeit do „des Faischde, Fließende“. Die indogermanische Ausdrigg *wódr̥ unn *wédōr sinn schunn in Tegsde vunn de Hedida aussem 2. Jahrdausnd v. Chr. nochwaisba. Äänlische Werder finne sisch aa in annere indogermanische Schbrooche widda, z. B. 

Awwer aa de aldgrieschisch Begriff ὕδωρ, hydor, „Wassa“, von dem sisch die ganze Fremdwerda mitm Worddeel hydr(o)- ablaide, gheerd zu dere Wordfamilje.




#Article 451: Englische Sprache (211 words)


Die englisch Schbrooch (korz Englisch, aichni Schraibwais English) iss e germanischi Schbrooch, wu urspringlich uff de Britische Insle behaimad iss, die zum weschtgermanische Zwaich gheert.
De Name vun de Schbrooch dud sich vun de hisdoorisch Reschion unn vum Volg vun de Angle ablaite.
Im Vaglaich zu ehre nägschde Vawande aus em weschtgermanische Zwaich, d. h. vor allem vun de friesische Schbrooch unn em Niererdaidsche, hot die englisch Schbrooch im Laaf vun de Zaid starge Sunnerendwigglunge ausgebild, wu se haid vun alle nohe vawande Schbrooch daidlich abhewwe.

Im Laaf vun de Johrhunnadde hot sich Englisch bis haid zu änner Weldschbrooch endwiggeld, die wu haid waider verbraid uff de Ärd iss, als jeri anneri Schbrooch uff dere Weld.
Es Englische werd in de Schule vun viele Länner als erschdi Fremdschbrooch unnerrichd unn iss aa die offiziell Schbrooch vun de määschde Organisatione. Viele vun denne nutze näwer Englisch awwer aa noch annere Schbrooche.

In Englische Tegschde werd es glaiche Alfabet wie im Ladainische benutzd.

Haidzedaa dunni weldwaid iwwer 340 Millione Mensche Englisch als Muddaschbrooch babble.
Dodezu kumme dann noch die Zwäddschbroochla dezu dere ehr Zahl uugfähr zwische 200 Millione unn waid iwwer 1 Milliadde Mensche bedraad.

In folgende Lända is Englisch die Amtsschbrooch. Hinnedro is die Anzahl vun Muddaschboochla gegewwe, sofern ma se kenne.




#Article 452: Schloss Zweibrücken (393 words)


 
Es Schloss Zweebrigge is e Bauwerk in de pälzisch Schdadt Zweebrigge. No'm Widderuffbau isses seit 1965 Sitz vum Pälzische Owwerlondesgericht un vun de Generalschdaatsonwaltschaft Zweebrigge. 

De Vorgänger vum heitische Schloss war e Burch, wo im 12. Johrhunnerd vun de Grafe vun Zweebrigge gebaut wor is, um die benachbart Honnelsschtroß zu schitze. Die Burch hat om eschdliche Schenkel vun dem Dreieck gelä, des heit de Schlossplatz darschdellt. 1410 is die Kurpalz gedält wor und Zweebrigge zur herzochliche Residenz. Jetzt ware die Widdelsbacher om Zuch. Herzoch Schdefan hat so Schdefansstock gebaut, der um 1525 als Ludwichsbau renoviert wor ist. 1547 is de Herzoch-Wolfgong-Bau dezu komm. 1582 kam de Longe Bau om Wasser un de Friedrichsbau dezu. Åfong vum 17. Johrhunnert hat de Herzoch Johonn II. weitergebaut.

No soiner Zerschderung 1677 im Holländische Kriech, ma redd aa vun de Reunionskrieche war die Schdadt erscht mol bis 1681 besetzt. 1697 is de Friede von Rijswijk geschloss wor, wo Zweebrigge on Schwede komm is, genauer gesaat, on die dortich Kleeburcher Linie vun de Widdelsbacher.

Vun 1720 bis 1725 is es Schloss dann in soiner heidisch Form nei gebaut wor, und zwar om nerdliche Schenkel vum Schlossplatz. Die Zeite hatte sich geännert, und deshalb hat man kä Verteidischungsålach gebaut, sondern was Repräsentatives, nämlich e Residenzschloss im schbet-barocke Schdil. Des war domols de greschde un schännschde profone Barockbau in de gonze Palz. Weil de Unnergrund ziemlich babbisch war, is de gonze Bau uf Ächepähl geschdellt wor - domols hat e gonzes Wäldsche dro glaawe misse. De Bau is 83 Meder long, 23 Meder bräd un 25 Meder hoch. Es sin 50.000 Kubigmeder umbaut wor. Die gälwe Sondschdää sin aus Lothringe, un die rode aus de Nordpalz.

Soi Bliedezeit hat's vun 1735 bis 1775 erläbt, als de Herzoch Chrischon IV. sich als Kunschdmäzen hervorgedu hat. De Hofmoler Chrischon vun Mannlich war änner vun de wichtischste Leit om Hof. Awwer aa onnere Kinschdler sin in- und ausgong, zum Beischbiel de Komponischt Christoph Willibald vun Gluck. A Max I., de Neffe vum Herzoch un schbedere Kenich vun Bayern, hat als Kind e paar Johr im Zweebrigger Schloss geläbt.

Im Zwätte Weltkriech isses om 14. März 1945 zerbombt wor. Es ware awwer in Nancy noch Originalplän vum Schloss vun 1725 do, die vum Archidekt Jonas Erikson Sundahl geschdommt honn. No dänne isses vun 1962 bis 1964 in soiner vornapoleonische äußere Form widder uffgebaut wor.




#Article 453: Sandhausen (541 words)


Såndhause is ä Gemäänd im Rhoi-Negger-Krais in Bade-Wirddeberg unn liechd in de Kurpalz. Såndhause hot 14.476 Oiwuhner unn ä Fläsch vun 14,6 km², dodedraus ergibd sisch ä Oiwuhnerdischd vun 995 Oiwuhner uf de km². Bekånnd is Såndhause vor allem weeje em SV Såndhause. De jetzische Birgamaischda iss de Georg Kletti vun de CDU.

Såndhause liechd in de Medropolregion Rhoi-Negga unn in de Owwerrhoiewene. De Hardtbach, de Laimbach unn de Londgraawe fließe dorsch Såndhaiser Gemargung. Såndhause grenzd im Norde an de Heidlberga Schdadtdail Kärsche, im Oschde an de Lååma Schdadtdail Dilje (St. Ilge), im Siede ån Walldoaf, im Siedweschde ån ä uubewohndi Exklav vun Lååme unn im Weschde on Ofderse. Außerm Ord Såndhause gherd noch de Waila Bruchhause, es Ferschderhaus, es Wohngebied Induschdrie unn die Wischdung Lochheem zur Gemäänd Såndhause.

Erschdmol erwähnd worre is Såndhause als Santhusen im Johr 1262, de Nååme kummt vun de åågrenzende Sånddüne. 1262 isses Lehe vum Ord an de Palzgraf Luddwisch iwwerdraache worre, 1351 iss Såndhause donn vun de Kurpalz gekaafd worre. Såndhause is während de Määnzer Schdifdsfehd, em Draißischjährische Kriech unn em Pälzische Erbfolgekriech zerschderd worre. 1803 iss Såndhause als Dääl vun de reschdsrhoinisch Kurpalz badisch worre. Bruchhause is 1928 noch Såndhause aigemäänded worre.

Bai de ledschde Kommunalwahl sinn 22 Midglieda vun de folgende Badaie gewähld worre:

In Såndhause gebbds ä 1909 arischdede Grundschul unn es alde Rodhaus vun 1742. 1757 is ä reformierdi Kärsch arischded worre, iss awwa irgendwonn zu klää worre unn an die jiidisch Gemää vakaafd worre, welle se als Synagog vawend hawwe. Dorsch Abwanderung vun de Judde is die Synagog donn als Abschdellraum vawend worre unn dodorsch de Zerschderung vun de Nazis endgonge. Die evångelisch Chrischduskärsch is 1866 aigewaihd worre. Es Longhaus vun de kadolisch St.-Bartholomäus-Kärsch schdammd vun 1767, Kweerschiff unn Gloggeturm sinn 1896 dezukumme. Die kadolisch Haubdkärsch, die Draifaldischkaidskärsch, is 1968 arischded worre.

Im Siede vun de Gemaagung gibts gud erhaldene Sånddiene midare bsunnare Vegetazion. Zu ihrm Schutz hot ma zwee Nadurschutzbebiede, Pferdtriebsdien un Såndhaiser Dien, oigerischt.

Pattnaschdadt is Lège-Cap-Ferret an da frånzeesische Adlåndikkischt un zu Königswartha in da Owwerlausitz (Sachse) hot ma e fraindschafdlische Beziehung.

Da Unåme vun de Såndhaiser is Såndhase odder Krautkepf.

De Fußballvaroi SV Såndhause hot in de Saison 2011/12 in de 3. Liga gschbield unn schbield said de Saison 2012/13 in de 2. Liga. De Basgedballvaroi TG 1889 Såndhause schbield said de Saison 2000 in de DBBL 2. Bundesliga Süd.

Frieher is in Såndhause viel Hopfe åågebaud worre. Haid werd zamme midd Plongschd es Såndhaiser Schbezialbier gebraud. Jedes Johr gebts zur Hopfeernd e dradizionelles Feschd unnerm Moddo „Hopfe zopfe – Schdiel dråålosse, wers net koo, solls bleiwelosse“. Vum duwakbroduzierende Gewerbe is Duwakååbau um Bruchhause rum gebliwwe.

An Schule hots di Theodor-Heuss-Grundschul, s Friedrich-Eberg-Schulzendrum mit Gymnasium un Wäjgrealschul, di Pestalozzi-Färdaschul un di Mussigschul Siedlischi Bergschdrooß.

Åågschlosse is Såndhause ån die A 5 unn B3. In Dilje gebbds de Båånhof St. Ilge (Dilje)/Såndhause, Buss fahre noch Haidlberg, Lååme unn Walldoaf.

Da amerikånische „Bauaregeneral“ Nicholas Herkimer (Nikolaus Herchheimer) is da Såhn vum Hans Jost Herchheimer, wu ugfähr 1720 ausgewannerd is. 

In Såndhause hot da daitsch-russische Kombonischt Georg von Albrecht (1891–1976) etlische Werke, unner annerem e Schdreischtrio, sei värdi Klaviersonat un große geischdliche Komposizione ferdischgschdellt: Requiem (opus 84), Te Deum (opus 85) un de Sunnengsång vum Heilische Franziskus (opus 86).




#Article 454: Eva Lohse (106 words)


Eva Lohse (* 23. Januar 1956 in Ludwichshafe) is ä daitschi Bolidikarin vun de CDU. Im Mai 2001 is se in diregde Wahl vun de Ludwichshafene Birscha zur Noochfolgarin vum Wolfgang Schulte als Owwerbirschameeschdarin vun Ludwichshafe g'wääld worre unn vum erschde Janua 2002 bis zum 31. Dezember 2017 waa se die Amdsinhawerin. Vun 2006 bis 2016 hot se aa noch de Voasitz vum Vaband vun de Reschjon Rhoi-Negga ghat. 2015 bis 2017 waa se Bräsidendin vum Deitsche Schdäddedag. Die Krischddemogradin Eva Lohse waa es erschde un oinzische Schdaddowwerhaubd vun Ludwichshafe said 1945, des net vun de SPD waa. Sie ist vahoirad unn hot zwee erwachsne Deschda.




#Article 455: Feuer (103 words)


Unner Faia vaschdehd mer die Flammebildung, die baim Vabrenne unner Abgab vun Wärm unn Lisch entschdehe dut. Die Voraussetzunge fers Endschdehe unns Aufreschderhalde vumme Faia sinn ä Madrial des brenne dut, ä Ogsidazjonsmiddl wie de Sauaschdoff aus de Lufd unn die nodwendisch Dembradur, um zinde zu kenne.

Des Erzaische vun Faia g'heerd zu de wischdische Kuldurdeschnigge vun de Menschhaid. Des Nutze unn schbäda aa des Behersche vum Faia war en bedaidnde Schridd bai de Menschwerdung unn is schbädeschdns sait de Jungschdääzaid en feschde Beschdanddeel vun alle Ziwilisazjone uff de Weld.

De Begriff Faiaownd dut zwaa noch Faia klinge, hot awwer ä annerie Herkunfd.




#Article 456: Curitiba (116 words)


]

Curitiba iss die greeschd Schdadt in Sid-Brasilje, Haubtschdadt vun Paraná (Bundesschdaad). Ugfähr 1.8 Milliune Lait wuhne in Curitiba unn es hot e Fläsch vun 435 km².

Di Pordugiese hawwe di Schdadt 1693 gegrindt. Di Universidade Federal do Paraná in Curitiba, 1913 gegrindt, is di äldscht Uni vun Brasilje. Curitiba ligt uf em Primeiro Planalto Paranaense (da erschde Hochewene vun Paraná).

Curitiba is fä soi leischdungsfähisches Nahverkehrssischdem mid eijene Busschbure uf de Haubdverkehrsschdrooße un Dobbelgelenggbusse bekånnd. Di Haldeschdelle sin heescher gelegde Rehre mid eme Åigang fä Behinnade. Unnerm Nåme „Faróis do Saber“, Leischttirm vum Wisse, hot ma Bildungszendre wie Biblothege un kuldurelle Oirischdunge gschaffe, wu alle offe zur Verfiegung schdehne. Di vorbildlisch Schdadtblanung werd innernational åerkannd.




#Article 457: Bohnenkräuter (969 words)


 

Unner Bohnekraut verschded de Pälzer zwe Arde vun Werzkreider, Satureja hortensis, des ejärische Bohnekraut, ach Gardebohnekraut, bzw. Summerbohnekraut genannt, un Satureja montana des mehrjärische Berschbohnekraut, ach Winderbohnekraut, genannt. Urspringlisch war Bohnekraut im estlische Middelmeerraum behoimat.

Bohnekraud is frieher ned nur reschelmeßig zum Werze vun Bohnegemies oigsedzt worre, sondern ach als Heilkraud. Verwend wern die gud abzuschdreifende Bläddle, frisches Gardebohnekraud zum Midkoche ach am Stick. De Gschmack is pfeffrisch, aromadisch weshalb in einische Geschende ach Pefferkraud zum ejährische Bohnekraud gsachd werd. So wie Stange- und Buschbohne war Bohnekraud en typsche Grundbestanddeel vun em Pälzer Gemisegarde.

Beide Arde ghere zur Gattung der Bohnekreider ladeinsch Satureja aus de Planzefamile de Lippeblieher, ladeinisch Lamiaceae. Zur Gaddung der Bohnekreider gheren 38 Arde vun denne 12 in Europa vorkumme.

Bohnekraud werd im Summer frisch ausm Garde, ansunschde die gedrocknede un dann abgezuppelte Bledder oigsedzt. Im eischene Garde hot ma die Planz e Stick iwwerm Bode abschnidde un unnerm Vordach oder im Scheppel im Schadde an em Schdrick zum Drockne uffghängt. Noch em Drockne wurden dann die Bleddele abschdreifd un dann in em Behälder dunkel un drucke uffbewahrt. Bohnekraud halt so soi Werzkraft ganz ausgezaichndet. Ferdisch zu kaafe gibts Bohnekraud gerebelt odder zu Pulver gemahle. 

Die Werzkraft isch schdark, es langen schun kleene Menge um em Bohnegemies die aromadisch, pfeffrisch Note zu verleihe. Iwwermenge beim Werze decken de Eischgschmack z. B. vun Gemies zu un machen die Schpeis bitter. Außer fer Bohnegemies, was awwer in de Palz soin Standardoisatzgebiet war, kann es Bohnekraud ach fer Oitepf mit annere Hilzefrischd, Kardoffel- und Fleschsalade, Kräuterdunke und Tomadegerische oigsezt werre. Bohnekraud wird e Blähunge verhinnerndi und krampflesendi Wirkung zugschriwwe, was de Genuss vun Bohnegemies nochhaldisch erheht.

Die Franzose setzen es ach zum Werze vun Zieschekäs und Essisch oi. Bohnekraut gilt als gut passend zu Hilsefrischd, Sauce, Salade, Suppe, Oitepf, Marinade, Flesch un Wild, Fillunge, Paschdede, Gemies un Saladdressings.

Berschbohnekraud is maischd kräfdischer als Gardebohnkraud, so dass Kenner gern Gardebohnekraud zu frische neie Bohne ausm Garde nemme, Berschbohnekraud zu Gerischde aus getrocknede Bohne im Winter.

Gekafde frische Blädder wern üblischerweis im Kiehlschrank uffbewahrt.

Die Remer hen mit Bohnekraut Sauce un Essich gewerzt und geglabt es wer en Aphrodisiakum. Daher de ladeinische Name Satueira der ment Satyrsplanz. Ablehnend hot Ovid des Kraut in soim Werk Ars amatoria (Liebeskunst) III, 413 f gsehe:

   Doch nie schone die Kraft!
   Nur eines bringt Fried und Versöhnung:
   Liebesumarmung: damit leugne gehabten Genuß!
   Einige schlagen vor, man solle die schädliche Pflanze Saturei essen.
   Das ist meines Erachtens Gift

Bohnekraut war eni vun de Planze die Karl de Große in soiner Landgüterverordnung Capitulare de villis vel curtis imperii in deren 70. Abschnitt zum Anbaue in soine Landgüter (Palze) vorgschriwwe hot. Da die Landgüterverordnung höchschwahrscheinlisch vun 812 datiert, is mit Sischerhaid devu auszugehe, dass Bohnekraut (wanns net schun die Remer mitgebrocht hen) seit dere Zait in de Palz ogebaud un genutzd werd.

Jacobus Theodurus Tabernaemontanus hot im Middelelalder des Folgende iwwer des Bohnenkraut un soi Wirkung gschriwwe: „Es schreibet Tragus, dass die Satureyen gar nutzlich und wol von dem gemeinen Maß / zu und mit anderer Speiß gekochet werden / sonderlich bey jungem Fleisch und bei den Fischen / und bey der armen Leuth ... Gewürtz ... und reitzen zu ehelichen Werken.“

Bohnekraut is en typische Bestanddeel vun de franzesische Kräutermischung Herbes des Provence (Kräuter der Provence). Die Mischung gibts frisch gemischt, als ferdische Mischung getrocknet odder in Form von Werzessig oder Werzöl konserviert. 

Fer Haasebrode wern in Frankreisch zum midbroode Bouquets bestehend aus Bohnekraut, Lorbeerblatt un Thymian verkaaft.

Als Tee werrn 15 bis 30 g mit em Lidder Wasser vun de getrocknete Triebspitze uffgebrieht. Des Kraud soll e Blähunge verhinnernde und krampflesendi Wirkung endfalde. (Annere gewwen als Mengeongab pro Tass 1 Teeleffel vum getrochnete Kraut on.)

Gemäß dem Quarks-Script hat Bohnekraut ach nachgewiesenermaße e verdauungsförderndi Wirkung. Danewe wirkt Bohnekraut beruhischend ufs Nervesystem un hot e keimabtötendi Wirkung. Wesche letzderem werd es als Wundmittel bei Verletzunge un Geschwüre sowie bei Halsentzündunge oigsetzt.

Der Andeel vun ätherische Ölen schwankt zwische 0,3 und 4,0%; die Heh is abhängisch vun de Erndezait; zu Beginn vun de Bliede is er am högschde. Vorhande sin: Carvacrol, Camphen, Cymol, Dipenten, Pinen, Phenol sowie Gerbstoffe.

Gemäß Gernot Katzer enthalt Bohnekraut ätherisches El in wech­selnde Men­ge; e gudi Qualität sollte zwische 1 und 2% lische. Annersch als de ähnlisch rieschende Thymian enthalt Bohnekraut nur geringe Menge an Thymol, sondern als Haupt­komponent des stellungs­isomere Carvacrol (30 bis 45%). Weiters sinn p-Cymen (max. 30%), γ-Terpinen, α-Pinen (8%), Dipenten, Borneol, 1-Linalool, Terpineol und 1-Carvon identifiziert worre.

Satureja hortensis is e ehjährisches Kraud mit kleene, schmale Bleddle und wächst 20-40 cm hoch.

Vermehrt werd durch Aussaat im Friehjohr. Ausgsäd werd er in de Palz im März bis Mai. De Saame isch sehr foi. E Gramm enthald 3.000 Kerner. Bei sorgsamer Aussaat keimt de Saame noch 15 bis 20 Daach. Empfohle werd en Reiheabschdand vun 20 cm.

Satureja montana is en immergriene Halbstrauch mit kleene, schmale Bleddle und im Summer mit weiße bis rosa Bliede. Die Planze werrn 25-30 cm hoch. Zum Frischverzehr kammer jederzaid ernde. Zum ernde fers trockne ward ma, bis sisch Bliedeknospe gebild henn.

Vermehrt werd durch Aussaat im Friehjohr oder im Schpädsummer dursch Steckling oder halbreife Saideschprosse.
Ausgsäd werd er in de Palz im März odder April in Planzkäschde odder -tepf. Uffgehe tun die Same nach 14-18 Dach. Die Sämling wern, wenn se kräfdisch sinn, an en sunnische Platz mit humosem Bode ausgeplanzt. Im Winder kamm ma en Steckling in em Topf im Haus in em temperierde Zimmer halde, wann des iwwer es sunnisches Fenschder verfischt.

Die Gattung Satureja werd innerhalb vun de Familie Lippebliedler in die Unnerfamilie Nepetoideae, Tribus Mentheae un Subtribus Menthinae gschdelld. Die Gattung besteht aus rund 38 Arde, vun denne 12 in Europa vorkumme. In Mitteleuropa ist keni heimisch.

Einische europäische un asiatische Arrde:

Nordamerikanische Arten (Auswahl):

 
Die in Ecuador vorkommenden Arten sind:




#Article 458: Alles (178 words)


De Begriff alles g'heerd zu de Wordgrupp vun de Pronome unn dut ä vorhanneni, awwer net genau definierbari Aazahl vun Dinge bschraiwe. In de Alldagsschbrooch is alles des Gegedeel vun nix. Alles hot de allergreegschde Umfong unn glaischzaidisch die kläänschd inhaldlisch Bschdimmung im Vaglaisch mit annere Begriffe.

In de Alldagsschbrooch dud mer haid alles in de Reschl im Sinn vun änre greeschdmeglische Ozahl verwenne. Des Alles kann dodebai so verschdanne werre, dass werklisch jedes Ding, des vun ebbes vorhanne is, domit bezaischnd werd. Dohea kummd alles aach als Bschdanddeel vun annere Werder wie Allesklewa odda Allesfressa vor. Des Word Weldall dut aa vun „alles“ abschdamme, wail es sisch bis in die Uhendlischkaid ausschdregge dut unn dodemit alles, was exisdiere dut, beinhalde soll.

Alles geht uff de Begriff all zurigg, des uff de indogermanisch Schbrochworzl al- (wagse) beruhe dut. In friare Zaide hot mer des alles aa in de Bedaidung vun imma verwend, woraus im pälzische des alls geworre is.

Die Begriff alla, gehma unn allez hopp kumme awwer net vum alles; die kumme ausm aller (gehe) ausm franzesische.




#Article 459: Tee (125 words)


De Tee (, [], is ä haisses Geddräng, bai dem mer kochend Wassa uff die Blädder, Knoschbe, Bliede odder Schdängl vun de Teeplanz gieße dut.

Im Tee sinn, je noch Planzedeel (In de Knoschbe am maischde), bis zu 4,5 % Coffein drin, des zu de Schdoffklass vun de Alkaloide g'heerd. In friehere Zaide wurd de Werkschdoff im Tee noch als Thein odder als Teein bezaischnd, midlerwail weeß mer awwer, dass des es glaische is wie im Kaffee. 

Im waidere Sinn werd als Tee jedes Gedräng bezaischnd, bai dem mer haiß Wasser uff unnerschiedlisch e Planzedeele gieße dut. Dodezu g'heere aa die Kraidertees und Frischdetees.

Sain Urschbrung hot die Teekuldur in Asie, bsunnerschd in Schina unn Innje. Noch Europa isser am Aafang vum 17. Johrhunnerd kumme.




#Article 460: Hambach an der Weinstraße (187 words)


Hambach (aa Hambach an de Woischdrooß; amtlisch Hambach an der Weinstraße) is nadierlisch vor allem dujsch soi Hambacha Schloß un des fä di Demogradie bedeidende Hambacha Feschd weidhie bekånnt. Es is en Ord an de Woischdrooß, un seid 1969 de greeschde Ordsdeil vun Neischdadt. Er hot 5570 Oiwuhner (2009).

Hambach ligt am Rand vun de Rhoiewene zua Haad. 

De Ord is schun im Johr 865 s erschde Mol erwähnt worre, unnerm Nome Haganbach. Di Urschbringlisch drei Ordsdeile Owwer-, Middel- un Unnerhambach sin schun vor långem zammegewachse. Des Hambacha Feschd, di Freiheidskundgewung uf em Hambacha Schloß, hot 1832 schdaddgfunne. 1969 is des bis dohie selbschdännischd Doaf zu Naischdadt oigemaindt worre. E gonzi Zeid lång hawwe di Hambacher widder e Selbschdännischkeid ågschdrebt.

Vun großer Bedeidung is in Hambach de Woibau. Di Lage traare di Nåme Feier, Kaiserschduhl, Käjschbersch, Rämerbrunne un Schloßbersch. In de Berge wachse viel Keschde, vun denne jo aa de Keschdebersch mid em Hambacha Schloß, de Keschdeburg, soin Nome hot. Uf sellem Bersch beschdeht 80 Brozend vum Wald aus Keschdebääm. Im milde Klima gedeihe awwer aa Mandle, Feige un Zidrusfrischde gud. Hambach is en schdaadlisch åerkannder Erholungsord.




#Article 461: Russia Today (301 words)


Russia Today, korz RT is en russische Auslondssenda im Besidz vun de russische schdaadlische Auslondsnochrischdeagendur Ria Novosti midd Sidz in Moskau. Der Senda is uff en indernadsionales Publikum ausgerischd, Desweege werda in englischa Schbrooch ausgschdrahld, is awwa aa uff Arawisch, Schbonisch unn Russisch empangbar. 

Es Ziel vun Russia Today isses, alde Vorurdääle unn Klischees iwwer Russlond abzebaue unnem innernadsionale Publikum die russische Sischdwais uff viele Gschehe daidlisch ze mache. Russia Today soll ze em CNN unn BBC glaischwerdische Sender ausgebaud werre. Uffgrund vun de annere Aasischde vun de Bridde unn de Amerikåner schdelld de Sender ä schdargi Konkurrenz zu de wesdlische Medie dar. 

Russia Today dudd reschelmäßisch Nochrischde iwwer Russlond unn die Welt in de Beraische Bolidig, Wärdschafd, Schbord unn Kuldur bringe, Korznochrischde werre efders unne oigeblended. Deswaidere find mer Dokumendarfilm, haadsäschlisch iwwer Russlond, awwa aa iwweronnere Theme.Es gebbd jeede Daach Korzdokumendadsione iwwer ää russischi Reschion, welle de Daach lond wiedahold werre. Aa Polidmagazine Talkshows unn Debadde werre ausgschdrahld.

Gegrinded worre is de Sender am 15. Sebbdemba 2005. RT dudd iwwer 20 Sadellide unn Kaawl sende, in Daitschlond RT zwar nedd vun alle Haushalde empange werre, awwa z. B. iwwer KabelBW unn nim Netz vun NetCologne. Derzaid schaffe 500 russische unn ned-russische Midarwaider uff de gonze Weld bai RT unn Korrespondendebüros in London, New York City, Paris, Kairo unn Jerusalem.

RT hot midd 2 Millione Zuschaua im Verainischde Keenigraisch AlJazeera als de maischdgsehene englischschbrochische Auslondssenda abgeleesd. In Amerika is RT midd 50 Miillione Zuschaua de zwäddmaischdgsehene Auslondssenda noch BBC News. RT-Videos uff YouTube sinn maischdgsehene Nochrischdevideos uff YouTube.

RT werd vun wesdlischa Said vorgeworfe Kreml-traie Berischaschdaddung zu bringe unn dodemid in Zammehång midd de õõgeewlisch unnerdriggde Pressefraihaid gebrochd. Kridisierd werd aa, dass Verschwerungstheoredigga wie Christoph Hörstel als Kommendadore heråågezooche werre unn em Wikileaks-Grinda Julian Assange ä Pladdform zer Verfiechung gschdelld werd.




#Article 462: Rehbach (256 words)


De Rehbach is än u'gfär 29 km lange Bach in de Vorderpalz, der vun Weschde in de Rhoi minde dut.

De Rehbach hot kää aischeni Quelle, er trennt sisch in Naischdadt an de Woischroß vum Schbayabach noch links ab. Wie mär ufgrund vun de naisde Forschunge oonämme därf, waa des uaschbringlisch ä gonz noamali Bachbieschung, die wo äm Landschafdsgfälle gfolschd is, ohne Abzwaischung Schbayabach. Ärsch die Reema hän, wail daßse in Schbaya Wassa gebraachd hän, die Abzwaischung gschaffe un dodemid zwää Driddl vum Wassa abgelaidd noo Schbaya - de Schbajabach waa gschaffe. Un de Rehbach als es - jezad - gläänare Gwässa hod soi Quell valore. 

Hinner Naischdadt dut er erschd noch Oschde unn schbäda noch Nordoschde fließe. Dodebai kummt er dursch die Gemainde Haßloch, Beel-Igglem, Schiwwerschdadd, Limburschahof unn Naihofe. Zwische Aldrib und Ludwichshafe dut er vun links in den Rhoi minde.

Die wischtigschde linke Zufliss vum Rehbach sinn der Mußbach, der zwische dem glaischnamische Naischdadder Ordsdeel unn Haßloch minde dut, unn de Schdääbach, der bai Schiwwerschdadd in de Rehbach fließt. Vun reschds kummt vor allm de Ranschgrawe. Der kummt wie schunn de Rehbach ausm Schbayabach und dut im Oschde vun Limburschahof-Rehhitt in de Rehbach.

De Rehbach wurd schunn im Middlalda im damalische Dorf Winzinge, des is haid ä Schdadtverdel vun Naischdadt, noch links ausm Schbayabach abgelaid. Bai Haßloch und Igglem isser u'gfär 8 km long in zwee newwernanner laafende Arm uffgedeeld, die des Aadriebswassa fer die erdlische Miele und Segwerk geliefert hänn. Am siedlische Arm, dem aischndlische Rehbach, sinn noch drai vun denne Aalache erhalde. 




#Article 463: Belgisch-Kongo (640 words)


Belgisch-Kongo is ä belgischi Kolonie zwische 1885 unn 1960 in Afriga gewessd. Dodebai muss mer zwische em Fraischdaad Kongo, ä Privadkolonie vum belgische Käänisch Leopold II. zwische 1885 unn 1908 uff de ää Said unn de schdaadlische Kolonie Belgisch-Kongo zwische 1908 unn 1960 uff de onner Said unnerschaide. Reschdlisch gsehe zwee paar Schuh, awwa territorial, kondrollmäßisch unn vawaldungstechnisch aischendlisch ää unn die selwe Kolonie. Unnerm Leopold sai Herrschafd sinn aa die Kongograiel gschehe, welle awwa hinnerher grad so waidagånge sinn.
Belgisch-Kongo is 1960 im uuabhängische Schdaad Kongo-Léopoldville uffgonge, zwische 1971 unn 1995 Zaïre genennd unn 1995 bis haid die Demokradisch Republik Kongo.

De belgische Käänisch Leopold II. wolld sisch uff ää Schduf midd de gonze onnere Monarsche in Oiropa schdelle unn aus dem Grund en aischenes Kolonialraisch fer de Presdischgewinn uffbaue wolle (Belgje is jo aach so klää, do braach mer en Aasglaisch fer die Komplexe). Do is ihm 1877 de Kolonialforscha Henry Morton Stanley endgegekumme, mid dem er en Vadraach abgschlosse hot. De Stanley hot em Käänisch soi Enddeggunge in Afriga õõgeboode unn hot im Uffdraach vum Käänisch Länneraie vun de Äähäämische uffgekaafd, dääls midd perfide Methode. 

Die Bride henn waidere Kolonie abgelehnd, so dass uff de Kongokonferenz 1885 in Berlin Kongo in de Privadbesdiz vum Leopold hot iwwergehe könne. Seller hot donn wenisch schbäda die erschd Vafassung fer de so nai gegrindede Fraischdaad Kongo rausgewwe unn Haubdschadt is Boma worre.

Kongo hot sisch 1891/92 zudem aa als rohschdoffraisch rausgschdelld unn uff de naierworbene Plontasche hot mer Kautschuk-Bääm fer die florierend Gummiinduschdrie õõplonze könne. So hot mer neewe em Schdrooßebau aa begonne Zwongsarwaida fers abbaue vun Kubber-Erz in de Provinz Katanga unn fer die Plondaschearwaid zu beschäfdische. vun derre Zaid fonge aa die Berischde iwwer die Kongo-Graiel õõ, vun abgehaggde Händ is die Redd, beleschd sinn Massebeschdrafe midd Erschieße vun Aihaimische fer nedd oighaldene Liefarunge. Dodemid is die Bevelgarung ab 1885 bis 1920 vun 20 Millione uff 10 Millione gesunge. Betailschd gewessd an de Grausamkaide is aa die Force Publique, ä Polizaioihaid, welle sisch aus Aihaimische regrudierd hot. Uffgfloge sinn die Grausamkaide noodem die erschde Missionare devuu verzähld hewwe. Uff indernadsionale Druck hie is de Kongo 1908 donn on de belgische Schdaad abgedrede worre.

Noo de Abdredung dorsch de Käänisch on de Schdaad 1908 hot de Kongo die offiziell Bezaischnung Belgisch-Kongo õõgenumme unnä naii Vafassung erhalde. Jetad derf de Käänisch sisch nimmi in de Kolonie bolidisch betädische, Regierungsmidglieda derfe awwa nimmi gewähld werre, sonnern müsse ernonnd werre. 1910 is donn offiziell die Zwongsarwaid abgschaffd worre, awwa uffgrund vun em Widerschdond vun de privade Unnernemme hot sisch des nedd dorschsedze gelossd. Wail die Privadwärdschafd is neewe de schdaadlische Vawaldung unn de Kärsch eena vunde Säule, midd denne de klänne Schdaad Belgje sai Herrschafd in de Kolonie uffreschd erhalde hot.

Kongo hot sisch im erschde Weltkriesch aa gege Daitschlond betailischd unn hot 1916 Ruanda-Burundi (en ehemolische Dääl vun de daitsche Kolonie Daitsch-Oschdafriga) besedzd. 1919 hot Belgje die Vawaldung vun dem Gebied iwwernumme unn 1925 isses em Kongo õõgschlosse worre. 1926 is Boma vun Léopoldville (em haidische Kinshasa) als Haubdschdadt abgeleesd worre. 1931 henn die Kolonischde vun Katanga die Uuabhängischkaid vun Katanga vun de Zendralregierung gfordad, sinn awwa gschaidad. Im zwedde Weltkriesch hot sisch Kongo im Kampf gege die Idaljener in Nordafriga bdailischd, Rohschdoffe fer die Kriegswärdschafd unn Uran an die Amerikaner fer denne ihr Adomprogramm geliefad. Dodemid is im florierende Kongo aa die Infraschdruggdur schdarg ausgebaud worre. 

Am 25. Mai 1960 finne die erschde fraie Wahle schdadd unn am 30. Juni werd Kongo als Kongo-Léopoldville (zur unnerschaidung vum ehemols fronzesisch Kongo-Brazzaville) uuabhängisch. Erschda Präsident werd de Widaschdondskämbfa Patrice Lumumba.

Belgisch-Kongo issem Kolonialminischderium unnerschdonne unn vunnem Generalguwernör vawalded worre. Äägedääld gewese is Kongo in 6 Provinze, denne Provinzguwernöre vorgschdanne hawwe, die widdarum ware in Bezärk äägedääld middem Bezärkkommissar unn schlussendlisch kumme die Unnerbezärg middem Unnerbezärgsvawalda.

Uffgelischded die Generalguwernör vun Belgisch Kongo 1908-1960:




#Article 464: Odenwald (1631 words)


Da Odewald, Oddewald, Orrewald, Ourewald, Oulewald is e Middelgebirg, wu zu große Deile in de hischdoarische Länner Kurpalz un Kurmoinz liggt, heit in Siedhesse, da badische Kurpalz un im bayarische Frångge.

Je nochdemm wu ma is, is ma im Odewald (Siede), Oddewald (middedrin), Oudewald (regional; in Ofderse: Ouwdewald), Orrewald (Weschde), Ourewald (grouße Deile vum hessische Ourewald bis an di badisch Bergschdrooß), Ourewold (Hesse), Oulewald (Orde mit Lambdazismus im Siedweschde wie Schriese).

An soiner Weschdgrenz erhebt sisch da Odewald in Form vun are oidruggsvolle Bäjgkett iwwer die Rhoiewene. In-are grade Linje vun ugfähr 65 Kilomeder Läng vum Norde noch Siede, zwische Dammschdadt un Wissloch, gehts vum Nivoo vun da ugfähr hunnert Meder hoche Ewene bis zu de Gipfl in bis zu rund 550 Meder Heh nuff. Da Odewald nimmt e Fläsch vun 2.500 Quadratkilomeder oi. Da weschdlische Abhång zur Rhoiewene hot soin eijene Karagder un wärd Bergschdrooß genånnt. Drei Hiegelländer schließe sisch an de Odewald åå, im Norde des Rhoiheimer Hiegellånd, im Siedoschde des Baulånd un im Siede da Kraischgau. Im Nordoschde drennt des Maintal de Odewald vum ähnlische Schbessad. Im Siede dageje fließt da Negger duasch de Odewald duasch. De Deil siedlisch devu heeßt ma de Kläne Odewald.

Während frieher di Kurpalz un Kurmoinz sisch de Odewald unnernonner ufgedaild hawwe, newer weidere klänere Herrschafde, wu in regelreschder Fliggedebbisch uf da Landkadd gschaffe hawwe, is heit da gräschde Deil hessisch, da Siede badisch (Bade-Wärddeberg) un e kläni Egg im Oschde ghert zum bayarische Unnerfrångge.

Da Odewald bschdeht aus zwee Daile mit ihre karagderischdische Eigeschafde.

Da Vordere Odewald im Weschde un Nordweschde bschdeht im Unnergrund aus Granit un metamorphe Gschdeine un heeßt doher aa da Krischdalline Odewald. Tibisch sin hubbelische Hochfläsche, wie se bei da Verwidderung vun krischdalline Gschdeine endschdehe. Wälder wechsle sisch mit Wisse un Ägger ab. Im Norde gibts mähner Ägger, im Siede mähner Wisse. Do sin viel Obschdwisse debei (aa Schdraiobschdwisse genannd), wu in de meischde annare Låndschafde vun Middlåiroba als schdaag gfährdedes Biotob gelde. Di ähnder klänare Schdrugduare mit Hegge dazwische mache di Låndschafd ekologisch werdvoll. 

Ugfähr ää Driddl vum Vordere Odewald sin Wälder. Des sin vor allem Laabwälder mid-eme große Bschdand an Buche. Da Vordere Odewald nimmt ugfähr ä Värdel vun da Fläsch vum gånze Odewald oi. Rund 14 % devu schdehe unner Nadurschutz.

Da Hinnere Odewald bschdeht im Unnergrund aus Bundsandschdåå un heeßt doher aa da Bundsandschdåå-Odewald. Do sin im widderschdandsfähische Gschdein långgezorene Heherigge schdehegebliwwe, wu uf långe Schdregge uff-are Heh vun ugfähr 500 Meder bleiwe. Di meischde ziehe in nord-siedlischer Rischdung. Dazwische ligge eweso långgezoorene Däler, in welle di Därfer, Wisse un Ägger ligge, während di Rigge meischdns discht bewaldet sin. Im Siedoschde hot-s Hochfläsche, ugfähr aa uf are Heh vun 500 Meder. Do gebts newer Wälder aa viel offene Fläsche mid Wisse un Ägger. Wie im Vordere sin aa im Hinnere Odewald noch viel werdvolle Obschdwisse erhalde.

Im Hinnere Odewald is da Waldådeil gräßer wie im Vordere, am gräschde im siedweschdlische Sandschdää-Odewald mid iwwer 70 %. Des sin Laab-, Misch- un Nodelwälder mid insgsamd eme hoche Ådeil an Nodelbääm. Da Hinnere Odewald nimmt ugfähr drei Värdel vun da Fläsch vum gånze Odewald oi. Rund 16 % devu sin Nadurschutzgebiede.

De Deil siedlisch vum Neggerdal heeßt ma de Kläne Odewald. Der ghert zum Gebiet mit Hochfläsche im Bundsandschdåå-Odewald.

Di folgende Nadurraim im Odewald losse sisch unnerscheide (noch da nadurraimlische Gliederung vun Deitschlond):

Außerm Negger un em Main hawwe wohl aa annere Flißle ihrn Nåme schun vun de Kelde. Minnischns bei da Idder, da Weschnitz un da Mimling siehts so aus. Di Besch sin im Odewald iwwarischens all weiblisch. Erschd in de ledschde Jazehnde schleischd sischs ausem Schdandaddeitsche immer mähner oi, daß ma nimmi di Bach, sundan da Bach sescht. Di Gewässer heeße Bach (Mehrzahl Besch), awwer in Ordsnåme heeßts in viele Gejende vum Odewald -boch.

Im Odewald gibts kä nadirlische See, weil-s in da Eiszeit kää Gledscher gewwe hot, wu Hohlforme gschaffe hädde. Es gibt awwer ågschdaude See:

Da UNESCO-Geo-Nadurpaak Odewald (3500 km²) erschdreggt sisch uf de greschde Deil vum Odewald, iwwer di drei Bundeslänner weg, un uff di ågrenzende Rhoiewene (s Hessische Ried) bis an de Rhoi. Bloß da siedlischde Deil vum Odewald ghert nimmi dazu. Da siedlische, badische Odewald is da Nadurpaak Neggerdal-Odewald (1300 km²). Di zwee Nadurpaaks iwwerschneide sisch.

Des Grundgebirge im Krischdalline Odewald ghert zum variskische Gebirge, wu sisch in Middeleiroba vor 360 bis 330 Milliune Johr, während-em Paläozoikum gebildt hot. Im Owwerdevon hot sisch des Gebirge ågfange uffzuwelbe un zu falde. Gleischzeidisch sin di erschde magmadische Gschdeine intrudiert, also vun unne oigedrunge. Di habdsäschlische Agdifided waa am Iwwergång vum Unner- zum Owwer-Kabon. Do hot sisch des Gebirge schdarg ågelupft, bis zur Heh vun-eme Hochgebirge. Do sin a di greschde Menge vun magmadische Gschdeine intrudiert. 

Des Grundgebirge guggt im Weschde un Nordweschde vum Odewald raus. Schunsch isses mid-dem Buntsandschdåå zugedeggt. Des Grundgebirge vum Odewald bschdeht aus verschiedene magmadische Diefegschdeine wie Granit, Granodiorit, Gabbro, Gabbrodiorit un Hornblendediorit un aus verschiedene metamorphe Gschdeine wie Gneise un Schiefer. Grad im Odewald hawwe sisch viele Schbalde mit Gånggschdeine ausgfillt. Des sin Aplite, Pegmatite, Pegmaplite und Lamprophyre. Granite sin weit verbreit. Der „Heidelberjer Granit“ im Siede is en porphyrischer Biotitgranit. E porphyrischi Schdrugdur heeßt, daß bsundas große Krischdalle enthalde sin, in demm Fall Feldschbät. E dunggls Diefegschdein, wus bloß im Odewald, in da Gejend vun Schriese gibt, is da Schriesemit.

Bis zum Perm waa des variskische Gebirge schun widder soweit abgedraare un es waa e hubbelische Låndowwerfläsch iwwarisch, uff derre sisch dånn di Sedimentgschdeine abgelaarert hawwe. 

Im Perm un im Terziär hot-s im Odewald agtive Vulkane gewwe. Im Perm, im Rodliggende, sin im Siedweschde, zwische Zigglhause un Woinem, große Menge vun Quaazporphyr ausgflosse. Di Schtååbrisch im Quaazporphyr sin zwische Dossene un Woinem schun vun weidem aus da Rhoiewene zu sehe. Um Gejesatz zu sellem sauare Vulkanit sin weider närdlisch während-em Rodliggende basische Vulkanide, vor allem Basalt ausgedrede, eweso wie im Terziär. An da Wend vun da Kreide zum Terziär waa eschdlisch vun Ewwerbach en Vulkanismus mit Nephelin-Gschdeine agdiv. Dodebei is der heit hegschde Berg vum Odewald, da Katzebuggl endschdanne.

Di erschde Sedimende im Odewald sin ausem Perm (vor 300 bis 250 Milliune Johr) un sin faschd bloß in da Siedweschdegg zwische Heilischkreizschdånisch, Schriese un Heidelberg zu finne. Dort im Schloßgrawe losse se sich schää beowachde. Newer verwidderdem Granid sins vor allem Tuffe vum Quarzporphyr-Vulkanismus ausem Rodliggende. In Zeschschdåå hot sisch vun Norde her des Zeschschdåå-Meer ausgebreidt un hot grad noch de Kraischgau erreischt. Dodevu gibts in gonz geringem Umfang Sedimendgschdeine im siedweschdlische Odewald.

Nochem Riggzug vum Meer sinn åschließend in da Zeit vum Bundsandschdåå (vor 250 bis 200 Milliune Johr), em erschde Abschnitt vun da Trias, riesische Menge vun Sand abgelaarert worre. Di duajschgehend rod gfärbde Sandschdää erreische e Mäschdischkeid vun rund 500 Meder un mache de Haubdådeil an Gschdeine im Odewald aus. Des Klima muß soinerzeit duajschgehend semiarid gewest soi, des heeßt rescht druggisch, awwer es is immer widder zu gräßere Flude kumme, wu de Sånd zammegschwemmt hawwe.

Di Sedimende vun de zwee weidere Abschnitt vun da Trias, em Muschlkalk un em Kaiber, wu ma im Kraischgau un Baulånd noch findt, un aa di Ablaarerunge ausem Jura, sin im Odewald schun längschd widder abgedraare. Bloß im Mimlinggrawe bei Mischelchdadt is noch en kläner Reschd vum Muschlkalk iwwarisch. Dort sin sogaa Kaaschderschoinunge zu beowachde. Des heeßt, des Wasser hot dort Läscher in de Kalkschdåå gfresse. Doduajsch versiggert des Wasser vun da Erdbach an verschiedene Schdelle un fließt duajsch e Hehlesyschdem weider.

Schuld dråå, daß in großer Deil vun de Sedimende widder abgedraare worre is, is e Hewung vun da Erdowwerfläsch, wu im Terziär, vor ugfähr 45 Milliune Johr ågfange hot. Duajsch di dodemit verbunnene Dähnung vun da Owwerfläsch is da Rhoigrawe oigebroche, während sisch di Gebirge außerum, da Odewald, Pälzer Wald, Schwazwald un di Vogese, weider ågelupft hawwe. Duajsch di Bewegunge hawwe sisch im Odewald kraiz un quer Riss gebildt. Dodemit hängt da Vulkanismus im Terziär zamme, weil an mansche Schdelle Magma audgedrede is. Aa heit noch verschiewe sisch mansche Riss in da Neh vum Rhoigrawe gejenånner un an selle Verwerfunge sinn selde als emol leischde Erdbewe zu schbiare.

Tibisch fä de Odewald sin an verschiedene Schdelle Felsemmeere. Des sin Åsammlunge vun gräßere Felse, wu duajsch Verwidderung endschdanne sin, un wu kaum Plånze wachse. Die gibts im Bundsandschdåå un im Granid. Im Granid hawwe di Felse abgerunde Forme, ähnlisch wie mid Woll gfillde Sägg. Desweje nennd ma des boim Granid Wollsaggverwidderung. S bekandschde un gräschde Felsemeer is des bei Reischebach aus mid-em Granid verwandtem Quaazdiorid. 

Zwische Wald-Mischlbach, Hetzbach, Kärschzell, Neggergeerisch un Härschhorn gibt-s im Odewald noch Rodhäsch. Seit 2006 sin im Odewald widder änzle Schbuare vun Dabbe vum Luchs gemeldt worre. E weideri vorkummende schitzenswerde FFH-Aad is da dagagdive Nachdfalder Russischer Bär (Euplagia quadripunctaria).

Aus da Jungschdååzeid, da Brååsezeid un da Eisezeid gibts gejendweis, vor allem im Norde, Grabhiegl. Di Siedlunge, wu dazughert hawwe, hot ma net gfunne, misse awwer in da Neh gwest soi. In da Eisezeid hot ma uf-em Heilischeberg bei Heidelberg hoch iwwer da Rhoiewene un em Neggerdal (Friehladèènzeid, jingare Eisezeid), uf-em Greinberg bei Mildeberg iwwerm Maindal un uf da Aldscheier (odder Heineburg) bei Lischdeberg im Norde vum Odewald jeweils grouße schdadtaadische Siedlunge gebaud un zur Verteidischung mid Ringwäll befesdischd. 

Di Rämer hawwe ums Johr 100 n. Chr. rum ihr Grenz midde duajsch de Odewald gelegt un befesdischt. Da Odewaldlimes verläft uf weide Schdregge uf eme Hehezug uf ugfähr 500 m Heh un verbind de Main bei Werth iwwer Åilbach, Schlossau un Neggerburge mid-em Negger. Zum Limes gheare etlische Wachtiam un Kaschdelle. Schun ugfähr 159 n. Chr. hot ma di Grenz widder verlegt, 30 km noch Oschde, an de Rånd vum Odewald zwische Mildeberg un Walldirn. E bedeidendes ajschologisches Denkmol is da remische Gutshof Hasslburg bei Hummedrod (Gemeinde Heigscht), wu um 130 n. Chr. erbaut worre isch un ugfähr hunnad Johr lång bewuhnt waa.




#Article 465: Holunder (509 words)


Holunder, ach Holler oder Hollerbusch genannt, mehnt in die Palz Sambucus nigra, also hochdeitsch Schwarzer Holunder, en weit verbraidede Schdrauch, der bis 7 Meder Alädere dicke Äscht zaischen e dicki, zerklüfdi Bork. Typisch der Holunder is in junge Zwaische des weiße Mark.

Die Worzle breiden sisch flächisch aus. 

Die Bledder vum summergriene Holunder sin unpaarisch gfiedert mit eifermisch-elliptische zugspidzede Bleddle. De Laabaustrieb erfolscht im Merz odder April.

De Holunder blieht in de Palz zwische Mai un Juni. Die Bliede stehen in schirmfermische, uffreschde Trugdolde.

Die kleene, waiße, fünfzeelische Zwitterbliede sin zu 10 bis 15 cm große Schirmrispe zommegfasst.

In Deitschland sin folschende weidere Name fer Holunder je noch Geschend volksdimlisch: Allhorn, Dolder, Ellhorn, Eller, Flieder, Holer, Holder, Hollerbaum, Hitschel, Quebeke, Schibike 

Der biologische Name Sambucus laid sisch vom griechische Wort Sambuke ab, des Word meent Fleed. In de Antike hott mer nemlisch aus de hohle Äschdle vum Holler Fleede gschnidzd.

Holunder (Smbucus nigra) find sisch vun Natur aus in Wälder und Gebüsche. Er wachst bsonders gut uff nährstoffreische Bede, an liebschde Lehm und Tonböde. Ideal sinn Lichdunge in Auwälder. Weil einische Vochelsorte die Beerle fressen, die winzische harte Kerne mit Kot awwer breit verdeele, besiedeln Holunder rasch freiwerdende Fläsche.

Wesche seine Nudzungsmeglichkaide, heizedachs ach weil er schee blüht un rischd, find mer in oft in de Nee vun Haiser.

Geographisch fin er sisch außer im hohe Norde in ganz Europa und in weite Deele Asiens.

Die Bliedeknospe kennen im April un Mai geerndt, abgekochdt und sauer oder salzisch oigeleschd werre.

Holunderbliede enthalde ätherische Öle, en hohe Andeel freie Fettsäure, besonders bemerkenswert 4-9 Prozent Kaliumsalze un bis 3,5 Prozent Flavonoide (vor allem Rutin).

Die Bliede wer zu Genußzwecke fer Sirup (fer Limonade odder zum aromadisiere vun Sekt), fer Holundersekt odder der Holunderpunsch verwend. In de Kisch komm ma se ausbacke odder z. B. fer Holunderkuche verwende. 

Medizinisch werd de Tee oigsedzt. Die Bliede enthalde schweißtreibende Glykoside. Dem ätherische Eel wern schweißtreibende, harn- und milchtreibende Wirkung zugerechnet.

Holunderbeere enthalde Ätherische Öle, Flavonoide, Atnhocyane, ca. 7,5 Prozent Zucker un Fruchdsäure. In 100 Gramm Beere sin 65 mg Vitamin B2, 18 mg Vitamin C und 17 mg Folsäure. Da die Beere des uverträgliche Sambunigrin enthalde, des Macheprobleme verursacht, sollten greßere Menge gekocht werre, wodurch des Sambunigrin abgebaud werd.

Typischerweis schneid ma bei de Ernd die gsamte Fruchtdolde ab, sobald sisch alle Frischd blauschwarz verferbt hen, un entfernt onnschließend enzelne verdorwene odder noch unrefe Beere. Dann zoppeld ma die Beere ab odder lest se mit ennere Gawwel als „Kamm“ ab. E Aldernadvie is die Berre samt Dolde einzufriere und im gfrorene Zuschdand dann enfach abzuschittle.

Jacob Grimm berischd in soim Buch Deutsche Mythologie, dass Holunder (althochdeitsch holantar) ausgezaichnede Verehrung genoss. Vun Niedersachse, wu de Holunder Ellorn odder Ellhorn heßt, zitiert er: Arnkiel erzählt 1, 179 unverdächtig: 'also haben unsere vorfahren den ellhorn auch heilig gehalten, wo sie aber denselben unterhauen (die äste stutzen) musten, haben sie vorher pflegen dis gebet zu thun: frau Ellhorn, gib mir was von deinem holz, dann will ich dir von meinem auch was geben, wann es wächst im walde.




#Article 466: Leffl (Kinschdler) (260 words)


Leffl is en bekånnde Kinschdler, weller uff YouTube nai in Pälzisch sinkronisierde Ausschnidd vun bekånnde Film vereffendlischd. Je noch Video werre debai ää odda mehrere Persone sinkronisierd. Die naisinkronisierde Pälza bringe luschdischi Schbrisch, wobai 's gonze en naia Kondegschd griehd unn dedorsch noomol ä gewissi Komik uffdrede dudd. 

Bai Star Wars uff Pälzisch werre Ausschnidd aus 3 äldschde Episode (IV-VI) genumme unn immer ää Person nai sinkronisierd. In de erschde 13 Videos werd de Darth Vader sinkronisierd, in Folge 14 de Jabba. Die Videos sinn laida geleschd worre, wail die Krutze rund um George Lucas wie die maischde Filmevermarkter die Krätz grigge wenn ihr Filmmaterial irgendwo a wenns nai synchronisiert is zu finne is.

Es Treffe vum Kroad un dem Hausmeschda:
De Kroade guggt uff die Wand. Uff eh mol kummt vun hinne ä Stimm „awwa nix õõlonge! De Kroad dreht sich um un sieht n Bongart mit fettische Hõõr dohocke „ Un Knecht alles klar?“ „Bischd du de Hausmeschda?” „Hest jetzard Fäsilidie Mänädscha.“ „Des is mir Worschd!“ „Bischd du n Rus?“ „Ne isch bin vun Kroatsien. Vun Schblidd!“, seschd de Kroad. „Owowo Reschbeggd her!“, dudd de Fäsilidie Mänädscha antworre, „die sin gud Kadholisch die Kroade!“ De Kroade laaft zum Schwert un dut es in die Hand nemme, un seschd, „n scheenes Schwert hier.” De Kroade inschpiziert des Schwerd un ihm fällt uff, „awwa da fehlt doch n Stick!“ doderauf antworred de Hausmeschda mit nem schräge Grinse „läschd jetzard die Finger weg!“ Zornisch wie n Kroad halt is schmettert de Kroad des Schwert uff de Bode „Leck mich om Arsch!.




#Article 467: Tschechien (101 words)


Tschechie (amtlisch: Tschechischi Republig, tschechisch: Česká republika) isn demogratische Binneschdaad in Middloiroba unn dut die drai hisdorische Länner Behme, Mähre unn Tschechisch-Schlesje umfasse. Die Amtsschbrooch in ganz Tschechie ist Tschechisch.

Nachbarlänner vun Tschechie sinn Pole im Norde, die Slowakai im Oschde, Eestraisch im Siede unn Daitschlond im Weschde unn Norde. Die Hauptschdadt unn aa die greegschd Schdadt im Lond is Prag.

Die Tschechisch Republig is am 1. Januar 1993 durch die Dailung vun de Tschechoslowakai entschdannde. 1999, acht Johr noch de Uddleesung vum Warschaua Pakt, is Tschechie Mitglied in de NATO geworre. Am 1. Mai 2004 isses de Oirobäisch Union beigetrete.




#Article 468: Schwetzingen (308 words)


Schwetzinge (amtlich Schwetzingen) is ä Schdadt im kurpälzische Londkrääs Rhoi-Negger-Krais im Nordweschde vun Bade-Wirddebärsch. Die näggschde Großschdädt sinn es 10 Kilomeder endfernde Mannem unn es 15 Kilomeder endfernde Hailbärsch. Bekånnd is Schwetzinge vor allem weeje saim Schloss unnem Schlossgadde. Schwetzinge bild en Middlzendrum in de Umgeewung.

Schwetzinge liechd in de Medropolregion Rhoi-Negga in de OwwerRhoiewene, zwische em Rhoi im Weschde unnem Odewald im Oschde. Dorsch die Schdadt dudd di Laimbach fließe, welle bai Brihl in de Rhoi minde dudd. Vun de Schwetzinga Fläsch sinn 33,3% Siedlungs- unn Vakeasfläsch, 27,7% Londwärdschafdsfläsch unn 35,7% bewalded.

Schwetzinge dudd im Uhrzaigasinn unn im Norde beginnend an folgende Orde grenze: Monnem, Plångschd, Ofderse, Hoggene, Ketsch unn Brihl. Äägedääld is Schwetzinge in die siwwe Schdadtgebiede, Kernschdadt, Siedschdadt, Oschdschdadt, Nordschdadt, Härschagger, Kläänes Feld unn Schälzig.

Schwetzinge isches erschdemol am 21. Dezember 766 als Suezzingen im Lorscher Codex erwähnd worre. Siedlungsschbure konn mer awwa bis in die Jungschdääzaid vafolge, darunner e bedaidendes Gräwerfeld aus de Linjebåndkeramik. Vor 7000 Johr sinn nämmlisch die erschde Aggabau bedraiwene Siedla im haidische Schwetzinga Schdadtgebied õõkumme. Schbäda lasse sisch Schbure vun de Kelde, ausde Reemerzaid unn vun de germånische Neggarsuewe nochwaise. 803 werd Schwetzinge „Suezzingen Superiore“ (Owwerschwetzinge) genennd. Urschbringlisch hots nämmlisch die zwee Siedlunge Owwer- unn Unnerschwetzinge gewwe. Es Schwetzinga Schloss is wahrschains im 13. Johrhunnerd zwische de zwee Derfer endschdonne. Es erschdemol erwähnd worre isses Schwetzinga Schloss, als es noch en Wassaschloss unner de Erligheimer gewessd is. Domols hot die Elsbeth vun Schonenberg em Palzgrafe Ruppreschd en schdändisches Wohnreschd aigerååmd. Schbäda isses Schloss gonz on die Kurpalz kumme unn die Kurferschde hawwe es als Jachdschloss fer die wildraische Wälda (v. a. Hardtwald) genudzd.

Aa es Schwetzinga Schloss is, wie die gonz Kurpalz, im drääßischjährische Kriesch unn im Pälza Erbfolgekriech 1689 zerschderd worre. Kurferschd Johann Wilhelm hots wiedaaufbaue losse, 1720 isses vun dem soi Nachfolga Carl Philipp zur Sommaresidenz erhoowe worre.  




#Article 469: Leimbach (190 words)


Di Laimbach is e kurpälzischi Bach, welli dorsch de Rhoi-Negger-Krais fließe dudd. Ihr Gsamdläng is 38 Kilomeder unn se hot ä Oizuchsfläsch vun 140 km², wo 157.000 Lait wohne. Zufliss sinn vor allem di Gauångelbach unn di Waldångelbach. Endhubbse dudd di Laimbach bai Balzfeld uff ennere Heh vun 204 m i. NN, in de Gemää Diele, minde dudd se donn bai Brihl in de Owwerrhoi uff ennere Heh vun 94 m i. NN. De zerickgelehde Heheunnerschied sinn also 110 Meder. 

Wie aa di Kraischbach fließt di Laimbach noch em Ausdritt in di Rhoiewene, bai Wissloch, im Grawe am Rand zwische de Ewene un em Kraischgau diregd noch Norde. Bai Nußloch biegt se dann Rischdung Rhoi um. Zwee Endlaschdungskanäl kenne Wasser vun de Laimbach uffnemme: De Landgrawe zwische Nußloch un Ofderse un di Hardtbach zwische Walldorf un em Induschdiegebiet Dalhaus bai Hoggene.

Di Laimbach hot frieher schun die Schwetzinger Burchõõlaach umflosse, bai de Naigschdaldung vum Schloss (ab 1657) is Laach unn Foam vaännerd worre, sodass ihr haidischi Gschdald endschdanne is. De See unn annere Gewässa im Schlossgadde sinn vun zwee Wassawerge gschbaisd worre, welle di Laimbach dorsch zwee Mihlräder õõgedriwwe hot.




#Article 470: Pfälzerwald (926 words)


De Pälzerwald, aach Pälzer Wald, is's greescht zämmehängend Waldgebiet in Daitschlond. Newwerm Woi is de Wald e wichdische Idendidädsfaktor vun de Palz. Die gonz Palz is vull devunn – sowaid wie s Lond ned fer Wingerder gebraucht werd orer fer Grummbeere orra Dabag zu plonze. De wichdigschde Dääl devunn is de „Pälzerwald“, der wu aach mid mecher wie ⅓ vum Lond de gräschde Äänzldääl vun de Palz un said 58 aach Naduurpaarg is.

Soi Nome hoddä in de Midd vumm Nainzeende Joohunnäd vun de Foschdlaid griehd, die wu dodemid den gonze Wald uff Sondschdää zommegfaßd hen.

Im Norde gehder nahdlos ins (Nord)Pälzer Bärschlond iwwer, im Siede ender onde Grenz, im Oschde midde Haad – de Nadurpaarg gehd nuch weirer bis zor Woischdrooß – un im Weschde meschder im Booche vun Londschduul iwwer Waldfischbach-Bojalwe an Bärmärsens vurbai bis noo Schweix-Liieschid, wu die Grenz dorschgied. Aischndlisch gehd de Pälzerwald jo nuch viel wärer bis waid in die Woogese, un im Siede bis ins närdlisch Elsaß.

Dä gonze Oschdrand hääßd mer die „Haad“. Sie beginnd un end midde Woischdroß im Noadde in Bockrem un im Siede in Schweische. De heegschde Bärsch is die 673 m hohe Kalmid. Uff de Haad lije die wischdigsde Bursch un Schlesser wie es Kloschder Limbursch, es „Hambacha Schloß“ un de Driefels.

Aischndlisch is die Haad (gschriwwe Haardt) när alläns de Õõschdiehch vunde Rhoieewene zum Pälzawald enuf bis uf die Gipl, also ä Onänonnaraihung vun Bärschflonge. Un dodenoo hod mär di Bärsch dehinna frija es Haardtgebirge gschännd - än uumechlische Nome. Saidde Umbenennung in Pälsawald sollds aischndlisch dodemid passee soi, awwa dorsch die vielfäldisch ald Lideradur zum Pälsawald - där waa hald schun frieh än Grund fär driwwa zu schraiwe - dodorsch schbuggd där alde Begriff midde unaschiedlischsde Definizione haid noch dorsch Främdefiera un is sogaa in zwäddklassische naijare Fachbiescha noch zfinne.

Viel vun dänne Orde, die wo friehja an de Haad ghäße hän un haid on de Woischdrooß hääße, laije also daadsäschlisch sowohl onde Woihschdrooß wie aach ande Haad, ofd sogaa uf de Haad: unne im Oschde bild die Woischdrooß die Grenz orra gehd gaa dorsch de Ord dorsch, owwe, im Weschde, ziehn sisch die Haisa die Bärschflang enuf.

Die Bärsch hen sich uffgfald, wie voa 300 Millione Jooa Urairoba un Urafriga es ärschde mol zammegedozd sin. Hunnerd Millione Jooa schbääda hod sisch de Bundsondschdoi druff abgeloachärd un do driwwä aach nuch Muschlkalk un annere Geschdää, awwer die sin faschd gonz un däa Kalk meeschdedääls fordgeweschd worn. Voa 43 Millione Jooa is don de Rhoigrawe oigebroche un hod sisch 25 Millione Jooa long uffgfilld – sellemols hod des nuch iwwer die Weddeeau midde Nordsee zommekhonge – un dea hod don die Haard augebild. De Reschd vun de Londschafdsfoame hen don Ais un Schnee und Reje un Bäsch ausgeäawed. – Un die hen aus dämdoo Bundsondschdoi do aach ofd nuch die allerdollschde Foame ausgewäschd, die wo dääls sogaar Naduurdengmäla worn sin. Dorsch den Grawebruch gäbds haid nuch glänerie saismische Agdiewidääde un dodevunn kumme aach all die Basald un Granidformazione.

De heegschde Bärsch is die Kalmid mid 673 m. Des is ään grooße Heejezuuch, wo aach nuch de Äschkopp, de Kesslbärsch un de Waißbärsch umfaßd. De Schaafskopp isch zamme midm Morschebärsch, Roodsolbärsch un de Steischerkopp/Schänzl ää zommenhängndes Massiv mi verschiedne Heejebungde. 'Bärsch iwwer 600 m sin

De Sondschdoi isn eeaschdglassige giganndische Filder, wu de Palz sogaar jezerd nuch viel, viel gsunde Gwellscher schenge duud. Un dodemid hot s do aach en Haafe Bächlscher un – dääls nadierlisch, dääls dorsch Uffschdaae – aach viel Wooche, wie mer die greesern Dimblscher hääßd. Diregd zum Rhoi bläddschern

Iwwer die Nooh zum Rhoi meschd die Alsens un aach die Wallaudär kimmd nuch aasm Pälzerwald und geehdon in de Glan un so iwwer die Nooh zum Rhoi. Gonz auße enumm iwwer Schwazzbach un Blies, Saa un Muusl zum Rhoi laafe die Möosalb middm Aschbach un die Rodalb midde Merzalb.

Bursche un Schlässa hot s viel im Pälzer Wald, gucken dodezu ach in de Lischd vunde Bursche un Schlässa im Pälzer Wald. Hiea ä kläni Auswahl: 

Jedi vun dänne Bursche is ä scheenes Wandaziel!

De Pälza Wald is haid nuch nid su rischdisch färde Vakea ärschlosse. Mid 76 Inwohna uff de Quadradkilomeda issa när dinn bsiedld, su doß es zwa viel kläni, schdimmungvoll Schdräßja hot, awwe kaum greßari Schdrooße: im Norde tangiad die A6, die wu vun Värnm iwwa Laudre un Hombursch bis nóó Saabrigge gehd, vun wu se in Frongraisch als A 320 un A4 waidafiad bis Paris (wie jedi fronzeesisch Audobahn) un waida bis Le Mans, woo se sischgawwld nóó Nantes un Renne inde Bredannje.

Zwische Därkm un Lautre gehd d B 37, wu hinnä Därkm in die A650 nóó Luuschhafe iwwagehd. In Frongeschdäh zwaischd die B39 iwwä Lombräschd nóó Naischdadt un waira nóó Schbaya bis Hockerem. Bai Huchchbaya wädie B37 vunde B48 gekraizd, die wu vun Binge iwwa Kraiznach un Annwaila un Bärschzawere fiad. Donn sin nuch die B10 vun Pärmasens nóó Landach un aira bis Schbaya, un die B427, wu in Hinnawaidedahl vun de B10 abgehd un iwwa Dahn un Bärschzawere nóó Kannl mäschd – un schließlisch die B427, die wu am Weschdrond vunde Nahe zwische Kern un Ida-Owwaschdoi on Lautre voabai nóó Pärmasens fiad.

Außa dänne Schdrooße gäbds nuch ä grußi Aisebahnlinie: die vun Haidlbärsch iwwa Naischdadt un Saabrigge nóó Paris.

Sea raisch gseschned is de Pälzawald awwe mid klää Schdräßja un viele, viele guudgepfeschde Wandaweesche, die wu de Pälzawaldväoi unnahäld.

Iwwer die viele scheene un seldene Dierscher un Blimmlscher un aach iwwer die Naduudengmälr kennener in de Aadiggele Naduurbaarg Pälzer Wald un Biosphäärereeserwaad Pälzer Wald noolese.




#Article 471: Roschbach (101 words)


Roschbach  is ä klänie Gemä im Londgrääs Siedliche Woischdrooß.

Roschbach is en ausgschbrochener Woibauort un licht 6 km siedlich vun Edekowwe zwischem Pälzerwald un em Rhoi.
Die negschde Gemääne sinn Edesem, Kneeeringe, Walsem, Flämlinge un Hääfeld.

Sellemols is Roschbach zum erschde mol 769 als Rosbach in änre Schengungsunkund vum frängische Adliche Marzolf ans Kloschder Lorsch an de Berchstroß erwähnt worre.

Iwwer 73 Prozent waren 2007 kadholisch, 14 Prozent waren evangelisch un de Reschd war ohne Relichion.

Die Farwe Schwarz un Gold errinnern an´d Zug´herichkeit zu de Kurpalz. 1922 ischs vum bayrische Staatsminischderium genähmicht worre und geht uffs Sichel vun 1771 zerick.




#Article 472: Badische Weinkönigin (122 words)


Die erschde badische Woikeenigin hot's im Johr 1950 gewwe. Saidher dud de Badische Woibauverband jedes Johr e naie Keenigin bestimmte, die wo aa noch zwai Prinzessine newe sich hot. Di junge Fraue, die Keenigin werre kenne, misse aus ere Winzerfamilie komme oder Winzerin oder Woikiiferin glernt hawwe. Bei de Wahl, die ned öffentlich isch, werre die Kandidadinne zu verschiedene Woi-Theme befragt und misse, newerm Fachwisse aa durch ihr Ufdrede, d Vordragswais und d Eerschainung iwwerzaige. Die drai dadurch ausgwählde Fraue werre bei de Kreenungsveråschdaldung vorgschdeld und s Wahlgremium entschaided dann, wer für's jeweilige Johr Keenigin werd. Di annere baide werre Woiprinzessine. Die Ufgab von denne droi isch es, für de badische Woi Botschafterinne zu soi.

(in Klammer de Name nach em Heirade):




#Article 473: Salvador Dalí (182 words)


Salvador Dalí, mid rischdischm Name Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Púbol (*  11.Mai 1904 in Figueres in Katalonje; † 23. Jänner 1989 ebenda) war än schbanische Kinschdler, Maler, Grafiga, Schrifdschdella, Bildhaua unn Bihnebildna. Als ähner vun de bedaidnsde Haubdvadreda vum Surrealismus duht er zu de bekanndeschde Kinschdler ausm 20. Johrhunnerd zähle. Sain persehnlische Schdil hot er so gesche 1929 gfunne; die Weld vum Uhbewussde, die in de Trääm vun de Mensche erschaine dut. Schmelznde Uhre, Krigge unn Giraffen, wu brennwe wurde zum tibbische Erkennungsmergmal vum Dalí. Soi teschnisches Kenne als Maler hots ihm erlaubd, sai Bilda in äm aldmaischderlische Schdil zu male, der an de schbädere Foddorealismus erinnere dut.

Die haifigschde Theme in de Bilda vum Dalí sinn außa de Weld vun de Trääm die vum Rausch, vum Fieba unn die Relischjon; unn ziemlisch ofd is in sainre Gemälde soi Fraa Gala dargchdelld. 

Soi Simbadie fer de schbannische Digdador Francisco Franco, soin egszendrische Lewnswannl unn soi kinschlarischs Schbädwerg sinn in de Kunschweld umschdridde unn fihre bai de Bewerdung vun soinre Person unn soine Kunschdwerge bis haid zu vielfäldische Kondrowerse.




#Article 474: Karl Gottfried Nadler (871 words)


Da Karl Christian Gottfried Nadler (* 19. Auguscht 1809 in Heidlberg; † 26. Auguscht 1849 in Heidlberg) waa en Jurischt, Pälzer Mundaatdischder un Fachaudor. Soi Gedischde un Gschischde sin uf Heidlberjerisch (Kurpälzisch) un månschmol uf Schdandaddeitsch gschriwwe.

Da Kall Nadler is am 19. Auguscht 1809 in da Auguschdinergaß 7 in Heidlberg uf di Welt kumme. Soin Vadder, da Karl Philipp Nadler, waa Organischt in da Luderische Gemoinde. Di Mudder hot Elisabethe Wilhelmine, geboareni Barth, gheeße. Soin Bruder, da Heinrich Friedrich Nadler, 1811 uf di Welt kumme, waa bragdischer Azt in Bredde. 1848 iss-er noch Newark in de Veroinischde Schdaade vun Amearika gflischt. Nochem friehe Dod vun soine Eldare, da Vadder 1813, di Mudder 1821, hawwe sisch in Unggl un e Dånde um-en gekimmert. Er hot dånn in da Zigglhaiser Låndschdrooß 21 gewuhnt, demm schbädare Waldhorn ob der Bruck (Scheffelhaus), des 1965 abgerisse worre is.

Vun 1826 bis 1831 hod da Kall Nadler an da Heidlberjer Universidäd Reschtswisseschafde schdudiert. Während-em Summersemeschder 1830 war-er dazwische an da Uni Berlin. In Heidelberg warer erscht als Aktuar, des is en Schreiwer, un dånn als Adfokat dädisch.

Im Johr 1834 hod-er di Luise Götzenberger gheiert. Des waa di Schwesder vum Moler Jacob Götzenberger, wu 1844 di Drinkhall in Bade-Bade mit Bilder aus Mäasche vum Schwazwald ausgemolt hot. Im selwe Johr is soin Sohn Heinrich uf di Welt kumme. Der is schbäder Parrer worre. Schun im Johr druff is soi Fraa, di Luis, gschdorwe. 1839 hod-er nochemol gheiert, di Elisabet Josephine, geboareni Kempf aus Moinz. Aus derre Eh is e Dochder, di Marie, hervorgånge.

Zwische 1838 un 1845 hod er em Große Bärjerausschuß in Heidlberg åghert. Daß-er währen-da Badische Refoluziun 1848 e Schbottlied uf de Hecker un äns uf de Struve gschriwwe hot, hod-em nadierlisch net bloß Freinde oigebrocht.

Nochdem-er an da Lung erkrånggt is, waar-er vum 18. bis 24. Auguscht e paa Dag in Bade-Bade in Kur. Nur zwee Dag noch soiner Rickkehr noch Heidelberg iss-er am 26. Auguscht 1849 mit erscht 40 Johr in soim Haus, demm Palais Boiserée am Kallsblatz, an soiner Krånkheit gschdorwe. Daß Hegger-Åhänger vorher e Addetad uff-en veribt hedde, wu-er nur knabb iwwerlebt hett, is e weit verbreidtes Gerischt, wu net belegt un wahrschoints uuwohr is. Soi ledschdi Ruh hodd-er uf-em Heidelberjer Bergfriedhof gfunne.

Newa zahlreische Gedischde un Gschischde uf Pälzisch un månschmol aa uf Schdandaddeitsch hod-er 1830 en sadiarisch-zeidgriddische Romån gschriwwe, wu leider verloaregånge is.

Ugfähr im Summer 1846 hots im Hutzelwald am Gaisberg in Heidelberg gebrennt. Des hot en zu soim bekånndschde Gedischt „Der Brand im Hutzelwald“ verålaßt, e långes Gedischt, wu in da Frählisch Palz enthalde is. Noch demm Gedischt hot dånn da Max Barrack 1894 in Schwånk gschriwwe, mim selwe Nåme.

Im Johr 1897 hot ma in da Ålag in Heidlberg e Denkmol fä de Nadler uffgschdelld, wu ma 1938 uf de Kråhneblatz versetzt hot, wus hait noch schdeht. Ihm zu Ehre gibt-s in da Aldschdadt zwische da Ålag un da Bleck e Nodlerschdrooß. In da 1903 ferdischgschdellde, im Jugendschdil erbaude Heidlberjer Schdadthall is im Vorraum groß als Bodemosaig der Schriftzug „Fröhlich Pfalz Gott erhalt's“ oigelosse un auße an da Schdadthall is-er newa annare fä Heidelberg bedeidende Persenlischkeide daagschdellt. Nodlerschdroße gibts aa in Eppele, Månnem, Mosbach, Nußloch un Schwetzinge. Uff soim Grab uffem Bergfriedhof in Heidlberg schdeht e schdänernes Kraiz mi de Worde: „Isch-s e Grab noch Wunsch Dir, Du Pälzer Dischder, worre? Gewiß ruht sisch-s leischd do howwe im sunnische Bäjg. Gugg nuff uf di Hehe, die sinn voller Woi un Keschde, deil di Zweige vornenaus, do liggt di frählisch Palz!“ Im Orginal isses uf Schdandaddeitsch verfaßd un heeßt: Ist ein Grab nach Wunsch Dir, du Pfälzer Dichter, geworden? Sicher, es ruht sich leicht hier in dem sonnigen Berg. Schaue hinauf zu den Höhen, sie sind voll Wein und Kastanien, teile die Zweige nach vorn, da liegt die fröhliche Pfalz!.

Beide Gedischde sinn in schbädare Ufflare vun da Frählisch Palz endhalde.

Am End vun da „Fröhlich Palz“ hod-er Bemergunge zur Ausschbrooch un Grammadig vum Kurpälzische un e kläns Wärderbuch gschriwwe.

Äns vun de kärzare Gedischde aus da Frählisch Palz

Die Abodhekersbüchs.

Manch aldi Abodhekersbüchs
  Führt Tiddel groß un schwer,
Un mächt mar ihren Deckel uf,
  Do schtinkt se un is leer.

E Mancher schreibt sich „Von“ un „Auf“,
  E Mancher heeßt „Herr Rath“,
Un wie der Abodhekersbüchs
  geht’s dene Männcher grad.

Wann Ener gar mit Tiddel prahlt,
  Kannscht schwöre; do is nix!
Do is es leer un schtinkt, wie in
  Der Abodhekersbüchs.

Behalt die Lehr, un merkscht, daß's schtinkt!
  So schnubb, un plauder nix:
Sag: „Herr Baron, Herr Rath“ - un denk:
  Du Abodhekersbüchs;

Doch wann als Mann dich Ehr und Pflicht
  Emol zum Redde zwingt,
Dann schnubb nit aus Verlegenheit, -
  Sag laut un gradaus: 's schtinkt!

Fä nasale Vokale schreibt-er de Vokal un e „n“ mit Zirkumflex (^) druf. Beischbiele sin di Wärder an, dran, dovun, gedhan, keen, ein, mein. Obwohl-s des jo im Kurpälzische net gibt, hod-er „ö“ un „ü“ ausgschriwwe. Am End vun soiner Fröhlich Palz gibt er awwer e Åleidung zur Ausschbrooch, daß ma s „ö“ „hell, beinahe wie ee, nur mit entferntem Beiklang von o“, un s „ü“ „hell, fast wie i“ ausschbrischt. S dient also zum leischdare ugewuhnde Lese vum Dialegd un zur Unnerscheidung zu ånnare e- un i-Laude.




#Article 475: Südwestrundfunk (524 words)


De Siedweschdrundfung (korz SWR, daitsch Südwestrundfunk) is die zwäddgreeschd Rundfungooschdald vunde ARD un zuschdännisch fär Bade-Wirddebärsch unn Rhoilond-Palz.

Die Voalaifa vum SWR sin de SDR un de SWF gwesd. De SWF is noom Griesch fär di fronzeesisch Bsadzungszoon gegrind worn un hod desdewesche newwa RPl aach noch Wirrdebärsch-Hohezollan un Bade abgedegd; de SDR waa fär Wirrdeberg-Baade inde amerikanisch Bsadzungszon zuschdännisch.  1952 sin die Länna geje de Wille vun de Bvelgarung zammeglehd worrn, awwa am Rundfung hod känna was geännad. Ärschd zum 1.1. 1998 hän die zwää Länna Bade-Wirrdebersch un Rhoilond-Palz pär Schdaadsvadraach de SWR als gmainsame Rundfungooschdald gegrind, die hod donn am 30. 8. 98 dän Sendebedrieb vun SWF un SDR iwwanumme un is am 1.10 98 aach de Reschdsnoofolscha vun dänne woorn. 

Awwa des waa „ä schweri Gebuad“, wie mär inde Palz seehd: said de 70a hod mär vasuchd, äbbes zu duun, awwa nix ziuschdanne gebrung. Ääm waa ä Drailännaooschdald (mim SR) zu grooß, onnan wollde gaa de SWF uffleese zugunschde vunärrem iwwagrooße SR, und dodezwische gabs noch „än gonze Schdiffl voll“ vun onnan Voaschlääch. De Lothar Späth hod dann 88 ä nai Inidziadiev geschdaad ohne de SR. Des hod zwaa noch ned gelong, awwa schunämol ä gmainsomes Kulduaprogramm „S2“ gebrung un „S4“ als gmainsomes värdes Radioprogramm fär Bade-Wirddebärsch. 1996 noo de Wahle hän die Indendande un Minischdapräsidende (Peter Voß, Hermann Fünfgeld, Erwin Teufel, Kurt Beck) als noomol oogfonge un 97 dän Vadrooch fäddisch griehd.

Said 98 gäbds dodemid zwää Landessenda in Määnz un Schduagadd. 

Sidz vun Indendanz un Vawaldungsdiregzion ist Schduagadd, die Fäanseh- und Radidiregzion sin in Bade-Bade. Unnam Indendand gäbds siwwe Diregdoore:
Jan Büttner: Vawaldung (Schduagadd) 
Bernhard Nellessen: Fernsehen (Bade-Bade) 
Gerold Hug: Hörfunk (Bade-Bade) 
Ingrid Felgenträger: Landessender Baden-Württemberg (Schduagadd) 
Simone Sanftenberg: Landessender Rheinland-Pfalz (Määnz) 
Hermann Eicher: Justitiariat (Määnz) 
Bertram Bittel: Technik und Produktion (Bade-Bade) 

Kondrolliad wärrn soll des vum Rundfungrad, dän wo die Landesregierung bschdimme duud.

In Bade-Bade, Määnz un Schduagadd gäbds „Funghaisa“, außadäm „Regionalschdudios“ in Fraibursch, Hailbronn, Kallsruh, Monnem, Tibingen, Ulm, Lautre, Kowwlenz und Tria.  Un donn sin da noch die „Regionalbiros“ Friedrischshafe, Lörrach, Offenbursch, Villinge-Schwenninge, Bad Naijenaah-Aahwaila, Bedzdoaf, Idar-Owwaschdää, Landach, Woms, Drawe-Draabach, Gerolschdää und Ludwichshafe. 

De SWR Rhoiland-Palz hod in soim vädde Programm schdindlisch Nachrichde un vun Mondachs um 06:30 Uua bis Samschdach um halba zwölfe alle-Uua-un-draißisch Regionalnachrichde fär Dria, Kowwlenz, Määnz, Lautre un „Ludwichshafe un die Palz“ – ob se määne, ian Heera wißde ned, daß Ludwichshafe zua Palz ghead, orra ob se des selwad ned wisse, varoode die Laid vum SWR ned. Des Programm laafd vun 05:57 Uua mim Woad zum Daach bis koaz noo Middanachd, donn kummd vun SR die ARD-Hidnachd. SWR4 is es greeßde daitschbroochisch Radio-Programm mid faschd ausschließlisch daitsche Lieda. Dodebai wärd voa allem de Schlachanoochwugs gfäddad, alladings mid änärrem daidlisch schdrängere Bligg uf Qualidääd als wie zB. baim SWF inde 70a Joa. 

Inde Noochrischde un inde gonze Berischdärschdaddung is alsemol daidlisch zu heere, daß des vunare effndlischreschdlische Ooschdald kummd: mer is hald doch noch ziemlisch owwrischkaidsheerisch, Schbroochreschlunge wärn uubseje iwwanumme.

Mid Musig, Schbrooch un Woi (gschriwwe Mussik, Sprooch un Wein) hodde SWR ä Vaooschdaldungsraih kreïad, die wo die Pleesch vum unsane vaschiedne Muddaschbrooche bedraiwe duud. Do kumme Liedamacha un Schrifdschdella aus alle Låndesdääle.




#Article 476: Schifffahrtsmuseum Speyer (158 words)


SSchifffaadmuseum vun Schbaija lisch om Rhoi, om End vum Dummgaade, inde Rheinallee 3 im Briggehaus, wu unna Deng'gmolschudz schdeje dud, un wead vum Schiffbauer-, Schiffer- und Fischerverein Speyer e. V. bdriwwe.

De Varoi, wu 1871 g'grind worre isch, hodd im Joa 1979 s'Brigghaus vunde Schdadd Schbaija kaafd kabd un s'donn heagerischd un als Varoinshoim un gläänes Muesum oig'rischd. Im Joa 2000 ischs Museum donn eawaidad worre. De Varoi b'waad die ald Dradizion vunde Schbaijmara Schiffsbauwa, Schiffa un Fischa, wu als Zunfd schun 1327 in Schbaimara Uakunde eaweend werren un inde Schbaimara Gronigg werren Schiffslaid schun fas 7. Joahunad eawend. De Varoi vaschdeed sich a als Nochfolscha vundere Zunfd midde Uffgawb, s'alde Wisse waidzugewe. S'Museum zaischd z. B. maßschdabsgedraiji Nochbau vun Schiff aus 19. Joahunad, wu vun Schiffsbauwa gbaud worre sinn, wu frija mol im alde Haafe gschaffd kabd hawen.

S'Muesum hod im Summa imma om Sundaach vun 14 bis 17 Ua uff oda konn noch Vaoibarung bsuchd werre.




#Article 477: Vorgeschichte (107 words)


Die Vorgschischd odder Urgschischd (aa Prähischdorje) is än Deelgebied vun de Gschichd unn de Aaischologie (in Eiroba Ur- un Frihgschischd). Die Vorgschischd bezaischnd die äldschd Zaid vun de Menschhaidsgschischd. Aafange dut se middem Uffdrede vun de erschde Schdääwergzeisch, des war u'gfär vor 2,5 Milljone Johr. Die Vorgschischd erschdreggd sisch iwwer die ganz Schdääzaid, die Broosezait unn die frieh Aisezaid bis zum erschde Ufftrede vun schriftlische Iwwerlieferunge, was in de ainzelne Reschjone vun de Weld zu reschd unnerschiedlische Zaide gwesd is.

Ab dem Ufftrede vun de Schrifd dut die Gschischdswisseschafd donn vun de Friegschischd schbresche.

Die Erforschung vun de Vorgschischd ist Uffgab vun de Aaischologie unn ihre Hilfswissenschafde.




#Article 478: Wirbeltier (144 words)


Die Wirbldier (Vertebrata), bilde än Unnerschdamm vun de Kordadiere (Chordata) unn umfasse die Schlaimaal, die Nainauchw, die Knorbl- unn Knochefisch, die Amfibje, die Rebdilje, die Veggl und die Saigedier mit zamme faschd 58.000 agduelle Arde, zu denne aa de Mensch ghere dut. Danewe sinn de Wisseschafd weldwaid ä paar zehdausnd fossile Arde begannd.

Said em Johr 2005 hot de Fisch Paedocypris progenetica mit äänre Läng vun 7,9 mm baim Waibsche unn 10 mm baim Männsche alses kläänschde lewende Wirbldier golte – bis zu de Entdeggung vun de Froschard Paedophryne amauensis (mit äänre Läng vun 7,7 mm. Des greeschde begannde Wirwldier vun de ganze Erdgschschd is de haid noch lewnde Blauwal (Balaenoptera musculus)  mit äänre Läng vun bis zu 33 Metre unn 200 Donne Gwischd. Die greeschde Wirwldier am Feschdlond ware die Sauropode (Sauropoda), des war ä Grupp vun de Dinosauria mid sehr viele Arde.




#Article 479: Erlensee (179 words)


Äälänsee (amtlisch Erlensee) isch e Schdadd in de Mää-Kinsch-Krääs in Hesse. In Äälänsee dun an di 13.000 Lait lewe.

Äälänsee lischt an de Kinsch im Rhoi-Mää-Gbiid. Er bschteed aus dn zwää Ortn Rikinge un Diibach. Drumrum lischn di Ort Ravulzhausn (Naibersch), Sälbuld, Niidarunbach (Runbach), Hanaa un Bruchkeebl.

Schun de Remer hattn Kaschtelle in Rikinge un Diibach, weil da de Limes friia waa. Am 1. Janua 1970 wurdn Diibach un Rickinge zusammglescht zur Gmeinde Äälänsee, weil da de See mit diism Naam lischt. Soit 2012 daaf sisch des Kaff ofiziäll Schdadd nenne, awwer so wirklisch iss es des net, egal wi man es nu nenne dud.

In Rikinge gibschd di Wassaburg, wo aach n Haamadmuseeum ischd. Aach di Aldschdadd vun Rikinge und Diibach sinn scheen anzuseen.

De maischde Äälänseea dun nach Frongfort faan, woil esch da aach was zu dun gibd.

Jede Ort hat ä Grundschul, und dann isch da noch aa dridda in de Mitte. Da isch dann aach ä Gsamtschul, wo die Schiiler vun de ganze Schdadd hingeen dun. Nur ä Gymnasium hann se in da Schdadd net.




#Article 480: Sarah Bernhardt (259 words)


Sarah Bernhardt, eischndlisch Marie Henriette Rosine Bernardt (* 22. Oktober 1844 in Paris; † 26. März 1923 aa in Paris), war ä franzeesischie Schauschbielerin. Sie war änie vun de beriehmdeschde Darschdellarinne im 19. unn friehe 20. Johrhunnad.

Sarah Bernhardt is am 22. Okdowa 1844 in Paris gebore worre. Sie war die Dochta vun de Julie Bernardt, änre jiedische Niedalännerin. Bis zu ihrm achde Lewnsjohr wurd se vun änre Amm versorgd, donn is se in ä Pangsjonad kumme unn mid zehne in ä Kloschdaschul noch Wersai. De Duc de Morny, wu än Halbbruda vum Napoléon III. und de Liebhawa vun ihre Mudda gewesse is, hot re mid verzeh Johr ä  Ausbildung als Schauschbielerin an de Comédie-Française vermiddld, was schun domols als was bsunneres galt. Vier Johr schbäta, als se sisch schun Sarah Bernhardt genonnt hot, hot se ihr Bienedebü mit de Titlroll in Iphigénie vum Racine g'hbd. Ihr Laufbohn is donn korz druff faschd gschaiderd: Noch äm Schdraid mit änre Kolleschin wurd Sarah entlosse unn konnt ä paar Johr long nur klääne, ubedaidnd Rolle uf klääne Biene schbiele. 1864 wurd ihrn Sohn Maurice in Paris gebore. Soin Vadder war de belgisch Firschd Henri de Ligne, den se in Brissl kennegelernd hod unn der se aa hairade wolld, awwer soi Familje hot des verhinnerd.

Ihrn erschde groß Erfolg hot se 1868 am Théâtre National de l’Odéon in Paris g'habt; do hot se ä Roll in Kean vum Alexandre Dumas gschbield. Dodenooch begann ihrn schnelle, schdeile Uffschdiech. Ball war se die beriemdeschd Darschdellarin vun ihre Zaid unn wurd in gonz Frongraisch gfaiad.

 




#Article 481: Humbergturm (178 words)


De Humbärchduäm iss e Aussichdduäm uff'm 425 Meeda hoe Humbärch im Siede vun de Schdadd Lautre.

Im Joore 1896 iss die Idee zume Duämbau uff'm Humbärch, wo sellemols schun e beliebda Aussichdsbärch waa, uffgegriff worr. Dodezu hon Bircher vun de Schdadd Lautre e Humbärch-Veroi gegrind, fär de Bau vumme Aussichtsduäm waahzemache. Zu de Grindungsmidglieda hon de bekonnde Nähmaschinefabriggond Paff, Boijamäschda Dr.Orth, die Kommzierääd Peiffer un Karcher un aach de Malzfabriggond Gelberd geheerd.

De Duäm iss noo Pläne vum Minchner Architegd Luddwich Ridder vun Schtembel gebaud worr, derr sisch mid ainische effendlische Gebeude in de Schdadd schun e Nome gemach had. Im Friehjoor 1899 waa de Baubeginn. Es Baumatrial iss voa Oad vum felsische Platoo vum Humbärch gebroch worr. Om 2. Sebdemba 1900 iss de Duäm ingewaid worr.

De Humbärchduäm iss e fer die wilhelminischi Zaid tybischa monumendala Sondschtääbau.

De Duäm iss 35,77 Meeda hoch un soi Aussichdspladdfoam laid uff 28,16 Meeda iwwa'm
Ärdborrem. De Soggl is achdeggisch, oowedriwwa is de Duam rund. Die Wennltrebb im Innre had 130 Schdufe, dodezu kumme 33 Schdufe on de Außetrebb om Soggl.




#Article 482: Wilhelm-Hack-Museum (176 words)


Des Wilhelm-Hack-Museum is ä Kunschdmuseum in Ludwichshafe.

Im Schdadtbild duts bsunnerschd uffalle dorsch soi vun dem kadalanische Kinschdla Joan Miró gschdaldedi Miró-Wand.

Die Schdadt Ludwichshafe hot schun nochm Erschde Weldkriech agfange, die Werk vun de Maler aus de Palz zu sammle, um so ebbes wie ä Art Palz-Galerie ufzubaue.

Nochm Zwette Weldkriech ham se sisch donn mehr uffs Sammle vum daitsche Exbressjonismus konzendriad.

Im Johr 1971 hot donn de Kunschdsammler Wilhelm Hack vun Keln soi Sammlung vun alte und moderne Kunschd de Schdadt Ludwichshafe gschengd, die said domols de Grundstock fers Museum bildet. 

Aigwaid wurds Museum mit änre Ausschdellungsfläsch vun rund 3.000 m² im Johr 1979.

Wischtisch fer die programmadisch Ausrischdung vum Museums war donn schbäda die Sammlung vum Dissldorfa Reschdsowald Heinz Beck, die im Johr 1988 zum Museum kumme is. Sie hot rund 2.500 Werk vun ameriganische unn bridischn Pop Art-Kinschdla sowie aa Awaide vum Nouveau Réalisme unn zahlraische Fluxus-Sache.

Im März 2009 wurds Museum noch änre 17 Monad long dauernde Reschdaurierung widder ufgmachd. 

Im Summer 2011 wars Museum de Ausdrachungsord vun de dridde Kunschdweldmaischderschafd.




#Article 483: Dreiländereck (116 words)


Ä Drailänneregg is de geografisch Punkt, wo drai glaischrangische Grenze unn aa drai glaischrangische Terridorje (Schdaade, Bunneslänner, Verwaldungsoihaide etc.) uffänanner schdoße dun. Beriemd werre so Drailänneregg meeschdns, wanns die Grenze schun arch longi Zait gewwe dut oda awwer, wann drai Kuldure uffänanner treffe. Ofdemols is die Schdell donn dorsch die jewailische Schdaadsfahne odda dursch ä Monumend margiad.

Vun de agduell 196 Schdaade hawwe 135 mindeschens ä Drailänneregg.

In Daitschlond duts 15 Drailänneregg zwische de Bunneslänner gewwe.

Ä eschdes Drailänneregg hot die Palz net, wail se jo zu Daitschlond gheere dut unn als äänzigschd Grenz die noch Frongraisch hot. Wann mer awwer die negschd Ewene unner de Schdaade nemme dut, dann hot di Palz doch drai devun:




#Article 484: Französische Sprache (463 words)


Fronzeesisch dud as Weldschbroch gelde, wals vun rund 200 Millione Schbrecha uff alle Kondinende geredd un aa as Fremdschbroch vun edwa 85 Millione bhärschd werrd.
Ugfähr 115 Millione sin Muddaschbrochla. Es is Omdsschbroch in Frongraisch, Kanada, de Schwaiz, Belgje, Lugsebursch, Monaggo, Haïdi un in zahlraiche Lenna in 
Weschd- un Zendralafrigga un in Polynesie un wärd in fasch alle sonsdische ejemalische Kolonie noch gschbroche.

Die fronzeesisch Schbroch gheerd zu de romånisch Grubb vum idalische Zwaich vun de indogermanische Schbroche. Dodemid is die Schbroch unna onrem mim Idalljänische, Rätoromånische, Schbonnische, Kadalanische, Pordugisische un Rumänische näha vawond.

Des hääßd nix onnaschdes, als wie daß es Gallisch (haid noch im Woad gälisch zu heere) vunde Gallia sisch schdaag mim Ladain vunde aale Reema vamischd hod.

Im gonze Middlalda waa Ladain noch die uniwärselle Diblomadeschbrooch - des waa die Schbrooch vun de Kärsch, dodemid konnd mär sisch in alle grisdlische Länna mid gebildede Laid unnahalde, des waa die Lehr- un ofd aach Umgongsschbrooch ande Uniwärsidäde. Ärschd inde Naizaid is des dorsch Reformadzion un augejende Renesõõs im diblomadische Beraisch onnaschda geworrn: do hod sisch mea un mea Fronzeesisch dorschgsedzd. Ändgildisch bsieschld worrn is des unnam Lije-Lui, där wo sisch Sunnekeenisch hod nenne geloßsd. Saiddäm is die Linqua Franka (lad.: Fronzeesisch Schbrooch) än feschde Begriff. Wonn Karl May gschriwwe hod, des Aramäisch, Griechisch, Arabisch wär zu sella orra dääre Zaid do orra dord die Linqua Franka gewäßd, donn hodda dodemid gmäänd, die Schbrooch wär zu därre Zaid in sellem Gebied an alle Heefe un vun alle Diblomade grad so vaschdanne worrn, wie Fronzeesisch zu saina Zaid an alle oiropäische Förschdeheef, vum Ural bis zum Adlandig.

Haid gäbds in Frongraisch än egschdra Gsädz zum Schudz vunde Schbrooch.

Fronzesisch is noo Englisch unn Daitsch die driddmaischd gebabbelde Fremdschbroch in Oiropa. In Daitschlond kenne sisch 14% vun de Bevelgerung uff Fronzeesisch ausdrigge, dodemid is Fronzeesisch die zwäddmaisch geschwädzde Fremdschbrooch in Daitschlond, noo Englisch.

Fronzeesisch werd iwwerall in Daitschlond unnerrischded, des hot soi Worzel im Elysée-Vadraach, als sisch Frongraisch unn Daitschlond näher kumme sinn. Saidem sisch die BRD dorsch die Weschdbindung aa näher on Frongraisch gebunne hot, is es Fronzeesische aa wischdischer worre. Frongraisch war im Kalde Kriesch de midd Abschdond wischdigschde Hondelspaddna, wail im Oschde faschd gar keen Hondel schdaddgfunne hot. Aa haid noch is Frongraisch wischigschda Hondelspaddna vun Daitschlond unn Fronzeesisch dooher im Hondelswese noo wie vor wischdisch, aa wonn inzwische zumindschd die maischde Imporde aus Schina kumme. 

In grenznahe Regione, wie z. B. Bade, Saarlond unn Palz hot Fronzeesisch en eggsdrem wischdische Schdellewerd, wail mer jo midd de direggde Noobarn am eheschde Beziehunge uffbaud, sowohl gschäfdlisch als aa fraindschafdlisch, unn aa viele in Frongraisch schaffe gehe (Lehn sinn in Frongraisch zum Dääl aa heher). In de grenznahe Regione werd Fronzeesisch an mansche Schule doher aa monschmol sogar als erschdi Fremdschbrooch unnerrischded.




#Article 485: Rheinhessisch (196 words)


Rhoihessisch werd in Rhoihesse gebabbld un iss e pälzischi Variånd. Rhoihesse hod zur Palz un pälzische Bischdima ghead, eh dosses noode Bfraiunggriesche noo Hesse kumme is.
Rhoihessisch gheerd zu de Weschtmiddeldaitsche Schbrooch unn werd dodrin em Rhoifrängische zugeordnd. 

Im siedweschtliche Beraich (Alzey bis Woms) iss e laichdi voddapälzischi, im Määnzer Raum e siedhessische Tounfärwung meechlisch, wail die Iwwagän logischawais fließend sin.

Iwwer waidere Klassifizierunge bestehd Uklarhaid. Es Linguasphere Register oadend de Dialegd fers Gebied um Alzey em Weschtpälzische zu.

Ånhånd de sog. feschd/fest-Linie losst sisch sehe daß de iwwerwiende Dääl vum Rhoihessische zum pälzische Schbroochraum gheerd.

Äweso vewånd iss es Rhoihessische awwa ach middm Siedhessische, des wo aach ä schdaage pälzische Ooklang hod, sowaids ned diregd än Pälzische Dialegd is. Bsunnersch ån de Rhoifrond duen daidliche Ähnlichkaide, voa allem mid de Rhoigauer Mundaad in däm bstehe, wu mär fria pälzisch oriendiad waa. Sowohl fer de hessische wie ach fer de rhoihessische Mudderschbroochler gebbds awwa unnerschiedliche Lautfärwunge unn Unnerschiede im Vokabular.

Åm bekånndschde iss es Rhoihessisch in soiner Määnzer Foam, em Meenzerische, ned zuledschd said em Beginn vum Fernsehzaidalder wu jeed Joor zu de Meenzer Fassenacht die Fernsehsendung Meenz blaibd Meenz, wie's singd unn lachd ausgestrahld werd.




#Article 486: Ortsnamen in der Region um Heidelberg (475 words)


Im Folgende werre di Ortsnåme in der Gejend vun Heidlberg ufgfiehrt, so wie ma s jeweils im Ort selwer sescht, des heeßt di Ortsnåme im Rhoi-Negger-Krais un im Schdadtkreis Heidlberg, soweit se im Odewald un in da Rhoiewene ligge. Di Orde im umiddlbaa siedeschdlisch åschließende Gebiet werre bei de Ortsnåme im siedeschdlische Rhoi-Negger-Kreis (Kraischgau) beschbroche. Di nordweschdlisch åschließende sin in da Lischd vun de Schdadtbezirge unn Schdadttaile vun Mannem zu finne. Di Schbrooch, wu ma do redd, isch Kurpälzisch.

In derre Tabell do schdehne di Nåme vun de Orde, wie se im jeweilische Ort selwer heeße, danewe aa di Herkunftsbezeischnung. Di Bewuhner vun jedem Ort hawwe in de ledschde Jazehnde un Jahunnerde vun ihre Nochbaorde en Uznåme (odder Uunåme) erhalde. Oft hot der en Bezug zur Ortsgschischt odder zuare bschdimmde Begeweheit. Näheres dazu schdeht efendwell in de betreffende Adiggl iwwer de Ort. 

Bei alle Orde, wu selbschdännische Gemeinde odder Schdädt sin, is des hinnerm hochdeitsche Nåme ågewwe. Außerdemm gebts noch di Gemeinde Edinge-Neggerhause un Sångd-Lee-Rod.

Damit di Tabell net zu unfangreisch werd, sin Schdadt- un Ortsdeil, wu nie selbschdännisch ware, wie zum Beischbiel Westschdadt, Boxberg, Unnerdorf, net ufgenumme worre, ewesowennisch Weiler, wu bloß aus are Håndvoll Haiser beschdehe, wie Muggeschdurm un Hinnerhaibach. Die sin gegewwenefalls in de Adiggel iwwer di jeweilische Gemeinde zu finne.

Härschberg isch kän hischdoarischer Ordsnåme, der isch erchda 1975 beim Zammeschluß vun Groußsaase un Leidershause erfunne worre (un bezieht sisch ufs hischdoarische Gschlescht vun de Härschberjer).

Im Rhoi-Negger Kreis heeße di Ordsnåme uf -bach aa -bach. Im hessische Odewald heeßts zum Deil -boch. Wann da erschde Nåmensbschdanddeil hinne e -s hot, wärd des -s- in mansche Orde zumne -sch-, in ånnare net. Bei Hemsbach / Hemschbach gibts beide Variande. Die Herkunftsbezeischnung heeßt meischdns -bacher, månschmol -bescher.

Wann zwee odder mähner Orde de selwe Nåme ghat hawwe, hawwe se irgendwånn in da Gschischt zur Unnerscheidung noch en Nåmensdeil vornedråghängt griggt: zum Beischbiel Neggerwimmerschbach un Waldwimmerschbach (jo, Negger- un Wald- hot ma do haifisch verwendt, des gibts bei verschiedene Nåme). Awwer im Kurpälzische sescht ma bei viele sodische Orde immer noch de urschbringlische kärzare Nåme: also in unsare zwee Beischbiel Wimmerschbach. Neggergmind hot urschbringlisch aa nur Gmind ghaaße un is zur Unnerscheidung zu Schwäwisch Gmind umbenånnd worre. S gibt awwer aa de ånnare Fall, daß Orde, wu schun vun Åfang å zwee Nåmensdeile ghatt hawwe, bloß de äne, ucharagderischdische verwenne: Leidershause un Aglaschderhause nenne sisch bloß „Hause“.

Di Beleg vorm Schrägschdrisch sin fä di Ortsnåme, die hinnerm Schrägschdrisch sin fä di Uznåme.

D - David Depenau: Die Ortsnecknamen in Heidelberg, Mannheim und dem Rhein-Neckar-Kreis, Von Bloomäuler, Lellebollem und Neckarschleimer, Verlag Regionalkultur Ubschdadt-Weiher, ISBN 3-89735-205-2; Schreibweis deilweis leischd ågebaßd

I - Indernetseid mit Ågab vun da Adress

L - Ärtlischi Lidaradur, zum Beischbiel Ortsbischer, mit da Ågab

O - . E umfångreischi Zåmmeschdellung vun Uzname vum Fritz Rall.

S - Schunschdisches, mit da Ågab




#Article 487: Dreieck (387 words)


Ä Draiegg (ladainisch: triangulum) is ä Poligon unn ä geometrischi, zweedimensionali Figur. Innahalb vun de euklidisch Geometrie isses Draiegg die ääfagschd Figur in änre Fläch, die vun grade Linje begrenzd werd. Sai Begrenzungslinje werre als Saide bezaischnd. In saim Innere schbanne sisch drai Wingl, die sogenannde Innewingl. Die Schaidl vun denne Wingl bezaischnd mer als Eggpungde vum Draiegg. Die Summ vun denne Wingl is 180°.

In de Drigonomedrie, em Deelgebied vun de Maddemadig, schbiele die Draiegg ä wesndlischie Roll. 

Die Draiegg kammer nooch sainre Säideläng odda nooch sainre Winglscher aideele:

noch Säideläng:

noch Wingl:

Die schbitz- unn schdumbfwinglisch Draiegg werre aa unnerm Begriw schiefwinglischs Draiegg zammegfassd.

Fer ä Draiegg zu konschdruiere, braach mär genau drai Oogaawe. Des kenne also ää Said un zwää Wingl orra zwää Saide un ään Wingl soi orra drai Saide. Onaschda gehds ned. Alles onnaschde, des wo gehd, duud gnaugnumme als när uf ää vun dänne drai Kombinadzione zuriggfihre. Wonn also ääna sähd, es dääd schun longe, wonna när ään äänzische Pund wißd, nämlisch de Middlpungd, don kännd ma sofoad ä glaischsaidisch Draiegg konschdruiere, wo mid sainere Schbidz uf änare Grade schdeje dääd, donn schdimmd des zwaa, is awwa drodzdäm Kabbes: im Glaischsaidische Draiegg sin all Saide glaisch long un alle Innewingl glaisch groß, also 60°, des womma wääß, longs nadialisch, womma när noch zwää Oogawe griehd, nämlisch ään Pungd, vun däm wo mer ausgeje konn, un die Läng vun änarre signifikannde Schdregg. In däm Fall also fälld mär es Lod vum Middlpungd uf die Grad g un nämmd des fär än Krais um M. Vum Schniddpungd C midde Grade mißd mär ä Schdregg uf g ab, äämol räschds (c1) un äämol lings (c2), un konschdruiad dodemid än Glaischsaidisch Draiegg iwwa c: um A un B mid c=c1+c2 an Kreis - unde Schniddpungd S duud des Glaischsaidische Draiegg vavollschdännsche. Des duud mär umklabbe orra um 180° dreje, donn schdehds in C uf g uf de Schbidz. Jezad wädds noch vagläänad, doßs inde Krais enoi baßd: Mär vabindt A mid B.

Womma des mol onnaschd bedrachde duud, donn hämma vun Oofang oo gewißd, doß alle Saide glai sin. Un die Läng vun dänne Saide hod sich aus de Greeß vum Umgraiß ärgäwwe, also aus dem Abschdond, den wo M vun g hod.

So orra ähnlisch losse sisch alle Draieggskonschdrugzione uff die drai Wariande zuriggfiare.




#Article 488: Kreiszahl (125 words)


Die Kraiszahl  (Pi) isch ä maddemadischi Konstande unn ä irrazjonali Zahl. Im Dezimalsyschdem dut die Kraiszahl  aafange mid de Ziffanfolge vun

Die Kraiszahl bschraibd in de Geometrie des Vaheldnis vom Umfong vummä Krais zu saim Durschchmessa. Genau des Vaheldnis is völlisch uabhängisch vun de Greeß vum Krais. Die Kraiszahl werd midm klääne griechische Buchstawe Pi () bezaischnd, des is nämlisch de Aafangsbuchstab vun dem griechische Word  – perimetros unn määnt uff pälzisch sowas wie „Umfong“. Die Bezaischnung „“ is zum erschde Mol 1706 in dem Buch Synopsis palmariorum matheseos (Iwwerbligg iwwer die Haubdwerk vun de[maddematisch] Wisseschafd. Odda: Ä naii Eifierung in die Maddemadig) vum William Jones vun Wehls.

Es exischdiere ä paar glaischwerdisch Definizjone fer die Kraiszahl . Am gebräuchligschde sinn devun die Feschdlegunge als




#Article 489: Fasnacht (697 words)


Fassenachd, aach Fasnacht, Faßnachd, Fasching, Karnewal, die finfd Jåhreszaid - des is all es selwe, all es glaische: ausm Ladainische: carne vale (Flääsch ade!) is de Karnewal abglaid. Im Daidsche is des die Nachd voam Faschde, die Fastnachd. Gfaijad wärd iwwarall - un iwwarall onnaschda.

Die wärd in alle daidsche Faschingsregione gfaijad: Ab äm schmudzische Dunnschdich - Waiwafassenachd - koschdimiad mär sisch un gehd so uf die Gass, um mid de onnan Masge zu faijan. Ofd gäbds Bude wie uf de Kerwe, fasch iwwaral gäbds Schdrooßeausschang. Heejepungd is als de Umzuch, där wo am Sundaach, Roesmoondach orra schmudzisch Dienschdach schdaddfind. Alladings sin dorsch die uusinnisch Sischahaidsufflaache die Koschde so aasch gschdiesche, daß voa allm die gläänare Vaoi sisch des nimmi laischde kenne. In Määnz bedraache die Meakoschde 2013 runde 60 000 €.

In faschd alle Umziesch gäbds Modievwaache, wo Skandale vum ledschde Joa daagschdelld wärrn, in Määnz sin die Schwellköpp tradizionell än feschde Dääl vum Zuch.

Die Sidzunge sin Bienedaabiedunge mid Schbrooch- un Gsangvoadrääsch, dääls monschmal aach mid mea orra weenscha ardisdische Oilaache, die wo ia Wurzle inde Turnvaoi hän. 
Die bekanndschde Sidzunge waan als die Määnza Prungsidzunge Määnz blaibd Määnz un Määnz wie's singd un lachd, die wo ärschd im Radio un donn aach im Fänseje iwwadrooche worrn sin. Wail awwa dodebai die Polidiga zuviel - noo iane Määnung - ufde Dääz griehd hän, sin die Sidzunge fär die Iwwadraachung ändschärfd worrn, was logischwais viel Zuschaua vagroild hod. Do hod mär se donn zammeglehd zu Määnz blaibd Määnz wei's singd un lachd. Awwa des Niwoo vunde Originaalsidzunge inde Vaoine is nie wirra ärraischd worrn, obwohl SWR un ZDF gezwunge waan, wirra mea Polidig zuzlosse.

Die Wurzele vunde Määnza Fassenachd raische bis ins Middlalda zurigg, als die Laid sich an Fassenachd hän iwwa die do owwe beklaache gedärfd (es Rügeräschd an Fastnachd). Än onnare Impuls waan die Schdrooßetheada inde napoleonisch Zaid, die wo - gschiggd vabaggd - all die Bodschafde unnas Volg gebrung hän, wo voboode waan. Un noo äm Napolion isses donn rischdisch losgonge: geje die Reschdaurdzion, die Ärnaijarung vun de klääne Audokraade, geje Zensua un DuodezSchdaade, fär Ainischkaid un Räschd un Fraihaid sin die Laid uf die Gaß gonge, sinse zur Maxbursch geplschad, sinse indi Bidd gschdiesche. 

Korporazione hän sich gegrind un ijane Agdiwe in die militärisch Uniforme vum Napolion soi Zaid gschdeggd - was nadialisch fär schdränge Milidärs die schlimmschd-meeschlisch Vaballhoanung waa.

Des is aach die Zaid, wo die ärschde lideradische Schboddrede ufkumme sin, haid is die gschliffne, polidisch-lidderarische Biddered es Kennzaische vunde Määnza Fassenachd: mid dobblaidische Begriffe, mid Begriffe, die wo in gonz onnan Wärda vaschdeggld sin, mid gezielde und dääls uugeweenlische Agzenduierunge wärd Waahaid puur offe ausgschbroche, ned die grebschde Kalaua hen do ian Pladz, sunnan es faine Schbiel midde Schbrooch.

Haubdfigure sin de Prodokolla, där wu im Prodokoll fäschdhäld un kommendiad, was's es Joa iwwa gäwwe hod, de Bode vum Bundesdaach, där wo ausm Nähkäschdsche plaudad, de Till, där wu alle de Narreschbieschl - des is glai schun so än dobbldaidische Begriff! - voahalde duud, wo Polidig un Gsellschafd glaisch kridisiad, un de Bajazz midde Ladeng (mim Ladärnsche), die woa braach, fär Lischd in all des zu bringe, des wo die Bolidig gäan im Dungle loßd.

Allemannisch Faasned is noch bschdimmd vun aale Broisch fär Gaischda zu banne und Hexe danze z'losse. Die Sach, wo mär draache duud, hääße Hääs.

In Kölle rebräsendiad es Draigschdärn: de Prinz härrschd iwwa soi närrisch Volg, die Jecke, de Buur (Baua) schdehd fär Kambfkrafd un Fraihaid vunde Schdadt, die Jungfraa symbolisiad die Schdadt selwad.

In Rio dé Schaneero duud sisch alles um die Sambaschule dreje: Drai Daach hänse Zaid, drai Schdunn fär ä jedi, Aschamiddwoch wärddie Ranglischd bekanndgäwwe.

Dea Karneval in Room is ääns vunde Modiwe vum Dumas in soim Graf vun Monde Grischdo gewäsd: Do hods minärre effndlische Hierischdung oogfang, donn hods bundes Draiwe ufde Gasse gäwwe. Vum große Karnevals-Umzug (Corso) in de vagangene Johrhunnade, wie-s da Charles Dickens un da Geethe beschriwwe hawwe, is heitzedags nimmi viel iwwarisch.

Dea Karneval in Wänédisch is voa allem dorsch Casanowa bekannd un dorsch die viele Filme un Bischa iwwaren orra minärrem Zammehang midäm. Haid beginnds mim Englsfluch: än Prominände schwebd anärem Schdahlsail vum Cambanile ufde Maakusbladz.




#Article 490: Feuerrad (1008 words)


E Faierrad (im hessische Odewald deils Faierråd, im Schbessat Fåseltsråd) is e groußes brennendes un rollendes Rad. Im siedweschdlische Odewald un in wennische Orde im Schbessat gibts den Brauch, am Fasnachdinschdag e Faierrad de Buggl nunner rolle zu losse odder en Fasnachtshaufe, des is e groußes Fasnachtsfaier, åzuzinde, odder beides. Des Faierrädder rolle is schun seit ball fimpfhunnerd Johr iwwerliffert, di Faierbraisch im Friejohr iwwerhaubd schun seit ball dausend Johr. Waaschoints sin di Braisch noch viel älder.

Frieher hot ma e aldes Hinnerrad vun eme Warre mit Schdroh ausgflochde. Schbäder hot ma extra e Rad aus Hattholz vun ugfähr äm Meder fuchzisch Duajschmesser defir hergschdellt. So e Holzrad hot drei bis fimpf Johr ghalde. Ma hot s Rad un di Holzschdang fä di Achs vorher so drei Woche in da Bach gewässert, damit s Holz widerschdandsfähisch gejes Faier waa. Schun reschzeidisch hot jedes Bauarehaus Schdroh gschbend, bis di endschbreschend Meng zamme waa. Uf dem Schdroh is ma umgedrambld, odder di Kinner sin druf rumghopft, daßes gschmeidisch worre isch. Des Schdroh hot ma zu drei bis fimpf Meder långe Schdräng zammegetrudeld. Selle „Trudel“ odder „Tradel“ sin um die Schbeische vum Warrerad rum gflochde worre, gånz discht, damits net zu schnell abbrennt. Åschließend hot ma noch Trudel mit eme Droht digg ufs Rad druf gebunne. Duajsch des Rad isch als Achs e sechs bis acht Meder långi Holzschdang kumme.

Weil heit Gedreide mit kärzare Halm gezischt werd un beim Ernde Mähdrescher oigsetzt werre, sin di Halm nimmi lång gnungg zum långe Schdräng trudle. Desweje hot ma seit de 1990er Johr in de meischde Orde Rädder aus eme Eise- odder Drohtgidder, wu mid Schdroh un deils zusätzlisch mid Holzschdigger odder alde Chrischbääm gfilld werre. Als Achs dient e långi Eiseschdång, mit derre des Rad långsam ins Dal gerolld wärd. In Plaiderschbach hot ma zwee Rädder aus Bauschdahlgidder, wu ma mid-are Achs verbind un ån-are långe Deichsel ins Dal fiehrt. In Brumbach un Daaschberg mescht ma e breidares Rad aus Schdroh in eme Drohtkewwisch, des is in Brumbach 1,30 m breit un hot en Duajschmesser vun faschd zwee Meder, in Daaschberg gut 2,50 m breit mid eme Duajschmesser vun 1,80 m. In Brumbach loßt ma des sogaa noch selwer frei de Buggl nunner rolle, so wie des frieher iwwlisch waa un heit änzisch un allää noch in Brumbach isch.

In Langedal un Neggerkatzebach beschafft ma sisch noch Schdroh, wu lång gnungg isch fä di dradizionell Veraaweidung. Do hot ma noch e rischdisches Schbeischerad vun 1,50 m Duajschmesser, in Langedal ischs gånz aus Eise. In Neggerkatzebach hopfe middags di Kinner vum Dorf uffem Schdoh rum, daßes gschmeidisch werd. Um di Schbeische werre Trudel gflochde, auße ufs Rad werre Schdrohbischel mi-mne Droht drufgebunne, bis des Rad en Duajschmesser vun 2,50 m hot. En ugfähr fuchzäh Meder långer Fischdeschdamm isch di Achs.

Außerm Faierrad hot ma frieher alde Bienekerb odder Grumbiermanne mid Schdroh vollgschdopft un brennend de Buggl nunner rolle geloßd. Heit fillt ma in Schäna zwelf Eisekuggle mit Schdroh, jede fä ään Munad im Johr, un loßt se vorm Faierrad brennend de Buggl nunnerrolle. In Långedal schwinge junge Borscht mit Schdroh gfillde Drohtkuggle iwwerm Kopf.

Des Faierrad is e Symbol fä di Sunn un soll, iwwer di Låndschafd gerolld, färs Johr Fruchbaakeit bringe. Je besser s brennd, umso e bessers un fruchtbarers Johr werds gewwe. Da Schoi vum Faier soll uf sämdlische Felder un Wisse falle.

Vorm Abrolle vum Rad wärd en Fasnachtshaufe ågezindt. In månsche Orde gibts aa blouß en Fasnachtshaufe un kää Faierrad. Oft begleit ma s rollende Rad mid brennende Faggle. In Daaschberg werre außerdemm Scheiwe gschlaare. Des sin gliehende Scheiwe aus Birgeholz, mid eme Duajschmesser vun ugfähr zäh odder fuchzäh Zendimeder, wu in da Midd e Loch hawwe, daß ma se mid eme Hasslschdegge ufschbieße kånn. Die werre geje de Himmel iwwer di Låndschaft gschleiderd un solle aa Fruchbaakeid bringe. Des Scheiweschlaare isch heit im alemannische Raum weit verbreid, bsunnas zwischem Breisgau, em Voraalberg un em Bindnerlånd un in Deile vun Wescht- un Sidtirol. Des wärd dort meischdens am erschde Faschdesamsdag odder -sunndag gemacht.

Di erschd schrifdlisch Iwwerlifferung vun eme endschbreschende Faier, iwwerischens fä gånz Deitschlånd, schdammd aus da Chronig vum Kloschder Lorsch. Am 21. März 1090 hot e Faier di Käjsch un grouße Deile vun de iwwarische Kloschdergebaide zerschderd. Ausgeleeßt hot des e brennendi Holzscheib vum Scheiweschlaare. aus da Kurpalz vun folgendem Brauch an Lätare (4. Faschdesunndag): 

Vun de Fasnachtshaife hots urschbringlisch zwee Aade gewwe: Bei da erschd wollt ma e Faier hawwe, wu sisch schnell hell enzindt un weit zu sehe is. Bei da zwedde Aad waa di Absischd, e meglischt digge, weid zu sehende Rauchwolk zuschdand zu bringe. Frieher waa an da Schbitz vum Fasnachtshaufe e Schdrohbobb als Symbol fä de Winder.

Schun Woche vorher hawwe di äldare Schulkinner aus Schälbrijjel Faggle gemacht. Schälbrijjel ware Schdånge aus ugfähr zäh bis fuchzäh Johr alde Eischeaustrieb. Die hot ma noch Johre immer widder vun de selwe Eischebååmschdimpf abgschnidde. Di Rind hot ma abgschäld un fä di Gerwung vun Leder verwend. Di Brijjel selwer hot ma als Brennholz odder fä di Kehlerei benitzt. Selle Schälbrijjel vun eme Meder odder bissl mähner Läng un zwee bis drei Zendimeder Duajschmesser hot ma mi-mne schweare Schleggl solång beaaweid, bis se gånz ausgfrånzt ware. Ma hot se, daß es leischder geht, vorher mi-mne Beil ufschbalde kenne. Awwer der Nochdeil waa, daß dann meischdens des Herz, da innare Deil vum Holz, rausgfalle isch. Di so hergschdellde Faggle hot ma Renneklabber (des heeßt Rindeklopfer), Klabberbrijjel odder Schellbrijjel ghaaße. Di Wilhelmsfelder hawwe dodevu hait noch de Unåme Rennebriggl. Di am Fasnachtsfaier ågschdeggde Briggl hot ma wirgungsvoll orndlisch hie un hergschwunge un zum Deil duajsch di Luft gschmisse. Seid de nainzähhunnerdfuchzischer Johr schält ma kä Eischerinde mehr un doher gibts seiddemm aa kää Schälbrijjel mehr.

In weiderer Brauch waa des Faggelschlaare. Wann ma zum Beischbiel e Faggel unner-mne Obschdbaam gschlaare hot, hot-s e gudi Obschdernd gewwe solle.

Hait gibts den Brauch vun Faierrädder blouß noch im siedweschdlische Odewald. In zwee Orde im Kraischgau bei Sinse, Dihre un Schdååiford, hot ma erschd ums Johr 2000 rum mit Faierrädder ågfange




#Article 491: Saarländische Dialekte (785 words)


Saalännisch gebbds ned. Ned als Schbrooch. Wenn de Ausdrugg drodzdehm alsemohl gebrauchd werd, dann als Vekerzung vun saalännische Dialegde orra fa es eichene Saapälzisch vun annere weschdpälzische Dialegde absegrenze - orra wail de Schbrecher vedrengd had orra ned wäs, daß es gaa kenn Saalännisch als enzelni Schbrooch gebd.

Geschbroch werre im Saaland im Nordweschde moselfrängische Dialegde un im Südoschde die saapälzische Dialegde. 

Beide Dialegdgrubbe werre em Weschdmiddldeidsche zugeordned. Umgangsschbroochlich werd de Dialegd ofd aa als Bladd bezeichned, was awwa nix med em Pladddeidsche se don had.

Die Schbroochgrenz vun em moselfrängische unn em saapälzische Dialegdgebied werd dorch die das/dat-Linje daageschdelld, die wo sich vun Velklinge im Siedweschde no St. Wennl/Freise im Nordoschde dorch's Land ziehd. Außerhalb vum Saaland werre haubdsächlich die saapälzische Dialegde, insbesonnre es Saabrigger Bladd unn es vum Begger Heinz geschwäzde Saapälzisch als der Saalännische Dialegd wohrgenomm - ah wenn des quasi noor e Faabklex uff arer bunde Paledd is.

In de Umgewung vun Lebach unn Schmelz valaafd endlang vum Flißche Prims die dat/wat-Grenz. Obwohl do kenn eichendlicher Inseldialegd geschbroch werd, bleibd feschdsehalle, had die Mundaad vun Schmelz gewisse Eichenheede, wo im iwweriche Saaland in der Form ned ufdrääde, wail Schmelz
e ledschdi Hochburch vum moselfrängische Dialegd bild. Das schaffd enge Iwwergäng ins Saapälzische. In Ahnschbielung uff de tibbisch moselfrängische Ausdrugg loo hei (werdlich „doo“ orra „dord hier“) werd die Gechend om Lebach unn Schmelz aa als die Lohei bezeichned.

Dodriwwer enaus gebbd's weidere klennere Dialegdinsele in de Saabrigga Ordsdääle Ensemm unn Eschringe unn aa in Gleenblidderschdorf-Bliesranschbach unn in Manndelbachdaal-Bliesmenge-Bolche. In de dordiche Dialegde sinn Forme se finne, die wo sich dorch noch e ned erfolchdi Diphthongierung
vun de alde Monophthonge auszechele. Dodemed sinn di Mundaade zum Lodhringische se rechele, die sunschd noor in Frangreich geschbroch werre. De Grund dodefohr is wohl der, daß erschd im 18. Jh. es Saapälzische waideschdgejnd es Moselfrängische abgeleesd had, un daß Saabrigge als saalännisches Zendrum ah schbroochlich äm e schdärgere franzeesische Innfluß ausgesedzdd gwehn waa, als wie glennere Schdädd orra Derfer. Iwwerhaubd is de Unnerschied zwische Sabriggerisch - sowaid ma dodevun schbreche kann - un de annere saapälzische Dialegde viel greeßer, als wie zwische Saa- un Weschdpälzisch.

Karagdarischdich far saalännische Dialegde is e nohr wennich ausgeprächdie Unnerschaidung zwische schdimmhafde unn schdimmlose Konsonande. Das dod dezu fehre, dass far Schbrecher vum Schdandaddeidsche insbesonnere am Silweafang eichendlich schdimmhafde Konsonande als stimmlos wohrgenomm werre kenne orra omgekeerd.

Konsonande werre mehrschdens e Bissche stimmhafd ausgeschbroch (z. B. in Laddezaun, „Lattenzaun“) was normalawais aa schrifdlich widdergebb werd. Omgekeerd find e daidlich wohrnehmbaari Õlaudvehärdung tibischerwais bai Grubbeerunge aus em Konsonand + /r/ am Silweafang schdadd. 

Äwefalls tibisch saapälzisch is die Neddunnerschaidung zwische sch unn waichm ch. Baide Foneeme sin in waide Dääle vum Saaland allofon unn werre als reladiv wäches, faschd schunn schdimmhafdes sch ausgeschbroch. De Laud laid zwische em Schdandaddaidsche sch unn ch. Die Allofoni feerd beischbielsweis dodezu, dass die hochdeidsche Werder Kirche unn Kirsche in de gechend vun Sabrigge als Kersch ausgeschbroch werre unn nor anhand vum Kondexschd unnaschaidbaa sinn. E weideri Eichenard fum saalänische Dialegd om Saabrigge iss das Werdche holle für nemme/innemme. Tibbisch fa die Gechend saad ma dord zum Beischbiel: Ich muß noch mei Herzdrobbe holle. In de Saapalz om Humborch heesds dann schunn widder hohle unn werd a ned stadd nemme genomm, dord heesds dann: Ich muß noch mei Herzdrobbe nemme.

Aa de Laudwerd ch unn r scheine dichder beisammeselaie als in viel annre Regione vun Daidschland. 

Ganz ähnlich wie im Niederdeidsche han aa es Saapälzisch unn mehr noch es Moselfrängische einiche Laudveschiebunge vum Deidsche ned medgemachd.

Im Stannaddaitsche dun nor zwä Ausschbroche fa O exischdiere. E koazi offeni wie in „offen “ un e langi geschlossni wie in „groß“. Die Dialegde im Saaland hän frad wie viele onnan pälzische un moslfrängsche Dialegde zusätzlisch e waideri, nemmlisch es lange offne oo wie z. B. in kloor, loo (vum Lezebergsche bis waid iwwa die Middlmosl).

Di Laude ö unn ü gebbd's aach in saalännische Dialegde ned unn die werre meerschdens jewwails med e unn i easedzd.

Aach in saaläniche Wariande vum Pälzische un vum Moslfrängische gäbds di geschlossnere unn waida vorre laiende Widdergaab vun de Difftonge ei ass [ɐɪ̯] unn au ass [ɐɵ̯].

De Difftong eu dud aach in saalännische Dialegde ned exischdiere unn werd med ai (pälzisch) un au iwwasedzd. So häßd z. B. hochdaidsch „euer“ aier bzw. auer im Saaland.

Insgesammd kumme Difftonge wie in viele Regionalschbrooche aach inde saalanische ned so haifisch voa, wie in de Hochschbrooch. Viele Werder wo im Hochdaidsche e Difftong uffwaise, hän in de saalännische Dialegde äfach nor e Voggal. Werd e Difftong doach e Voggal easedzd, so bassierd des waideschgehnd rejelmäßisch. Alladings schainds kä Rejel se gewwe, welli bestimmd in welle Fälle de Difftong easedzd werd unn in wellem ned.




#Article 492: Deutsches Kartoffelmuseum (162 words)


In Daitschlond duts drai Grumbeermusee gewwe, dodevun ääns in de Palz. Die annere sinn in Minche unn in Stremlow in Megglebursch-Vorpommre.

In de Palz liggds Daitsche Grumbeermuseum in Fußgenem im Rhoi-Palz-Krääs unn hot said de Mitt vun de 90er Johr geeffnd. 

Träscha vum Gumbeermuseum is de Varoi Daitsches Grumbeermuseum Fußgenem e. V., dem soi Mitglieda des Museum ehreamdlisch tädisch sinn.

Im Museum werd mer unner annerem iwwer die Bodanig, Uffzuchd unn die Herkunfd vun de Grumbeere informiad. Gezaigd werd aa die Gschischd unn die Verbraidungvun de Gumbeere, insbsunnere ihrn Aabau in de Palz unn in Praissen, wu der dursch de Keenisch Friedrisch dem Große bsunnerschd gferderd worre is. 

De Oidridd ins Museum koschd nix.

Des haid als Museum gnutzde Haus henn se 1842 als ä Sinagog errischded. De ledschd Goddesdinschd do drin wurd 1928 zelebriad. Vun 1936 bis 1984 hot mers als Lacherschubbe fer Gedraid gnudzd. Said 1986 schdehd de Bau unna Denkmolschudz unn wurd donn zeh Johr schbäda, 1996, grindlich reschdauriad.




#Article 493: Trippstadt (270 words)


Tribbschdadt (amtlisch Trippstadt) iss e Oadsgemää im Låndkräs Lautre in Rhåilånd-Palz. Sie geheerd zu de Vebåndsgemää Lautre-Sied. Trippschdadt iss aa e staadlisch õerkånnda Lufdkuaoad.

Trippschdadt laid im Heazze vum Pälzawald, 15 Schdroßekilomeeda siedlisch vun Lautre im Biosfereresawat
Pälzerwald-Noadvogese. De Oad sellwad laid uff ener Heh vun ugefär 410 m iNN, de hegschd Punkd vun de
Gemaagung iss de Stääbärch mid 528 m iNN.

Zum Haubdoad geheeren iwwa 20 Oadsdääle - Ånnexe genennd - wo zum Dääl nor aus änzelne Haisa beschdehe:

Åntonihof, Aschbacherhof, Bardelsbärch, Bärchfeld, Gutebrunne, Hasebärch, Haidekopp, Johånniskraiz, Kallsdaalhaus, Långesohl, Lauberhof, Maiserspring, Maiserdaal, Middlhåmma, Naihof, Wilestäänerhof, Wilestäänermihl.

De Jooresnirraschlach betraad 941 mm. Die Nirraschläch sin hoch. Sie lain im owwere Verdel vun de in Daitschlånd erfassde Wärde. Ån 81 % vun de Messschdazione vum Daitsche Weddadinschd werrn niedrischere Wärde regischdriad. De truggenschde Muned iss de Abrill unn die meerschde Nirraschläch falle im Dezemba. Im Dezemba falle 1,6 mol mäh Nirraschläch wie im Abrill. Die Nirraschläch sin rächd glaichmäßisch iwwas Joor vedääld. Ån 28 % vun de Messschdazione werrn niedrischare jooreszaidlische Schwångunge regischdrierd.

Tribbschdadt iss im Joore 1293 ass Driebescheit easchdmols urkunnlisch erwähnd wor.

De Gemääroot in Tribbschdadt dud aus 20 Rootsmidglieda bestehe, wo bai de Kummunalwahl åm 7. Juni 2009 in na personalisierde Vehäldniswahl gewähld wor sin, unn em ehreåmdliche Oadbojemäschda ass Foasidzende.

Die Sitzvedäälung im Gemääroot

Die Blasjonierung vum Wabbe dud laude: „Gedääld vun owwe geschbalde, owwe rächds in Gold e roores Schrächgidda, owwe lings vun Bloo un Silwa unn Rood gedääld, unne in Silwer zwä uffgerichde, geenanna gewelbde, vun Rood unn Gold unn Bloo geschräfde Rejeboe.“

Es Wabbe iss 1927 vum Bajrische Schdaadsminischderium vum Innre genämischd wor.




#Article 494: Grad (Linie) (189 words)


Ä gradi Linje odda korz gsaagt Grad is ä Elemend in de Geometrie. Die kerzeschd Vabindung vun zwee Pungde is grad unn werd als Schdregg bezaischnd. Unn ä gradi, unendlisch longi, unendlisch dinni Linje, die in beide Rischdunge ubegrendsd is, dut mer in de klassisch Geometrie ä Grad nenne. 

Die moderne Theorie vun de Geometrie nemme awwer hait kän Bezuch mehr dodruff. Fer die is ä Grad än Objegd, des kä innere Aischnschafde hot unn bloß ihr Beziehunge zu all de annere Grade, Pungde unn Ewene sin vun Bedaidung. 

Im reelle Aiglidische Raam liggd de kerzeschde Weg zwische zwee Pungde uff genau änre Grad. 

Die Glaischung vun änre Grad in de Ewene kammer uff drai vaschiedne Waise bschdimme:

Pungd-Rischdung-Glaischung:

Gewwe sinn än Pungd  un de Naigungswingl vun de Grad .

Gewwe sinn än Pungd  unn die Schdaischung (de Osschdieg) .

Zwee-Pungde-Glaischung:

Gewwe sinn zwee Pungde  unn .

Zwee Grade kenne die folschnde via Beziehunge zunanna hawwe. Sie kenne:

Mansche Laid duhn aa vun Parallelidäd schbresche, wann die baide Grade idendisch sinn, dönn is jedi Grad zu sisch selbschd parallel. Zur Präzisierung unnaschaid mer donn zwische escht parallel und idendisch.




#Article 495: Stenografie (219 words)


Schdennografie, korz Schdenno iss e Korzschrifdsischdäm des schnella wie die nommal Longschrifd g'schribb werre konn unn es eameechlische dud im nommale Dembo g'schbrochne Schbrooch midschraiwe se kenne. 

Die moddeanne Schdennografiesischdeme sinn ehrm Wäse no Buchstaweschrifde. Sie enhalle awwa ah Elemende aus de Silweschrifd sowie Zaiche fär gonze Wärda („Kärzl“).
Zusädzlichi Kärz werd dorch die Ausstoßung feschdg'leeda Silwe g'wunn.

De Begriff Schdennografie dud sisch vun de grieschische Wärda stenos („eng“) unn graphein
(„schraiwe“) ablaide. E in Korzschrifd vefassdes Schrifdstigg häßd Schdennogromm. Unn e Person, wo die Schrifd anwendt, iss e Schdennograf.

Es erschd daidschschbroochisch Schdennografielehrbuch iss 1678 vum Charles Aloysius Ramsay unnam Diddl „Tacheographia“ veeffndlichd wor. Es Sischdäm gehd uff die aldgeometrisch englischi Korzschrifd vum Thommas Sheldon serigg unn iss ab 1787 on de werddebergisch Universidäd, de hohe Kallsschul, g'leerd wor. Speeda sinn unna onnrem Friedrich Mosegail (1796) unn Carl Gottlieb Horstig (1797) mid b'awaidunge vum naigeomedrische Sischdäm vum Taylor g'folchd.

Fronz Xaver Gabelsberger, bairischa Minischderialbeomda hod die aus de Schraibschrifd abg'laidedi
kursive daidsche Schdennografie b'grindt. Sie wää ehrm Schrifddugdus ass kursiv orra grafisch b'zächld. Em Gabelsberger soi Haubdweak „Õlaidung zua Daidsche Reddezächekunschd“ vum Joor 1834 iss e Mailestää vun de Schdennografieg'schichd. Soi Schdennografieschdiel hod ah die Korzschrifdenwigglung in Noad- unn Oschdairoba unn zum Dääl ah in Iddalje b'influssd, während Englond unn die romonische Länna bai geomedrische Sischdäme g'blibb sinn.




#Article 496: Kernwaffe (476 words)


Kärnwaffe - aa Adomwaffe orra Nugleawaffe g'nennd - sinn Waffe, dere ia Wiagung uff de kärnfisigalische Reagzjone vun de Kärnschbaldung orra vun de Kärnfusjon beruhd. Konwentzjonelle Waffe due eher Exblosjonsenagie aus schämische Reagzione beziehe, bai denne die Adomkärne uuva.ännad blaiwe. Zomme mid biologische unn schämische Waffe g'heere Kärnwaffe zu de so g'nennde Massevanischdungswaffe.

Bai de Exblosjon vunna Kärnwaff duud e Keddereagzjon schdaddfinne, wu sehr viel Enagie in Foam vun Hitz unn Schdrahlung fraisedzd. Dorsch die Hitz wärd die Lufd ufghaizd un Dehnd sisch schlaachardisch aus. Ä kadaschdrofahli Druggwell is die Folsch. Dodorch konn e Kärnwaff innahalb vun kerzeschda Zaid gonze Schdedd zeaschdeere unn viele hunnaddausende Mensche deede. Die radjoagdiv Schdrahlung dud medizinische Longzaidschäre veuasache, dorch de radjoagdive Niddaschlach (Fallout) werre greeßare Gebiede vasaischd.

Die wo gebliewe sin, hän fär die Nazis noo Adomwaffe forsche gsolld. 1945 hänse noch nedemol die gridisch Maß in iam Forschungsreagdoa zammeghad.

Die Adombomb iss zuerschd vun de USA im Manhattan-Projekt endwiggld wor: die Emigrande hän in Amerika unna de Laidung vum Robert Obbehääma die ärschde A-Bombe zammegepfriemld unn om 16. Juli 1945 isse erschdmolisch eafolchraich g'teschd wor (Trinity-Test). Om 6. unn 9. Auguschd 1945 hon die Adombombeabwirf uff Hiroshima unn Nagasaki schdaddg'funn, wo hunnaddausende Obba g'foadad hod. Saidäm sinn Adomwaffe nie werra g'zield ing'sedzd wor. Schbeda hänse inde 40a fär iane Probededonadzione die Bikini-Oiwohna umgsiedld un des Adoll bis haid nugleaa vasoischd. 

Die Eafinnung vun de Kärnwaff hod e Wennepungd in de Griechsfehrung b'daid. Nodäm die Sowjeddunjon 1949 selwad Kärnwaffe endwiggld hod, iss währnd em Kalde Griech e Wettrischde zwische de USA unn UdSSR endschdonn, on dem soim Hejepungd baide Länna zomme rund 70.000 Adomschbrengkebb b'sess hon. Die milidärisch Dogdrin vun de gejesaidische Abschreggung hod de Kalde Griech wäsendlich mitb'stimmt unn hod no de Osichd vun veschiedne Bollidiga unn Bollidigwisseschafdla dezu baig'traa, dass es zu kämm diregde Griech zwische de baide Blegg kumm iss. No unn no hon waidere Schdaade Kärnwaffe ealongd, so dass haid neu Schdaade sog. Adommächd sinn: USA, Russlond, Großbridonnje, Fronkraich, Schina, Israell, Indje, Bagischdan unn Noadkorea (in kronologischa Raiefolch).

Zomme hon die Schdaade haid ca. 19.000 Adomschbrengkebb. Des iss genung, fär die Menschheed mehfach se venichde (Overkill). Die Idee dehinna is, daß wonn ääna Adoomaa oograife duud, de onna schnell noch än Gejeschlaach ausfiere kon, eh doß die Dinga hochgeje.

Die Waidavebraidung vun Adomwaffe se vehinnre dud ass enni vun de greeschde Herausfoaddarunge fa die innanazjonale Sicherheed im 21. Joorhunnad gelde. Saidem erschde Kärnwaffeinsadz iss uffgrund vun de kadaschdrofale humanidäre Folche unn de Gefaa, die wo Kärnwaffe fa die Menschheed daaschdelle, vielfach ehr kombleddi Abrischdung g'foadad wor. Veschiedne innanazjonale Veträch hon zu Inschrängunge unn Redugzjon vun de Kärnwaffeasenale (Rischdungskontroll) unn zu adomwaffefraie Zone g'feerd.

Noch gfäalischa als wie inde Händ vun Schdaade, die wo wisse, doßse än Gejeschlaach ned iwwaschdeje känne, wäarn Massevanischdungswaffe inde Händ vun Terrorischde, die wo sogaa iah aischn Lééwe bedingungslos insedze.

Ärwaidarunge noo 




#Article 497: Kötze (272 words)


E Käiz, Keez, Kiez odder Koz (Pl. Käize, Keeze, Kieze, Koze) isch en Korb, wu ufem Buggl gedraare werd. In da Siedwescht- un Nordweschtpalz sescht ma aa Hott dezu. Des kummt ausem Frånzesische (la hotte). In da Nordpalz heeßts deils Huck odder Huckelkorb. In månsche Orde sescht ma aa Kracks, Kracksel odder Kräcks. E Käiz hot en viereggische odder D-färmische Bode un isch aus Weide, Hassel odder Holzschbää gflochde. Zwee Bänder gehe iwwer di Schuldare. Ofd isch di vorder Korbwand, am Kärwer, verlängert. Mit Käize hot ma gsammeldes Holz, Reisisch, Laab, Hai, Fudder, Mischd odder Erd dransbordiert, awwer aa Obschd un Gmies, landwärdschafdlische Brodugde wie Gfliggl un Eier, Wasch un håndwärglische Brodugde. S hot aa Käiz gewwe, wu man in Schdååbrisch di Schdää mit gedraare hot. Dodevu hawwe di Lååmer mid ihre Kalkschdååbrisch, un di Dossemer, am Rand vum Odewald, wus Porphyrschdååbrisch hot, ihrn Uunåme, Schdååkäizlin, erhalde. De Dossemer ihr Nochban, di Schriesemer, dageje uzt ma Mischtkäize. Frieher hot ma aa di Hendsemer, umiddelbaa siedlisch vun Dossene, Käize ghaaße. Di Fahrebacher hawwe de Uunåme Käizehogger, weil se ihr Kinner in de Käize getraare hawwe solle. Zu de Lohrbacher, in Nochbaort vun Fahrebach, beide nerdlisch vun Mosbach, sescht ma Käizesitzer. Im siedlische Odewald sescht ma aa zu eme grouße, runde, aus ugschälde Weide gflochdene Korb mit zwee Henggel Käiz (vgl. Manne).

Aa in Oschtfrångge isch des Wort, mid verschiedene Vokalkombinazione, bekannd, un im Rhoilånd un im Moslfränggische als Kötze odder Kiez. Siedlisch vum pälzische Schbroochraum isch der Begriff, minnischens heit, ubekånnt. Di Herkunfd vum Wort isch uklaa. Klaa isch nur, daß sisch di verschiedene Mundaatforme uf e urschbringlisches middelhochdaitsches Wort *kœzze zuriggfihre losse.




#Article 498: Mainz (179 words)


Määnz odder Meenz (je nochdemm, aus wellem Deil vun de Stadt me kummt) is die åm Rhoi gelehne Haubdschdadd un mid ehre ugefähr 202.000 Inwohna aa die greeschd Schdadd vun Rhoilånd-Palz. Sie is de Sidz vun de Johannes Gutenberg-Uniwersidäd, vum reemisch-kaddolische Bischdum Määnz un vun mährere Färnseh- un Radjoõschdallde, wie vum SiedWeschdRundfung un em Zwädde Daidsche Färnseh. Määnz dud sisch as e Hochbuasch vun de Fassenachd vestehe un is Zendrum vunde polidisch-liderarisch Fassenachd. Die greeschd Nochberschdadd is die hessisch Lånneshaupdschdadd Wissbade. E bissje waida weg sinn de Großschdaddraim mid Frånkfuad åm Main, Daamschdadd, Ludwichshafe åm Rhoi unn Månnem.

Die Schdad Määnz laid ån de Mindung vum Main wu a in de Rhoi enoimechd. Sie is änz vun de finf Owwazendre vum Lånd Rhoilånd-Palz un dud mid de hessisch Låndeshaubdschdadd Wissbade e lännaiwwagraifendes Dobblzendrum bilde.  Die Inwohnazahl vun de Schadd is im erschde Joorzehnd vum 20. Joorhunnad greeßa wie 100.000 wor, was Määnz zu na Großschdadd gemach hot.

Der Adiggel basiert uf are fraie Iwwersedzung vum Adiggel „“ aus da .E Lischt mit de dordische Audore isch [do] zu finne.
 

 




#Article 499: Vrahovice (133 words)


Vrahovice (Daitsch:Wrahowitz) is en Ordsdääl vun Prostějov im Oschde vun Tschechie unn hot ugfähr 3400 Oiwuhner. Es Dorf hot ne Fläsch vun 5,87 km². Geleje is de Ord im Bezärg Prostějov in de Region Olomoucký kraj in Owwermährische Senge. De Fluss Romže dudd dorsch de Ord fließe.

Vrahovice is 1337 es erschdemol erwähnd worre. Saidm Middlalda hot die Herrschafd iwwer den Ord mehrmols gwechseld. Nooch de Uffheewung vun de Grundherrschafd is de Ord zur Gemäände gmachd worre. Während de Zwädde Republik is Vrahovice schdarg gewaggse. Noom zwädde Weltkriech is im Dorf en Internierungslager fer gflohene Daitsche ausm Bezärg Prostějov oigrischded worre. Zwische 1950 unn 1954 is de Ord noo Prostějov äägemäänded gwese. Denoo issa widda uuabhängisch worre unn 1961 isses Dorf Čechůvky äägemäänded worre. Saidem 1. Januar 1973 gherd Vrahovice widda zu Prostějov.




#Article 500: Wurfholz (353 words)


Des Wurfholz is vermutlisch die älschd Waffe vun Wildbeuter. Außer bei Mensche is ach bei Affe beobachd worre, das se vun Beem herab Stöck odder harde Früschdee uf herannohende Raubdiere, z. B. Leoparde, gschmisse hen. Dehalb werd angenumme, dass des Wurfholz noch älder is als de Speer (also en wenigschdens an enere Said ongschärfde Stock).

Des Wurfholz, urspringlisch also e Abwehrwaff odder zum Herunnerschlache vun ned erkledderbare Früchde un Niss genudzt, is irschendwann ach als Jagdwaff genudzt worre. 

Es war wohl zunägschd nur fer schwaches Wild geeischnet. Dess sisch im Fluch drehende Holz konnt z. B. dursch soi beim Uftreffe abgegeweni Wucht en Vochel betäuwe (Trefferzone Kopp) odder beim Treffe an de Flischel dursch voriwwergehendi Lähmung odder des Bresche vun Knoche des Wegfliesche verhinnern un so die Beute sischere. Is ach die Trefferwirkung vum Wurfholz geringer als die vum Speer, so isch die Trefferzone vum sisch drehenden Stockes daitlisch greßer als die vum Speer, en große Vordel bei klenere Ziele wie Vöschel. 

De Wurfspeer mit soine durchbohrenden Wirkung ermeglischte dann ach greßeres Wildes zu erlesche. Diese bsondere Verwendung isch wohl efach beim Werfen entdeckt worre. Im Jungpaläolithikum ist die Wucht un Raischwaid vum Speere dursch die Erfindung vun de Speerschlaider weider gsteigert worre.

Des nur in ennere vun de viele Sproche vun de Uroiwohner vun Auschdralie, de Aborigines, verwendete Wort Bumerang bezaischnet dort des eifache Wurfholz fer die Jachd (Jachdbumerang), net des zurickkehrende Wurfholz (Schportbumerang), fer des nun in europäische Sproche des Word „Bumerang“ verwendt werd. Der konnt bis 2 kg schwer un 1,30 m lang soi. 

Geibte Werfer kennen en Jachdbumerang bis zu 100 m weit schmeisse. Diese Jachdbumerangs, genannd Kylies,sin vun denne australische Uroiwohner ach als Grabschdock oder Keule verwendt worre.

Die Friehform vum Buchstab P im Proto-Semidische Alphabet is meglicherweis des Symbol fer en Wurfstock. Allerdings isch dieses Ausgangssymbol in de Literadur nur zum Deel akzeptiert, mansche Quelle gewwen ken Ausgangssymbol on. Sischer is, dass im Phönizische Alphabet en Buchstabe mit dem Name Pe (Mund) exischdiert, der dem proto-semitische Wurfstock ähnelt un die Form vum ennre noch links offene Schleif hot. De Laudwert vum Pe war bei de Phöniziern [p].




#Article 501: Speyerer Wald (461 words)


Als Schpeyerer Wald werd geographisch die groß gschlosse Waldflesch bezaichnet, die sisch iwwer knapp 18 Kilometer zwische emm Haardtrand bei Naischdadt on de Woistrooß im Weschde (Ordenswald) un Schpeyer am Rhoi im Oschde (Schpeyerer Schdadtwald) erschtreckt un im Wesentlische dem eiszaitlische Schwemmfäscher vum Schpeyerbach un vum Rehbach entschprichd. Dezu kumme im Siede die Waldstick, wu sich uf de Schwemmfäscher vun de Schpeyerbachzufliss Kropsbach un Modebach erhalte henn.

Zum Deel werd des zusammehängende un geologisch zusammegherende Waldgebiet ach namendlisch in Ordenswald un Schpeyerer Wald gegliedert. Forschdlisch is de Wald in viele Deelgebiete mit eischene Bezaischnunge gegliedert, wie Ordenswald, Unnerwald, Middewald, Owwerwald, Haßlocher Wald, Ganerbwald, 

Vun de Randgebirsche vum Owwerrhoigrawe schtrewe zahlraische Besch edm Rhoi zu, so ach vum Pälzer Wald iwwer de Haardtrand in estlischer Richdung. In de ledschde Eiszait un mit dere ihrm Rickgang is reichlisch Schmelzwasser zu Verfieschung gschdanne, des wu große Menge abgetrachene Gsteinsschutt un Sande aus dem Gebirsch in die Rhoiewene transportierd hot. In de Ewene verdeeld sich des Wasser un so henn sisch Kies un Sand dort abgelachert un es henn sisch sogenannde Schwemmfäscher gebildt. De Name kummt von de dreieckische Form, wu sich in die Ewene zum Rhoi hin ausweitet henn. Im Fall vum Schpeyerer Wald is de Ausgangspunkt de Austritt vum Schpeyerbach aus dem Naischdadter Tal in die Ewene. Weil de iwwerwieschend sandische Bode fer de Ackerbau wenisch interessant, weil wenisch ertrachreisch, gwesd isch, henn sich uf dem Schwemmfäscher ach nach Durchsedzung vun de Landwirtschaft als Wirtschaftsform Waldgebiete erhalde, während die danewe lieschende Lößgebiete frieh gerodet worre sin.

Weider im Siede vum Schpeyerer Wald exisdire weidere Wälder uf de alde Schwemmfäscher vun de Queich un dann vum Klingelbach, die awwer daitlich klener wie de Schpayerer Wald sin. Noch weider im Siede uf dem Schwemmfäscher vun de Lauder un a vum Otterbach wachst de greßere Bienwald bis knapp iwwer die franzesisch Grenz.

Je weider die Bäsch in die Ewene gflosse sin, umso mehr hot sisch des Wasser verdeelt und um so mehr hot es sisch verlangsamt un des Material hot sisch abgelachert. Zuerschd is des schwerere Material liesche gebliewe. Klenere Stee und Sand sin weitertransportierd worre, bis ach des sich abgelachert hot. Am Ende vun de Schwemmfäscher finne sisch doher bsonders foine Sande. Die sinn in trockene Periode zum Deel zu Diene ufgeweht worre, von denne sich einische erhalte henn, so z. B. de Amesebersch, im Schpeyerer Schdadtwald die hegscht Dien.

Freigeleschd vum Waldbewuchs dursch milidärische Aktividäde uf dem Gelände vum Standortübungsplatz Schpeyer im Bereisch Dudehofe un Schpeyer-Weschd, (der heit nur noch dem Spezialpionierbataillon 464 aus de Kurpalzkasern dient), henn sisch uf de Sanddüne e Vielzahl seltene und seltenschde Arde ansiedele kenne.

Die Durschschnittstemperadur lischd bei +10°C un die jährlische Niederschläsch liesche bei 600 mm. Man redd ach vum emm Woinbauklima.

Stadtwald Speyer und Dudenhofener Wald




#Article 502: Enkenbach-Alsenborn (231 words)


Engebach-Alseborn (amtlich Enkenbach-Alsenborn) iss e Ordsgemäa im Londgräs Lautre in Rhoilond-Palz. Sie dud zu de Vebondsgemäa Engebach-Alseborn geheere. Bis zu soim Dood hot do de Fritz Walter gelääbd.

De Ord laid 15 km eschdlisch vun Lautre. Di Gemää dud aus de Ordsdääle Engebach unn Alseborn besteje, wo jewwails e longi aichni Geschichd ass selbschdstennische Gemääe hen unn haid zommegewax sinn. 
Nochbergemääe sinn - im Uhrzaichersinn - Naihemschbach, Sibberschfeld, Kerzeheim, Romse, Watteheim, Fischbach, Lautre, Mehlinge.

Baide Derfer sinn in ehrer Geschichd eng veflochde. Des hot sisch dorch e gemoinsame Schuldhäße (bis 1795) unn Boijermäschder gezait, iss awwer im Joor 1825 geend. 1832 hot mer aa de bis dohie gemoinsame Wald gedääld.

In de Näh vun em Daubebornerhof hot's vum 12. bis zum 15. Joarhunnad di Buasch Braideborn gebb.

Di ginschdisch Vekehrslaach unn de Oschluss an's Aisebohnnedz im Joar 1871 unn di Osiedlung vun Betriewe hon di Befelgerungszahl trodz äner staage Auswonnerung vun iwwer dausend Persone im Joar 1800 uff 3.326 im Joar 1900 unn 6.900 im Joar 1975 owaxe geloss.
Dodebai iss de Karagder vun Baurederfer velor gong unn Engebach-Alseborn iss zur Wohngemää wor. Di haidisch Ordsgemää iss mid de Wirgung vum 7. Juni 1969 dorch di Naibildung aus de zuvor aichestennische Gemääe Engebach unn Alseborn enschdonn.

In Engebach-Alseborn hot di 1990 gegrindt Awedgemoinschafd Mennonitischer Gemääe in Daidschlond iwwer Joare ehr Sidz gehadd.

Des do iss e Iwwersedzung aus de daidsche Wikipedia




#Article 503: Kollerinsel (201 words)


Die Kollerinsel is ä Halbinsel im Flusssischdem vum Rhoi unn gherd zu Brihl in da Kurpalz unn Oddaschdadt in de Palz. Die Kollerinsel lied lings vum Rhoi, umschlosse vum Rhoi im Oschde unn vum Kollersee, bzw. Oddaschdädter Aldrhoi im Weschde. Endschdonne is die Kollerinsel dorschn Tulla soi Rhoibegradischung, do hot mer ä Abkärzung dorsch die Flussschling geschdoche unn de Rhoi hot die Abkärzung genumme. Es ehemolisch Flussbedd bilded de Kollersee bzw. de Oddaschdädter Aldrhoi.  Die Gemainde Brihl liehd uff de reschde Said vum Rhoi, Die Gemainde Oddaschdadt im Siedweschde, die Ketscha Rhoiinsel unn die Gemainde Ketsch reschds vum Rhoi im Siedoschde. 

De Brihler Dääl, wo mer aa als Die Kollerinsel im engere Sinn bezaischned, werd als Weide fä Gail gnudzd, de Oddaschdädter Dääl is bewalded. Am Ufer vum Kollersee gebbds en Schdrånd zum Bade unn seid 2017 widder en Campingblatz unn en Reschorõõ uff de Midd vun de Insel. Zwää Seschlclubs unn en Kanuclub hawwe ihrn Sidz uff de Kollerinsel. Wann de Rhoi Hochwasser hot, konn die Kollerinsel als Polder gnudzd unn dodemid iwwerfluded werre. Uff die Kollerinsel kummt mer midde Kollerfähr uffm Rhoi vun Brihl her odda vun Siedweschde iwwer die L535 uff de Londbrigg vun Oddaschdadt unn Schbaya her.




#Article 504: C++ (433 words)


C++ is ä hejari objektorientierti Brogrammierschbrooch, wo ab 1979 vum Bjarne Stroustrup ([ˈbjɑːnə ˈsdʁʌʊ̯ˀsdʁɔb]) fir die Firma ATT Bell Laboratories entwikkelt worre is.
C++ is ä Art A.waidarung vun da Brogrammierschbrooch C, awwa is nedd voll abwärtskompatibel unn somidd ned als ä raini A.waidarung zu séhjè.
'S bsunnarä an C++ is, dass ma änasaids wie bei C effizient unn nh an da Maschine programmariere konn, annersaids awa ah hoch.abschdraggd objègdoriendierd unn laida a ä bissl weniga effizient programmiere konn.

Grad weil se so effizient sinn benutz ma C unn C++ als Brogrammierschbrooche fir Betriebssyschdeme. Bai Betriebssyschdeme is es bsunnasch wichtig, dass ma nh an da Maschin programmiere konn, wails ja schließlich die Ufgaab vum Betriebssyschdem is die Maschin zu vawalde. Am näähschde an die Maschin kummt ma mit Assembla, allerdings is des schwer lesbar unn kenn Schdigg widdaverwendbar, wail ma Assembla fir jede Prozessorarschideggdur nai schraiwe muss.

Hier sehd'a de Kwälldègschd vunnämm Brogramm des wemmas laafe lossd In de Palz geht de Parra midd de Paif in die Käsch! in der Konsol ausgäwwä duud.

int main()
{
   std::cout 

In da ärschde und zwedde Zeil wärre erschdmo mim Präprozessorbefehl #include sogenannte Hädda midd ins Boot geholt (bildlich gschbroche!). In dänne Hädda sinn Funktione unn Wariable drinn definiert. Die konn ma nachdäm ma sä ins Boot gholt hodd verwänne. 

In da Zail 4 wädd dann die Haabtfunktion main definiert. Jedes Programm muss so ääni hawwe, weil die Haabtfunktion is quasi die Oigangsdiir vum Programm is, wo zuerschd uff gemacht wädd, wenns Brogramm laafd. Was in da Haabtfunktion bassiert is zwische de gschweifdä Klammare definiert.

Ärschdemo wädd des Objekt cout ausm Namensraum std mit dem Operator  die Zeichekett In de Palz geht de Parra midd de Paif in die Käsch! üwagäwwe unn õschließend noch die Variable endl ah ausm Nanmensraum std üwwagäwwe. Des Objekt cout schraibd die Zeichekett dann uff die Konsol unn macht wegem 'endl' nochn Zaileumbruch hinnedrõ.
Am End vun da Haabtfunktion wädd noch n Wert 0 zrigg gäwwe. Damit wädds Programm beendet, weil die Haaptfunktion zum End gekomme is. Dursch dänn Rückgabewert weeß des Betriebssüsdäm ob des Brogramm regulär oda wege äm Fehla zum End gekummä is. 0 heeßd alles war gut.

Erfunne wodd de Nõme vom Rick Mascitti, unn is s ärschd mo 1983 uffgedaachd. Der Nõme entstand aus da Kombinatsion vun der Vorgängaschbrooch mim Erhehungsoperator ++, wo nomalaweis den Wert vun da Variable erheet. Des sull druff õspiele, dass C++ ä besseres C is. De Erfinda von C++, Bjarne Stroustrup selbsch hodd die Schbrooch erschd ä mo nach dääm bennant was es is: C with Classes, also iwwasetzt: C mit Klasse




#Article 505: Eierbecher (303 words)


Än Aiabescha is än Deel vum erwaiderde Dischgscherr. Er hot die Uffgab, doss des gekochde Ai net devunrolle dut, wann mer des diregd aus sainre Schal essen will. Haidzudaach is de Aiabescha än alldääschlische Bschdanddeel vumme Frieschdiggsgscherr, is awwer fer longi Zaid än Luxusgescheschdand unn än Ausdrugg vun g'howene Dischsidde gewesse.

Schun in de Reemazaid is die Egsischdenz vun Aiabeschre nochgwiese. Ä Mosaig vun Andiochia ausm Johr 40 v. Chr. dut ä Mahlzaid mit Aire zaige, die in Aiabeschre schdegge. In Pompeji henn se bai de Ausgrawunge än silwerne Aiabescha mid dodezu bassende Aialeffl gfunne.

Zwischezaidlisch sinn die Aiabescha offebar in Vergessehaid grade, awwer im 16. Johrhunnad kame se in de Kraise vun de Adlische Laid wida in Mod. Uff änre Zaischnung vun dere Zaid werd än Aiabescha aus Idalje mid de Bezaischnung „per ova“ (fers Ai) erglärd. Ä ähnlischi Abbildung duts aa in Daitschlond gewwe. In denne Aiabescha wurd des Ai sengreschd, mit de Schbitz noch owwe, noigschdeggd. Des war awwa net iwwerall so.

Uff äm Bild vum Georg Flegel ausm 17. Johrhunnad is ä Medallschälsche mid Fies draa zu sehe, in dem des Ai quer liege dut. Driwwa sied mer än Schdraife Brot, den se offebar an de Schdell vumme Leffl zum Ausdunge vum Ai gnomme hot.

Said de Erfinnung vum Porzellan wurde die Aiabescha aa aus dem Madrial hergschdelld. Die Manufagdure vun Maisse, Frongedahl unn Hegschd henn said de Mitt vum 18. Johrhunnad welsche hergschdelld, die se domols als „Mundzaig“ bezaichnnd hawwe.

Said des Porzellan induschdriell hergschdelld werd, sinn die Aiabescha än selbschdvaschdändlische Bschdanddeel vumme Serwis unn werre in Form unn Dekor an die Gscherrraie agebassd.

Dodenewe hot sisch awwer aaa de Aiabescha als än uffwännische Daflschmugg in Form vun individuell unn fandasievoll gschdaldede Modelle erhalde, die aus alle meeglische Madrialje. Desdewegge sinn die Aiabescha haidzudaach beliebde Objegde fer Sammla.




#Article 506: GNU/Linux (109 words)


Mit GNU/Linux offd aa nur als Linux bezaischned määnd ma Betriibsischdeeme die de Linux-Kernel als Kernel benutze unn Sischdeemdiesnschde von GNU. GNU/Linux is änn freies unoxides Mehrbenutzasüsdäm, wo unter der GPL vaöffentlischd wädd. 

Weil GNU/Linux unna ra fraie Lizenz steht wädd des uff da ganze Weld vun kommerzielle unn ned kommerzielle Organisazione unn Laid entwickelt unn oigsetzt.

GNU/Linux wädd vonn unnaschiedliche Organasiatione als Dischdributione õgeboode. So ä Dischribution is ä Zammeschdellung vun wendungsbrogramme, Dienschdbrogramme äm Kernel unn na Pakedvawaldung. Die Pakedvawaldung braachd ma um Brogramme unn de Kernel zu aktualisiere unn zu inschdalliere. 

Die maischde Server unn Subbacombjuda laafe unna GNU/Linux zum Baischbiel aa der Server vun da Wikipedia




#Article 507: Quelltext (276 words)


 

Der Kwälldegschd is n Begriff aus da Informatigg unn määnd n fir än Mensche lesbara Text der inna Brogrammier- oda na Auszaischnungssbrooch gschriwwä worre is. 

Um n Kwälldegschd zu schraiwe raischd än normala Tekschdeditor, ma konn awa ah ä  Indigrierdi Entwicklungsumgebung (uff Englisch mit IDE abgeközzt) benutze. Ä solschi IDE hodd den Vordail dass se ääm baim Schraiwe n Haafe Aabaid abnämme konn. So muss ma zum Baischbiel nedd alles ausschraiwe, sunnan griggd glai Vorschläg vun da IDE gmacht, aus dänne ma auswehle konn.
N onneres Baischbiel firs schraiwe vun Kwälldegschd is des Verfasse vun äm Wikipediaardiggl. Des is nix onneres als des schraiwe vun nem Kwälldegschd in na Auszaischnungssbrooch.

N Brogramm, wo in na Brogrammierschbrooch gschriwwä worre is muss zuärschd in ä maschineverständliche Form gebracht wärre. Ä Maschin vastehd nua binäre Befehle die vun da Prozessorarschitektur vun da Maschin feschdgelegt sinn.
So än Brogramm bevor ma'ss laafe lässt iwasetzt wärre, was ma 's kompiliere nennt oda ärschd bei der Ausführung iwwasetzt wärre was ma Interpretiere oda JIT-kompiliere nennd. 
Haid zu Daach meschd ma offd ä Kombination aus denne baide Sache wie zum Baischbiel bai Java. Zuärschd wädd der Kwälldegschd in änn abschdrakda Zwischecode iwwasetzt und dann bai der laufzeit JIT-kompiliert fir die spezielle Machin uf ders Brogramm grad renne soll. Des hodd den Vordail, dass ma 's Brogramm nua ämoo kompiliere muss, hodd awa de gewaldische Nachdail, dass des die Sach u'effizient mache duud.

Kwälldegschd vun na Auszaischnungsschbrooch konn vun na Rendering'änschin gerendert wärre. Rendern heeßt, dass der Kwälldegschd vun da Rendering'änschin glese wädd unn die Renderingänschin dann was Grafisches ausgäwwe duud. Än dibbisches Baischbiel dafir is HTML, die Schrooch in der Indaneddsaide gschriwwä wärre. 




#Article 508: Linux (Kernel) (152 words)


Linux is änn Betriebssüsdämkern (Kernel),  wo 1991 vum Linus Torvalds unna der GPL va'effentlischt worre is. 

De Begriff Linux setzt sisch ausm Vornõme vum Entwickler 'Linus' unn dääm X von UNIX zamme. Damit wädd a glai offesischtlich dass Linux unoxid is.
Im Schbraachgebraach wädd da Begriff 'Linux' awa ned uhbedingt nur för de Kernel benutzt sunnan offd a als Sünonüüm fir GNU/Linux-Süsdäme.

Die Uffgaab vun äm Kernel generell is die Aschdrakdion vun da Maschin, des heeßd, dass der Kernel de Programme wo uff ihm laafe ä oihoitlischi Schnittstell (API) zor Verfiichung stellt. Diese API is vun der Reschnaarschitektur u'abhängig, des heeßd der Brogrammierer schäärt sischn faischda keerisch uff was fir na Reschnaarschitektur soin Brogramm speeda laafe soll, wail a weeß, dassa imma die selb API benutze konn.

Linux is als modularer monolithischer Betriebssüsdämkern fir die Spaischa-, Traiba- unn Brozessvawaldung zuschdändisch.

Linux is wie die maischde moderne Betriebssüdämkerne faschd nua in C gschriwwä 




#Article 509: Liste der IPA-Zeichen (199 words)


Hier habd'a ä Lischd vun alle Zaische vum Indanadsionale Phonetische Alphabeet. Des is prakdisch fir alle, wo u'sischa sinn wie ma was in na onnere Schbrooch ausschbrischd.

Jedes Zaische hodd ä Beschraiwung unn Baischbielwödda. Baischbielschbrooche sinn: Daitsch, Englisch, Fronzeesisch, Idalljänisch, Schbanisch und Russisch.

Grieschische Buschdawe (un draus abgeleidede Zaische) sin bei de ladeinische Buschdawe ufgfihrt, midd dene se iwwlischerweis daagschdellt werre.

Gedrehde Zaische sin doppelt ufgelischt, soweid ihre Lautbedeidung ajg vun der vum ungedrehde Buschdawe abweischt.  Grinlich unnerlegt  stehe se bei dem Buschdawe, zu demm soiner phonetischer Bedeeidung se e Lautvariant daasschdelle.  Blailich unnerlegt  sin se bei dem Buschdawe ufgfihrt, aus demm oder aus demm soim grieschische Pendant se erschdellt worre sinn.

Um e Zaische aus ere Lautschriftågab in eme Artikel in der Lischd zu finne, kann ma des Zaische do in derre Leischt suche odder im Artikel kobiere un midd der Suchfunktion vum Browser in derre Lischt finne.

(²) nach dem dreidimensionalen türkischen Vokalsystem, dessen 8 Vokale wie die Ecken eines Würfels aufgefasst werden können.

(²) nach dem dreidimensionalen türkischen Vokalsystem, dessen 8 Vokale wie die Ecken eines Würfels aufgefasst werden können.

Diese Zaische sind keine Laute, sondern dienen der näheren Beschreibung der Aussprache einzelner Laute oder Lautfolgen.




#Article 510: Der große Diktator (596 words)


Der groß Diggdador (im original uff Englisch: The Great Dictator) isn amriganischa Film vum Charles Chaplin, wo sisch sadirisch iwwa de Adolf Hitler, de Nadsionalsozialismus unn de Milidarismus lusdisch mache duud. S erschd'mo zu sehe war'a am 15. Oggdooba 1940. Chaplin hodd bai dääm Film faschd alles selbschd organisierd, s' Drehbuch gschriwwe, Reschii gfiihrd, unn alles meeglische. Wäddschaffdlisch gsehe war der Film fir Chaplin ääna saina greeschde Erfolge.

Änn jiidischa Frisea kämpfd im 1. Weltkrieg fir Tomania (Daitschlond). Er hilft ämm Piloode der um Hilf ruufe duud in soin Flugzaisch unn retted dääm domid 's Lééwɛ. Als dess Flugzaisch mim Pilod unn 'm jiidische Frisöa abstözzd, hodd 's daitsche Raisch schun kapiduliert. Der jiidische Frisöa awa hodd sisch baim Abstozz derardisch de Schädel ɔ̃ˑgrennd, dassa nimmi weeß wer dass er iss unn wo. Er kummt deshalb in ä Hailɔ̃ˑschdald.

Zwansisch Joah schbääda härschd der Diggdador Adenoid Hynkel (Hitler) in Tomainia. In Tomania sinn die Juude unn Anaschdenka in Ghettos gpfärschd unn lééwɛ in da schdändisch Angschd ins KZ zu kumme.

Währenddesse kummt der Frisea zrigg inns Ghetto in soin Laade. Wail er die ganz 20 Joah in da Hailɔ̃ˑschdald verbracht hodd, weeß'a awa noch gar nix vum Hynkel unn dovɔ̃ˑ wie die Nazis mid de Juudɛ umschbringe. Desweesche siehd a'ss ah ned oi, als Sturmtruppe ihn ufffoddann selbschd an sain Schaufenschda 'Jude' zu schmiere, deenɛ zu gehorsche unn priigild sisch mit de Sturmtruppe. Die wollɛ ihn doruff hi nadierlisch lynsche. Kozz voa knapp kummt awa der ehemalische Pilod Schultz, wo sellemols vum jiidische Frisea gerettet worre is unn middlawail änn hejara Offizier is, unn retted sainasaids dämm jiidische Frisea 's Lééwɛ. Schultz vaɔ̃ˑlassd außadääm dass da Frisea unn saine Froindä inn Ruh zu losse sinn.

Uff ä'mo erfährd Hynkel, dass'a kenn Geld mehr fir die Uffrischdung hodd unn damid sain Traum Austerlich (Ees'draisch) zu nischde gemachd wädd. Der äänzische der ihm noch Geld laie konn is n raischa Juud nɔ̃ˑmens Eppstein.
Damidd dea ihm froindlisch gsinnd is, bfiehld Hynkel, dass 'es Piesacke vun de Juude voärschd oigschdelld wärdd. Als Eppstein sisch awa trotzdääm waigart, wädd da Hynkel zum Gifdniggl unn bfiehld die Widda'ufnahm vun da Juudevafolgung. Der General der des ɔ̃ˑstelle soll iss alladings Schultz, wo sisch waigadd, wail'a de jiidische Frisea nedd gfährde will. Dodruffhi wädd'a vum Hynkel ins KZ gschiggt. Schulz konn alladings fliehe unn flischded ins Juudeghetto zum Frisea unn dem soi Freunde.

Um soim Traum Austerlich zu erobern näher zu kumme schließd Hynkel midd'm Benzino Napoloni (Benito Mussolini, dem faschisdische Fihra vun Bacteria (Idaljɛ)) änn Pakt ab, damidd der sai Truppe vun da Grenz von Austerlich abzieht.

Bei na Razzia im Ghetto wärre der jiidische Frisea unn Schultz entdeckt unn in änn KZ an der Grenz zu Austerlich gebrocht. In da zwische Zaid fliehe die Freund vum jiidische Frisea ausm Ghetto nach Austerlich. Alladings hilft'ne des nädd lang, wail kozz druff die Invasion vun Austerlich beginne duud.  Hynkel wädd als'a uff da Endejagd is vun 2 Soldade nedd als Hynkel erkannt unn desweesche verhaftet. 

Schultz unn däm jiidische Frisea gelingt midd falscher Uniform die Fluchd. Der jiidische Frisea wädd uff grund von sainere Ähnlischkaid zu Hynkel fir Hynkel khalde unn desweesche fährd er mid der tomanische Invasion nach Austerlich oi. Als Hynkel vor'na grooße vasammelde Mɛnschemɛng ä Rééd halde soll, nutzd dea jiidische Frisea des um Hynkels bisheerisch Bolidik zu vaurdaile. Er foddadd die Mɛnschɛ zum Friede, Mɛnschlischkaid unn Neddischkaid uff. 

Der Film word in de finf Kadegorie „Bɛschde Film“, „Bɛschdes Originaldrehbuch“ (Chaplin), „Bɛschda Hauptdar'schdella (Chaplin), „Beschdi Originalmusik“ (Meredith Willson) und „Beschda Newɛdar'schdella“ (Jack Oakie) nominiert. Awwa gwunnä hawwe se laida nix.




#Article 511: Terex Cranes Germany (415 words)


Die Terex Cranes Germany GmbH is e daitsches Dochterunternehme vun dem bedaitende US-Baumaschineherschdeller Terex un ghert zu dessen Beraisch Terex Cranes. Des Unnernehme baut uf em 94.482 m² große Werksgelände im pälzische Zwebricke Mobilkrän mit ennere Trachkraft vun 30 bis 3.200 Tonne. 

Bei de große Raupenkrane genießt Terex Cranes Germany zusamme mit soim Konkurrent Liebherr wie bereits während soine Zeit bei DEMAG weltweit e Ausnahmeschdellung.

Die Dinglerwerke sinn 1827 als meschanische Werkschdädde in de Zwebricker Altschdadt gegrind worre. Christian Dingler hot domols mit 10 Arweider mit der Herschdellung vun El- und Schneidemühle ongfonge. Ab 1834 hot er ach die Herschdellung vun Buchdruckerpresse gschdarded. Die vun Dingler entwickelde Kniehebel-Presse, die er selbschd die „Zweibrücker-Presse“ genannt hor, is in die Gschichd vun de Buchdruckerkunst als „Dinglerpresse“ oigonge. Die Maschine warn johrelang führend in Europa un war die Ursach fer de rasche Ufstisch vum Unnernehme.

Im Jahr 1950 is de erschdee Teleskop-Mobilkran mit ennere Tragkraft von 2,5 t gebaut worre. 

De erfolgraichsde war de CC 4000 mit ennere Grund-Traglaschd vun 500 Tonne, der weltweit bei große Infrastrukturprojekte un große Induschdriebauprojekte oigesetzt worre is. Grundlach vum Erfolch war de hydrostatische Antrieb, die aus Feinkornstahl beschdehende schdabile Gittermastrohre, die Hilfsauslecher un die Superlift- und Ringlifoirichtung.
Die Grundtrachlaschd vun 500 Tonne vum CC 4000 un vum CC 4800 hot bai Nutzung vum em Gescheengewischd vun 180 Tonne direkt auf em Kran uf 650 Tonnen gschdaiget werre kinne. Mit ennere Superliftoirichtung, em Gescheengewicht vun 480 Tonnen uf em Onhänger, is die Traglast uf 800 Tonne gschdische, bei Nutzung mit Ringlift uf 1.600 Tonne. De Hauptauslescher war 102 Meter lang.

Im Jahr 2002 iss ach die Einführung vum CC 8800 mit ennere Tragfähigkeit von 1.250 t erfolschd. 2003 iss e 200-Tonnen-All-Terrain-Kran mit 68 m Hauptauslescher eigfihrt worre. 2007 wurde de weltweit stärkste Raupekran, der TWIN CC 8800, mit ennere Tragfähigkeit vun 3.200 t oigführt.

Spezialkran fer die Errischdung vun Windkraftanlache

Die inzwische meischd sehr große Windkraftanlachen wern haid nahezu ausschließlich mit Raupekrane ufgebaut. Die Krane wernn, nachdem die Windkraftanlache ufgebaut is, demontiert un zur nähschdeen Windkraftanlachebauschdell transportiert. Speziell fer den Zweck iss vun Terex de CC 2800-1 NT entwickelt worre. NT steht dobei fer „Narrow Track“ sinngemäß „schmali Schdroß“. De CC 2800-1 NT kann, nachdem er nach Onlieferung per LKW widder montiert is, uf Wesche vun nur 5 m Breite vun Windkraftanlach zu Windkraftanlach innerhalb vum em Windparks fahre. Dodurch wern mehrmalischer Abbau, Transport un Wiederuffbau vum Kran innerhalb vun Windparks oigschpart un es kenne im gleische Zaitraum deitlisch mehr Anlache errichded werre.




#Article 512: April (169 words)


De Abril is nochm Gregorianische Kalenna de vierd Monad im Johr. Er hot 30 Daach unn fangt midm selwe Wochedaach aa wie de Juli unn Schaldjohre aa wie de Januar. Im reemische Kalenna is de Aprilis de zwett Monad gewesse.

Soin Nam dut sischmeeglischawais druff beziehe, dass sich die Knoschbe vun de Pflanze im Frieling effne. Donn werd sisch des Word Abril vum Ladainische aperire („effne“)  ablaide. Awwer aa des ladainische apricus („sunnisch“) kennd de Urschbrung vun dem Word saie. 

De alde daitsche Nam vum Abril, der vum Kall dem Große im 8. Johrhunnad aigfiad worre is, heesd Oschdamond, ewe wail Oschdre in de maischde Johr im Abril liege dut. Friea mol hot mer zum Abril aa Wannelmonad, Grasmond odda aa Launing gsaacht, awwer die Bezaischnunge sinn haid schun faschd vellisch vergesse.

In alde Saage heest es, dass de Luzifa am 1. Abril ausm Himml verschdoße worre is.

Im Abril dut sichs Wedda ofd stännisch ännere, weswege mer zu sowas Abrilwedda saache dut, aa wanns imme annere Monad bassierd.




#Article 513: Microstock-Fotografie (110 words)


Microstock-Fotografie (ach Micropayment-Fotografie) nennt ma die Fotografie, die iwwer kommerzielle Internet-Plattforme als lizenzfreie Fotos zu Niedrisch-Preise vermarktet werd. Des Gschäftsmodell lebt devu, dass es sehr viele Kunde gibt, die bereit sinn, z. B. fer ihr Internetsaide fer er paar Euro oder gar fer e paar Cent Fotos zu kaafe, denne awwer die Preise vun traditionelle Bildagenture (wie Getty-Images), die Fotos vun Profifotografe vermarkte, zu deier sinn.

Wesche de Rieseauswahl un de zum Deel hohe Qualidät sin die Microstock-Agenture in neierer Zait zu ennere große Konkurrenz fer kommerzielle Bildagenture worre. Immer mehr Werweagenture greife ach fer Proschpekte odder Kataloche zu Mikrostockfotos. Am bekannteschde sinn die große Agenture iStockphoto, Fotolia un Dhutterstock.




#Article 514: Hessische Dialekte (491 words)


Unner Hessische Dialegde (Hessisch) verschdeht ma di meischde innerhalb vun da hessische Landesgrenz gschbrochene Dialegde. Die ghere zum Middeldeitsche un zu de Fränggische Mundaade. Nerdlisch un wesdlisch vun Kassl werd schun Niederdeitsch geredt. 

Zur Zuordnung innerhalb vun de Fränggische Dialegde gibts zwee verschiedene Uffassunge. Vun mansche Dialegdologe werre alle hessische Dialegde zum Rhoifränggische gereschend, zu demm noch des Pälzische un des estlische Lothringische ghere. Annare Schbroochforscher zähle bloß des Sidhessische dezu. Di drei hessische Mundaade im engare Sinn, Middel-, Ost- un Niederhessisch, bilde dann innerhalb vum Fränggische e eigene Region, agrenzend ans Middel- beziehungsweis Mosel-, s Rhoi- un s Ostfränggische.

Des Hessische loßt sisch vun de benochbade Schbroochraim duasch folgende Merkmole unnerscheide:

Dodemit is allerdings bloß e grobe, schemadische Abgrenzung meglich. Fä e genauare Begrenzung muß ma mehr Merkmole betrachde.

Als Unnerscheidung zum Pälzische hot ma frieher di Linje zwische fest (hessisch) un fescht (pälzisch) genumme. Demm folge heit nimmi alle Schbroochforscher. Vum Sidhessische iwwers Kurpälzische zum Sidfränggische werd des „p“ allmählisch immer weider durschs „pf“ ersedzt, je noch da Schdellung im Wort un noch de benochbade Laude.

Di Iwwergäng vum Hessische ins Pälzische, ins Thiringische un ins Ostfränggische sin fließend.

Im Wesendlische loßt sisch des Hessische in vier Dialegdregione oideile: Nieder-, Ost-, Middel- un Sidhessisch.

Friedrich Stoltze (1884): Die Wacht am Rhei

Die Wacht am Rhei, – merr hat kää Ruh,
Merr heert se alsfort brille.
Merr wisse’s ja, zum Deiwel zu,
Un ääch um Gotteswille.

Heint Nacht um Zwelf ehrscht schlaf ich ei,
Da stolpern Zwää voriwer
Un brille laut die Wacht am Rhei,
So daß ich uffwach driwer.

Ich haw en ääch mein Dank gezollt:
Halt’s Maul! un laßt mich schlafe!
Wacht ihr am Rhei so viel derr wollt,
In Frankfort laßt mich schlafe!

(Frankforderisch)

Peter Geibel (1895): Mein schinste Gruß dr Wearreraa! (erschdi Schdroof)

Di Wearreraa, su schih gelähje,
Meat Wiß ean Wahld, meat Doahl ean Hih,
Die Wearreraa meat all ihrm Sähje,
Meat Frücht ean Obst, meat Mensch ean Vieh -
Däi läiw ich üwer alle Moaße
Meat ihrer Luoft ean meat ihrm Wih;
Si eaß m’r suh ohs Herz gewoase
Wäi uf d’r ganze Welt nix mih.

(Wedderaaer Mundaat)

Seste net dee Säu im Goadde (Volgslied)

Seste net dee Säu im Goadde
Be se widder wöhle
Be se grosse Lecher groobe
in de gaale Rööbe
Spitz ge bei
und biss se in de Bei
des se es Verrecke greeche
de verbeinste Säu!

(Fuldaerisch)

Heinrich Jonas (1902): Oh Mensch, dhu dinne Augen uff (erschdi Schdroof)

Driffd dich en hardes Mißgeschicke
Un 's geht dä flehden aller Mudh,
Un krich'st d'n Grembel sadd un dicke
Un best 's dä selwerd nitt mehr gud:
Oh Menschenkend, do dhu nuhrd glich
De Augen uff – guck imme dich!
Dann werschd de seh'n un mußd dä sa'n,
Daß – hier Lumben, do in Hännschen –
An ährem Päckchen väle Menschen
Noch väle schwerer honn ze dra'n.
Dodrimme hängk d'n Kobb nuhrd nitt,
Noh desser – kimmd 'ne ann're Zitt.

(Kasselänerisch)




#Total Article count: 513
#Total Word count: 199911