#Article 1: Amisch (662 words)


Die Amische sinn Widderdaafer (Anabaptists) - sie nemme ihre Naame vum Jakob Ammann. Deel Leit meene's watt gaar ken Technology geyused unnich die Amische. Deel vunne diehn yuscht gans wennich modern Technology yuuse, awwer Annere sinn meh modern. Deel Amische G'meene sin nidderer (meh conservative) as annere. Alli Gmee hot ihre eegne Addning. In deel diehn sie schwatzi Maschiene (Kaere) faahre (sowie die Beachy Amische), un in Deel Annere, faahre sie Geil unn Boggis, ohne Decher, awwer 's Menscht vunne henn Dach-Weglin. In Lengeschder Kaundi sinn die Boggis groh, die Menner weere zwee-Gaelles uff em Buckel, mit Schtroh- unn Wollhiet, unn die Familie henn letschde Naame wie Fisher, Beiler, Glick unn Schtolsfuus. Awwer unnich die Schwatzedruwwer Amische in Ohio, sinn ihre Gleeder attlich differnt vun was mer sehne daet in Lengeschder Kaundi, Pennsilfaani. Die Leit sinn gwehnlich net Beiler gheese, awwer Zook, Yoder, Hochschtettler, unn so weiter. Die Hiet sinn graad unn lang, die Boggis schwatz. Es mecht sei, as allzwee vun'ne Amisch sinn, die Schwatzedruwwer Amische unn die Lengeschder Amische, awwer sie sinn net gans seem. So iss's aa mit en Wisch annere Grupps, wie die Weiss-Weggli Amische unn die Beachy Amische. 
 

In 2005 hot mer in die United States un Kanadaa 130,778 Amische G'meeglieder in 1.763 G'meedeeler gezeehlt g'hat.. (Quelle: Mennonite Weekly Review, 20. Yuni 2005, Seit 10). In 2008 waar's schun baut 231,000 G'meeglieder (Source: ).

Die amisch Muufment nemmt ihre Naame vum Jakob Ammann, er waar en Swiss Mennischt, wu noch Alsace gezogge waar. Der Jakob hot geglaabt ass some Mennischde warre zu weltlich am warre. Er hot welle g'hat en schtrenge Meiding bhalde. Fer en lange Schtori katz mache, henn die Mennischde noh en Schpalt g'hat, mit die Jakob Amman Leit uff die eent Seit, unn die Hans Reist (Mennischde) Leit uff die Anner. 

S'waare Amische im Kanton Bann im Emmendaal unn um Lake Thun rum. Sidder 1696 sinn en latt vunne noch Markirch gezogge in die Alsace unn e bissel schpeeder aa noch die Jura Barriye in Schweiz. 

In 1750 sinn viel Leit, wo ihre amische Identity bhalde henn welle, weggezogge vun Bann, Schweiz. Awwer s'waare noch Leit, wo Amisch waare bis attlich neechscht 1900. Noch sellem sinn die Leit, wo bis selli Zeit noch Amisch waare, Mennonites gheese warre. 
 
In 1900 waar's zwee Amische Gmeene neechscht an Bann, Schweiz. Selli waare die La Chaux de Fonds Gmee in de Jura Barriye unn die Holestrasse Gmee, neechscht an Basel.

Die Amische sinn noch's Elsass gezogge, noch ass sie vun Kanton Bann, in Switzerland, rausgschmisse waare sinn.

Die Amische sinn noch de Palz kumme noch ass sie rausgschmisse waare vun Kanton Bann in Schweiz. En latt vun die Gmee waare um Zweibrucken. In 1731 hat's 13 amisch-mennischde Gmeene in de Palz gewwe g'hat.

Mast, C. Z. and Robert E. Simpson (1942). Annals of the Conestoga Valley in Lancaster, Berks and Chester Counties, Pennsylvania. Scottdale, Pennsilfaani : Mennonite Publishing House, p. 214. 

Mömpelgard, in franzeesisch Montbéliard, waar en Gegend ass en Heemet fer en latt Brodeschdande Leit waar. Die Amische henn datt driwwer meh Freiheit ghatt ass wie in de Schweiz.

Bei 1800 waare baut 40% vun die Leit in Pennsilfaani Deitsche, awwer velleicht waar's wennicher ass 1 000 leit in die Schteets, wo Amisch waare.

Die greeschd Immigration vun Amische waar am aangeh gwest zwischich die do Yaahre. 

In 1890 waar's baut 3 700 Amische in die Schteets. S'Menscht vun'ne waare net in Pennsilfaani, awwer in Illinois.

Fer meh Information weeyich die Amische, tschuus ee Satt vun Amische Gmee, cause 's iss zu hatt fer schwetze weeyich all die unnerschittliche Satte vun Amische in ee Ardickel.

Die Amische (IPA: [ˈɑːmɪʃ]), sinn Widderdaafer (Anabaptists) unn en Grischdliche Religious-gmeeschaft, wo in die United Schteets unn in Kanadaa (Ontario unn Manitobaa) wuhne. Sie sinn bekennt fer ihre pleene Gleeder unn fer ihre limited Yuus vun neie Saches, so wie Maschiene unn Leckdrick. Die Amische sinn wehrlos unn die Old Orders schwetze noch Pennsylvania Deitsch odder Schweizerdeitsch, in en Paar Bletz.




#Article 2: Pennsilfaanisch Deitsch (1010 words)


Die Pennsilfaanisch Deitsch Schprooch , ass gwehnlich yuscht Deitsch heesst unnich die Pennsilfaanisch Deitsche, awwer aa Pennsylvania German odder Pennsylvania Dutch genennt watt in Englisch, iss en Schprooch, ass gschwetzt watt bei verleicht 300,000 Leit in meh wie 30 Schteets in die USA un in Ontario (Kanadaa). S'menscht vun die Schwetzer sinn heit Amische un Fuhremennischte, wu Deitsch aa heit noch schwetze zu ihre Kinner, awwer's hot aa en latt Luthrische un Reformierte un Leit vun en Wisch annre Gmeeschafte, wu die Mudderschprooch noch gschwetzt henn, dieweil ass sie Kinner waare.

Die erschte Deitsche henn 1683 in Pennsylvaani gsettelt. In sellem Yaahr henn sie 's Schtettel Deitscheschteddel neegscht an Filidelfi gegrindt. Der Mann, wu die do erschte deitsche Settlers gfiehrt hot, waar der Franz Daniel Pastorius. 

In sellre Zeit henn die Deitsche all ihre unnerschiddliche Dialects gschwetzt - un deel vunne henn enanner schier gaar net verschteh kenne. So darrich die Generations henn sie die Schprooche zammegmixt - aa mit Englisch - un mer kann verleicht saage, ass die Schprooch zimmlich gleich waar ganz iwwer Pennsylvaani in die Zeit zwischich 1785 un 1815. Sidder selli Zeit kammer saage, ass die Deitsche im neie Land Pennsylvaanisch-Deitsch schwetze. Die Gegend, wu die Schprooch gschwetzt watt, heesse deel Leit sitter em 19. Yaahrhunnert Pennsylvania Deitschland odder aa Pennsylvania Dutch Country.

S'menscht vun die Settlers warre vun en Weltdeel kumme gwest, ass Kurpfalz odder die Pfalz (Palatinate) gheesse watt. Un en Paelzer kann aa noch heit, am Aafang vum 21. Yaahrhunnert, zimmlich guud ausmache, was en Pennsylvaanisch-Deitscher am schwetze iss deweehe. Allzwee Schprooche sinn aa naach zehe Generations noch zimmlich gleich.

'S hot aa en latt pennsylvaanisch-deitsche Blatznaame.

 
Mer kann deitsch in unnerschiddliche pennsylvaanisch-deitsche Klasse in Pennsylvaani lanne, un wammer die Mudderschprooch schun schwetzt, kammer zammekumme mit annere Mannsleit un Weibsleit in Schwetzerei-Druppe fer die Schprooch iewwe.

Fer en arrig katze Einleitung gewwe, Pennsylvaanisch-Deitsch hot drei Gschlechter, so wie Hochdeitsch. Ee Unnerschitt zwischich Hochdeitsch unn Pennsilfaanisch Deitsch iss ass Hochdeitsch vier Fäll Cases hot, awwer Pennsilfaanisch Deitsch yuscht en Common Case unn en Dative Fall fer Nouns hot, unn fer d Ussproch, en Dative Fall, Nominative Fall unn Accusative Fall. Deel Leit duhn noch heidzedaags der Dative Fall yuuse (geweehnlich eldere Leit), awwer deel duhn nimmi der Dative Fall yuuse, wann sie schwetze, besonders is es so unnich die yungi Leit.

In die Gegend vum heidiche Lengeschder Kaundi, sinn im 18. Yaahrhunnert zwee unnerschiddliche Gruups von Dialect-Schwetzer zammekumme. Leit vun die Schweiz, die Elsass un vun Württemberg, un Eiwannnerer vun die Pfalz. Demit sie mitenanner schwetze henn kenne, hot bis ebaat 1800 en so-genannde Misch-Mundart (mixed dialect) entwickelt, ass mit die Zeit aagnumme warre is vun all die deitsche Settlers (bis ca. der Aafang vum 19. Yaahrhunnert). Des is es heidiche Pennsylvanisch-Deitsch. Selli Misch-Mundart, hot der Wolfgang Veith darrich sei Schtuddiess ausgfunne, iss neecher zu die Eastern Palatine Dialect, ass in die Gegend neegscht an die Schtadt vun Mannheim gschwetzt watt, ass s'iss zu enniche annre Dialects. Er hot im Oschte vun Lengeschder-Kaundi, besonders in Baumannsschtettl un in Nei-Holland im Yaahr 1967/68 gforscht, un die deitsche Leit datt gfroogt, welli Wadde sie yuuhse fer welli Saches. Ferwas hot sich selli Eastern Palatine Dialect geehich die annere saadwest deitsche Dialects darrichgsetzt? - Allem noch, iss es net yuuhscht weil so viel Siedlers (Settlers) von selli Gegend neegscht an Mannheim kumme warre.

 

Der Wolfgang Veith saagt (Pages 266-271), ass weil der Unnerschidd zwischich die Dialects vun die Siedlers, die wo's neegscht an Lengeschder Kaundi gwuhnt henn, 's greescht waar, iss der Dialect etabliert worde, ass s'neegscht zu die hochdeitsch Schreib-Schprooch gwest waar. Dieweil ass die do hochdeitsch Schreib-Schprooch alleweil in die Biwwele, Gesangbicher, Zeitinge un so weiter, vun die Schweizer, die Elsässer (Alsatians), Württemberger un die Pfälzer geyuuhst waare is, un alsemol in die Karrech (odder in die Gmee, odder in die Versammling) im Gottesdienscht, wo mer en Hochdeitsch gsunge un gheert hat, ass aa influenced waar von Pennsylvaanisch Deitsch, waar vun all die differnte Palatine Dialects der Mannheim Dialect (pälzisch: Mannemer Dialekt) s'neegscht zu die Schrift-Schprooch (90 % direct, odder indirect Iwwereischtimming (Agreement) mit die Schrift-Schprooch) - awwer nadierlich yuuscht die Wadde, ass er gfroogt hat deweehe. Mer kann gut glaawwe, ass es net leicht waar, fer mitenanner schwetze, wann ee Settler vun Berner (Banner) Land mit en Bauer vun Zweibrücken/Pfalz iwwer die Aernt schwetze hot welle, un allzwee eefach so geschwetzt hen, wie ihne der Schnawel gwaxe waar (mit annre Wadde, wie sie draa gegwehnt warre fer schwetze, wo sie kumme warre devun).

Fer weise ass der Mannheim Dialect (Des hot der Wolfgang Veith der Kernraum gheesse. Des meent die Core Region.) s'neegscht zu die hochdeitsch Schrift-Schprooch waar (es Hochdeitsch is abbadich en Schprooch, ass mer schreibt, awwer net oft schwetzt), hot der Wolfgang Veith browwiert ghat, fer en Table mache, ass etliche differnte Dialects mitenanner vergleiche dutt. (Do sinn yuscht en Paar katz-gmachte Beischpiele):

In die Gegend naadlich und eschtlich (Eastward) vun Lengeschder-Kaundi, wu mer 'deels eeniche dialekt-geographische' (Was is des supposed meene?) Unnerschidd mit's Pennsylvanisch-Deitsche in Lengeschder finne kann, un wu aa s'erscht in en schpeedere Zeit gsettled waare is, hot mer net neegscht so viel Communication Problems ghatt, wie in Bletz wu Schweizer un Pfälzer zammekumme warre. Die Schprooche in selli datt Settlements waare en latt neecher zu enanner. Sell meent: datt warre die unnerschiddliche Dialect-Grupps net neegscht so aarrig differnt vunanner, wie sie s'erscht gwest waare, unnich die Lengeschder-Deitscherei. 

Werner H. Veith, Pennsylvanischdeutsch. Ein Beitrag zur Entstehung von Siedlungsmundarten. In: Zeitschrift für Mundartforschung. XXXV. Jahrgang. Heft 3/4. Dezember 1968. Seit 254-271.

Es erscht Schtick vun Literatscher, ass in die deitsch Schprooch gschriwwe warre iss, iss aandem's Mariye Lied. Des do Gedicht (Poem) iss aandem in ebaat 1835 gschriwwe warre, bei der Emanuel Rondthaler. Sidder selli Zeit, henn etliche hunnert Mannsleit un Weibsleit Gdichte un Gschichte in die Mudderschprooch gschriwwe.

Do sinn die Leit, wu mer kenne sett:
 

S'is aa en latt pennsilfaanisch-deitsch Music. Deel vun die Lieder henn die Leit mitgenumme vun die Pfalz ins neie Land. Un deel henn die Pennsilfaanisch-Deitsche im neie Land darrich die Yaahre selwet gschriwwe.




#Article 3: Pennsilfaani (144 words)


Pennsilfaani iss en Schtaat in Amerikaa. Die Haaptschtadt iss Harrisbarrig. Die greescht Schtadt iss Filadelfi.

Pennsilfaani iss eens vun de erscht 13 Schtaate in Amerikaa. Der Keenich vun England Charles II hot Geld bezaahle misse zu'm William Penn sei Fadder. Fer die Familie Penn zerick bezaahle hot der Keenich Charles II em William Penn en grosse Gegend in der Neehr vun Nei-Schaersi gewwe. Des iss am 4 Martz im Yaahr 1681 gewest. Penn hot sei Gegend Sylvania gheese. Sell meent Busch in ladienisch. Noh hot der Keenich Charles II selli Gegend Pennsylvania gheese. Sell meent em Penn sei Busch.

Pennsilfaani iss der Gebottsblatz fer viel Myuusik Gruppe unn Singer:
 
Anti-Flag, Christina Aguilera, Bloodhound Gang, Boyz II Men, Vanessa Carlton, Coolio, Fuel, Hall  Oates, , , , , Poison, Trent Reznor vun Nine Inch Nails, , , Wiz Khalifa, Mac Miller, CKY, ,  unn annere.




#Article 4: Mennischt (247 words)


Mennischt meent Mennonite. Die Mennischde sinn en grischde Widderdaafer Benening odder Denomination. En Mennischt iss ebber ass gedaaft iss in re mennischde Gmee, odder fer some Leit, iss en Mennischt ebber ass yuscht mennischde Voreldere hot. Der mennischde Glaawe geht zerick zu 1525. Sie sinn Widderdaafer unn wehrlos unn sie waare als bleen, unn en latt vun'ne sinn noch bleen. Sie henn ihre Naame grickt vun em Menno Simonz (1496-1561). 

Es sinn iwwer ee Millyoon Mennischde um die Welt rum. Mennischde Gmeene weltweit gehne vun arrig bleen bis weltlich. Die Schtadt mit de meescht Mennischde iss alleweil Winnipeg, Manitobaa. 

Some Mennischde Organisations sinn die Christian Peacemaker Teams, die Mennonite Conciliation Service unn die Mennonite Central Committee. 

Der Ulrich Zwingli, en Parre in Zurich, hot some Schieler ghatt ass geglaabt henn ass die Kaerich sette ken Kinnerdaafing duh. Some vun de Schtudente hot gmeent die Kinner sette net gedaaft warre. Sie sinn die erschde Widderdaafer warre. 

'S aeltscht Mennischte-Versammling-Haus iss 'e Hans Herr Haus in Lengeschter Kaundi.

Es sinn siwwe grosse Eiwanderungsperiode wu amische unn mennischde Leit noch Kanadaa kumme sinn...

Die Mennischde in der Schweiz sinn in der Konferenz der Mennoniten der Schweiz (Alttäufer) (KMS).

Die Mennischde in Frankreich sinn 2.100 (31 Gmeene).

Die alteigesessene Mennischde in Deitschland hawwe sich in der AMG zaamegschlosse. Weider gebt's : Die Arbeitsgemeinschaft zur geistlichen Unterstützung in Mennonitischen Gemeinden; Die WEBB-Gemeinden; Der Bund Taufgesinnter Gemeinden; Viele Gmee mitaus Organisation; In Bayern gebt's der Verband der Evangelischen Freikirchen mennonitischer Brüdergemeinden in Bayern




#Article 5: Die Dolpehock Saenger Chor (421 words)


Die Dolpehock Saenger Chor hot ihre Schtaert grickt baut die naemlich Zeit, ass die Pennsylvaanisch-Deitsch Versammling vun Weschtlich Barricks Kaundi g‘schtaert iss warre - in 1980 an‘re Meeting in Baron Stiegel‘s Charming Forge Mansion.
Die Mannsleit vum Raad henn sich g‘sammelt um die Glapperbax, un die Edith Reifsnyder hot g‘schpielt. Sie henn aag‘fange, deitsche Schticker singe fer die Erscht Versammling. Datt henn sie g‘sunge in en Drupp. Noh henn sie etliche Weibsleit un noch paar Mannsleit dazu genumme, un uff der 20. Matz 1981 waar der Aafang vun der Dolpehock Saenger Chor.
Die Leit singe im pennsylvaanisch-deitsche Dialect, des iss ihr Weg fer die deitsch Schprooch behiede un aa, die deitsch Kultur un Arebschaft am geh halte. 
Sie henn schiergaar 600 Singschticker in ihr'm Buch. Deel sinn grischtlich, deel sinn Folkschticker, un annere sinn Feierdaags, patriodische un weltliche Schticker. Iwwer 200 vun denne hot die Helene Lutz iwwersetzt odder g‘schriwwe.

Die Glieder kumme vun Weschtlich Barricks Kaundi un Oschtlich Lebanon Kaundi. Die Weibsleit sinn aageduh in weisse Lause un schwatze Schteck, die Mannsleit henn weisse Hemmer un schwatze Reck un Hosse un en schwatzer Schlupp — un alliebber hot en roti Rose aa. Die Glieder an des Zeit sinn: Edith Reifsnyder (Vorschteher un Glapperbax Schpieler), Mabel Bickel, Mary Degler, Margaret Engle, Joyce Hassler, Marianne Kline, Kathryn Koch, Stella Labe, Helene Lutz, Marie Steinmetz, Rachel Stump, Lloyd Engle, Richard Hassler, Francis Kline, Robert Koch, Chester Lance, William Lutz, John Messner un der Vernon Reifsnyder.

Vum Schtaert henn sie performed an Retirement Heemete, bei Senior Citizen Leit un in pennsylvaanisch-deitsche Gottesdienscht, Versammlinge, Familie Reunions, Hochziche, Yaahresdaage, bei Picnics, Leichte un in Shopping Malls.
Sitter Hanning 1982, uff der erscht Freidaag im Munet, hot der Chor g‘sunge uff der Pennsylvaanisch-Deitsch Schtund uff Barricks Community Television (BCTV) in Reading (PA). 

Der Saenger Chor war schtolz un froh fer helfe in viel Gemeinschaftdinger so wie die Yaahrlich Pennsylvanisch-Deitsch G‘sellschaft Conferences an Millersville un Kutztown, Zammekummes im Landis Valley Farm Museum, beim Kutztown, Schaefferschteddel un Goschenhoppen Volkfescht un etliche annere Gelegeheite meh.

En Video Cassette un Manuscript mit die History vun der Dolpehock Saenger Chor iss in die Library vun Congress Records in Washington, DC.

Vun 1988 bis 2001 hot der Saenger Chor en Schpiel gewwe an die Versammling vun Weschtlich Barricks Kaundi mit Music un alle Saenger Chor Glied. Es meenscht vun die Schpiele waare g‘schriwwe bei die Helene Lutz un die Stella Matthew. Alsemol hot der Chor Schpiele gewwe am Haage Wattshaus an Shartlesville odder am St. Daniel‘s Karich (Die Eck Karich) neegscht an Robesonia.




#Article 6: John Schmid (630 words)


Der John Schmid (* 1949) wuhnt in Berlin, Ohio, un hot drei CDs mit pennsilfaanisch-deitsche Schticker gepublisht. Sell iss, was er g'schriwwe hot iwwer sich selwer in Vol. 10 (2006), No. 1 vun Hiwwe wie Driwwe:

 
Ich bin en Saenger in die do Gebiete, un die Leit henn des deitsche Lied aardich guud gegliche. Gwehnlich hot mei glee Meedli, Katie, mich gholfe singe ('s sinn zwee Schticker in die do Lied, der Vater, un sei Meedli). Allegebott hot mei Fraa, Lydia, gholfe, un alsemol hawwich die Meedli ihre Schtick vum Lied selwert gsunge.

Uscht baut alle Mol, ass ich faddich waar am Singe, ebber iss nuffkumme zu mich un hot gfroogt, ”Hoscht du meh deitsche Lieder?” Well, ich hab kenn meh ghatt, awwer ich hab gschwind annri glannt, so wie ”Schloof, Bobbli Schloof”, ”Der Gas Machine” un ieven, ”Schnitzelbank.” Ich hab baut zwelf vun die do  zamme geduh; alte Deitsche Volkslieder un deel christliche Lieder un ieven en paar Lieder vun die Amisch Gmee, un ich hab en Recording gmacht, ”In Dutch.” Sell Ding is aardich guud iwwer gange, un no henn die Leit gschtaert froge, ”Hoscht eenich meh deitsche Recordings? So, ich hab noch eener gmacht, ”In Dutch, again.”

Verleicht sett ich auslege, ass ich wuhn in die greescht Amish Community in die Welt. Uscht baut halb vun die Leit in Holmes County (Ohio) schwetze deitsch. Mei Doktor, mei Lawyer, mei Zahndoktor, mei Auwedoktor, mei Taxmann kenne all deitsch schwetze. In die Restaurants do rum, die Schproch iss deitsch. Ieven die ”Hochleit” (Leit, ass net deitsch schwetze kenne) griesse dich mit, ”Wie gehts?” odder, ”Wie bischt?” Verleicht dihr kennt aa imagin-e, wie en deitsche Recording deet iwwer gehe do rum. Un nau, selle Recording iss aa bekannt in viel amische Gebiete in annri Schteets. 

Naach die erscht CD hawwich Leit gheert saage, ”Mei Grememm hot sell Lied gsunge,” odder, ”Mei Daadi hot sell gsunge.” Deel Leit henn mich gsaagt mit Auwewasser in ihre Auwe, ”Ich hab sell Lied net gheert, sitter ass ich yung waar.” Es guckt wie des CD hot guudi Memories zerick gebracht fer deel Leit. Deel Leit henn mich gsaagt, ass fer der erscht Mol, ihre Kinner welle deitsch lanne un schwetze. Deel vun die yungi Leit sinn die Mudderschprooch am verliere. Sie meene, ass 's iss uscht net ”kiel” fer deitsch schwetze. Viel Eldre henn mich gedankt fer helfe, ass ihre Kinner welle nau deitsch schwetze.

Die zwee deitsche CDs henn viel Diere uffgmacht fer mich. Ich hab gsunge an die Pennsylvanisch Deitsch Society of Northern Indiana un aa die ”Schwetzerei” vun die Pennsylvania German Society” von Elmira (Ontario, Canada). Ich hab baut en Dutzend Recordings in Englisch gmacht, awwer deel Leit do henn seilewes net gheert vun mich bis selle verruckte deitsche CD iss auskumme.

Graad nau, ass ich des schreib, hawwich aarick viel Banquets fer Grischtdaag. Des gebt mich en guude Chance, die Gedichte ”Die Nacht eb Grishdaag” saawe. Sell geht immer guud iwwer do rum. 'S iss aa en guude Zeit fer ”Schtille Nacht” singe.

Mei regular Arwet iss singe un breddiche in die Gfangnisse (Bressends) do in Ohio.
Ich waar gaar net schur, ass ich sett ebbes record-e in die Mudderschprooch. Record-e iss aardich deier; un deitsch iss en Dialect, ass net zu grooss iss (net aarick viel Leit schwetze deitsch), un halwer vun die Leit, ass noch deitsch schwetze kenne do rum, sinn Amische un sinn net supposed CDs oder Tapes kaafe odder abheiche!

Awwer ich hab’s enihau geduh, un ich hab meh vun selle Dinger verkaaft ass enni vun mei annri Recordings! Ich bin so froh, ass ich hab sell Ding gmacht, un ich bin froh, ass ich kann deitsch schwetze. Eens vun die Deerli, ass es hot uffgmacht iss der Privilege fer ebbes schreiwe in Hiwwe wie Driwwe!




#Article 7: Pennsilfaanisch-deitsche Folk Culture (268 words)


En latt vun die Folk Culture vun die Pennsilfaanisch-Deitsche wie wie sell vun die Leit in die Palz im alte Land, abbadich die alte Gebreiche. In Pennsilfaani henn sie Faasnacht, Oschtre mit dem Oschterhaas. Yaahre zerick iss an Grischtdaag der Belznickel kumme zu die Kinner, en wieschter Kall, ass awwer doch Bressents gebrocht hot.

Grundsaudaag iss im neie Land am zwett Hanning. Im alte Land wisse sie aa ebbes vun dem alte Gebrauch: Wann der Dax (odder der Fuchs) sei Schadde sehnt am zwett Hanning (Mariae Lichtmess), bleibt der Winter noch sex Woche. Awwer en Event wie im neie Land mit all die Grundsau Lodsches und die Versammlinge henn sie im alte Land net. Sie mache kenn grooss Wese devun.

Im alte Land wisse die Leit nix vun Hexezeeche (hex signs), wu gemolt warre uff Scheiere in Pennsylvaani. Awwer Braucherei kenne die ganz Alte noch in die Palz. Sell iss aa geduh warre Yaahre zerick. Soweit mer wisse, gebt's noch deel Braucher in Pennsylvaani.

En paelzer Gedier, wu dief im Busch lebt un aarick bleed iss, iss 's Elbedritsch. Awwer scheint's henn deel Leit sie g'fange un mitgenumme ins neie Land, wie sie abg'schtaert sinn un gezogge naach Pennsilfaani. Weil sitter die Zeit, wu's Paelzer hot im neie Land, gebt's aa Elbedritschlicher. Awwer sie sinn immer noch hatt zu fange.

Noch ganz lewendich is im neie Land die Oral History Tradition. 'S gebt etliche wunnerbaare Pennsylvaanisch-Deitsche Schtoris, as verzehlt warre, wann Pennsylvaanisch-Deitsche zamme kumme.

Ebber, ass en latt gwisst hot iwwer die deitsch Folk Culture, waar der Clarence Kulp Jr.

Un 's gebt aa wunnerbaar guudi pennsylvaanisch-deitschi Musik.




#Article 8: Pennsilfaanisch-deitsche Geschicht - Zeittafel (440 words)


Seh aa Lischde mit hisdorische deitsche Bletz- un Schteddel-Naame in Pennsilfaani

Seh aa Lischde mit Geschtalde in der pennsilfaanisch-deitsche Geschicht

Im selwe Yaahr grinde enniche deitsche Pietiste in Frankfurt die Teutsche Landcompagnie. Sie wolle Land in Pennsilfaani kaafe un datt Siedler aus Deitschland hieschicke.

Mennonischde un Quaeker aus Krefeld kaafe aa gleene Land-Schtick in daere Gegend 

Die Landcompagnie macht dem Franz Daniel Pastorius (1651-1719) zum Bevollmeechdigden vun daere Gsellschaft in Naad-Amerika

Datt erhalde sie en Schtick Land, nur zwee Schtund Weg vun Philadelphia entfaarnd. Selle Siedlung watt ball vun die Englische Germantown, es Deitscheschteddel, gheese.

Aakunft vun der Telner-Gruppe. Selle Gruppe is aagfiehrt waare vun em hollaendische Kaafmann aus Amschderdam, dem Jacob Telner. Die menschde Auswanderer vun daere Gruppe sin aa vum Nieder-Rhein kumme. Sie hen wie die erschde Siedler aus Krefeld un Umgegend all guud nieder-deitsche Dialektde unnernanner gschwetzt. Vermiddelt darrich dem Telner sin schpeeder noch annere Siedler nachkumme. Sie sin oftmols unnereinanner verwandt gewese.

In der Umgegend vum Schteddel finnt mer zu daere Zeit aa annere deitsche Blatz-Naame, die an die alde Heemet der Eiwanderer errinnere: Crefeld (Krefeld); Cresheim (vieleicht es hessche Kriegsheim ?); Sommershausen (zu Ehre vum Pastorius: Sommershausen war sei Gebottsblatz).

Aakunft vum Wilhelm Rittenhaus[en] (? -1708) aus Mülheim-Ruhr-Broich mit seim Sohn Claus (Nicolas) Rittenhaus

Der Falckner kummt mit een gleen Grubbe vun 40 deitsche Auswanderer, aagfiehrt vum Johann Kelpius, mit schtarricke mysdische Neigunge, die schpeeder die Eisiedler vum Wissahickon gheese waare sin.

Der Daniel Falckner faahrt nach Deitschland zerrick, um neie Siedler nachzuhole.

 
Der Daniel Falckner kummt mit sei Bruder Justus Falckner (1672-1723) un mit en neie Grubbe Auswanderer nach Pennsilfaani. Sie losse sich in en Gegend nieder, ass sie heese Falckner´s Schwamm (Falckner´s Swamp), sell is heitzudaags es Gebiet vum Nei-Hanover Taunship im Montgomery Kaundi. Die neie Siedler sin Lutheraner un vermutlich aus Naad-Deitschland

Der Daniel Falckner hot, bevor nach Amerika wieder ausgereest is, aa en Buch gschriwwe, ass awwer erscht 1702 erscheint: Curieuse Nachricht von Pennsylvania in Norden-America welche auf Begehren guter Freunde über vorgelegte 103 Fragen bei seiner Abreiß aus Teutschland nach obigem Lande Anno 1700 ertheiltet und nun Anno 1702 in den Druck gegeben worden. 

Die gleene Mennonischde-Gmee im Deitscheschteddel baut es erschde Versammlungs-Haus. Der erschde Prediger vun daere Gemeinde is der Wilhlem Rittenhaus, der ersche Diakon is der Jan (Johann) Neuss aus Krefeld. Un der Jacob Gottschalck schreibt en gleene Geschicht iwwer die Miehsale vun daere erschde Mennonischde-Gemee uff den amerikanischen Kontinent.

 

Selle Gruppe is die erschde greesere Aasammlung vun pfaelzische Auswanderer in der Neie Welt. 

Die beide Gemee Deitschedaal un Neiburg waare ball vun lutherische Parre aus Pennsilfaani un Nei-Yarrick versorgt.

Sehn aa es temporary Blatt Pennsilfaanisch Deitsch History




#Article 9: Lancaster Mennonite Conference (373 words)


Die Lancaster Mennonite Conference iss en Mennischt-Conference vun Funkeleit odder Benschwewerleit. 




#Article 10: Weiss-Weggli Amisch (331 words)


Die Weiss-Weggli Amisch sinn aa Nebraska Amisch odder Alt Schuhl Amisch gheese. Sie sinn en schtrenge amische Grupp.

In 1790 sinn Amische Leit noch em Kishacoquillas Daal kumme. Sie sinn vun Somerset Kaundi, unn annere Bletz herkumme. 

In 1849 hot's die Samual B. King Schpalding gewwe. 

In 1881 henn die Weiss-Weggli Amisch weck vun der Alt Gmee gschplitt. Noh waare ee Grupp die Byler Amisch gheese unn die annere Grupp, die Nebraska Amisch gheese. Sie henn Hilf grickt vun me amische Settlement in Nebraskaa unn vun me Bischof datt, der Yost H. Yoder vun Gosper Kaundi, Nebraskaa. 

In 1933 die Weiss-Weggli Amisch henn in zwee gschplidde wu die Zook Gmee hot weck vun de Yoder Gmee gschplitt. Die Schplitt waar iwwer en Vorbau uff re Scheier. 

In 1978 die Zook Gmee hot in zwee gschplitt. Die Rufus Gmee hot in 1978 weck gschplitt vun'ne.

Sie wuhne in Mifflin Kaundi, Pennsilfaani. Some vun'ne wuhne heidedaags in annere Kaundis in Pennsilfaani. 

Sie sinn Weis-weggli Amisch gheese weil de Boggis ihre Decher weis sinn. 

Sie Menner duhne kenne Gaelles unn kenne Belts waere. Sie henn weisse Hemmer, braune Hosse, unn grohe Kiddel. 

Die Fraae sinn aageduh in Halsdicher. Sunndaags sinn sie weiss, Schaffdaage sinn sie gfaerebt. Sie henn aa en Schatz aa. Der Schatz iss gfaerebt fer gheierede Fraae, unn er iss weiss eb sie gheiert iss (ebmols darich die Woch iss er gfaerebt, even wann sie net gheiert iss). Die Fraae waere aa en Unnerrock, unn en Rock mit Lepplin. Die leddiche Meed sinn aa aageduh in schwatzi Kappe. Glei noochem Heiraat, duhne sie weise Kappe aa. Die Fraae waere aa Koppdicher uff em Kopp, iwwer ihre weisse Kappe. Sie sinn schwatz. Endlich duhne die Fraae Schtrohhiet waere fer Schadde vun der Sunn hawwe. Sie waere kenne Bannets. In der Winderzeit, die Fraae waere en Maendel. 

Die Menner waere ihre Haar zu de Schultere, unn so sinn ihre Ohre gans gedeckt.

Es sinn baut sex Aarde Weis-weggli Amisch, yedi hot sei eegni Addning.




#Article 11: Der Haas un der Igel (838 words)


Mer kennt ya verleicht meene, die G’schicht waer g’loge, awwer wahr iss sie doch, denn mei Daadi hot als g’saat: “Weeschte, mei Bu, die G’schicht muss doch wahr sei, schunscht kennt mer sie ya net verzaehle.” Un yetz geb emol acht, wie des gange iss:

Uff emol hot er gedenkt: “Bis mei Fraa die Kinner gewesche un aagezogge hot, kennt ich eweil ins Feld geh un naach mei Welschkann gucke.” Der Acker mit dem Welschkann waar net weit vun sei Haus, und die ganz Familie hot sich do als ehr Middaagesse g’holt, wie wann des denne ihr Feld waer.

No hot er sich uff der Weg gemacht, un wie er an dem Ebbelbaam verbeigange iss, der wu uff dem Acker schteht, iss ’em der Haas begegent. “Gude Mariye, schee Wedder heit!”, hot der Igel g’saat. Der Haas hot sei gude Kleeder aag’hatt un iss wie en eigebildete Aff doher kumme un hot ’em net emol die Zeit gebodde. Er hot blooss hochneesisch geguckt un hot g’frogt: “Was hoscht dann du so frieh am Mariye im Feld zu schaffe?” “Ich geh schpaziere.”, hot der Igel g’saat. “Schpaziere!”, hot der Haas gelacht, “mit deine schebbe Beh!”.

Oh, was iss do der Igel bees warre! Er hot ya viel verdrage kenne, awwer wann eener ebbes iwwer sei Beh g’saat hot, hot er kenn G’schpass verschtanne. “Bild dir blooss nix ei; meenschte verleicht, du kenntscht mit deine Schtelze besser laafe wie ich?” “Des kannschte glaawe!”, hot do der Haas gemeent. “Des misste mir erscht emol browiere”, hot der Igel g’saat. “Ich geh yede Wett ei, ass ich schneller schpringe kann wie du!” “Ich lach mich kabutt, du mit deine schebbe Beh! Awwer meinetwege. Um was watt gewett?” Um e Boddel Gwetscheschnaps un hunnert Daaler.” “Aagenumme”, hot der Haas g’saat, “kumm, mir fange glei aa!”. “Du, nau emol langsam! Ich hab nix gesse. Erscht geh ich heem fer’s Maryie-Esse. In en halwer Schtunn bin ich widder do.”
Des waar em Haas recht, un der Igel iss heemgange. Unnerwegs hot er gedenkt. “Der Haas verlosst sich uff sei lange Beh, awwer ich warr’s 'em schun weise! Der meent, er waer mehner wie die annere, dodebei iss er so dumm wie Buhneschtroh.”
Wie der Igel heemkumme iss, do hot er zu seine Fraa g’saat: “Fraa, zieg dich emol hattich aa, du muscht mit naus ins Feld.” “Was soll ich dann im Feld?” “Ei, weeschte, ich hab mit ’em Haas gewett um e Boddel Gwetscheschnaps un hunnert Daaler. Mer wolle um die Wett laafe, un dodebei brauch ich dich.” “Ach, du liewe Zeit, Mann”, hot die Fraa gegrische, “ich glaab, du bischt net g’scheit! Du witt mit’em Haas um die Wett laafe?” “Halt’s Maul, henk dich net in Mannsleitsache. Kumm, los, ziehg dich aa un geh mit.” “Erscht muss ich noch mei gudi Schatz aaduh, heit iss Sunndaag, un es kennt mich ya eens sehne.” Noht henn sie sich uff der Weg gemacht.

Wie sie unne an dem Acker annekumme sinn, hot der Igel seine Fraa ihre Blatz gewisse un iss owwenaus gange. Der Haas hot schun uff ihn gewart. “Kenne mir schtaerte?”, hot er g’frogt. “Vun mir aus”, hot der Igel g’saat. Yeder hot sich in sei Faricht g’schtellt. “Kumm, es geht los!”, hot der Haas gerufe, “eens - zwee - drei!” Der Haas iss wie der Wind die Faricht nunnergerennt. Der Igel hot blooss drei Schritt gemacht un hot sich uff der Boddem gelegt. Wie der Haas drunne waar, iss die Igelse uffg’schprunge un hot gerufe: “Ich bin schun do!” Weil die Bledder vun dem Welschkann so hoch waare, hot der Haas yuscht ihr’n Kopp g’sehne un hot gemeent, ‘s waer der Igel. Do hot er gegrische: “Do dreibt doch der Deiwel sei Schpiel! Kumm, ‘s watt noch emol g’loffe.” Un er iss gerennt, ass em die Aage in de Kopp g’flogge sinn. Die Igelse iss schee an ihr’m Blatz hocke gebliwwe. Wie der Haas drowwe hiekumme iss, hot der Igel schun vun weidem gerufe: “Ich bin schun do!” Der Haas iss bees warre un hot gebrillt: “Noch emol geloffe.” “So oft, wie du witt”, hot do der Igel gelacht.

Der Haas iss dreiunsiwwezich Mol geloffe, awwer der Igel waar immer ‘s erscht do. Beim vierunsiwwezichscht Mol hot er net meh gekennt un iss doot in de Faricht leie gebliwwe. Der Igel hot die Boddel Schnaps un die hunnert Daaler g’numme un hot sei Fraa gerufe. Dann sinn sie minanner heemgedrollt. - Un wann sie net g’schtarewe sinn, lewe sie heit noch.

Seit dere Zeit hot uff ’em ganze Blohbarig kenn Haas meh en Wettrenne mit’em Igel gemacht. Vun dere G’schicht kammer ebbes lanne: ‘S soll kenner meene, er waer mehner wie die annere, un mer soll sich aa net iwwer en gleener Mann luschtich mache, un wann’s aa blooss en Igel iss. Un wann eener heiere will, soll er sich e Fraa vun seim Schtand suche, die wu zu ’em bissel basst un die graad so aussieht wie er selwert. Wer en Igel iss, der soll e Igelse heiere ... un so weider.




#Article 12: Richard Beam (582 words)


Deel saage Bischli-Gnippli,
Deel Brofesser Behm, adder Dick.
Er antwatt gleiche zu sie all--
So nemm dich yuscht dei Pick.

Der Prof. C. Richard Beam(1925–2018) hot’s Daageslicht zuerscht g’sehne am 15. Hanning in 1925 in Brecknock Township net weit vun Ephrata in Lengeschder Kaundi im Schtaat Pennsilfaani. Er waar gebore zu seine Eldere, Charles un Marcella Beam. Datt in der Nochberschaft vun de “Rote Kuh”, en Wattschaft dicht bei Brecknock. Mer kann gradaus mit de Aage sehne, ass er aus deitscher Ausstamming iss. Der Name “Beam” hot der elder Name “Böhm” dehinner. Aus de midderliche Seit iss der Name “Slaybaugh” (“Schlehebach”). Sell meent ebbes wie “Grick, wu die Schwatzdanne (prunus) gewaxe sinn”. 
Awwer wie so viel yunge Leit in dere Zeit, henn die Eldere net hawwe welle, ass die Kinner die Mudderschprooch lanne. Awwer sell iss, fer was ass die Groosseldere debei waare. Der Dick Beam hot selwert g’schriwwe: “Mei Voreldere waare all Pennsilfaanisch Deitsch. Mei Indresse fer deitsch hot schunt aag’fange, wu ich noch en Kind waar, fer mei Eldere waare hatt dagege, awwer ich hab die Mundart gelannt. Sell hot mich zum Volkslewe vun meine Leit g’fiehrt.”

Newebei hot er aa unnerschiddliche Sache gedriwwe. Dieweil ass er gelehrt hot, hot er noch selwert gelannt vun wichtiche Leit: Wu er noch bei Franklin  Marshall waar, hot er guud der Dr. J. William Frey, Dr. Alfred Shoemaker un Dr. Don Yoder kenne gelannt, wu die drei des Volksfescht bei Kutztown (Kutztown Folk Festival) gegrindt henn. Vun 1971 bis 1985 hot er die Yaahresbicher vun Historic Schaefferstown zammegrickt un ausgewwe. Des Schreiwes waar vum Parre Thomas R. Brendle seine Babiere, die er zurecht gemacht hot.
In 1971 hot er zamme mit sei Freind Ernest Waldo Bechtel un Irene Bechtel ‘s Radio Program Die Alde Kumraade g’schtaart. Die Bechtels sinn awwer heit nimmie am Lewe. In 1975 hot er noht aag’fange fer die wechentlich Zeiding The Budget (Sugarcreek, Ohio) zu schreiwe. Sei Kalemn Es Pennsylvaanisch Deitsch Eck iss in de Zeiding bis heit. Die Kalemns sinn aa gedruckt warre in The Shopping News in Ephrata. Sei gudie Fraa, die Dorothy Beam, geht als noch mit zu de Amische un Mennischte fer blaudere un sehne, was am aageh iss mit der Schprooch net yuscht in Pennsilvaani, awwer aa noch zu Ohio, Indiana un so weider. Er hot aa zwee pennsylvaanisch-deitsche Waddebicher g’schriwwe, englisch zu deitsch. Alleweil schafft er noch hatt fer en verbessertes Waddebuch vun Marcus Bachman Lambert (sell waar erscht gedruckt in 1924). Er macht als weider mit seim Waddebuch The Comprehensive Pennsylvania German Dictionary, vun dem ass en Vorausgabe gedruckt waar in Juni 1997 (Pennsylvania German Words in Context). Des liegt ihm nah beim Hatz. Newebei hot er viele Artikel gedruckt grickt iwwer viele Sache. Er schafft in seim Keller im Haus, wu heit sei Center for Pennsylvania German Studies iss. Mit ihm schaffe noch en paar Schtudente, wu ihm helfe fer die Sache am Waddefresser (Computer) faddich gricke.

Der Dick Beam hot groosse Intresse iwwer die Yaahre fer Musik. Er hot oft in seinre Kaerich g’sunge un duht arick gleiche, wann sei Fraa es Klaffebox schpielt, weil er singt. (Die Dorothy hot bei der Universität im Millerschtettel Musik gelehrt). Er schemmt sich aa net wege seim Glaawe. Etliche Yaahre hot er zu der United Church of Christ (ebmols: die Deutsch-Reformierte Kirche) geheert. 

In die letschte Yaahre iss er zu en luthrisch Gmee an Muddy Creek gange. Der C. Richard Beam iss geschtarewe am 26. Yenner 2018. Er waar neegscht 93 Yaahr alt.




#Article 13: Mennonite Church Eastern Canada (509 words)


Die Mennonite Church Eastern Canada hot sei Headquarters in Kitchener, Ontario. 


#Article 14: Elwedritsch (859 words)


Die Elwedritsch (aa Elwetritsch, Ilwedritsch, Elbedritsch, Plural Elwedritsche oder Elwetritschen, lat. bestia palatinensis) iss ä Fahwlwese wu faschd aussiehd wie n Voggl, dess in Süddeitschland, vor allm in de Palz, beheimaded iss.

De Verbreidungsraum fun de Erzählunge iwwer die Elwedritsch erschdreggd sich fumm Pälzerwald im Weschde noch Oschde iwwer die owwerrheinisch Tiefebene riwwer bis in de südhessische Odewald (Odenwald). AlsHaupdschdadd funn de Elwedritsche gild Naischdadd an de Woischdroos, wo es ah än Elwedritschebrunne gibd, weller funn Gernot Rumpf gschavve worre iss. Annere Quelle sahgn ah Dahn in de Südweschdpalz (Wu ess ah än Elwedritschebrunne gibd) odda Erfweiler odda noch gands annere Orde weahrn Haupdschdädd funnde Elwedritsche.

Pennsylvanisch Laid sinn ah de Meinung das in die Schdaahde ausgewannerte Pälzer einiche Elwedritsche middgenumme heddn „so ass sie kenn Heemweh gricke deete“

Elwedritsche werrn meischd als Huhnähnlich beschriwwe. Iahr Fliggl sinn nedd zu gebrauche, dessdewehge se meischdens im Gschdrüpp odda unner de Rebstöcke lehwn. De Legend noch sinn se ä Kreuzung funn Huhn, Ent und Gäns die sich midd im Wald lehwende Fahwlwese wie Kobolde unn Elfe vermischd heddn. Manchmohl werrn Elwedritsche ah middm Geweih unnem lannge Schnawwl dargschdelld.

Yaahre zerick, wie die Voreldre vun die Pennsylvaanisch-Deitsche noch in die Palz g’wuhnt henn, hot’s noch kenn Elwedritschlicher gewwe - awwer schunt guudi deitschi Baure vun seller Satt, wie sie heit noch in Pennsilfaani wuhne. Un eens vun selli Baure - er hot ganz neegscht zum Busch g’wuhnt - hot Hinkel g’hatt un aa en latt Gens un Ente. Selli Gediere sinn frei rumg’schrunge uff die Bauerei un henn aa abbadich gegliche, im Busch iwwer die Hecke un gleene Beem dschumpe, wann sie am gucke waare fer ebbes zu fresse. Am Owet hot die Bauersfraa als laut gegrische, sie sette sich ab heem mache, eb’s duschper watt. Un die Hinkel, Gens un Ente henn sell g’heert un sinn dabber heem geloffe. 

Alsemol, wann’s doch en wennich schpoot iss warre un die Nacht schunt neegscht waar, hot die Bauersfraa en Ladann, wu gebrennt hot, ins Fenschter vun die Scheier g’schtellt, so ass die Gediere henn sehne kenne, wu sie anne laafe misse. Eemol awwer, wie die Hinkel, Ente un Gens widder im Wald rumg’schprunge sinn, hot’s Wedder gebroche, un en schwer Gewidder iss kumme. Sie sinn bang warre, sinn im Wald hie un her gerennt un henn sich am End ganz verlore. Wie der Rege g’schtoppt hot, sinn sie eig’schlofe. 

Am neegschte Maryie henn sie beguckt, was am aageh waar an dem Blatz, wu sie die Nacht g’schpend g’hatt henn (seller Blatz heesst heit in die Pfalz „Nimmerkehrwieder“ - die Leit gleiche datt annegeh sunndaags). Sie henn nimmie gewisst, wu sie sinn un wu sie hielaafe sette. ‘S waar kenn Bauersfraa datt un aa kenn Ladann. Un wie sie so g’hockt un sich g’faricht henn, henn sie vermarickt, ass ebber sie am begucke waar. Do waare etliche Gnome un Fairies, Schwamm-Eile, Busch-Keiz un annre Gediere, wu sie eb sellem noch nie net g’sehne g’hatt henn. 

Selli henn all uff emol g’schtaart pischpre, un die Hinkel, Ente un Gens henn aa gepischpert. Sellerweg henn sie sich naach eener Weil bekannt gemacht. Die Gediere henn die ganz Schtori verzehlt, un weil kenns vun ihne der recht Weg heem g’wisst hot, henn sie ausg’macht, sie deete all im Busch bleiwe bei ihre neie Freind. Die Fairies un Gnome, Eile un Keiz henn die Hinkel, Ente un Gens en Eilaading gewwe fer wuhne bei ihne. Un wie’s so geht bei die Mensche wie bei die Leit, hot’s net lang genumme, bis aus die Oier, wu die Gediere g’legt henn, gleene Gediere g’schluppt sinn, wu halb geguckt henn wie en Hinkel, en Ent odder en Gans un halb wie en Gnome, en Fairy, en Eil odder Busch-Kauz. Sell waare die erschte Elbedritschlicher. 

Heitesdaags wisse sie nimmi, ass ihr Voreldre Yaahre zerick g’lebt henn uff en Bauerei, awwer wann sie’s Licht vun eener Ladann sehne, misse sie doch datt anne geh un kenne‘s net wehre. Sitter seller Zeit sinn sie deheem im Busch vun die Pfalz, un wie die Voreldre vun die Pennsylvaanisch-Deitsche abg’schtaart sinn fer in die nei Welt ziehge, henn sie deel vun die Elbedritschlicher mitgenumme (so ass sie kenn Heemweh gricke deete). Un wann der Harebscht do iss, gehne die Leit hiwwe wie driwwe mit en Sack un en Ladann in der Busch fer sie yaage. (Source: Hiwwe wie Driwwe)

Die Yaager gehe zamme schpoot am Owet in der Busch mit Ladanne un en groosser Sack. Een Kall, wu verleicht noch nie net Elwedritschlicher hunte waar, iss weider zu nix zu gebrauche. Er muss yuscht der Sack hewe un hot der schmaertscht Tschabb. Die annere Yaager gehe fatt mit die Ladanne un dreiwe die Elwedritschlicher zu der Sack. Der Kall mit der Sack muss seller yuscht noch schnell zumache. Awwer etliche Mol haeppent's, ass die Yaager sich uff 'em Weg verliere un nimmi zerick finne zu der Kall, wu der Sack hebt. Wann sie glicklich sinn, finne sie verleicht ariyets en Wattshaus, un datt duhne sie ebbes gehich ihr groosser Dascht. Un wann sie genunk gedrunke henn, vergesse sie der Kall mit der Sack, wu als noch im Busch schteht un uff die Elwedritschlicher am waarte iss.




#Article 15: Blattdeitsch-Schwetzer in Kansas (358 words)


In der Mitte vum 19. Yaahrhunnert sin viele deitsche Siedler aus Schleswig un Holstein nach dem Mittelweschte vun den Vereenichte Schtaate eigwannert. 
Viele vun die Immigrande hen sich in den Kaundis vun Washington un Marshall aagsiedelt. Een relativ kompaktes Schproocheiland is dadarrich gwaxe. Die Leit hen daheem un uff der Schtross un in die Schtors (Gscheefte) Platt-Deitsch (aa Niederdeitsch gheese) gschwetzt. In der Karrich hot mer uff Hochdeitsch gepredicht un die Gemee hot uff Hochdeitsch aa gsunge un gebetet. Schiergar alle Eiwuhner vun daere Schproocheiland waare Lutheraner. Die Gmee datt waare Deel vun der Deitsch-lutherische Missouri-Synode.

Des Schproch-Eiland in Kansas hot schpeeter aa all die Probleeme ghatt ass aa annere deitsche Schproch-Eilenner in Nadd-Amerikaa ghatt hen: zu wennich deitsche Schule, die Anglo-Konformität, die Weltkriege.

Erscht in die letschte Yaahre hot mer aagfange die alte Heemet-Schrpoch nei zu belewwe. Abbadich der amerikanische Germanist un Hochdeitsch-Lehrer Scott Seeger vun der Kansas-Universität hot in 2004/2005 een Dissertations-Projekt iwwer die soziolinguistische Grind fer es Niedergehne vum Platt-Deitsch in selli Kaundis gschtaert. Er hot viele Interviews mit alte Plattdeitsch-Schwetzer aus der Gegend gemacht un een lokale Zeiding hot iwwer selli Sache gschriwwe. Sellewege hen die Leit gemerkt, ass ihre alte Schproch am verschwinne is un abaut 100 Leit hen aagfange een Vereenichung zu grinne: die Low German Heritage Society un es Low German Language and Heritage Revitalization Project of Washington and Marshall Counties (Kansas). Sie mache datt genaa die selwe Sach, ass mer aa in Pennsilfaani duht, um es Deitsch net schteerwe zu losse: yungi Leit lanne es, mer dreeft sich in een Schwetzerei-Druppe un singt un schwetzt zamme. Mer lannt ebbes iwwer die Geschicht vun der Volkskultur un dem Lewwe vun die erschte deitsche Siedler. Sie mache auch mannichmol een Plattdietsch-Picknick mit alle Familiye, wu mer zamme schwetzt un esse duht.

Der Scott Seeger is der Schrpoch-Beraader (language advisor) vun daere Projekt-Gruppe.
Selli Projekt is aa Deel vun eem Netz-Warrick vun viele Plattdeitsch-Vereene un Gmeeschafte in den ganze Vereenichde Schtaate un es is deels finanziert beim Schtaat vun Kansas. Sie hen aa viel Kontakte mit bunnesdeitsche Plattdeitsch-Schwetzer, besonders aus dem Bunnesland Schleswig-Holstein. 
    
Mehner zum lese iwwer die Plattdeitsch-Schrpochbewegung in den Vereenichde Schtaate:




#Article 16: John Hostetler (468 words)


John A. Hostetler waar gebore de 29. Oktower in 1918 grad am End vum Erscht Grieg. Er waar gebore in en Schtettli, ass sie “Cold Water” g’heesse henn. Es iss grad negscht an Belleville in Mifflin County (PA). Sei Eldre waare Alt-Amisch.

Des waar glicklich, awwer die Zeit hot der glee John ‘s net gewisst. Er waar de fimft vun die Joe un Nancy Hostetler ihr Kinner, un iss in die Schul gange datt negscht deheem. ‘S waar en eeschtubbiches Schulhaus, bis sei Eldre nausgezogge sinn in Kalona (IA) in 1929.

Naach die Schul iss der John deheem gebliwwe uff die Bauerei un hot datt g’schafft mit sei Eldre, wie all die yunge Amische duhne noch heitzudaags, bis sie uff Elt sinn. Awwer in Blatz vun die amisch G’mee iss er zu die Mennischte-G’mee g’fahre mit sei Gaul, wu er grickt hot, wie er 17 Yaahr alt waar. Un in 1935 iss er noht in die G’mee datt gange bei die Mennischte. Er hot im Winter die Biewel-Schul b’sucht in Goshen (IN). Bei selle Zeit hot er g’wisst, ass er net Bauer sei will.

In 1942 iss er drunne an Hesston in en “Civilian Public Service Program” gange, weil er vum wehrlos Glaawe waar. Datt hot er g’schafft bis zum End vum Zwett Grieg. Naach’s Grieg iss er zerick in die Schul in Goshen, wu er sei B.A. grickt hot in 1949.

Weil er datt waar, hot er schun aag’fange g’hatt, iwwer die Vergangeheite un die Ideas vun die Amische zu schreiwe. Ball hot er aa g’schriwwe fer die “Mennonite Encyclopedia”.

Er un der Harold S. Bender vum “Encylclopedia Project” sinn guud minanner auskumme, un der Bender hot g’sehe dezu, ass der John in die Schul bleibt un in en Graduate-Schul geht.

Im neemlich Yaahr (in 1949) hot er die Hazel Schrock g’heiert, un sie sinn zu State College gezogge in Pennsilfaani, un datt hot er glei sei Graduate Student Studies in “Rural Sociology” an Penn State University aag’fange. In die Zeit hot er sei erscht Buch nausgewwe. Sell waar, was er “An Annotated Bibliography on the Amish” g’heesse hot.

Noht hot er aag’fange fer sei Ph.D. gricke. ‘S neegscht Yaahr hot er en dinn Buch nausgeduh, ass er “Amish Life” g’heesse hot. Des waar ebbes, ass Verschtand gemacht hot. Sell waar en Bichli, ass en latt Tourists kaaft henn. Der John iss oft niwwerg’fahre iwwer die Barick an die Big Valley fer sei Schweschtre b’suche, die Sylvia un die Lizzy, ass datt gebliwwe waare. Sie sinn aa Amisch gebliwwe. So hot er immer en gude Idea g’hatt, was am aageh waar. Er hot in Touch bleiwe kenne mit die Amische.

Der John Hostetler waar noht en Professor in Sociology un Anthropology, die meenscht Zeit in Temple University in Philadelphia (PA). Er iss g’schtarewe am 28. Augscht 2001.




#Article 17: Lunenburg Kaundi, Nei-Schottland (417 words)


Lunenburg Kaundi iss en Kaundi in Nei-Schottland, Kanadaa. Zwische 1750 unn 1752, deweil unser Pennsilfaanisch Deitsche Voreldere waare ihre neie Lewe am aafange in Pennsilfaani, sinn zwee dausand Deitschschwetzere (un deel Franzeesische Protestants) vun Montbéliard, Switzerland, unn vun em Upper Rhine (der Pfalz unn der Württemberg), zu der Nova Scotia kumme. Sie sinn vun de britische Leit Foreign Protestants gheese warre (die Britische henn ken Gedollische gewelle). Sie waare erscht Bauersleit awwer ball sinn en latt vun sie Schiff macher unn Fischermen warre gewest. 

Es Schteddel Lunenburg (est. 1753) iss en UNESCO World Heritage Site (Weltkulturerbe), unn die Gegend iss en Canadian National Historic District. Die Bluenose (en Schiff) was abgewisse iss uff de Canadian 10 Cents, waar in Lunenburg gebaut. Die britisch Owwerichkeit hot die Deitsche vun (was heit iss) Sautdeitschland, Switzerland, unn Montbeliard getschuust fer in Nova Scotia wuhne. Sie sinn graad noch der Akadian Deportation kumme. Die Britische henn geglaabt ass die Deitsche, net wie die Franzeesisch-schprooch Akadians, deede Loyal zu der Britisch Owwerichkeit sei darich der Franzeesisch unn Insching Grieg (Siwwe Yaahre Grieg). Die Britische henn de Deitsche Freiheit fer glaawe wie sie welle verschproche. Die deitsche Schprooch waar in Lunenburg gschwetzt bis neinzehehunnertunnzwansich (die 1920's).

Wann sie kumme sinn zu Halifax, henn sie bleiwe misse datt, fer some Yaahre. Sie henn waarde misse, weil s' waar net gans seef (safe) in annere Bletz cause die Relations zwische die Insching unn die annere Leit net gans guut am geh waar. Eens vun de erschde Winder in Halifax iss en Epidemic rumgange unn en latt Leit sinn gschtarrewe gange. 

In 1753, waar es endlich seef fer im Busch settele, eweck vun Halifax. Sie henn en Blatz, was Merlegash vun de Franzeesische gheese waar, gewehlt. Die Franzeesisch waare schunn some Yaahre zerick rausgschmisse warre bei de Britische, so sie waare nimmie datt. Daer Blatz iss nau Lunenburg gheese.

Die erschde Crops ass sie gereest henn waare Riewe, Gaerschde, Grummbeere, Flax unn Hawwer. Some vun ihre erschde Vieh unn Geil waare Geil unn Vieh ass hinnergelesst bei de Franzeesische waare. Awwer en latt vun'ne waare hatt zu widder zaame, weil die Vieh unn Geil frei im Busch waare. Es iss iwwerall arrig hatt gange fer sie. Sie waare erscht Bauer, unn henn aa im Busch gschafft unn sie henn en Hols Indutstrie uffgschterdt, awwer sie henn ken Fischerei ghatt, wie all die annere coastal Schtettlin.

Darich die Revoluschen iss die Preis vun Hols arrig guut warre. Es Schtettel hot en latt Geld grickt vun em Grieg. 
 




#Article 18: Pennsylvania German Cultural Heritage Center (453 words)


'S Pennsylvania German Cultural Heritage Center eegent en Bauerei, un sell iss heit ebbes wie en Open Air Museum, wu mer ebbes lanne kann vun die alte deitsche Wege un Kultur. 'S Center hot en groossi Library un iss en Deel vun Kutztown University. Vun 1991 bis 2004 waar der Prof. Dr. David Valuska der Director, zwischich Yenner 2005 un Tschuun 2012 waar der Prof. Dr. Robert Reynolds der Bahs. Sitter sell schaffe Patrick Donmoyer un Amanda Richardson am Heritage Center un sinn sinn in charge. In July henn sie in Kutzeschtettel immer 's Kutztown Folk Festival. Viel dausend Leit kumme vun alliwwer fer sell sehne.

Die Pennsylvaanisch Deitsch Folk Kultur G‘sellschaft vun Lenhartsville (PA) un die Pennsylvaanisch Deitsch Cultural Arebschaft Blatz am Kutztown University henn zammenanner kumme in November 2002 un henn noht eeschtimmich g‘sagt, ass die zwee Druppe sotte eeni G‘sellschaft sei.
Sie henn all die Artikele zu Kutztown gebrocht fer ins Museum schtelle. All die Helfer un Glieder henn zamme kumme un welle nau zamme schaffe fer die pennsylvaanisch-deitsch Kultur un Arebschaft am geh halte.
In 1990, die Florence Baver (g‘schtarewe in 1999) hot g‘schwetzt zum Dr. David McFarland, der vorich Bresident vun Kutztown University, un hot ihn g‘frogt, eb sie die Dinge vun Lenhartsville riwwer bringe kenne zu die University‘s Bauerei.
Die Florence hot des g‘sehne, ass es en Weg iss fer alles zu behiede - abbadich, weil die Glieder immer elder sinn warre.
Bresident McFarland hot no die Faehigkeit g‘frogt fer en Director finne, ass der Arebschaft Blatz aafange kann, un der Dr. David L. Valuska waar aag‘setzt fer sell Schtell in 1991.
Ebber hot es Eeschtubb-Schulhaus gewwe, un es waar hiegezogge drei un en halb Meil zu der Bauerei in 1991. Die Arewet hot aag‘fange an der Schtee Bauerehaus Museum un es Summerheisel/Weschhaus, un alles waar faddich bei 1999.
En Buch-Blatz (Office) waar uffgebaut in 1994, un die Baenk-Scheier hot en neier Dach grickt.
Meh Arewet geht aa an der Scheier fer Blatz mache fer all die alte Bauerei Maschienerie un annere Dinge.Die erscht Blockhaus iss ball faddich un iss eigeweiht zu es Gedechtnis an Sterling un Florence Zimmerman. Der Sterling hot viel Grundsau Lodge un Versammlinge aag‘fange. 
Der zwett Blockhaus iss glei widder herg‘schtellt, un der Reading Berks Guild of Craftsmen welle ihre Heem mache datt. Viel B‘such kummt zu der Arebschaft Blatz - vun alliwwer die Welt, un etliche hunnert Schulkinner duhn datt lanne baut die Baricks un Lechaw Kaundi Voreldre, ass do g‘wuhnt henn.
Des Zammenannerkumme vun die Pennsylvaanisch Deitsch Folk Kultur G‘sellschaft vun Lenhartsville (PA) un die Pennsylvaanisch Deitsch Cultural Arebschaft Blatz am Kutztown University hot Wissenschaft, Helfer, Glieder zamme gebrocht, un des hot nau viel G‘walt zu die Mission am Arebschaft Blatz.




#Article 19: Central District Conference (367 words)




#Article 20: Wadde-Scheier (217 words)


Do finnscht Du all die Wadde eiglagert, ass Du vielleicht schun kennscht, awwer aa viel Wadde, ass Du vergesse hoscht, odder wu net glei eifalle wolle, odder aa neie un nitzliche Wadde, ass Du noch nie gheert hoscht.

Fer yedes pennsilfaanisch-deitsche Watt - es schteht nadierlich in der Mitt vun der Wadde-Tabell - finnscht Du links es bassende englische Watt un rechts - abbadich fer ethymologische Grind - es hochdeitsche Watt. 
In der Hochdeitsch-Rubrick finnscht awwer aa efders eiropeesch-deitsche Dialekt-Wadde - abbadich aus dem deitsche Sied-Weschde, awwer aa dem Elsass un der Deitsch-Schweitz. Mannichmol sin die Dialekt-Waade dem naad-amerikanische Deitsch necher als die deitsche Schtandaard-Schproch. In der Hochdeitsch-Rubrick hen mir aa noch een Bsunnderheit: do un datt Beischpiele aussem hisdorischen Pennsilfaanisch-Hochdeitsch (17-20. Yaahrhunnert), ass mer abbadich in die pennsilfaanisch-deitsche Zeidinge hot lese kenne un sellmols die Kinner noch in der Schul glannt hen. 

Anners als in em Wadderbuch sin do die Wadder net vun A bis Z neigschtellt, sunner nach Sachgruppe begrifflich zammegschtellt. Sell meent: Du finnscht zum Beischpiel es Watt Amschel net unner A, sunner unner der Rubrick Veggle - un die Rubrick Veggle in der Rubrick Diere - un die Diere, die finnt mer nadierlich in der Naduur. Un wu schteht der Mensch? Der Mensch schteht nadierlich am Aanfang.

(Konzept nach Franz Dornseiff, deitscher Germanist)




#Article 21: Footballe (120 words)


Footballe iss en Schparret. Es hot en Balle ass guckt wie en Grummbeer odder wie en Welschkanngrutze. In Faekt, der Balle iss ebmols Seihaut gheese, net Welschkannballe odder Grummbeerballe. Es iss in de Schteets gschpielt mit elf Leit uff em Feld an ee mol. In Kanadaa iss Footballe mit unnerschittliche Ruuls gschpielt, zum Beeschpiel, es sinn zwelf Menner uff em Feld an ee mol. 

In Amerikaa, die beschde Footballe Schpieler sinn in der National Football League. 

In Kanadaa, die beschde Footballe Schpieler sinn in der Canadian Football League. Es sinn nein Teams in daer League. 

In de Schteets gibt's die NCAA. In Kanadaa gibt's die CIS. Es Vanier Kuppli (CIS Teitelmaetsch) iss in 2004 vun der Universite Laval gwunne warre. 




#Article 22: Fassnacht (370 words)


Was waar’s doch als en Luscht gewest,
Wann’s g’heesse hot, die Faasnacht kummt;
Mer hot sich g’freet schun wochelang,
Gepiffe, g’sunge un getschumpt;
Die Mammi hot ehm lengscht gedrillt:

Wann’s Faasnacht Kuche gewwe soll,
Do missen latt vun Oier nei.

Noh iss mer naach der Scheier ab,
Uff’s Schtroh un Hoi, uff’s Welschkannlaab,
Un g’sucht, eb’s aryets Oier hett -
Mer waar ganz zu mit G’frees un Schtaab.
Un wammer noh eens g’funne hot,
Was hot mer g’scharrt fer naach em Haus.

Wann als der Daag ball kumme iss,
Noh hot en yeders noch gezarrt,

Wen’s drefft, der watt ins Seifass g’schparrt.
Mer hot sich awwer als gewehrt,
Un’s waar ehm doch so halwer bang,
Mer waer verleicht der letscht im Bett,
Noh misst mer’s heere wochelang.

Was hot mer g’scharrt fer maryets raus,
So ass mer net die Faasnacht waer;
Der Mammi waar’s mol rufe g’schpaart,
So frieh waar’s Bett schun lang net leer.
Noh hot mer iwwer die gelacht,
Wu nix geduh henn wie gezarrt,

Nau watt sie mol ins Seifass g’schparrt.

Wann’s Breckfescht mol veriwwer waar,
Un all die Arewet aus’em Weg,
Noh hot die Mammi ‘s Backbord grickt,
Un holt en groosser Wambe Deeg,
Un legt en druff un drickt en rum,
Un rollt en in so Scheiwe aus;
Noh hot sie’s Reedel haddich grickt,
Un schneid die schenschte Kuche raus.

Bis alles noh recht gange waar,
Datt hinner’m Offe uff der Kischt,
Waar’s Fett am Koche in der Pann, -
Mer hot sich’s Maul schun abgewischt.
Datt hot sie noh die Kuche nei;
Die sinn datt g’schwumme wie die Gens.
Was henn sie scheene Backe grickt,
Ganz dunkelbrau mit geele Krenz!

Sie waare schee, sie waare guud;
Was hot’s ehm Abbeditt gemacht,
Sie yuscht zu sehne uff’em Disch! -
Der Bauch, der hot ehm recht gelacht.
Uff kors, die Mammi hot’s gewisst,
Wie hungrich, ass so Buwe sinn;
Was hot sie groosse Schissle g’hatt,
Un Kuche, ass wie Hoischteck drin.

Ihr alte Kalls, ihr wisst’s zu guud;
So Dings vergesst sich net so leicht,
So ebbes draagt mer net im Hut.
Ach! Wammer alsemol draa denkt,
Wie’s waar in seine yunge Yaahr,
Mer geebt der beschte Gaul im Schtall
Fer’n Woch wie sellemols, net waahr?




#Article 23: Jacob Hertzler (370 words)


Der Jacob Hertzler (1703-1786) waar der erscht amisch Bischof in de Schteets. Er waar in Switzerland gebore. Er waar Bischof eigesetzt in Switzerland. Schpeeder iss er mit seinre Familie, zu der Pfalz gezogge. Datt hot er naehr Kaiserlautern gwohnt. Sei erschde Fraa iss gschtaerrewe in Europe. Mit sei erschde Fraa hot er ee Soh ghatt. Sei zwett Fraa waar die Catherine Ruegy. Sie henn vier Kinner ghatt. Sie waare der Jacob Hertzler, Jr., die Fanny Hertzler (?-1819), der Christian Hertzler unn die Catherine Hertzler (?-1797). Seim Soh sei Naame waar John. In 1749 waar er zu Pennsilfaani gschickt so ass die Amische in Pennsilfaani en Bischof hawwe kennte. Er hot es Boot in Rotterdam ghatt fer noch Plymouth, England, unn noh noch Pennsilfaani uff em Schiff St. Andrew. Der Schiffmeeschder waar der James Abercrombic vun Rotterdam. Er iss an Filadelfi, Pennsilfaani aakumme am 9 September, 1749. Er hot sei Heem in Berne Taunschip, Barricks Kaundi gmacht. Sei Bauerei waar zwee Meil wescht vun Hambarrig uff em Weg noch Harrisburg. Er hot sei Land in 1750 vun der Richard Penn unn der Thomas Penn gekaaft. Die Preis waar ee Daaler fimf unn zwanzich Bens der Acker. Schpeeder hot her even meh Land gekaaft fer en Total vun 404 Acker. In 1773 hot er die Acker abgedeelt so ass sei Kinner Land hawwe kennte. Em Jacob Hertzler sei Nochbere waare : der Michael Lendermuth, der Benedict Seaman, der Everhart Smith; der Christian Fiet; der Christian Yoder; der Christian Yoder (en anner) unn der Stephen Kauffman. Es iss nimmie meh ennich Gebeier uff dem Bauerei ass vun em Jacob Hertzler gabaut waare. Es letscht original Gebei waar in 1856 runnergenumme. Der Jacob Hertzler waar tall, dinn unn hot en langer Baart ghatt, awwer er waar en bissel bluttkebbich. Awwer er waar gsund even wann er alt waar. Wann er achtzich Yaahre alt waar hot er vun Hambarrig noch Whiteland Taunschip in Chester Kaundi geloffe fer Freinde bsuche. Sell hot zwee Daage genumme. Er hot schwetze unn bsuche gut gegliche, unn sei Accent waar gans swiss. 

Mast, C. Z. and Robert E. Simpson (1942). Annals of the Conestoga Valley in Lancaster, Berks and Chester Counties, Pennsylvania. Scottdale, Pennsilfaani : Mennonite Publishing House, p. 213-214.




#Article 24: Deitsche Vereine in Pennsilfaani (253 words)






#Article 25: Die Mudderschprooch iss am verschwinne (353 words)


Des pennsilfaanisch-deitsche Schprooch,

Des schteht verleicht im G’faahr.

Ya, unser Mudderschprooch iss net

So rein, ass wie devor.

Ich weess beschur, ass noch viel Leit

Des Deitsch hoch eschtimiere,

Awwer harich zu die Mensche,

Wie sie Deitsch un Englisch riehre.

Die englische Wadde schleiche nei,

Wie Dieb, so eens bei eens.

Sie schtehle unser deitsche Schprooch,

Es gross Watt un es gleens.

Naddierlich gebt´s viel Wadde heit,

Ass nei sinn un aa fremm --

Wadde net in der deitsche Schprooch,

Ass mer g’lannt henn vun die Memm.

Wadde, so wie Telephone,

Radio un Actor,

Typewriters un Stereos,

Planes un Chiropractor.

Awwer ich schwetz net vun der Satt Wadd,

Die gehne so mit nei,

Verzoddelt darich unser Schprooch –

Mer nemmt´s in acht net glei.

Awwer´s sinn noch blendi Wadde,

Im Deitsche bekannt zu ehm,

Viel gude deitsche Wadde,

Ass mer g’lannt henn als deheem.

Yuscht darich die Yaahre heert mer,

Ass die deitsche Wadde vergehne.

Sie sinn verlore vun die Schprooch,

Weil Leit vun Englisch lehne.

Mit so viel Englisch neigeriehrt,

Dann wunnert mer ferwas,

Mir so viel Deitsch vergesse henn –

Sinn mir verleicht zu lass?

Ferwas saage deel Leit „Christmas,

Wann´s alt Watt „Grischdaag iss?

Deel saage „paint fer „Fareb,

Un „peanut fer „Grundniss.

Deel saage „sink fer „Schpielbank,

Un die Daage vun die Woch

Heert mer oft g’saat in Englisch –

Leit wisse besser doch.

Ferwas saage deel Leit „different,

Wann sie „unnerschittlich meene?

Sie saage´s „baby hot ya „tears.

Es sett „Bobbli sei un „Draene.

Un noch so gleene Wadde

So wie „awwer odder „deel,

Sinn ebmols gsaat in Englisch,

Die Wadde laude g’schpassich,

Wann mer Deitsch am schwetze sinn.

Doch heert mer so Sach meh un meh:

Deitsch mit viel Englisch drin.

Vun dem sin mir all schuldich!

Ich zehl mich graad debei.

Vum Englisch Wadde lehne

Sinn kenns vun uns ganz frei.

Wann mir net achtsam sinn,

Dann iss des Deitsch glei g’runne

Wie Wasser darich en grosser Sieb,

Un´s Deitsch iss ganz verschwunne!

So wann mir Deitsch dann schwetze,

Lass uns all hatt browiere,

Die alte deitsche Wadde net

Vun unser Schprooch verliere!

(Gladys S. Martin)




#Article 26: Wilhelm Ritenhaus (278 words)


Der Wilhelm Rittenhaus is gebore waare im Yaahr 1644 in Mülheim an der Ruhr / Deitschland in een mennonischde Familiye. Gschtorwe is er 1708 im Deitscheschteddel / Pennsilfaani am 18. Hanning.

Der Rittenhaus hot sich efders in Holland uffghalde: fer gschefdliche un fer religeese Grind, weil in Holland waar en grosse Mennonischde-Gmeeschaft. Er waar in Mülheim allweil en Papier-Mieller. Um 1678 is er endgiltig nach Holland (Arnheim) gange. 

Er is 1687 vun datt mit sei Fraa un ihre Familiye nach Amerika uffgbroche. Zuerscht sin sie nach Nei-Yarrick gfaahre. Ihr Sohn, der Claus (Nicolas) Rittenhausis zuerscht datt gebliewe un hot do gheiert. Sei Eldre sin iwwer Land nach Pennsilfaani weidergezoge un hen sich im Deitscheschteddel niederglosse un datt Land kaaft. Schpeeder is der Sohn mit sei neie Fraa nachkumme.

Im Yaahr 1691 is der Rittenhaus mit sei Familiye naduralisiert waare.

Im Yaahr 1705 hot der Rittenhaus mit seim Sohn Nicholas sei englische Paertner auskaaft. So waare sie also alleeniche Eigediemer von daere Miehl beim Deischteschteddel.

Zu daere Zeide is der Rittenhaus aa der erschde Bischof vun der Mennonischde-Gemee vum Deitscheschteddel warre. Awwer die Bischeef in Eiropa sin gegen sei Waahl gewese un es hot kaz vor dem Wilhelm Rittenhaus sei Dod Schreit weger sellem gewwe.
Es Versammlungshaus vun die Mennonischde waar bis zum Bau vun en eegne Gebei im Haus vum Jacob Isaac Van Bebber.

An der Geschicht vun der Rittenhaus-Familiye kann mer guud sehne, ass schun die erschde nieder-deitsche (Plaut-dietsch-Schwetzer) Mennonischde in Pennsilfaani mit ihrne ganse Familiye un viele Verwannde in der Neie Welt aakumme sin un sie allweil versucht hen zamme zu wunne. Es selwe Phaenomen sehnt mer aa bei die schpeedere Pfälzer-Gruppen un die Schweitzer Mennonischde.




#Article 27: Schweizer-Amisch (274 words)


Die Schweizer-Amische sinn Amische wu heitzedaags in Adams Kaundi unn in Allen Kaundi, Indiana wohne, unn aa in en paar annere Kaundis. Sie sinn riwwerkumme vun Europe baut 1850 (Nolt, 1992:93). S'erscht sinn some vun'ne in Stark Kaundi, Ohio gange, eb sie noch Indiana gange sinn. Die Amische in Adams Kaundi sinn vun em Kanton Bann unn vun de Jura Bariye runnerkumme. Die Allen Kaundi Amische sinn riwwerkumme vun Alsace unn vun Montbéliard (Thompson, 1994: 71). 

Schweizer-Amisch Deitsch iss net de seem ass wie Pennsilfaanisch Deitsch. Schweizer-Amisch Deitsch watt efters 'Schwitzer Dietsch' g'heese vun annere Amische in Indiana, wu net Schweizer sinn. Schweizer-Amisch Deitsch iss unnich Pressure vun net yuscht Englisch, awwer aa vun Pennsilfaanisch Deitsch. Neegscht zu Schweizer-Amisch Deitsch, mer kennt saage ass Pennsilfaanisch-Deitsch en prestigious / agsehni Schprooch iss. zom Biespel, die Schweizer-Amische heese ebmols Pennsilfaanisch-Deitsch Hochdeitsch unn yuuse Pennsilfaanisch Deitsch fer es Breddiches, unn mache ken Unnerschitt zwische die zwee Ussproche (Thompson, 1994:74). Viel yungi Leit wu heiere welle autseit ihre Kaundi (Gmeind) Leit heiere misse wu yuscht Pennsilfaanisch Deitsch unn Englisch schwetze kenne. Mer saagt ass en latt Schweizer-Amisch Pennsilfaanisch Deitsch verschteh kenne, awwer die Pennsilfaanisch Deitsch kenne net die Schweizer-Amische verschteh. Fer sell, wann en Schweizer-Amischer mit me Pennsilfaanisch-Deitsche Amischer schwetzt, dutt er gwehnlich Pennsilfaanisch-Deitsch odder Englisch schwetze (Thompson, 1994:74).

In Allen Kaundi, die commonse Letschde-Naame sinn : Graber, Lengacher, Schmucker, Schwartz, Eicher, Miller, Zehr, Brandenberger, Steury, Wittmer, unn Gerig (Thompson, 1994: 71). Delagrange iss en anner Familie-Naame in Allen Kaundi. Sie sinn Nochkumme vun em Victor Delagrange (Thompson, 1994: 72). In Adams Kaundi, some vun de grosse amische Familie-Naame sinn: Schwartz, Hilty, Eicher unn Girod (Thompson, 1994: 75-76). 




#Article 28: Bezirksverband Palz (135 words)


De Bezirksverband Palz is e kommunal Gebiertskerperschaft in de Palz. In ganz Deitschland gebts kä annere Eirichtung, wu so ähnlich is. Sei Beschdehe hott de BV em Napoleon zu verdange. De BV hott de Bezirksdaach als Gremium

In de Franzesisch Rewoluzion is die Palz vun de Franzose erowert worre un mit Rheihesse zamme im Département Dunnerschberg zu de Franzose kumme. Es Departement hot 1800 en Conseil général kriet, wu dann 1816, wu die Palz zu Bayern kumme is, zum Landrath geworre is. Schbäder isser zum Bezirkstag Pfalz, em Parlament vum Bezirksverbandes Pfalz worre.
Seit 1986 hod er e egenes Wappe, un e egeni Fahn. Es Geel un es Schwarz sin die Pälzer Farwe. Debei is aach de Pälzer Löwe. Die Well soll de Rhoi zeige.

In de 14. Legisladurbperiood (2004-2009) sin folgende Parteie im Bezirksdaach:




#Article 29: Kanadaa (155 words)


Kanadaa (Englisch un Franzeesisch: Canada) iss en Land  mit baut 35,100,000 Eiwuhner. Die Haaptschtadt iss Ottawa. Die greescht Schtadt iss Toronto, mit so rum 5 900 000 Eiwuhner. Mer schwetzt do zwee Schprooch: Englisch un Franzeesisch.

Kanadaa hot en Supreme Court, en Senaat, en House of Commons un iss verdeelt in zehe Provinces unn drei Territories. Kanadaa hot even noch en Monarchy. Heidedaags iss der Leader vun Kanadaa (gheese der Prime Minister) der Justin Trudeau.

Es sinn fimf grosse Parties in Canadian federal Ballidicks: 

Die Owwerichkeit in Kanadaa yuust zwee Schprooche, Englisch un Franzeesisch. Weeich die Laa, die zwee sinn Landschprooche in Kanadaa unn all die federal Laae muss in de zwee Schprooche gschriwwe sei. 

Een patriotische Kanadaa-Hymne uff Hochdeitsch aussem Yaahr 1894.

Die greeschde Schtedt in Kanadaa: 

In 2004, die United Nations Development Programme (UNDP) hot Toronto zwett geranked (erscht waar Miami) fer Schtedt mit de heechscht Percentage vun Eiwuhner gebore in fremmi 
Lenner. 




#Article 30: Wann ich yuscht en Bauer waer (343 words)


Oh, wann ich yuscht en Bauer waer,

Un hett en guud Schtick Land,

Dann hett ich aa mei Seck voll Geld,

Un aa noch in der Hand.

Der Bauer iss sei eegner Baas,

Er iss en freier Mann,

Er dutt gewehnlich, wie er will,

Un ich duh, wie ich kann.

Im Friehyaahr saeht er’s Hawwerfeld,

Un blanzt, aafangs im Moi.

Grummbiere, Welschkann un so Sach,

Im Juni macht er Hoi.

Der Bauer schafft im Summer hatt,

In Hoiyet, Aern un Seehe.

Un bloogt sich arrig in der Sunn,

Muss schwitze viel im Meehe.

Im Schpotyaahr bascht er’s Welschkann als

Un schebbt’s uff mit der Schipp.

Es Laab dutt er uff lange Schteck,

Die Kolwe in die Gribb.

Er sammelt alles fer der Winter,

Die Riewe un die Greider,

Un dutt die Ebbel in der Keller

Un macht sich paar Baerl Seider.

Sei letschte Arwet in dem Yaahr

(Nooch sell’m hot er Weil Ruh)

Iss Weeze, Kann un Hawwer dresche

Un in die Kammer duh.

Nau kummt sei beschtie Zeit im Yaahr,

Die Scheier un es Haus

Voll Lewesmiddel aller Satt,

Un wennich Arwet draus.

Yuscht denk mol draa: vier Munet lang

Die Arwet uffzuhenke,

Eksept die Hinkel, Kieh un Sei

Zu fiedre un zu drenke.

Der Disch ganz voll vun gude Sache,

Vun Kuche, Pei un Weck,

Un frische Wascht un Schunkefleesch

Un Sauergraut un Schpeck.

Un Welschhahne, beim dutzendweis,

Um die Gebeier laafe;

Wann ich vor Grischtdaag eener will,

Muss ich ihn alsfatt kaafe.

Un wann’s viel schneet, dann hot er ball

Der Schlidde vum Hoibarre,

Un schpannt sei schwiffte Geil g’schwind ei,

Un fangt aa Schliddefahre.

Nau, ich muss schaffe alle Daag

Un hab kee Schlidde un Gaul,

Un wann ich yuscht en Woch net schaff,

Dann mangelt’s schun im Maul.

Ich muss mei Lewesmiddel kaafe,

Un ‘s iss so oft der Fall,

Ass yuscht en wennich iwwrich iss,

Un manchmol iss’s ganz all.

Oh, wann ich yuscht en Bauer waer,

Wann’s aa yuscht dauere deet,

Bis ass’s guud Sach all gesse iss,

Un’s an die Arwet geht!

(David B. Brunner)




#Article 31: Deitschland (119 words)


Deitschland (uff Deutschländische Standarddeutsch: Deutschlnd) iss en Land in Eiropaa. 

Die Bunnes-Republic Deitschland iss en bissli greesser ass wie es Nochberland Polen. Deitschland hot um 82.5 millyone Eiwuhner. 75 millyone Mensche sinn Deitsche. 7.5 millyone Mensche sinn Auslenner.

Die Haaptschtadt unn Owwerichkeit Blatz iss Berlin. Es ballidische System vun der Bunnes-Republic iss federal unn iss en parlamentarische Democracy (parlamentary Democracy). Deitschland iss in 16 Bunneslenner verdeelt. Deitschland iss en Mitglieder in der Eiropeeische Union, der NATO unn der G7. Die deitsch Owwerichkeit iss aa en Mitglieder in de United Nations.

Zamme mit Eestereich, Elsass/Lorraine un die Schweiz iss Deitschland fer die Pennsilfaanisch-Deitsche 's alte Land.

Wahl vumm 24. September 2017:

Deitschland in die heidige Grenze gibts erscht seid 1989. 




#Article 32: Lengeschder Kaundi (147 words)



Lengeschder Kaundi (Lancaster County) iss en Kaundi in Pennsilfaani. Viel amische unn mennischde Leit wuhne in Lengeschder Kaundi. Die Schtadt Lengeschder iss die greescht Schtadt. Die amische Gmeeschaft in Lengeschder Kaundi iss die eldscht amische Gmeeschaft ass noch rum iss in de Schteets unn in der Welt.

Lancaster County is en County in Pennsylvania. Feel amisha un mennonite leit voona in Lancaster County. Di shtadt funn Lancaster is di graysht shtadt in da County. Di amisha gmayshaft in Lancaster County is di eldsht amisha gmayshaft es noch room is in di Shtayts un in da velt.




#Article 33: St. Jacob's Mennonite Church (244 words)


St. Jacob's Mennonite Church iss en mennischde Kaerich in Yaakobschteddel, Ontario. Der Breddiches iss heidedaags in Englisch.

Noch 1820 sinn e latt Schwyze Mennischde vun Pennsilfaani noch Ontario kumme. Sie sinn besonders fer Land ass net koschtlich waar kumme, unn aa weil Britain hott sie Freiheit vun Grieger-arrewet verschproche ('S iss noch der Amerikaanische Revoluschun unn em Grieg vun 1812).

Meescht vun'ne ass Woolwich Taunschip (en Taunschip in nadderlich Waterloo Kaundi wu legt Yaakobschteddel) ihre Heemet gmacht henn waare vun Lengeschder Kaundi. Sie waare meh bleen ass wie sie was en bissel sudde in Berlin, ONT gwohne henn.

In 1889 s'waar en gross Verdeeling in der Mennischde Gmeeschaft in Waterloo Kaundi. Es waar wie die Verdeelinge in de Mennischde Gmeeschaft ass in de Schteets aagschehe iss. In 1889 die conservative Leit ass ken Sunndaagschuhl gwelle henn, unn ass Deitsche Breddiches bhalde henn welle, henn verdeelt vun de annere Mennischde. In Woolwich Taunschip sinn yuscht baut all die Leit mit de Conservatives gange.

Doch, net all die Woolwich Taunschip Mennischde sinn mit de Conservatives gange. En gleeni Grupp mit 30 Familie sinn mit de annere Mennischde gebliwwe. Sie henn Gmee ghatt erscht in ihre Heemede. Sie henn de Old Order Mennischde ihre Versammlinghaus bei de Drei Bricke mityuuse welle. Awwer die gleeni Grupp henn ihre eegne Versammlinghaus gebaut inschted in de Neehr vun de Drei Bricke. Yaahre schpeeder henn sie en Gmeehaus in Yaakobschteddel gebaut. Des waar die Aafang vun der St. Jacob's Mennonite Church.




#Article 34: Mennonite Church British Columbia (208 words)


Die Mennonite Church B.C. hot sei Headquarters in Abbotsford, BC. 




#Article 35: Terrell Owens (101 words)


Der Terrell Owens iss en American Football Schpieler ass alleweil fer die Dallas Cowboys schpielt. Eb sellem waar er en Mitglieder mit de San Francisco 49ers. Er hot mit em Jeff Garcia unn em Donovan McNabb gschpielt. 

Terrell Owens iss oftmols yuscht T.O. gheese unn er iss 1973 in Alexander City, Alabama) gebore. Er iss en wide receiver.

Owens hot sei Kollitsch Football fer die University of Tennessee at Chattanooga geschpielt. Er waar drafted bei die San Francisco 49ers, en NFL Football Team. Er waar im dritt Round gnumme im 1996 NFL Draft. Er waar der 89scht Schpieler, wu gnumme waar. 




#Article 36: André Boisclair (258 words)


Der André Boisclair (14 Abrill 1966, Montreal, Quebec) iss alleweil en Kandidaat fer Fiehrer vun der Keebecker Paerdi (Parti Québécois). Er waar Environement Minister unner em Lucien Bouchard. 

Der André Boisclair glaabt ass Keebeck sett die Canadian Confederation verlosse fer sei eegne Land warre. Er iss wie en weecher Scheeder (soft Seperatist) bei en latt vun de Hattleiner in seinre Paerdi iwwerdracht, awwer er verschprecht ass deet er Fiehrer vun Keebeck warre, er deet en Referendum fer Independance hawwe. 

Der André Boisclair iss en graduate vun der John F. Kennedy School of Government (Harvard University). 

In September, 2005 hot er en latt Frooge andwadde misse, wann en Zeiding wisse gelesst hot baut sei Cocaine-Yuus. Weeich der Zeiding Ardickel, er hot Cocaine gnumme wann er en Environement Minister waar, unn ass sei Cocaine Yuus waar schlimm genunk, ass sell hot ihm Druwwel gmacht. Aa, es waar oftgenunk, ass sei Cocaine Yuus ken Geheemnis in der Paerdi waar. In September, 2005 hot er uffeegnet zu sei Cocaine-Yuus. Weeich ihn waar es en Dummheit vun sei Yungend. Noch de Revelations iss sei Popularity noch heecher gange unnich de Leit in seim Province. 

Er iss yung, unn iss gsehne wie en Verennering vun alle de alde Leit ass henn die Keebecker Paerdi katzlich gschprangt. 

Er iss gsehne wie en Mann ass iss gutguckich unn der Aart Mann en Mudder hofft ihre Dochder finne will, awwer some saage ass er yuust sei Guck, unn ass er dutt net Frooge andwadde weeich viele wichdiche Sache, unn sei Obinyenns sinn net immer gwisst odder glaar. 




#Article 37: Optimality Theory (245 words)


Optimality theory odder OT iss en linguistic Theory, ass in 1993 vun de Linguists Alan Prince unn Paul Smolensky vorgebrocht warre iss. Ebwohl en latt vun der Interest in OT waar associated mit Phonology (wu OT waar fer es erscht Mol geyuust), heidedaags iss die Theory mit annere Feld, so wie Syntax unn Semantics, geyuust. In Syntax, Optimality Theory iss ebmols mit, zum Beischpiel, Lexical Functional Grammar zaame verbunne. Geweehnlich denke die Leit ass die Optimality Theory en Aart Generative Grammar (GG) iss. Des iss cause beede welle universal Principles finne in de Schprooche unn so weider. Es sinn, awwer, some Linguists wu denke ass mir gucke uff der OT so wie en gans neii Theory sett ass nix zu duh mit Generative Grammar hot. Ebmols glaawe soichi Leit ass der Concept vun Universal Grammar net arrig guut iss cause es iss net genunk Evidence devun.

In OT Theory, Surface Forms in re Schprooch sinn der Erfolk odder Result vun re Conflict Resolution zwische unnerschittliche competing Constraints. Die Constraints sinn ranked in yede Schprooch. Die Constraint Ranking odder Hierarchy ausmacht was fer Surface Form endlich uffkumme zehlt. Heecher ranked Constraints sinn die wu gwinne zehle iwwer nidderlich ranked constraints. In OT Theory, mir glaawe gweehnlich ass die Constraints universal sinn (sell iss, sie exist fer alli Schprooche), awwer in unnerschittliche Schprooche, sinn die Constaints ranked in unnerschittliche Addninge. In OT, iss Kinner Language Acquisition, dann, yuscht die Lanning vun Constraint Rankings in der Target Schprooch.




#Article 38: Am zwette Hanning (264 words)


Zum Wedderbrophet:

Grundsau! Grundsau!

Saag uns mol vum Wedder nau!

Iss der Winder ball verbei,

Odder watt’s noch wieschter sei?

Die Grundsau

Waart emol! Am zwette Hanning

Weis ich dihr mei Wedderlanning:

Ya, des weess ich viele besser

Wie die Dokter un Brofesser!

Deel, die gucke naach die Stanne,

Wolle’s Wedder datte lanne;

Dann sinn annre Weddermenner,

Deide’s Wedder vum Kalenner.

Meene noch, die Gensbrophete

Wunners, was sie wisse deete;

Was sie bralle, was sie boche,

Mit’me dumme Gensegnoche!

Glaabt net yedre alde Fraa!

Ich geh annerschter do draa:

Hawwich net en gudie Naas,

Besser wie en Wedderglaas?

Wann ich aa noch schlaefrich bin,

Hawwich’s awwer doch im Sinn,

Iwwerdem mol uffzuschteh

Un mol aus’em Loch zu geh.

Iss es dann en wennich drieb,

Well, des waer mer graad so lieb;

Schnee un Kelt waer dann verbei,

Friehyaahrswedder hett mer glei.

Un dann fang ich aa zu danze,

Fress mer mol en voller Ranze;

Ya - des macht mich immer lache -

Brauch aa net emol zu schaffe!

Awwer, scheint en bissel Sunn,

Bleibt der Winter, weess ich schun,

Immer noch sex Woche lang;

Un do watt’s mer angscht un bang.

Ei, was hett ich dann zu lewe?

Ya, do kaemt ich wiescht deneewe!

Kalter Wind un Schnee so dief -

Kaemt am End noch uff „Relief!

Oh, des waer fer mich en Schand!

Grundsau hot doch meh Verschtand,

Losst sich net dehinner finne,

Brauch sich aa net zwee mol b’sinne.

Un im neegschte Aageblick,

Bin ich schun im Loch zurick;

Winter losst mer Winter sei,

Un dann schlof ich widder ei.

John Birmelin




#Article 39: Association des Églises Évangéliques Mennonites de France (129 words)


Die Mennischde in France gehne zerick zu baut 1650. Nooch em Thirty Years War sinn en latt Bann-Widderdaafer zu Elsaess gezogge. Wann die Amische henn gschplitt vun de Mennischde sinn mehnscht vun de frenzeesische Widderdaafer mit de Amische gange. In Faekt, der Yaakob Ammann waar in selle Daage in Ste-Marie-aux-Mines am wuhne. Am Schterdt vun em 20schde Yaahrehunnert waare die Amische in Europe ihre Identity am tscheensche zu Mennischt. Heidedaags gebt's kenne Amische in Europe (mit der Exception velleict vun some Beachy Amisch wu zerick gange sinn). Awwer, mehnscht (awwer net all) vun de Mennischde Gmeeschafde in France sinn vun amische Gmeeschafde kumme, unn en latt vun'ne ihre Voreldere waare eemol Amisch. 

Blough, Neal (?): In The anabaptist vision and its impact among French mennonites

Die Mennischde in France 




#Article 40: Florence Baver (201 words)


Die Florence Baver (1911-1999) waar gebore uff’re Bauerei bei Lenhartsville, Baricks Kaundi, PA. Wie annre deitschie Leit in sellie Zeit hot sie kenn English g’lannt odder g’schwetzt deheem. Sie hot English erscht aagenumme, wie sie in die Ee-Schtubb-Schulhaus gange iss fer acht Yaahr.
 
Vun datt iss sie in die Kutztown Normal School (heitesdaags Kutztown University) un hot Schul g’halde draus uff’em Land fer die Bauersleit in Greenwich Township, Baricks Kaundi.

Wie sie der Russel Baver g’heiert hot (er waar aa en Schulmeeschder), sinn sie naach der Schtettel Easton, PA, gezogge un alle beed henn Schul in Easton g’halde.

Sie henn “genealogy” uffgenumme, un noh Pennsylvaanisch Deitsch “history” un “folklife” dazu g’sammelt un uffg’schriwwe. In en paar Yaahrs Zeit henn sie viele Bicher un Karichebabiere selwert g’sammelt un henn der Pennsylvaanisch Deitsch Folk Kultur Museum in Lenhartsville uffg’schtart.
Die Florence Baver hot alle Woch en Zeidingschtick g’schriwwe in die Mudderschprooch, ass “Es Bobbelmaul Schreibt” (June 4, 1953 - January 14, 1960) g’heesse hot, un schpeeder hot sie en Pennsylvaanisch Deitsch “Radio Show” aag’halde. Die Florence Baver iss g'schtarewe der neint Yenner 1999. All ihr Babiere un Bicher hot sie zum Northampton Historical Society, Easton (PA) gewwe, so ass es datt versarrigt watt.




#Article 41: Yaakobschteddel, Ontario (120 words)


Yaakobschteddel (St. Jacob's) iss en Schteddel in Woolwich Taunschip, Waterloo Kaundi, Ontario, Kanadaa. Es iss nadde vun de Schtedt Kitchener unn Waterloo. En latt Leit in Yakobschtettel, abbadich eldere Mennischde Leit unn en latt Leit um Yaakobschtettel rum, abbadich die Fuhremennischte unn Markham Mennischde, schwetze noch Pennsilfaanisch Deitsch. Yaakobschtettel iss siwwe Kilometers saut vun em Schtettel Elmira. 

Yawkobshdedel (St. Jacob's) is en shdedel in Woolwich Township, Waterloo County, Ontario, Canada. Es is nadda funn di shdedt Kitchener un Waterloo. En lot leit in Yawkobshdedel, abbadich eldahra mennonite leit un en lot leit oom Yawkobshdedel room, abbadich di Old Order Geil un Boggi Mennonites un di Markham Mennonites, shvetsa noch Pennsylvania Deitsch. Yawkobshdedel is sivva kilometers saut funn es shdedel Elmira.




#Article 42: Der Piewie (206 words)


Piewie, Piewie, Piewittitie!

Ei, Piewie, bischt zerick?

Nau hock dich uff der Poschde hie

Un sing dei Mariyeschtick.

Hoscht lang verweilt im Summerland,

Bischt seit Oktower fatt;

Bischt drunne aardlich guud bekannt?

Wie geht’s de Veggel datt?

Gell, datt gebt’s gaar kee Schnee?

Doch fiehlscht du als recht grank fer heem

Wann’s Zeit iss fer zu geh!

Bischt doch uns all recht willkumm do;

Denk, du bischt net zu frieh,

Der Mariye guckt emol net so -

Gell net, du glee Piewie?

Piewie, wu bauscht du des Yaahr hie?

Kannscht waehle, wu du witt;

Witt du am Haus en Bletzeli?

Ich deel dir’s willich mit.

Ich geb der neier Dreck fer nix,

Geilshaar un Flax un Helm;

Nemmscht’s eenihau! - Ich kenn dei Dricks,

Du schmaerder, gleener Schelm!

Des iss yuscht Schpass, mei Piewiefreind,

Ich rechel dich kee Dieb!

Hettscht mit meim Gold dei Nescht geleint,

Du waerscht mir yuscht so lieb.

En Fruchtyaahr unne dich, Piewie,

Waer wie en leerie Welt!

Dei Dinscht, mei liewes Veggeli,

Bezahlt mer net mit Geld!

Piewie, wie’n mildie Luft du bringscht!

Die Friehyaahrssunn, wie schee!

Kee Winderdaage meh.

Piewie, Piewie, Piewittitie!

Bin froh, du bischt zerick;

Nau hock dich uff der Poschde hie,

Un sing dei Mariyeschtick!

(Henry Harbaugh)




#Article 43: Coneschtoga Wagge (192 words)


En Koneschtoga Wagge iss en Conestoga Wagge. Die erschde Koneschtoga Wagge waare vun Pennsilfaanisch-deitsche Blaeckschmidde unn Wagnere gmacht warre. Der Weg zwische Lengeschder unn Filadelfi waar der Koneschtoga Weg gheese. Baut 1716 iss der Weg, was waar vun der Settlers gyuust warre, noh en Handelweg fer Kaafschtoft warre. In 1717 en Mann, der James Logan, hot der erscht Koneschtoga Wagge vun me Deitscher gekaaft. Es End vum Koneschtoga Wagge iss aagfange in 1835 zu kumme noch sellem ass die Riggelwegge gebaut sinn warre. Sidder 1860 sinn die Koneschtoga Wagge haerli nimmie meh gyuust odder gsehne.

En Coneshtoga vawwa is en Conestoga wagon. Di ershta Coneshtoga vawwa voahra funn Pennsylvania deitsha blaekshmidda un vaynahra gmacht vadda. Da vayk zvisha Lancaster un Philadelphia voah da Conshtoga vayk kaysa. Baut 1716 is da vayk, vass voah funn da settlers kyuust vadda, noh en handelvayk fa kawfshtoft vadda. In 1717 en mann, da James Logan, hot da ersht Coneshtoga vawwa funn en Deitshah gekawft. Es end fun da Coneshtoga vawwa is ohkfanga in 1835 zu kumma noch sell es di riggelvayya gebaut sin vadda. In 1860 sin di Coneshtoga vawwa haeahli nimmee may kyuust adda ksayna.




#Article 44: Haardtgebirge (108 words)


's Haardtgebirge is e Middelgebirgslandschaft in de Pfalz un en Deel vum Pälzerwald.

's is 85 km lang un is de Oschdrand vum Pälzer Wald zwische Bockrem im Norden un Schweige im Siede. Morphologisch geseh isses en Abschnitt vun de westlisch Bruchlinje vum Owwerroigrawe.

Weschdlich vum Haardtgebirge leid die Haardt, in der die Deitsch Woischdroos verlaaft.

De heegschde Punkt vum Haardgebirge is die 673 m hoh Kalmit bei Maikammer. Die Kalmit is aach gleichzeidisch de heegschde Punkt vum ganze Pälzer Wald.

Aus em Mittelalter stammen en Haufe Burge un Burgruine, Es bekanndeschde is es Hambacher Schloss. Es Hambacher Schloss is wegem Hambacher Feschd vun 1832 zum Freiheitssymbol worre.




#Article 45: Zurich (160 words)


Zurich odder Züri iss die greescht Schtadt vun der Schweiz unn hot baut 400, 000 Eiwuhner. Mit ihrer Agglomeration zaame hot sie noch recht meh Eiwuhner. Züri leit an de Limet am Ausfluss vum Zürisee unn iss die Haaptschtadt vum Kanton Züri.

Züri iss aa die Economic Haaptschtadt vun Schweiz. Grosse Baenks wie die UBS odder die Credit Suisse henn datt ihre Haaptsitz. Ihre Gebeier schtehe am Paradeplatz. Daerich Züri fliesst die Limet aus em Zürisee, mit em Urschprung im Glarnerland. 

Züri iss en gans multiculturali Schtadt. Züri iss aa en Schparret-Schteddel. 'S sinn meh wie 20 unnerschittliche Soccer Clubs, die bekanntischde sinn die Grasshoppers odder der FC Züri. In Eishockey henn sie die ZSC Lions. 

Züri iss aa en Schtadt mit recht viel culturale Attractions. Es iss was sie en Kunschthuus heese, unn aa gebt's en Operehuus unn en Taunhall, en Schauspiilhuus (sell iss was sie en Schpielhaus heesse), viel Museums unn aa es iss der Zoo, der Zürizoo.




#Article 46: Nicholas Stoltzfus (333 words)


Der Nicholas Stoltzfus (1719-1774) iss der Vorvadder vun all de Leit mit em letschde Naame Stoltzfus in Amerikaa. Er waar en Amischmann. Er hot in Alsace unn in Zweebricke gwuhnt eb er noch Barricks Kaundi kumme iss. Sei Fadder unn sei Grossvadder waare die zwee Christoph Gottlieb Stoltzfus gheese. Sei Grossfadder waar en ludderischer Breddicher in Saxony. Nicholas hot zwee Fraae ghatt darich sei Lewe. Ihre Naame waare Catherine unn Anna. Der Fadder vun Nicholas iss vun Saxony noch der Pfalz gezogge, velleicht fer in de Mines schaffe. Nicholas waar en ludderischer Buh ass en Tschobb gfunne hot uff re amische Bauerei. Do iss er mit me Amischmeedel verliebt warre. In 1744 Nicholas hot browiert fer sei Amisch-girlfriend (Aldi) heiere. Die Owwerichkeit hot sie gsaagt ass sie heiere kenne, awwer sie misse noh die Gegend verlosse, weil s' waar als in die Zeide in Zweebricke net alaabt fer en Widderdaafer unn en Ludderischer zaame zu heiere. So some Yaahre schpeeder sinn Nicholas unn sei Fraa noch Amerikaa hiegange. Sie sinn in Amerikaa kumme in 1766 uff em Boot die Polly. Sei Familie Record waar gschriwwe in em Martin Luther's German Bible bei seim Sohn, der Christian Stoltzfus (1749-1832). In 1942, die Biwwel do waar im Haus vun em David L. Stoltzfus Gap, PA No. 1. Der Nicholas waar in em Koenig Familie Graabhof gegraawe net weit vun Leesport. Der Nicholas waar uff me Bier noch der Graabhof gebrocht. Nooch sei Grosskind, die Catherine Steinman :

Barricks Kaundie Pennsilfaani Orphans Court, dated 6 Feb. 1775: Petition of Christian Stoltzfus, only son of Nicholas Stoltzfus, deceased; John Schmucker and Barbara his wife (one of the daughters of deceased); Christian Fohrer of Oley and Anna his wife (one of the daughters of the deceased); and Jacob Kurtz, of Cumru, guardian of Magdalena (over 14, another daughter of deceased). Nicholas Stoltzfus died intestate leaving a widow Anna and the above 4 children. Owned 1/2 part of 2 tracts of land containing 101 1/2 acres and 70 acres.




#Article 47: Die Leckschon (186 words)


Nau iss die Leckschon mol verbei,

Die Schtimmschtubb widder zu;

Die Kandidaate an ihr’m G’scheft,

Un mir henn widder Ruh.

Fer wochlang, do waar’n sie draa,

Ihr Harn schier abgerennt;

Un waarscht du noch so fremm gewesst,

Henn doch dich guud gekennt.

Des waar’n Gewewwer un en Zucht,

Mer weess schier net wu naus;

Fer alle Amt waar’n dutzend Mann,

Un v’leicht noch paar meh draus.

Un ehrlich waar’n sie all, un trei,

So henn sie all behaabt;

Kenn bess’rer hot bisher gelebt,

Wann nur mer alles glaabt.

Der Schtor waar voll, der Schopp waar voll

Vun Leit vun alle Kunscht;

Die Luft waar voll - vun Musik? Nee!

Vun Kandidaat - nix schunscht!

Mei Radio iss schier uffgebrennt

Vun all dem heesse Schtraahl:

Wu nausg’schickt waar in frei-i Luft,

Zu Barick, Flett un Daal.

Was henn sie nanner wiescht verschmiert,

Der Dreck waar grie un geel;

Un waar en Mann aa noch so guud,

Waar doch en Ratt im Mehl.

Ya well, ich denk, sie henn mol Ruh,

Ya, ennihau fer’n Yaahr;

No heert mer’s graad de seeme Weg

Vun Busch bis Scheierdoor.

(Ralph Funk)




#Article 48: Die Schadde uff der Grick (181 words)


An der Leecha hawwich g’sotze

Un in die Welle g’schaut.

Um mich rum henn Veggel g’sunge

Un Neschter sich gebaut.

Ihre Schadde, wie die Wolke,

Sinn g’schwumme uff der Grick.

Dann in weiter Fern verschwumme;

Doch ihr Lied, des blieb zerick.

So sitz ich doch gaar manichmol

Un schau mit driewem Blick.

Die Erinn’rung ruft mer Schadde bei,

Mei Gedanke sinn die Grick.

Wu die Schadde driwwer schwewe

Ball hier, ball do, ball datt;

Dann verschwinne sie im Wasser,

Un der Schtrom, der dragt sie fatt.

So mancher macht mer Freede,

Un mancher dutt mer weh,

En mancher glingt ass wie en Lied

Vum’me Schadde, ass ich seh.

Er schwebt datt uff de Welle,

Er sinkt datt in die Grick;

Der Schtrom, der draagt des Bild mir fatt

Un losst mei Schmatz zerick.

Wie watt es dann mit mir mol geh,

Wann ich aa nimmie bin,

Wann ich muss heemwatts wandre

Ins Schaddeland weit hin?

Watt aa mei Bild so schwewe,

Dann versinke aus’em Blick?

Der Doot, der dann mei Schmatz fatt nemmt,

Losst er mei Lied zerick?

(Charles C. More)




#Article 49: Zum Oschterhaas (173 words)


Zum Oschterhaas iss en Gedicht ass gschriwwe waar bei 'm Ezra Grumbine (1845-1923).

Oh, Oschterhaas, Du guudes Dier!

Du bischt mir lieb un siess;

Dei Oyer tasta besser als

Des bescht gekochtes G’mies!

Dei Ohre, die sinn grooss un lang,

Dei Schwanz iss katz gebappt; -

Dieweil mir schloofe, kummscht du schtill

In unser Haus gedappt.

Du legscht dei Oyer in mei Hut,

Un gackscht kenn eenzich Watt;

Duhscht alles in de schtille Nacht,

No gehscht du widder fatt.

M’r heert dich net, m’r seht dich net,

Doch bischt en guuder Haas;

Du kummscht un gehscht dei eegner Weg,

Graad wie der Santy Claus.

Du bischt kenn brauner Choc’lat-Haas

Mit Ohre lang un g’schpitzt;

Mit schteife Bee un schteifer Hals,

Wu in de Fenschtre sitzt.

Oh nee! Du bischt kenn Zucker-Haas,

Dei Oy kenn Zucker-G’schleck;

Net g’macht in Fact’ries un in Schepp -

Net halwer Fareb un Dreck!

Dei Oyer, die sinn glatt un brau,

Sie sinn kenn Choc’lat-Trash;

Sie fiedra, wann m’r hungrich iss

So guud wie Brot un Hasch!

(Ezra Grumbine)




#Article 50: Benjamin Weaver (174 words)


Der Benjamin Weaver waar en Bischof in Pennsilfaani in der Mennischde Gmee. Er waar em Isaac Weaver (1825-1891) sei Sohn (Mast unn Simpson, 1942: 659). Sei Mudder waar die Catharine (Maemmi Weaver) Witmer. Der Benjamin hot sei Schuling geduh in der Smoketown Schuhl in Caernarvon Taunschip in Lengeschder Kaundi (Mast unn Simpson: 659). Sei Fraa waar die Barbara Sauder (Mast unn Simpson: 663). Er hot en Seider Press ghatt unn waar en Miller unn hot die Upper Windsor Gristmiehl gschpraengt bis er en Bischof warre iss. Nooch sellem, ass er en Bischof warre iss, hot er noch Fens unn Bumpe verkaaft (Mast unn Simpson: 661). Der Benjamin Weaver unn die Barbara Sauder henn nein Kinner ghatt. Sie waare der Samuel Weaver, der William Weaver, der Benjamin Weaver, Jr., es Katie Weaver, der Jacob Weaver, es Emma Weaver, der Isaac Weaver, unn es Hannah unn es Elizabeth wu sinn yung gschtaerewe (Mast unn Simpson: 663). Er iss gegraawe in em Weaverland Graabhof in East Earl Taunschip, Lengeschder Kaundi. Er waar der sext Weaverland District Bischof. 




#Article 51: Dutch Blitz (170 words)


Dutch Blitz iss en pennsylvania-deitscher Kaardeschpiel.

Dutch Blitz iss gschpielt mit 120 Kaarde. En Vaddel vun die Kaarde henn en Dach Weggli (Boggi) uff ee Seid (uff der Hinnerseit). En anner Vaddel henn en Wasserbump, unn noch en Vaddel vun de Kaarde henn en Kiwwel. Es viert Vaddel henn en Pikder vun me Blug. Uff die vedderscht Seit, gebt's en Pennsilfaanisch-Deitschmeedel uff halwer vun de Kaarde, unn en Pennsilfaanisch-Deitschbuh uff de anner halb vun'ne.

Dutch Blitz iss gschpielt en latt in mennischde unn in amische Familye.

Yeder nemmt 40 Kaarde, all mit em seem Pikder uff der Hinnerseit. So, sell meent ee Persoon kennt mit de Kaarde mit me Blug schpiele, unn en annere mit de Kaarde mit me Dach Weggli, unn so weider. 

Noh dutt yeder drei Haufe Kaard mache : en Haufe Poscht; en Haufe Blitz; en Haufe Hols. Der Haufe Poscht hot drei Kaarde. Sie sinn die erscht drei Kaarde ass mer deele noch der Mixing. Noch sellem, sinn die negscht zehe Kaarde fer der Haufe Blitz. 




#Article 52: Pawnee City Amisch Settlement (129 words)


Es Pawnee City Amisch Settlement waar en amisch Settlement halb Meil oscht vun Pawnee City, in Nebraska. Es Settlement iss in 1977 aagfange warre. Die Leit sinn vun Wayne Kaundi, Ohio kumme. Des Settlement, hot yuscht siwwe Familie ghatt. In 1982 waar des Settlement abandoned. Die Ursach waar ass die amische Schuhle henn ken Certified Teetschers ghatt, unn sell waar als in Nebraska geeich die Laa. Aa, Nebraka hot net alawbt Millich zu verkaafe ass net gekiehlt iss warre in me leckdrick Kiehler. Die Leit wu henn in dem Settlement do gewuhnt, sinn noh noch Fredericktown Amisch Settlement, Augusta Amisch Settlement, unn zerick zu em amisch Settlement in Wayne Kaundi gezogge. 

Gwuelle: 

Luthy, David (1996). Why Some Amish Communities Fail : Extinct Settlements, 1961-1996, Family Life, Dec., p. 21.




#Article 53: Hildebrand Mennischt Versammlinghaus (100 words)


Es Hildebrand Mennischt Versammlinghaus waar in 1876 gebaut. Es iss sex Meil nadde vun Waynesboro in Augusta Kaundi, Virschinie. Es Versammlinghaus iss Hildebrand gheese nooch em Breddicher Jacob R. Hildebrand (1819-1908) unn seim Cousin, der Jacob Hildebrand (1816-1899).

Es Hildebrand Mennonite Fasammlinghaus voah in 1876 gebaut. Es is sex meil nadda funn Waynesboro in Augusta County, Virginia. Es fasammlinghaus is Hildebrand kaysa nohch da breddicha Jacob R. Hildebrand (1819-1908) un sei Cousin, da Jacob Hildebrand (1816-1899). 

Urschprunge: White, Andrew J. (1992) Descendants of Conrad Hildebrand of Earl Township, Lancaster County, Pennsylvania, Pennsylvania Mennonite Heritage, Vol. XV, No. 4, p. 30-31.




#Article 54: Petersburg, Alaska (127 words)


Petersburg odder Peedersbarrig iss en Schteddel in Alaska. Es hot so um 3 000 Eiwuhner rum. Im Summer gibt's meh Eiwuhner in Peedersbarrig ass wie in der Winderzeit, cause en latt vun de Leit geh zerick arriyets noch die Tourist unn die Fisch Yaahrezeit. Es Schteddel iss Little Norway gheese weil en latt vun de erschde Leit zu wuhne datt waare Norwegians. Es iss aa some Tlingit Leit datt. Die Tlingit Leit waare in was nau Peedersbarrig iss eb die Norwegian Leit herkumme sinn. Es sinn drei Fischerei Kumpanie in Peedersbarrig. Es sinn aa en latt Businesses fer Tourists datt. Peedersbarrig iss uff Mitkof Eiland. Fer kumme zu Peedersbarrig misse mer en Boot odder en Luftschiff (Airplane) nemme, cause es sinn kee Highway zu Peedersbarrig vum Mainland.




#Article 55: En verwickelte Verwandtschaft (122 words)


En verwickelte Verwandschaft

Ich hab en liewie Wittfraa g’heiert,

Die hot en gewaxnie Dochter;

Mei Vadder waar en Wittmann g’west

Un heiert mei Schtiefdochter;

so waar mei Daed mei Dochtermann

Un ich sei Schwiegervadder;

Sei Fraa, die waar mei Dochter g’wesst

Un allerdings mei Mudder.

Wie ich en Zeitlang g’heiert waar,

Do grickt mei Fraa en Soh,

Der waar dann Schwoger zu meim Vadder,

Un ich waar sei Neffyu;

Meim Daed sei Fraa grickt aa en Soh,

Der waar uffkors mei Bruder,

Zu gleiche Zeit mei Enkelche,

Dann ich waar sei Groossvadder.

Mei Fraa, die waar mei Gemmem g’wesst

Un ich waar ihre Enkel;

Ich waar mei eegner Granddaed ‘s letscht -

Un dann waar’s Zeit zu henke ...

Henry L. Fisher




#Article 56: Paul Martin (107 words)


Der Paul Martin (Paul Edgar Philippe Martin, gebore 28 Auguscht 1938, Windsor, Ontario, Kanadaa) waar als der Prime Minister vun Kanadaa. Er iss en Liberal Paerdi vun Kanadaa Mitglied. Eb ass er der Leader warre iss, waar er eemol der Finance Minister vun Kanadaa unner em Prime Minister Jean Chrétien. Er iss Prime Minister vun Kanadaa warre in 2004. Er hot en Leckschen im Summer 2004 gwunne geeich der Stephen Harper unn der Jack Layton. In Yenner 2006, hot der Paul Martin nochemol sich in re Leckschen gfunne. Der Paul Martin iss geliebt besonders in Toronto, Vancouver, an der Weschtseit vun Montréal unn in die Atlantic Provinces.




#Article 57: Reddin, Pennsilfaani (103 words)


Schtettel Naame in Englisch: Reading
  Taunschip: 
  Kaundi: Barricks
  Provinz: Pennsilfaani
  Land: Amerikaa
  Eiwuhner: 83,463

Reddin iss en Schtettel in Barricks Kaundi, Pennsilfaani. In 1743 henn der Richard unn der Thomas Penn es Schtettel vun Reddin gegrindt. Es waar in 1748 established. In 1752 iss es Schtettel der Kaundi-Sitz vun Barricks Kaundi warre. Darich der Franzeesisch unn Insching Grieg (der Siwwe-Yaahre Grieg) waar Reddin en military Base fer some Forts newich de Blooe Barriye. Darich die American Revolution hot es bei Reddin in grossi Eise-Industry gewwe. In 1930 hot's baut 120 000 Eiwuhner in Reddin gewwe. In 1972 hot's en Flood gewwe in Reddin. 




#Article 58: Banndeitsch (100 words)


Banndeitsch iss die Schprooch was mer im Bann schwetzt.

En marrickwaddiche Dinge baut Banndeitsch iss die Vocalisation vun em l (zum Beischpiel in de Wadde aut 'alt', auwi 'alli', Gfüeu 'Gfüel') unn die Velarisaton vun em nd (z. B. in de Wadde Ching 'Chind', angers 'anders'). 

En anner marrickwaddiche Dinge iss wie sie die drei Genders fer some Nummere henn. Zum Beischpiel: zwe Manne, zwo Froue, zwöi Ching, unn aa: drei Manne, drei Froue, drü Ching. 

Eppes annerscht ass marrickwaddich iss, iss sie saage dir ass wie der Zwett-Person Plural inschted vun sie wie in Zurideitsch unn in Modern Hochdeitsch.




#Article 59: Hiwwe wie Driwwe (1599 words)


Hiwwe wie Driwwe iss die pennsilfaanisch Deitsch Zeiding, wu gegrindt iss warre beim Private Archive of Pennsylvania German Literature (Ober-Olm, Deitschland) im Oktower 1996. Drucker un Editor iss der Michael Werner. Sitter 1997 warre zweemol im Yaahr 2,000 Kapies gedruckt un g'schickt zu all die Leser in Natt Amerikaa un im alte Land. Mer kann denke, ass Hiwwe wie Driwwe sellerweg baut 5,000 Leser im Yaahr hot. Hiwwe wie Driwwe schafft zamme mit 'em Pennsylvania German Cultural Heritage Center in Kutzeschtettel (Kutztown, PA). 

Sitter 2002 iss hiwwe-wie-driwwe.de uff'm Weltweit Gewebb un waar's erscht Heemetblatt, ass ganz in die Mudderschprooch gschriwwe waar. Alleweil hot sell Heemetblatt baut 60,000 Bsucher im Yaahr. Mer kann datt en Mudderschprooch-Blog finne mit deitsche Schticker un aa Videos. Sitter 2007 iss en Hiwwe wie Driwwe Pennsylvanisch-Deitsch Internet Class mit 12 Lessons online (MP3 files), ass die deitsch Schulmeeschtern Alice Spayd gemacht hot abbadich fer sell Heemetblatt. Sitter 2013 gebt's aa en Pennsylvanisch Deitsch Video Class, ass der Douglas Madenford gemacht hot.

Sitter 2002 schafft Hiwwe wie Driwwe zamme mit der Publishing Kumpni Edition Tintenfass vum Dr. Walter Sauer, Neckarsteinach. In sellem Yaahr hot die Zeiding ihr Leser gfrogt fer en pennsylvanisch-deitsch Iwwersetzing vum hochdeitsch Kinnerbichli Der Struwwelpeter. Fimf Yaahr schpeeder, im Yaahr 2007, hot der Prof. Earl C. Haag aus Pennsylvani en wunnerbaar guuder Text gschickt, un der Walter Sauer hot en schee Bichli gedruckt mit Hilf vun die German-Pennsylvanian Association un em Verein für deutsche Kulturbeziehungen im Ausland. Hiwwe wie Driwwe hot widder gholfe, sell Bichli bekannt zu mache im alte un im neie Land.

Sitter 2012 hot Hiwwe wie Driwwe noch meh Bichlin rausgewwe zamme mit die Edition Tintenfass:

Sitter 2011 hot die Zeiding zamme mit der Förderkreis Mundarttage Bockenheim e.V. im alte un em Pennsylvania German Minor Program an die Kutztown University im neie Land en Award for Pennsylvania German Literature (Hiwwe wie Driwwe Award) ans geh grickt. Seller Award watt ausgewwe vun die Jury beim Pfälzischer Mundartdichterwettstreit in Bockenheim immer im Oktower.

Unnich em Naame Deutsch-Pennsylvanische Geschichte(n) hot die glee Zeiding zamme mit em Auswanderermuseum Oberalben im alte Land en glee yaehrlich Versammling gschtaert. Gmeenerhand iss sell Event middes in Oktower:

Sitter 2011 gebt's  New Paltz - Die Hiwwe wie Driwwe Folkband, ass pennsylvaanisch-deitsche un paelzische Schticker schpielt. Sitter 2014 heesst seller Drupp Musiganter New Paltz Folkband.

David L Valuska  William Donner, Kutztown University (2004): This journal and an associated internet site are leading sources for information about the Pennsylvania German language. One of the most exciting prospects for the maintenance of the Pennssylania German language is the growing contacts between scholars and laypeople from Pennsylvania and those regions, where a similar dialect of German is still spoken. In the continuing evolution of the Pennsylvania German language, this growing relationship might represent a new and international phase.” 

Don Yoder, University of Pennsylvania (2011): There have been three major developments in the study of Pennsylvania German folklore. Professor C. Richard Beam, founder and director of the Pennsylvania German Center at Millersville University, has recently completed and published his lifetime work, the eleven-volume Pennsylvania German Dictionary. This is now the ultimate authority on vocabulary and its usage in Pennsylvania Dutch, besides being full of traditional sayings, proverbial lore, and folklore in general. Across the Atlantic, the Palatine linguist Dr. Michael Werner of the University of Mainz, Germany, has established an international journal devoted to the Pennsylvania Dutch language. Called Hiwwe wie Driwwe, the title – “over here like over there” – reflects the frequent feeling experienced by a Pennsylvania Dutchman in the Central Rhineland, where his language is understood, and the same for the visiting Rhinelander over here. The journal is entirely in Pennsylvania Dutch, except for occasional letters in High German or English. And the letters are sent from every area in the United States and Canada where Pennsylvania Dutch is still spoken and appreciated. The third noteworthy item is Kutztown University’s Pennsylvania German Cultural Heritage Center, founded by Dr. David Valuska and now headed by Dr. Robert Reynolds. The center offers academic work, a major in Pennsylvania German Studies with a minor in the language and a twenty-two-acre open air museum of Pennsylvania Dutch folklife on the northern edge of the campus. Plans for a major research library are in the works, and numerous research projects in Pennsylvania Dutch folklife have been outlined and commissioned. 

Patrick Donmoyer, Pennsylvania German Cultural Heritage Center at Kutztown University (2012): „Hiwwe wie Driwwe is the most widely-known dialect publication in the world for Pennsylvania German / Palatine German dialect, with a strong readership throughout the US, Canada and Europe. (…) Dr. Werner has initiated an important alliance between the Pennsylvania German Heritage Center, the Pennsylvania German Studies Program, and the German-Pennsylvanian Association by facilitating a collaboration between the Pennsylvania German writers contest held at the Kutztown Folk Festival and the Palatine Writers Contest in Bockenheim, Germany, and the annual Pennsylvania German Day in Germany.” 

C. Richard Beam, Center for Pennsylvania German Studies at Millersville University (2014): Hiwwe wie Driwwe has succeeded in establishing a bridge between the Old and the New World and it has succeeded in the preservation of the Pennsylvania German dialect and culture. (…) Dr. Michael Werner built the most important modern bridge between “Die Pfalz” (Palatinate) and the Pennsylvania Germans in America.” 

Ulrich Ammon, University of Duisburg-Essen, Germany (2015): „Auf Gegenseitigkeit scheinen zwischen Amischen (...) und Deutschsprachigen in Europa nur Forschungskontakte einigermaßen zu florieren. Im Zusammenhang damit gibt es auch zaghafte Spracherhalt-Hilfen. Ein Beispiel bietet die 2003 gegründete German-Pennsylvanian Association, unter Beteiligung deutscher Wissenschaftler, die unter anderem Internetverbindungen einrichtet, den monatlichen Newsletter Deutsch-Pennsyvlanisches Echo (in PDF) herstellt, die Errichtung bilingualer Ortsschilder Englisch / Pennsylvania German im Wohngebiet anstrebt und seit 1996 die halbjährliche pennsylvaniadeutsche Zeitung Hiwwe wie Driwwe herausgibt (redigiert von Michael Werner).“ 

Diane Wenger, Penn State University (2017): Newspapers and other media also unite the larger community. In 1996 Michael Werner, a German historian interested in fostering relations between Pennsylvania Germans and Germany, began publishing Hiwwe wie Driwwe, a semiannual Deitsch newspaper with accompanying website. Werner's website contained news on all things Pennsylvania German and includes a countdown to the next Pennsylvania German Day. The website allows Pennsylvania Germans and Germans anywhere in the world to feel part of one ethnic community through shared communication. Werner's site is just one component of the spreading use of technology and social media, including Facebook, Youtube, and other websites devoted specifically to Pennsylvania German culture. These play an important role in strengthening Pennsylvania German identity and serve to inform the general public about the Pennsylvania Germans (…). 

Sheily Rohrer, Penn State University (2017): Started as a newspaper by Michael Werner in Ebertsheim, Germany, Hiwwe wie Driwwe on the internet and in print has mediated a transnational conversation of dialect writers with one another. 

Simon Bronner, Penn State University (2017): (...) easier access to media such as the Internet and user-friendly recording technologies allows for niche markets based on community interests and the possibility of heightened control over production by members of folk communities. This media pluralism is evident in Pennsylvania German programming on regional cable stations, home-grown YouTube productions, and personal blogs, vlogs, and social media. Instead of the predigital divide between producers in need of capital and consumers dependent on corporate distribution, individuals can be prosumers who reach out through social networks to both produce and consume ethnic content (…). A notable example is the newspaper Hiwwe wie Driwwe, which began in 1996 as a limited-circulation newspaper serving Pennsylvania German readers. In the early twenty-first century it expanded its audience on the Internet (hiwwewiedriwwe.wordpress.com) and social media (Facebook), which allowed it to post multimedia presentations including online classes in Pennsylvania German (also available on YouTube). The electronic sites bridged audiences in Europe and North America, and the masthead of the website declared that it served the interests of Pennsylvania Germans and Palatines on Both Sides of the Atlantic. In 2013 the Pennsylvania German Cultural Heritage Center at Kutztown University assumed publication of the newsletter and integrated it into an expanded ethnic-regional presence spanning the globe. 

Natalia Maier, University of Mainz / Obama Institute (2018): Taking into account all of the HwD efforts, there are around 100,000 people who are making use of HwD contents. With growing numbers in readership, Michael Werner has achieved important objectives for the Pennsylvania Dutch language and culture maintenance: a platform for transnational conversation of dialect speakers and writers as well as a contribution to the important German-American friendship. 

Claire Noble, Colorado (2018): In 1890, there were more than 1,000 German-language newspapers in America. Today, only a handful remains, such as Hiwwe wie Driwwe, the last remaining German newspaper in Pennsylvania. 

Fickert, Jan: Hiwwe wie Driwwe. Sprachkontakt am Beispiel von Pennsylvania Dutch. Universität Saarbrücken 2006. (Hauptseminararbeit)

Gantner, Thomas: Verfall der deutschen Sprachinsel des Pennsylvaniadeutschen in den Vereinigten Staaten von Amerika. Eine Analyse von Lehnwörtern der Zeitung „Hiwwe wie Driwwe“. Universität Rostock 2014. (Studienarbeit)

Maier, Natalia: Contemporary Pennsylvania Dutch Speakers: Tradition and Language Maintenance. Masterarbeit. Universität Mainz 2018.

Gütermann, Susanne: Pennsylvania Dutch in the 21st century: Do the media ensure its continuity?. Bachelorarbeit. Universität Trier 2020.

Die Schreiwern Ruth Hartzler hot die Zeiding Hiwwe wie Driwwe genennt in ihr Bichli Off the Grid: Amish Romance Suspense. Datt schteht gschriwwe: Kate lit the small kerosene lamp that rested on the homemade nightstand next to her bed, and reached for a newspaper. Sadly, the newspaper, entitled 'Hiwwe wie Driwwe', appeared to be in Pennsylvania Dutch or German. Kate had no way of telling the difference, but one thing was for sure, it wasn't English and that meant she couldn't read it. 




#Article 60: Baamscheer (104 words)


En Baamscheer iss en Baumschere odder en Tree Trimmer. Sie iss en lange Scheer, mit den man Eeschde bis zu eener Dicking vun 8 cm abschneide kann. Sie hot zwee lange Griffe (Lenge ca. 65 cm). Eeniche Baamscheer hawwe en Vergreeseringsgriff, der bis zu eener Lenge vun zwee Meters ausgefaahre warre kann, um heeher liegende Eeschde vun em Baamm zu erreiche. Baamscheere heidedaags funktioniere nooch em Seilzugsystem. Dabei watt die Schnitt an me Ast gelegt unn mit Hilf vun Seil bedreeticht, damit der Ast abgeschnidde watt. Da sich Baamscheer wie yedes Schnittgscharr mit der Zeit abnutze, sinn sie regelmeessich zu sauwere unn zu scharrefe.




#Article 61: Louise Weitzel (165 words)


Louise Adeline Weitzel / Louise A. Weitzel (1862-1934) iss in Green Bay, Wisconsin gebore und waar en Herrnhuter. Ihre Familie iss zu Lititz, Pennsilfaani gezogge wann sie noch yung waar. 

Sie hot schtudiert an der Sunnyside Kollitsch unn an der Linden Hall Seminary.

Die Grummler

  
En deel Leit grummle immerhie,
Sie grumble Daag un Nacht.
Uff Gut’s un Scheen’s in daere Welt
Gewwe sie gar kee Acht.

Im Summer iss es gans zu hees,
Im Winter gans zu kalt;
Die Yunge sin yo gans zu yung, 
Die Alde gans zu alt.

Wann’s reggert iss der Grund zu nass, 
Wann’s drucke, zu voll Schtaab; 
Im Winter sin die Beem zu darr, 
Im Summer zu voll Laab.

Die schmaerde Leit sin gans zu schmaert, 
Die dumme gans zu dumm; 
Die Schtrosse sin aa gans zu graad, 
Die Leens sin gans zu grumm.

Die Mensche traevle schtarck zu Hell, 

So Mensche mache kee Mischteecks, 
Sie schtehne gans alle; 
Sie sehne annere Fehler, yuscht 
Ihr eegne duhn net seh. 




#Article 62: 1. FC Kaiserslautern (124 words)


De 1. FC Kaiserslautern (FCK) issen Fußballverein aus de Palz, wu in de Deitsch Bundesliga spielt. Er is de änzisch Profiverein aus de Palz unn aussademm de Verein in demm de Fritz Walter, Kapitän funn de Welldmeischda 1954, erschda Ehreschbiehlführa funnde daidsch Nationalmannschafd unn ähnzigschda Ehrebürger funn Rhailand-Pallds gschbehld hodd.

De 1. FC Kaiserslautern (bis 1932 FV Phönix Kaiserslautern) is am 28. Mai 1929 ausm Zammeschluss vum SV Phönix 1910 Kaiserslautern unnem FV 1900 Kaiserslautern entschdanne. De FV 1900 Kaiserslautern is am 1. März 1909 aus de Vereine FC 1900 Kaiserslautern, FC Palatia 1901 Kaiserslautern un FC Bavaria 1902 Kaiserslautern entschdanne. Der FC 1900 Kaiserslautern widderum am 2. Juni 1900 dorsch de Zammeschluss vum FC Germania 1896 Kaiserslautern un vun de FG 1899 Kaiserslautern.




#Article 63: Goshen College (125 words)


Goshen College is a vier-jaariche mennischde liberal arts Kollitsch in Goshen, Indiana. Es sinn baut ee dausand Schtudente datt. Die Kollitsch hot sei Schterdt grickt in 1894 in Elkhart. Noh waar es die Elkhart Institute gheese. In 1904 iss die Schuhl noch Goshen gezogge. Die erschde vier-yaahre Degrees waare confered warre in 1910. 

Es maag sei, ass der Goshen College sei Goshen's Study Service Term (SST) ihre bescht bekennt Program iss. Mit dem Program, die Schtudente gehne fatt zu annere Lenner fer drei Monate. Noh duhne sie en fremmi Schprooch unn en anner Culture experience-e unn lanne. De Program hot sei Schterdt grickt in 1968 eb soiche Programs popular waare. Die Sex-Ratio fer Goshen Kollitsch iss um 55/45 rum mit meh Weibsleit ass wie Menner. 




#Article 64: Christian Peacemaker Teams (120 words)


Der Christian Peacemakers Team (CPT) iss en wehrlose humanitarian Organization. Es iss besonders vun Quakers, Mennischde unn Dunker unnergschtitzt. CPT iss en international Organization mit Mitglieder in unnerschittliche Bletz um die Welt rum. Es sinn CPT Leit in Colombie, Iraq, Kanadaa, in de Schteets unn in annere Bletz so wie de West Bank. Der Ron Sider en Canadian Mennischt hot die Idea ghatt, unn hot en Speech gewwe dewehe an der 1984 Mennonite World Conference in France. 

En Quote vun em Ron Sider:

Unless we Mennonites and Brethren in Christ are ready to start to die by the thousands in dramatic vigorous new exploits for peace and justice, we should sadly confess that we really never meant what we said...




#Article 65: SV Auschdria Solzburg (151 words)


De Schpordverroin Auschdria Solzburg, korz SV Auschdria Solzburg (dt: Sportverein Austria Salzburg; SV Austria Salzburg) issen Fuusballverroin aus Solzburg in Eestreich. De Verroin schpielt grad in de Erscht Klass Nord, des is die segst Liga in Eestreich. 2005 hott Red Bull de alde Verroin uffkaaft. Red Bull hott die Verroinsfarwe offiziell gelosst, awwer alles isch vun fioledd-woiß uff rod-woiß umgschdellt worre, weil des die Farwe vun Red Bull sinn. Die Fäns henn awwer gewollt, dass die 72-Johr ald Tradizion bleiwe duud, also henn se im Okdower 2005 e naii Auschdria middem alde Name un de alde Farwe gegrind. Die Fans henn Wimbledon un Manchester als Vorbild ghadde, wu Fans ach en naie Klub gegrind henn.

Om 13. Sebdember 1933 henn sich de FC Hertha Salzburg un de FC Rapid Salzburg zum SV Austria Salzburg zsammegschlosse. Im Krieg henn se middem SAK 1914 unnem 1. SSK 1919 zsamme als FG Salzburg gschpielt.




#Article 66: Eastern Mennonite University (207 words)


Eastern Mennonite University voah als Eastern Mennonite College kaysa eb 1994. Es is en accredited viah-yoahricha Liberal Arts kollitsh es in Harrisonbarrig Virginia kfunna is. Di shool hot iahra shteaht in 1917 grikt. EMU is goot bekennt fa iahra center for justice and peacebuilding, un aw fa iahra undergraduate program vo miah en cross-cultural shtudy doona muss. 

Eastern Mennonite College hot sei shteaht grikt in 1917 vee en seminary fa Mennonite breddichah. Heidedawks is es en fully accredited University mit ivvah 1,600 shtoodenta. In 1994 di kollitsh iahra nohma voah getshaynsht cause of iahra neiya graduate business-administration un iahra counseling programs. 

Alleveil hot EMU 39 undergraduate majors unn 38 undergraduate minors. Yusht baut yedah shtoodent unn yedi shtoodentn muss en cross-cultural shtudy doona fa sei addah fa iahra undergraduate degree. Maysht funn'na gayna vekk fa en gans semester un's describe-a es vee en pivital experience in their learning and personal growth.

Fa shpass EMU shtoodenta gleicha nohch the little grill gayna fa essa nohch sellem es iahra team the Royals kshpeelt henn. Some shtoodenta gleicha iahra geld shpoahra un sucha iahra ess-sacha by dummshtah deifung, vo di leit yusht genunk geld shpenda missa so es si en flashlicht un en gut poah henshing kawfa kenna fa mitbringa. 




#Article 67: Michael Werner (171 words)


Dr. Michael Werner waar gebore im alte Land im Yaahr 1965. Er hot in 1993 en Private Archive of Pennsylvania German Literature g'schtaert un im Schpootyaahr 1996 die pennsylvaanisch-deitsch Zeiding Hiwwe wie Driwwe (die erscht Ausgab waar No. 1/1997). Sitter Yenner 2002 gebt's es Heemetblatt hiwwe-wie-driwwe.de im weltweit Gewebb, sitter 2011 der Hiwwe wie Driwwe Award fer pennsylvanisch-deitsche Gedichte un Gschichte. Michael Werner waar Co-Founder un President vun die Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis e. V. (German-Pennsylvanian Association) in Deitschland vun 2003 bis 2010. Alleweil iss er Vice-President vun sell Association. Im Yaahr 2007 hot er gschwetzt am Franklin and Marshall College un in seiner Lecture in Honor of J. William Frey en Suggestion gemacht, ass alle pennsylvaanisch-deitsche Institutions un Organisations en Office for the Pennsylvania German Language and Culture ans geh gricke sette. 2012 hot er gschwetzt an Kutztown University beim Gliederfescht vum Pennsylvania German Cultural Heritage Center. Er wuhnt mit sei Familie in Ober-Olm neegscht zu Mainz.

Er iss in der Jury vum Mundartdichterwettstreit (dialect writer's contest) in Bockenheim (Palatinate) sitter 1998.




#Article 68: Byler Amisch (127 words)


Die Byler Amisch sinn aa die Alt Gmee die Gehl-Weggli Amisch odder die Bean-Soupers gheese. Sie wuhne im Big Waelli in Mifflin Kaundi, Pennsilfaani. Ihre Voreldere sinn her kumme vun weider southeast in Pennsilfaani vun 1791 on. 

In 1790 sinn Amische Leit noch em Kishacoquillas Daal kumme. Sie sinn vun Somerset Kaundi, unn annere Bletz herkumme. 

In 1849 hot's die Samual B. King Schpalding gewwe. 

In 1881 henn die Weiss-Weggli Amisch weck vun der Alt Gmee gschplitt. Noh waare ee Grupp die Byler Amisch gheese unn die annere Grupp, die Nebraska Amisch gheese. 

Die Fraae waere Maendele unn Bannets. Sie faahre ken Traekters awwer sie henn Traekters fer Belt Power. De Menner ihre Haar iss katzer ass wie die Weiss-Weggli, awwer lenger ass wie die Renno Amisch.




#Article 69: Grundsaudaag (112 words)


Der Grundsaudaag iss am zwette Hanning.

Oh du Grundsau

      Do iss en schee Fersammeling,
      Do hocka mir all rum,
      All Pennsylfawnisch Deitscha Leit,
      Mir gucka net so dumm!
      Mir hen en neia Grundsau Lodge,
      Mir wissa aa ferwas.
      Mir macha net en langes Gsicht,
      Mir gleicha wennich Gschpass.

      Chorus
      Oh, Du Grundsau,
      Du bischt unser Brofeet.
      Du seegscht uns was es Wedder gebt,
      Ebs reggert oder schneet.

      Der Weddermann iss net fiel wart,
      Fum Wedder weess er nix.
      Wann mir uscht uff ihn harricha daet,
      Dann waer mir in ra Fix!
      Mir wissa was die Grundsau seecht,
      Un was ass sie bericht.
      Mir halta sie in grosse Ehr, 
      Ferfehle dutt sie nicht.




#Article 70: Henry Harbaugh (279 words)


Der Schreiwer un Dichder Henry Harbaugh (1817-1867) iss bei Waynesboro, in Franklin Kaundi, Pennsilfaani gebore gewest. Harbaugh hot beed uff Pennsylfaanisch-Deitsch un uff Englisch gschriwwe. Er hot Theology in Mercersbarrig, Pennsilfaani gschtudiert un hot mit em Babier The Guardian g'schafft. Er hot zwee arrig beliebte Bicher uff Englisch („Life of Michael Schlater fer Exempel) bekanntgemacht, yedoch, dem Harbaugh sei es menscht wichdich Schreiwes iss der Gedicht „Abendlied, dass die erscht Bekanntmachung vun me Pennsilfaanisch-Deitschem Gedicht waar. Deel vun sei Voreldre mit Name Herbach sinn kumme aus die Palz. Sie sinn kumme vun selli Schtettlin:

Am 1849 Dr Schaff (en Freind vum Harbaugh) hot der erscht Pennsilfaanisch-Deitscher Gedicht im Kirchenfreund gedruckt.

Margets leit der Dau im Klee, Owets tritt mer drucke druf. 

Margets singe all die Vögel, 
Owets greischt die Loabkrot arg. 
Margets gloppt mer mit der Flegel, Owets leit mer schon im Sarg. 

Alles dut sich innern do, 
Nix bleibt immer so wie now. 
Was ei'm Freed macht, bleibt net so, 
Werd gar arg bald hart un rau.

Drowe werd es anners sein, 
Dart, wo's now so blow aussicht:
Dart is Margets alles fein, 
Dart is Owets alles Licht. 

Margets is dart Freed die Füll', 
Owets is es au noch so, 
Margets is em's Herz so still,
Owets is mer au noch froh. 

Ach! wie duts me doch gelischte
Nach der blowe Wohnung dart: 
Dart mit alle gute Chrischte, 
Freed zu habe, Ruh alsfort. 

Wann sie mi in's Grab nein trage, Greint net, denn ich hab's so schö: Wann sie es des Owets sage 
Denkt—bei ihm is sell all-one!

Es menschte beliebte Gedichde:

Noochdem dem Harbaugh sei Dod am 1867, waar ganzem er sei Pennsilfaanisch-Deitscher Gedichdeband (Harbaugh's Harfe) bekanntgemacht.




#Article 71: Bavaari (195 words)


Bavaari, Bavaria odder die Freischdaat Bavaari iss en Bunnesland was leit in em sautoscht Eck vun Deitschland. 

Der Leonhard Kaiser waar en Parre ass en Lutheran warre iss. Er waar arrested in 1527 in Scharding, Bavaari deweil die Authorities glaabt henn ass er en Widderdaafer waar. Er waar dot gmacht uff re Leeder ass gschmisse waar in en Feier (Langin, 1994 : 165). 

Der Count Wilhelm hot en Laa gmacht ass gsaagt hot ass yeder Widderdaafer misse Dot gmacht warre entwedder mit Feier odder mit Beheading (Langin, 1994 : 167-168). 

Der Christian Nafziger hot en Heemet in Kanadaa gfunne fer sei Amische Gmee vun Bavaari. Amische Immigrant Familye-Naame vun Bavaari in Ontario waare : Oesch, Nafziger, Steinmann, Schrag (Langin, 1994 : 247). Sie sinn in de 1820's riwwerkumme unn ihre Noochkummerschaft in de Perth Kaundi Amisch Settlement schwetze heidedaags Pennsilfaanisch Deitsch.

Zwische 1527 unn 1581 waare 223 Widderdaafer dotgmacht bei Execution in Bavaari.

Es waar en Amische Gmee in Ingolstadt (Amische waare datt bis 1912), in Regensburg (Amische waare datt bis 1908) unn in München (bis 1892). Sie sinn zaamekumme mit de Mennischde unn es sinn nimmie ennich Amisch in Bavaari (Langin, 1994 : 342). 




#Article 72: Daniel Falckner (375 words)


Der Daniel Falckner is gebore warre im Yaahr 1666 in Sachse / Deitschland. Geschtorwe is er ca. 1744 in Amerika.

Sei Vadder un aa schun sei Groos-Vadder waare all lutherische Parre gewese. Er hot in Erfurt / Thueringe Theologie schtudiert un is datt Aahenger vun dem deitsche Pietischde Hermann August Francke waare. Im Yaahr 1694 is er als Ageent vun der  Teutsche Landcompagie nach Pennsilfaani gschickt waare um do Land fer deitsche Auswanderer zu suche.
 
Er is mit en Grubbe vun deitsche Myschdiker um den Johann Kelpius vun Rotterdam, iwwer London nach Pennsilfaani gfaahre ( die schpeedere Eisiedler vum Wissahickon ). Mer wisse net genaa, in welche Beziehung selle Auswanderer-Grubbe middem Falckner un der Frankfurter Landcompagnie gschtanne is. Der Falckner hot zwischezeidlich woll aa schtarricke myschdische Neigunge ghatt.

Vermudlich hot der Falckner awwer ball mit daere Gemeenschaft am Wissahickon gebroche. 

 
Selle Schrift is awwer erscht 1702 in Deitschland nausgewwe waare. Vermudlich als Aahang vum Thomas Gabriel sei Bericht iwwer die Provintz Pennsilfaani vun 1702 in eem Frankfurter Verlag.

Sie hen sich all naadlich vun Filadelfi niederglosse, im heidige Nei-Hanover Taunschip, Montgomery Kaundi. Zu Ehre vun ihre Parre hen die Siedler selle Landschaft Falckner´s Schwamm (Falckner´s Swamp) gheese. Sellewege is die erschde lutherische Gmee in Naad-Amerika aa datt entschtanne. Zum Prediger vun daere Gemeinde is der Daniel Falckner beschtimmt waare. 1708 is die Siedlung in groose Schwierigkeede kumme. Aus finantzielle Grind hot der Falckner es Land an dem Johann Spogell verkaafe misse. - Der Spogell war urschpringlich vun Holland odder vun Deitschland kumme. Druffhie hot der Spogell versucht die Siedler vun ihrne Land zu verdreiwe. Die Siedler vum Falckner´s Schwamm hen dann den Pastorius im Deitscheschteddel um Hilf aagschproche. Ball hot mer gemerkt, ass es all en beese Betriegerei gwese is, was der Spongell do gemacht hot. Awwer aeryedswie hot der Spongell es geschafft es Land in seim Besitz zu behalde. Als die groose Eiwanderungs-Welle aus Deitschland kumme is, hot der Spongell es Land fer viel Geld an annere deitsche Siedler weider verkaaft. 

Schpeeder is der Falckner noch Parre in verschiedne deitsch-lutherische Gemeinde in Nei-Yarrick un in Nei-Schaersi gewese.
Sei letschde Parrei in Nei-Schaersi hot er 1731 wege sei myschdische Neigunge verlore. 

Lischde mit enniche Lidderadur iwwer es Lewe un Wirke vum Daniel Falckner in Amerika:




#Article 73: Pascal's Pyramid (257 words)


In Maddemaddix, Pascal's pyramid en drei Dimensional Generalization vun Pascal's Triangle iss. So wie Pascal's triangle Coefficients gebt fer die Terms vun re Binomial Expansion, so in der same Weg, em Pascal sei Pyramid gebt Coefficients fer re Trinomial Expansion. 

Em Pascal sei Pyramid iss aa Pascal's Tetrahedron gheese. En generalization zu arbitrary Dimension iss ebnols en Pascal's Simplex gheese.

Der Pyramid iss uffgebaut Layer bei Layer. Es schterdt mit em Apex unn geht nunner. Die erschde Layers sinn so wie in dem Diagram: 
Summing die Nummere in yedem Column vun me Layer vun'm Pascal sei Pyramid gebt uns der nscht Power vun 111 in base Infinity (sell iss, mit aus Iwwerdraages deich Multiplication), wu n der Layer - 1 iss.


#Article 74: Pfälzischer Mundartdichterwettstreit (193 words)


Der Pfälzische Mundartdichterwettstreit iss en literarischer Wettbewerb in der Palz (Rheinland-Pfalz), der sidder 1952 allyaehrlich im Oktower in der Winzergemeinde Bockenheim an der Weinstraße ausgedraage watt.

Zu dem Wettbewerb dreffe sich Autoren, die Pelzisch Dialects schreiwe unn schwetze kenne. Eenziche ausgschriwwene Schpaat iss Lyrik. Die Jury zeichbt die zehe beschde Gedichde aus, wobei (1) Thema unn Inhalt, (2) Dialect-Sauwerkeit unn (3) Vordraagskunscht die Bewatting beeinflusse. Die erschde drei Renge sinn mit Geldpreise bedacht und warre vereffentlicht; die Deelnemmer, die uff den Bletze vier bis zehe landen, erhalde jeweils den gleiche Anerkennungspreis. Traditionell watt die Endrund mit den Gedichtvordraage vor mehrere hunnert Zuheerern im Feschtzelt nahe dem Barrickerhaus Emichsburg unn dem Haus der Deutschen Weinstraße ausgedraage.

Neeheres zur Ausschreibung kann dem entsprechenden Menüpunkt „Mundart“ der Bockenheimer Website entnommen warre. Datt finne sich aa Information iwwer Sonderpreise, die von der gleichen Jury vergewwe warre, z. B. iwwer den „Preis der Emichsburg“.

Bei den allyaehrlich an em Maiwochenende stattfindenden „Bockenheimer Mundarttagen“ referieren Dialektologen vor Publikum über Mundartthemen und diskutieren driwwer - traditionell im Dialect - uff dem Podium. Dieser Programmpunkt nennt sich Pälzer Dischbediere.

Leit, ass die meenschte Awards grickt henn:

(Stand: Mai 2013, Quelle: Allminanner)




#Article 75: Englische Schprooch (173 words)


Englisch iss die erscht Schprooch heidedaags vun de Majority vun de Leit mit Pennsilfaanisch Deitsche Voreldere, unn so, fer die Majority vun de Pennsilfaanisch Deitsche. Meehnschde Amische unn Fuhremennischde lanne Englisch erscht in der Schuhl, net deheem, awwer some vun'ne lanne Englisch vun ihre eldere Brieder unn Schweschdere eb sie Schuhl schterde. Yuscht baut all Deitsch schwetzere schwetze aa Englisch. Exceptions waere velleicht Leit mit arrig Special Needs, awwer even sie lanne Englisch wann sie kenne. Some Leit mit Special Needs lanne yuscht Englisch unn net Deitsch, zum Beischpiel Amisch Kinner wu net heere kenne (arrig hattheerichi Kinner). Englisch iss die Schprooch fer Bisniss unn fer schwetze mit Nochbere ass Deitsch net schwetze kenne. Englsich waar bekennt (falschlich) in de Colonial Zeide ass wie Welsch (cause en latt Englischschwetzere in Colonial Pennsilfaani waare an sellezeit welsch). Englisch iss en germanischi Schprooch was vun de Schprooche vun die Anglos unn die Saxons iss. Englisch hot aa viel Wadde vun Franzeesisch weil die Normans vun der Saut hot England in 1066 in me Grieg iwwergnumme.




#Article 76: Englisch (Leit) (136 words)


Englisch kann unnerschittliche Aarde Meeninge hawwe in Pennsilfaanisch Deitsch. Englisch kenne Leit sei ass duhne Englisch schwetze. Englisch kann gyuust warre fer meene all de Leit ass net Pennsilfaanisch Deitsch sinn. Englisch kann meene ebber ass net Amisch odder Mennischt iss, odder Englisch kann meen ennichebber ass net Amisch iss. Uff kors, Englisch iss aa velleicht ebber vun England, odder ebber mit Voreldere vun England. 

Fer die Amisch, die Englisch odder en Englischer iss en Auswendiger, sell iss, ebber ass net Amisch iss, odder velleicht ebber ass net Amisch odder Mennischt iss. Eb en Mennischt Englisch iss odder net, nooch en Amisch, iss net iesi fer antwadde odder aensere. Velleicht kenne mir saage ass en Mennischt net so Englisch iss ass wie die annere Englisch. Amische Kinner gehne Englisch wann sie tschuuse die Amische Wege verlosse.




#Article 77: Gemeinde Zweibrücken (108 words)


Die Gemeinde Zweibrücken, die Zweebrigge Gmee odder die Zweibrücken Mennonite Congregation iss en mennischde Gmee in Zweebrigge Deitschland. Die Gemeinde Zweibrücken iss die Result vun en Zaamekummes vun de Ixheim Amish Congregation unn die Ernstweiler Mennonite Congregation uff der 17 Yenner, 1937 (Nolt, 1992 : 183). Nooch em Thirty Years Grieg (1618-1648) sinn some Swiss Widderdaafer noch der Principality vun Zweibrücken (Langin, 1994 : 180). In 1713, some Widderdaafer waare alaubt fer im Busch settele in der Frankenweide (Langin, 1994 : 190). Schunn in 1759 hot Zweibrucken en Independent Widderdaafer Gmee ghatt (Langin, 1994: 231). Am Schterd 1800's sinn some Zweibrucken Widderdaafter noch Bavaari (Langin, 1994 : 232).




#Article 78: Ixheim Amisch Gmee (203 words)


Die Ixheim Amisch Gmee waar en Amisch Gmee net weit vun Zweibrücken, Deitschland. Ihre Mitglieder nooch em Yaahr 1936 waare gmacht vun Leit vun zwee Congregations, die Saar Amisch Gmee unn die Ixheim Amisch Gmee. Die Zwee Amische Gmeene sinn zaame kumme in 1936 (Nolt, 1992: 182). In 1936 hot die Ixheim Gmee 134 Mitglieder ghatt (Nolt, 1992 : 182). Sie henn en Versammlingshaus c. 1844 uchgebaut unn sie henn ihre Versammlingshaus gyuust bis am Yaahr 1937 (Nolt, 1992: 183). Bis 1932 henn sie Footwashing geduh (Nolt, 1992 : 182). Sie waare bis es End noch viele Traditions am Halde. Sie henn bis's End, Meidung gyuust fer Mitglieder unner de Bann, sie henn unsalaried Breddicher ghatt mit ken formal Lanning unn aa some Menner henn noch Baarde ghatt (Nolt, 1992 : 182). Sie waare die letschde yuropee'ene Amisch. In 1929 en Amischkall, der Ernst Guth (1903-1986) hot en mennischt Meedel, es Susanna Weiss (1903-1984) heiere welle. Awwer, es waar net alaubt fer en Amisch fer en Mennischt heiere. Der Amisch Aeltester (Bischof) vun Ixheim, der Christian Guth hot der Mennischde Breddicher, der Hugo Scheffler aagedroffe fer schwetze dewehe unn noh henn ¸die Ixheim Amische unn die Mennischde gschterdt zu zaamekumme (Nolt, 1992: 182-183).




#Article 79: Berliner Journal (368 words)


Des Berliner Journal is een hochdeitsche Woche-Zeiding geweest, ass im Yaahr 1859 zum erschte Mol fer die Ontario-Deitscherei publiziert warre is in was is heidichdaags die kanadische Schtadt Kitchener. Die Zeiding gemacht hen zuerscht zwee Deitschlenner: der Friedrich Rittinger, een politischer Flichtling, un der Johann (John) Motz . Sie waare beed Republikaner aus Deitschland. 

Schpeeder hen die beed Seeh vum Alte Rittinger un vum Alte Motz, der John A. Rittinger un der William Motz fer die Zeiding als Drucker un als Redakteur gschafft. 
Zu ihrne beschte Zeite (um 1900 rum) hot mer yede Woch mehner wie 3,700 Schtick vum Berliner in der Ontario-Deitscherei verkaaft. Sellmols is die Zeiding die greeste hochdeitsche Zeiding in Kanadaa gweest. 
Die Firma Rittinger  Motz hot aa annere hochdeitsche Bleeder aus der Ontario-Deitscherei uffkaaft un mit dem Berliner zammmeglegt.

Wege dem kanadische Griegs- un Anglo-Nationalismus hot die Dominions-Owwrichkeit im Oktower 1918 beschtimmt, ass mer keen hochdeitschi Zeiding mehr in Kanadaa hot drucke darrefe. Sellewege is des Blatt yuscht noch uff Englisch mit een neie Naame (Ontario Journal) verkaaft warre. Im Yaahr 1924 hot mer die Zeiding fer finanzielle Grind nimmi weider drucke kenne. So, mit dem Berliner waar es naach 65 Yaahre verbei. 

Weil des Pennsylvanisch-Deitsch die Mudderschprooch fer schiergar alle deitsche Eiwuhner in dem Schproocheiland waar - aa fer die Kinner vun schpeedere Siedler aus Deitschland - hot mer im Berliner allweil pennsylvanisch-deitsche Kolumne ghatt - zum Beischpiel die schpassiche Brief vum Joe Klotzkopp, odder vun sei Fraa der Särah Klotzkopf. Die erschte pensylvanisch-deitsche Kolumne is gedruckt warre in der hochdeitsche Zeiding Ontario-Glocke am 22. Yenner 1890. Die Brief warrre deel gschriwwe vum John A. Rittinger un sellewege Deel vun een eegne, originale pennsylvanisch-deitsche Literatur-Produktion in der Ontario-Deitscherei. Annere pennsylvanisch-deitsche Brief un Kolumne hot mer aus deitsche Zeitunge aus Pennsilvaani naachgedruckt. 

Mer finnt mannichmol aa Gedichte vum Henry Harbaugh do im Berliner, awwer aa sehr viel hochdeitsche Prosa un Gedichter, ass im Alte Land un in den Vereenichte Schtaate gschriwwe warre sin. Zum Beischpiel ebbes vum Ferdinand Freiligarth, vum Georg Herwegh, Otto Ruppius, odder vun der Annette von Droste-Hülsdorf. So, mer hot do in dem Blatt ghatt Deitschlenner-Literatur, deitsch-amerikanische Gedichte un nadierlich die vun die Ontario-Deitsche arrig geglichne pennsylvanisch-deitsch Brief un kaze Prosa-Schticker. 




#Article 80: Vic Toews (111 words)


Der Victor Vic Toews, PC [tævs] (gebore uff der 10. September, 1952, Filadelfia, Paraguay) iss en Mennischt, unn alleweil, der Canadian Minister of Justice unn Attorney General in em Prime Minister Stephen Harper sei Cabinet. Er waar in Filadelfia, Paraguay gebore. Sei Eldere waare Mennischde. In 1956 iss sei Familye noch Manitobaa gezogge. Er iss en Canadian Ballidischener sidder en langi Zeit. Er waar der MP fer Provencher in em Canadian House of Commons sidder 2000. Zwische 1995 unn 1999 waar er in em Legislative Assembly of Manitoba wu er en senior Cabinet Minister in em Gary Filmon sei Regiering waar. Toews ise en Mitglieder in der Conservative Party of Canada.




#Article 81: Wissahickon Grick (279 words)


Die Wissahickon Grick iss en Grick in sautoscht Pennsilfaani. Sie hot ihre Schterdt in Mangammri Kaundi, Pennsilfaani, unn fliesst baut 23 Meil (37 km) ep sie drefft der Schuylkill Rewwer aa an Filadelfi. Ihre Watershed deckt baut 64 schquare Meil Land (166 kmsup2;)

Groose Deele vun der Grick geht darrich unn newich Parkland, mit ihre letschde paar Meil darich en dief Gorge (Gortsch). Der Gegend ihre Scheeheit hot en latt literary Leit aagezoge so wie der Edgar Allan Poe unn der John Greenleaf Whittier. Es Gorge unn sei Gegend iss heidedaags deel vum Fairmount Park System in Filadelfi. 

Der Naame fer die Grick kummt vun die Lenni Lenape Schprooch. 

In 1694 iss der Johannes Kelpius aakumme in Filadelfi mit en Drupp deitsche Pietists fer im Daal wuhne newich der Wissahickon Grick. Sie henn en monastic-gleich Gmeeschaft gformt datt. Sie waare die Hermits odder die Mystics of the Wissahickon gheese in Englisch. Der Kelpius waar en Hexemeeschder, Schreiwer unn Occultist. Er hot oftmols in me Deiwelsloch (Cave) gebet an der Seit vun der Wissahickon Grick wu er es End vun der Welt gwaardt hot. Er hot geglaabt ass es End deed in 1694 aakumme. Nooch sellem Yaahr sinn die Gedreie Leit noch gebliwwe mit em Kelpius bis an sei Dot. Nooch seim Dot in 1708 hot die Grupp ihre End gfunne. Die Leit henn ihre Heemet newich der Grick verlosse. Deel Mitglieder sinn noh gange mit em Conrad Beissel unn sei Effridaa Gloischder in Lengeschder Kaundi, Pennsilfaani, awwer annere henn probably ihre celibat Lewesschteil uffgewe. (Aber einige Brueder und Freunde von Kelpius blieben am Grick als ledige Einsiedler, bis in die 1740'iger Jahre: zum Beispiel, Johann Seelig und Konrad Matthaei.)




#Article 82: Lee Thierwechter (174 words)


Der Lee Thierwechter waar uff em 12. Tschulei 1929 in Nadd-Lebanon Taunschip gebore, un er waar em Robert un der Edna Thierwechter ihr Bu. Er hot die Neda Kreider in Auguscht 1956 gheiert. Der Lee hot drei Buwe ghatt un fimf Kinskinner. Er hot vun der Fredericksburg High Schul in 1947, der Lebanon Valley College in 1951 un vun der Penn State University in 1956 mit Degrees in Biology un Agriculture gegraduated. Er waar en Medik in der Army im Korean Grieg zwischich 1951 un 1953. Er hot Agriculture an der Milton Hershey Schul gelaernt. Dann hot er fer Eastern States Farmers Exchange gschafft. Er waar mit seinre Luddrische Karrich in Reedsville gschefdich. Der Lee Thierwechter waar en Scholar, Schreiwer un Schuhlmeeschder vun der Pennsilfaanisch Deitsche Schprooch un Kuldur fer etliche Yaahre. Un er waar der Schreiwer vun en Deitsch Kalemn fer en Zeiding im Grooss Daal fer en langi Zeit. Der Lee Thierwechter vun Belleville, Mifflin Kaunty, iss nimmie am Lese. Er is am Mundaag der 10. Yenner 2011 in seinem Haus gschtarewe. 




#Article 83: Anarchism (140 words)


Anarchism iss vun der Greich αναρχία (unne archons (Meischter)). Darrich anarchism, iss een Glaawe, een Philosophy, un een Beweging geegge Authoriteet, ass es ken recht kotte hut.

Es maynt as de Authoriteet ken Recht hut epmols udder so meist vun de Zeit. Fer example, Elder hawwe recht iwwer Kinner un Lehrer hawwe Recht iwwer Schtudents weil sie meh chickt sinn. Awwer Police, Ballidiker, un Corporations hawwe ken Recht weil/as de Leit nicht agreed dezu.

Anarchism well graad Deelnaame vun de Leit in oll Decisions ass iene Effekt. Representatives schaff es simply net. So schwetze de Anarchists.

In Principle iss sie aa en Idee, ass ken Mensch guud gdeelt iss, dei Leben zu rule. 

Es gep feel leit in de gschickt de iwwer anarchism gschwetzt hawwe:

Even zu heit gept nooch feel Kruppe in Amerika, Deitschland un iwweroll, de Anarchism trescher.




#Article 84: Blatznaame (224 words)


Sell is en DPAK-Project (Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis). Alliebber iss eigelaade fer mithelfe.
Mer wisse noch net 'xactly, wu sell iss




#Article 85: Elsässerdeitsch (432 words)


Elsässerdeitsch odder Elsässisch heest mer all die deitschi Dialekte, ass mer in die franzeesische Departments Unner-Elsass (Bas-Rhin), Owwer-Elsass (Haut-Rhin) schwetzt. Es sin besonders alemannische Dialekte, ass mer datt schwetzt. Naddlich devun im Department Moselle (Mosel) schwetzt mer moselfränkische un pfälzische Dialekte (zum Beischpiel ´es Lothringer Platt ). 
Um 1 Millione Mensche rum schwetzte uff sehr unnerschiedliche Levels Deitsch in selli Gegend.
Beed Departments warre frieher ballidisch un kulturell middem deitsche Schproch-Gebiet schtarrick verbunne. 

 
 
Weil heidichdaags awwer yuscht noch die aldi Leit Deitsch schwetzte im deegliche Lewwe, gebt es sitter eeniche Yaahre een schtarricke elsässiche Schprooch-Beweging. Sie sin in unnerschiedliche Gruppe georganisiert un welle, ass des Elsass -wider- een trilinguale Gesellschaft (Elsässisch-Hochdeitsch-Franzeesisch) watt. Des Elsässerdeitsch sett een arrig wichticher Deel vun selli Schprooch-Gmeeschaft sei. 
Sellewege hen sie viele Kinndergaarde un Schulheiser gegrindt, wu schunn die gleene Kinner Deitsch un Franzeesich lanne. Fer historische un wattschaftliche Grind welle sie arrig, ass die neegschte Generation aa des Hochdeitsch yuuhse kann, was mer in der Schweiz un in Deitschland im Wattschaftslewwe viel schwetzt. Viele Elsässer schaffe in selli Nochber-Lenner.

Annere Gruppe welle aa, ass des Elsass een Autonomie-Statut in kulturelle un in edukative Froog grickt. Die elssäsische Schprooch-Beweging schafft fer sell aa mit annere Schprooch-Beweginge in Frankreich un in Eiropaa zamme. 

Im eeffentliche Leewe finnt mer efders Schtrosse-Schilder in zwee Schprooche (Franzeesisch/Elsässerdeitsch). Sitter eenicher Yaahre unnerschtitzt die Department-Owwerigkeit die elsässische Schprooch-Beweging een bissel mit em offizielle Amt für Sprache und Kultur un gebt Geld fer Schulheiser un Aktivitäte vun Schule. 

Wege die Griege zwische Deitschland un Frankreich un dem schtarricke Nationalismus in beed Lenner is die Situation fer die deitschi Schprooch in selli Gegend net leicht. Abbadich des Hochdeitsch is aagsehene gwest ass die Schproch vum Feind. 
Sitter die 1980er / 1990er Yaahre sin die Leit awwer nimmi so scheemig wege ihre Mudderschproch un sie hen een latt unnerschiedliche Sache fer ihre Schprooch-Kultur aagschtaerrt.

Sitter viele hunnert Yaahre gebt es aa een grosse Dialekt- un Hochdeitsch-Literatur in selli Deel vun Frankreich. Beriehmte Schreiwwer sin zum Beischpiel der René Schickele, der Otto Flake, der Jean Egen odder der André Weckmann. Sie hen ihre Romane un Gedichter uff Franzeesisch, Hochdeitsch odder in een elsässiche Dialekt gschriwwe. Es gebt aa arrig viele Liedermacher, ass uff Elsässisch singe. 

Elsässich is aa efders die Mudderschproch vun viele Eiwannerer gwest, ass abbadich im 18. Yaahrhunnert nach Pennsilfaani kumme sin. Besonders Mennonischte un Amische sin urschpringlich aus daere Gegende kumme. Sellewege hen eeniche Bletz in Pennsilfaani Naame wie Strasburg, odder Alsace (frieher hen die Pennsylvanisch-Deitsche selli Schteddel Elsass gheese). Schpeedere Generatione hen noh aagfange des pfälzische Pensylvanisch-Deitsch zu schwetzte un nimmi des Alemannische.




#Article 86: Die Groossdaadi Grundsow Lodge (255 words)


Uff September 28, 2005, sinn die Haaptmenner un Raadsleit vun die 17 Grundsei Lodsche im Eastern Pennsilfaani zammekumme fer's zwanzigscht Yaahr in Kutzeschtettel. 
Der Leroy Heffendrager un sei Buwe henn guud Musick gemacht. Die Grundsei waare hungerich fer esse, un der Carl Snyder hot die Lodsch uffgemacht am halwer siwwe. Der Parre Russell Heintzman hot schee gebeet, un die Buwe henn sich nei gelosst. Der Schreiwer, Richard Miller, hot die Minutes geleese vum Yaahr devor.
Der Dr. William Donner vun die Kutztown University hot en Report gewwe vun sei Buch, ass er am schreiwe iss vun die Gschicht vun die Grundsei Lodsche.
Der Carl Snyder un der Richard Miller henn gsaagt, ass des waert es letscht Yaahr ass Haaptmann un Schreiwer. Alliebber waar sorry fer sell zu heere. Die Buwe henn en guude Tschabb geduh un hatt gschafft fer alles zamme halte. 
Der Paul Kunkel un sei Schulmeeschters henn sex Schule am geh. Sie duhne en wunnerbaar Tschabb. Sie henn noht en Leckschen ghatt fer neie Raadsleit, un selli Leit sinn nau uff'm Board: Lee W. Haas (Haaptmann), Donald Reinert (Schreiwer) un Donald Breininger (Geldheewer).
Alliebber hot Ya g'saagt - except der Haas, der Reinert un der Breininger.
Do im neie Land sinn mir blendi alte deitsche Brieder am verliere. Die Mudderschprooch watt wennicher un wennicher unnich die Luthrische un Reformierte.
Die erscht Grundsau Lodsch henn Pennsylvaanisch-Deitsche ans geh grickt im Yaahr 1933. Alleweil henn die unnerschiddliche Lodsche alliwwer in Pennsilfaani noch baut 6,000 Glieder - en latt wennicher wie sie ghadde henn Yaahre zerick.




#Article 87: 'S unnerscht 's ewwerscht Land (281 words)


Ich weess en Blatz, du weescht en aa

Un bischt en guud bekannt;

Du draewelscht oft im Draam dedarch -

Es unnscht ‘s ewwerscht Land.

Des Land, des iss gaar weit vun do,

Doch eb du’s weescht, bischt datt.

Wann d’ meenscht, du waerscht deheem im Bett,

So bischt uff ee Mol datt.

In sellem Land iss nix wie do,

Was graad iss, datt iss grumm;

Wann eener schlooft un leit im Bett,

So schpringt er wacker rum.

Was schlecht iss, datt iss immer’s bescht,

Des sauer iss alsfatt siess;

Die Schtiwwele waert mer uff de Kepp,

Die Bannets an de Fiess.

Die Haase lege Oier datt,

Der Schmierkees waxt uff Beem,

Un wann en Mann ans draewle geht,

So bleibt er schee deheem.

Der Hunnich watt gemacht vun Holz,

Die Ieme mache Schpee;

Die soobre Leit, die saufe Dramm,

Die Siffer drinke Tee.

Der Schtaahl un Eise, die sinn weich,

Un Fedderdecke hatt;

Die beese sinn die guude Leit,

Die liewe warre g’matt.

Was sauwer iss, iss dreckich;

Es Wasser laaft der Hiwwel nuff,

Was rund iss datt, iss eckich.

Datt sinn die Schteddel all im Busch,

Die Baryie in de Deicher;

Es Hausdach unnich’m Fundament,

Der Keller uff’em Schpeicher.

Die Veggel schwimme dief im See,

Die Pasching sinn im Grund,

Die Oischders briehe uff de Beem

Un gauze wie die Hund.

Sex Sunndaag sinn in eenre Woch,

Un yuscht ee Daag watt’s g’schafft,

Un wann mer heilt, dann iss mer froh,

Im Druwwel watt’s gelacht.

Die Weibsleit draage Hosse datt,

Die Mannsleit seidne Fracks,

Kee Schulde un kee Tax.

O, was en tappsi-tarrwi Blatz,

Des unnerscht ‘s ewwerscht Land!

Des Gegedeel, un iwwerzwarch,

Des hinnerscht vedderscht Land!

(Ezra Grumbine)




#Article 88: Altes Land (226 words)


Altes Land - so heesse die Pennsilfaanisch-Deitsche der Weltdeel, wu ihr Voreldre gelebt henn, eb sie kumme sinn ins neie Land: Natt America. Die Leit im alte Land waare allfatt abbadich geindresst in was am aageh waar im neie Land bei die Pennsylvaanisch-Deitsche. Neegscht alliebber in die Pfalz hot Freindschaft ghatt in Pennsylvaani, un die Leit henn sich Brieflin gschriwwe riwwer un niwwer. Naach 1945 hot die Zeiding Die Rheinpfalz en Supplement ghatt am Wochend, ass Pälzer Feierowend gheesse hot. Datt hot mer newich Mudderschproochgedichte vun Leit aus'm alte Land aa Schreiwes finne kenne vun Leit aus Pennsyvlani. Abbadich der John Birmelin hot in die erschte Yaahre als emol ebbes gschriwwe datt drin. Sell Supplement henn die Publisher gschtoppt baut 1973. Naach seller Zeit henn die Paelzer nimmie viel lese kenne vun was am aageh waar im neie Land in Pennsylvaani.

Erscht 1997 hot en nei Zeiding gschtaert: Hiwwe wie Driwwe. Gschriwwe un gedruckt iss HwD im alte Land, awwer die Schreiwer sinn neegscht all Pennsylvaanisch-Deitsche, un so iss die ganz Zeiding in Pennsylvaanisch-Deitsch gschriwwe. Im Yaahr 2001 hot der Walter Sauer en glee Publishing Kumpni gschtaert im alde Land, ass Bicher in Pennsylvaanisch-Deitsch druckt. Un im Yaahr 2003 henn 21 Leit in Ober-Olm en Association gegrindt mit Naame Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis e.V. (German-Pennsylvanian Association). Sitter 2006 gebt's im alte Land en yaehrlich Versammling, der Deutsch-Pennsylvanische Tag.




#Article 89: Deitsch Woischdroos (153 words)


Die Deitsch Woischdroos is e Turischdeschdroos, wu an de B 271 un de B 38 anne fiehrt. Im Norde fangt se in Bockrem a und heerd in Siede nooch rund 85 km hinner Schweige vor de franzeesisch Grenz uff. Die Deitsch Woischdroos gebts seit 1935 unn is dodemit die äldscht Woischdroos in Deitschland

Die vorderpälzisch Higgllandschafd, in weller die Deitsch Woischdroos eigebedd iss, iss die Haardt. Die werd im Weschde begrenzd durch de Oschdrand fumm ``Pälzerwald, das Haardtgebirge, im Oschde lait die Oberrheinisch Tiefebene, die Breid funn de Haardt iss bis zu 15km. Am südliche End funn de Deitsch Woischdroos  schdehd an de Grenz zum Elsass seid 1936 dess ``Daitsche Woitor``, am Nordend zu Rhoihesse (Rheinhessen) hie seid 1995 das Haus funn de Deitsch Woischdroos. 

Entlang de Schdroohs find ma enn Haufe bekannde Woiorte funn denne die maischde de Zusadds an de deitsch Woistdroos hawwn wu dess frieherre an de Haardt erseddsd hodd.




#Article 90: Michael Rumpf (194 words)


De Dr. Michael Rumpf is am 16. Dezember 1948 in Heidelberg geboore und is in Bonn, Dublin unn Mailand uffgewaxe.

Ab 1969 hodder erschd in Bonn, schbeeder donn in Heidelberg Germanischdick, Philosoffie unn Italianistik schdudierd. 1974 hodder dort es erschde Schdaadsexame abgeleed. Aschließend hodder amme Uffdraach vumm SWF iwwers Probläm vun de polidisch Ausgewoocheheit vun Rundfunksendunge gschafft unn war dann zwee Johr wissenschaftlischer Midarweider am Philosoofische Seminar.

Seit 1978 lebder als Lehrer am Loininger Gimmnasium in Grinnschdadd. Soi Dokterarweid, wu 1980 raukumme is, is iwwer de Philosoof Walter Benjamin, iwwer denner noch zwee Uffsatzsammlunge rausgebrocht hott: Aporien und Apologie (1991) unn Elite und Erlösung (1997).

Seit 1980 isser änder fun de Herausgewwer fum Lidderadufheft ZENO. 1991 hodder de erschde Preis beim Kurzessay-Wettbewerb in Bayreuth unn de dridde Preis fer e Erzählung im Limburg-Wettbewerb vun de Schdadt Derkem gewunn; 1998 de dridde Preis beim Wettbewerb Buch des Jahres. Als Iwwersetzer schaffder an italiänische Klassiker.

Vum Michael Rumpf sinn folgende Bischer mit Aphorisme rauskumme: Satzwechsel (1983); Gedankensprünge (1986); Gedankenfäden (1992); Schnittstellen (1996); Haarrisse (2000); Querlinien (2004) - all im Manutius-Verlag rauskumm. De Erzählband Die Unruhe der Einzelheiten. E Essayband -Gefühlsgänge- is 1997 im eestreichische Droschl-Verlaach rauskumme.




#Article 91: Reidenbach Mennischt (203 words)


Die Reidenbach Mennischde sin een kleene Drupp Fuhremennischde, wo als noch bei die aalt Addning fun mennischde Lewe lewe. Sie sin entschtanne juscht about 1946, awwer ma kann aa saage, as sie sidder 1942 entschtanne sind, dieweil in sellem Jaar een Spalting gewest is in die Mennischde Gemeh fun Lancaster County und around 35 Ehepaar fersucht hen Gemeeschaft mit annre Gemeinde zu finne und net successfull warre. So hen sie gschtaert fer een Gemeh mache mit die eigne Leit in 1946.

Was sin die reasons gewest fer die alte Gemeh verlasse? Well, sell ist a lang Schtorie, awwer katz verzaehlt sin se iwwerdrissig worre fun all die moderne developments in die Heemgemeh, naat mit sellem was in die Second World War an angehe waar und so fatt.

Reidenbach Mennischde faahre mit eem Gaul un Dachwägle, was sie Carriage heeße. Sie hen keen electric und keen TV, radio en so ebbes. Sie draage pleene Gleeder, halde sich an een einfach Lewe und baure zumeist, specially Dobak. Iwwer die Jaahre hen sie intern Druwwel ghatt und sind nau deelmols schlimm verspalte, nunner zu drei Leit-Gemeh, awwer es gibt aach noch große Gruppe von ihne. Alle Reidenbach Mennischde Gruppe zammegnomme sin es juscht about 350 Glieder.




#Article 92: Keith Haring (234 words)


Keith Allen Haring, vielleicht der bekannteschte Moler vun der Deitscherei aus letschde Zeit, is Moi 4, 1958 in Reddin, Pennsylfanni uff die Welt kumme. Er is in Kutzeschteddel, Pennsylfanni uffgwaxe. Do hen em sei Schulmeschder iwwerzeicht bei a guudi Kunschtschul sei College zu duh. Vun 1976 bis 1978 hatt er die Ivy School of Professional Art in Pittsbarig, Pennsilfaani bsucht, wu er graphic design hatt glannt. Derno is er nooch Nei Yarrick gange. In seller groosi Schtadt hat er ausglewt.
 
Em Keith Haring sei Molerei is in der ganzi Welt bekannt. Er hatt oifachi G'schtalte vun Mensche un Diere gemolt, un aa oifache unlewendiche Ardickel hatt er gemolt, wu so ausgsehne hett wie Mensche. Em Haring sei Molerei fer some Mensche sehne aus wie en cartoon adder graffitti. Ettliche Schticker sinn homo-erotisch. Annri vun sei Arweide hent ballitische adder gesellschaftliche Botschafte.

Haring hatt gemehnt die Mensche satt kunschtardickel fer wenich kaafe kenne, un so hatt er sei Schtoor mit billiche Preise, The Pop Shop, geeffnet. Sell Schtor, wu mer yuuscht em Haring sei Kunschtardickel griecht, is heidichdaags noch do bei Nei Yarick, un aa noch wolfel. 

In seim Lewwe hatt Keith Haring gegempft fer ballitische un gesellschaftliche Dinger wie Menscherechte, Rechte vun gay Mansleit un vun lesbian Weibsleit, gege Apartheid in Saut Afrikaa, un fer helfe fer AIDS-grenke. Hanning 16, 1990 is er selwer vun seller Grankheit gestarewe. Er hatt bloos 31 Yaahre ghett.




#Article 93: Es erschde Buch Mosi (124 words)


Es erschde Buch Mosi

Kapiddel 2:

un do waren ach kee Mensche die was agebaut hawwe.

isch de Eu phrat.

en Gehuellfen mache, das sie den Man ergaensed. 19. Bis doher hot Jehovah Gott jegliches wildes
Dier uffem Feld, un die Veggl un fliegende Wese im Himmel die er aus dem Grund von de Erd gmacht. Die hot er yetz dem Man gebrocht, dass er jeglicher lebendiche Seel en Name gewwe soll. 

Dier uffem Feld en Name gewwe, avvah do war ken Gehuellfe fur seller Man.

als er gschloofe hot, un hot des Fleesch widder zu gmacht.

Bay vom meinem Bay,

un Fleesch von meinem Fleesch,

Sie soll Mennin gheisse waere, weil sie vom Man genumme worre is.

sollen en Fleesch waere.

Kapiddel 3:




#Article 94: Kriegsheim (155 words)


Kriegsheim is en Schtettel in die Palz. 628 Leit wuhne datt (2006), un's iss neegscht zu Worms. Aus sellem Schtettel sinn Mennischte kumme, ass in Deitscheschteddel (Germantown) gsettelt henn. Sie henn Kriegsheim 1685 verlosse ghatt. 

Die ärschde schrifdlisch Erwähnunge hods unna vaschiedne Nome im Zammehang mid Schengunge ans Kloschda Lorsch gäwwe: Kreikesheim (766), Crigesheim (1137), Crigisheim (1276), Chrisheim (1306), Criegesheim (1335), Krysheim (1344), Griesheim (1496). 1494 hods noch zu de sogenonnde pälzisch Ausderfa ghead, Schbäda hod sisch aus de pälzisch Rächde die Londeshärrlichkaid ausgebild un es hod än Ridda vun Kriesem gäwwe, där wu in änärem feschde Torm ghausd hod, där wu haid nuch bewohnd is.

Om 12. Ogdoba 1685 sin die ärschde Krieshemer Auswondara midde Francis  Dorothy in der Naie Weld ookumme. In Germantown hänse än Schdadtdääl „Krie(g)sheim“ gegrind. Aach haid sin noch Schbure vunde Krieseimer in Philadelphia: die Schdrooßenoame „Cresheim Valley Drive“ und „Cresheim Road“ unde Reschaurõõnom „Cresheim Cottage Cafe“ kumme vun Kriesem.




#Article 95: „Joe Klotzkopp“-Briefe (290 words)


Die „Joe Klotzkopp“-Briefe sin een pennsylvanisch-deitsche Zeidings-Kolumne gwest, ass der John A. Rittinger (1855-1915) im Yaahr 1890 fer´s erschte Mol in der Ontario-Deitscherei gedruckt hot - in dem pennsylvanisch-hochdeitsche Blatt „Ontario Glocke“ vun Walkertown. In selli Brief hot noh die Kunscht-Figur Joe Klotzkopp allweil ebbes schpassiches iwwer ballidische Sache un des allgmeene Zeitgschehne verzeehlt. Des Watt „Klotzkopp“ is aussem pelzische Deitsch un meent ebber, ass allweil mit sei Kopp darrich die Wand mecht sell meent, er will, ass alli Leit des duhne, was er mecht. Weil die „Joe Klotzkopp“-Brief immer arrig frech gwest sin, hen die Leit sie in der Pennsilfaani- un der Ontario-Deitscherei sehr gegliche. 

Do is een Beispiel aus seller Kolumne in der deitschi Original-Orthographie, es is iwwer die „Temperenzler“ gschriwwe un es is nadierlich een bissel bees:

Es werd doch allerweil fun nix als fun Prohibition geschwetzt. Mei Nochbor mehnt, wann die Mätschority dafor schtimmt, dann kriege mir sertenly Prohibition. Jo, hab ich gsagt, un die Kih fliege neckscht Frijohr uf die Weed, wann sie Fliegel kriege. Ich hab keen Bang for de Temperenzleid; ich kenn sie zu gut. Sie mehne´s net halb so schlimm wie sie kreische un riminder mich immer an den Buh den jemand gfrogt hot, ob sei Fader en Chrischt sei. Jo, hot der gsagt, awer er schafft net fiel dra! Do neilich wor ich in ehre Temperenz-Meeting, der Lecktscherer hot gor jemmerlich iwwer de Schnapps hergzoge un hot gmehnt: Der Verbrauch fun berauschende Gedrenke in dem Land macht mich schwindlich. Hinner in der Haal war en Mann, der sei beschtes browirt hot, um sich am Pleschter an der Wand in der Heh zu halde, der hot gekrische, mich ah! 

John A. Rittinger: Joe Klotzkopp-Brief, in: DIE ONTARIO GLOCKE, Walkerton, 13. Dezember 1893




#Article 96: Mississauga Mennonite Fellowship (103 words)


Es Mississauga Mennonite Fellowship iss en mennischde Gmee in Mississauga, Ontario, Kanadaa mit baut dreissich Familie. Die Erindale Secondary Schuhl iss geyuust wie ihre Gmeehaus. Sie iss uff em nattoscht Eck vun Dundas unn Erin Mills Parkway. Die Gmee hot ihre Schterdt grickt in 1980 deich Urbanization, awwer es waar in 1981 wu sie ihre formal Schterdt grickt hot. Es Mississauga Mennonite Fellowship iss en Gmee ass gheert zu' em Conference of United Mennonite Churches in Ontario, em Conference of Mennonites in Canada (sidder 1998) unn, endlich, zu' em Mennonite Conference of Eastern Canada (sidder 1998). Es Breddiches iss in der englische Schprooch. 




#Article 97: Patty Barefoot (1759-1865) (100 words)


Die Patty Barefoot (1759-1865) waar gebore net weit vun Douglassville, Pennsilfaani. Sie waar als die eldscht Persoon in Morgantown, unn velleicht in all Pennsilfaani. Ihre Eldere waare der Samuel unn Jean Barefoot. Sie waar gedaaft in 1778 in re Episcopal Kaerich. Sie iss noch Morgantown, Pennsilfaani gezogge wu sie noch yung waar. Sie waar en Hauskieper, besonders fer der David Finger, gheese der Schquire Finger, en Schankmacher unn Schquire in Caernarvon Taunschip unn schpeeder fer sei Wittfraa, noch sei Dot, die Letita Wainwright. Ihre Kaerper iss heidedaags in em Morgantown Methodist Church Graabhof. Die Patty Barefoot hot nie net gheiert. 




#Article 98: Gordonville, Pennsilfaani (136 words)


Schtettel Naame in Englisch: Gordonville

 

Gordonville iss en Schtettel in Leacock Taunschip, Lengeschder Kaundi, Pennsilfaani.

Sitter die 1960er / 1970er Yaahre is Gordonville een arrig wichticher Druckblatz fer die Klassiker vun die amisch-hochdeitsche Literatur. Die Bicher sin datt allweil gedruckt warre fer Amisch-Gmee in Pennsilfaani un in die Middelwescht-Deitscherei. Es sin newwich die Ernsthafte Christenpflicht (een klassisches amisch-hochdeitsches Gebetbichlin) besonders aa die Schreiwes vum David Beiler, David Treyer, John Schlabach, odder ´em John Schmucker. Im Gordonville Print Shop sin awwer aa viele Berichte vun Dienerversammlungen, Diener-Register un Schul-Fibeln nei gedruckt warre. Gordonville is aa der Druckblatz vun ´em pennsylvanisch-deitsch Gedichtsammling: Es Weibsmensch in der Schpiggel: a collection of PA German poetry with English translation. Gordonville, PA: Gordonville Print Shop, 1992 bei der Gladys S. Martin.




#Article 99: Christian Stoltzfus (158 words)


Der Christian Stoltzfus (1749-1832) waar en Amisch-Bischoff. Er waar em Nicholas Stoltzfus (1719-1774) sei Buh. Er iss noch Amerikaa kumme mit sei Fadder in 1766 wu er achtzeh Yaahre alt waar. Er hot in Barricks Kaundi gewuhnt. Datt hot er, uff der 4. Moi 1774, die Catherine Gerber gheiert. Nein Yaahre unn zwee Woche schpeeder iss sei Fraa gschtarrewe. Sie henn fimf Kinner zaame ghatt. Sei zwett Fraa waar en Koenig, ass me Lantz sei Wittfraa waar. Mit ihr hot er aa fimf Kinner ghatt. All die Leit heidedaags, mit em Letscht-Naame Stoltzfus, sinn unnich sei Nochkummerschaft. In 1798, der Christian, nau fuffzich Yaahre alt, iss noch Gordonville, Pennsilfaani gezogge. 

Eemol hot der Christian Stoltzfus 1050 Acker gkaaft in Upper Kanadaa (heit Woolwich Taunschip, Waterloo Kaundi). In 1819 hot er ee Lot vum Land zu'm Peter Martin verkaaft. Die annere Lots hot waar verkaaft zu sei Buh der Christian G. Stoltzfus (1781-1865) noch em Christian Sr. sei Dot. 




#Article 100: Deutsch-Pennsylvanischer Tag 2006 (248 words)


Der erscht Deutsch-Pennsylvaanischer Tag hot Blatz genumme im glee Schtettel Oberalben in die Pfalz. 'S waar wunnerbaar guudes Wetter, un baut 110 Leit waare kumme fer's Prograem sehne un abhariche. Un soweit, as mer hot heere kenne, waar alliebber froh fer do gwesst sei. Der Roland Paul vum Institute for Palatine History and Folklife Studies in Kaiserslautern hot gschwetzt iwwer die Paelzer, as gezogge sin naach America im 18. Yaahrhunnert, un wie sie naachher zu Pennsylvaanisch-Deitsche warre sin. Der Butch Reigart, der Raymond Fisher un der Dr. Walter Sauer hen pennsylvaanisch-deitsche Gedichte un Gschichte gelese, un die Leit hen sell aarick gegliche un en latt glacht. Am End hot die Musick Band  paelzische und pennsylvaanisch-deitsche Musick Schticker gschpielt. Un sell waar's Prograem in hochdeitsch:

Deutsch-Pennsylvanischer Tag 2006
Auswanderermuseum Oberalben (Pfalz)

Samstag, 7. Oktober 2006, 14.30 - 19.30 Uhr

Program: 

Heidrun Werner (Förderverein Auswanderermuseum Oberalben e.V.)
Dr. Michael Werner (Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis e.V.)

Roland Paul (Institut für pfälzische Geschichte und Volkskunde):

Vorstellung der Anthologie Mit Pennsylvaanisch-Deitsch darich's Yaahr; Vortragende: Butch Reigart (Columbia, Lancaster County), Ray Fisher, Dr. Walter Sauer u. a.

Folkband Reinig, Braun und Böhm:
Auswandererlieder, Einwandererlieder - Pfälzische Volkslieder in der alten und der neuen Welt

ab 18.00 Uhr Kulinarischer Ausklang mit Pälzer Auswannererknepp

Rahmenprogramm:	
Quilt-Ausstellung mit Exponaten aus mennonitischer und amischer Produktion
Info- und Bücherstände rund ums Thema Pennsylvanien

Veranstalter: Förderverein Auswanderermuseum Oberalben e.V.
In Kooperation mit: Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis e.V.
Mit freundlicher Unterstützung des Historischen Vereins der Pfalz e.V. und des Deutsch-Pennsylvanischen Freundeskreises e.V. Saarbrücken

Deutsch-Pennsylvanischer Tag




#Article 101: Tennessee Stoltzfus (144 words)


Der Tennessee John Stoltzfus (1805-1887) waar gebore ee Meil sautoscht vun Intercourse, Pennsilfaani uff em Newport Road. Sei Fadder waar der Jacob Stoltzfus (1779-1810) unn sei Mudder waar die Maria Blank. Sei Fadder iss gschtaerewe wu der John yuscht vier Yaahre alt waar. Er iss noh mit Freindschaft uffgewaxe. In 1826 der John hot die Catherine Hooley gheiert. Zaame henn sie gewuhnt uff re Bauerei halbweg zwische Bird-in-Hand unn Intercourse in Leacock Taunschip. Die Bauerei waar uff em Old Philadelphia Pike, was heit Route 340 iss. Sie henn zehe Kinner ghatt datt. In 1844 iss Familie acht Meil oscht gezogge unn in 1845 henn sie ihre alt Bauerei verkaafe. Sie waare noh um Millwood rum. In 1872 John iss noch Knox Kaundi, Tennessee gezogge wu er gholfe hot mit em Schterdt vumme neie amisch-mennischde Gmee. Der John unn sei Fraa sinn gschtaerewe in Tennessee. 




#Article 102: Jacobina Schwartzendruber (176 words)


Die Jacobina Schwartzendruber (1793-1869) waar en Amischfraa unn der Peter Nafzinger (1790-1827) sei Fraa. Sie waar in Weinsheim, Eiropaa gebore. Sie iss en Wittfraa mit six Kinner warre uff em See (1827), weil ihre Mann gschtaerwe iss noch zehe Daage uff em See. Ihre Dochder Mary iss a dot gange uff em See. Sie hot der See gegreizt aa mit zwee Brieder, der Caspar Schwartzentruber unn der Peter Schwartzentruber. Noch acht Woche uff em See henn sie Land aagreecht in Baltimore, Maryland. Sie henn welle noch Kanadaa geh, awwer mitaus Geld henn sie in Pennsilfaani gesettelt. Die Wittfraa Nafzinger iss gegraawe in me Amisch Graabhof ee Meil wescht vun Morgantown. Sie hot in Groffdale, Lengeschder Kaundi gewuhnt unn ep ihre Dot hot sie net weit vun Morgantown gewuhnt uff ihrer Schweschder, die Magdalena, ihre Bauerei. 

Wu die Familie kumme sinn in Pennsilfaani, der Christian Zook vun Tscheschter Kaundi iss gange sie uffpicke. Die Familie hot gwuhnt fer ihre erschde drei Munaade in Pennsilfaani mit de Zooks. Noch sellem hot sie en Blatz in Lengeschder Kaundi gfunne. 




#Article 103: Magdalena Farmwald (104 words)


Die Magdalena Farmwald odder die Magdalena Fordewald waar en Amischfraa ass gewuhnt hot in Strasbourg, Alsace. Sie iss 1847 noch Amerikaa gekumme. Sie iss kumme mit ihrer Schweschder die Elizabeth Farmwald unn mit ihrem Buh, der Jacob Farmwald. Die Magdalena hot welle noch Amerikaa geh eb ihre Buh Military-Age waar. Sie waare uff em See fer sex Woche. Sie hot fimf Schweschder ghatt. Sie waare die Elizabeth, die Barbara, die Fannie, die Katie unn die Mary. Mir weese nix meh baut die Fannie, die Katie unn die Mary. Es iss meeglich ass sie gesettelt hot in Holmes Kaundi, Ohio, awwer mir iss net schur. 




#Article 104: Jacob Farmwald (1837-1902) (105 words)


Der Jacob Farmwald waar en Amischmann, en Bauer unn en Blaeckschmitt. Er waar in Strasbourg, Alsace gebore. Er iss noch Amerikaa kumme in 1847 mit seinre Mudder die Magdalena Farmwald unn seinre Base die Elizabeth Farmwald. Er is uffgewaxe in Holmes Kaundi, Ohio. In 1847 sei Naturalization Record saagt ass er wuhnt in Farmerstown, Ohio. Sei Naturalization Record saagt aa ass er gebore waar in 1838. Er hot die Lydia Miller gheiert. Wu sie gschtaerewe iss, hot er die Catherine Raber (1847-1927) gheiert in 1871. Der Bischof wu hot sie gheiert waar der Moses Beachy. Er iss gschtaerwe in 1902 net weit vun Middlefield, Ohio. 




#Article 105: David Farmwald (156 words)


Der David J. Farmwald (1863-1917) waar en Amischmann, en Bauer, en Swiss Cheese macher net weit vun Charm, Ohio unn schpeeder en Decker in Plain City, Ohio. Sei Fadder waar der Jacob Farmwald (1837-1902) unn sei Mudder waar die Lydia Miller. Er waar gebore net weit vun Baltic, Ohio. In 1884 hot er die Elizabeth C. Miller (1863-1926) gheiert in Holmes Kaundi. Der Bischof waar der David Troyer. In 1896 sie sinn noch Madison Kaundi, Ohio gezogge. Sie waare unni die erschde Amische datt. Fer 18 Bens de Buschel sinn sie vun datt noch Mechanicsburg, Ohio gange fer ihre Welschkann verkaafe. Schpeeder henn sie gsettelt net weit vun Plain City, Ohio. Datt waar er en Decker unn en Bauer. Er iss dot drei Daage noch me Accident mit me Gaul. Der Gaul hot ihn dot gmacht. Er iss gegraawe newich seinre Fraa in me Amisch Graabhof baut fimf un en halb Meil sautwescht vun Plain City. 




#Article 106: Samuel Farmwald (123 words)


Der Samuel J. Farmwald (1865-1953) waar en Amischbauer. Sei Fadder waar der Jacob Farmwald (1837-1902) unn sei Mudder waar die Lydia Miller. Er waar gebore in Charm, Ohio. Er hot die Amanda Shetler (1866-1933) gheiert in 1886. Der David Troyer waar der Bischof. Sie henn gewuhnt wescht vun New Bedford, Ohio uff der Amanda ihre Eldere ihre Bauerei. In 1898 sie henn die Bauerei do gekaaft. In 1913 sie henn die Farm verkaafe zu em Abe Raber unn noh sinn sie noch Lengeschder Kaundi, Pennsilfaani gezogge weil ihre Dochder, die Sarah Farmwald Fisher waar gheiert unn am wuhne datt driwwer. Der Samuel hot en Stroke ghatt in 1953 unn iss gschtaerewe. Er iss im Stoltzfus Graabhof gegraawe mit seinre Fraa, nattwescht vun Seischwamm. 




#Article 107: Elizabeth Farmwald (113 words)


Die Elizabeth Farmwald (1867-1937) waar en Amischfraa. Ihre Fadder waar der Jacob Farmwald (1837-1902) unn ihre Mudder waar die Lydia Miller. Sie waar gebore net weit vun Berlin, Ohio. In 1889 hot sie der Jonas Z. Miller (1867-1951) gheiert. Der Bischof waar der David D. Miller. Sie waare gheiert in Burton, Ohio, Geauga Kaundi. Sie waare der zwett Amisch Paar ass gheiert waare in dem Kaundi. Fer vazzeh Yaahre sie henn in Middlefield, Ohio gwuhnt unn noh sinn sie noch Plain City, Ohio gezogge. In 1910 sie sinn noch Nappanee, Indiana gezogge. Datt waare sie ee Meil wescht unn ee halb Meil natt vum Schtettel. Sie iss gegraawe im Weldy Graabhof, Nappanee, Indiana. 




#Article 108: Jacob Farmwald (127 words)


Der Jacob J. Farmwald (1869-1946) waar en Amisch Bischof. Er iss Breddicher warre in 1899 unn Bischof in 1930. Sei Fadder waar der Jacob Farmwald (1837-1902) unn sei Mudder waar die Lydia Miller. Er waar gebore in Berlin, Ohio. Er hot die Sarah Miller (1877-1938) gheiert in 1893. Der Bischof waar der David A. Troyer in Charm, Ohio. Jacob unn Sarah henn in Holmes Kaundi gwuhnt fer ee Weil, awwer ball henn sie en Bauerei gfunne ee half Meil saut vun Plain City, Ohio. Sie henn datt gewuhnt bis sie gschtaerewe sinn. In 1946 waar sei Boggi gedroffe vun me Semi-Trailer. Er iss gschtaerewe in der Ambulance. Er iss gegraawe mit seinre Fraa in ee Graabhof vier Meil sautwescht vun Plain City uff em Amish Pike Road. 




#Article 109: Solomon DeLong (142 words)


Der Solomon DeLong (1849-1925) wor gabora in Schnecksville, Lechaa Kaundi, Pennsilfaani da 8 Harnung 1849, un is g'shtorva in Allenschteddel, da 2 Harnung 1925. Er war 'n Lehrer, 'n Bisnismon, un fer tzwelf Yohr der Pennsilfaanisch Deitsch Schreiver fom Allentown The Morning Call, unnich 'm Schreib Nahma Obediah Grouthomel. Sei Iwwersetzing fon Die Nacht 'Fer Krishdawg wor 's airsht mohl gadruck'd im The Morning Call da 24 Dezember 1920.

Die Nacht 'fer Krishdawg:
Es war die nacht 'fer Krishdawg, wie darrichs gons hous
Nix hot sich ferrak'd, net a mohl en mous;
Die shtrimp war'n om shonshta in roi'a ufkenkt,
In der hoffnung der Belsnickle en yaders ba-shenkt.
Die kinner war'n all om shlofa im bett 
Mit shpielsach un kandy war'n foll ihr kep;
Ich un die Mam, schlaferich, die arwet all ga'du,
Suchten unser bett fer notwendichie ruh. . . .




#Article 110: H. L. Fischer (164 words)


Der H. L. Fischer (Henry Lee Fischer) wor gabora in wos gakent wor ols 's Deitsch Settlement, in Franklin Kaundi, Pennsilfaani, in 1822, un is g'shtorva in 1909. Er wor 'n lehrer, 'n lawyer, un hot in shpaiterra yohra darrich 'n tzeit fun gronkhate, 'n lot mundart gadichta g'schriva. Sei iwwersetzing fön Der Krab wor gadruck'd ols 'n bich'l on seinra Mapleshade harnet in Yarrick, da 7d Yuli, 1891.

Naegschde dem Dichder Henry Harbaugh, Fischer waar der zwitt es greesscht Mudderschprooch Dichder. Er hot zwee haaptgedichdebande--„'S Alt Marik Haus mittes in der Schadt,--un „Kurzweil und Zeitvertrieb.

Es war mitternacht un' schaurig, 
Ich war schlaf'rig, mud, un traurig 
Uewer fiel so alte Bucher 
Foll so ganz fergess'ne ne Lehr; 
Un' ich hab so halwer g'schlummert - 
Hot 's uf e'mol so gebummert - 
So wie 's macht wan 's bissel dunnert  -
Das es rappelt an der Dheer; 

Selwert, - Klopt an meiner Dheer - 
Des, allee, isch 's was ich hor. . . . 




#Article 111: Thomas C. Zimmerman (142 words)


Der Col. Thomas C. Zimmerman (1838-1914) wor gabora in Lebanon Kaundi, Pennsilfaani, da 23d Yenner, 1838, un is g'shtorva in Reddin, Barricks Kaundi, Pennsilfaani, da 13d November, 1914. 'N drucker bei hondwarick, is er in die hae kumma tzum g'shtel fun editor fom Reading Times, un hot grossie blessier g'funna gadichta iwwersetza fun unnershitt-licha shprocha ins mundart. 'N Traur-Gedicht uf'n Wuediger Hund (An Elegy on the Death of a Mad Dog) shtaid im tzweta buch fun Olla Podrida rousgewwa beim Herr Zimmerman in Reading, in 1903.

 'N Traur-Gedicht Wuediger Hund:

Ihr gute Leut, fon alle Sort, 
Gebt Ohr' mol zu meim Sang, 
Und wan ihr find 's wart arrig karz, 
Es halt eich g'wiss net lang. 

In Eilington do war 'n Mann, 
For den die Welt ufschtet, 
Das shtill en gotlich Race er schpringt, 
Wan er ans Bede geht. . . . 




#Article 112: Krefeld (122 words)


Krefeld, odder Crefeld is die Heemat gwest vun die erschte Mennonischte-Siedler, ass im Yaahr 1683 mit die Hilf vun die Teutsche Landcompagnie un dem William Penn vun Deitschland nach Pennsilfaani kumme sin. Deel vun die Eiwanderer is vun Quaeker Glaawe gwest. In der Umgegend vum Deitscheschteddel hot´s een gleene Blatz gewwe - net gresser wie een Weiler mit een paar Heiser uff een bissel mehner wie 1.000 Aecker Land verdeelt -, ass mer uff Pennsylvanisch-Hochdeitsch Crefeld gheese/gschriwwe hot. Des gleene Darreflin, odder des Landschtick hot seller Naame ghatt bis ins 19. Yaahrhunnert. Es waar Deel vum German Township naddlich vun Filadelfi. 

Des deitschlennische Krefeld hot aa heit nooch een grossi Mennonischte-Gmee mit 1.000 Glieder. Sitter ´em Yaahr 1696 yuuhse sie ihrne Karrech.




#Article 113: German Township (119 words)


German Township hot mer bis ins 19. Yaahrhunnert een Taunschip naddlich vun Filadelfi ghesse. Des Schtick Land hot der William Penn im Yaahr 1682 zu die Teutsche Landcompagnie vun Frankfurt am Main, Deitschland verkaaft. In dem Gebiet uff 5.700 Aecker hot seller Siedlungs-G´sellschaft Mennonischte un Quaecker aus Deitschland hieg´schickt, ass datt gleene Weiler, Darreflin un een gleen´s Schteddtlin, die Deutsche Stadt (heidichdaags ´es Deitscheschteddel, gegrindt. Die German Town, wie die Englische die Gegend genennt hen, waar ebbes wie der Haaptblatz vun die Siedlung. In der Umgegend hen die eenselne Siedler-Gruppe, ass vun unnerschiedliche Bletz in Deitschland naach Amerikaa kumme sin, ihrne eegne gleene Heemate/Bauereie g´schtaert. So um des Deitscheschteddel hot´s drei Darreflin gewwe, ass die Siedler gheese hen: '




#Article 114: John Stoltzfus (319 words)


Der John A. Stoltzfus (1870-1957) waar en Bischof in der Weavertown Amish Mennonite Church. Er waar eens vun de Instigators vun de Peachey schplitt in Lengeschder Kaundi, Pennsilfaani. Die annere Leaders waare der Christian J. Beiler, der Christian L. King (1861-1950), Jacob Kauffman (1851-1911) unn der Eli Kauffman (1854-1925). Sie henn in 1909 gschterdt mit nanner aadreffe fer die Biwwel lese. Sie henn some Breddicher in Belleville, Pennsilfaani gfroogt fer sie helfe fer en Kaerich uffschterde. Sie henn der S. W. Peachey, der C. D. Peachey, unn der Bischof John P. Zook gfroogt fer helfe cause sie waare am schplidde aa vun de Amisch datt driwwe in Mifflin Kaundi, Pennsilfaani. Uff em 27 Henning in 1910 hot's erscht Versammling gewwe fer die nei Gmee. Es waar in em George W. Beiler sei Haus net weit vun Gordonville, Pennsilfaani. Die Breddicher S. W. Peachey unn J. P. Zook waare datt. Uff em 28 Abrill, 1911 war der John A. Stoltzfus eigsetzt Breddicher bei der Bischof John P. Zook. Der Christian L. King waar aa eigsetzt uff sellem Daag. Uff der 25 Abrill, 1926 waar er eigsetzt Bischof by der John B. Peachey ee Daag noch der Christian L. King. Epmols waar die Weavertown Amish Mennonite Church die John A. Gmee gheese. Iwwer sei Lewe hot er baut 200 Leit gedaaft unn er hot 64 Paare gheiert. Fimf Mol daerich sei Lewe hot er die zwee, die Kinner unn die Eldere gheiert (net zaame uff kors). Mer saagt ass er oftmols gsaagt hot : I'd rather live in a log cabin in the woods where there is love than to live in a mansion without love. Er hot en latt Biwwel Verses by hart gekennt unn hot gegliche annere Beachy Gmeene bsuche. Fer baut ee Yaahr eb sei Dot hot er net in die Gmee geh kenne cause er zu grank waar. Er iss gschtaerewe in re Hoschpitaal noch re Operation. 




#Article 115: Daniel Kreider (109 words)


Der Daniel Kreider (1782-1860) is een Mennonischt Schreiwer gwest, ass allweil uff (Pennsylvanisch-) Hochdeitsch geischtliche Gedichte und Liedlin gschriwwe hot. Er waar gebore in 1782 - wahrscheinlich im Lengeschder Kaundi - un hot schpeeder in Ontario un in Ohio gewuhnt. Sei Familie waar een vun die aeltscht Mennonischt-Familie in Pennsilfaani. Der Schtammvadder vun alli Kreider in Nadd-Amerikaa is schunn 1716 aus der Palz naach Lengeschder kumme. 
Nach dem Daniel Kreider seim Dod in 1860 hot mer eeniche vun sei Lieder in Lengeschder bei die Seh vum Johann Bär drucke losse:

Es is meeglich, ass der Kreider mannichmol aa ebbes uff Pennsylvanisch-Deitsch gschriwwe hot, awwer mer wisse des net ferschuhr.




#Article 116: Die Schlang un der Whiskey (151 words)


Letschte Summer, wie ich am Rumdraewele waar in de differende Kaundis vun Pennsylvania, wu sie Deitsch schwetze, hawwich aardlich viel Schtories gheert. Deel vun denne Schtories deet mer Tall Stories heesse in Englisch. Do is eeni, as en Kall drunne in Pennsburg in Montgomery Kaundi, mir verzehlt hot. Er hot gsaat:

Ich hab awwer wennich sarri gfiehlt fer die aarm Schlang, weil ih 're ihre Middaagesse weckgenumme hab, un so, fer sie wennich bezahle fer mei Beet, hawwich 're en paar Drobbe Whiskey ins Maul gschitt. Die Schlang hot sich aagschickt, as wann sie zufridde waer, un sie is fatt gegraeddelt, un ich bin widder ans Fische. Awwer naachdem ich ebaut fimf Minudde am Fische waar, hawwich ebbes gfiehlt wedder mei Schtiwwel schlage, un wie ich nunner geguckt hab, datt waar die seem Schlang widder mit drei Grotte im Maul.

(Source: The Morning Call, 'S Pennsylfawnisch Deitsch Eck, Nov. 20, 1948)




#Article 117: Es Schnuppduch (114 words)


Der Billy Henning wuhnt uff 're Bauerei drowwe in der Sugar Valley. Letscht Munet is der Billy naach Fildelfi gange. Un des waar's erscht mol, as der Billy seilewe im 'me groosse Schteddel waar, un aa 's erscht mol, as er im 'me groosse Restaurant gesse hot. Un wie der Weeder ihm en Schoossduch odder Naepkinn gebrocht hot, is der billy gaar gwidders bees warre. Er is uffgschtanne un hot der Weeder leddre welle un hot gsaat: Du yungi Rotznaas, wann du sell verflammt Dings net wegnemmscht, weis ich dir mol ebbes. Ich denk, ich weess, wann en Schnuppduch zu yuuse, un 's brauch mer niemand hints gewwe.

(Verzehlt vum Albert F. Buffington, 1962)




#Article 118: Turkie (221 words)


 
Turkie (Turkisch: Türkiye) iss en Land, es menschtdeel in Asie iss. Die wunslich eiropeeisch Gegend iss bei der weschtliche Helft vun Istanbul.

Der Turkie sei Greess iss baut 780.000 km². Der Turkie sei Eiwuhner-Zehl iss baut 72 millione. Es Amts-Schprooch iss die Turkische Schprooch. En Eiwuhner aus Turkie heest Turke odder Turkin.

Die Turkie odder die Turkische Republik hot 81 Provinzen. Der Turkie sei Regiering iss en liberaalisch-demegraadisch Eenheitsrepublic. Gschichtlich Turkie hot vun der Republikisch em Volk sei Pardei (CHP) verwalt. Die Waehrung der Turkie iss die neie Turkische Lira (Yeni Türk Lirası).

Die Haaptschtadt iss Ankara, ene Schtadt in Zentralanatolien, awwer die greeschde Schtadt des Turkie iss Istanbul, am die Bosporus Meerengen. Der alt Naame Istanbuls war Konstantinopel.

Die Turkische Republik iss im Yaahr 1923, natt der Turkische Befreiungsgrieg, vun Mustafa Kemal Atatürk gefundet worden. Davor, war die Turkische Republik en Teil des Osmanisches Reich. Atatürk hat viele Reformen vorstellen, um die Turkei mehr modern un westlich machen.

Die Turkie hat Raender mit Bulgarie natt Nordwesten; mit Griechenlen natt Westen; mit Georgie natt Nordosten; mit Armeni, Aserbaidschan un Iraen natt Osten; un mit Iraek un Syrie natt Suedosten.

Modern Turkie hat ene schtarrke un verschiedene Wirtschaft. Sie hat die siebgreeste Armee (die viergreeste Grundarmee) auf der Welt. 'S gibt ene schtarrke Fertigungsindustrie, dass macht Flugzeuge, Elektroniker, Wagen, Kleidungen un Textilien.




#Article 119: Germersheim, Deitschland (111 words)


Germersheim (Pfalz), im Paelzische gehaese Germersche, iss e Schtettel direct am Riwwer Rhein gelegge. Vunn dort aus gings wohl aach fer die Voreldere in's neie Land: Sunnern, Haert, Amerikaa (auf Deutsch Sondernheim, Hoerdt, Amerika) war en Schprichel (Saying) was ma do im vorgehende Yaahrhunnert oft gsaagt hot. Sell will haese, dass die Rees in's neie Land iwwer die neggschte Derfer Sunnere unn Haert agfange hot. Vunn Haert aus gings dann mit dem Schiffel vunnem Ortsagsessische Reeder de Rhein runner in Richding (Direction) Natt-See unn vunn dortaus iwwer de groose Deich (Ocean) noch Amerikaa.
Sell Schtettel hott baut 21,000 Eiwuhner, en glenni University (ebaut 2000 Schtudende), wu ma fremde Sprooche lanne kann.




#Article 120: Der Dokder weess es bescht (102 words)


Paar Woche zerick hot em Tschann Eschelmann sei Fraa gemeent, der Tschann waer am schtarewe, un sie hot gschickt fer der Dokder. Wie der Dokder kumme is, hot er der Tschann iwwerall geexemment, un noh hot er der Mary, em Tschann sei Fraa, ins Ohr gepischbert: Mary, ich denk, der Tschann is am schtarewe. - 
Der Tschann hot awwer gheert, was der Dokder gsaat hot, un er hot sich uffghockt im Bett un hot gegrische: Nee, ich bin verflammt net am schtarewe. - Noh hot die Mary gsaat: Nau, Tschann, leg dich hie, der Dokder weess es bescht.

Albert F. Buffington (1962)




#Article 121: Henry Funck (224 words)


Der Henry Funck (odder Heinrich Funk) is zirka 1694 verleicht in Richen im Kraichgau (heit Schdaat Baden), in Deitschland, gebore. Er is im Augscht 1717 (odder 1719) nooch Pennsylvaani kumme un hot sich im Philadelfia Kaundi uff em Insching Grick bei Franconia hiegeblanzt. Er waar en Mennischt. Sei Eldre waare vermutlich der Breddicher Hans Funk un sei Fraa Verena vun Hasle bei Bann, Schweiz (un frieher vun Mettmenschtetten, Zurich).

Der Henry Funck waar en Miller un en Bauer. Er hot gheiert die Anna Moyer un sie hen zehe Kinner ghatt. Er waar ganz gut ab, so viel as er Bauereie fer sei vier Seh kaafe hot kenne. Er is aa zweemol waehle warre darrich es Los-Ziehe fer Breddicher un schpaeder Bischop sei. 

Der Bischop Funck hot zwee Bicher gschriwwe. Es aerscht waar (in Hochdeitsch) Ein Spiegel der Taufe mit Geist, mit Wasser und Blut. Des waar es aerscht Buch, as in Amerigaa gedruckt is warre, as vumme Mennischt gschriwwe is warre. 

Er hot aa en anner Buch gschriwwe: Eine Restitution, oder eine Erklaerung einiger Haupt-punckten des Gesetzes … Der Henry Funck is gschtarewe im Yaahr 1760.

Eens vun de beschde Schreiwes wege em Bischop Funck is es Buch vum John L. Ruth (in Englisch) mit em Titel: Maintaining the Right Fellowship, 1984 (Bledder 136-37). (Guck uff der Mennischde Entsiklopedia aa: Vol. II, Blatt 418.)




#Article 122: Menno Colony (143 words)


Menno iss en Colony gegrindt in 1926 in Paraguay vun Kanadier Mennischde im Chaco im Nattweschde vun Paraguay. Annere mennischde Colonies in Paraguay sinn Fernheim unn Neuland. Es sinn rum 10,000 Bariyer unn sie sinn urschpringlich vun deitsch/nidderlennische Voreldre. Die direkte Vorfaahre hawwe vor ihrer Aasiedling in Paraguay yedoch bereits bis End vun de 18schde Yaahrhunnert im weschtpreissische Weichseldelta, bis 1874 in der russische Schwatzmeergegend unn bis 1926 in Manitobaa, Kanadaa gsettelt. Es sinn baut 3,500 Eiwuhner im Colony Schtettel Loma Plata. Die Leit hawwe vun Kanadaa noch Paraguay gsettelt vor allem weil in Kanadaa sitter 1917 alli Kinner in e weltlichi Schuhl hawwe gehe misse, wu englisch schwetzt warre iss. Siwwezich percent vun de Settlers waare Chortitzer Mennischde vum Manitobaa Oscht-Reserve, zwanzich percent waare Sommerfelder Mennischde vum Manitobaa Wescht-Reserve unn zehe percent waare Bergthaler Mennischde vun Rosthern, Saskatchewan

Global Anabaptist Encyclopedia Online




#Article 123: Schpiel-Theory (119 words)


Game Theory ass aa Schpiel-Theory iss en Satt Applied Maddemadix unn Economics ass Situations schtudiert wo Schpieler unnerschittliche Actions tschuuse in adder fer ihre Returns vergreesere. Die erschde Leit ass daer Theory uffgedenkt henn, henn Economics im Sinn ghatt. Sie henn Economic Behavior besser verschteh welle. Schpeeder hot die RAND Corporation Game Theory geyuust fer Nuclear Strategies verschteh. Heidedaags yuus mer Game Theory in adder fer unnerschittliche Aarde Dinge verschteh. Zum Beischpiel, an die Zeit yuus mer Game Theory in so Disciplines ass wie Biology, Psychology, Sociology, Political Science, Ethics unn Philosophy. Game Theory schwetzt vun Optimal Behavior, Koscht, unn Benefits, wo die Options net fixed sinn unn wo die Schpieler Choices vun annere Leit im Sinn hawwe misse.




#Article 124: Polly Schropp (217 words)


Die Polly Schropp (aa Schrob, odder Schrop) waar een pennsylvanisch-hochdeitsche Schreiwerin vun Gedichter. Sie is - wahrscheinlich - in 1772 im Pine Grove Taunschip, Schuylkill Kaundi gebore un in 1836 aa datt gschtorwe. Sie waar die Dochder vun ´me Deitschlenner aus ´em Kraichgau/ Sautwest-Deitschland. Mir wisse net viel iwwer ihr Lewwe. Sie hot niemols ennichebber gheiert un is schpeeder in ´me Haus fer aareme Leit gschtorwe. Vier vun ihrne Gedichte sin in die 1820er Yaahre uff ebbes was mer Eenblattdrucke (broadsides) heese kennt, gepubliziert warre. Die Gedichte sin in een schtarrick religiyeese un eefache Schproch gschriwwe, efders aa fer Aerinnere dode Nochbere odder Freindschaftsglieder (zum Bieschpiel in ´me Gedicht fer ihrne Bruder, Johann Schrob). Es is meeglich ass Deel vun ihnre Gedichte (see die Lischt unnich) vum Samuel Royer in Pottstown gedruckt waare sin. Des waar der eensichi hochdeitsche Drucker in seller Zeit in Pottstown, ass Fraktur-Drucke gmacht hot. Er waar zwische 1820 un 1827 der Drucker vum Advocat und Bauern Anzeiger in Pottsville.
Weil die Polly Schropp een aareme Fraa gwest is, hot sie verleicht mannichmol ihrne Liedlin uff die Marrickt-Bletz un vor die Wattsheiser im Schuylkill Kaundi gsunge un versucht ihrne Eenblattdrucke zu die Bauer uff der Schtross verkaafe. Des waar mannichmol der Weg fer een pennsylvanische Schreiwer een bissel Geld fer sei Gedichte griege. 




#Article 125: Menno Simons (652 words)


Der Menno Simons waar eener vun die Grinder vum mennonischde Glaawe in Holland un Deitschland. Er waar gebore in 1496 in ´me gedollische Familie in Witmarsum, Friesland, een Region in Holland. Er is gschtarwe am 23. Yenner 1561 in Deitschland in ´re Blatz, ass mer gheese hot Wüstenfelde neegscht zu (Bad) Oldesloe. 

Zuerscht is der Simons en gedollischer Parre (odder Prieschter) gwest ass allweil Gmeene in Holland bedient hot. Als in Deitschland die Reformation aagfange hot, hen viele gedollische Breddicher aagschtaert mit - heelicherwees - lutherische Bicher lese. Des waar in 1526. In seller Zeit hot die Owwrigkeit alli ebber ass lutherische Schrifte in Haus ghatt hawwe, schtreng b´schtraft. In 1532 is der Simons zerrick in sei aldi Heemat gange, fer een Gmee in Witmarsum bediene. Net weit vun sei Gmee hot in Emden (Oscht-Friesland) een Widderdaafer, wu vun Saut-Deitschland kumme is - der Melchior Hoffmann - aagfange mit breddiche un (widder-) daafe Manns- un Weibsleit. Eener vun sellem, der Sikke Snijder, is in 1531 dod gmacht waare darrich die Owwrigkeit in Leeuwaarden/Friesland. Er waar der erscht daaferische Maertyrer in Holland. In der Zeit hot der Simons aa mehner un mehner Zweiwel griegt, wegge ´em rechte chrischtliche Glaawe, abbadich die Kindsdaafe. So es hot nimmi lang gnumme un er hot aagschtaert daaferische Lehre breddiche in sei Kaerrich. Zuerscht waar der Simons een Melchiorit, sell is een Unnerschtitzer vun die Lehr vum Melchior Hoffmann, awwer noch ´em End vum Daafer-Reich in Münster un wegge der militante Lehr vun seller Daafer-Gruppe hot er sie nimmi unnerschtizt. Der Simons waar fer een wehrloses Chrischtedum. Weil die Owwrigkeit allweil des Daaferdum verfolcht hot, hot der Simons fatt gehne misse. Zuerscht naach Groningen un schpeeder naach Deitschland. In der Zeit is der Simon aa widder-gedaaft waare un die verfolchte Daafer in Holland hen ihn fer Bischof un Aeltschter sei b´schtimmt. Sellewege is der Simons fer viel Yaahre rumgreest fer die gleene Daafer-Gmeene in Holland un Nadd-Deitschland, besonders in Oscht-Friesland, b´suche. Er is bis naach Danzig (in 1549) g´reest fer Gemeene uffbaue, daafe, es Nachtmohl gewwe un Gottesdienschte feiere. 

Fer een Zeit er waar aa in der nadd-deitsche Schtadt Wismar / Baltische See, awwer allweil er waar in G´fahr fer sei Lewwe un hot net fer een langi Zeit an een Blatz bleiwe kenne. Sitter 1554 er hot een Heemat gfunne in Wüstenfelde neegscht zu Oldesloe un net weit vun Lübeck in Nadd-Deitschland. Datt hen eeniche vun sei Glaawens-Brieder een Druckerei uffgbaut, wu mer des Schreiwes vum Simons gepubliziert hot. Es waar noh een ruhichere Zeit fer ´em Simons un sei Familie un so er hot nau mehner Schrifte un Bicher schreiwe, oder iwwerschaffe un iwwersetzte kenne. Am 31. Yenner 1561 is er datt aa gschtarwe. 

In 1794 hen die pennsylvanisch-deitsche Mennischde fers erschte Mol des Fudament-Buch vum Menno Simons in Philadelfi drucke losse (Ein Fundament und klare Anweisung von der seligmachenden Lehre unsers Herrn Jesu Christi). Bis zu dem Yaahr hen die Mennischde in Oscht-Pennsylvaani allweil Editione vun dem Buch ghatt ass verleicht noch in der Schweiz gedruckt waare sin. Des Buch is in Pennsylvaani bis in die 1870er noch finf Mol gedruckt waare. 

Erscht in 1876 hen die Schweizer Mennoniten zamme mit die russlennische un die pennsylvanische Mennischde een Iwwersitzung gemacht vun alli Schreiwes ass der Menno Simons in Holland un Deitschland gschriwwe hot, un noh in een Sammling gedruckt: Die vollständigen Werke Menno Simon´s. Der Druckblatz waar in Elkhart, Indiana-Deitscherei. Sitter der Zeit is selli groose Schrifte-Sammling - sie hot mehner wie dausend Seit - nooch efders fer die Amisch, die Mennischde vun Alter Aadning un fer die russlennische Alt-Kolonier gedruckt waare. Des letscht Mol waar des in 2002 bei die Pathway-Drucker.

 
Es gebt in Saut-Amerikaa eeniche Bletz, Kolonien, wu an des Lewwe vum Menno Simons gemahne solle. Die Bletz sin gegrindt waare bei die plattdeitsch-schprochiche un hochdeitsch-yuuhsende Russland-Mennischde in Paraguay un Brasili. Des sin die Bletz-Naame: Menno, Friesland (in Paraguay) un Witmarsum (in Brasili). 




#Article 126: Mannheim (189 words)


Die Universitätsschtadt Monnem iss mit baut 300.000 Oiwohna de dritt greeschd Schtadt vun Badden-Wuertemberg. Die ehemolische Residenzstadt (1720–1778) vun da Kurpfalz iss des wädschaftlischä un kuldurelä Zendrum vun da eiropäische Metropolregion Rhein-Neckar. Vun da Schweschterstadd Ludwischshafe (baut 164.000 Einwohner) is Monnem nur vum Rhoi gedrennd. Der Dialekt, wo ma' do schwetzt, iss'm Pennsilfaanische ziehmlich ähnlich.

Im Lorscher Kodex im Johr 766 is Monnem des erschdemol urkundlisch erwäänt worre, im Johr 1607 hod donn Monnem di Schdadtreschte kriegt, nochdem da Kurfärscht vun da Kurpalz (Fridrisch da IV.) di Friedrischburch baue hot losse. Des gitterförmisch Strossenedz is bis heit erhalde gebliwwe, deswesche heesd die a Quadradeschtadt.

Änische wischtische Erfindunge sin in Monnem gemacht worre. De Karl Drais hot 1817 de erschte Zweerad, de Carl Benz des erschte Audo im Johr 1886 un 1921 hot donn de Lanz a noch de Bulldog erfunne. 

Un donn is Monnem a noch de Schtadord vun de Burchestroß un a de Schtad- un Zielort vun de Bertha Benz Memorial Route, in Erinnerung an di erscht Audomobilfaat vun da Weld iwwer e längare Schdregg, vun Monem noch Pforze (Pforzheim) im Johr 1888 (104 km / 64 miles).




#Article 127: Barack Obama (147 words)


Der Barack Hussein Obama II (gebore 4 Auguscht 1961) waar de President vun de Schteets vun Yenner 2009 bis Yenner 2017. Er waar en U.S. Senator. Er waar in Honolulu, Hawai'i (Sandwich Eiland) gebore in 1961. En Kall mit Name William Addams Reitwiesner hot in die Schteets ausgfunne, ass Barack Hussein Obama aa deitsche Voreldre hot.

Wie der Christian Gutknecht 24 Yaahr alt waar, hot er en Meedli gheiert mit Name Maria Magdalena Grünholtz. Drei Yahr schpeeder - 1749 - henn sie ihr Heemet verlosse un sinn naach Americaa gezogge.

Wie sie do annekumme sinn, hot der Christian Gutknecht sei Name verennert - erscht hot er sich „Good-knight“ genennt, schpeeder dann „Goodnight“. Christian Gutknecht alias Goodnight iss gschtarewe im Yaahr 1795 in Deitscheschteddel. Barack Obama hot noch meh deitsche Voreldre. Deel vun sei Familie-Watzle gehne aa zerick ins Yaahr 1616, ins Schtettel Heilbronn, anneri in der Kraichgau.




#Article 128: Hans Gnage (108 words)


Der Hans Gnage, Johannes Gnage, John Gnage odder epmols Joseph Gnage (1720-1772) waar en Amischmann ass noch Pennsilfaani gange iss in 1742. Er waar in der Schweiz gebore unn iss noch Montbéliard gezogge. Er waar gebore um 1720 rum. Sei erschde Fraa waar die Mary Holden vun England awwer sie iss gschtaerewe warre uff em Boot noch Amerikaa. Sei zwett Fraa waar die Magdalene Yoder, em Christian Yoder sei Schweschder, ass er gheiert hot um 1750 rum. Erscht hot er in Barricks Kaundi gwuhnt awwer in 1763 iss er noch Lebanon Kaundi. Datt hot er en Maahlmiehl ghatt. Er waar aa en Bauer. Er iss in 1772 gschtaerewe. 




#Article 129: Vernon M. Kamp (112 words)


Vernon M. Kamp (1926-) hutt feela yohra fer die Kutzeschdeddel tzeiding The Patriot gschriwwa in dialekt.
Sell hutt Da Fensa Mous gheesa, wonn ich mich nooch recht draw erinnera. Ennichau, ehr hutt ivva so feela unnerschiddlichi saucha gschriwwa ivva meh os dreissich yohra. Ich hob nooch feela artikels daheim.
Ich daet gleicha fer Vernon Kamp donka fer all die moments fun gschposs am laysa. Ich hob aw arrik feel glannt beim laysa. Sell hutt mich oftmohls hott lacha macha.
Es letschd mohl, oss ich mitm Mischter Kamp gschwetzt hab, waar am Rentschlers sei beckerei feela yohra tzurick, feeleicht 1975 denk ich. Udder feeleicht waar sell bei Max's market. Ich wayss nett meh.




#Article 130: Zweebrigge (488 words)


Zweebrigge iss e Schtadt in de Hinnerpalz, wo 35,000 Leit lebe, dodemit iss es di klenschd kreisfrei Schtadt vunn Deitschland. Die Schtadt hat e Flughafe, de greeschde Rosegaade vunn Europa, e Outledcender, es Landgeschdied vunn Rhoiland-Palz und iss sids vumm pälzische Owwerlandesgerichd. Duich Zweebrigge fliese die Schwarzbach unn die Hornbach.

Der Name Zweebrigge bedeit, dass do zwee Brigge ware. In denne alde Urkunde uff ladein heest es meeschdens geminipontium unn 1180 bipontium, dess bedeit uff deitsch Zwillingsbrigg odder dobbeldie Brigg. Wo die dobbeld Brigg war, wees heid kenner mee, awwer die beschd Erklärung iss, dass do die Salzstroos midd erer Brigg iwwer die Bach gang iss, damit es Salz nedd nass werd. Neewer dere Brigg hann die Grafe vunn Saarbricke e Burch gehatt unn die Burch unn speder die Schdadd wo sich dort entwickelt hadd, hann all denne Name Zweebrigge kriet.

Um 1182 is Zweebrigge unner Heinrich em Erschde sids vunn erer Grafschaft worr unn hadd 1352 die Schdaddrechde duich Kenisch Karl dem Verte kriet. De ledschde Graf vunn Zweebrigge, Eberhard, unn sei Fraa Lisa, hann ihr Burch unn Schdadd Zweebrigge 1385 demm Kurferschd Ruprecht dem Erschde vunn de Palz vekaaf. 1410 iss die Kurpalz unner vier Seen uffgedeelt worr unn Zweebrigge iss midd annere Schdedd an de Palzgraf Steffan vunn Palz-Simmere-Zweebrigge komm unn dann 1444 unner demm sein Sohn Ludwig dem Schwadde sids vunn eme selbschdennische Ferschdedum worr. Weil die Ferschde de Herzochstitel gefierd hann, redd ma a gere vumm Herzochdum Palz-Zweebrigge. 1470 is die Schdadd abgebrennd, is awwer glei widder uffgebaut worr. Schunn im Johr 1488 hadd de Jörg Gessler de Buchdruck in Zweebrigge ingefiead.

Inn de 1530'er Johre iss die Schadd midsammd demm ganze Ferschdedum evangelisch-ludderisch worr unn 1588 evangelisch-reformierd. Ersch noom Dreissischjährische Grieg sinn dann widder e paar Ludderaner unn Kadoligge dezukomm. Uff denne Heef rund um Zweebrigge hann seit dem 18. Johrhunnert viel dääfer gewohnt. Vunn denne sinn viel no Amerikaa gang, aa schpeder noch. Mitt de Franzesisch Revoluzzion hann di Franzose des Gebiet besetzd, de letschde Ferschd Karl II. Auguschd hadd misse flichde, unn Frankreich hadd des Gebiet 1798 annekdierd. 1815 iss Zweebrigge noom Wiener Kongress dann zum bayerische Rheinkreis geschlaa worr unn heid leids in Rhoiland-Palz. 

Im September 1939 waa die Schtadt in de rohd Zoon unn hadd misse evakuierd wern. Die Leid hann misse ihr Heiser unn ihr Vieh unn alles stehn unn leie losse unn mit eme Koffer mim Bus abfahre. Ersch e Johr schpeder hann se wieder heem komme dirfe. Am 14. März 1945 hann die Kanadia die ganz Schtadt in Grund unn Bodde bombardiert: 90% ware zerbombd, mee als wie in irschend er annere Schtadt in ganz Deidschland, unn e haufe Dode. - Noch kää Woch schbäda sinn die Amies inmarschiert. Ess alde Herzochsschloss iss dann in de 1960'er Johre wieder uffgebaut worr. In de 1960'er Johre ware vier Garnisone in Zweebrigge: Amies, Kanadier, Franzose unn Deitsche, so viel wie inn kenner annere Schtadt außer in Berlin.




#Article 131: Speyer (115 words)


Speyer (uff pälzisch: Schpaya) is e Schtadt in Rhoiland-Palz unn eeni vun de eldeschde Schtedt vun Deitschland. Es is direct am Riwwer Rhein gelegge, neegscht zu Ludwigshafen und Mannheim. Es leewe ugfähr 50.000 Leit datt.

Bekannt isse fer de Speyerer Dom, ens vun de bedeitenschde romanische Bauwerke iwwerhaupt.

Unner de Remer hot se Noviomagus gheese oder schpeder ach Civitas Nemetum. Im Middelalder hot Speyer schließlisch de Status als freie Reichsstadt vum Heilisch Reemisch Reich vun de Deitsch Nadzion erreischd. Mitt de Franzesisch Rewoluzion hann di Franzose die ganz Palz und 1792 nadierlich ach Speyer besetzd, und 1798 annekdierd. 1816 iss Speyer noom Wiener Kongress dann Haaptschtadt vum bayerische Rheinkreis worre unn heid liggds in Rhoiland-Palz.




#Article 132: Franz Daniel Pastorius (159 words)


Der Franz Daniel Pastorius odder Franz Schäfer (* 26. September 1651 in Summerhause, † 27. September 1719 in Deitscheschteddel) waar en deitscher Lawyer un der eenzich deitsche Schreiwer vum Barock in Amerikaa. Er is uff die Welt kumme in Summerhause am Main. Des leit in Mainfrangge neegscht zu Würzburg (Deitschland). Nooch em schtudiere (Jura) iss er am End vum 17. Johrhunnert (1683) noch Amerikaa kumme un hot datt zamme mit Auswannerer vun Krefeld die erschd deitsch Siedlung (Deitscheschteddel odder Germantown) gegrindt, wu er aa glei Birgermeeschder warre iss. Schun ball hot er sich aa for die Rechte vun de Schwatze Sklaave eigsetzt wu vun de Englenner als minnerwerdich bedracht warre sinn. Auserdemm hot er aa noch de Wei- unn Gaardebau vun Frangge mit noch Nei-England gebrocht. Heidichdaags iss Germantown en Schtadtdeel vun Filadelfi.

Der Franz Daniel Pastorius hot am 6. November 1688 die Änneke Klostermann (* around 1663 in Mülheim an der Ruhr) gheiert. Sie henn zwee Kinner ghatt:




#Article 133: Hans Herr Haus (130 words)


Heidesdaags iss es Hans Herr Haus ’s aeltscht Mennischte-Versammlinghaus im ganze Weschte, ass noch do iss. Die Leit denke, ass der Hans Herr un sei Fraa Elisabeth aa in sell Gebei gewuhnt henn. Ganz schur sinn sie awwer net. Mer weess awwer ferschur, ass der Bu vum Hans Herr, der Christian Herr un sei Fraa Anna, datt gewuhnt henn – un aa deel vun sei Kinner. Der Hans un der Chrstian Herr waare Bishops vun die Mennischte. Die Herr Familie hot sell Heisli geegent bis in die 1860s. Noht henn anner Leit ’s geyust ass en Scheier un Schapp. Aafangs von die 1970er Yaahre iss es Hans Herr Haus uffgfixt warre, so ass ’s heit widder guckt, wie’s hot in die Zeit, wie’s erscht gebaut waar in die colonial days.




#Article 134: Aldi Fraa (333 words)


Aldi Fraa odder Beifuss (Artemisia vulgaris) iss en Graut, ass eigebore zu Eirop un Aeschia iss. Heidesdaags iss die “Alt Fraa” aa alliwwer in die USA deheem. “Aldi Fraa” iss em Warmet sei Verwandter. Es iss awwer leicht zu erkenne, weil die “Alt Fraa” schpitze, silwer-weisse Bledder hot. Der Warmet im Vergleich, hot schtumpe un runde Bledder.
Die “Alt Fraa” iss en bidder Graut, drum watt sie geyuust ass en Verdauungsmittel. ‘S waare gleene Dose iwwer en lange Zeit gedoktert. Uff die do Weis wetzt sie die Abbeditt un verschtaerrickt die Verdauung, un sie schteigert der Aagschtallt vun der Lewer. “Aldi Fraa” reggeliert der Fluss vum Gallblos, un so helft sie mit Naahring-Einemming, un ermuntert die Daermwaerm-Wegschaffing. 
Die “Alt Fraa” iss bidder, un doch find mer sie oft in eiropischer Schpeis; zum Beischpiel: Brotfillsel, Gnepp, feddichi Wascht, un gereeschti Gans. Nadierlich iss sie drin, weil sie mit der Verdauung so breet helft.
Zu de alde Brauch iss “Aldi Fraa” aa en Weibsleit-Heilmittel un helft mit der unreine Zeit. Es ruhgt Grempe, helft mit die Kinnsnoot un aa mit der Noochgeburt-Wegschaffing. “Aldi Fraa” waar aa wie en Liniment, Salb oder Blaschder geeich die Gicht un Gliederschmatze geyuust. Im Heem iss “Aldi Fraa” in de Gleeder geschtellt waerre fer die Fleddermeis wegzuhalde. Sie iss aa in ‘s Haus un in die Scheier-Schparre gehenkt waerre, fer die Micke zerickzuschtosse. Iememeeschdere, wann sie in de Heifts gschafft ghatt henn, henn sich an de Hend mit verdrickte Bledder geriwwe, fer die Schtachle zu verhinnere. 
Die Pilyer henn die “Alt Fraa” in ihr Schuh gschtellt, fer die Miedichkeet zu hinnere. En Tee vun “Alder Fraa” iss aa wie en Fuussbaad fer miede Fiess un Bee gebraucht warre. Wann es in die Kisse eigschtoppt iss, helft die Alt Fraa mit Schloflossigkeet un Draame. Fer die Kinner sinn Kamille un “Aldi Fraa” zammegemischt warre.
In der Braucherei watt “Aldi Fraa” noch geyuust. Der Braucher nutzt der Rauch vun “Alder Fraa”, fer en Haus naach en Grankheet odder en Doot zu reiniche.




#Article 135: Clarence Kulp Jr. (868 words)


Der Clarence Kulp Jr. iss uff die Welt kumme uff der Grischtdaag im Yaahr 1938. Im Haus, wu er gebore waar, henn sei Eldre Schtor ghalde. Un datt sinn die Mannsleit alle Owet zammekumme fer die Berichde zu gewwe un zu lanne. Die waare die alde Schtorhocker. Alles waar in Deitsch im Schtor, un datt hot er sei Deitsch glannt. Vun die alde Schtorhocker hot er aa viel vun seine Gschichde gheert. Er hot die Gaab gearebt fer widder alles saage, ass er sei Lewe gheert odder glese hot.

Er waar en Gelannter. Eeniche Zeit, ass ebber ihn gfrogt hot wehe sei Lanning, hot er ’ne gsaat, ass er yuscht drei Daag in die Schul gange iss: Der erscht Daag henn sie kenn Schulmeeschder ghatt, der zwett Daag henn sie kenn Bicher ghatt, un der dritt Daag iss es Schulhaus abgebrennt.
Er iss an Harleysville in die Schul bis darich die acht Grade gange. Noh waar‘s gezaehlt, ass er naach die Hochschul an Sauders gingt, awwer sell hot ihn gaar net aagschtanne. Ich weess net ferwas, awwer er hot glei aagelosst, ass wie wann er zu grank waer fer in die Schul gehe. No hot sei Memm ihn gsaat, ass er nimmi in die Schul geh breicht. Er iss noh deheem gebliwwe un hot gschtaert lese. Er hot sich glannt fer Deitsch lese. Glei hot er gekennt. Er hot aa viel englische Bicher meh ass eemol darichglese.

Sei Paep hot als en Schtaend ghadde an Barriomewill Vendu, wu er Ebbel, Paesching un Beere verkaaft hot Summers, un Winders hot er Grumbeere, Graut, Riewe un so Sach verkaaft. Aa datt an selli Vendu hot der Bumbi Leh en Bicher Schtaend ghadde, wu er allerhand alde Bicher verkaaft hot. Datt hot der „Tschunyer“ Kulp gschtaert alde Bicher eikaafe. Er hot sei Memm als gfrogt fer Geld, un sell hot noh der Aafang vun sei Library gmacht.
Er iss aa uff Hausrot-Vendue gange un hot datt rechde guude deitsche Bicher gekaaft. Sellmols hot niemand eenichebbes um die alde Bicher drum gewwe. Niemand in die Freindschaft hot sie meh lese kenne, so sinn sie wolfel iwwer die Vendue verkaaft waarre. Un der Kulp waar alsemol datt fer ihne en neier Heemet gewwe.

Aa ebbes, ass er viel gwisst hot, waar unser Deitsch. Darich der alt Rot Geesbart Schumacher (Alfred Shoemaker) hot er en groossi Indresse gnumme in die deitsch Schprooch un aa in die alde Schpriche. Sei Eldre henn ihn alle Yaahr naach der Kutztown Folk Festival gnumme. Die erscht Fescht iss ghalde warre in 1950, wu er erscht zehe Yaahr alt waar. Sei Familie hot aa em Schuhmacher sei Radio Program alle Sunndaag Naachmiddag abgharicht. Selli Zeit waare etliche annere Deitsche uff die Radio.
 
Darich der Schuhmacher iss er der Parre Brendel (Rev. Thomas R. Brendle) bekannt warre. Darich der Parre hot er aagfange, alles Aldes, ass er gheert hot, uffzuschreiwe. Un er hot etliche Schticker uffgschriwwe fer der Schuhmacher, ass er in „Pennsylvania Folklife“ gedruckt hot. Er hot viele handgschriwwene Bicher uffgfillt mit Sache, ass ganz vergesse warre iss zu dare Zeit. Wann‘s net waer fer ihn, hett mer‘s nimmi.
In 1963 waar er debei fer der Robert Bucher helfe, die Goschenhoppen Historians zu grinde. Glei henn sie aardlich viel alde Gereetschaft gsammelt ghatt, un der Kulp waar ihr erschde Curator of Collections. Fer etliche Yaahr waar er aa „first vice president“. Noh iss er aa der Editor warre vun ihre Magazine, „The Goschenhoppen Region“.

In selli Yaahre waar er aa den Director an Alt Schaefferschteddel, un er un der Dokder Charles Spotts henn die deitschi Karich datt am Fescht aagfiehrt. Er waar nie net aagsetzt, awwer er hot doch gebreddicht. Er hot aa glannt fer der alt Weg zu breddiche. Wann er recht im Schwung waar, hot mer die Aage zudricke kene, un mer hot gmeent, mer waer ebbes vun 200 Yaahr zerick am heere. Weil er Deitsch lese hot kenne, sinn als viel Leit zu ihm kumme mit alde Babiere fer froge, was es saage deet. Er hot sie noh als zu Englisch iwwergsetzt.

Er waar en Waddefreind. Eeniche Zeit, ass er en deitsch Watt gheert hot, ass em net bekannt waar, hot er‘s newe nuff in sei M.B. Lambert Waddebuch hie-gschriwwe. Er hot etliche dausend Wadde un Meeninge uffgschriwwe, ass er gmeent hot, ass der Lambert in sei Buch verfehlt hot. Un es bescht Ding vun all waar, ass ’s Bischli Gnippli (Prof. C. Richard Beam) iss als kumme mit sei Laptop un hot ihn ausgfogt vun selli Wadde un hot sei Meeninge uffgschriwwe. Viel devun is noh in em Beam sei grooss Waddebuch neikumme.

Vun gleenem uff hot er als Pickters gmaalt. Awwer in die letschde 30 Yaahr hot er des Males recht uffgnumme un sich debei ernaehrt. Deel vun seine Schticker waare, was mer recht Frakdur heesse hot kenne, un awwer die menschde waare Pikders vun alde Heemete do rum.

Er iss schun 40 Yaahr am Schtock gange. Mit ihm schwetze waar wie mit en Hunnertyaehricher schwetze. ’S iss gaar kenn Wunner, ass viel Leit gmeent henn, ass er aardlich neegscht en Hunnert waar. Wu er fatt iss, hot‘s en grooss Loch gewwe, un ich sehn niemand am vorschridde fer‘s eifille. (Source: Hiwwe wie Driwwe)




#Article 136: Essenheim (337 words)


Essenheim iss en Schtettel, ass zur Palz gheert hot bis 1815. Noht iss es en Deel vun Hesse warre. Sitter 1946 iss es en Deel vum Schteet Rhoiland-Palz. Aus sellem Schtettel iss die Eva Krämer kumme. Sie hot‘s Schtettel Essenheim, ass neegscht zu Meenz gelege iss, verlosse im Yaahr 1731. Uff em Schiff „Pennsylvania Merchant“ iss sie ins neie Land kumme zamme mit ihr Paep Johann Adam Krämer, ihr Memm Maria Elisabetha (née Wolf), zwee Schweschdre un en Bruder. Sie henn gseddelt am Kreutz Grick in Yarick Kaundi in Hellam Taunschip.
Ihr Name iss verleicht net guud bekannt in Pennsilfaani, awwer sie iss die Gross-Gremmem vun die pennsylvaanisch-deitsche Schreiwer Rachel Bahn un Henry Lee Fisher un die Gross-Gross-Gremmem vum Henry Harbaugh.

In die Yaahre bis 1776 henn baut 20 % vun die Leit in Essenheim ihr Heemet verlosse un sinn nach America gezoge - Leit mit Name Krämer, Wolf, Kron, Dechen, Pfundheller, Daron, Lies, Schreiber, Schultz, Stern, Fissel, Schmitt, Scheib, Paulus, Degen, Schmahl, Schnorr, Klein, Wagner, Hess, Feldmann, Schminck, Sandmüller, Spiess, Schreiber, Kletter, Beckel, Meckel un Bender. 120 Leit vun der Blatz henn ihr Heemet verlosse in baut 45 Yaahr.
Die meenschte vun ihne henn gseddelt am Kreutz Grick. Deel henn der Weg en wennich verennert, wie sie ihr Name schpelle - „Small“ inschtatts vun „Schmahl“, „Fishel“ inschtatts vun „Fissel“, „Cramer“ inschtatts vun „Krämer“.
Stefan Mossel aus ‘m Schtettel Essenheim kennt all die Name vun die Leit, ass naach America gezogge sinn, un aa Freindschaft vun selli Leit, ass heit noch in Deitschland lebt.

Alleweil iss er am schaffe mit die „Kreutz Creek Valley Preservation Society“ fer wennich meh ausfinne iwwer die Auswannerer aus Essenheim un deet gleiche in Contact kumme mit Yarick Kaundi Deitsche, ass verleicht Naachkumme sinn vun selli Leit.
Der Stefan Mossel iss aa en Glied vun die „Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis“ (German-Pennsylvanian Association). Im September 2007 hot selli Society ihr yaehrlich „German-Pennsylvanian Day“ ghatt in Essenheim. Baut 80 Leit waare datt gwesst un henn wennich meh glannt iwwer die Pennsylvaanisch-Deitsche, ihr Schprooch un ihre Gebreiche.




#Article 137: Wollgraut (292 words)


Wollgraut waxt in verschtarrdem odder unfruchtbaarem Grund. Des Graut blieht ass en zweeyaahrich Blans. Sei Bledderwirbel un sei Schtengel sinn gross, hoch, dick, un wollich. Em Wollgraut sei Blumme sinn glee un gehl, un erzeige reichlich Saame vor. Mer kann die Bledder im erscht odder im zwett Yaahr sammle, awwer sell muss geduh sei, bevor der Schtengel im zwett Yaahr gedeht.

Wollgraut iss en Middel, ass Schleim leese duht. Es schtillt die Zucking un Huschde in die Lunge. Wann mer en Wollgrauttee mache will, muss mer Acht gewwe, die Bledder mit em Seihduch rauszuseihe. Die Bledder sinn aarick haarich, un sie kenne der Hals reize. Der Christopher Sauer empfehlt mit de Bledder en Blaschder mache, die Mieh zu schtille. Der Wollgrautessich soll aa Entzindung vermildre kenne, Hemmerhoiden schtille, un schmaertzliche Hautgranket dischdere. Wammer en Blaschder mache will, muss mer die Bledder in heesse Millich odder Wasser eiweeche losse, un dann warre die Bledder uff die Haut ausglegt. Wollgrautwatzel iss en wichdich Middel fer Graempf zu schtille. Hildegard vun Bingen hot der Wollgraut geyuust fer’s Halsweh, fer heeschde Schtimme un Lungeschmatz.

Deel alde Bauere losse Wollgraut newich ihre Heiser un Scheiere waxe. Sie glaawe, ass des Wollgraut deet der Blitz abwarne. Es Wollgraut iss en Verwaahringsgraut.

In alde Zeide henn viel Leit es im ’me Seckche gdraage fer Hexefluche zu breche. Am Marienheem (15 Augscht) waar es Wollgraut im Middelpunkt vun em Bundel mit nein verschiedliche Greider. Die annere sinn: Johannesgraut, Camillen, Dausendgildengraut, Wermut, Eisengraut, Balsem, Arnika, un Schoffrippe. Die Binnel sinn am Marienheem in die Kaerich mitgnumme un dann gesegnet warre. Seller Bundel iss in em Haus newwich em Haerd bhalde. Wann es en Blitz un Donner gewwe hot, sinn Schticke vun em Bundel ins Feier neigschmisse warre, en Verwaahring zu gewwe.




#Article 138: Zehe gleene Inschebuwe (170 words)


Zehe gleene Inschebuwe

Zehe gleene Inschebuwe fische mit der Lein,
Eener fallt ins Wasser, dann waare’s yuscht noch nein.

Nein gleene Inschebuwe henn dezu gelacht,
Eener, der grickt Bauchweh, dann waare’s yuscht noch acht.

Acht gleene Inschebuwe henn die Gens gedriwwe,
Eener beisst der Genserich, dann waare’s yuscht noch siwwe.

Siwwe gleene Inschebuwe blooge ‘n alti Hex,
Eener grickt en Ohrfeig, dann waare’s yuscht noch sex.

Sex gleene Inschebuwe heere Schpott un Schimpf.
Eener schemmt sich halwer doot, dann waare’s yuscht noch fimf.

Fimf gleene Inschebuwe schtehle ‘n Fessel Bier,
Eener watt ‘ne g’soffe, dann waare’s yuscht noch vier.

Vier gleene Inschebuwe fiedere die Sei,
Eener fallt ins Seifass, dann waare’s yuscht noch drei.

Drei gleene Inschebuwe waade darich der Schnee,
Eener hot die Naas verfrore, dann waare’s yuscht noch zwee.

Zwee gleene Inschebuwe fresse immer mehner,
Eener iss verschprunge, dann waar aa yuscht noch eener.

Ee gleener Inschebu, dem waar’s so recht verleed,
Un wann er noch net g’heiert iss, dann geht er zu de Meed.

John Birmelin (1873-1950)




#Article 139: Urglaawe (630 words)


Der Urglaawe iss en  Paad, wu deel Aehnlichkeit zum  un annere Paade draagt, un wu aaverwandter zum gschichtliche   iss. Er entnimmt sei Grutze aus der Deitsche Heeliewing, Braucherei, aus Deitsche Volksaage un Gebreich, un aus annere Germanische un Skandinavischen Urschprung. Der Urglaawe benutzt allebeed die Englisch un Deitsch Schprooche. 

Wie bei annere Teitonische Glaawe un philosophische Paad kenne Urglaawische Aahenger unnerschittliche Iwwerzeigunge haawe, die vum vielgedderische Widderuffbau zu sammegemischde (auswaahlendische), pragmatische psychologische, adder mystische Schtandpunkde rumwandre.

Die Urglaawe sinn . Menscht glaawe, ass es gedrennde, deitliche  gebt; yeder hot sei eegne Gemietsort, Fehichkeede, und Schwachheide. Die Gottheide sinn net as allwissend un allmechtich bedracht. 

Die Aagschtalde un die Ethike im Urglaawe warre beim Lehr vum paerseenliche Urleeg adder  gefiehrt. Sell iss en Lehr, wu zu beede em Glück un em Schicksaal verbinne iss, awwer drin iss die Zukunft net vorhaerbeschtimmt; Sie iss sonner uff em waahrscheinlichschde Erfolk vum Zuschtand in der Gegewart uffgebaut. 

Urglaawe erkennt der  vun der  un der . Der Grundsatz watt im Urglaawe Die Reenheide genennt. Zusetzlich zu de neine Reenheide, fiegt der Urglaawe die Weisheit, die Selbschtvisidiering, die Verwandschaft, zweckmaessiches Mitleid, un die Neigierheit, fer meh iwwer der Welt um uns zu lanne. 

En ausgeschprocher Sinn fer ekologischi Verwaltung un Geischtlichkeit ermuntert watt, so wie der Lehr vum . 

Im Urglaawe sinn die Gottheide gleich die in der . Yedoch kann der Begriff vun eenzeler Gottheit unnerschittlich sei. Zum Beischpiel: im Urglaawe iss die wichtichscht Gottheit die .

Der Urglaawe hot aa en Aablick vun der Voreldreverehrung. Die Gedder un Gedderinne sinn wie eldere Freindschaft bedrachtet. Es gebt zaahlreiche Wese, wie Wichde, Zwariche, un Elwe, die aa verehrt warre. 

Der Sege aardet em   un bschteht aus der Verheelichung vum Drankopfer (gwehnlich Med, Eppelwei, Bier adder Hollebeer-Garyel), es im Bierschtee zwische de Mitdiener iwwergewwe watt. En anneri Gottheit (adder en Drupp vun Gottheide) iss bei verschittene Vorfall zum Zweck vum Sege geehrt. Nochdem eener Saufe watt es Rescht vum Drankopfer aus em Schtee in en Schissel rausgschitt. Die Mitdiener warre mit en bissel vum Rescht as en Sege vun der Gottheit aagschpritzt. Es watt dann in der Bau adder in en Bach as Opfer zu geehrter  nausgschitt.

Em Sammel sei Kennzeech (adder die Versammling) warre uff der feierliche Bedingung in der Braucherei un warre vum  im  beeiflusst. En gsegentes Drankopfer (gwehnlich Med, Eppelwei, Bier adder Hollebeer-Garyel), es im Bierschtee zwische de Mitdiener fer drei Runde iwwergewwe watt. Die aerscht Rund bschteht gwehnlich vum Drinkschpruch zu einer Teitonische Gottheit; die zwett watt gwehnlich zu de Voreldre adder Helde; die dritt ist zum ennichebber. Am End vun yeder Rund watt en bissel vum Drankopfer in en Schissel gewwe, die schpeeder in der Bau adder in en Bach as en Opfer fer die teitonische Gedder un die  nausgschitt watt.

Heit iss der Urglaawe im Pennsilfaani, Illinoi, Mischigaan, Flooridi, Massatschusetts, und Luuisiani ausgeiebt. 'S gebt Druppe un Iewer aa in annere Weltdeele. Die genaa Zaahl der Aahenger weltweit iss unbekannt, besonners as Aahenger kenne gleichzeitich der Urglaawe un aehnliche Paade, wie der , folye. 

Der Urglaawe kann in der Eisamkeet adder in Druppe ausgeiebt warre. Organizierde Druppe heesse Sippschafte und kenne entwedder schteife un rechmaessiche heidische Karriche adder eefach nominalische Uffbaue warre. Ebwohl der Urglaawe sich uff die heidische Elemente konzentriert, die im Deitsche Wandel iwwerlewe, un iss en schtammischi Bewegung, es gebt wennicher Eidruck uff die Herkunft vun eem vornemliche Mensch. 

Wie die Deitsch Heeliewing, die Braucherei, schutzt viele heidische Kunde, doch net vollschtennich waer, zieht der Urglaawe, was er vun der Braucherei kann un baut es Rescht uff germanischi Iwwerliefering nuff. So as mit aehnliche Weise wie  finnt der Urglaawe sei Grutz im ordliche Wandel un finnt dann zusetzlichi Hinnergrundauskunft vun Eiropisch-Germanische un Skandinavische Urschprunge.

Der Urglaawe benutzt die zaahlreichen Hexezeeche, adder Scheierschtanne, wu in der Deitscherei allgemee sinn. 




#Article 140: Robert Lusch (154 words)


Der Robert Lusch, aa der Robert Lüsch, waar am 5. Gehling (Oktower) 1965 im Baltimore gebore. Sei Elder un Familye sinn vun Carbon Kaundi, PA gschtammt. 

Der Lusch waar der Brofessor fer Pennsilfaanisch Deitsch beim Kutztown University im Schulyaahr 2008-2009. Er iss aa en Braucher beim Drei Schweschdere Braucherei Center im Kutzeschtettel, Pennsilfaani. Im 2011 hot er die Deitsch Summer-Vorschul im Kempton gegrindt.

Um 1988 hot der Lusch es Watt Deitscherei fer Es Pennsifaanisch-Deitschland geschmittet.

Seit 2009 watt der Lusch aa wie Robert L. Schreiwer bekannt. Schreiwer iss sei Feddernaame.

Der Lusch iss em Urglaawe en Grinder. Mit der Patricia Niedrich hot der Lusch es Watt Urglaawe im 2007 geschmittet. Im 2008 hot er mit der Deborah Wheeler die Urglaawisch Sippschaft vum Distelfink gegrindet.

Im 2013 waar er wie Zwett-Vorsitzer in  erwaehlt warre.

A Dictionary of Urglaawe Terminology, 2012, ISBN 978-1-105-51712-9
The First Book of Urglaawe Myths, 2014, ISBN 978-1500790226
Hollerbeer Haven; Ausgang am 




#Article 141: Der Ewich Yeeger (172 words)


Der Ewich Yeeger iss en geischtiches Wese, wu uff em Blobarrickgrat im Pennsilfaani wuhnt. 

Es gebt zwee deitliche Iwwerlieferinge um Ewicher Yeeger. Die aerscht, wu weitverbreit iss, haldet, as er en lufdicher Geischt iss. Zwetti haldet, as er en Verschpreche erfille muss.

Im Urglaawe watt er sich wie en Zieb bsunne.

Viele Gschichte verzehle, as die friehzeitiche Wegbereiter en schtrengi Drickning ausgschtanne. Ihre Lewe henn uff em Wildfleesch verlosse. Der Ewich Yeeger (entwedder zuaerscht en Mensch un schpeeder en Geischt adder eefach en Geischt) hot viel Hasch in die Richtichkeet neighetzt; so hot er es Volk gerett.

Ennere Gschicht verzehle, as Der Ewich Yeeger en Mensch waar. Er hot gsucht, fer en besonneres Gedier nidderzuhunde, aa wann es en Ewichkeit dauere watt. So iss er nooch an der Yacht.

Alle Gschichte verzehle, as mer nooch Der Ewich Yeeger un sei Hundpack heere kann. Ebwohl Der Ewich Yeeger en Redder iss, iss er aa gfaehrlich. Wammer ihn un der Hundpack drefft, kammer vun der Hundpack aagrisse warre. Es iss besser daheem zu bleiwe.




#Article 142: Butzemann (225 words)


Der Butzemann iss in der Braucherei un im Urglaawe en Sindbock adder en Opfer zu de Gottheide, fer fruchtbaarer Bau im negschde Yaahr zu hawwe.

Sei Erschaffing beginnt sich am Grundsaudaag (2 Hanning). Er watt aus em Abfall vum Voryaahr sei Ern erschafft. So schteht er der kummende Ern ihre Vadder aa. In der Braucherei un im Urglaawe grickt er sei Unnericht darrich die Feierlichkeet vum Welschkann, in der er aagewisse watt, was fer Land er schitze hawwe watt. Dann watt er im Gaarde adder in de Felder ghenkt.

Darrich de waxiche Munet dient der Butzemann wie em Gaarde sei (adder de Felder ihre) Verweser. Sei Geischt schitzt sei Kinner un versichert en geraaschdi Ern. Es gebt Schtories, as der Butzemann laaft darrich die Felder, fer es Land zu geeich enniche Eidrenger zu wehre.

Em Butzemann sei Besitz dauert vum 2 Hanning bis 21 September am friehscht odder 31 Oktower am schpeedscht. Sei Schluss kummt mit em Feier, un er dient wie en Opfer verdredend die Roll vun de Menner in der Gesellschaft. Er opfert sich fer der Gesellschaft ihre Nutze. Mit ihm nimmt er die Drehing, die er eigsammelt hot, wann er am Verwese waar.

Es iss unglicklich en Butzemann nooch em 31e Oktower zu bewaare. 31 Oktower, Allelieweziel, iss die Nacht wann die Wildyacht beginnt,  un sei Geischt muss bereit fer die sei. 




#Article 143: Josua Harrsch (699 words)


Josua Harrsch odder wie er sich aa genennd hadd Kocherthal (* 30. Juley 1669 in Fachsenfeld; † 24. Juni 1719 in New Town, jetzt Saugerties) war e evangelisch-ludderischer Parrer. Ma kennd ne vorr allem, weil er bei dere eerschte grose Pälzer Auswannerung noo Nord-Amerika e roll geschbielt hadd.

Josua Harrsch war ennss vunn de 23 Kinner vumm Hanns Jerich Harrsch (1610-1675), Amtsfaut in Laubach unn speder in Fachsenfeld, es eerscht aus seim Vadder seiner dritt ee (oo III. 18. Auguschd 1668 in Aalen) midd dere Elisabeth Leonhard († 1693). Harrschs Mudder hadd in zwedder Ee de Schuullehrer in Beilstein Ulrich Eisenmenger geheirad. Die ganz Sibbschaft – Harrschs Vadder hadd 110 enkelscher gehadd – schdehn all im Harrsch seim schdammbaam, denne wo er sellwer mit eischener hand geschribb hadd. Demm Harrsch sei viele Halbgeschwischder sinn als Parrer, Parrerschfraae, faute, Chirurge odder Hoschbidalschreiwer in gude Stellunge komm. 

Harrsch war uff de Ladeinschuul in Schwäbisch Hall, hadd dodenoo Ludderischie Theologie im ganz streng ludderische  Wittenberg schdudiert unn 1695 graduiert midd rer Dissertation iwwer das göttliche Wort im Schöpfungsakt. Am 19. Juni 1695 hadd er sich in Wittenberg exmatrikuliert, iss widder heemkomm und hadd bei dere Theologische Faguldehd in Tübingen e ehnlichie, awwer doch nedd genau dieselb, Priefungsarwedd vorgeleed. Noo der Ordination hadd er es Sibylla Charlotta Winchenbach (1669-1713) geheirad, wohl e Dochder vumm reformierde Parrer in Gerichtstetten, unn iss dann 1696 zum Parrer farr die drei Gemeende Eschelbronn, Mönchzell unn Daisbach bestelld worr. Die drei Derfer warn Kurpälzer Lehe unn adeliche Herrschaffde. 1704 iss er noo London gefaar, unner me annere Name. Warum genau wees ma nedd, es kann sinn, dass er in England um Hilf geworb hadd, weil de Kurferschd Johann Wilhelm die evangelische  pälzer so aarisch unnerdrickt hadd, odder hadd er Pleen farr e Koloniegründung beredd. Die reiche englische Adeliche hann riesiche unerschlossene Ländereie in Nordamerika gehadd, die wo se gern mit steierzahlende Pächder hädde besiedele losse wolle. Uff jedem Fall hadd der Harrsch, wo gud schreiwe gekennd hadd, beschdimmd im Auftraach vunn solche Kreise wie er widder heemkomm iss 1706 e kleenie Werbeschrifd erausgebb, vleisch schunn unner demm name Kocherthaler, wo drinngestann had, wie gud alles in de Provinz Carolina wäär. Ma werd annemme kenne, dass di erschd Ufflaach, vunn dere kenn Exemplar bekannt iss, nur wenich ausgerichd hadd.

Im März 1708 hadd Harrsch mit seiner Familie sei drei Gemeende veloss unn iss mit ennerer Grubb vunn Auswannerer aus em Kraichgau noo London komm. De Name Harrsch hadd er abgeleed unn sich ab jetzd iwweraal nur noch Kocherthal genennd (aa Kocherthaler unn de Kocherthal). Die englische Amtleit hann erlaubt, dass se sich in de Provinz Provinz New York ansiedele. Kocherthal unn sei Grubb sinn gee end vunn 1708 uff de Globe noo New York City komm unn hann im Friejoor 1709 im Hudsontal am Quassaick Creek die Siedlung Neiburch, des heest heid Newburgh, aangefang. Am Aanfang vunn seim 1708 aangefangne und bis zu seim Dod fortgefierde Kerchebuch nennd er sich selwer erster Pastor der deutschen Kirche in New York. In de Zwischezeit iss es in de Kurpalz noo dem aarich kallde unn harrde Winnder 1708/1709 zu rer grose Auswannerungsbewechung komm. Mee wie 11.000 Mensche sinn de Rhein enunner gefahr unn iwwer Rotterdam in des Königreich Großbritannien komm unn wäärn geere grad wie em Kocherthal sei Grubb in de briddische Koloniee angesiedelt worr. Kocherthals kleenie Schrift iss 1709 in Frankfurt glei dreimoo nei uffgeleed worr mit als noch Aanhäng hinnedraan, so viel iss denoo gefrood worr. Kocherthal iss jetzd noo London gefahr, hadd Bittschrifde geschribb unn aa e Essay wie mar in Amerika Wein anbaue kennd, hadd der Briddische Regierung die Siduazion vunn denne Neiankemmlinge dargeleed, unn iss zuledschd im Friejohr 1710 mit demm nei ernennde Gouvernehr Robert Hunter unn 850 Suswannerer-Familie mit zeh schiffe noo New York zurick komm. Die hann solle in de West Camps unn East Camps am Hudson Vleisch 80 km nerdlich vunn Newburgh Teer unn Pech farr die briddische Marine herstelle, was awwer nedd in die Gäng komm iss. Kocherthal iss 1719 in New Town geschdorb, noodem er noch nein Johr lang am middlere Hudson em Wort Gottes gediend gehadd hadd. Die drei Dechder hann ihre Eldere 1742 die doo Grabinschrift gesetzd:

(alle uff Hochdeitsch)




#Article 144: Christoph Gottlieb Stoltzfus (122 words)


De Christoph Gottlieb Stoltzfus war perickemacher in Zweebrigge. Pericke hann im 18. jahrhunnerd männer unn fraue getraa, nadierlich nur die feine leid, nedd die bauere unn handwerksleid. Meeschdens warn die um die zeid weis gepuderd unn aus ross- odder geesehoor gemachd. Sei vadder war de ludderische parrer Christoph Gottlieb Stoltzfus in Rottleben, sellemols unner de grafe unn ferschde vunn Schwarzburg, heid in Thüringen. Er hadd in Zweebrigge am 10. September 1717 die Catharina Rosina Bergmann geheirad. Unn dere ihr vadder war de Johann Bergmann vunn Zweebrigge, wo do schunn dod war. Am 4. November 1717 iss er als Bürger inn de schdadd Zweebrigge angenomm worr.

Des sinn die eldere vumm auswannerer Nicholas Stoltzfus, unn vunn demm dun alle Stoltzfuse in Amerikaa abstamme. 




#Article 145: Masseauswannerung vunn de Pälzer (1218 words)


Masseauswannerung vunn de Pälzer kamma die erscht gros auswannerungswell aus Deidschland in dess keenichreich Grosbriddannie unn in die briddische koloniee in Nordamerika im johr 1709 nenne. Es war far die briddisch regierung e grosi erausforderung far die mee wie 11.000 verelendte aankemmlinge zu vesoie unn aanzesiedele unn dess hadd e innepolidischie debatt unn regierungskries angeschdoos. 

Die kurpälzer unnerdane warn vunn denne lang andauernde krieche belaschd unn aa midd hohe steiere. Vornehme leit in England hann ihne bedeit gehadd, dass se in England besser versoit wern kennde, wenn se dorthien unn vunn dort weider an gewisse plätz, wo se dann gesaat grien dääde, komme wollde. Des aangebood hadd sich dann in siedweschd-Deitschland durch gedruggde biechelcher midd dem bild vunn de keenichin Anne unn vunn mund zu mund vebreid, so dass im friehjohr 1709 am Mittelrhein es auswannererfiewer umgang iss. Die auswannerer sinn in grubbe de Rhein enunner gefahr unn vunn Rotterdam noo London iwwergesetzt, weil se gemennt hann, dort e besseres auskomme zu finne. Schunn no korzer zeid hann sich dausende uff englischem bodde inngefunn. Im mai 1709 sinn in London schunn an die 6520 mensche gezählt worr. Es hadd zuersch de plan gebb, farr se all middnanner in de provinz Kent unnerzubringe unn far denne zweck de grose tiergaarde unn wald vunn Coloham (wohl Chatham) aus em besitz vumm me adeliche Joseph Williamson zu kaafe, awwer der plan is net ausgefiert worr. Middlerweile hann die arme leid bei London gelej. Vunn woch zu woch sinn als mee komm, bis ma in Deidschland mit allem noodruck bekannd gemachd hadd, dass kenner meh angenomm werre däät. E paar hunnerd kaddoligge sinn mit reisegeld vesiehn widder zurick geschickt worr, weil ma se no denne landesgesetze nedd hadd annemme kenne. Far die iwwerische hadd ma nootdirfdische hidde uffgerischd unn aa e paar wohnplätz in Hampshire aangewies.

Inzwische hann die auswannerer ihr baargeld uffgebraucht gehadd unn hann middelloos unn handlungsunfehisch feschtgesess.
Uff englischer seid hadd nimmand midd erer so grose zahl vunn ankemmlinge gerechent gehadd. Es warn wohl iwwer 11.000, die inwohnerzahl vunn erer provinz. Far se unnerzubringe unn zu versoie sinn 100 kommissare vunn alle schdend unn wirde ernennd worr, doodrunner warn herzeech, marggraafe, graafe, bischeef unn ridder. Auserdem iss e kollegd im ganze keenichreich erlaabt worr, wo e grosie summ geld ingebrung hadd. In dere zeid hadd die keenichin Anne jede daa ann die 800 reichsdaaler an se ausdeele losse, unn dezu ann die 1000 hochdeitsche biebele. Die wo hann schaffe kenne hann solle uff dess keenichreich vedeeld wern, unn wer immer leid gebraucht hat, hadd se kenne abhoole. Je lenger der aufendhald gedauert hat, umso schlechder iss die ganz schdimmung worr. Es hadd jetzd schdreid um arwedsgeleschenheide gebb zwische denne Pälzer odder Palatines, wie die auswannerer jetzd iwweraal gehees hann, unn de arme leid vunn London. Des word Palatines iss ganz allgemein ieblich worr unn hadd im englische sproochgebrauch bis ans end vunn dere kolonialzeid alle hochdeitsche auswannerer bezeichent. 

Uff Gaerrsey (wohl Jersey) hadd ma e leinwand-bleech angeleed far e paar leit dort zu beschefdische. Irland hadd e pardie angefordert farr ungebaude gieder anzubaue. Dorthien sinn soford 500 familie odder an die 3000 seele iwwerloss worr. Die sinn gud uffgenomm worr unn geferdert, zum beischbiel hadd der erzbischof vunn Dublin kerchegebeede, lieder unnsoweider uff hochdeidsch drucke unn die ankemmlinge dodemit beschenke losse. 100 familie odder 650 seele hadd Christoph von Graffenried 1710 midd noo Carolina genomm, 850 familie odder 3000 seele sinn 1710 noo New York abgeferdicht worr. Ma wees ned, wieviel geschdorb sinn, bevor se vedeelt worr sinn.

Inn erer schdadisdik vunn 1711 sinn folchende herkunftsgebiede vunn denne auswannerer genennd: Aus de Kurpalz 8589. Aus em Darmstädtische 2334. Aus Hanau, Ysenburg unn drummerumm unn aus de Wetterau 1113. Aus em Frankeland 653. Aus em Mainzische 63. Aus em Trierische 58. Aus em Wormsische, Speyerische unn Graffschaftliche 490. Aus em Kasselische 81. Aus em Zweebriggische 125. Aus em Nassauische 203. Aus em Elsass 413. Aus em Badische 320. Aus annere territorie unn lediche handwerksgeselle 871. Zusamme 15.313 persone. Es selwe biechelche redd dann vunn 8213 aangenommene unn 6994 zerickgeschickde, zusamme 15.207 persone, mit noch 17.261 in London geschdorbne wärn dess 32.468 aankemmlinge. Awwer die zahle scheine e paarmo gezählt zu sinn unn deswee zu hoch. 

Schunn domols sinn als ursache far die auswannerungswell genennd worr:
Im heimatland der aarisch kalte unn harrde winnder 1708/09, far middel-, oschd- unn siedoschd-europa enner vunn de käldeschde winnder im ganze johrdausend. Weil die winndersaad, die weinschdeck unn obstbeem vefroor sinn, hadd ma misse midd deierung unn hungerschnood rechne. England unn Irland hadd der winnder nedd so betroff gehadd. Dann die krieche am Mittelrhein, wo hann nedd uffheere wolle, dess war der Spanische Erbfolchekriech, wo dauernd truppe in de siedpalz gestann hann unn bei de bauere requiriert hann, also die hohe abgawe.
Im zielland die innbircherung vunn alle prodeschdannde, wo seit märz 1709 meechlisch war, dodezu grosziechische veschbreschunge vunn denne grundherre farr siedler aanzuwerbe, nämlich 100 acres, dess sinn 200 moie, land pro kobb, egal ob mann, fraa odder kind, dezu 10 johr steierfreiheed, unn am schluss noch, last, but not least, die relichiöse tollerranz farr die prodeschdandische nonkonformischde, wo die druff gehoffd hann. Wie soviel leid ankomm sinn, hadd dess e innepolidischie debatt iwwer voor- unn noodeele vunn dere innwannerung angeschdoos. Die keenichin Anne hadd sich far e ansiedelung vunn denne Pälzer in England ausgeschbroch, annere hann se wolle inschdrumendalisiere far de prodeschdandismus in Irland zu schderke, far die briddische marine zu schaffe, odder farr die franzose abzuweere, mitt denne wo des keenichreich noch im kriech gelee hadd. Wie e berichd vunn demm parlament im aprill 1711 die uffgewendete bedreech midd 135.775 Pfund Sterling bezifferd hadd, iss des innbircherungsgesetz glei widder uffgehob worr.

Graad so weenich wie die briddisch regierung ware die ankemmlinge uff die siduazzion vorbereid. Aus eischener kraft ohne vewande, geld, sproochkenntnis odder kondagde hadd kaum jemmand fus fasse kenne. Wer vunn land, haus, vieh unn steierfreiheed getreemd hadd, war angeschmierd. Auser denne kaddoligge, wo gedrengt worr sinn far heem zu fahre, sinn e paarmo auswannerer, wo hann wolle zurick geen, in Rotterdamm aankomm. Namendlische lischde vunn denne rickkehrer fiere 508 familie odder 2150 persone im johr 1709 uff, 482 familie midd 1617 persone im johr 1710, 168 familie odder 620 persone im johr 1711. Zusamme gebbd des e zahl vunn 1158 familie beziehungsweis 4387 persone.
 

No Irland sinn im september 1709 anstatt denne 500 familie wo die ansiedlungskommission vorgeschlaa hadd 821 familie midd zusamme 3073 persone komm. Die hann zunegschd in Dublin beim bau vumme arsenal unn iwwers land vedeeld im daalohn geschaffd. Ball hann die meischde Irland uff eischenie fauschd widder veloss, am schluss warn im februar 1710 noch 507 familie midd 2051 persone in Irland, im juli 1711 noch 314 familie midd 1231 persone. Die wo hann bleiwe wolle sinn zum deel als pechder uff em land vunn demm adeliche Thomas Southwell in de Grafschaft Limerick in siedweschd-Irland angesiedelt worr. Sie hann siedlunge bei Rathkeale (Courtmatrass, Castlematrass, Killeheen unn Ballingarane) errischd. 1715 sinn per gesetz 213 namendlich genennde haushaldsvorstänn inngebircherd worr. Die Irlandpälzer hann sich – aa wee demm konfessionelle geejesatz – noch lang vunn ihrm irisch-kaddolische umfeld unnerschied.

 
Ob, wie als emoo behaupd werd, auswannerer uff die Scilly-Insele, Jamaika oder Barbados komm sinn odder am end sich denne piraade uff Nassau uff de Bahamas aangeschloss hann, bleibt offe.

 
 
 




#Article 146: Speyerer Dom (785 words)


De Speyerer Dom (uff pälzisch: Schpayra Dum) is die Kathedral vum Bischdum Schpayer. Es is die greeschd romanisch Kaerich uf de gonzi Weld un die Parrkaerich vun de Mariä-Himmelfaard-Dumparrai.

Oogfange hot dn Schpayra Dum de saalsche Kaisa Kunrad II, deselwe, wu – wie mer on de Limbursch lese konn – am selwe Morsche es Kloschder Limbursch gegrind hot. Er wolld de weldgröschde Dum iwwahaubd baue. Die Hischdoorischer sache, es weer um die 1030 gewäsd.

Oigewaihd worre is de Dum awwä erschd anno 1061 vum Konrad saim Enggl Hainrisch IV. Awwer däm hod dä Bau ned gfalle un do hoddan schun noch 20 yaahr glai wieda umbaue geloßd: Es Middlschiff hod schdad nere flachi Holzdegg ä nachlnaiis Graizgrad-Gewölb griechd, die Oschdääl hodda ummoddle geloßd un auße hodda die Zwäschgalerie druffsedze geloßd. Die Tirm hen aach nai gemachd werre misse, awwe druzdäm is 1106 alles fäddisch gewäßd, es woa de greeschde Bau vum gonze Owendlond: 134 m lang un 33 m hoch.

On Woihnachde 1146 hoddä Bernard vun Clairvaux, Abd vun de Zischdärziensa, midnärä woddgewaldisch Bredischd de Kenisch un ä paa dausnd Riddar fer de zwädde Graizzuch geworbe.

Alle Gebott hoddä Dum gebrennd, awwees Schlimmschde waa anno 1689, wie em XIV Luui sai Marodöre im Griesch um die Pälzer Äbbfolsch die gonz Kuapalz vun vunn bis hinne un graiz un gwea oogebrännd un bladd gemachd hen. Do hen ses gonze Weschdwääg weschgschbrengd, die gonze Bedder un all des Zaisch, wu die Laid nai gebrung hen, wail se geglaabd hen, doo weas sischa, des hen se abgfaggld un nunnegebrännd bis uf die Maure. Erschd in de Midd vum achdzehnde Yaahrhunnert hods Geld gelongd fer widder uffzebaue. Des hod donn em Neumanns Baldasaa soin Eldschder, de Franz Ignaz Michael, iwwanumme un in fainschdm Barock ausgfiad, sogaa mid zwää Obelisge voa die Egge.

Awwer es hod ned long guudgeduun, wie die fronzeesisch Rewoluzion kumme is, hodde Mob getobt un grad widder alles pladd gemachd. De Napoleon hod don soi Geläsch un soi Pead un dännä iia Fudda do noigschdelld.

Erschd nodäm daß die Palz zu Bayan kumme is, hod de Kenisch Max de Dum als Bischofskersch herrichde un nai waihe geloßd. De Wäschdbau vun haid is 1854-1858 vun Hainrich Hübsch gebaud worre. De Kenisch Ludwisch I hod donn den Johann vun Schraudolph inne alles mid Nazarena-Fresge ausmale geloßd.

Die greeschd Reschdaurierung is schließlisch 1957 oogfang worre. In äänzelne Edabbe sin die nazarensche Fresge ausm 19. Yaahrhunnert foadkumme, die Pailer mid Bedong ausgschbrizd worn, die Beede diefa gelechd worre uf ija ald Niwo, die Fassade sin wida romanisch und iwwahaubd is meglischd alles wieda wie orischinal. 1971 sin die Awaide fäddisch gewesd.

Awwee schun 1996 gings vun naijem loos: De Dum wäd grundleschnd räschdauriad! Dodefär hodmär schun 1995 dän Dombauverein Speyer gegrind. Bis Juni 2007 sin fär die Räschdaurierung 15,1 Millione Euro ausgäwwe worn un mär räschnd mid 26 Millione Euro bis 2015.

Nodäm dosse noo de Andike nimmi gewißd hen, wie daß mer ä Gewölbe konschdruiere muß, hen se in de Romanig mid gäänere Donnegewölbe oogfange. Im Dum hen ses don gschaffd, fer die Saideschiff sogaa Graizgewölbe zu baue un die hen se schbäda aach fers Middlschiff gnumme. Dodefär hon se misse die Wend vaschdäge un do hen se auße owwe die Zwerschgalerie oigfiad, wu iwwa die gonzi Leng unnäm Dach longgehd.
Des Graizgewölb hod ä gonz naies Raumgfiel gebrung un schun oogfange, uff die Goodig hiezuwaise.

Die Gribda liechd unner Absis un Gweaschiff un is die greeschd romanisch Soilehall vun de gonzi Weld. Fäas ä bißje schee z'mache hod mer - wies selmols iewlisch waa - fer die Soile dänn geele Sondschdoi vum Odewald un dänn roude vun de abwegslnd iwwanonna gsezd. 

Gewaihd worre isse 1041, awwee alsä Unnäkäsch, die Grewa waan zwische de Dräbbe (Konrad II) un im Middlschiff voam Leddna (die onnän), s'sin äschd om Oofang vum 20. Jh. in die Gribda kumme. Haid lije do

De Dumnapp im Weschde vum Dum waa die Grenz zwische Dumfraihaid unde frai Raischdadt Schbaya. Wean ärraischd hod, dea schdand unnäm Bischuf soim Räschd un waa sischer voa Vafolschung aus de Schdadt. Bis dohie gald aaches Frai Gelaid dorsch die Schdadt färn naie Bischuf - un es Gelaidräsch fär die Schdadt. De nai Bischuf hodon de Napp mid Woi fille gemißd, des sin guud 1⅓ Schdika (3260 Schoppe odder 1580 l), unän jeda hod frai drinke gedärfd.

De Ölbärsch waa mol inde Mid vunärm Kraizgong gschdanne, där wu jezad fod is. Schpäda, nódäm daß de Kraizgon längsch fod waa, hod mär Iwwa de Ölbärsch ä Dach gsezd un die Figure värvolschdännischd. Innedrin isä winzisch Kabellsche, wu äm Hailisch Äzengl Mischael gewaihd is.

Saidm 30. Okd. 1981 is de Schbayra Dum als Wäldkulduaärbe onäkannd.



#Article 147: Färschdbischuf (145 words)


Färschdbischuf hääßd mern Bischuf, der wu zuglaisch aach noche Färschd is. Gäwwe hods des ner im Heilisch Reemisch Reich vun de Deitsch Nadzion.

Schun Oddo de Grooße hod sich uf die Kersch als ännerä raischunmiddlbari Inschdiduzion gschdidzd un ihne Macht gäwwe, wu ned ärblisch waa. Do waa die Ärhewung inde Färschdeschdand ner nuch ä logisch Folsch.

Schbeeda sin don 1356 die Färschderzbischef vun Määnz, Kölle un Dria aach nuch Kuafärschde worn.

Um 1800 hen mer im Heilisch Reemisch Reich 28 Färschderz- un Bischdüma ghabd - koaz denooch dorsch die Fronzeesisch Rewoluzion ner nuch ääns: de Kuafärschd/Erzbischuf vun Määnz, Karl Theodor von Dalberg, als de Kuaerzkonzla vum Raich (vun 1806 ach als Färschdbrimas vum Rhoibund) hod fer ä paa Yaahr noch soin gaischdlische Schdaad rechiere gekennd, is awwee 1810 aach sägularisiad un ins Großhärzuchduum Frongfod umgewannld worn, des wu de Daalbärsch noch bis 1813 regiad hod.




#Article 148: Homburg (401 words)


Homburg lait in Deitschland, iss die Kreisschtadt vum Saarpalzkreis un die drittgreschd Schtadt im Saarland, es hot ungefähr 45.000 Eiwuhner. Uff pälzisch werd de Ortsname Humborch ausgeschwäzt.

Homburg lait im Oschde vum Saarland an den Ausläufer vum Pälzerwald. Die weschdliche Schtadtdeel Beeden, Schwarzenbach, Schwarzenacker, Wörschweiler un Ingweiler leie im bzw. am Tal vun de Blies. De deelweis vewende Namenszusadz „(Saar)“ (manchmol ach: „Homburg/Saar“) ist kenn offizieller Beschdanddeel vum Schtadtnamen und bedeid ned, dass Humborch am Fluss Saar lait, sondern ist e Korzbezeichnung fa es Saargebiet. 
Die nordweschdliche Deel vum Schtadtgebiet leie in de groß weschdpälzisch Moorniederung, dem Landstuhler Bruch, das sich iwwer 40 Kilometer vun Schwarzenbach bis Kaiserslautern erschdreckt. De geographisch diefschde Punkt Homburgs med 218 m befind sich beim Abfluss vun de Blies aus em Homburgerer Schtadtgebiet bei Ingweiler. Die högschd Erhebung ist mit 382 m die Einöder Höh zwischen Kirrberg und Einöd.

Erschde Siedlunge had´s bereids zu de Römerzeid im heidiche Ordsdeel Schwarzenacker als wichtichie Schdation an zwee sich kreizende Fernschdroße (Metz – Meenz und Trier – Straßburg). An gleicher Schdell soll ach eine Siedlung vun de Mediomatriker gewehn sin. Das is allerdings haid umschdridd, besonderschd noh Münzfunde in de Omgechend.

Die Hohenburg war im 12. Jahhunerd Sitz vun de Grafe vun Homburg. Die han 1330 vum Pälzisch Kurfirschd un daidsche Keenich un römisch Kaisa Ludwich dem Bayer far eïhr Schtadt am Fuß vum Schlossberg die Schtadtrechde erhall. Noh dem Dod vum ledschde Graf im Johr 1449 is die Burch un die Schtadt an die Grafe vun Nassau-Saarbrücken gefall. Die bauten in der zwett Hälfd vum 16. Jahrhunerd die Burch in e Renaissanceschloss om.

In de Reunionszeid had de franzesische Könich Ludwich XIV. dorch sei Feschdungsbaumeischder Vauban Schloss und Schtadt in de Johre 1679 bis 1692 zu einer schdarge Feschdung ausbaue geloss. Die Grundschdrugdur vun de AldSchtadt schdammd aus der Zeid. Die Feschdungsanlage sinn 1697 und noh einem Wiederuffbau ab 1705 im Jahr 1714 endgüldich geschleifd wor. Ab 1981 sinn die indrugsvolle Ruine uff em Schlossberch freigeled und restaurierd wor. Sie sinn heid e Sehenswirdichkeed uff de Baroggschdroß SaarPalz.

Bis nom erschde Weldgrieg war Homburg also e Dääl vun de Palz, es iss awa nom Kriech zum  Saargebied komm, welches als Mandadsgebied vum Völgerbund unna die Fuchdl vun Frangreich komm un fa die ganze 15 Johr vun de Waimara Rebublik aah dord geblieb is. Ach noom zwedde Weldkriech  is es werre beim Saarland geblieb, wie das selbschdännich woor is.




#Article 149: Reifries (121 words)


En Reifries (der Reifries; in der Mehzaahl: die Reifries; fem.: die Reifriesin) iss der Rass vun urzeitliche Naduurwese en Glied. Sie warre in der , im Urglaawe, un in  un Teitonischer Mythologie bezeikt. Die Reifries schtehne oft im Wedderblatt geeich die Ziewe, ebwohl 's heifichi Mischehe dezwische gebt.

Im Urglaawe sinn drei Reifries abbadich entschwetzende. Ihre Naame warre darrich die Braucherei bekannt: der Dreizehdax, der Vatzehvedder (adder Vatzehfedder. Vielleicht bedeidet es do en Fedder vum Iegel) , un der Fuffzehfux. Dese Unfruchiwwerbringer kumme beziehingsweis an em 13., em 14., un em 15. Moi (im Urglaawe: Wonnet) un verschteere friehe, maerewe Blanze. Sie warre vum Zieb, , zerickgegloppt. Deitschi Volksaage verzehlt, as es nooch 15. Moi sicher iss, alle Blanze zu schtecke. 




#Article 150: Blobarrickgrat (138 words)


Der Blobarrickgrat bildet der Appalaeschen-Barrickkett ihre eeschtlicher Raneft. Daer watt in Englisch Blue Mountain un in Lenape Kittatinny genennt. Kittatinny bedeidet endlose Barriye. 

Der Blobarrickgrat rennt darrich em Pennsilfaani sei eeschtlichi Helft vum Nei-Schaersi bis der Marrland, sargend dadarrich die Grense unner paar geologische un kultuurische Gegende. Zum Naddwescht sinn die siediche un middliche Barriye un Daaler, die Kohlerei, naddichi Deitscherei, un die Pokonos. Zum Suddwescht sinn es Cumberland-Daal, weschtichi Deitscherei, die Haaptschtadt-Gegend, middlichi Deitscherei, un es Lechaa-Daal.

Der oscht-weschtich Abschnitt vum Zollweg rennt darrich der Blobarrikgrat im Franklin Kaundi mit drei Tunnel, die Blue Mountain, Kittatinny Mountain, Tuscarora Mountain genennt warre.

Der Naddeescht-Erlengering basst aa darrich der Grat bei der Grens zwische em Lechaa Kaundi un em Carbon Kaundi. Daer Tunnel watt der Lechaa-Tunnel genennt. Er basst unnich die Appalaeschen-Schpur un finnt sich net weit vum Baumannsdarrif.




#Article 151: Castle vun de Palz (132 words)


Castle vun de Palz hen gonz viel Historie. Des  bekanntschd Castle is de Trifels bei Annweiler mit de Anneboos un den Muenz naewe dra. Uffem Trifels sinn jo noch die Kobie vunn de Reichskloinodie ausgestellt, die eschte lein jo in Wien in den Hofsburg. Awwer  do gebbts noch viel mehr Castles in de Palz wie de Berwartstae bei Erfweiler, die Wegelnburg bei Nothweiler, Alt- unn Neidahn bei Dahn odder de Drachefels bei Busebersch. Iwwerall in de Palz find ma Ruine vun selle Castles. Direkt an de Grenz zu Frankreich sinn noch viel Castles wie de Leewestae, de Wasigenstae odder de Fleckestae.
In de Vorderpalz gebbts a Castles unn do waere zu nenne die Madebursch, die Landeck, Altleuninge, Riethbursch um bloos die bekanndesvhde se nenne. Es gaebt iwwer 500 Castles in de Palz.




#Article 152: Struwwelpitter (119 words)


De Struwwelpeter is a Bichli wu der Heinrich Hoffmann im Yaahr 1845 gschwriwwe hot. Es iss eens vun die bescht bekannte Kinnerbichlin im alte Land mit gschpassige Gschichde un lecherliche Pickders. Nau hot Der 'Alt' Professor Earl C. Haag des Bichli iwwersetzt ins Pennsilfaanisch Deitsche.

Im Yaahr 2002 hot die Zeiding Hiwwe wie Driwwe ihr Leser gfrogt fer en Iwwersetzing vun dem hochdeitsch Kinnerbichli. Fimf Yaahr schpeeder hot der Earl C. Haag aus Pennsilfaani en aartlich guuder Text gschriwwe, un mit Hilf vum Deitsch-Pennsilfaanische Arwetskreis un em Verein für deutsche Kulturbeziehungen im Ausland des Bichli Der Struwwelpitter gedruckt warre.

Heinrich Hoffmann: Der Schtruwwelpitter, Iwwersetzt ausem Hochdeitsche ins Pennsylvaanisch Deitsche vum Earl C. Haag, Edition Tintenfaß, Neckarsteinach 2010. ISBN 978-3-937467-89-4




#Article 153: Good-Bye, Susanna, Good-Bye (146 words)


Good-Bye, Susanna, Good-Bye iss der lied schreiwe mit Henry C. Detweiler, singe um Versammlinge.

De train kumt um der boga rum,
Good-bye, Susanna, Good-bye;
Ich huf du gebscht net zu Fiel drum,
Good-bye, Susanna, Good-bye;
Now eb ich dich do gons ferluss;
Good-bye, Susanna, Good-bye.
Geb mir en grosser, sieser buss,
Good-bye, Susanna, Good-bye;

Chorus: 
Good-bye, mei bubly,
Mei sies bubly,
Ich bin dei yuckly,
Good-bye, Susanna, Good-bye.

Guk gar ken onnera boova aw,
Good-bye, Susanna, Good-bye;
Sie sin net wart zu denka draw,
Good-bye, Susanna, Good-bye.
Du bischt so schay, so rund, so sies;
Good-bye, Susanna, Good-bye.
Du huscht so fiel gwicht uff da fies;
Good-bye, Susanna, Good-bye.

Ich geb dir immer blendi geld,
Good-bye, Susanna, Good-bye.
De beschta sacha in de welt,
Good-bye, Susanna, Good-bye.
Fergess net du bischt mei, all mei;
Good-bye, Susanna, Good-bye.
Im frie-yohr sol de huchzich sei,
Good-bye, Susanna, Good-bye.




#Article 154: Sergio Kato (574 words)


Sérgio Luiz Pereira (* 15. Juli 1960 in der Gemeinde Além Paraíba im brasilianischen Bundesstaat Minas Gerais), professionell bekannt als Sergio Kato, ist ein brasilianisch-amerikanischer Kampfkunstschauspieler.

Als Kind spielte Sergio Kato mehrere Sportarten, da Sport in seiner Zeit immer eine seiner Leidenschaften war. Sergio ist der Bruder des ehemaligen Fußballspielers, ehemaligen Fußballtrainers und leitet derzeit SER - Santo Ângelo. Santo Ângelo Sport- und Freizeitverband. Mazarópi.

In (1974) schrieb sich der Schauspieler am Staatstheater von Rio de Janeiro in O Tablado im Botanischen Garten ein und begann mit Maria Clara Machado Theateraufführungen zu lernen, wo Kato Lehrer traf, die auf Folgendes spezialisiert waren: Klassisches Ballett, Zeitgenössisches Ballett , Jazz, Tap, Hip Hop, Moderner Tanz. Tanzschule von Jhonny Franklin in Copacabana in der Südzone. Er studierte und arbeitete in Rio, wo er in den Shows der Scala Rio in Leblon neben Grande Otelo als Schauspieler, Tänzer und Sänger bekannt wurde. Ballett war seine zweite Kunst. Kato erklärt, dass Ballett auch eine der schwierigsten Übungen ist. Wenn Sie ein Balletttraining überleben können, können Sie ein Training in jeder anderen Sportart überleben. Später begann er Jiu-Jitsu mit Meister Helio Gracie in Barata Ribeiro in Brasilien.

Noch jung (1976), sprach er als Aushängeschild für die kommerzielle  vor. Nachdem er erfolgreich war, wurde der Werbespot im Februar 1976 ausgestrahlt. Seitdem trat Sérgio in mehr als 11 Werbespots auf, von denen aus er begann, und förderte auch seine Modelkarriere.

In (1978) interpretiert Kato eine Episode in der Seifenoper Dancin 'Days (TV-Serie), die von Rede Globo de Televisão in Rio de Janeiro, Brasilien, produziert und ausgestrahlt wird.

In (1979) wurde Sergio Kato in a New Journey vom Besitzer des Zirkus Franz Czeisler, bekannt unter Tihany, eingeladen, Teil der internationalen Besetzungskünstler des Zirkus zu sein. Kato unterschreibt einen Vertrag als Ringmaster für ein Jahr. Spektakulärer Tihany-Zirkus. Kato reiste durch Südamerika und Europa.

Noch jung, 1981 diente er in der brasilianischen Luftwaffe. Kato schickte ein Rücktrittsschreiben an Captain Neymar, da sein Herz immer darin bestand, eine Schauspielkarriere zu verfolgen.

Sergio Kato unterzeichnete einen Vertrag mit einer Modelagentur in New York. Es gab gute Kampagnen in Werbespots als Vorbild für Ralph Lauren, Georgio Armani, Dolce  Gabbana und Timex. Sie hatte eine kurze erfolgreiche Karriere als Model bei der Paris Fashion Week in Japan und Mailand. Sie erschien in Anzeigen von Calvin Klein und Dylan Bruno.

Kato wuchs seit seiner Kindheit in einer relativ konservativen katholischen Familie auf. 1999 lud der israelische Televangelist Benny Hinn den Schauspieler zu einem Interview mit Benny Ministries in Kalifornien ein. Kato wurde vorgestellt, um Jesus Christus anzunehmen, und der Akt, Jesus als seinen Herrn und Retter anzunehmen, wird sofort seine Erlösung garantieren Neu . Die Wahrheit ist, dass der Schauspieler es nie geschafft hat, seine Botschaft zu teilen, also hier ist es. Es war der BESTE Teil seines Lebens, als er den Herrn Jesus Christus als seinen Herrn und Retter traf.

Der Schauspieler heiratete 2012 „Jacqueline Pereira“. Zusammen haben sie eine Tochter. Frau „Jacqueline Pereira“ wurde 1980 in Mecklenburg-Vorpommern in Deutschland geboren. Frau „Jacqueline Pereira“ arbeitet im medizinischen Bereich. Das Paar lebt in den USA und in Europa und plant, in naher Zukunft mit seiner Frau und seiner Tochter nach Brasilien zu ziehen.

Noch 1997 tritt Sérgio in Austin Powers als Sicherheitsbeamter und auch als Tänzer (Cameo) auf. 1999 spielt Sérgio im Westflügel mit der Figur DC Cop. 2001 spielt Sérgio in Casseta  Planeta Urgente mit der Figur Paulinho. 2001 spielt auch Sergio in Flying Virus mit dem Charakter Soldier.

 
 
 




#Total Article count: 154
#Total Word count: 39912