#Article 1: Pun Bulung (10

Agkatan da kayung makiánib ba yang miragdagan ining ensiklopedia támu ngan at lumábung ya ing kekatámung amánung sísuan. Ining lálam siklúban makalele ya pára king pámaglalang ning Wikipedia king amánung Kapampángan.

Nung mángailángan kayung sáup, munta kayu keni: Nung makanánung gawâng báyung Wikipedia. Karing bayuan munta ko pa keni: . Nung bísâ kayung makiábe king pamitalamitam ning pámaglalang tungkul king paksâ, artíkulu at aliwâ pa munta kayu keni: .


Nung bísâ kang gawâng báyung bulung, munta kayu keni: . Nung bísâ kayung misane sumúlat u magumpisang bulung subúkan ye ini: Sandbox.




#Article 2: Nung makananung gawang bayung Wikipedia (802 words)


Bisa kang magumpisang Wikipedia king bayung amano? Pakaisipan mu uling malyaring maobra ini. Kasdan mu, milabas pamu ing ditak a panaun bayu ya salese ini. Kaylangan meng panigaralan mayap ing kekang amanu o salita. Masanting murin nung ati’na kang karanasan a mag-edit mas maragul a Wikipedia king aliwang amanu.

Munta ka king Wikipedia ning kekang amanu king List of Wikipedias. Nung ala yu king listaan ing amanu mu, makiugnayan ka king  ba kang makisabing iyabe ya ini. Kaybat, ilista me king requests for new languages. Mangibili kang ditak a impormasyon ketang kekang pinaskil. Kayabe keti ing lagyu ning amanu, ing language code, ampo ing bilang da reng taung magsalita kaniti.

Nung e ka pa gagamit aliwang Wikipedia, malyaring dakal ka kutang potang magumpisa ka. Malyari mong kutnan deng aliwang Wikipedian para kaniti. Alimbawa, malyari mong sulatanan deng taung kayabe kareng  o atyu king channel #wikimedia on IRC.

Oreni reng mapilan a tau king meta a malyaring sumaup: Val2397,Katimawan2005 at  Kixzer

Malyari meng gawan ing sarili mung Main Page. Malyari ka muring munta king Main Page ning aliwang Wikipedia at ilikas me king kekang amanu.

Kaylangan kang gawang “welcome page” a kalupa ning .  Malyari meng tambing nang ilikas ita. O kaya, makasulat kang sarili mung bulung. Malyaring ati’na kang link manibat king Main Page papunta king Welcome page. A-click me ita at umpisan mu neng isulat ing bulung.

Kaylangan meng ilikas ing  king kekang amanu.

Oyni pa ing link a maragul asaup: .

Iyabe me ing kekang amanu king List of Wikipedias. Karen lang dakal a yamanu deng listaan a reti, anya malyari kang munta king Wikimedia Embassy nung nukarin ating malyaring sumaup keka. Kaybat meng digdag king metung o adwang Wikipedia, idagdag de murin deng aliwa ketang karela.

Ba meng alikas ing  kaylangan mong i-edit  deng bulung king . Den mung sysops ing malyaring mag-edit kareti. E maglwat at mangaylangan kong taung maki ranggung sysop. Malyari kang makisabi king Requests for permissions.

Tandanan mu sanang ketang “the free encyclopedia” ing “free” buri nang sabyan “e bawal”, uling ing metung ya mung kataya ing gagamita’ning Ingles king libri (presyu -alang bayad) ampong timawa (maki katimawan o kalayan). Uli na niti, malyaring mababaligo la reng tau. Ing aliwa la reng katayang gagamita’ning kekang amanu para king libri (king presyu) ampong libri o timawa (maki katimawan o kalayan), sana gamitan me itang mangabaldugang katimawan.

Nung ing kekang amanu atin yang letrang masákit isulat kareng keyboard a gagamitan da reng magsalita kaniting amanu, malyari kang magdagdag “kahun” da reng letra o sulat a espesyal kapamilata’ning mensahing 
.

Ing balang proyektung Wikimedia atin yang lugal nung nu la misabi-sabi reng gagamit kaniti. Ketang Wikipedia king Ingles, alimbawa, king  malilyari ini. Ita namang French Wikipedia, atin yang . Mamili kang lagyu ning bulung a ita at gawan me itang bulung.

Mangaylangan kang bulung nung nu ro malyaring isulat deng talasulat ampong editor (talapatuntun) ing karelang lagyu ampong lugal.  Malyari meng gawang daklat o guide  ing bulung a , at ilikas me iti king kekang amanu. 

Ating mapilan a patakaran a kaylangan dang tukyan deng eganaganang proyektu ning Wimimedia.

Bukud kareting patakaran a papalyari da kareng eganaganang proyektu, malyari yang gawang sarili nang patakaran ing balang proyektu. 

Oreni reng patakaran a malyari mung tambing ipatupad:

Buri meng maging matas a kalidad ing kekang encyclopedia. Dinan mong mapilan a munikala o suhestiyon deng talasulat. Ating website o karinan king kekang amanu tungkul king pamanyulat? Malyari ka ring magdagdag diksyunaryu o daklat (guide o giya) king pamanyulat keni. Ibili mu ing eganaganang makasaup kareng talasulat.

Malyari kang sumulat mapilan a artikulu ba yang miyumpisan ing kekayung Wikipedia, at ba lang mika alimbawa deng aliwang talasulat. Malyari kang milikas artikulu manibat king aliwang Wikipedia, o malyari kang sumulat orihinal a artikulu.

Masanting nung makapakyabe ka kareng mapilan a  ba mung abalu ing malilyari. Makinabang ka murin kareting mailing list uling apanigaralan mu ing karanasan da reng aliwang Wikipedia.

Makigawa kang lokal a Wikimedia Embassy para king pamakiugnayan kareng aliwang amanu (gawa kang bulung mu ba ra kang gad apakisabyan, at mamye kang lagyung malyaring gawang contact)

Nung maintun kang sentral a lugal nung nu mu yakit ing malilyari king mabilug a komunidad a Wikipedia, munta ka king goings-on.

Maintun kang newsgroup, forum, discussion list, atlwp., nung nukarin la intresadu deng tau king pamag-umpisa ning Wikipedia king karelang amanu. Alukan yo reng dyaryung sumulat kayu tungkul king kekayung obra kaniting proyektu, ampo ing kayang ulagang pangkultura o pangkalinangan king lipunan. Gawa kang malating brochure/polyetu o poster tungkul king Wikipedia king kekang amanu. Mangibili kang link king Wikipedia ketang kekang email signagure. 

Makasadya ne para king publiku ing kekang amanu! Subukan mong kumbinsyang makyabe king proyektu reng kekang kaluguran, at isplikan mu nung makananu ing palakad na ning Wikipedia. Salamat king kekang kasipagan!  




#Article 3: Pampanga (308 words)


Ing Pampanga (Kapampángan: Kapampángan) métung yang lalawigan ning Pilipinas a makalugal king labuád Kalibudtarang Luzon. Ing Lakanbalen ning San Fernando ing kayang balén a síduan. Deng makapatúlug a lalawigan king Pampanga ila ring lalawigan ning Zambales king dane nang albugan, Bataan king dáne albúgan maulî, Tarlac ampong Nueva Ecija king dáne nang makapangúlu, at ing Bulacan king dáne nang aslagan mauli. Ing Lusung o Manila Bay ya ing dáyat a úlîan na ning Rio Grande, nánupatâ makalugal ya ing Pampanga king dáne nang panguúu níti. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ring tau keni maganaka la, a papatune king rakal da reng resort at malyaring apuntalan bakasyunan a magpamakit hospitality, dapot malaut ampong maburak ya ing keyang dayatmalat king mauli, dacal ne man pipagswimmingan, at ring aliwa atin la pang danum a manibatan kareng sibul. 

Reng Kapampangan peca-maniaman la lutu king mabilug a Pilipinas, nia pin kilala ya ing lalauigan karas kareng lutung kari-kari ampong sisig. Kilala ya naman king pamaglutung pamangan a exotic anti mo reng pamangan a arobung kamaru, betute tugak ampong tuneng umbang babi. Keni ing lahi daring mangasanting a lalake at malalagu.

Ing Pampanga atin yang aduang pulung balen ampong aduang lakanbalen.

Ing imnung probinsial kompuestu ya di Vedasto Ocampo, Serafín Lacson at José Gallardo.
King legwan, na ning, alaya
Gabun ding pantas at marangal
Sibul ning lugud, karinan ning tepangan
Batis ning katalaruan, at panamdam makabalen
Ligaya mi ing mie payapa
King malugud mung kandungan

Kapampangan, sale ning legwan
Kapampangan sandalan ning katimawan
Kilub ning pusu mi, atin kang dambana
Luid ka! Luid ka!
Palsintan ming, Kapampangan
Luid ka! Luid ka!
Palsintan ming, Kapampangan

Ing lalawigan karinan de reng 33ng collegio/universities.  Kayabe la keti reti ding:

Gobernador ning Pampanga
Atin mu naman masanting a lugar keti Pampanga metung ne ken ing Bukid na ning Mexico, Pampanga




#Article 4: Filipinas (3431 words)


Ing Republica ning Filipinas o Filipinas a yawsan da muring Perlas ning Dayat Aslagan, metung yang timawang magsariling bansa ning mawli-aslagang Asia (southeast Asia). Maki distansya yang 1,210 km (750 mi) manibat king mainland  at atin yang 7,107 a islang kayabe king .

Kilub ning 256 a banwa, metung yang kolonya ning España 
(1565-1821) ing Filipinas, at pitung pulung banwa kaybat na nita, mituring yang lalawigan ning España (1821-1898).  Kaybat ning  ketang 1898, mesakup ya kareng Americanu ing Filipinas. Megi yang   anting metung a commonwealth o mancomunidad manibat anyang 1935. Migwakas ya ing panau'ning Commonwealth uling king  o Kadwang Gerang Pangkabilugan, nung kapilan sinakup de reng Japon ing Filipinas. Akamtan ne murin ning Filipinas ing kayang katimawan a de facto kanitang Julio 4, 1946. Maragul ing impluwensya ning panaun a sinakup deng dayuan ing bansa lalu na ketang kayang  ampong . Makikilala ya ing bansa king impluwensya ning Iglesia Catolica ampo ing kayang masikan a pamana ibat kareng bansa ning albugan. Metung ya kareng adwang bansa king Asia nung nukarin Catolicu la keraklan deng memalen; ing East Timor itang metung.

Ing Filipinas ing manimunang bansa king Asia king panyulung kaybat ning Kadwang Gerang Pangkabilugan, oneng mitawli ya uling king mabagal yang masensu ing kayang ekonomya, pamangumpiska na ning gubyernu king pibandyan, laganap a korupsyon, ampong impluwensiyang neo-kolonyal. King kasalukuyan, kasantingan (moderate) ing pamanasensu ning ekonomiya, uling kareng paparla da reng dakal a Pilipinung makakalat king mabilug a yatu ampo ing daragul a industriya king information technology.

Atin yang mangaragul a prublema ing bansa, kayabe ne ing pangimut ba lang mikawani reng Muslim king Mindanao, ing rebelyong kumunista ning New People's Army king kabundukan, detang e parapareung patakaran ning kapamahalan, darakal a krimen, ampong polusyon king kadayatan ampo king dalampasigan. Mágkasákit ya murin ing bansa uling king sobrang dagul a populasyon, lalu na kareng syudad uling king kakulangan king obra. Pálak na kátas niti kesa ketang kaylangan bang miyalilan (replacement rate), at anggang bayu-bayu pamu ini ing metung kareng pekamatas king Asia.   

Mayayakit kareng mediskubring fossil da reng tau a libu-libu nang banwang ating manuknangan king Filipinas. Linipat lang teteng gabun o yelu (land or ice bridges) detang kayang minunang tau, a mayayaus Ayta, a menuknangan kareng mangakapal a kagubatan o kakewan da reng isla. Kalabas ning panaun, dinatang no man detang dayung magsalitang amanung Austronesian manibat king mawling China (southern China), kapamilata'ning Taiwan.
 

Minuna lang dinatang deng negosyanting ibat China kanitang ka-walung siglu. Uling king pamanalto da reng mangasikan a kayaryang Buddhist, mika kalakal king kapulwang Indonesian, king India, Japon at Mauling Aslagang Asia o Southeast Asia. Uling king pamipate-pate da reng paksyon karetang kayaryan ning Mawli-aslagang Asia, meyna la reti, at 
mas masaguling mika impluwensya ibat king kilwal.

Samantala, ing pamikalat ning  kapamilata'ning kalakal ampong pamag-kumberti, migdala yang negosyanti ampong misyoneru king rehiyon, antimurin king pamikalat ning . Minuna lang miras king Mindanao deng Arabu kanitang ka-. Anyang miratang la reng minunang tau ibat king , a penimunan nang  kanitang , ating  angga king Menila a malwat nang mamayad bwis kareng kayaryan king Mawli-aslagang Asia, partikular ing . Nanupata, anti la mong magsarili at mabibye libri (timawa) deng isla ning kapulwan.

Bindyan de at sinakup deng tau Espania ing kapulwan kanitang 1565, king lalam ning conquistador a ibat España, i Miguel López de Legaspi, a miglayag ibat king New Spain (a ngeni Mexico) at miratang at menuknangan king Cebu. Inaus nong Las Islas Filipinas Ruy López de Villalobos deng isla ning Samar ampong Leyte a pekilagyu na kang Aring  ketang kayang expedition a e migtagumpe kanitang 1543. Meyaus ya king dakal a lagyu ing kapulwan, kayabe ne ing Bayung Castilla (Nueva Castilla), Isla ning Albugan (Islas del Poniente), the Manilas, deng Isla nang San  (Islas de San Lázaro), at aliwa pa. Bandang tawli, Filipinas ing inaus da king mabilug a kapulwan.

Linakad la king balang isla reng paring  ampong  kayabe da reng sundalung Castila nung nu la mitalakad kuta, menintun , ampong spices at migdala king Cristianismo.

E Filipinu ing paglalawe da king karelang sarili deng memalen kanitang panaun a kolonya ya pa ing Filipinas. Ing aus da karela, Indio, o ing lagyu ning karelang lahi o grupung etnolingwistiku. Maigpit lang magpalakad deng Castila, at ini ing meging sangkan da reng pamanalsang mányad pamipante-panteng paglalawe.   

Migumpisa la reng mabayat a amun king pamanyakup da reng Castila kanitang 1761, anyang miyabe ya ing  king  (1756-1763) at migdeklara yang gera king . Ketang 1762, ikwa de reng  ning  ing Menila kaybat ning metung a masipit a pamilaban. Agpang king Treaty of Paris kanitang 1763 a migwakas king gera ning  laban king España ampong Francia, misubli ya king España ing Filipinas. Nanupata, mesikan la lub deng rebelding Filipinu ketang pangasambut da reng Castila kareng British, kayabe ne i , a mitabî kareng Castila king , metung a balen a atyu king bebe dagat. 

Uling abala la king pamakilaban kareng British ampong rebeldi deng Castila kanitang Seven Years War, e ra apatuknang ing pamag-raid da reng  ning Mawli kareng komunidad a Cristianu king  ampo king Luzon. Libu-libu la reng Cristianung dekap da at gewang alipan, at anggang miyari ya ing siglu maragul ya pa muring prublema ining pamag-raid da reng Moru.

Uling masakit ya lub king e panteng paglalawe da reng Castila ing komunidad da reng Chino, masikan ing suportang binye da reti kareng British, at minambag lang talapagobra ampong armadung lalaking linaban kang  king Pampanga.

Migumpisa yang mibuklat ing ekonomya ning kapulwan anyang . Meragul ya impluwensya ing metung a middle class a ambisyosu ampong makabansa, nung nu la kayanib deng Filipinung megaral, Castilang mibait king Filipinas, mestisung Castila, ampo reng mestisung Chino a masikan talan king ekonomya, at uli na niti migwakas ing panaun ning lubusang pamibabo da reng Castila. Ginising no ning Pangimut a Propaganda (Propaganda) king kayalang hustisya (katalarwan) ning kapamahalang kolonyal ning Espania, at minyad lang katimawan (independensya). Dekap de at beril kanitang  i José Rizal, ing pekakilalang propagandista, uling king subersyon. E miglwat, memakbung ing , a panimunan ning KKK (Kataastaasan at Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan) o , metung a lihim a agumang rebolusyonaryung tinatag nang  at kaybat sindu nang Emilio Aguinaldo. Digsu ne mu migtagumpe ing rebolusyon laban kareng Castila anyang .   

Makasulat ya keng bersyong Ingles ing makatuki:

Ita muring banwang ita, milaban ya ing España ampo ing America king , at kaybat na niti, binye ne ning Espanya ing Filipinas, Cuba, Guam at Puerto Rico king America kalibe ning adwang pulung milyung dolyar ketang Treaty of Paris. Uling migdeklara neng katimawan o independensya ing Filipinas kanita, migumpisa naman ing  a opisyal a miyari kanitang , dapot atin pa muring mapilang pamilaban anggang 1913. Megi yang teritoryu ning American a limitadu mu katimawan king kapamahalan anggang 1935, nung kapilan megi yang Commonwealth king lalam ning America. Kanitang panaun ning Commonwealth, migparla yang delegadung e magbotu king  ing Filipinas, antimo ing , Guam, Puerto Rico, ampo ing  ngeni. Bandang tawli, mipagkalub king Filipinas ing katimawan, kaybat ning pamanyakup da reng Japon kanitang . Kaybat na niti, mekaranas yang prublema kayari ning gera ing Filipinas; kagulwan kanitang panaun ning  nang Ferdinand Marcos, a tinabi ra kanitang 1986; at kaybat na nita, ing malwat nang pamag-rebeldi da reng kumunista ampo ing pamangawani da reng Muslim.

Keraklan, pekituki re ing kapamahalan ning Filipinas ketang sistemang Americano. Metung yang representative republic, nung nu ing Presidenti o Pamuntuk yang  ampo ning kapamahalan, ampong commander-in-chief ning pwersang armadu. Pipilinan ya ing pamuntuk king metung a eleksyon nung nukarin anam a banwa ing kayang terminu, at mamili yang .       

Ing lehislatura ning Filipinas, ing Congreso, bibilugan de ring adwang kapulungan, ing Senado ampo ing Camara de Representantes o Mababang Kapulungan; pipilinan do reng kayanib da reng adwang kapulungan kapamilatan ning popular a botu. Adwa lang pulu't apat deng senador a maki terminung anam a banwa, kabang deng kayanib ning Camara de Representantes, e la sumobra king 250 (adwang dalan ampong limang pulu), a maki terminung atlung banwa.

Ing sanga nang pang-ukuman ning kapamahalan panibalan ne ning Corte Suprema o Kakataskatasan a Ukuman. Iti bibilugan ne ning Chief Justice ampong labing apat a Associate Justice.

Metung ya kareng mitátag king  o United Nations ing Filipinas kanitang Octubri 24, 1945, nung nu ya aktibung kayanib. Metung ya ring kayanib a mitátag at manimuna king  (ASEAN) o Kapisanan da reng Bansa ning Mawli-aslagang Asia. Aktibu ya king  (APEC), ampo king . Metung yang manimunang non-NATO ally ning America. 

Atin yang e pamikasundu ing Filipinas king Taiwan, , Vietnam at Malaysia tungkul karing  ampo king  a dakal a  ampong , at saka king Malaysia tungkul king Sabah. Dininan neng upaya ning Sultan ning Sulu (a tinanggap king lugal a ita anting regalu kaybat neng sinopan ing Sultan ning Brunei a lumaban king metung a pamagalsa) a kímut ba yang mibalik itang teritoryu. Angga ngeni, tatanggap ya pa muring upa manibat king kapamahalan ning Malaysia ing pamilya ning Sultan ning Sulu.   

Lawan ya rin ing: , Pamuntuk ning Filipinas, 

Ing Filipinas bibilugan de ring kapamahalang lokal (local government units o LGU), nung nu ing lalawigan ing manimunang unit. Kanitang 2002, pitu lang pulu't syam deng prubinsya ning bansa. Den namang prubinsya bibilugan da la reng lakanbalen ampong balen, a bibilugan da naman deng barangay. Ing barangay ing malating diling unit ning kapamahalan.   

Makagrupu la kareng labimpitung labuad deng probinsya para king malagwang pamanibala. Atin lang tanggapan a panrehiyon deng keraklan kareng sanga ning kapamahalan ba ra lang pagsilbyan deng probinsyang kayanib kareti. Ala lang sariling kapamahalan den mismung rehiyon bukud mu king Muslim Mindanao a maki otonomiya.  

Munta ka kareng artikulu tungkul kareng labuad ampong lalawigan ba kang manakit mas maragul a mapa nung nu la mayayakit deng labuad ampong lalawigan.

Lon ya murin ing: Lalawigan ning Filipinas, Manimunang Dalan ning Filipinas

Metung yang  o kapulwan ing Filipinas a maki 7,107 a isla. Ing kayang land area o pangkabilugan a lapad ning kayang gabun 300,000, kmsup2; ya. Atyu king pilatan ning 116° 40' ampong 126° 34' E. longitude, 
at 4° 40' ampong 21° 10' N. latitude. Painduruta'ne king aslagan ning Dayat Malat ning Filipinas, king albugan ning Dayat Malat ning Mauling Tsina, at king mawli ning . Mayayakit ya ing Borneo mapilan a dalan a kilometru king mawli-albugan (southwest), at ing Taiwan ketang mismung kayang pangulu o norti. Ketang marayu nang mawli (south) mayakit ya ing  ampo ing , at king dane nang aslagan ning Dayat Malat ning Filipinas atyu ing .

Keraklan, mapipitna la kareng atlung mangaragul a grupu deng pulu: Luzon (Labuad I anggang V + NCR  CAR), Visayas (VI anggang VIII), at Mindanao (IX to XIII + ARMM). Ing manimunang daungan ning Menila, king , ing  ampo ing kadwang pekamaragul a  
lakanbalen kaybat ning Quezon Lakanbalen.

Mapali, malisangan at tropikal ing kayang . Manga 26.5° Celsius ing average a temperatura king pabanwa. 

Keraklan kareng Filipinu atlu la kikilalanan a panaun. Ing kaleldo manibat ya Marzo angga Mayo, kabang ing kauran manibat ya Junio angga Diciembre.  Ing panaun ning dimla naman manibat Diciembre angga Febrero.

Ing southwest monsoon (Mayo anggang Octubri), mayayaus ya ring abagat, kabang ing northeast monsoon (Noviembre anggang Abril) yapin ing amian. 

Keraklan kareng islang mabunduk sadya lang makatakap  at bulkan ing karelang penibatan. Ing pekamatas a dake ning Filipinas yapin ing Mount Apo king Mindanao a maki kátas a 2,954 m. Dakal ing aktibu kareng bulkan king bansa, alimbawa ing Bulkang Pinatubo. Atyu king  belt ning albugang Pacifico ing bansa, at lalabasan deng mga labingsyam a bagyu banwa-banwa. 

Uling atyu king  ing Filipinas, marlas yang makadanas ayún ampong pamamakbung bulkan.

Lawen ya rin: Ecoregions of the Philippines

Kanitang 1998, meyna ya ing ekonomya ning Filipinas — a bibilugan ning , mayan a industrya (light industry) at serbisyung pangsuporta (support services) — uling king epektu ning  (krisis king pisalapyan king Asia)  ampong e masanting a panaun (poor weather conditions). Mibagsak king 0.6% ing pamandagul ning ekonomya kanitang 1998 manibat 5% kanitang 1997, pero mitas ya king 3% kanitang 1999 at 4% anyang 2000. Mengaku ya ing gubyernung isundu na ing reporma ning ekonomya ba yang mitagal ing Filipinas king pamanasensu da reng newly industrialized countries o NIC (bayung mag-industriyalisang bansa) ning Aslagang Asia. Abita'na pababa ning mabayat a utang (77% ning GDP ing utang ning kapamahalan o public debt) ing pamagpursiging samasan ya ing kabilyan ning ekonomya. Mas matas pa ing dake ning budget a makasadya para king pamamayad utang kesa ketang piyabe rang dake ding Departamentu ning Edukasyon ampong militar.   

Kayabe king planu ing pamipasanting ning , pamibayu king sistema ning  bang miragdagan ing panakitan ning kapamahalan, lalu pang deregulasyon ampong  ning ekonomya, ampo ing pamipasikan king pamibuklud-buklud ning kalakal king rehiyon. Magdependi yang maragul ing ing paintungulan (prospects for the future) king kabilyan ning ekonomya da reng kayang maragul diling ka-negosyu, ing  ampo ing Japon, pamanibalang mas maki kapakibatan, ampong tuntunan ning kapamahalan a e marlas manaliwa.

Kareng okasyun a e pormal, Pinoy (Pinay kareng bábai) ing aus da king sarili da deng Filipinu. Ibat ya ing katayang Pinoy kareng mumunang apat a letra ning Pilipino a tiglungan ning diminutive o pampalating  suffix - y. Ing ginawa kaniting kataya ila pin deng Filipinung dinayu king America kanitang dekadang 1920, at kaybat ginamit de reng Filipino king Filipinas. Metung ya muring palayo da reng Filipino ing Flip. Ini murin migumpisa ya kanitang dekada 1920. Lipat ning ala ne mang e masanting a kabaldugan kanita, bala da reng aliwang Filipinu matsura ya buring sabyan.

Agpang kareng estadistika ning kapamahalang Filipinu ampong datos ibat king sensus, keraklan (95.5%) da reng memalen, kayanib la kareng lahing magsalitang . Ing maragul diling lahing e-Austronesian ila pin deng Chino (1.5%), a maragul papil king negosyu manibat pa anyang kasyam a siglu anyang minuna lang dinatang king Filipinas para king kalakal. Deta namang miyayaliwang klasing , Filipino-Español, Filipino-Americano, o Filipino-Chino la man, ditak la mu, oneng maragul ing karelang papil king pulitika ampong ekonomya.

Karetang mitatagan a (1%), keraklan kareti bibilugan da reng komunidad a pangtribung Negrito manuknangan kareng mangarayung lugal king libutad da reng isla, ampo retang mas mangalating minoryang . Kayabe la keti reng  at aliwang , Mexicano at aliwang , North American, , o, , (Tamil ampong Sindhi), Arabo ampong Vietnamese.

Karetang (95.5%) a kayabe kareng dakal a grupong etnolingwistiko ning bansa, keraklan kareti kayanib la kareng magsalitang labing adwang amanu. Deng maragul dili kareti ila ring , Bikolano, Waray-Waray, Kapampangan, Pangasinan, Kinaray-a, Maranao, Maguindanao, ampong Tausug. 

Metung ya kareng bansang dakal dili myayaliwang lahi king Asia ing Filipinas. Kareting milabasan a banwa, manigobra ya ing kapamahalan bang miragdagan ing pamilupa-lupa da reti king kultura. Agyang ing Filipino ing gewa rang opisyal a amanu ning bansa, halus kaparehu ne pa murin ning Tagalug, at (24%) na mu ning populasyon ing maki tubung amanu kaniti.

King dinalán a banwa manibat anyang 1903 Census of the Philippines, meragul yang labing metung a besis ing populasyon ning bansa. Metung yang maragul a prublema ing sobrang populasyon, a misnang katas kesa king replacement rate o itang kaylangan ba yang miyalilan. E mikasundu ing kapamahalan ampo ing Iglesia Catolica kareng miyayaliwang paralan ning pamag-kontrol king populasyon - artipisyal a paralan (contraceptives, sterilization, atlwp.) laban kareng natural  (abstinence at spacing).

 

Maygit lang dinalan pitumpulu deng amanung magagamit king Filipinas, at halus eganagana kareti kayabe la kareng Western Malayo-Polynesian languages. Deng amanung opisyal ila ring 
Filipino (a makabasi king Tagalog) ampo ing .

Deng aliwang amanung ng mangaragul ilapin deti:
Cebuano, Ilocano, Waray-Waray,  Ilonggu, Bikol, Kapampangan, Pangasinan, Kinaray-a, Maranao,  Maguinadanao,  Tausug, ampong Chabacano.

Deng amanung  ila pin deng Castila kareng Español ampong komunidad a Español-Filipino, Chino (Min Nan (Hokkien), Cantonese, ampong Mandarin) kareng komunidad a Chino ampong Chino-Filipino, ampong
Malay, Arabic, at Hindi kareng Muslim ampong Hindu. 

Lon ya rin ing: Spanish in the Philippines

Antimo ing kayang amlat (kasalesayan o history), misasamut ing tradisyon ning aslagan ampong albugan king kultura ning Filipinas. Makabasi ya iti king kultura da reng myayaliwang lahi, nung nu dakal a misamut a impluwensiyang : ibat king China, Islam ampong Hinduism angga king España, Mexico at Pangulung America (North America). 

Uli ning kayang makaba at komplikadung amlat, maragul ing utang ning Filipinas kareng kaugalyan at tradisyong . Minaliwa murin ing impluwensiyang kultural at katangian da reng keraklan a tau ngening milabasan a dinalan a banwa uling king pamakitalamitam kareng aliwang kultura, kayabe ne ing  ampo reng kasiping a bansa king . Ngening milabasan a mapilan a banwa, minaliwa la pamanisip ampong kaugalyan deng keraklan kareng Filipinung  uling king  ibat king America, Japon, Hong Kong, Taiwan, Singapore ampong China.      

Manatili la pa murin karing Filipinu kareng kabundukan , detang manuknangan kareng bunduk ning Luzon, Visayas, Mindanao ampong aliwang mangarayung kagubatan  ing kapaniwalan da reng karelang pipumpunan (ancestors) at kakawani da ing karelang sarili king makabáyung sosyedad. Aliwa ing kultura da kareng aliwang Filipinu. King paglalawe da reng aliwa, ing karelang pamibyebye ing tuneng  kultura ning kapulwang Filipinu. 

Karas king , , at , mas malapit ing karakter ning Filipinas king  kesa kareng kasiping nang bansa king Asia. E la kumulang deng tangkang coup d'état o pamanyamsam gubyernu ketang milabasan a adwang apulung banwa, at adwa la reng migtagumpe. Maragul ing papil ning  king pisamban ampo king kapamahalan.

Basan la rin deti: 

Dela da reng  ibat king España kanitang 1565 ing karelang amanu ampong cultura. Mitatag lang sistema da reng myayaliwang uri king sosyedad (class system) a makabasi king lahi, at e miglwat, pepairal de ing relihyung  kareng memalen a tubung Austronesian. Linakad la kareng myayaliwang isla deng misyonerung  ampong , kayabe da ring sundalung Castila, a darlan da ing Cristianismu. Meging lalung malagwa ing karelang misyun uling sapilitan dong inalis deng tau, at itang organisadung dayung relihyun ing meging bayu nang sentru ning karelang bye. Magsermun la kareng amanung balen deng pari, at pepagobra lang  (translator) manibat kareng memalen, ating lintong uring bilingual (adwa amanu) a awsan dang . E ro tuturung Castila deng keraklan kareng tubung memalen, a inaus dang 'indios,' pero detang taung bilingual, alimbawa itang poeta at talapanlikas a i Gaspar Aquino de Belen, mekagawa lang poesyang pangrelihyun (devotional poetry) king  a makasulat king sulat a Romanu. Kukwentu ne ning , a inumpisan nang Gaspar Aquino de Belen, ing pamagkasakit, pangamate at pamisubli nang mebyeng Jesucristo. Ating myayaliwang bersyon na niti, kayabe no reng mapilan king Kapampangan. Anyang kai, linto la reng kuriru (corrido), detang popular a dalit king bersu tungkul king panga-kabalyeru (chivalry). Deti ilang meging modelu para king literatura o panyulat a . Deta namang makabersung kwentu, o kumidya, papalage ra la kareng  para kareng keraklan a e byasang mamasa. Makasulat la rin king alpabetung Romanu kareng manimunang amanu ning bansa, at marayu la darasan.     

Bukud king mismung literatura (José Rizal, Pedro Paterno), makasulat la king Castila deng dokumentung pangkasalesayan (dalit pambansa, Constitución Política de Malolos), oneng e ne magagamit a amanung opisyal iti. Angga kanitang ], gagamit la pang Castila deng talasulat a Filipinu. Metung yang arkitektu, pintor, talaturu, ekonomista, ethnologist, 
Syentipikung ortelanu, historian, inventor, peryodista, linguist, musician, mythologist, , naturalist, nobelista, siruhanu king mata, poeta, propagandista, eskultor and sociologist.  Itang minunang Presidenti ning United Nations General Assembly metung yang Filipinu - i . Ing metung kareng mapya king boksing (boxing greats), i Flash Elorde, Filipinu ya naman.  Ngening milabasan a mapilang banwa, miragdagan la reng manimunang bayani king pasiknangan (sports) kayabe no ri Paeng Nepomuceno a mekata-lima meging kampeon ning World Cup, i  a sinikat king , ampo i Efren Bata Reyes a dakal nang besis migkampeo king . 

Dakal ya pambansang bayani ing Filipinas. I  ning isla ning , a mekamate kang Ferdinand Magellan, ing tuturing dang minunang mitabî kareng dayuang ibat king albugan. I José Rizal , a mibait king balen ning Calamba, Laguna kanitang Junio 19, 1861, ing aswan dang Pride of the Malay Race ampong Philippine National Hero. Mebyasa yang adwampulu't adwang amanu: Catalan, Chino, Ingles, French, German, Greek, Hebrew,  Japon, Latin, Malay,  Sanskrit, Castila, Tagalug, at aliwang 
 tubu (native languages).

Kayabe la kareng cultural at historic landmarks ning Filipinas ding  Intramuros (ing matwang syudad a muralya (walled city) ning Menila, a mesira kanitang Kadwang Gerang Pangkabilugan at mitikdong pasibayu kaybat ning gera), , ,  (deng pisamban a Baroque Churches ning Filipinas), balen ning  (nung nu ya atyu ing maragul diling bamboo organ king yatu) ampo reng makasalesayang balen ning , ,  and Baleria. Deng aliwa pang  World Heritage Site ila ring , , at Puerto-Princesa Subterranean River National Park. Deng , , , , , , , , , , , ,  ampong  ing aliwa pa kareng lugal a marlas dang pupuntalan deng turista.  Maragul murin ing kabaldugan da king amlat ning  ampo ing , detang tawli dang balwarti deng sundalung Americanu king Asia. Kilala ya ing Bataan ketang mitmung kasakitan (infamous) a  .




#Article 5: Talabaldugan (176 words)


Paunang Salita

Ding mumunang titik ning Talabaldugan meangu la king
Diccinario ng Fr. Diego Bergaño a misulat inyang Septiembre 10, 1732. Ining Talabaldugan elilan no retang mika titik c at 

aklat a melimbag inyang 1732.

Ing pamanggamit a titik K, pepamasala na naman Evangelina Hilario-Lacson, Ph.D., ketang kayang aklat a Magaral Tang Kapampangan.

Karing mengapaunang aklat, watas, ampon aliwa pang kasulatan, ginamit lang
titik a c o kaya qu.  Iti, pauli da ring Kastila a sinakup king kekatamung bangsa. Antimong pamiganaka ketang milabas a malagung panyulat dinan talang dangal retang kasulatan a reta keng kapamilatan ning e pamanalili kareta nung sasambitla tala o kaya nung deng karelang sulat lilimbag tala o kaya gagamitan.

Atin mu rin gagamit kasalungsungan a titik c o qu. Ing anyaran ku mu ing lumualas ta pilubluban karela at paburen tala nung ita ing karelang gagamitan.  E sabagal iti king panyulung ning kekatamung tagimpan- a dakal la pa reng malagung panyulat at makuyad a salita.

Salamat keng pamamasa yu. Luid Kayu !




#Article 6: Indûng Kapampángan (332 words)


Ing indûng Kapampángan,
Ikit keng menangis, tatatap ya salu;
Linapit ku keya. Kanian ku abalu
Sinulat ka pala, kapatad ming bungsu.

Manibat pin iniang mina at sakit ya
Ika ing parating laman ning isip na;
Apigampa napin keka sumulat ya
Banakang atdanan lugud at alala.

Katula na rugo! Tinanggap yang sulat!
Agad binasa ne ing kekang pakibat.
Timan nang saguiwa bigla yang mepanat
Selisian ne ning lua, lungkut, at pagsalbat.

Ining sinulat mu sakdal ya kapait
Dening sinabi mu atmo pangasakit!
Mengari lang punyal, maniugat, manatsit
Mitmu lang palkara ampon paguinakit.

Ining indu tamu paguinakitan me
Uling tilutan nang keya ka miwale.
Guewa na yan keka king ban alisyan me
Ing e makibirung kasakitan ning bie.

Pemayapan na pin ken ka king Menila
Ding kalukup mu ken eno man aliwa;
Pablasang ing keyang wagas a pigampa
Ing akit naka sang minuan at mipala.

At saka mo ngeni matni mung sasabian
Atin kang indu ken, emu ne Kailangan!
Inia sinulat ka king bamumung aduan
Ing ene susulat keka, kapilan man.

At king tauling parti inaus meng sawil
Ngamu king yang keka minunang migtaksil;
Bilang kayablasan ning depat nang ingsil
Ngeni, Ika namang kaya mangi-sakwil!

Ining indu tamu nung sikwil meman sa
Pakisabi ku mu, eme sa susumpa;
Datang ing panaun kekang abitasa
Keya ka menibat, laman naka?t daya.

Datang ing panaun, kapatad ming bungsu
Akit ding mata mu nung nanu ing tutu;
Kanian ne dulapan ning mau mung pusu
Ing sakdal nang lugud ning tune mung indu.

Sakali muli ka bameng ampanganan
Karing laurel mung miputung king kanuan.
Isabit mo ketang pikurus a kwayan
A pekatanda ning paldas nang libingan!

Siclaud cu pu mal cung Indu,
Sibul na ning caladdua cu,
Tibuan ning pangatau cu,
Tune lilingap canacu.

Cabang ti cu queti yatu,
Acung laman ning isip mu,
Acung carug ning pusu mu,
Bungsung pigaganacan mu.

Mapalad cu pin pung tutu,
Qng lugud ning cacung Indu,
Uling aguiang salvage cu,
E nacu pemie qng tucu.

Ini ing pikuanan keng Siclaud cu pu Indu




#Article 7: Gloria Macapagal Arroyo (802 words)


Y Arroyo mi-angat yang panga-Pamuntuk (presidency) inyang 2001 pauli na ning EDSA II Revolution a mituag kang Joseph Estrada keng luklukan pauli ning parsala da kaya keng e mangayap a gawa antimong laganap a lagayan. Y Arroyo Philippine general election, 2004 me-alal yang pasibayu inyang 2004, simbut ne ing artista Fernando Poe, Jr.

Inyang 2005, Y Arroyo mepili yang pang-apat a pekamasikan a babai keti yatu a linimbag
ning Forbes magazine.

Y Arroyo mibait yang Gloria Macaraeg Macapagal karing pengaring Diosdado Macapagal and Evangelina Macaraeg. 14 ya pang banua inyang ing tatang na meging yang pamuntuk ning bansang Filipinas. Megaral ya Assumption Convent para keng mababang pipagaralan, at meyari yang valedictorian inyang 1964. Ikua ne ing Bachelor of Arts degree na king Economics king Assumption College, nung nu ya mig-graduate magna cum laude inyang 1968.

Megaral yang aduang banua i Arroyo king Georgetown University School of Foreign Service king Washington, D.C. nung nu ne akaklasi y US President Bill Clinton. Pangabalik na Filipinas, sindu na ing kayang pamagaral, at kinanwa yang Master's Degree in Economics king Ateneo de Manila University at Doctorate Degree in Economics king University of the Philippines.

Y Arroyo ay-asawa ne y Jose Miguel Arroyo inyang 1968. Atlu la reng anak da, ila di, Juan Miguel (mibait  1969), Evangelina Lourdes (mibait 1971), at Diosdado Ignacio Jose Maria (mibait 1974).

Manibat 1977 anggang 1987, tinuru ya i Arroyo kareng miyayaliwang pipagaralan at tinalan miyayaliwang posisyun, lalu na keng sikat a University of the Philippines ampong king Ateneo De Manila University. Ya murin ing meging pamuntuk king Economics Department ning Assumption College.

Inyang 1987 inagkat neng President Corazon Aquino bang maki-anib keng gobyernu bilang Assistant Secretary of the Department of Trade and Industry. Meging yang Undersecretary kaibat ning aduang banua. Kayagnan na nita, meging yang Executive Director of the Garments and Textile Export Board, y Arroyo ikit na ing mabilis a pamagluid ning garment industry inyang 1980s.

Agiang ing igpa na sinuyu ya bilang pamuntuk ning Pilipinas, y Arroyo eya linub king politika anggang inyang 1992, aduang pulu't pitong banua kaybat linual ya'y tatang na keng opisina. Meyalal ya king Senadu Philippine Senate inyang 1992 at meyalal yang pasibayu inyang 1995, menikua yang pekamarakal a botu keng senatorial elections 'alus mga 16 million a botu.

Bilang legislator, y Arroyo misampa yang lagpas 400 bills at sinulat o mikapasari kareng  55 a batas keng a atin alaga keng kabiayan inyang senador ya.

Inyang 1998, pigunam na sinaguli na tagal ya bilang pamuntuk (presidente) oneng inadlukan neng President Fidel V. Ramos na makiabe kareng pakalukluk a Partidu Lakas LAKAS Party bilang maging kaduang pamuntuk (vice-president), House Speaker Jose De Venecia. De Venecia at y Arroyo mengampanya la mabilug a kapulungan a mamantabe ya y  Ramos ampo ing masikan ng makineria ning LAKAS. Menyabut ya y Arroyo bilang kaduang pamuntuk (vice-president) migit kumulang mga 13 million botu, maigit dobli keng botu ning pekamalapit ng kalaban, Senator Edgardo Angara. Oneng y De Venecia mesambut ya kang vice president, Joseph Estrada a sikat at kasalungsungan a makalukluk.

Migumpisa ya y Arroyo bilang Kaduang Pamuntuk (Vice President) inyang  June 30, 1998. King maliguang panaun, y Estrada, tilduan ne keng Kabinete bilang Secretary of the Department of Social Welfare and Development, nung nu ing mumunang obligacion na ing lawen na ing programa na ning gobiernu para kareng pakakalulu. 

Tiniwalag ya keng kabinete inyang Oktubre 2000, kewani ne ing sarili na kang President Estrada, a parasalanan da keng lagayan itang dati ng talasuyu.Y Arroyo mikiabe ya keng civil society at dakal a Filipino king pamanyaus da king presidente a kuldas ne keng luklukan.

Inyang January 20, 2001, mapilan a aldo kaibat na ning kagulu'an pampulitika ampong protesta king dalan, Ing Supreme Court sinabi na na ing luklukan Pamuntuk vacanti ya. Mumuna pa nita ing military at ing national police minatras no supporta kang Estrada at binie ra ing supporta kang Arroyo. Sinumpa neng  Supreme Court Chief Justice Hilario Davide Jr
y Arroyo inyang aldong ita bilang ika labing apat (14th) a pamuntuk ning Pilipinas.

Ing pangatalsik ng Estrada mebalu yang bilang EDSA II, kaibat ning EDSA Revolution ning 1986 a migpababa king pamanungkulan ng Ferdinand Marcos. Ing EDSA ila reng mumuna ng titik para keng dalan a  Epifanio de los Santos Avenue, metung a malapad a dalan king keragulan a Menila  a nung nu milyari ing maragul a demonstration laban kang Estrada.

Y Estrada kaibat atin yang duda keng declaration na ning Supreme Court inyang sibuknan neng
kuanan pasibayu ing luklukan Pamuntuk. Oneng ing  Supreme Court pepasias na ing kayang
declaration na y Arroyo ya ing karapatdapat. Agiang y Estrada at ding kayang alipores ere kilalanan  y Arroyo bilang karapatdapat a pamuntuk, ikua na pa murin ing eganaganang upaya at biyaya bilang pamuntuk ning bangsa. Ding dayu at ding kayang gobiernu, kilalanan de mu rin bilang Pamuntuk ning Pilipinas.




#Article 8: Literatúra (593 words)


Ing pamangulit nang kabaldugan ning taguring Literature yapin ing  ating pamiyabut o pamangilala karing titik, agpang king mumuna nang binye kabaldugan ning Oxford English Dictionary, ibat king katayang Latin littera (maki-kabaldugan metung nang makasulat a titik ning metung a tau). Pang-eganagana neng miras ing taguri king pamalagyu karing melikum a kasulatan. Ing katayang literature antimong pangmadlang palagyu (common noun) dikil ya karing nanu mang uring panyulat, kalupa ring sanese; Literature antimong pantiyak a palagyu (proper noun) dikil ya karing kabilugan nang sakup ning malagung panyulat a gawa, pang-labuad o kaya makaparikil keng metung a kalinangan (kultura).

Ating mangabaligo keng tune nang kabaldugan ning literature at ning Literature.
Ing literature malyari yang pangmetung o pangmarakal, anti mu rin king Literature. Ing literatures pangmarakal ya naman. Ing Literature a maki maragul a L malati neng abe ning pang-malawak a literature. Ing Literature makarikil ya karing makasulat a obrang ali pangkaraniuan a sikanan kabsiasnan, kabang ing literature dikil ya karing nanuman makasulat. Pauli niti ing Pamiyabnu ampo Kapayapan, (War and Peace)nang Tolstoy Literature ya (pangmetung) ampong literature (pangmetung), kabang ing obra nang Dickens dake ne ning Literature, (pangmarakal) ampong literature, (pangmarakal). Ing kauulyan nini, ing Harry Potter(kapampangan: Hari Poter)  a nobela miyabe ya keng keng literature (pangmetung) pero ali keng Literature,(pangmetung) uling keraklan ali rana akakit ring tau nung miras la king pangmatas a kabiasnan o king makabaldugan bang mipante karing pamipagaralan (academics). Makanyan man ing makatipun nang Harry Potter (kapampangan: Garri Potter) ng JK Rowling miyabe ya king literature (pangmarakal) pero ali keng Literature(pangmarakal). 

Ing pangamatas a kabiasnan ampo ing panga-makabaldugan atyu ya king balang manakit anya maralas pisasabyan o makapaghinala , pero ali ya ini makasumbagal keng mibye kabaldugan king babo. Dakal la keraklan ring mangutang nung king nanu lang aske Literature dapat bayu la maging Literature a tune, kalupa namo nung ring The Sandman nang Neil Gaiman Literature la pin o ali pauli ning reti metung lang tuki-tuking nobelang mengagulis. 

IGPA NING LITERATURANG/MALAGUNG PANYULAT KAPAMPANGAN - AMUNG ANSELMO FAJARDO, O.S.A.

Mitagurian at miparangalan pauli ning sinulat ne keng Amanung Kapampangan ing Don Gonzalo de Cordova, metung yang epikung Kapampangan maki-pamagat Kastila, pablasang misulat ya ketang panaun ding Kastila. Iti yang pekamumunang diling milimbag obra king Malagung Panyulat Kapampangan. Nganang Doktor Evangelina Hilario-Lacson ketang panaun ayta palaguan deng barbaric o magaspang a amanu ing Kapampangan. Anyang linual ya ing Don Gonzalo de Cordova ikit da ing kadalise, kayumu, kayaman, at ing leguan ning mesabing Amanu. Anya masampat mu ing mitagurian yang Tata o Igpa ning Malagung Panyulat Kapampangan ing Paring Anselmo Fajardo, metung a alagad ning banal a Buklud San Agustin. 

KAWATASAN - 

GALAL NOBEL KING LITERATURA

I Harold Pinter yang mepiling manikua king Galal Nobel ning Literatura king Banuang 2005. Tiga bansang Britain ya i Pinter, 75 ya tua. Perangalan ne ning Akademya i Pinter pauli na kanu ning ring kayang dula,  ... papalto ne itang makalulang batu lalam ning aldoldo mababo pamipagsalita at bigla lang makalub karing makasarang silid ding manalipusta , agpang king pepalual dang amanuanyang papalual de ing balita. Para king Akademya, i Pinter, ya ing  pekamumunang manalakaran ning dulaan ning Britanya king kadua nang dake ning 20ng Dilanua. Ring gawa na kabilang ya ing The Room, (Ing Silid) ing mumuna nang dula, mipalage ketang 1957. The Caretaker, (Ing Talainggat) manibatan ketang 1959, yang linto peka-masikan nang gawa. Ing peka-tauli nang mipalage gawa yapin itang ketang banuang 2000' Remembrance of Things Past. ( Alala ning Mengalabasan)
     

Tanggapan neng Pinter ing Galal Nobel keng Ka-10, ning Disyembri keng pamagmasusi king Stockholm. Ing galal kayabe ne ning alagang $1.3 milyun a pera.




#Article 10: Asteroyde (110 words)


Ing asteroyde (asteroid king Ingles, asteroide king Espanyol) balamu planeta ya, oneng mas malati ya. Ing kabalduga'na ning katayang asteroid, balamu batwin king matwang amanung . Lupa lang mangalating batwin king banwa, oneng manaliwa la lugal deti nung ikumpara la pusisyun kareng batwin. Kalupa da reng planeta, ala la muring sarili dang aslag deng asteroid. Uli na niti, king palage da reng dakal a tau, e masanting a lagyu ing asteroid,' bagkus planetoid (balamu planeta) ing mas bageng iyaus. 

Gawa la king  deng dakal kareng asteroid, pero atin muring gawa king yelu ampong metal. King kekatamung Solar System, atilu king asteroid belt deng asteroid, ketang pilatan ning Mars 
ampong Jupiter.




#Article 11: Astronomia (679 words)


Ing Astronomia (Agham-banuwa) ing pamagumasid at pamanigaral kareng planeta, batwin, galaxy (lupun deng batwin ampon planeta), ampong aliwang bageng makalto at e makalto king kalawakan. Metung ya ing astronomia karing matwang diling agham ning ketawan. Atyu ne bayu pa kanitang panaun a misulat ing amlat o kasalesayan.

Deng minunang menigaral keng agham-banuwa (astronomer) ila pin deng mangalakal (negosyanti) ampong mamaglawut (marinu) a 
mamasa't menalig kareng batwin a ginabe't mematnube keng pamaglakbe ra. Ila murin deng 
manasik (ortelanu)na maki balu nung kapilan tatanam, lalbug, at mamupul basi king pamanaslag at pamanalbug da reng mapilan a constellation o grupu da reng batwin. Atin la muring balu king agham-banwa deng minunang kabiyasnan (sibilisasyun) a ginawang bageng kalupa ning Stonehenge, ampo retang medicine wheel da reng katutubu king , a e ra balu pigagamitan, oneng malyaring makaparikil king kasalpantayanan, at mangaylangan ganap belwan dikil kareng pamibayu ning bulan, ing pekamarayu nang darasan ning aldo king pangulu o norti at mawli o sur a tutuki king upaya ning , at aliwa pang belwan impormasyon a kaylangan dang gamitan. Atin namang magumasid a maniwalang malyaring  king  agpang king lugal da reng planeta't batwin king banwa anyang  ya ing metung a tau. Agyang e re tuturing a agham ngeni ing pamanigaral kareng batwin ampong planeta king anti kaniting kapakayan, maingat dong sinulat dening mamanula a babasa kareng batwin ampong planet astrologers detang karelang pamagumasid. 

E ya mu metung a agham o pamagaral misnang katwa ing agham-banwa, nung e metung ya naman iti karetang malyaring panigaralan a e gagamit mal, espesyal o e karaniwang gamit. Dakal a bayu at magamitan a impormasyun ing ayambag da reng astronomer a , keraklan tungkul kareng bayung asteroid o kometa, pero nung misan tungkul kareng malilyari anti king pangabait da o pangamate deng batwin. Agyang malyari yang mangaylangan maragul a gastus ing pamanyaliksik king astronomy, alimbawa king metung a proyektung anti king , dakal na ka agawa king astronomy nung atin kang simpling paris a largabista. 

Para king bayung astronomer, largabista pin ing pekamasanting a gamit. Dakal kareng bayung astronomer ing sasaling largabistang mal o matsura pangagawa, at e maglwat, masisira la lub at mamalis la king aliwang hobby. Kalupa ne ning astronomy ing pamanukyet bunduk - magumpisa ka pamu kareng mangábabáng bunduk-bundukan bayu me subukang ukyetan ing . Nung bisa lang marayu dasan deng amateur, sali lang libru o chart nung nu la makabili deng  ampo reng maulagang batwin a kayabe kareti. Manintun lang panaun ba rang panigaralan at intindian ing pamangalo ning yatu, bulan, ampo reng planeta. Mamye lang panaun a magobra at manigaral a ing gagamitan da mu deng karelang mata ampong metung a simpling gamit a susulatan o simpanan impormasyun anti ing metung a notebook. Ala lang kaparis a gamit deng largabista para kareng magumpisa uling e la mal, e la kaylangang itikdo o lako pangatikdo, at malagwa lang gamitan. King kapamilatan da, malyari nong mayakit deng intresanting bage anti reng  king bulan, ng batwin, star  o pakalupung a batwin anti king Pleiades, ampo reng bulan da reng aliwang planeta. Mas masanting la pa pin kesa kareng telescope nung ing lalon detang mangalapit a galaxy o detang mangasalang kometa. Nung mígugul neng panaun ba neng panigaralan at intindian ning metung a amateur a astronomer ing banwa neng bengi, kanita panaun na bang saling telescope. 

Kareting milabasan a pilang dalang banwa, megi yang maragul a ciencia ing astronomy, at merakal ne sanga. Deng lunar astronomer, ita mung bulan ing karelang panigaralan, kabang deng planetary astronomer, makatutuk la pansing kareng planetang dudurut king aldo tamu, ampo retang planetang matutuklas kareng aliwang aldo. Ating astronomer a maging espesyalista king partikular a uri da reng batwin, alimbawa deng binary star o pulsar. Den namang aliwa, ing panigaralan da, detang mangarayung galaxy. Atin namang astronomer a e bitasang lalawe king banwa. Deti reng theoretical astronomer, a gagamit kareng batas ning fisica at matematica, kasaup la reng computer, bang gawang model nung makananu yang gagana ing sikluban. Kaybat, kukumpara da la o pákiyanti deng karelang model ketang tutung malilyari. Kapagnasan dang intindian at ulan ing malilyari king sikluban. 

Deng aliwa pang malyaring puntalan:




#Article 12: Planeta (628 words)


Ing planeta, metung yang maragul a bageng dudurut king metung a batwin. Alimbawa ne ning planeta ing Yatu, Jupiter, atlwp. Mas malati ya iti king metung a batwin, at ala yang sarili nang aslag. Uling asneng karagul, megi yang mabilug uling king gravity. Bulan ing aus da kareng bageng dudurut kareng planeta. Syam la reng planeta king Solar System. 

Ibat ya ing lagyung planeta king katayang Greek a πλανήτης, planētēs, = deng lilibut, o bageng kikimut. Angga kanitang dekada ning 1990, syam la mu reng balu da reng tau, at atilu ngan king kekatamung solar system deti. Anyang Noviembre 3, 2004, dinalan atlung pulu’t atlu (133) no reng balu tamu. Atilu ngan kareng aliwang solar system detang bayung planeta: extrasolar planet ing aus kareti. Neng kai, “exoplanet” ing katayang magagamit.

Ibat la reng lagyu da ring kekatamung planeta kareng lagyu da reng dyos a Griego o Romano, pero e kayabe kareti ing Yatu, uling e re tuturing planeta ing yatu kanitang minuna. Aliwa ing lagyung gagamitan da reng aliwang amanu, alimbawa king Chino. Den namang bulan, ibat la lagyu kareng dyos ampo reng tau king klasikal a mythology, o kareng drama nang Shakespeare. 

Deng makatuki ila reng planeta ning kekatamung solar system. Mas malapit la king solar system detang mumuna.

Neng kai, gagamit lang memory aid (mnemonic) deng anak ba rong atandanan deng planeta. 

Oyni murin ing metung a gagamitan da ba rong atandanan deng planeta:
M VEM J SUN P

Ini bibilugan de reng mumunang lagyu da reng planeta (Mercury, Venus, Earth, Mars...)

Kikilalanan da la reng astronomer deng major (o tutung) planeta, ampo reng 
minor a planeta, a mas mangalating bageng dudurut king Aldo. Kayabe la kareting “minor a planeta” deng asteroid, kometa, ampong trans-Neptunian object. 

Myayaliwa lang uri deng planeta king solar system ning Yatu:

keraklan kareti, gawa la king batu: Mercury, Venus, Yatu at Mars

Dakal la reng taung mimisip a planeta lang mipaparis o “double planet” ya ing Yatu ampo ing Bulan uling:

E magdili-diling alimbawa king solar system itang tawling mebanggit, pero e karaniwan a kabilyan para king bulan a makanyan karagul.

Keraklan kareng extrasolar a planeta (detang atyu king kilwal ning kekatamung solar system) a ikit tana alus kasindagul da la reng gas giant king kekatamung solar system o mas maragul la kareti.
 
Pero ating atlung planetang dudurut king metung a batwin a mitda na (burned-out star) a alus kasindagul da reng terrestrial a planeta. Atin muring planetang dudurut king batwin a mu Arae a maki bayat a migit labing apat a besis kesa ketang king Yatu. 

E pa malino nung kawangis da la pin deng gas giant ning kekatamung solar system detang bayung mangaragul a planeta. Malyaring aliwa lang aliwa. Deng aliwa kareti, a anting “mangapáling Jupiter,” dudurut lang asnang kalapit ketang karelang “pengaring” batwin, a halus mabilug pidurutnan. Uli na niti, dakal a e mu nanu ing akukwa dang radiation ketang batwin kesa kareng gas giant ning kekatamung solar system. Anya e siguradu nung pareu lang klasing planeta.

Uling asnong karayu deng aliwang batwin, tutung masákit manintun planetang dudurut kareng aliwang batwin. Atin yang program ing National Aeronautics and Space Administration ning America bang gawang artificial a satellite a mayayaus “Terrestrial Planet Finder”. Agyu na niting satellite a maintun “mangalating” planetang maki bayat a e marayu kareng terrestrial a planeta. 

Ngeni, ing agyu tamu pamung apaintun, detang extrasolar a planetang asnang karagul at kalapit king metung a batwin a apapagalo ne ing batwin a ini. Karatang ning panaun a makagawa ta nang mas mangasikan a telescope, angga retang mangalati at mangarayung planeta malyari nong akit. 

E la kayabe king partikular a solar system deng interstellar planet. Angga ngeni, ala tamu pang balung interstellar planet. Pero king palage da reng aliwang tau, posibling ating anti kareti, uling kareng computer simulation.




#Article 13: Sistemang solar (107 words)


Gagamitan de king Astronomia ing salitang sistemang solar. Ing kabaldugan na niti, metung a batwin king kalawakan a maki planetang dudurut kaniti. 
Itang makasentru king Aldo ing pekakilalang solar system. Ini ing solar system nung nu ya atyu ing Yatu. Dudurut ya king aldo ing yatu ampo reng aliwang planeta ning solar system.

Walu la reng planetang dudurut king aldo:

Bukud kareti, atin pang aliwang bageng dudurut king aldo.
Metung ya kareti ing Asteroid belt. Metung yang lugal a dakal a mangaragul batu ing Asteroid belt. Malati lang malati deti nung ikumpara la kareng planeta. Dakal kareti, malati la pa king metung a kilometru king . 

English)




#Article 14: Sikluban (175 words)


King astronomia, ing kabaldugan ning sikluban o universe, ing eganaganang atyu keta king banwa o kalawakan. Makayabe ya keti ing aldo, deng eganaganang planeta, kayabe ne ing Yatu, ing mabilug tamung galaxy, ampo reng dakal pang aliwang galaxy, at ing marayung kalawakan. Misna yang dagul iti - kapirasu ya mung dake na niti ing asisilip da reng scientist a maki radio telescope. 
Asneng karagul iti a susukdan do reng dayu kareng light year - ing dayung darasa'na ning sala kilub ning pabanwa. Nung ing salukuyan a teknolohiya ing gamitan, pilang  ing milabas bayu miras king malapit diling batwin. Dakal lang e mu nanu deng batwin kesa king agyu tamung bilangan o akit man. King pilatan da reng batwin, keraklan alang bageng mayayakit at marimlang marimla. 

Ing cosmology ing cienciang manigaral king penibatan ning eganagana. Miyayaliwa ing teorya da tungkul kaniti deng myayaliwang siglu. Ngeni, ing tatanggapan da reng keraklan, itang teoryang Big-Bang. Sasabyan na niting anyang umpisa, makatipun king metung a malating lugal ing laman ning sikluban, at kaybat, memakbung iti (Bang) kanitang minunang panaun.




#Article 15: Pámagáral (933 words)


Ing salitang pamipagaral meyakwa ya ing yamut a Kapampangan aral, buri nang sabyan abalu, laman o payabut ayakwa ning pamisip.

Ing salitang educacion meyakwa ya king Amanung Latin, educare, katayang maki yamut a maki kabaldugan - pamanuru.

Metung yang paksang panlipunan kabyasnan, sasakupan na ing pamanuru at pamangwan talinu. Yapin ing makadiwa at mangalalam a pamanurung belwan, mayap pamanatul at katenakan. Metung karing pake ning pangabalangkas na yapin ing pamanuru king kalinangan karing milikas-likas lipi.

Kanitang ala pang eskwela o telakad a lugal a pipagaralan king Labwad ning Kapampangan, sasabyan da ring tau manigaral la at magpakabyasa karing lalam pun-dutung. Anti ya kanini ing sasabyan da ring mangatwa. Malyaring tutu ini pauli ning ketang panaun ayta ala pang mayayaus a formal education.

Kalupa ra ring Griyegu o agyang ketang atyu ne i Yesu Kristu, karing templu la magaral, mipagdibati o mipapaglibe kebalwan ding tau. Reng pamilya da ding reyna at hari at mangakwalta ila ring makapagaral kanita. Tuturu dala ring pantas karing myayalwang sanga ning kabyasnan. King Griyegu (Greece) atin mangakwaltang miglakwan king karelang bye makwalta at mibyebye anting maluka. Menuknangan la king dalan at tinuru karing taung bisang mabyasa.

ING AMANUNG KAPAMPANGAN: YANG MEGAMIT KING PAMANGAMBUL TALINU, BELWAN, AT KABYASNAN KING KALINANGAN AT CIENCIA
(THE KAPAMPANGAN LANGUAGE WAS USED IN THE DEVELOPMENT OF TALENTS, SKILLS, AND INTELLIGENCE IN BOTH FIELDS OF CULTURE AND THE SCIENCES)

Ding Kapampangan ati nalang sariling Pamanyulat bayu la dinatang ring Kastila. Reni ilang patune ning kabyasnan (civilization) da. Ring kebalwan ding tau keng pamangabyayan lalu na king pamangamit king gabun, keng pamananam, patutu la king ating pamagaral kanita pa. Ing lugal Kapampangan megi yang Pikuanan Pale ning Pilipinas pauli ning ring tau matenakan la keng pamananam. Ing danum ning Ilug Kapampangan balu rang ginamit king pamibyebye at pamagabyayan.

Megi yang pikabalwan karing mangayumung pakwan, milun, at alwa pang bungang tanaman ing lalawigan, pati na atbu ampong alwa pang mamye pangaldo-aldo kailangan. Ding Kapampangan menimuna la keng manganyaman a lutu king myayalwang pamangan at keng pamamurung asan danum, talangka, paro, pati na gule,kalupa ning mustasa. Matenakan la naman keng pamangawang mayumu, aslam, ibat king atbu at sasa. Ring lugal a dakal a gabun a pila meninuna la king pamangawang myayalwa gamit ibat king mayakayan gabun. Keng kabyasnan keng pamaninggat king legwan ampon kalinisan tiru ra ing pamanggamit gugu, a pigmulan ning mayayaus shampoo ngeni.  Ing pamanggamit king laru ring ngungut gewa ra naman keng parang ning legwan, map a pamikakatawan at pamanulu, liban keng mumunang pamangabyayan at pamangan a apagaralan dang mayayakwa kanini. Apagaralan da naman at tiru ing gamit da ring tulud keng pamanulu karing sakit at kapanamdaman. 

Reng kwentu, amlat, at alwa pang sanga ning Kalinangan miyapse la karing dalit o migagale la karing kawatasan o king sane. Pegaralan da at mayasamas dang pegumasdan ing Panaun, Banwa, Gabun, ampo ring myayalwang mabibie king yatu. Tiru da naman at pegaralan ing panugali at nung makananu yang Ingatan ing Likas a Kapadurutnan. Balu rana kanitang tantyan nung kapilan muran at nung ini maging siyam-siyam (malambat a mangasikan uran). Ing bayu-bayu pang pagaralan a Ecology balu rane at paganan ring nunu tamu.  Ginamit da ing paralan ning pamanigaral keng mismong pamakiadwangan karing myayalwang lelangan king Yatu; pamagmasid, pamanyubuk, ampong pamilikas ning karelang abalu king metung at metung kapamilatan ning asbuk o pamagsalita.

Mapilan la reni karing meyakit a EDUCACION O PAMANURU AMPON PAMAGARAL (education or teaching and learning) anyang bayu la memanyatang reng dayu king Kapampangan. Menibatan pa karing Nunu tamu, kayabe nala ring Ayeta, ing pamagaral at ding kabyasnan areni. Milikas-likas la, mituru, mipamana kapamilatan na ning asbuk king Amanung Kapampangan king kasalukuyan a kabyasnan ning mabilug yatu.

King pamamupus, ing Amanung Kapamapangan manibatan pa king ibat megamit ne karing pantas, watas, ampong batikan king pamagaral at pamangwang beluan. Antimo ngeni, ring taldawa, dayat malat, gubat, pibalebale, at ring alwa pang lugal ning Indung Tibwan ilang megamit king pamanyaliksik at pamanintun king myayalwang kabyasnan.- Aida Tanglao-Aguas Agosto,2005

Ing Pamagaral Magumpisa pa ketang balang Lelangan atyu pa king Atyan ning Inda.  Oyni ing kapanwalan at tuturu ring batikan karing pamanigaral karing anak ngene. 

Pangabayit na ning pungul potang mapatlud ne pangatayid pusad king Inda, magi neng bingut a malaya, magmula na ing pansariling kalayan.  Ing kalayan ning pamisip yang maragul a saup king pamagaral at pangabyasa ning tau.

Metung karing tawling bayaning ning Educacion/Pamanguan Kabyasnan Pilipinas yapin i Raul Roco. Reng tutuki meyakwa la karing mapilan nang pamangamanu:

( Meyakwa ketang Extemporaneous Speech of Raul S. Roco
Homecoming of UP Pi Sigma Association
Bahay ng Alumni, UP Diliman, Quezon City
August 17, 2002)

Metung yang masanting a patune ning kalayan ning pamisip ining kwentu kang Cezanne a simbitla nang Meanguabie Raul Roco, metung karing mayap a talapamunu at abogadu. Pepakit na naman ing keyang lugud at nasang sumuyu pang lalu king keyang Bansa at kaburyan miyampang king keyang bye keng kingwa nang kataya nang Albert Camus. Kalakolako napa ning Senador at meging Kalihim ning Pamagaral Pilipinas, ketang Ka-5 nang Aldo ning Agosto, 2005, petsa California, USA, bang mamayapa.

Biklat neng Friedrich Wilhelm August Frobel ing pekamumunang Kindergarten ketang 1840 bankanita pagmasusian ya ing Kapat-Aralan (400) nang Banwa ning pamaglalang nang Gutemberg king makinilya.  Mitalakad ya king Bad Blankenburg, king malating sakup na ning Schwarzburg- Rudolstadt, Germany, nung nu ya memuklat Play and Activity Institute ketang 1837.
King Amerika ing mumunang diling Kindergarten mitalakad ya king Columbus, Ohio kang Louisa Frankenberg, metung a megaral kang Frobel a minta king lunsud ketang 1838.  Metung pang karing maranun mitalakad Kindergarten apin itang telakad nang Margarethe(Margaretta) Meyer Schurz king Matertown, Dodge County, Wisconsin, ketang 1856.  Milayi yang anting pansablang telakaran magumpisa anyang 1873.




#Article 16: Yatu (616 words)


Ing Yatu ing planeta nung nukarin tamu mabibye. Metung ya mu ing kayang Bulan. Balang atlung dalan, anam a pulu’t limang (365) aldo, dudurut ya iti king Aldo. Ing Aldo ing babye salang saslag king Yatu. 

Uling king pamandurut ning Yatu, itang metung nang dake atyu king masala neng aldo at at king maralumdum neng bengi. Ustung ustu mu ing aslag ning aldong miraras king Yatu, ba yang e sobrang dimilang mangaskad ya o maging yelu itang kayang danum, at e ne man sobrang paling mukal iti at maging singo. Keraklan king dake nang makalwal ning yatu mitatakpan malat a danum, detang kadayatmalatan. Atin yang anam a kontinenting makatas kareng kadayatan at bibilug king gabun. Dakal muring mas mangalating isla.

Makatakap lang yelu deng pole (danggut) ning yatu uling mas ditak ing aslag ning aldong miraras karela kesa karelang aliwang lugal.

Uling king páling ibat king aldo, magi lang singo deng kadayatan, a maging biga, at alilan da ing panaun (weather). Lalto la reng ilug nung nu mibabagsak ing uran king gabun, at uli na niti madudukit ya at mikakaporma ing gabun.

Ing Yatu mu kabud ing lugal nung nukarin ating Bye. Malilyari iti uling king kayang danum a atyu king estadung likidu (liquid). Disyertu ing aus da kareng lugal nung nukarin pekaditak ing uran. Ditak la mu reng mabibye kareng disyertu. 

Makakiling yang bagya ing Yatu kabang dudurut ya king aldo. Uli na niti, ating panaun a mas dakal ya akukwang pali ning aldo ing north pole, at anam a bulan kaybat na niti, ing south pole naman. Ini ing panibatan da reng apat a panaun (season) a kaleldo (summer), kalugus (autumn), karimlan (winter) ampong kasibul (spring). 

Atin yang bunduk ampong bulkan ing Yatu. Lalto la reti uling king pamangalo da reng mangapáling batung a malalam pangabili king kilub ning Yatu. Patye gagalo la reng batu, neng kai ating ayun a pagalo king gabun. 

Melalang ya ing Yatu manibat king metung a pitpit a mabilug a gawa king gas ampong alikabuk manga 4.55 bilyung banwa na ing milabas. 

Ing gravity (ing puwersang mibubuklud king eganaganang bage at sangkan ot e la misasalbag)a ing mitipun ketang gas ba yang maging bola ning ng paragul nang paragul.

Bagya-bagya yang merimla ing bolang iti kilub ning milyun-milyung banwa.

Limbug lang ketang malalam a dake ning bola detang sangkap a Dense|mabayat] at meging libutad o busal (core) a gawa king mapaling batung mabayat (dense). Mitagan no man king babo detang mas mayan a sangkap. Merimla la reti at megi lang masyas at mabatung crust (dakeng makalwal a peka-“balat”). Megi no mang angin detang gas a mitagan ketang kilwal ning crust. 

Kaybat, ating metung a planetang kasindagul ning Mars a misapung king Yatu, at mibalugse la king kalawakan deng mapilan a pirasu na niti. Mesira ya ing Yatu, at megi yang pasibayung .

Kaybat dang misapungan deng planeta, dakal a pira-pirasung batu ampong alikabuk dudurut kingYatu at migpormang Ring. Bagya-bagya, mipunggul-punggul la reting ring at king lambatan, ilang meging Bulan.

Malapit yang malapit kanita ing Bulan king Yatu kesa ngeni. Mas mabilis ya ring dumurut ing yatu, anya mas makuyad la reng aldo (ala la pang apulung oras).

King palage da reng aliwang scientist, migumpisa na ing bye bayu milyari itang pamisapung, oneng halus melipul iti.

Iting pamisapung ing sangkan nung bakit alus pareu ya idad ing Bulan king Yatu.

Lilinawan na murin niti nung bakit e gawa king bakal ing libutad ning Bulan, a ya sang milyari nung megawa yang dili king aliwang lugal, saparadu king Yatu.

Anyang merimla ya ing yatung mas mababa king 100 0C (212 oF), migumpisang manabu anting uran ing singung atyu king babo ning , dayatan at dayatmalat o dagat king babo ning Yatu. 




#Article 17: Benigno Aquino, Jr. (1359 words)


Metung yang manimunang oposisyonista king Filipinas anyang panaun nang Ferdinand Marcos i Benigno Simeon Ninoy Aquino Jr. (Nobiembri 27, 1932-Agostu 21, 1983). Beril de at pete king Manila International Airport (a ngeni makalagyu na kaya) karatang na ibat king pamanuknangan aliwang bansa. King balu nang i Corazon Aquino misentru ing laban kang Marcos, at bandang tawli, ya ing menalili kaya anting pamuntuk.

Mibait ya y Ninoy king Concepción, Tarlac, king metung a pamilyang hacendero. Metung yang heneral king rebolusyun king lalam nang Emilio Aguinaldo ing kayang ingkung, y Servillano Aquino, kabang ing tata na naman, y Benigno Aquino Sr., myembru ya king gabineti anyang panaun ning Commonwealth o Mancomunidad, at matas yang opisyal ketang kapamahalan nang Jose P. Laurel kanitang gubyernung Japon. Mete ya y tata na anyang baintau ya pamu y Ninoy. Kinangwa yang abogasya (law) king University of the Philippines y Ninoy, nung nu ya meging kayanib ning Upsilon Sigma Phi.Tinuknang yang magaral ba yang mag-peryodista. Anyang 1954, pinili ne ning pamuntuk, i Ramon Magsaysay, ban magsilbing personal a talapamilatan a makisabi kang Luis Taruc, a pekapun ning grupung HMB (Hukbong Magpapalaya ng Bayan, “Ukbung Mitimawa king Balen”, ing sadyang Hukbalahap), a lalaban king kapamahalan. Kaybat ning apat a bulan a misasabi la ring adwang panig, mebisa yang sumukung alang kondisyonis y Taruc. Megi yang alkaldi ning Concepción kanitang 1955 king idad a beinti-dos y Ninoy. Ita muring banwang ita, mikasal lang Corazón Cojuangco..

Megi yang gobernador ning Tarlac kanitang 1961, at mepili yang secretary-general ning Partido Liberal kanitang 1966. Ketang 1967, mibili ya king kasalesayan anyang megi yang peka-anak a senador king amlat o kasalesayan ning Filipinas. 

Anyang dineklara nang Presidenti Marcos ing  kanitang 1972, mekulung ya y Aquino king sangkan a pamakamate, pamanyalikut baril a alang lisensya, ampong subversion. Miyatulan yang migkasala at mate kanitang Noviembre ning 1977. Pepaintulutan deng munta king America bang magpaulu kanitang 1980, kayabe ne ning kayang asawa. 

Agyang kikilalanan deng manimuna kareng kalaban nang Presidenti Marcos y Senador Aquino, tuturing de muring kayanib king sistema ning tradisyunal a pulitika ketang bayu mag-martial law. Nanupata, mibayu yang maragul kanitang panaun ning kayang pangasukul (nung kapilan denasan na ing “solitary confinement”), at maragul ing pamanaliwa king kayang kaugalyan at panlalawe king bye. Kinanwa yang sikanan kareng debosyon a Catolicu, at dininan deng diwa deng kasulatan nang Mohandas Gandhi at Martin Luther King Jr.. Uli na niti, anti lang mika kinang a relihyosu deng mitatagan a banwa ning kayang byeng personal at pulitikal. Megi yang masigasig a talatuki ning e-pamangamit king kalasipan (non-violence) king pamaglaban king rehimen nang Marcos. Lipat ning pamikakunu da ring mapilan king bayung panga-ispirituwal ning pamalak nang Aquino, mika maragul yang epektu iti king megi nang papil ning kayang asawa king pulitika, ampo king milyaring pamikilala kaya anting martir ning bayung panaun. 

Anyang atyu king aliwang bansa, menatili yang manimunang pekapun ning oposisyun y Aquino. Kanitang Agosto 21, 1983, mibalik ya king Filipinas lipat ning balu nang balu ing peligrung arapan na. Makasadya yang mibalik bang magkasákit kayabe da reng kayang kabalen, at deretsung makisabi kang Marcos a kuldas king katungkulan, at manyad payapang pamanalili king kapamahalan at reporma o kapanumanan.. 

Lipat da ring dakal nang bante at sundalus ning kapamahalan king tarmac, mebaril ya king buntuk at mete kabang alalayan deng kuldas king Manila International Airport. Pamilit ning kapamahalan, dapot e re peniwalan, a beril neng Rolando Galman, a tambing da namang beril at pete deng sundalus ning gubyernu.

Mapalyaring e na mika opisyal a yatul nung bakit gewa nang Galman ita, o agyang mu mang nung ya pin ing tutung maki dapat, dapot dakal lang magsuspetsang singkanan de mu y Galman at ala yang kabalwan. Lalu lang dakal deng suspetsa nung ninung minutus. Eganana, manibat king CIA angga king  at ing First Lady, y Imelda Marcos, misangkanang ating balu king pamakamate. Dapat muring linawan a mabayat ya sakit kanitang panaun a ita i Presidenti Marcos; atyu king National Kidney and Transplant Institute a magpasikan kaybat ning kayang kidney transplant ketang Agosto 7. Ala ya king kabilyan a magpalakad king gubyernu anyang milyari iti. Dakal lang “conspiracy theory” a linto nung ninu ing manibala kanita, at ninung minutus king asasinasyun kabang magpaynawa ya’t manayang kumayap i Marcos. Inutus nang Presidenti Marcos a mitatag independyenting lupung, itang Agrava Commission, a magsyasat king krimen. Mituru la reng mangatas a opisyales, kayabe ne y Gen. Fabian Ver, ing hepi ning Armed Forces, at kilala bilang talapagpatupad nang Marcos, dapot miyatulan lang alang kasalanan. King salukuyan, makakulung lang kabang-bye king New Bilibid Prisons deng sundalus a atyu king tarmac kanitang panaun a ita. Kapilan pamu, mig-apela lang bawasan do reng karelang sentensya kaybat ning adwang pulu’t adwang (22) banwa, at sasabyan dang y Eduardo Danding Cojuanco, metung a crony nang Marcos at pisan nang Corazon Aquino, ing minutus. 

Miras labing adwang oras, manibat alas nuwebi ning abak anggang alas nuwebi ning bengi, ing kayang marcha ning pamangutkut, a mig-umpisa king metung a misa king Sto. Domingo Church nung nu ya atyu y Jaime Cardinal Sin, ing manimunang Arzobispung Catolicu king Filipinas, at migwakas king Manila Memorial Park, ing kayang tawling pipagpaynawan. Adwa lang milyun deng taung linwal king dalan anyang libing, at pilan la pang milyun deng mekiramdam king Radio Veritas, ing istasyun ning Iglesia Catolica, a ya kabud maki-sikanan lub a magbalita king malilyari king marcha. Lipat ning megi yang pamitagun ing marcha ba rang ipalwal ing kamwa da reng malda king gubyernu nang Marcos, keraklan taimik ne man iti, at ating pinandit a mekabiru la pa deng tau. Alimbawa, anyang migumpisang muran kabang lalakad la reng makipaglibing, mituknang ing pangabusni da reng payung anyang ating kinulayit a “Y Imelda (Marcos) mu ing magpayung!” Anyá namang miras la king Rizal Park deng makipaglibing, pinilit deng ibaba king “half mast” ing bandera karin. 

Uli ning pamakamate da kang Ninoy, bigla yang meragul ing oposisyun. Manibat king metung a pangimut a malati at anting makakawani karing keraklan, megi yang pangmaldang pangimut nung nu la kayanib deng tau ibat kareng eganaganang kabilyan king sosyedad king Metro Manila. Kayanib la reng kasantingan kabilyan o middle class, makanyan murin deng pakakalulu, at angga reng negosyanting mimwa kang Marcos anyang martial law. Pepakit ning asasinasyun nung makananu yang milalako na kontrol ing kapamahalan nang Marcos. Mabayat ya sakit y Marcos anyang milyari iti, kabang pepaburen deng mipakarok deng crony ing ekonomya anyang ala yu. Mimwa lang tutu deng talatuki nang Aquino a pepaburen nang malyari iti king metung a manimunang oposisyunista. Uling king maleparan a kagulwan a bunga ning asasinasyun, mibili ya ing Filipinas king pansing ning America. Mitutuk ing paglalawe da ring tau king krisis king bansa, ing sobra nang luhung Imelda ampo reng kayang “mining operation,” at ampon ing mipalalu nang pangadiktador Marcos. Mitakutan ya y Ronald Reagan a malyari ing metung a magulu, pangkabilugan at marayang rebolusyun a makásira king interes ning America king Filipinas, at king tetagan ning rehiyun. Migsalita ya y Reagan laban king asasinasyun, oneng ala yang sinabi kontra king kaluguran (friend) nang y Marcos. 

Uli na ning pamakamate, mibili ya king pansing ning malda y Cory, a balu nang Ninoy. Karas ning 1986, mengampanya ya y Cory Aquno ketang snap election a inutus nang Marcos bang mayampat ing milalako nang tiwala ning malda king kayang rehimen. Ketang limampulu’t pitung (57) aldo ning pamangampanya bayu ing alalan anyang Febrero 7, 1986, linibut ya king bansa ing partidung UNIDO nang Aquino, at alus eganaganang lalawigan apuntalan da. Kabang mangampanya, atwan de y Aquino deng pakalupung a taung gugulisak a Cory! Cory! Cory!. Lipat ning pamagdeklara ning Commission on Elections (COMELEC) a y Marcos ing sinambut king alalan, e ra tinggap di Cory ampon reng keyang talasuporta ing dekalarsyun ampon sinabi rang dang mepirait ing resulta. Ini ing penibatan ning People Power revolucion a mitabi kang Marcos at miglukluk kang Cory anting Pamuntuk. 

Mipalagyu ya ing Manila International Airport a Ninoy Aquino International Airport (NAIA) anting panalala kaya, at makabili ya letratu king perang papil a limang dalan a pesus.

Metung yang kongresistang pekakatawan ning mumunang distritu ning Tarlac ing kayang anak a lalaki, i Benigno Aquino III, kabang lalage ne man king telebisyun at pelikula ing anak nang babai, y Kris Aquino.




#Article 18: Marti (369 words)


Ing Mars ing kapat a planeta manibat king Aldo king kekatamung Solar System.

Pekilagyu de ing Mars king dios ning digma da reng  uling malutu ya, at ing malutu ing kule ning daya.

Atin yang adwang mangalating bulan ing Mars, ing Phobos ampo ing Deimos.

Gawa ya king batu ing planetang Mars. Malutu ing gabun karin uling king  (kalawang) king batu ampong alikabuk. Atin yang maimpis a atmospera o angin a makapadurut kaniti ing Mars a gawa king . Marimlang bina ing temperatura king Mars kesa king Yatu. Ating yelu king pangulu nang danggut o north pole at mawli nang danggut o south pole ning Mars, at atin muring carbon dioxide a mengaskad o migyelu.

Ala nang danum king babo ning Mars ngeni, pero king palage da reng keraklan kareng scientist, maki danum ya kanita. Ngeni, panigaralan da nung makananu karakal ing danum kanitang milabas, at nung kapilan mewala iti. King palage da reng aliwa karela, malyaring maki danum o yelu king lalam ning gabun. 

Uling malapit ya king Yatu kareng miyayaliwa nang dake ning Solar System ing Mars, kukutang da reng aliwang tau nung míka panaun a ating bye king Mars.

Dakal a kwentung misulat tungkul king ideyang iti. “Martian” ing aus da reng talasulat kareng lelangan a maki-isip ibat king Mars. Kanitang 1898, sinulat neng H. G. Wells ing The War of the Worlds, metung a kilalang nobela tungkul king pamaglusub da king yatu deng Martian. Anyang 1938, migpalage yang bersyong pang-radyu i Orson Welles king America. Dakal la reng minisip a tutung malilyari iti, at mitakutan lang ustu. Manibat kanitang 1912, sinulat ya muring mapilan a nobela tungkul king pamakipagsapalaran king Mars i Edgar Rice Burroughs.

Anyang Junio ning 2004, e la pa murin menakit katibayan ning bye king Mars, ngeni mang salukuyan o kanitang milabas.

Pilan nong  a yalang sakeng tau deng minta king Mars ba reng panigaralan iti. Deng aliwa, mig- la o dinurut la babo ning planeta, at kinuldas la reng aliwa. Atin tamung letratu ning “balat” ning Mars a peparla da king Yatu deng aliwa kareng probe a reti.

Bisa lang magparlang astronaut king Mars deng aliwang tau. Masákit ya ing planung ini, at pilan lang banwang mawala king yatu detang astronaut.




#Article 19: Bulan (321 words)


Ing bulan metung yang maragul a batung dudurut king metung a planeta. Atin yang metung a bulan ing Yatu. Dakal la bulan deng mapilan a planeta, at ating planetang ala naman. Neng pisasabyan ta ya ing bulan ning yatu, keraklan “ing Bulan” ing kekatamung susulat.

 ing keraklan a yaus kareng bageng dudurut kareng planeta. Kayabe la kareng natural a satellite deng bulan. Gagamit la muring  deng tau bang magparlang makinang dumurut king Yatu. Awsan dong artipisyal a satellite deng makinang deti.

Ala lang sariling aslag deng bulan. Akakit ta ya ing Bulan ning Yatu uling king aslag ning Aldo. Pane neng aslagan ning Aldo itang kapitna ning Bulan, kabang itang kapitna, pane ya mung maralumdum. Ini ing sangkan nung bakit mamaliwa ya itsura ing Bulan neng myayaliwa nang dake ning pabulan (month). Ausan dang “phases” ning Bulan ining pamanaliwang ini. Neng maragul yang maragul at mabilug ing Bulan, atyu king gulut tamu ing aldo kabang lalon ta ya iti. Ustu namang maimpis yang maimpis ing Bulan, halus atyu king sumangid ning Bulan ing Aldo kabang lalon ta ya iti. 

Metung ya mung lupa ning Bulan ing paneng makayarap king Yatu. Malagwang intindian ini. Nung lumakad ka padurut king metung a dutung, a dudurut ka ba kang paneng makayarap ketang dutung a ita, makanyan ya murin ing Bulan neng dudurut ya iti king Yatu. 

Ing pabulan ing panaun nung kapilan akwa nang manaliwa ning Bulan manibat king masalang masala angga ketang malati ya at maimpis, angga ketang masala ne namang pasibayu. Malilyari iti kilub ning apat a paruminggu. Labing atlung (13) besis malilyari ini kilub ning pabanwa. Makuyad yang bagya ing pabulan basi king pamandurut ning bulan kumpara king pabulan king kekatamung kalendaryu.

Adwa la reng pwersang makayapektu king orbit na o pamandurut ning bulan o sanupamang satellite. Ing gravity ampo ing centripetal force.

Deng planeta king kekatamung Solar System a maki bulan:

Deng planeta king kekatamung Solar System a yalang bulan:




#Article 20: Pluton (133 words)


Ing Pluto ing pekamaragul kareng dwendeng planeta king kekatamung Solar System. 
Tuturing yang dating kasyam at tawling planeta manibat nanyang mediskubre ya nanyang 1930 hanggang August 24, 2006 nanyang dinesisyon na ning IAU (International Astronomical Union) kung nanu ya ing metung a planeta. Gawa ya king batu ampo king yelu. Ing orbit na ning Pluto mas marayu ya kesa kareng walung planeta. Neng kai, mas malapit ya pa king aldo kesa king Neptune uling e ya eksaktung mabilug ing dalan padurut king aldo a tutukyan na. Atin yang atlung bulan ing Pluto, ing Charon, ing Nix ampong ing Hydra. Bagya mu ing dagul ning Pluto king Charon.

Dudurut la ngan king metung a patag a lugal (plane) deng alus eganaganang planeta. Ing Pluto e tutuki kaniti, at lulwal ya ketang patag a ita.




#Article 21: Aldo (363 words)


Ing kekatamung aldo ing panibatan ning . Ini ing maragul at masalang mabilug a kule dilong akakit tamu king banwa neng aldo (day). 

Tuturing ne mung metung kareng dakal a batwin ning astronomia ing aldo, itang dudurutan na ning Yatu. Karaniwan, ini ing tuturing dang sentru ning Solar System uling ya kabud ing batwin a atyu keti. Ya murin kabud ing panibata’ning enerhiya para king bye agpang king balu tamu. 

Agyang kapilan pa, ing Aldo murin ing sentru agpang king pusisyun, uling dudurutan de iti king sanumang direksyon deng planeta. Maulaga iti king astronomia ampo king pamagplanu king pamaglakbe king kalawakan. Malyari la ping “sake” o “magpayagus” deng  king solar wind, a particle a mamagus padayu king aldo at papunta king sepu ning solar system. 

Ing  at photosynthesis ing babye sikanan o enerhiya kareng bageng mabye ba rang labanan ing entropy. Ini ing panibatan ning aluntyan a kule da reng bulung ampong tanaman, at yang babye “pamanyalese” kareng molecule a kulang kaniti, kapamilatan ning pamangawang mas komplikadung molecule, antimo reng protein ampong enzyme. 

Kapilan pamu, atuklasan dang ating bageng mabye king lalam ning dayatmalat o dagat a mabibye king enerhiyang atyu na king Yatu manibat pa anyang milalang ya iti. Manikwa ya muring enerhiya ing tau manibat king nuclear fusion ampong nuclear fission. Bukud kareti, mamasa la ngan king nuclear fusion a malilyari king kekatamung Aldo deng eganaganang bageng maki bye. Ketang kilwal na niti, akakit tamung pisasanib na ning Aldo ing hydrogen bang maging helium, dapot piyayabe na la murin deng masa mangabayat a elementu banda ketang kayang sentru o busal. Ditak mu ing balu tamu kaniti uling e tamu milapit. 

Malyaring manaliwa ing panaun (weather) king Yatu uling king aktibidad da reng Sunspot, a maki cycle a labing metung a banwa kaba. Malyari muring miyapektuan ing electronics king kareti.

Tuturing deng yellow dwarf a atyu king libutad ning kayang bye deng Astrophysicist ing kekatamung Aldo. Kilub ning metung a bilyun a banwa (year), malyaring magi yang red giant, at asaklo ne angga king  na ning yatu. Pero malwat pa bayu malyari ita, malipul na ing eganaganang bye king Yatu, potang anti ne mong ilutu ning pali ning aldo ing planetang Mercury.




#Article 22: Gerang Filipínu–Amerikánu (1493 words)


Gerang Filipínu–Amerikánu, yapin ing pamiyabnu ring sikanan dang sandata ning Amerika at ning Pilipinas ketang 1899 anggang 1913.

Pelagwang deng “Philippine Insurrection” o “Pamagalsa ning Pilipinas”. Ing lagyung ini yang pikabalwan at pekamakasalesayan lagyu king Amerika, oneng reng Filipino at ring darakal pang pilan a Amerkanung sugi ning kasalesayan babansagan dalang “Gera ning Pilipinas at Amerika” rening labanan areni at ketang 1999 ing Library of Congress ning Amerika selasan nalang pasibayu ring karelang pipanalumpakan(references) bang magamit ing lagyung ini.  

Ketang Disyembre 1898, seli ne ning Amerika ing Pilipinas at alwang pang sakup nang bandi ning Espanya king Kasuduan king Paris king halagang 20 milyun king perang Amerkanu o dollar, kaybat neng asambut ning Amerika ing Espanya ketang Gerang Espanya-Amerika.  Ing gubiernu ning Amerika ginawa yang pamalak a gawan neng sakup a lugal(colony) ing Pilipinas.  Dapot, ring Filipinu, a lalaban na king Espanya manibatan pa ketang banwang 1896, siwala rane ing kalayan ketang Ka-12 nang Aldo, ning Hunyu, 1898.  Ketang Ka-14, ya ing Agosto, 11,000 lagum(league) king sakan(gabun) ring miparala bang tuknangan ya ing Pilipinas. Ketang ka-1 nang Aldo ning Eneru, 1899, megawa yang Pangulu I Emilio Aguinaldo anti mong mumunang Pangulu.  Kaybat nita mitalakad yang Pipagawan Batas king Malolos, Bulacan bang misulat Pun Batas.

Ali panatag ing pamiyutus da ring Filipinu at Amerikanung sundalus karing pulu pauli ring milaban-laban a lakaran king kalayan at pamanyakup, meragul lalu king panamdam dang megoyu la karing sadya rang kakamping Amerkanu ring Filipinu. Ing pamipate megumpisa ketang Ka-4 nang Aldo ning Pebreru, 1899 anyang itang Amerkanung sundalus maki-lagyung William Grayson beril ne ing Filipinung sundalus a lilipat king tete papunta king lugal a tutuknangan da ring Amerikanu king San Juan del Monte, metung a kapaliarian a awsan dang pengumpisan ning gera. Ing Pangulu ning Amerika William McKinley sinabi na kaybat karing manyulat balita: “ ring manaklis lisuban de ing Menila”, king pamangawa nang kasangkanan keng pamangera Pilipinas. Ing Labanan king Menila (1899) a merapat kaybat nita minuli king pangayala rang bie ring libu-libung Filipinu at Amerikanu.

Pansinan:  Ring bayung patune king Pambansang Telakaran Makasalesayang ning Pilipinas (Nationat Historical Institute of the Philippines) sasabyan da ing Filipinung sundalus a mebaril king (masasabing malasing) sundalus Amerikanu ali king San Juan del Monte nung e king kasalungsungan a Dalan Sociego king Menila. Ing PTMP mikana yang tanda karin.

Ing pamamalakad ning Pangulu ning Amerika McKinley melaus neng siwalang “makalwa a tulisan”(outlawed bandit) I Aguinaldo, at alang meyaus a pamagsiwalang gerang (declaration of war) melimbag.   Adwa lang kasangkanan ring mibye kanini.  Muna yapin ing nung awsan yang Pamagalsa ning Pilipinas lunto yang pamanalsa laban keng metanggap a gubiernu, agyang ing mung Menila yang dake ning Pilipinas a makasakup.  Ing alwang sangkan yapin ing pamangilag ning gubiernung Amerika keng pamakibat karing karampatan ding veteranung kinimut.

Kailangan ya ing metung a maragul a Amerkanung sikanan militar (126,000) bang masakup ngan ing bansa, at manatiling makilaban king gera laban karing Filipinung sundalus militar king apulu pang banua. Ampo ring Macabebe Filipinu miyabe la king Army ning Amerika.
Anyang mapupus ya ing Pebreru, ding Amerkanu menimuna la king pamanyamsan king Menila, ing Army ning Pilipinas keng Pamipalaya (Philippine Army of Libaration) mepilit yang minurung king bandang pangulu.  Migkasakit lang minyambut ing Amerika meganap king Quingua (Abril), Tete Zapote(Hunyu), at Tirad Pass (Disyembri).  Pauli ra ring pangapate nang Heneral Antonio Luna at ing pangamate nang Brigadier Heneral Gregorio del Pilar king Tirad Pass, ing kegiwan da king pamakilaban king lantaran pamiyanub mabilis diritak.  Anya megumpisang 1900, I Aguinaldo inutus ne ing keyang arming gumamit king pamilaban guerilla, metung yang palakad a lalung makabage karela at pasakitan nang lalu ing pamanyakup ding Amerkanu keng mabilug a kapuluan karing tutuking ditak a banwa.  Ring tinuking pangasambut ding Amerikanu king Pulang Lupa, Mabitak, at Balangiga ela pa makagyung mibaligtad king alun ning pamakilaban.
Ketang Marsu 1901, merakap ya I Aguinaldo karing Macabebe Scouts, lalam ning panutus nang Brigadier Heneral Frederick Funston king Palanan, Isabela.  Ketang Ka-4 nang Aldo ning Hulyu, 1902,  siwala nang Pangulung Theodore Roosevelt ing pangayari ning gera.  Ding Amerikanu migtagumpe lang tukituki keng pamanyakup karing kabubusluan at karing pangpang a lugal kapupus ning banwang 1903.  Ketang 1907, I Macario Sacay, metung karing mitatagan a Filipinung heneral a lalaban karing Amerikanu, merakap ya at mebigti.
Agyang ating takbang a megawa bang paburen ing karake pamamahalang pansarili kanita, ing labanan guerilla ali merimla anggang 1913, anyang ing Pangulu ning Amerika I Woodrow Wilson linantd na ing pangayalwa ning palakad a maka, (kaybat ning penandit ning pamanalwa,- period of transition) bie buung katimawan king Pilipinas. King paroba, ring Muslim a Filipinu linaban la anggang 1916-awsan dang Rebellion/Pamagaklas ding Moros.  Keng siri ning era pamananggap mepilit ya ing Amerikang gawan ya at ilayad ing Colt.45 pistol, a maki-ustung calibring mabilug manuliksa king sisikan a kalaban.

Mapilan karing Amerikanu, kalupa nang William Jennings Bryan, Mark Twain, Andrew Carnegie, at alwa pang kayanib ning Laguman ring Amerikanung Laban king Pamanyakup, matni rang lebanan king pamangua king Pilipinas.  Ring alwang Amerikanu bala ra bisa ya ing Pilipinas a maging dake ning Amerika.  Ring lakaran a laban king pamanyakup sasabyan dang ing bansang Amerika lebagan nala ring mangarangal nang parasan ning Kastila-Amerkanung Gera neng megi yang maupayang manyakup, kinua niya lugal ing Espanya king Pilipinas.  Reng alwang lalaban karing manyakup o impirialista era buri ing pamangua pauli ring kasangkanan pamanusgang layi.  Abe dala reni ri Senador Benjamin Tillman ning South Carolina a miganakang ing pamangua keng Pilipinas muli keng pangarakal da ring ali-maputing datang a tau, a magbali- ala keng pangapuru ning laying maputi king Amerika.  Ketang miras la ring balita dikil karing kabusakalan a merapat bang maraig ing Pilipinas, ing pamanayun king gera mibara.

Ketang kasalunsungan migigira, 4,324 lang Amerikanung sundalus ring mete at 2,818 la reng sugatan. 2,000 reng mengaturan king Constabulario ning Pilipinas, maigit libu kareni mengasawi la.  Ring mengamate ning militar ning Pilipinas manga 20,000 (16 libu ing talagang mebilang) reng karaniwan memalen 250,000 anggang 1,000,000 la bilang ring Filipinu.  Ing dagul ning bilang ring mengaturan dela na ning piyabe ketasan ning sandata at lalu pang matas a bilang ding Amerikanu.  Atyu karela ing pekabayu at makapanaun a pangerang gamit king yatu, at dakal la abalu king delanan dang pamakiabnu king Gera Kilub America (Civil War) at alwa pang sigalut militar.  Neng ating lang pekamatas a mabilis a rifli ampong baril makina mipanusignan lang bina king sandata at mayap lang mipamunuan. Lalu la pang masanting ring karelang bapor pangera a makayadyang mamaril at manyira karing tatalakaran da reng Filipinu nung keylanganan.

Kabaligtaran nini ring sandata ra ring Filipinu rifli lang miyayalwa pangagawa, ring alwa kareni meyakwa la karing mete Kastila o Amerikanung sundalus, o miparlang pasalikut karing mabayanyan a Filipinu.  Reng panlayag da ela naman masalese, dakal mengalaun lang pirasu meyakua karing Kastila.  Agyang makanyan man atin lang ditak a Maxim at Gatling baril makina, abe ring ditak a Krupp a pirasung panlayag, king kakamalan da dela dala king pugit pauli ning takut a masamsam la bayu la magamit keng maulagang sangkan.  Ring balas kayabe ring rifli melagad la naman kabang kakaba ing gera, mengailangan lang gawang sarili ra, kalupa ring paltik.  Ring alwa ala la pa mu rin sandata.  Dakal ginamit lang palang, tandus, espada  keng labanan, a mekarakal karing bilang ding mengaturan.  Agya mang dakal la kakulangan, ikwa ra pang manyabut karing mangalating pamiyanub, ini pelambatan namu ing karelang ali apangilagan a pangasambut.

Ketang 1908, I Manuel Arellano Remondo, ketang aklat maki-pamagat General Geography of the Philippine Islands, sinulat na: “Ring manuknangan meritak la pauli ra ring gera, king kilub ning limang banwa manibat 1895 anggang 1900, king umpisa ning mumunang pamanalsa, ing bilang ring tau/manuknangan manga 9,000,000, at ngeni (1908), ring makatukanang king Kapuluan ela mimigit king 8,000,000 kabilangan.”

Ring pamanyugud ning Amerika karing kalibutan ning bansa kayabe ra ing laganas a pamanyira nung nukarin dala pinyilab ring baryu ampong pinyira, pesakitan (water cure) ampo ing pamanyaksak karing karaniwang memalen karing “protected zones” o makayingat a lugal.  Dakal karening tau mengaturan king sakit at danup.  Ring balita ketang pangapate nitang Amerikanung sundalus a mebiyag karing Filipinu miras king ali makataung pamanablas da ring tropang Amerikanu.  Dakal karing manimunu at sundalus a Amerikanu inaus deng “nigger killing business” o “pamamate negrung kabyayan” ing gera.  Anyang panaun ning pamanyakup ning Amerika, ing Inglish ya ing megawang Amanung gagamitan, agyang ring amanu ning Pilipinas ila ring Kastila, Visaya, Kapampangan, Tagalog, Ilokanu at alwa pang katutubung amanu.  Anam lang dalan a talaturung Amerikanu meyangkat lipat dayat a makasake king USS Thomas.  Antimurin ing Iglesia Katolika meyalwal ya pangatalakad, at dakal a alaga ning gabun ning iglesia mesali at mikalat.
Ketang 1914, I Dean C. Worcester, Kalihim ning Pankilub ning Amerika king Pilipinas (1901-1913) lerawan nang “ing panaun ning kabyasnan ampo ing pamanyalese a migmula king pamanyakup ning Amerika miras king panyulung ring lubas a busabus king megambul at megaral a tau.”

Anting pamangilala king pamanyuyung militar ning Amerika ketang panaun ning Gerang Filipinu-Amerikanu, ing militar ning Amerika lelangan nala ring adwang palamuting meyaus Philippine Campaign Medal at ing Philippine Congressional Medal.




#Article 23: Biologia (198 words)


Ing agham-bye ('bye' ing kabaldugan ning bio- at 'pamanigaral' ing kabaldugan ning -ologia) yapin ing pamanigaral kareng eganaganang mabibye, kayabe no reng , animal, fungi (anti reng payung-payungan), ampo reng bacteria. Ini ing agham ning bye. Panigaralan na niti ing kimut da reng animal ampo reng aliwang lelangan o organismu, at nung nanu la itsura. Panigaralan na la naman ning agham-bye ing pamiugnayan da reng organismu king metung at metung at king karelang kapaligiran. 

Anting metung a agham, pilan neng dalang banwa ing agham-biye, at dakal yang dakal  ampong sanga. Tuturing dong magsariling paksa deng dakal kareng sangang deti. 




#Article 24: Diosdado Macapagal (722 words)


Diosdado Pangan Macapagal (Septiembri 28, 1910ndash;Abril 21, 1997) ing ika-siyam Presidenti ning Filipinas.

Ing kayang anak a babai, Gloria Macapagal-Arroyo, sadia neng Pamuntuk ning Filipinas.

Mibait ya  Lubao, Pampanga aniang a-28 ning Septyembri 1910 kari Urbano Macapagal at Romana Pangan. Meyari yang Valedictorian king Lubao Elementary School at minari yang sekundarya antimong kaduang diling matas king klase na.Karin king Pampanga High School.Pengari nala di Urbano Macapagal at Romana Pangan. Pakakalulu ya ing kayang pamilya, dapot keng saup nang Honorio Ventura, ing Secretario ning Interior anyang panaun aita, Megobra ya saugli king Bureau of Lands kabang papagaral na ing sarili na king kursong Associate in Arts karing king University of the Philippines. Mituknang yang magobra at magaral pauli ning meina ya katawan. Kaibat nang meyari king Associate in Arts, megaral yang pasibayu at kinanguang abugasya king Philippine Law School. Mituknang
yang pasibayu pauli ning dimut a kwalta, a nu kaibat sinaupan ne ning kabaluan a pilantropo, Don Honorio Ventura. Inari ne ing kursung abugasya king University of Santo Tomas. Meyari yang panga abugasya inyang 1936 at migbabo ya antimong topnotcher ning Bar Examination ita murin banuang ayta. Megobra yang bilang abugadu ketang Americanung kumpanaya king Menila, at mitutukan yang bilang legal assistant kang Pamuntuk Manuel Quezon.

Inyang panaun da reng giyerang Japon a sinakup Filipinas inyang Metu-Yatung Panganduang Labanan, migsilbi ya bilang supporta kareng lalaban kareng Japon ampong bilang tagamasid da reng Ukbung Americanu.Migsilbi ya king Department of Foreign Affairs Antimong kaduang sekretarya king embajada ning Pilipinas Karin king Washington, Estados Unidos. Ketang panaun a iti karin ya mete ing kayang asawa pauli ning kulang keng pamangan.Mekiasawa yang pasibayu kang Evangelina Macaraeg, ima ning kasalungsungan a Presidenti ning Filipinas.Inyang 1949, pepaulian neng Presidenti Quirino ban tagal konggresista salang king matalik nang kaluguran at kayabe poeta, Amado Yuzon, anu Karin sinambut neman. King kekaba ning pamanungkulan na antimong konggresista, minupul yang dakal a pamagkilalal at parangal antimong metung karing pekamagaling at pekamasigasig a diputado. 

Inyang1948 migsilbi yang pangaduang secretario king Philippine Embassy king Washington, DC.  Inyang 1949 meyalal ya king House of Representatives, a migsilbi yang anggang 1956.  Inayang panaun a ita, iya ing mamarap para keng Filipinas king  United Nations General Assembly mekatatlu.

Inyang 1957, meging kayanib ya bilang Liberal Party, meging pangaduan pamuntuk ya lalam ng Presidenti Carlos P. Garcia ning Nacionalista Party.

Meyalal ya inyang 1961 uli da reng coalition da reng liberals at progressives. Lebanan na ing lagayan at pamanako king gobiernu. Keng masusi ng magluid ya ing economia, menyad yang usuk kareng mgakualta sasaup kaya at pepaburen neng ginato ing pesus  keng libring pamamalengki. Ing patakaran a ini mengasakitan ya ing panyalaping mangasiwa ning gubiernu king balang banua inyang makalukluk ya. Deng kayang reforma selabatan do reng Nacionalistas, a nung nu la ing pekamarakal king House of Representatives at king Senadu inyang panaun a ita. Iya ing miki pasari king pangayalili ning Aldo Katimawan manibat July 4 (American Independence)  a meging June 12 (Spanish Independence).

Inyang 1965, mesambut ya inyang alalan pamuntuk kang Ferdinand Marcos, a nung nu mitalakad a conservative coalition a sasalungat karetang reforma ng Macapagal.Dapot simbut neng Ferdinand E. Marcos king halalan ning 1965. Inyang 1971.

Sinambut yang presidenti anyang 1961, a nukarin dakal ya likwan a pamana king bansa:

Inyang 1971, Macapagal meyalal ya bilang pamuntuk ning constitutional convention a menalili king 1973 constitution ng diktadurang Marcos.  Tinagal ya at sinambut assemblyman ning Batasang Pambansa. Dapot migsalita yang masikan salalng king gubyerno anyang alilan da ne inyang 1973 ing Saligang Batas ning Pilipinas ban mayun king pansarili nang capagnasan ning makalukluk a kapamahalaan. E mu nanu ing peligro binie na niti ning bie na at ning keyang pamilya. 

Inyang  1979 mitatag yang National Union for Liberation para labanan ne ing regimeng Marcos.

Y Diosdado Macapagal mete ya keng pamapalya ning pusu, pulmunya at komplikasyun keng pamanakla king Makati Medical Center on Abril 21, 1997. Kitkut de king Libingan ng mga Bayani.

Uyni pu ing makuyad a meapsi king sarili nang talambie sinulat aniang 1987:

Ing pekamaragul kung pagkalungkutan ing eku la man mo asaupan ring masang pakakalulu ban mitigko ka la ibat king malambat da nang pangatimawa king kasakitan bista man yang pekapun a kapagnasan ning kakung karera king pulitika. Linabas king lub ku, aku ing mumunang diling kalulu a milukluk Presidenti dapot eku mikwalta, aku na sana ing pekamasikan dang palad king karelang kanawan.

   




#Article 25: Pámagáral preeskolar (123 words)


Ing pámagáral preeskolar ya ing ekstrang pámagáral at sosialisasion antes ning pilitang pámagáral.

Biklat neng Friedrich Wilhelm August Frobel ing pekamumunang kindergarten (harding panganak u hardin da ring ának sa Aleman) ketang 1840 bankanita pagmasusian ya ing Kapat-Aralan (400) nang Banwa ning pamaglalang nang Gutemberg king makinilya. Mitalakad ya king Bad Blankenburg, king malating sakup na ning Schwarzburg- Rudolstadt, Germany, nung nu ya memuklat Play and Activity Institute ketang 1837. King Amerika ing mumunang diling Kindergarten mitalakad ya king Columbus, Ohio kang Louisa Frankenberg, metung a megaral kang Frobel a minta king lunsud ketang 1838. Metung pang karing maranun mitalakad Kindergarten apin itang telakad nang Margarethe(Margaretta) Meyer Schurz king Matertown, Dodge County, Wisconsin, ketang 1856. Milayi yang anting pansablang telakaran magumpisa anyang 1873.




#Article 26: Corazon Aquino (751 words)


Y Maria Corazon Sumulong Cojuangco Aquino mibait Eneru 25, 1933), kebaluan yang keng lagyung Cory Aquino,  pamuntuk ya keng Filipinas manibat 1986 anggang 1992. Asawa neng ning bantug a oppositionistang senador y Benigno Aquino Jr., at inyang mepaslang ya king Manila airport inyang pauli ya 1983, Y Cory Aquino meging yang sentru da reng lalaban a  (opposition) keng makasariling pamanungkulan ng Pamuntuk Ferdinand Marcos.

Y Maria Corazon Sumulong Cojuangco mibait ya king Menila ka reng metung a pekamakualtang pamilya Filipinas, ding masikanan a Cojuangco na ning lalawigan Tarlac. Ding pamilya nang ima na, deng Sumulong, kayanib la ka reng politicu king probinsiya Rizal. Atin yang dayang Malay, Isik, at Kastila.

Mibalik ya Filipinas para magaral abugasya king Far Eastern University, o neng inyang  1955 ayasawa ne y Benigno Aquino Jr., a meyalal pa mu bilang alkalde ning  Concepción, lalawigan Tarlac king idad 22. Mika anam yang anak: lalaki, Benigno III, ampong limang babai, Maria Elena, Aurora, Victoria, at Kristina. Y Benigno, meging gobernador ya, senador at mekulung ya inyang panaun ng Marcos, at meyatulan yang kamatayan at pelakuan papuntang aliuang bangsa. Y Cory inabayan ne y Benignu inyang atiu America (1980). Y Benignu mepaslang ya inyang muli ya 1983 king Manila Airport. Kaibat na nita y Cory linub ya keng politica at yang memuntukan keng coalition da reng Laban.

Inyang y Ferdinand Marcos kabud niya minaus alalan para pamuntuk bangsa inyang  February 1986, deng opposition misanmentung la keng pamamunu nang Aquino laban keng regimeng Marcos. Agiang metala ing kayang pangasambut keng alalan kang Marcos, dakal maniuala ing laganap a kapamiraitnan a gewa ng Marcos. Ding adua y Marcos at y Aquino, pareu lang sasabing menyambut la, at pareu dang pegmasusuian ing karelang pangaputung inyang February 25, dapot y Marcos bigla yang tinakas inyang dakal lang maldang magdemonstrate at ela mebisa reng militar para makialam laban ka reng malda.

Agiang keng sobrang tula da reng malda keng pangapaldak ning gobiernung Marcos,y Aquino miyarap ya keng mabayat  a pamibalik ning maluid bangsa. Mitatag yang revolutionary government lalam ning pansamantalang Freedom Constitution, a mitatag king pansamantalang gubiernu kabang panenayan de ing maging pangmalambatan  a democraticung constitution. Inyang tauli ning 1986, Ing Aquino administration, mituldu yang Constitutional Commission para pagumpisan deng isulat ing bayung. Minayun la reng malda inyang Pebreru 7, 1987. Alalan keng Congresu at pangbalen maliguang tinuki kanita at mitatag ya ing gubiernu kapamilatan ning alalan manibat karing pekamarakal at democraticung pamagayun.

Y Aquino pegmanuan de  ke kayang support para democrsya at mepili ya bilang Time Magazine's Person of the Year inyang 1986. Agiang lapolapo ing kayang pangabantug at ing bayung constitution, y Aquino mamiligru ya kareng paulit-ulit a pamanyubuk a coup d'etat at ing pamanalsa da reng communista. Ding masusi nang talatuking Marcos sindu ra ing contra keng gubiernu, at miras anggang king pamagkulang rang mitalakad a karibal a gubiernu king Manila Hotel, nung nu, inyang Juliu 1986 y Arturu Tolentino ing maging pansamantalang pamuntuk.  Ing metung a makatakut a maglako kaya at reng aliuang manungkulan ila pin ing pamanyubuk dang military coup inyang Agostu 1987 at mipasibayuan inyang Disiembri 1989. Deng aduang military coups penimunan nong Col. Gregorio Honasan ing menimunu kareng aduang military coups. Ing administrayun ng Aquino sapak yang sabi-sabing pamanyubuk a coup.

Inyang 1992 alalan Filipinas, y Aquino sinopan ne y Fidel V. Ramos,  army chief-of-staff neng Marcos a binaligtad kang Aquino partido a meging susi tagumpe ning maldang aklasan. Ini e ra aburi reng kayang masugid a talatuki, kayabe ne ing Pisamban Katoliko (y RamosProtestanti) ya . Ing panyambut ng Ramos ditak mu at menikua yang 23.5 porcientu  kareng botu at elilan ne y Aquino bilang pamuntuk inyang Juniu 30, 1992.

Kaibat ning tauli ng pamanungkulan, y Aquino ene migsilbi king gubiernu at meging yang metung a memalen. Inyang mako ne manibat keng kapagmasusian ning kayang menalili, sinake ke yang 
simpling maputing Toyota Crown a seli na imbes na ing (gagamitan da reng babie ning gubiernu a Mercedes) para ipabalu na ya metung yang memalen. Dakal ya penimunu a proyektu para mikalat ya ing democrasya king Asia. 

Inyang 2002, y Aquino tinanggap yang honorary doctorate ibat king University of Washington king Seattle.

Anyang Marsu 24, 2009, ing pamilya Aquino y mekadeklara ning ating colorectal cancer y Aquino. Agyang mekasabian de reng duktur ning ating atlung bulan ne mu mabie, memilit yang magpa-medical treatment at chemotherapy. Ing resulta, deng mangaragul a healing masses para king maka-Katulikung dating pamuntuk, gagawan king buung bangsa. 

Mas masanting ing pakiramdam ning maningat apu kesa keng maging pamuntuk ning bangsa. — Corazon Aquino




#Article 27: Sikolohía (735 words)


Ding aliwa sasabian da king ing sikolohía ya ing pamagaral king pamisip na ning tau, kalupa na ning pamamie kabaldugan king kapalyarian, at pamandapat king akasanayan a bague a ena kailangan pang pibulayan. Nung atin man katutuan kaniti, dapot kapirasu yang katutuan, uling makalakuan la ding bague pang-katawan at pang-kaladua. Ding aliwa naman sasabian da king ing Psikologuia ya ing pamagaral king panugali at pamirapatdapat na ning tau, kalupa na ning bague mayayakit, matitimbang, masusuri, masusukad,at magsilbing sanakan nung nanu yata kapupuntan. Nung atin man katutuan kaniti, kapirasu yang katutuan uling malalakuan la ding bague pang-pamisip at pang-kaladua. Bayang tune milarawan ing tune nang anyu ning Psikologuia, kailangan king talingtingan la ding pesonang bibilug king pangatau na ning metung a tau. Nung talingtingan ya mu ing bague pang-katawan at itabili ya ing bague pang-pamisip at pang-kaladua, ing pamanalinting eya ganap.Antimurin, nung tatalingtingan ya mu ing bague pang-kaladua o pamisip, at itabili ya ing bague pang-katawan, ing pamanalinting eya ganap.  King ulina niti, yampang ke king pamanyuri ra ding masusing Psikologong kapampangan, king ing tune nang kabaldugan ning Psikologuia, ya ing masusing pamag-aral karing atlu nang persona  ning tau--Ing Personang Lasip, Ing Personang Pamisip, at Ing Personang Anghel.

Agpang karing talatuki na ning Psiko-analitikong pamamatyawan, ing malalam nang kaisipan ning tau mepirake ya king atlung dake pemansaganan dang Id, Ego, ampon Superego. Ing Id a luklukan na ning kalibyan kena re king matas a pedestal at binie re kaya ing taguring peka-sibul na ning sikanan ning tau ban lunto ing miyaliwang bague, at kareti kabilang ne ing paninap. Matampa mu ing ipaganaka tamu king ding katayang milalarawan king kalamnan ning pamisip ela bague magsilbing tangalan uling meapsi la king alapap ning diwa. Nanupata,deta mung talagang migsane king mesabing pamamatyawan ding tune makawaga king malalam nang kabaldugan. Para karing talabasang Kapampangan, marapat mu king ilarawan ya ing Psikologuia king anyung malyari nang asanak ning kaisipan, a ing tau atin yang kaladua, atin yang katawan at pamisip. Kesa king ume tamung lilito king alapap ning diwa, ume tamu king matulid a dalan at sabian tanang alang kapikakunuan king ing tau atin yang kaladua at ena bala nung tanggapan ne o ali ne ning syensya, pablasang king  makabang panaun, ding talasulat king marangle na ning Psikologuia, seria deng pinimpin ing paksa ning kaladua, uling ere agyung pamatutuanan  king atin pin.Etamu sasabian king agyu tayang pamatutuanan, dapot e mangabaldugan a uling eya akayabutan pamatutuanan king ala pin kaladua. Nung ing kaladua milele ya king marangle ning Psikologuia, kapilan man ing Psikologuia e miganap. Inia kesa king sabian tamung Super-ego, Ego, at Id, sabian tanang alang kanglap king ing tau katawan ya, pamisip ya, at kaladua ya.

Agpang naman karing talatuki na ning galal at parusang pamamatyawan, ing kaisipan na ning tau malinis yang papil at ing misulat karin inungyung ne ning aparalanan na king bie. Detang bague babie tula king tau ila ding dapat a malamang pasibayu nang daptan uli kaseng makabie lang tula at kapasnawan. King aliwang banda, detang dapat a babie kaplas at parusa kaministilan lang e na miulitan uling ela babie kaligayan at kapasnawan king tau nune kaligaligan. King maragul dang kapaniwalan, asasabi ra ding talatuki na niting pamamatyawan king magsilbi deng iyungyung, ibayu, O iulma ing pamirapat-dapat na ning tau kapamilatan na ning pamamie galal king pagnasan dang dapat O kaya kaparusan king era pagnasan a dapat.Maustang mayayakit king ing anti kaniting pamamatyawan, kalupa na ning Psiko-analitikung pamamatlawe, linele re ing kaladua a balamu wari ala yang ulaga ing kaladua na ning tau uling eya magsilbing sukdan, at ing maulagang bague king pamamatlawe anti kaniti ya mu kabud ing pamirapat-dapat na ning katawan. Eta na pagmulalan nung makanian ing ipairal dang kapamalakan, pablasa kaseng iting pamamatyawan meangu ya mu king pamagaral da king panugali at pamirapatdapat ding animal, at e king panugali at pamidapat-dapat ding taung maki matas a prinsipyu nung nu magbabo ya ing personang kaladua. Ing historia yang patutu, ing galal at ing parusa ala yang epektu kang Propetang Daniel, kang Mahatma Gandi, Kang Doctor Jose Rizal, at Kang Benigno Aquino Jr. at dakal pang aliwang e tatakut keng parusa at e sugapa keng galal pablasang magbabo ya king pangatau ra ing personang kaladua. Bilang kagalangan karing talatuki na niting pamamatyawan, eta mu sasabian king makalisya ya king katutuan ing karelang pamamatlawe, nune sasabian tamung nung katawan yamu, agyang makikasamut yapang pamisip ing metung a pamamatyawan, nung ala yang kaladua, ing pamamatyawan eya ganap.




#Article 28: Gantínan (773 words)


Ing gantínan (Filipínu: gantihan; Marano: rido; Páli: verā) metung yang insesanting argumentu u lában, kadalásan king pilátan da ring grúpu da ring táu, lakuas na karing família u angkan.

Kaluguran kung Poeta , akuman, paniwalan mu
Enaku sana bisa pang mamikudtang pasibayu;
Dapot kening akakit kung kapagpabustan ning tau
King tungkul nang ingatan ne ing mulajan na ning Guinu;
Kening kalapastanganan king kapaligiran tamu---
King Indung Naturalesang palsintan mu---palsintan ku;
Telanan ke ining lira! O Poeta ning balen ku,
Talanan me sa ing keka, ban ing api maglipatu!

Palsintan teng madalise ing Indung Naturalesa
Pablasang yang babie tindag king diwa na ning Poeta;
Itang angin a saguiwang inawa ning Paralaya
Ing lagusgus da ding batis, ing banglu ra ding sampaga;
Ing tumaila ra ding ayup a maniale karing sanga
Ding tungatung da ding bunduk at mawalak a sabana;
Poeta, palsintan ta yan---at ya ngening sisiran da!
Dapat mung igale tala ding mamaping poesia.

Sasabian ding kayanakan, ena kanu usu ngeni
Ing pamigale poesia linuma ning Karaoki;
Inia naman ngeni oyan, ding bague kawili-wili
A palsintan ning Poeta matatda king yatung iti;
Nukarin la ding batisan a pagsarian tang parati
Nung nu tala panintunan detang Nimpang masasabi?
Bakit ding malino batis memala la at kinati---?
Kalupa na ning Poesiang sikwil da ding bayung suli.

Nukarin ya, O Poeta, ing malilung a kapuluan
Nung nu ding myaliwang ayup Paraiso deng pagkarinan?
kabang talu mamag-koplas king babo ra ding tanaman
Babagayan tang poesia ing malambis dang kundiman;
Ngeni, lon mu, kinutud do detang dutung king mulajan
Tinabi da la ding ayup a lesakan da tuknangan;
Ing gabun a melitungtung memanabtak king kapalian
At king katulid nang banua manyawad yang katalaruan.

Pagmasdan me, O Poeta, ing mawalak a marangle
Kanita, ustung papalut, magmalaguintu ya kule;
Inia ding kawatasan ta magyuyu lang magpatawe
Kambe ra ding makabitin a tinalague ning pale;
Dapot ngeni, ing palayan, mamayuspus king katamle
Liliwan na itang danum, kukusad pakakalale;
Makanano, itang sibul, kalalaman dinulung ne
Uling meko ing salilung ding dutung a mengamate.

Pagmasdan me, O Poeta, ing pipandiluan a ilug
King tela-bubug nang danum masaya tang mipaniabug;
Inia ding kawatasan ta tikmus la pangalindayug
Karing alun a makialung karing bulang lunto- lumbug;
Dapot ngeni ninung bisang magtampiso ken at talbug
King danum nang makilarung menuling na king kalabug;
Ding susu, bya, asan, paro, mimin lang mete at limbug
Mengamate la king lasun a sasarian dang tutugtug.

Pagmasdan me ,O Poeta, ing baryu tang Aranguren
Pagmaragul te kanita anting kapisi ning Eden;
Itang pasu ding kabayung pamasada da king balen
Maki agpang king sukad na ning poesia tang babaslen;
Ing makanian a musikang paninapan nang Bethooven
Inakmul ning alingongo ra ding babasuk a saken;
Ing asuk at alingongo nung era agyung salesen
Sakit katawan at isip ing ausan dang datang ken.

Nukarin ya, O Poeta, itang angin na ning napun,
Itang angin a saguiwa neng mamunag a mamambun?
Atme niaman sasangapan neng lalague tang maranun
Pigale-gale taya pa king pastulan lele Tabun;
Ngeni itang angin aita, sumawa tanang manintun
Ene subli pang magbalik ban kekatamu magdatun;
At pablasang linasun ne ning panyulung ning panaun
Inia balang sangap tamu, sasangapan tamu lasun.

Nukarin ya, O Poeta, ing makabigjaning jardin
Neng manintun katang diwa karin kata mag-imain?
Nung nukarin la ding Rosas a palsintan da ding batwin
Katulan nong pakialungan ning malimadmad a angin,
Nukarin la detang Rosal, ding Gumamela, ding Jasmin,
Ding bonggabilyang malare karing balag bitin-bitin?
Ing leguan mitambunan ya, basura ing atyu karin,
Guewa ra nia mung ugsianan karing marinat dang lampin.

Pagmasdan me, O Poeta , itang bunduk king malaut
Ken to inapsi ding amlat para karing bayung sibut;
Ken to tikmus ding Mamana, ding usa at babing dikut
Ding Sudya at Encantada at Diwatang libut-libut;
Detang dutung nang matatag digsa dala at pemutut
King ditak a patalusad titipa dong pasalikut;
Ing gagawan dang makanian nung e tuknang at maputut
Magpaldas ya ing balayan king trajediang makatakut.

E makalingad, Poeta, king yang Bunduk ya ing tabing
A pader nang peka-sagka ning danuman a matabsing;
Nung matibag ya ing bunduk malaso ya ing Pun Patling
Lumbug ya ing Syudad Tarlak at ding baryung makasiping;
At kanita ne maramdam ing gulilsak a tatabling
Ing Sambitan at ing siguk, tagulele at saingsing!
Ing makipasari kanian ing dapat dang e masanting
Ding taung butang pamisip a maki pusung matuling.

Inia mekeni , Poeta, ding dalit tang maki-bagsik
Ila namang ilague ta balang maramdam laguitik;
Ing Poeta tin yang bersung mataram at maki-lisik
Anting kildap neng kaleldo, mitataung manalamsik;
Karening Pusung Matuling matindi teng ipandikdik
Ing Vendeta ning Poetang inamun dang pemalantik;
Ngening ing kekatang lira yang papaten da salpitik
Para king Naturalesa, dapat katang magjimagsik!




#Article 29: Pámaglípat amánu (669 words)


Ing pámaglípat amánu ya ing prosesu, kadalásang gradual, ning adopsion na ning metung a grúpu da ring táu ning aliwâng amánu.

King punta ning dalan Capas, milungenge ya ing Matua!
Ketang pampang a mabatu, misubsub ya ing lupa na.
Balamu dimdam na wari king ing gabun ginalgal ya,
a antimong kapakibat ning magagabak a banua!
Makanian man, pinilit neng inatna itang kanuan na...
Itang kanuan nang mesugat ketang batung digpanan na;
At kanian no abatyawan ding anak na ning Sabana
memirapal deng lepitan ban keta saupan de sana.

Kabud disnan de ing matua dela de king masalilung.
Mayap namu libis dalan atin dutung a malabung.
Ing Dutung atme kalapad, linadlad yang anting payung...
Sagisag ne ning amanung menialampak king kalabung!
At ketang panga-andik na ning matua king pun ning dutung
asilipan no ding ayup babo sanga pulung-pulung.
Balamu wari Watas lang king pantuk-dila mamialung
uling atin lang amanung palsintan ning balang metung!

Kabud sinubli ya diwa ing matuang mipalungenge
binie na ing pasalamat karing anak ning marangle.
At ngana pa:King ikit kung malasakit yung dalise
panamdaman kung balamu kumaba pa ing kakung bie;
Pablasang nung agawa yung mamilagwang lapitan ye
ing matuang antimo akung ikit yung makalungenge,
ena ayamyam ning lub yung eko tikdo ban saupan ye
ing sarili yung salita nung akit yeng mamamate!

Nganang mekibat ning matua, Aku ya Y Kapampangan
ing bale ku atyu babo na ning Bunduk ning Sinukuan;
Meguing panugali ku nang kalabas na ning kauran
ing tipa ku at dumalo karing kakung kayaduangan.
At king panipa kung iti apigampa kong puntalan
ding kapanalig ku Tarlac a sadya kung kayakuanan.

ena antimo kanitang pulut kung atmu kayumu;
At king pami-aduangan da menaliwa no amanu
maki-inglis at tagalug...kadalasan, Ilukanu;
inyang e'na ku mibata king sukal lub a masolu
ginulut ku at miglakad, e'ku memun agyang kenu,
king kanakung pamanlakad ing Capas yang kening lub ku
uling ken atin kung balung Watas a malugud kaku.

Itang meka-matuang dili karing anak pipiling ya.

ing balita malambat neng meko, menaliwang bansa
karin ne pu manuknangan king labuad ning Amerika.

keti Capas melanat ya ing amanung kapampangan;
ala na pung mariposang lilimpad keng bulaklakan,
ala napung magpalakbang at luluruk keng bugtungan;
ala no pu ding pulosa at basultu keng umpukan
ala no pu ding poetang mangorona neng piestajan;
ding kasiping balen, Apu, subukan yulang puntalan
baka sakaling atin pang Watas Concepcion o Bamban.

Nganang miniabi ning matua , nung Capas, ala nang Watas,
keti Tarlac malaso ya ing amanu ding Mardikas;
ding poetang Ilukanu magsane lang miamas-amas,
sasadya do king labanan ding pluma dang mangatalas;
nung keti, alang poetang maglualu at makilamas
lungub lang alang sumbagal king pasbul nang maliwalas;
at oini ing tandanan yo: nung miragsa ya ing Capas,
ing Bamban at ing Concepcion ilang tutuking malagas.

kailangan king atin tikdo Bayung Watas a magbante;
inia kukutnan dakayu, ikong anak ning marangle,
ninung kanakung itubud? King oras aini, tikdo ne.
Bakit tajimik kayu ngan? E wari pigmasakit ye
itang matua bebe dalan ikit yung makalungenge?
Ing kekayung kapampangan makanian yang maka-ungle!
Bat ngeni eyu ipalto ing masabal yung dalise?

Ding anak na ning taldawa milalawayan nala mu,
at ketang era sasarian aganan-agnan miparuku.

At tinikdo yang malale ban gumulut neng dumayu;
dapot itang anak dili... ing malating peka-bungsu,
ya ing tinikdo at ngana: Akung itubud mu, Apu,
eke pabustan malaso ampon makalinguan namu
ing amanung kapampangan a sisuan king kakung indu.

At kanian no pesitikdo ding supling na ning Taldawa

Kapampangan keng tinikdo....Kapampangan keng miragsa.
Ketang tula na ning matua memalisbis ing keyang lua,
at king gagalgal nang boses nganang mainan migsalita:

ing amanung kapampangan magluid ya king kabang-kaba.

At minuli ne ing matua king Bunduk na ning Sinukuan,
king marangle melakuan la ding anak na ning asikan;
dapot ngeni, panga-abak a maranun king pastulan
kapampangan la ding sunis, ding lawiwi, at kundiman;
uling dening Bayung Watas yang marilag dang taguimpan
ibangun de king kuta ra ing Kulturang mekalinguan.
Nung ding anak na ning Capas tikdo la sanang makanian,
ing Capas kapampangan ya ngeni, at king kapilan man.




#Article 30: Kalintaw Pasiknangan (272 words)


ING DALAN NING PAMIBIEBIE - PAMANANG KAPAMPANGAN SINESE RING PAMILYANG LALIC

Metung yang Matas a Talaturu ning Kalintaw i Galo Dalusung Lalic. King keyang pamilya ing Kalintaw ali ya mu makikilala antimong dalan ning pamipamingwa nunge dalan ning pamibiebie. Ing Kalintaw tatalakad at pasiknangan na ing pangkaladwa, pamisip, pamikakatawan, kaulagan ning tau, pankilwal at pankilub ning sarili. Patubuan na ing pansariling pamanawat, pamanagwantan, kapanwalan, pamagsikap, at sariling pamanulaga.  Potang piyabayabayan la reni mamye sikanan king kapayapan ning pilibluban at katatagan ning bie ning metung tau.

Bayit king Kuliat, a mayayaus lunsud ning Angeles ngeni, king Pampanga, i Punung Talaturung Galo atlu yang banwa idad anyang i Ingku nang Tiburcio D. Lalic at ing Tata nang Ulpiano D. Lalic tiru raneng mabyasang Kalintaw. Ing Kapampangan Kalintaw metung yang martial art ating Kali, Pamanyakad maki Taram, Dumong Grappling, ampong Mano Mano. Menibat karing lipatlipat lipi ing keyang Ingkung, Tatang at kasalungsungan ing keyang Koya megi lang Pamuntuk ning karelang lugal ngeni mayayaus Malabanias king Angeles.

Tuturu neng Galo ing Kalintaw king Angeles University king Pilipinas kanita at ngeni karing miyayalwang ekswela. Kasalungsungan tatalakad ne ing sarili nang eskwela king Malabanias. Meyari yang Bachelor of Science in Commerce and Criminology.  Ya ing pekamatas a Talaturu ning Martial Arts karing marinu at alwang tau magobra king U.S. Air Force king Angeles anyang atyu ya pa ing Clark Air Force Base bayu ya minugka ing Bulkan Pinatubu.

Keng Kalintaw mababalu ing aral a ali kailangan mipatune ing sarili karing alwa, oneng potang ing anganan ning pamanyagip-sarili makasalale ne, ing pamanurung abalu king Kalintaw sulput ya at ing patune lumwal yang maligwang maki sikanan-lub a sagka king manampalasan.




#Article 31: Amlat (359 words)


HISTORIA - KASALESAYAN

Ing historia ya ing taguring magagamit makapatungkul karing melikum a 
kasalesayan ning milabas. Nung ing historia magamit ya antimong lagyu 
king metung a marangle na ning pamagaral, ing kabaldugan na ya ing 
pamagaral at pamamie kabaldugan karing kasulatan makapatungkul king lipunan 
da ding tau king kapanaunan aita. Ing taguring historia, metakmus ya 
king salitang Griyego, iotopia, ngana wari, historia, bunga ning metung 
a pamanialiksik, at miyampang a peka-uyat ning Inglish a katayang 
istoria. Ing Ensayklopedya Britanika ning 1911 ngana king ing historia king 
maliwalas a pamamatyawan yapin ing sablang bague mepalyari, emu bukud 
ding bague meganap king bie na ning tau nune pati na ding bague meganap 
pang-naturalesa. Kareti makabilang la ding anggang bague mikaka-atin 
pamanibayu; at ing salukuyan a syensya patutuan na king alang bague emo 
sana mikaka-atin pamanibayu, eata, ing meto-kalaganapan, at ing balang 
kalangkap na niti, atin yang sarili nang historia.

Menasa karing talasulat Kapampangan, ing Historia ausan deng Kasalesayan, den namang aliwa ausan deng Amlat.

ARKIOLOGIYA - sanga ne ning Kasalesayan at kabyasnan makapatungkul king pamanigaral karing mengalakuan a bage ampong gamit ring mengapaunang tau ampong manuknangan karing lugal keti yatu.

HACIENDA RAMONA, PORAC, KAPAMPANGA - meyakit king pamangulkul keninh mesambitlang lugal ring dakal a gamit menibatan pa karing Panaun ding Emperador king Tsina. Panimunan ning Museo ning Pilipinas king Menila kasalukuyan dang pagaralan ring batikan ing mengayakit a malambat nang makakutkut a gamit a menibatan karing Isik. 

Maulaga king ring tau susulat da ing karelang denasan at historia bankanita ing tune at tutu rang panamdam at kapaliarian ilang mitala at milimbag. Ya pin ini ing ausan dang Historiograpiya. 
Agyang ing meanguabie Santo Papa Juan Pablo II, panualan na ing kaulagan ning ausan tamung 
Historiograpiya. Ala nang pekamasanting at malino pang patune keng kaulaga ning Hisotoriograpiya nung alua ring MACABEBE SCOUTS. Anggang ngeni ring tau miyayalua la pamanaruk karing sundalus a mesabi. Pauli ning ila era sinulat ing karelang denasan, kapanualan anting sundalus a bayaran ding Kastila o ring Amerkanu.
Anggang ngening salungsungan ali malino ing kebaluan karing dapat da king Balen at Bansa.-Aida Tanglao-Aguas, 25 Septiembri, 2005

MAKUYAD NANG KASALESAYAN NING PAMANGGAMIT KING APTAS O INTERNET KING PANYULUNG NING KALINANGAN KAPAMPANGAN




#Article 32: Portal:Ngeni (1469 words)


Tikyan de reng orasan ing astronomy keng pamanyukad oras. Kabuklat ning bayung banua mabilug yatu, metung a sigundu ing miragdag karing orasan ning yatu, menibatan king Asya papuntang Albugan, pauli ning mas mabagal a pamandurut ning Yatu.

Meging oficial ing bayung oras anyang ing kapitangan bengi linabas ya king kunwaring gulis, ing ausan dang Greenwich Mean Time king England.

Mayayaus yang leap second ing digdag dang sigundu karing orasan atomic, ring peka-ayasaan ustung orasan king labuad. Susukdan ning oras nini agpang keng galo ning caesium-133. 

Pauli nini itang pababang pamilang king Bayung Banua makanini ya 5,4,3,2,1, at 1.

Ka 30 nang Aldo ning Disyembri, 1896, agpang king hatul militar ning pamahala ning Espanya king Pilipinas, beril de ing José Rizal king Bagumbayan, Menila. 

Ing tauli nang kawatasan misulat king Amanung Kastila, pemalaguan dang  Mi Ultimo Adios , mibaldug ya king Amanung Kapampangan karing mapilan watas. Metung a pekabayu yapin ing gewa nang Renato B. Alzadon.

Ketang Ka-30 Aldo ning Nobiembri, 1863 mibayit ya i Andres Bonifacio. Ya ing mitalakad king Katipunan, metung a lakaran king pamagpalaya king karing bansa ning Pilipinas. Kayabe ne ing Kapampangan a talasulat king pamanalakad ning KKK, i Aurelio Tolentino. Sasabyan dang malyaring Kapampangan ya naman i Bonifacio a mibayit king Tondo. Mewala ya bie ketang Ka-10 nang Aldo ning Mayu, 1817. 

Ka-27 nang Aldo ning Nobyiembri, 2005, 63 ne banua twa ing Panbansang Bayaning Ninoy, nung mabie ya pa. Mayakit ya ing kayang talambie keng bilugan ning Bayaning Kapampangan. 

Malapit neng lumwal karing malda ing linikas nang Dikyunaryu o talabaldugan a Kapampangan Venancio Samson ibat king sinulat nang Amung Diego Berganio king Amanung Kastila ketang 18 Dilanwa, Vocabulario en la Lengua Pampanga (1732), ing pekamatuang Talabaldugan Kapampangan ali mesalawla.
Ing Don Juan D. Nepomuceno Kapampangan Studies Center ning Holy Angel University king Angeles, Pilipinas panimunan ning Patnugut Robby Tantengco, ya ing menibala kening maulagang dapat king lakaran ning pamagbalik ning matas at pang-mabelwan nang Amanu ning Labuad Kapampangan. Nganang Patnugut Tantengco, pangalual na nining aklat manalwa na ing kekatang paglalawe king Amanu at Kalinangan Kapampangan.

Aldo ning Pangatalakad ning Commonwealth ning Pilipinas kapamilatan ning Bansang Amerika. 70 nang banua ing milabas.

Mepilit lang gawan ala king panakit ding tau ring senador nandin, ngening Mumuna nang Aldo ning Nobyembri, 2005, pauli ning pamanaus nang Senador Reid ning Nevada,(D).

Ing Indu ning Katuliran Memalen, Rosa Parks mewala ya bie ngeni, Ka-24 nang Aldo ning Oktubri, 2005, king edad a 92. King keyang kamatayan abayan nala ring ditak a mepili kayabe ra ring meging pamuntuk bansa, at bayani karing labanan miparangalan miburul king Rotonda ning Capitoyu. Kening lugal ayni anam a banua ing milabas mipugayan ya kang Pangulung Clinton at karing manimunu king pigauan-batas pauli ning depat nang pamanyalunggat a memye pangayalua king lakad ning pamiyutus ring layi.

Keng Domingu, 30 nang Aldo ning Oktubri, i Rosa Parks yang maging pekamumunang babaying miparangalan miburul king maleparan bubungan pabilug ning GusalingLakanbansa.

Ngening aldo ning Biernis, gilisak re ring kayanib ning Lalambale ning Pigauan Batas ing karelang pamagbotung keng bague aini, bankanita ring memalen ning Bansang Amerika apayabut ra ing karelang tawling pamamye-galang kening matenakan Ameikana. Nabengi, Juebis, ing Senado minayun ya king munikala. 

Ngara ri Nancy Pelosi, D-California at Dennis Hastert, R-Ill., Ing GusalingLakanbansa (US Capitol) anti yang sagisag ning katimawan, kalayan ampon democrasya, at i Rosa Parks yang meging inda ning America api anti tang meragul.

Sinabi nang Clinton na siyam ya pang banua ketang i Parks eya mebisang mamye king lulukan na king saken panmadla king maputing tau, anya era balu ila ring kakaluguran na nung nanu ing malyari rang arapat uling ela pa makapag-botu. Anya pegumpisan dana ing lulukluk gulut da ring saken panmadla neng lulual la manibatan kanita.

Ketang 1987, kayabe yang menalakd i Parks king Rosa at Raymond Parks Institute for Self- Development, ban saupan la reng anak king Detroit, ing keyang balen ibat ketang banuang 1957.

Ngeni Ka-24 Aldo ning Oktubri, 2005, Anam neng Pulung Banua keng pangatatag na ing Buklud ning Misanmetung a Bansa, United Nations Organization. King kayang pamagmasusi oini ing Payabut ning Pekapun, Kofi Annan ... ANAM NENG PULUNG BANUA ING UNO│buung salita

Mitulid a Lugal ning Pigmulan ning Labanan Filipinu-Amerkanu 
Menibatan ketang Ka-4 nang Aldo ning Pebreru, 2005, Ka-108 nang Banuang pamagmasusi nitang Mumunang Akbung a Pigmulan ning Pamiabnu ring Filipinu at Amerkanu, itang Panandang makakabit king Tete ning Balsahan (mayayaus mu namang San Juan o Tete Pinaglabanan) miyalis ne. Mitulid a Lugal ning Pigmulan ning Labanan Filipinu-Amerkanu│ buung salita

Metung yang gulu keng pamanalal ing linto king Pilipinas ketang Hunyu, 2005. Ating patune a alipa melawe karing pipanusgan batas a meyakit dikil king sasabyan dang pamaglinlang king election a depat ning kasalukuyan a pangulu Gloria Macapagal-Arroyo ketang pambansang alalan 2004. Ing kelwalan ning pamanalal ring official a sinambut ila ri Gloria Macapagal-Arroyo anting pangulo at i Noli de Castro anting kadwang-pangulu. Dina-dinalan la pang katungkulan karing pambansa at mangalating pamamahala ring pilabalabanan ketang alalan ayta. Ngening Ka-7 nang Aldo ning Septiembri, 2005, mibasura ya ing pamanyampa king petition a ilako ya king katungkulan anting Pangulu i Gloria Macapaga-Arroyo king Pangawan Batas ning Pilipinas, king botung 158-51. Ing sadyang Pangulu Corazon Cojuangco-Aquino kayabe ning mebalu nang meanguabie Fernando Poe, Jr., i Susan Roces, tinagun la anting manalbe king Camara ring Deputadu keng vista king pamanyampa keng kaanwaran a ilako ya i Macapagal-Arroyo keng pangalukluk na. Kaybat nang mesambut ing pamanyampa ning pamanyawad king pamaglako king Pangulu, penimunan da ring adwang balu ing metung a aklis ring tau king Menila at siping lunsud.

Dakal lang Kapampangan a babayi ring kayagum king lakaran ayni a megumpisa ketang panaung ding Amerikanu.

Metung a maragul dang pigtagumpen gawan yapin ing Katuliran Magbotu da reng Babayi, merapat anyang panaun ning (Commonwealth king Pilipinas), Pamagsadya king Sariling Pamamahala ning Pilipinas, lalam ning Bansang Pangulung Amerika (North America) 30 ning Septiembri 2005- Aida Tanglao-Aguas

 
Gewa neng Talainggat ampon Mamahala ning Pam.wikipedia.org Edwin Camaya, i Val Sibal. I Edwin Camaya ya ing menalad king lugal ning Kapampangan a mesabi king aptas (internet). Pauli ning kayang alwa pang dapat gawan king lakaran ning pamanyagip at pamanyulung da ring miyayaluang kultura lalu na ring amanu king mabilug a yatu, mepili yang malili pa kaya i Val Sibal.

Ri Chris Sundita, Harvey o Sumuroy, Poetang Tony Pena, Renato Alzadon, Rafael Maniago ampo i Alan Ramos at Aida Tanglao-Aguas ila ring kasalungsungan mikakabalung sasaup kang Inhinyeru Sibal keng pamanalakad pam.wikipedia.org . Metung ya karing pekamarakal nang laman ing Kapampangan karing bayu-bayung mitalakad a wikipedia mabilug a yatu. - sinulat nang Aida Tanglao-Aguas, 30 ning Sept., 2005

 

Metung a adwang banuang anak a babayi ing mewala bie Huebis bengi kaybat deng likuan ring keyang pengari king kotsi king karelang garayi kabang makasindi ya ing makina at ing air-condition o pakarimlang angin ning karelang saken, nganang Sarhento Nick Muyo ning San Jose Police California.

Likuan de ring pengari king saken pauli ning ukul da marimla karin kesa keng kilub ning bale ra, kabalik da para lon de ing karelang anak ala neng animu.

Agpang king mesabing Lupun, 40(%) rang dake ring 1,000. binggut bayu la miras limang banua mawawala la bie; 21 dake(%)ring 6.5 milyun a 3 anggang 5 banua, ila ring makapunta karing Bale Pipaninggatan Anak. Atlu (3) karing 10 anak ala lu king maustang bayat o timbang.

Megawa ya ing Batas ketang banuang 2000 king panaun nang Pangulung Joseph Estrada. Ring kagawaran ning Pamipagaral, Kalusugan, Pangmadlang Kakayap, at Pankilub ilang ring parepareung mamye karing kailangan ning mesabing Balayun.

I Pangulung Gloria Macapagal-Arroyo dinagdag yang Limang Milyun a pera ibat king Kaban ning Panlipunan Kayapan. Karing balayan king Bikul, Samar, Leyte mamye maustang pamangan karing anak ing mesabing Lupun. - Balitang Meyakua kang Tonette Orejas ning Philippine Daily Inquirer, 30 ning Septiembri, 2005 

Sacramento,CA.- 40% da reng makatuknang California atin lang amanu liban keng English karing karelang pibalebale dapot alang batas a mumutus king ring karelang mumunanga amanu miyabe la king panyulat ning karelang tala karing Pipanuluan Sakit. Ing Speaker pro Tempore ning Pigawan Batas ning California i Lelang Yee, (D-San Francisco) sinulat ne ing Munikala Bilang 800 a mumutus king ing mumuna nang Amanu ning pasyenti miyabe ya keng pamanyulat king talaan nang medical ring pasyenti. Manibatan keng Eneru 1, 2006, mipairal ne ing mesabing bayung batas.

Pauli nini, nganang Lee, mipangilagan nala ring ali mangasanting a darala ning maynang pamitalamitan. Mabawas na ing dakal a gastos a maliliyari karing miyayalwang tests at pamipasapasa a gagamit dakal a panaun keng pamanulu pauli ning ali pamikakaintindi. Ketang Agosto minayun lang maging batas ya ing munikala king botuan 78-0 king Assembly at 24-14 king pang-aduang partidu king Senado ning Estadu. Kabang susulung tamu king mayap a pamakiaduangan king pamisamut-samut ding makatuknang king estadu, maulaga ing mika talaan papalto king mumuna rang amanung gagamitan ding misusuyuwan king pamalakad ning kalusugan pamikakatawan, nganing talasulat ning Batas 800 ning California.- The Filipino Guardian Sept.30-Oct.13, 2005. 




#Article 33: Sergio Osmeña (509 words)


Y Sergio Osmeña (Septiembri 9, 1878mdash;Octubri 19, 1961) metung yang abogádung Sebuánu at ing pangaduang Pamuntuk ning Commonwealth of the Philippines. Iyang Pangaduang Pamuntuk lalam nang Manuel L. Quezon, at iyang menalili inyang mate ya y Quezon inyang 1944. Iyang menatag king Nacionalista Party.

Y Osmeña sapni de ring sikat a pamilya Osmeña , at ing kayang anak y (Senador Sergio Osmeña Jr.) at ding apu na di (Senadores Sergio Osmeña III at  John Osmeña).

Metung yang Chinese-mestizo y  Osmeña, at mibait ya king Cebu kang Juana Osmeña y Suico. Megaral ya para king mababang pamagaral king University of San Carlos at meyari inyang 1892. Y Osmeña sindu ne ing kayang pamagaral king Menila, megaral ya king San Juan de Letran College nung nu ne ikit y Manuel L. Quezon, a kaklasi na. Kinanwa yang panga-abugasya king University of Santo Tomas at pangadua yang pekamatas keng bar examination inyang 1903.

Y Osmeña migsilbi ya lalam nang General Emilio Aguinaldo bilang tutuburan at talasulat. Inyang 1900 tetag ne ing Cebu newspaper, El Nuevo Dia a miglambat atlung banua.

Y Osmeña abugadu ya at manibala keng diariu bayu ya linub keng politiku.  Megumpisa bilang konsehal. 

Inyang 1904, Ing Americanung meniakup a manungkulan, tilduan ne bilang gobernador ning Cebu. Kalabas ning aduang banua meyalal yang gobernador ning Cebu. Kabang gobernador ya , tinagal ya keng mumunang Philippine Assembly ning 1907 at meyalal ya bilang talapagaslita nitang aniban. Y Osmeña 29 ya mu at iyang peka-anak at metung yang Filipinu a pekamatas diling katungkulan.

Iya ampong metung pang politikung pangprobinsiya, Manuel Quezon ning Tayabas, tetag de ing Nacionalista Party para panlaban king Partido Federalista politikung makabasi Menila. Ding aduang partidu ilang mitunggali keng politiku manibat kanita. 

Y Osmeña meyalal ya bilang assemblyman inyang  1907 at menatili yang kayanib ning mababang kapulungan anggang 1922. Iyang meging pangaduang pamuntuk a mituki-tuki lalam ning  Philippine Commonwealth.

Minta ya king US inyang 1933 para apapasar ne ing Hare-Hawes-Cutting Independence Bill a menalili king Tydings-McDuffie Act inyang Marsu 1934.

Y Osmeña meyalal ya bilang pangaduang pamuntuk ning Commonwealth inyang  1935, kambe  nang Quezon bilang pamuntuk. Meyalal yang pasibayu inyang 1941. Inyang ing gubiernung  Commonwealth linipat de  king US a makalaut, Y Osmeña tinuki ya kang Quezon.

Y Osmeña meging yang pamuntuk ning Commonwealth inyang mate ya y Quezon inyang 1944. Mibalik ya Filipinas kayagnan neng banua mibalik y General Douglas MacArthur at ding kayang kawal a mamie timawa. Kaibat ning guerra, Y Osmeña binalik ne ing gubiernung  Commonwealth at ding kayang Kabineti. Sindu na ing laban para king panga-timawa ning Filipinas.

Inyang alalan para pamuntuk inyang 1946, Y Osmeña e mebisang mangampanya, sasabian na na reng Filipinu balu de ing makatala na 40 banua yang mailinis at tapat king kayang pamanungkulan. Makanyanman, mesambut ya kang Manuel Roxas, a menyabut a 54 porcientu kareng botu a meging mumunang pamuntuk ning timawang Republika ning Filipinas

Kaibat ning kayang pangasambut king alalan, Y  Osmeña meg-retiru ya king kayang bale king Cebu. Mete ya inyang October 19, 1961, king  Veteran's Memorial Hospital king Quezon City. Mikutkut ya king North Cemetery king Menila.




#Article 34: Bamban, Tarlac (736 words)


Ing Bamban pang3 yang klasing balen king lalawigan ning Tarlac, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Bamban atin yang 15 barangay.

Dakal pang panaun bayu la dintang reng pakatuknang,ining karinan a meyaus a balen Bamban, malapad yang gabun a erapa pintalan deng memalen papuntang aslagan, at king bandang albugan ding pulu, mangatas a tanaman epa mengatagin, at kabundukan ning Zambales. Ing makapal a pulu at bunduk,ding Aetas ilang pakatuknang at mayayaus lang Baluga kareng taga karin at ding Sambal a mabibie kareng asan at karing ayup a atsu karin at karing king bunduk. Neng minsan, deng mangasikan a lub a manibat Kapampangan at probinsyang Tagalug, keraklan deng negosyanting Isik, magsikan lang lub para miras king pangulu papuntang Capas ampong Tarlac. 

Bayu la dintang deng Kastila, atin ditak a Kapampangan a megdatun karin, a me-akit o enganyu king matabang gabun para asikan at ing ilug a kikislap anti mong pilak at didilig king eganaganang gabun karin para taba at sumanting ing pupul. Ding minunang manuknangan, megumpisa lang meglinis paritak-ritak karing king makapal a tanaman a bamban a nung nu tatakap manibat ilug papuntang king kabundukan. Uli da ring tanaman areni ing lugal o karinan meyaus yang Bamban.

Ing Bamban metung yang pekamalating diling balen ning lalawigan Tarlac. Uling iya ing peka-mauli a balen ning Tarlac, pareu la gulis sepu ning Mabalacat, Pampanga, at king albugan yapin ing Zambales. Ing Ilug Parua, ya ing sepu na at iyang panibatan ning paranum, pamangan, balas at grava pangawang proyectu pang straktura. Ing malabundukin a atsu king albugan iyang halus kadua/atlung dake ning eganaganang gabun ning Bamban, a dati yapin ing US Military Reservations. King banda king mesabi atsu mu rin ding BLISS projects  at king pangulu ing MAR settlement project, nung nu laganas ing ganapan at ing pikuanan kapanintunan at mamie pamangan king mabilug a Kalibudtarang Luzon.

Ding tau dintang na lang dintang at memaglinis la king gabun at pulu, at e migluat mika balen. Inyang mga 1700, ding Agustinian Recollects dintang la at tetag de  ing Mission de Pueblos de Bamban. Ing balen aini king panaun a ita kayanib ne pa ning Pampanga. Inyang 1837, mika bayung sepung gulis nung nu re gewa ing Bamban a kayabe ne ning lalawigan Tarlac angga man ngeni.

Ini mekilala yang bilang balen a makatala neng ning pamuntuk balen  (gobernadorcillo)king balen Tarlac. Y Don Martin Sibal mitulduan ya bilang pamuntuk a mipalagyuan at midinan rankung Capitan. Ding mumunang menuknangan ilapin deng miki apelidung Sibal, Lugtu, Dayrit, Macale, Vergara, Manipon, at Dela Cruz. 

Inyang aklasan na ning 1896, ing Bamban metung ya karing mumunang balen a migalsa laban ka reng Kastila. King mauling-albugan ning balen keta king malabundukin, atin pang makatagan nung nu la migsale at migkuta ring mangatapang nang anak ning balen Bamban a mikyabe kang Gen. Servillano Aquino inyang mika aklasan king Tarlac. Angga pa ngeni, ating dake king malabundukin a ausan dang Batiawan o king amanung Inglis a look out point. Dakal lang anak megbuwis keng bie ra para king Katimawan ning balen. 

Inyang datang la ring Americanu inyang 1900, ing malating balen meging yang mumusbung a balen. Ing Bamban Sugar Central mitatag ya at memye dagdag king kayang pamagluid. Y Don Pablo Lagman yang mumunang mitulduan a presidente at y Don Laureano Campo bilang kaduang-pamuntuk king lalam ning American military government. Ding aliwang sikat a pamilya kaibat na nita ila naman ding menungkulan king gubiernu. Inyang panaun ning Commonwealth, deng Sibal, deng  Lumboy, deng Santos, deng  Punsalang, masaya lang menungkulan anggang inyang siniklab ing
Kaduang Meto-Yatung Guerra. 

Ing Bamban anti ya mong metung a amlat ning ayup a phoenix, a dapat sulapong pasibayu manibat king kayang abu o pangabagsak. Ing kabalenan mesilab at mesira ya ngan inyang liberation. Ding memalen ela mangatakutan agiang kasalungsungan ing atin labanan king kabundukan mibalik la kabalenan at megumpisa lang memanalakad at mengumpuni karing karelang bie at tuknangan. Sinaguli linabung at megluid ing bie uli na ning lapit ning Clark Air Base. Ing Bamban e na ne kasing lupa ning kanita. Ing  Kaduang Meto-Yatung Guerra, malalam ya binie sugat at meramdam yang malambat ka ring memalen. Kaibat na nita ding kebaluan a pamilya likuan de ing balen at minta la Menila at mitatag lang mangaragul a kalakal para karela. Kebaluan kareti ila ding pamilyang Mejia, ding Lugtu, ding  Dela Cruz, at ding Sibal (ning Alemar's). Ing Bamban ing bukas na, ya pin ing maragul a pamagbayu.  




#Article 35: Manuel Roxas (572 words)


Y Manuel Acuña Roxas (Eneru 1, 1892mdash;Abril 15, 1948) iyang mumunang pamuntuk ning timawang Republika ning Filipinas. Migsilbi yang pamuntuk manibat inyang binie de ing pangatimawa inyang 1946 anggang inyang bigla yang mete inyang 1948.

Y Roxas mibait ya inyang Eneru 1, 1892 a nung nu mipalgiu ya kaya kaibat ning pang-mate na,  Roxas City, Capiz kang Rosario Acuna. Y tatang na, y Gerardo Roxas, mete ya bayu ya mibait.

Y Roxas megaral yang abugasya king University of the Philippines at iya ing pekamatas king Bar. Politiku ing kayang karera at megumpisa yang probinsiya fiscal. Inyang 1921, meyalal yang king Bale Mangawang Batas (House of Representatives) ning Filipinas at kaibat ning metung a banua iya ing meging tagapagsalita.

Kaibat ning pangatatag ning Commonwealth ning Filipinas inyang (1935), y  Roxas meging kayanib ya keng meto-Kapulungan Pangbangsa, at migsilbi ya bilang (1938-1941) Secretary of Finance keng Kabinete nang President Manuel L. Quezon. Kaibat dang mipasar deng susug keng 1935 Philippine Constitution inyang 1941, meyalal ya (1941) keng Senadu ning Filipinas, oneng e mekapagsilbi anggang inyang 1945 pauli na ning siniklab ya  ing Meto-yatung Guerra II  (World War II).

Linub yang reserba bilang official bayu mika Meto-yatung Guerra II  (World War II),
meging yang opisyal a mamilatan pilatan da reng gubiernu ning Commonwealth at ing  United States Army Forces in the Far East headquarters ng General Douglas MacArthur. Tikyan ne y President Quezon papunta Corregidor nung nu ne pepautus king pangasira ning perang Filipinu bang kanita deng Japon ero akua at agamit. Inyang y Quezon likuan ne ing Corregidor, Y Roxas minta ya Mindanao ba yang manimunu kareng sasalang ka reng Japon. Bayu ya meko y Quezon, kanita iya gewa rang Executive Secretary at iyang makatutuk maging kalibe na a maging pamuntuk (presidenti) sakaling y Quezon o ing kaduang pamuntuk Sergio Osmeña marakap la o mate la. Y Roxas arakap (1942) de reng Japon a maniukup Filipinas. Kaibat ning kayang pangasukul, midala ya Menila  at pinirma ne ing Constitution a pepalwal da reng Japon para keng Republika ning Filipinas. Iya ing menibala kareng patakaran ning gubiernu para keng pamagsiasat (economy) lalam ng ning gubiernung Jose P. Laurel. At kanitang panaun a ita migsilbi ya naman bilang tagapagmasid da reng ukbung Filipinu a tagalual 1944. Inyang 1944 sibukan nang tumakas papunta kareng  Kakampi (Allied).
Deng mibabalik a Americanung ukbu dikpan de bilang kakampi da reng Japon. Kaibat ning guerra y Gen. Douglas MacArthur lininis ne at binalik ne bilang ating katungkulan na ning ukbung Amerikanu. Ini yang memie bie king kayang pangapolitika. 

Inyang ing Congress ning Filipinas mirungut la inyang 1945, deng mangawang batas a meyalal pinili re y Roxas bilang pamuntuk ning Senadu. Inyang alalan ning pambangsa inyang 1946, y Roxas tinagal yang pamuntuk ning pakpak liberal ning  Nacionalista Party. Ing masusing sasaup kaya yapin y General MacArthur. Ing kayang kalaban yapin y Sergio Osmeña, nung nu e mengampanaya uling balu na kilala da ne reng tau. Dapot inyang alalan ning April 23, 1946 , y Roxas iyang menyambut at mika 54 porcientu ning botu, at ding Partidu Liberal ilang menyambut king Bale Mangawang Batas. 
Inyang ing Katimawan ning Filipinas kilala ne ning America, y Roxas ing mumunang meging pamuntuk ning Republika.

Inyang  1948, y Roxas memie yang kapatawaran kareng kinampi kareng Japon inyang Meto-yatung Guerra maliban karing ginawang mangarok a kasalanan.

Inyang Abril 15, 1948, me-ataki ya kaibat nang migsalita king Clark Air Base. Ing kayang kaduang pamuntuk y Elpidio Quirino, ing menalili kaya.




#Article 36: Milky Way (465 words)


Ing Milky Way ing kekatamung galaxy. Pekilagyu re king misnang salang “babat” (band) a gawa kareng batuin, a masanting diling lon manibat king Mawling nang Dake ning Yatu (Southern Hemisphere). Manibat karin, akakit me ing masalang pekalibutad ning galaxy. Nu namang atyu ka king Pangulu nang Dake ning Yatu, itang gilid na ing akit mu. Uling atlu lang kapat a dake papunta king gilid ding Yatu ampong Aldo, at ditak la mu reng batwin bandang gilid, maragul a maragul ing pamiyaliwa da reti king sala da reti. 

Ibat ya king Latin ing lagyu ning “Milky Way.” Likas ne ning Via Lactea iti. Ing amanu namang ita, ibat ya king amanung Griego a Galaxia (gatas ing kabalduga’ning gala o galactos).

Metung yang maragul a grupu da reng batwin ing galaxy, a bibilugan da reng milyun-milyun kareti. Dudurut la reti ketang karelang galactic center, antimo nung makananu yang dudurut king batwin ing metung a planeta. Pilang milyung banwa ing milabas bayu na akwang akumpletu ning metung a batwin ing kayang pamandurut king galaxy.

Maulaga la reng “cycle” a reti uling ating miyayaliwang lugal king galaxy a maki 
asteroid, a maging meteor nung tumud la king atmosphere ning Yatu. 
Makapangasdan ing kasiran a malyari dang gawan deng mangaragul kareti. Agpang 
kareng dakal a , mewala lang laganas deng dinosaur uling mituran yang asteroid ing yatu anam a pulung milyun (60,000,000) nang banwa ing milahas. Maniwala la reng astronomer a balang atlung pulung milyun (30,000,000) a banwa, dadalan ya ing Aldo ampo ing Yatu king metung a dake ning galaxy a dakal asteroid. Mapalyaring dilikadu ing panaun tamu ngeni uling paniwalan dang e maglwat at mipadalan ta na naman king lugal a anti kanita. E mu malino nung ngeni mismu o kaybat ning mapilan milyun a banwa (alang taganang makibalu), dapot malyari ini kilub ning limang milyung banwa. 
   
Pilan la pang milyun deng aliwang galaxy a makalto king sikluban. E malino nung atin pang aliwa bukud kareng akakit tamu. Lalu pang masákit pakibalwan nung maki kabaldugan nung “ati” lu reta nung e tala man agyung akit o sukdan deti. Neng kayi, atin lang angganan deng , at neng kayi naman ala. Nung ala lang angganan, e ta la ngan agyung akit deng galaxy. 
 
Metung ya pang paralan nung makananu nang ayayapektwan ning Milky Way ing malilyari itang kapamilatan ning astrologia. Milalang ya king paralan a anti kaniti ing  kilub ning kulang king dinalan a banwa. Ing paniwala da reng mitatag kanit, anyang minalis ya king metung a lugal king banwa ing Milky Way kapamilata’ning , magwakas na ing panaun. Bisa lang makasadya. Mitagun ya itang panaun a ita king pamanyatang ning España. E la linaban deng Inca uling maniwala lang magdala la king hustiisya ning Dios deng Castila. Mesira ya ing karelang imperyu, at miyabe la ketang meging Peru. 

 




#Article 37: Apalit, Pampanga (304 words)


Ing Apalit kadua yang klasing balen king lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing balen aiti atin yang 72 kmsup2; a lapad. Ding balen a makalele ilapin deng Macabebe at Masantol ning Pampanga at ding Calumpit ning Bulacan.

Ing balen Apalit kabalitan ya keng keyang pamaglala ampon pamagpande negosyu. Yamurin ing lugal ning banuaang paradang ilug (Libad nang Apung Iru) bilang parangal keng keyang mal a patrung y Apung Sang Josep (St. Peter). Ing dambana ning imahing garing nang Apung Iru sasamban de ring memalen mabilug a banua. Ing keyang pisamban a kapansin-pansin elegante panga-adornu metung yamuring bague kapurian da ring keyang memalen. 

Ing Apalit atin yang 12 barangay.

Ing balen mipundar ya inyang panaung 1500's. Mebinyag ya ing keyang lagyu manibat karing klasi ring dutung a makapal tutubu king lugal - pterocarpus indicus - ausan dang asana reng Tagalog, at apalit keng Kapampangan. Keti re atagmuan ding Kastila ing tal a mangawang kanyun - Panday Pira, a mitalakad puwestung pandayan king baryu Capalangan niting balen. Iti yang pegumpisan ning pamaglabung at pamandakal ding talapande at ing pamangalakal keng bakal keng balen.

Deng tau Apalit pagmasusian de at pagsilebran ing piesta ning balen at ning parokya miagnan neng Junio 28-30 banua-banua.

Ing Apalit makapapuwestu ya keng aslagan nang banda ning probinsiyang Pampanga. Makasiping ya dane nang aslagan (East) keng balen Baliwag (Bulacan), bandang amianan (Norte) karing balen San Simon at Minalin, direksiyung abagatan (south) karing (balen ning Bulacan) a Pulilan at Calumpit, at ing dane nang albugan (west) keng balen Macabebe.

Ing balen laut yang labing-metung (11) a kilometru manibatan keng kabisera ning Ciudad San Fernando. Susukad yang sobrang anam-apulu't-metung (61.47 sq.kms) kilometru kodradu. Kapatagan yang kabilugan ing balen, at ing Ilug Pampanga (Pampanga River) babasle ya king mismu nang kalibudtan. 

Keng 2010–2013:




#Article 38: Arayat (209 words)


Ing Arayat pangadua yang klasing balen king lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing balen Arayat macapalantang ya queng Bunduc Arayat tukuran na banda, bale ning malagung Sinucuang Maria
Diyosa ring tanaman at animales na.

Quetang mismung bunduc pabanda nang lalam ya ing National Park a pipagpasyalan atin yang swimming pool rescung picawenancareng magturista pabor dang puntanan.

Ing Arayat atin yang 30 barangay.

Bayu deng Castila canita dinatang Balayan ning Pambuit de ing balen ausan canita dati neng matuang agcarinan
minuna nang puestu ning barrio Palinlang. Dayat de ing balen pasibayung ligyuan taldawa ing queyang buring cabaldugan samantala'ing bunduc minuna deng ausan ing Bunduc Alaya, bunduc qng aslagan.

Ding queang kapiestan miagnan dong silebra ing piesta ning balen at piestang parocya istung ing Nobiembre a-beinti-singcu ya pagsayan ding tau balang banua-banua.

Makasabat ya queng balen ning Magalang quetang queyang bandang norteng-paalbugan Cabio, Nueva'Ecija ya ing carin namanqueng banda nang norteng-papuntang-aslagan

Tulid neng aslagan ing balen Candaba ing balen Sta.'Ana, tulid yang lalam na.Ing balen Mexico bandang albugan ya.Ilang sasalicup, makapadurut na.Ing sacup nang gabun nung sucad codrado sientu treinta'y-cuatru lapad kilometro. Kilometru ne man disyotsu y medio,ing calautan na Ciudad San Fernando.

Ding queyang barangay, atlumpulu la ngan. 




#Article 39: Baculud (321 words)


Ing Baculud (Kapampángan: Bakúlud; Espanyol: Bácolor) pangapat yang klasing balen king lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Baculud atin yang 21 a barangay.

Bale ne'ing Baculud nitang pekamatua queti Far East caring escuelang pang-obra* de Artes y Oficios de Bacolor, quen ya Noviembri a-cuatru, 1861 pa. Pequituqui ra ne mibayung laguiu ya quetang manuanang Don Honorio Ventura College of Arts and Trades sadia yang quilala ngeni pambansa yang universidad* na. Metung caring tungge pecatuang pisamban buung Pilipinas, queti ya mu naman ing San Guillermo Church balen neng carinan 1754 banua nang queyarian. Ing contribucion ning balen queng capangan a popular queti Balen Capampangan ing pansit palabuk a era 'parisan tamalis, putuseco, at bulagtang suman.

Bayu ring Castila, Baculud deng ligyuan queng makabakulud basi nang pibatan matas-gabung pepa durutang cababan Babo Lubao nung queng Lumang Capampangan Banuang Mil quinyentus, pitumpulu't anam (1576)pindar neng Guillermu Manabat ing balian cambe ring Castilang migparam casaupan cang San Guillermu ne ligyu ing pisamban.

Yang queng Pilipinas sadyang cabisera quetang ing Menila sacup yang Britania 1762, carin minatras la  ding Castila lalam nang Simon de Anda. Queng pamanurung da miras queting pueblu “Villa de Bacolor” deng inaus bayu
basi qng Ari ning Espaniang decritu cabisera ne ning Pampanga, atlung siglu. 

Pagsilebran de ing piesta ning paroquia balang ing bulan ning Pebreru adies ya ing La Naval naman a balen nang piesta neng bulan yang Mayu, catlung Duminggu na. Ing balen Baculud makapabanda ya qng pekapusad na ning labuad Pampanga parti nang albugan, makapasiping la ding balen ning Guagua ampon Sta. Rita

Ciudad Angeles at Porac lang norte na Ciudad San Fernando yang queng aslagan na ding balen Minalin at Sto Tomas la queng parti nang baba maka'tilu banda. Ing sucad ning balen, miguit-culang atiu sitenta y unu kil'metru codradu lalaut yang manga limang kilumetru ibat capitolyu, Ciudad San Fernando.

Aduampulu't metung lang baryu atiu keti.




#Article 40: Candaba (601 words)


	
Ing Candaba (dati Candawe) kadua yang klasing balen king lalawigan ning Pampanga, Filipinas  Ing Candaba yang peka-malalam diling karinan king Kalibudtang Luzon. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Candaba kabalitan ya  kareng mangalapad at  mangasanting ng pinak, karinan da reng itu at bulig. Ing kabalitan a burung asan, metung a Kapampangan kapangan, buru yang megawa manibat ka reng bulig (dalag) o kaya kareng itu o mudfish a manibat kareng pinak ning Candaba  bantug caring e da'lupan burung asan, binurung capangan quen mu Capampangan,Bulig ampon Itu ding pekamanyaman queti la Candaba kabud manibatan.

Ing Candaba atin yang 33 barangay.

Kabalitan ya ing Candaba ka reng kayang marangle nung nu la manibat deng pakwan.

Deng pinak alang mikibandi nune  pang malda la nung nu la manasana atin lapad a 430 kmsup2; nung nu mataba ing gabun para pitamnanan. Keni ing peka-primeru ng apalwal a bunga ilapin deng pakwan, nung nu la miraras kareng ali-aliwang bangsa. 

Ing Pinak ning Candaba mataba ya ing gabun na uli na ning dakal a mabubuluk a gule at taklang animal. Deng dayung bibi at aliwa pang aliwa pang ayup a magdatun karin tatakas la keng dimla na anging manibat Tsina at Siberia, at maging banua-banuang santungan de ing pinak.  Deng ayup a reni ilang maging pialben da reng mamasyal ka rin. 

Ing Candaba dati balu re king lagiung Candawe. Metung yang pekamatuang pituknangan bayu la datang deng Kastila, at bayu la dintang deng encomenderos nung nu ila reng menungkulan keng bbalen inyang 1593.

Ing balen Cadaba, quen ya cabalitan caring mayaman nang marangle sasacan,nung nu reng mayumung pakwan do tatanam;at ding mabista nang lating maleparan,caring itung dagul at bulig carinan.Detang taga-caring memalen manucnang ding labak Candaba gamit dong asanan istung panaun da ding aldo cauran; at asican pale at tatamnang pakwan cabang panaun ning malanging caleldoan.

Deng labuyung itic carin mamanyatang at mialiwang maliap ayup kaparangan a magsitakas queng pangarimlang amyam
qng Siberia at qng China manibatan magui de'ing Candaba banuaang santungan.Ing mamaril ayup careting labacan
careng turista ya metung pamparatang. Ing e da alupan burung Capampangangawa caring bulig, ampon itung asan
queti Candaba ya kabud manibatan.
 
Metung caring lugal da nang pekamatua ala pang Castila, panuknanganan na,malambat pa bayu da ring encomienda
banuang mil quinyentus nobenta'y tres petsa yapin ya ing ngeni Balen ning Candaba. E ya pin masyadung pikabaluan sadya nune mu caren pang atiung ebidensiya a ding Candabenios queng panaung ita atin nong cultura, comercio, industrya tungkul queng marangle at pamanasan da.

Agpang keng kuwentu ning matning tagayapse Dr. Juan Gatbonton, a ngana, ligyu re queng calele sitiong lugal a Candawe; Iniang bandang tauli ding Castilang mine queng lagyung Candaba icua deng sinane. Agpang pa king metung a kapamalakan,  bate keng istoryang pisalin-salinan babacasan deng keng Cang Daba pigmulan (ing Daba amanu de yang gagamitan keng oyang maragul a pila kayarian).

E binang meglambat ya nang keugalian kareng balang dintang 'bat aliwang balian a sasaling asan o burung kasebian king Cang Daba da no tuturung papuntan. Meging Candaba ya ing balen, kataulian. Myagnan ing piesta ding balen at parokya nung pagsilebran da ding tau Candaba pareu la aldo at bulan durugpa iti nen yang bulan Nobyembri, a-treinta e da sasalanan alus banua-banua. Ken yang peka-wanan parti ning prubinsiya.
Sabat ya keng norte, Cabiao, Nueva Ecija queng San Ildefonso, Bulacan - alaya, Baliuag, Bulacan queng lalam ne banda at bandang albugan, balen Sta. Ana.

Kadua yang maragul diling municipio. mabilug Pampanga keng keyang entiero aduang dalan walu kil'metru codrado;
Manibat king ciudad na ning San Fernando. Laut ya'iti alus beinti kilometro. 

Pati Santo Niño treinta'y tres barrio la




#Article 41: Floridablanca (313 words)


Ing Floridablanca pangadua yang klasing balen king lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Atiu king bandang albugan ning Pampanga king dane da ring bunduk ning Zambales at ding sepu nang balen ilapin ding  Porac king bandang pangulu, Lubao king mauli, Guagua king aslagan, at Dinalupihan, Bataan king albugan naman. Floridablanca ing buri nang sabyan, maputing sampaga  keng pupul nang pale, kadua ya Pampanga itang Basa Air Base carin ya ing banda neng Mayu a-unu ing balen nang piesta.

Ing Floridablanca atin yang mga 23 kilometru karayu manibat San Fernando at  90 kilometru manibat Menila. Ing balen Floridablanca atin yang katas a 12 feet (4 m) babo ning pante ning dayat malat. Ing  Floridablanca atin lapad 175.48 square kilometru kudradu.

Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Floridablanca atin yang 33 barangay.

Kadua yang karakal pamamupul pale keti king Pampanga e la miagape. Kilala ya murin atbuan nang marangle.
Pampanga Sugar Mills carin ya ing bale Ing Basa Airbase man karin telakad de Ya'ing Floridablanca, tara usyosuan te. Ing Floridablanca lagyung Castila ya a ing kabaldugan maputing sampaga. Dapot e sampaga ibat ing lagyu na nune ketang Conde ning Floridablanca. Bisitan neing lugal ketang petsang banda mil otsu siyentus ya ing siglu canita.

Pinundar deing lugal bulan ning Eneru detang atlumpulu't siyam a estrangeru a ing pinunu ra y Ramon Orozco
banuang pitumpulu't siyam, mil otsu sientu. Ing keyang kapiestan primeru ning Mayu balen at parokya pagsayan ding tau Ing Floridablanca banda yang albugan dane ning Pampanga, qng ka-Zambalesan pa-norti ing Porac yang keya mamarang balen ning Lubao ya keng banda nang lalam ing balen ning Guagua king keyang aslagan albugan neing balen ning Dinalupihan.

Sucad aduampulu ya queng kilumetro kalaut keng Ciudad na ning San Fernando manibat Menila nobenta yang sacto.
matas ya keng dagat-danum apat metro sientu beint'sincu ya kil'metru kodradu. Atlumpulu't atlu la ding barangay na.




#Article 42: Guagua (449 words)


Ing Guagua (Kapampángan: Wáwâ) metung yang balen king lalawigan ning Pampanga king Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale. Kanitang minuna yang ing Balen Wawa  amboca ning ilug keng matuang salita  carin la sasali deng taga Menila  chicharon, tocino, ampo pang talangca. Pusad yang kalakal at tinda ing Guagua kadua yang distritu keti king Pampanga
keng pamagdulap ning kabiasnan, centru ya karing keraklan da ding keyang eskuwela pribadu't publicung pang-elementarya haiskul, colegio, at pang-malaguang obra.

Metung ya caretang karagulang dili ing asensadu nang Publicung Palengki den mang siping balen daratang la reti
manyali o libe gamit nung magsilbi ding taga-Menila, pupuntan do quetipititian, at pindang, surisung de clasi
ampo reng talangka neng panaun deti.

Ing Guagua atin yang 31 barangay.

Iniang minunang mil kinyentus nobenta Wawa ing aus da queng balen ning Guagua a buri nang sabyan, ambocang ilug ya alua o bukana keng salitang mana ing pabalebe nang ilug pangabanda meging puntu ne ning papil gimpanan na
keng pamanyaque at kalakal kanita.

Ing Guagua manawa ra neng pagdatunan maluat na bayu pa ring Castilang dinatang a caibat qng balen layung minyacupan canitang banua na ning fifteen sixty-one. Ding mengatambun nang lumang kasangkapan a apangulkul da balen kasipingan ilang migpatutung 'tinang menuknangan keng Guagua, panaun pa nitang keluatan.

Deng minunang taung menuknangan Guagua keng kabalenan na carin la menira ban maglibe gamit caring taga-isla
magobrang manasan ampon pamagsaca. Ing apipamangkang ilug tilutan na ing pamilipat ning mialiwang paninda
caring miayaliwang lugal pamipunta.

Ding Isik, ing Guagua, parti na nong mula ning economia na, pamibie't salamua 'niang mil otsu sientus, santungan deng kabla keng pamanakas da ibat qng Menila ban lisyan ing bagsic carin ding Castila at carin memundar lang tangkang mialiwa qng economia na ning Guagua mimbag pala.

Ing balen maragul ya ing meging papil king pamakilaban at pamakipungkil da ring Pilipino caring mapanyupil.
ding Katipuneru karin la minimpil at keng Kaduang Guerang Mundial a tinagkil ing Guagua marangle-ne-ning-pamibungil.

Ing Betis nang pitung baryu sasacupan bantug ya keng gintu't-pilak nang pandayan karing keyang mueblis balita ya naman keng pamangortina't pa'mintang pisamban obrang karpinterya, dutung a lilukan ken deng memaryu na subuk la guelingan.

Banda ya ing Guagua mauling-albugan parti ning probinsiyang labuad Capampangan ding balen Minalin, Lubao, kasipingan anti ring Bacolor, Macabebe't Sasmuan.

Anampulu't adua ya king kasukdanan kil'metru-kodradu kaba at leparan pitumpulu't pitung kilumetru neman
manibat Menila ing keyang kalautan alus metung oras lambat yang manewan keng North Diversion Road nung carin dumalan dies yang kilumetru cacabang pulayan Ciudad San Fernando papunta't paulian.

Agnan dong pagsayan ding aldo nang piesta piestang kabalenan ampo ning parokya ka-walung Deciembri yang pag-cilebran da caring atlumpulu't metung barangay na.

Dakal yang eskwela ing balen ayti.




#Article 43: Lubao (235 words)


Ing Lubao metung yang primeru klasing balen king lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Kabalitan ya keng pale, atbu, asan danum at sampaguita. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.  Metung ya caretang balen peka-matua keti cabilugang prubinsiyang Pampanga  dapot ing mas mekad ngeni mibantug ya cang Diosdado Macapagal a anac na , Bantug ya ing Lubao keng pupul nang pale kareng keyang asan at atbuang marangle.Ing bansang sampaga, karin man akit me
sintang sampaguitang sacdal banglu tagle Keti Lubao de ring Augustiniang prayleing kapupurmeruang imprenta da kine.

Misan a panaun ing Lubao pusad ya ning pelikula queng pambansang industria pablasang dakal lang Lubeniang migbida direktors, prodyusers, skreen wrayters, artista at ken mang larangang cinematograpia. Dakal lang Lubenian a miglakuan marka bilang talasulat, artista, poeta lakuas na keng bague pamagpalabung nam niting Capampangang Arte at Cultura.

Kabalitan ka reng anak ning Lubao ilapin deng makatuki: Dating Pamuntuk Diosdado Macapagal at Dating Pamuntuk  Gloria Macapagal-Arroyo, artistang  Rogelio at Jaime dela Rosa, director, Gregorio Fernandez at Huk commander, Silvestre Liwanag alias Linda Bie, at ing pasugal a y Bong Pineda.

Ing Lubao atin yang 44 bar




#Article 44: Macabebe (334 words)


Ing Macabebe pangatlu yang klasing balen ning lalawigan ning  Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.  Balen de kanu ring munang Kapampangan  at bantug dang lider a Rajah Soliman bebe na ning ilug ing buri nang sabyan  Pampanga nung sa keng salitang tuliran.

Ing Macabebe atin yang 25 barangay.

Balen Macabebe agpang keng istoria mabilug kapuluan pikabalitan ya karing negosyante nang magtindang tela
at keng katapangan da ring sundalus na y Rajah Soliman bilang pamunu da.

Ing peka-entierung sukad nang palapad codradu kil'metru apatpulu't apat labimpitu ne man kakaba ing sukad
kilumetru laut, San Fernando ciudad.

Maluat neng panaun balen ning Pampanga katayid keng danum nang naturalesa. Bista man e bina lang makikilala
bilang kapurmeruan la ring memalen na ila'ng Capampangan a pekaminuna. Ketang panaun pang datang dang mumuna
ring Kastila, ya na'ng metung tuturing da caring comunidad bilang pekamatua.

Ing ketuan ning balen ya ing kerailan keng pangapuwestu nang lele kailugan siping na ning Rio Grande Capampangan.
Iting ilug, sablang lugal nang delanan pati pa-amianan nang lugal pigsangan minyulput la karin, lugal pagkarinan.

Ing Ingles a likas na ning macabebe (bordering river banks), ya ing magpatune a'ing panga-antigu ning balen akit me potang ing pampanga baldug meng masese.

Ing panga-mainge ra at masyas a puntu deting Macabebes apisangkanan mu keng makananung ding minuna nang tau
mekad guguliak pa, aisip mang nanu lipat na ning ilug para ipabandu.

Ing Ilug Pampanga misna ya ulaga karing Macabebes anti na ning sadya. Reng asan metung la king picucuanan da
ring keyang memalen dalan pagkabie ra. Dakal lang asanan balebe na banda kekaba ning ilug karin mu akit la.

Macapaimle ya'ing balen Macabebe mauling-aslagan ning Pampanga dake ing balen Minalin amianan neng dane
Apalit, amianan-aslagan neng bebe Masantol, Calumpit, aslagan siping de amianan-albugan, Guagua kadikit ne
ing balen ning Sasmuan keng kaili neng lele at ing Manila Bay, lalam na dasan me.

Parokya at balen piesta rang pareu a-dies ning Septiembre sisilebrang ustu. Aduampulu't lima la ding keyang barrio




#Article 45: Magalang (430 words)


Ing Magalang pangatlu yang klasing balen ning Lalawigan ning  Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Magalang atin yang 27 barangay.

Yang pagmaragul na ning balen Magalang atiu keng sular na ing peka-ketuanan pang-agriculturang pipag-escuelahan
keng clima't panaun pipag-obserbahan at ing istasyun a pipanyaliksikan keti ding Castila da pitalakaran karetang banua nang bandang katataulian nitang milabas nang Siglu Labingsiyam.

Ing Agriculturang Colegio Pampanga (PAC)* atiu keng bitisan ning Bunduc Alaya* ing colegiong aiti'ng gubyernung escuela centru ne ning beluan pang-agricultura keng pamagaral da keti king probinsiya.

Ing original a carinang Magalang atiu ya Macapsa, pabandang amianan a uli ning lapit pane yang albugan caring aduang ilug ding Maisac at Cuayan San Bartolome la ding tau memuntan a mas grabe palang mialbugan munaman
king Ilug ning Parua o Sacobia-Bamban*.

Detang principales, minunang pamilia ding Cortez, Luciano, Suing at Pineda dinisisyunan deng ing balen pitnan da:
ring mapilan babo no ning ilug minta ketang Sto Nino'ng lugal a ausan da a caibat Concepcion deng pemalaguan na.
ding aliwa naman menatili nala king San Bartolomeng Magalang ligyuan da.

Ketang petsa na ning Septiembri beinti-otsu siglu labingwalu limampulu't walu (1858) ding albug myuman deng trinanspormang ustu meguing kailugan ne ing Magalang mismu.

Iniya pasibayu linipat de naman keng lugal nang ngeni, banda pa palalam ing San Bartolome a sadiang Magalang
mipalagyuan ne man a Balen Melacuan. at ngeni barrio ning Concepcion munaman.

Ing balen Magalang ing ngeni nang puestu quen yang Talimunduc barrio ning San Pedro ing queya mang Patrun e neman migbayu cang San Bartolome a sadia nang Santo capiestan Agostu, aldo beinte-cuatro.

Ing balen pormal yang me'stablisang pilmi Deciembre beinti-cuatro, eighteen-sixty-three agpang careng biasa ding minunang dili a menucnanganan queng balen a iti taung Indonesia lang miglayag queti taga-Magelang lang barrio lugal dati a queng bunduc murin cabitisan niti anti mo ing Bunduc Arayat nu queni carelang peniran pemalenan deti.

Agpang queng Bergano'ng matuang diccionario ing lagyung magalang matua yang terminu a queng Kapampangan baldug nang amanu ing buri nang sabian casaganan canu.

Ing piesta ning balen pagtauan deng ustu neng a-beinti-cuatru bulan ning Agostu yaring paroquia nang aldo pagmananu cang San Bartolome, a patrun nang Santu.

Queng labuad Pampanga ing balen Magalang Macapabanda ya norteng-paaslagan beinti'otso-y-media kilometru ya ngan
ciudad San Fernando ing queyang calautan. 

Manibat Menila banda neng amianan* walung kilometru culang queng dinalan sientu-sitenta at otso ya casucdan
nung ati ca Baguio dane nang palalam.
 
Queng danggut na babo ing Concepcion, Tarlac lalam-bagyang-wanan ing balen Arayat ing balen ning Cabiao queng wanan neng lipat at gilid nang kaili, balen Mabalacat.




#Article 46: Masantol (334 words)


Ing Masantol pangatlu yang klasing balen ning lalawigan ning  Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Masantol atin yang independing 26 barangay.
.

Ing balen Masantol panaung canita Balen Macabebe macapasacup ya San Miguel ya pamu aus dang minuna ding manucnangan na manasan la obra. Ing bayu nang laguiu prutas yang tanaman ding dacal a santul carin migtubuanan o mecad uli na nu ro paglibyanan detang Capampangan mailig magsigang.

Munang parti ne ning balen Macabebe Mil Otsu Sitenta'y Otsu kewani re elilan de laguiu, neng meguing balen ne
baryu na Bulakus, Nigi, Kaingin, Bebe. Ing panagurian da nung ping macananu ding queyang memalen ingatan dang ustu ing pangalaguiu na agpang caring tau anti ya canini ngara ring magcuentu.

Atin misionariung Castilang dinatang queng balen ya na pang capurme-purmeruan caras nang panaquit queng cantung tindaan ing caruahing saquen, carin ne pa ticnang. At carin ne quitang qng disang magtinda ning Castilang Pari queng pangastila na quening catamtaman-edad a magtinda ing carinang balen nung nanung laguiu na.

Mitagun canita panaun dang pupul ding tanamang prutas mapamungang santul mamayutputan la bungang cumpul-cumpul
tiempu qng panyatang ning Paring mitungcul. Qng panintindi na ning babaing quitnan ing Castilang Pari ing queang cucutang ding prutas nang tinda nung nanu la ausan inya ngana, Padre, mas Santol cayumuan. 

Ing pari ginauc no qng queang bulsa ding cuadernu't lapis talasulatan na mas santol ya aus, qng sulat na, ngana
patungcul qng lugal bayu nang bisita. Ing piesta nang balen, pagsilebran de ya a-otsu ning Mayu, balang banua-banua Agostu beinti-otsu pamagmasusi ra ang macacawani, ing piestang parocya.

Ing balen Masantol, timug yang aslagan banda ning prubinsiya labuad Capampangan ding balen Calumpit, Hagonoy - Bulacan macapalugal la queng banda nang wanan. Manibat qng babo, caili, lalam lele ya ing maca-atyat, balen Macabebe disinuebi ne man kilumetrung wewe ciudad San Fernando ing laut nang lacbe. 

Dacal pamanasan ing pang-opisyu ra o caya manasic ing carelang obra atin gawang-gamat a pang-industria 
caring aduampulu't anam a barrio na.




#Article 47: Santa Rita, Pampanga (289 words)


Ing Santa Rita pangapat yang klasing balen ning lalawaigan ning Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale. Popular yang balen iting Sta. Rita Turones de casoy, pabantug la queya pamag-ortelanu ing pangabyayan da ding queang memalen banat la queng obra.

Ing Santa Rita atin yang is  10 barangay.

Ing balen ding queang mumunang registru muna lang mitala dies y seis siglu quetang bandang banua siyam-apulu't pitu ngaring ebidencia carin memurmeru.
 
Carin mesaglawe agpang queng talaan parti ne ning Porac panaun a misan ing balen metung yang dating caparangan
nung nu ring higanting dutung la decalan. Quetang linislis da Muna yang miporma caibat megdatunan at meniranan la 
queng metung a lugal Gasac ing aus da ngeni San Isidro carin ya quilala.

Mumuna ing balen ngareng pemalaguan lagyung Sta. Rita de Lele reng ausan o Sta. Rita de Baculud nung misan
uli ning Bacolor quen nang casipingan. Meguing cabilang ya bilang municipiu manibat queng Porac cawani estadu
banuang pitumpulu, siglung labimpitu indipendienti ne balen nang magsolu.

Quetang capat banua ning siglung labing-siyam at capitung banua, banda rang pilatan ing balen nesan deng paquituglung miuman queng balen Baculud macasacup bilang. Dapot pauli ning selangsangan da iti
ding memag-protestang manimunu niti ing pangatuglung e melaus miliari at menatili ya queng pamagsarili.

Queng labuad Pampanga bandang albugan ya ing balen ning Porac queng babo ne banda ing balen Bacolor quen yang aslagan na at dane nang lalam ing balen ning Guagua. Miguit-cumulang yang catorsi kilometru
calaut queng ciudad na ning San Fernando queng caque't-mumuli ya ing dalanan mu
dalan San Fernando-Gapan-Olongapo.

Ing capiestan balen na ning Sta. Rita ere sasalanan detang memalen na miagnan deng pagsaya queng queang parocya
balang beinti-dos ya ing Mayu ning banua.




#Article 48: Sasmuan (286 words)


Ing Sasmuan pangapat yang klasing balen ning lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale. Sasmuan ing matua nang lagyu, Sexmoán ya o Sasmoan  queng sasmo, mipulung ing burin nang sabyan  tagpuan de ring sundalus Kapampangan ding Isik king Guagua bayu do atakian

Ing Sasmuan atin yang 12 barangay.

Ing balen ning Sasmuan, laguiung Sexmoan sadia metung ya caretang balen pecamatua ing munang pisamban mabilug probinsiya carin de telacad, patrun Sta. Lucia.

Ngara, ing lagyu na sadia Sasmoan ya sasmo o mitagpu ing cabaldugan na queni ding sundalus Pampanga miquit la ding rebelding Intsik ban ataquian Guagua. Ing lagyu ning balen nung queng nanung sangcan, memali ya agcas queng lagyung Sesmoan at pegliletra da naman queng Sexmoan inyang isulat de ring Castilang dintang.

'niang mil nuebi cientus at otsenta'y sieti itang Emy Lingad nang Representati* layun neng inayus at pepayalili 
at meguing Sasmuan ne lagyu mangga ngeni. Pagsilebran dala ding piestang miagnan ing piesta ning balen at piestang pisamban balang a-treci ya ing Deciembring bulan pagsayan dang lubus ding memalen Sasmuan.

Labing-adua la ngan ding barrio ning Sasmuan

Ing balen ning Guagua queng norti neng dalan balen Macabebe't, Masantol aslagan balen ne ning Lubao ing queang albugan at Manila de Bay daneng catimugan. Ibat San Fernando carin ca dumalan nung saquen-mamala ing quecang gamitan capamilatan ning GSO* a dalan ding Guagua at Lubao queca lang labasan.

Maliari mu namang bangca ing saquen mu ing Manila de Bay ya ing queyang puertu ing balen maigit yang nobenta at unu sucad kilumetru, luwalas nang codradu. Ing Sasmuan bucud yang balen Capampangan a e ca manaquit metung mang asican bagcus carinan yang dacal a asanan caring paligi na, sapa't cailugan.




#Article 49: Balen Ku (276 words)


Ing Balen Ku (Espaniol: Nuestra patria) metung yang dálit a kompuestu nang rebolusionáriung Filipínung i José Alejandrino.
cuya tierra es de oro y púrpura.
Tantos tesoros guarda en su lar
que tientan al hurtador.
Y es por eso que el anglosajón,
con vil traición la subyuga;
Patria mía en prisión,
sacúdete del traidor.

Aún el ave libre en su volar,
llora cuando en la jaula está,
cuanto más nuestra Patria de amor
al verse sin paz ni dignidad.
Filipinas de mi corazón,
tus hijos jamás permitirán
que así te robe
tu bienestar y libertad. 

Ang bayan kong Filipinas,
lupain ng ginto’t bulaklak.
Pag-ibig ang sa kaniyang palad,
nag-alay ng ganda’t dilág.
At sa kaniyang yumi at ganda,
dayuhan ay nahalina.
Bayan ko, binihag ka,
nasadlak sa dusa.

Ibon mang may layang lumipad,
kulungin mo at umiiyak!
Bayan pa kayang sakdal-dilag,
ang ’di magnasang makaalpas?
Filipinas kong minumutya,
pugad ng luhá ko’t dalita,
aking adhika:
makita kang sakdal laya! 

Midadalit king tonu ning Tagalug a Bayan Ko, mapalyaring yapin ini ing sinulat a katulid na ning dalit king Kapampangan Jaspe Dula. Peparla neng Mike Pángilinan kang Aída Tanglao Aguas. Midalit ya ini ketang burul nang Pambansang Bayani Ninoy Aquino ketang 1983 king Pampanga, manibatan kanita nganang Siuala tindanan nala ring laman ning mesabing Dalit.

Ing Balen kung Kapampangan
Sale ning Leguan at Dangalan
Paraiso na ning Kabanalan
Luklukan ning Katuliran
Mibayit la kng Kandungan na
Reng Bayani ampong Biasa
Balen ko uliran ka
lalam ning bandera

Ika ing sibul ning Sipagan
Kng pamipalto Pagkabiayan
Balen kang Kuta ning Tetagan
At Sandalan ning Katuliran
Kapampangan a palsintan ku
Sikdulan na ning Pangatau
Pagmaragul ku
Kng Aku Kapampangan ku!




#Article 50: Anatomy (149 words)


Ing Anatomy (from the Greek  anatomia, ibat   ana: kawani, at temnein, pututan, catatan, buklat, busni) metung yang sanga ning biologia nung nu pagaralan de ing balangkas da ring mabie bage. Metung yang katayang malyaring miyabe ya ing anatomy ning tau, anatomy ning animal (zootomy) at anatomy ning tanaman (phytotomy).  Neng misan kasapni ya keng embryology, comparative anatomy at comparitive embryology, Kapamilatan ning pareung yamut keng evolution.

Ing anatomy ning tau, kayabe ning human anatomy at histology, iti ing scientific a pamanigaral ning morphology ning metung a katawan ning tau.  

Anatomy ning tau, physiology at biochemistry miugneugne la keng basicang pamanulung science, nung nu mitututuru kareng magaral a  medicina king karelang mumunang banuang pamanigaral a medicina.  Ing anatomy ning tau malyari yang mituru kapamilatan ning palatuntunan o kaya keng pamidake na, antimo reng dake ning buntuk, daek ning salu, o kaya ing pamanigaral mu ning kulinyayan o ing tuntunan pamangisnawa.  




#Article 51: Bataan (523 words)


Ing Bataan (Kapampángan: Batang) metung yang lalawigan ning Filipinas king malapulu ning Bataan king Luzon. Ing lalawigan dake ne ning Labuad ning Central Luzon (Kalibudtarang Luzon).Ing siduan ning Bataan iya pin ing Balanga Lakanbalen at ding makapadurut a lalawigan ilapin ding lalawigan Zambales at Pampanga king pangulu. Ing malapulu makayarap ya king Dayat Malat ning Mauling Tsina king bandang albugan at king Manila Bay king bandang aslagan.  Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Bataan sikat ya keng kasalesayan uling iya ing tauling talakad da ring kawal ning America at Filipinas bayu la medaig ka reng kawal da reng Japon inyang Meto-Yatung Labanan II. Ing Bataan Death March kaya ya mipalagyu ini nung nu megumpisa ing pamaglakad da  reng kawal Americanu at Filipinu.

Deng Taung Bantug king Bataan

Ing Bataan atin yang 11 balen at 1 Lakanbalen.

Ing Bataan Telapulu metung mabatung makasuglung ka reng bunduk ning Zamabales king Luzon, Filipinas. Kakawani ne ing  Manila Bay keng Dayat Malat ning Mauling Tsina. Ing telapulu atiu ya rin ing  Mount 

Ing lalawigan ning Bataan tinatag neng Gubernador-General Pedro Manuel Arandia inyang 1754.Meyakua ya ka reng gabun ning Pampanga at  ka reng  corregimientus ning  Mariveles nung nu ya, inyang panaun aita, kayabe ya ing Maragondon, Cavite lipat ning  Manila Bay.

Inyang 1647, deng kawal pandagat ning Dutch dinugpa la king bangsa nung nu la mignasang sakupan de ing kapuluan ka reng gamat ning España. Ding kawal da ring dayu alipul do ring tau ning Abucay king Bataan. Inyang tauling 1700s, y Limahong, metung a piratang Isik ginamit ne ing Bataan para sakupan ne ing Luzon, nung nu ya e migtagumpe.

Ing Bataan sinikat ya inyang Meto-Yatung Labanan II. Bayu 1941 la maniakup ding Japon, ding US Army menyalikut lang 1,000,000 US gallon (3,800 msup3;) a gasolina keni.

Kaibat ning ditak a panaun a milabas inyang minyaakup la ring Japon inyang Disyembri ning 1941, ding misasaup a Americanu at Filipinu a kawal ditak-ditak masasaul la 
at apisabi ra ri General Douglas MacArthur gawan de ing Bataan ing tauling talakad.  (lauen ye mu rin ing  Battle of the Philippines (1941-42). Inyang  Eneru 7, 1942, deng kawal da reng Japon megumpisa deng lisuban ing malapulu. Inyang Abril 3 deng Japon bigsak da ing eganaganang sikan da ka reng kawal a Filipinu at Americanu ka reng makatagan king malapulu. Ing Bataan mibagsak ya inyang Abril a 9 at ing Bataan a Kamatayan a Pamaglakad ka rin ya migumpisa. Mga 70,000 a merakap a Americanu at Filipinung kawal, mengapilitan lang maglakad maigit dinalan a kilumetru manibat Bataan papuntang Tarlac.

Raven Resort (Abucay, Bataan),
Abucay County Resort (Abucay, Bataan),
Villa Amanda Resort (Abucay, Bataan),
Lavinia Resort (Orani, Bataan),
Annjoline's Resort (Orani, Bataan),
Big Splash Resort (Orani, Bataan),
Paran Resort (Samal, Bataan),
Joyous Resort (Balanga, Bataan)

Ma-amlat a Karinan
Mount Samat - Shrine of Valor (Pilar, Bataan),
First Abucay Catholic Church (The 411-year old Church),
Zero Kilometre Death March Marker

Natural-made places of interest
Dunsulan Falls,
Pasukulan Falls(Abucay, Bataan)

Beach Resorts
Montemar Beach Resort (Bagac,Bataan),
Sunmoon Beach Resort (Bagac, Bataan),
Waterfront Beach Resort (Morong, Bataan),
Bay Spring Resort (Mariveles, Bataan),
Benipres Beach Resort (Orion, Bataan)




#Article 52: Evangelina Hilario Lacson (211 words)


I Evangelina Hilario Lacson, PhD, metung yang talasúlat a Filipínu.

Y Doktora Lacson malyari yang mitagurian Indu ning Kalinanga Kapampangan pauli ning keyang alang patnang pamagmalasakit ampong kimut king panyulung ning eganaganang maka-Kapampangan a ulaga. Ketang halus alang kikimut king pamanyulung ning kebaluan Kapampangan i Doktora Lacson ya ing masigasig a manyaliksik, susulat at managkat kasaup king pamanyagip ampon pamangambul king kalinangan Kapampangan.

Tiglus neng pakirasan ing talindu ning Akademyang Kapampangan, metung a aguman at buklud ding sapni ning Malagung Panyulat Kapampangan a telakad nitang meanguabie nang Tata i Abogado Don Zoilo Hilario ampo ring kayabe nang matenakan a Kapampangan ri Don Monico Mercado at Abogado Don Amado M. Yuzon. Ing babasan a lilimbag ning AKKAP, mayayaus Ing Susi, anggang ngeni atyu ya at miraras karing miyayaluang lugal king yatu.

Metung karing sinulat nang aklat ing Kapampangan Writing, metung a Compedium, bunga ne ning malambat a pamanyaliksik a memunga king marakal nang kalamnan, ali mu dikil king kalinangan nunge pati na king Kasalesayan ning Pampangan, ring matenakan nang supling niti at ing karelang pamana king kabiasnan na ning labuad.

Pauli ning pepayabe ne ing Pamanuru king Kapampangan king Pamantasan ning Angeles at pepatalakad ne ing Pekapusad ning Pamagaral Kapampangan king mesambitlang pipagaralan, ing kalinangan milibutad yang pasibayu king pamibiebie ring memalen.




#Article 53: Fidel V. Ramos (556 words)


Y Fidel Valdes Ramos mibait ya ketang Marsu 18, 1928, ya ing pang-labing aduang pamuntuk na ning Republika na ning Pilipinas, yang tinuki kang Corazon Aquino, at ya ing inalilan nang Joseph Estrada.

Inyang kapanaunan nang mamuntukan Ferdinand Marcos, ya ing pekapun na ning konstabularya na ning Pilipinas. Pepatupad ne ing Batas Militar nang Marcos. Inyang 1986 a mika rebolusyon Sikanan ning Masa, kinawani ya Y Ramos king gobyernu at metung ya karing mengibuklat king dalan ning demonstrasyon  ban milako ya king upaya Y Marcos.

Lub ning anam nang banuang pamanungkulan Ramos, linto ing panyulung king pamangabyayan at tetagan king politika, bistaman aktibu la ding Partidu ning Komunista, kimutan ding Kakawaning Moro, at atin yang krisis keng pera ing Asia.

Bait ya king Lingayen,  Pangasinan ketang 1928, anak ne ning Ambasador ning United Nations, at pisan neng Ferdinand Marcos.  Ing karera na keng yang inhinyera at militarya. Megumpisa ing pamakiaduangan na king Amerika  inyang mayari ya king West Point Akademia Militar 1950, angga king mayari yang Inhinyeru Sibil king  Unibersidad ning Illinois, at  tinggap ne munaman ing titulung Master king Unibersidad ning Ateneo. Inyang 1980, linaban yang kambe ra ding puersang Amerikanu king Guera ning Korea, at kaibat nita, ya ing pekapun da ding sundalus Pilipinu king Guera ning Vietnam.

Miguit aduang pulung banua migsilbi ya lalam nang upayang Marcos antimong  pekapun ning Konstabularya, Polisya Nasyonal, at kapanalig a taga-payul. Kabilang de ding bantug a Rolex 12, tapat a kapanalig ning atyu king upaya. Inyang maspak ya ing pamag-alsa, migpanig ya kang Aquino, at tinuki la gulut na ding kawal ning bansa inya migluid ing pigampa nang Aquino.

Kabud mipuk ya king tungkulan Y Aquino, ya ing kinua nang nang maguing Chief of Staff na ning militar, at e miglamabat, Kalihim na ning Depensa, at ya ing sinagka karing pitung kapagnasan a ibagsak  de ing gobyernu nang Aquino.

Inyang bulan ning Disyembri 1991, inampang ne ing kandidatura na bilang Pamuntuk.  Simbut ne ketang Mayu 1992  Y Miriam Defensor-Santiago king malating bilang. Sasandalian deng memirait dapot alang kamasalan ing karelang sasandali. 

Ing pamanungkulan na, pigmulan ne king repormang pang-ekonomya nung nu pepasiknangan ne ing komersyung pribadu, inbitasyon karing katutubu at dayuan a inbestor, at lebanan na ing korapsyon. king PEA-AMARI at ing Philipines Centennial Exposition. Ing PEA-AMARI, ya ing maiguit aduang pulung banuang baltik  king gobyernu uli ding mawawalang 6b a pesus a pagsalusupanan na ning World Bank.

Inyang mapupupus ne ing pamanungkulan na, atin balitang buri neng mibayu ing Pun Batasbayang maka-kandidatung pasibayu, dapot dakal ya dimdam a kapanutulan inya ing pamanungkulan na miangganan ketang 1998.

Metung ya karing apat a Ilokanung meguing pamuntuk ning bansa. Ding aliwang atlu ila pin di Quirino, Magsaysay, at Marcos. Ya ing mumunang Protestante keng religion. Talasawa ya kang Amelita nung nu ya mika limang anak.Dakal ya tinggap a karangalan king dapat na. Kabilang de reti ing US Military Academy Distinguished Award, Legion Of Merit, French Legion of Honor, Unesco Peace Award, ampon tinanggap ya naman pandangal a doctoral antimo ing pigkalub na ning Ateneo de Manila.

Kakuldas na king tungkulan, menatili yang maki-kayupayan king marangle na ning politika ning Pilipinas., bistaman atin likas-likas a sabi a maka-ugne ya king nasang ibagsak ya ing gubyernu ban yang mibili king upaya. Antimurin, ibat king 1998 angga king 2000, ya ing peka- Chairman Emeritus ning ngeni ala na king serbisyung Urban Bank.




#Article 54: Emilio Aguinaldo (1192 words)


Y Emilio Aguinaldo y Famy (Marsu 22, 1869—Pebreru 6, 1964) metung yang Filipinu general, politicu, at pinunung panga-katimawan. Y Aguinaldo yang meging susi ning pamag-aklas ning Pilipinas laban king España at king Guerang Filipinu-American salang keng pamaniakup ning America.

King Filipinas, y Aguinaldo kilalanan de bilang mumunang pamuntuk, agiang ing kayang panga-pamuntuk ere kilalanan deng aliuang bangsa.

Inyang 1895, y Aguinaldo mikiabe ya ka reng Katipunan, a makasalikut a aniban nung nu ing manimunu kanita y Andrés Bonifacio a ing pake ra ing apalakuan la reng Kastila at ing panga-timawa ning Filipinas. Mikiabe ya bilang tinyenti lalam ng Hen. Baldomero Aguinaldo at mitas yang ranku a heneral kilub namu ning ditak a bulan. Ing panga-anib na ka reng Katipunan, sinopan ne ing Filipinas siniklab ing aklasan laban ka reng Kastila inyang 1896. Dakal ya penyambut ka reng balen king Lalawigan ning Cavite, pansamantala mu at apalakuan do keng lugal deng Kastila. Inyang y Bonifacio linual ya keng pangasalikut na inyang March 1897 at sibukan ng pakit ing kayang panga-pinunu, y Aguinaldu peparakap ne. Kaibat na nita pepapate ne inyang May 10, 1897.

Pauli na ning merakal at mesikan ing pamanyugud da ding Kastila, mepilatan lang minurung king bunduk reng kawal Katipunan. Inyang December 14, 1897, ding aduang milalaban mikasundu la kapamiltan ning  Biak-na-Bato. Lalam ning kasunduan di Aguinaldu at 34 a aliwa pang pinunu mibayaran lang 400,000 pesos, y Aguinaldu at 34 aliwa pang pinunu ning aklasan kusa deng likuan ing bangsa papuntang Hong Kong. Y Aguinaldu tinggap ne ing aluk, dapot eya migdatun Hong Kong at ginamit no ring pera para panyaling sandata para kareng Filipinung magaklas. Deng makatuki ila ding pinunu ning Supreme Council a  saksi at linawe king kasunduan ning Biak-na -Bato. Y  Emilio Aguinaldo iyang pamuntuk at y Mariano Trias, ing kaduang pamuntuk. Ding aliwang pinunu ila pin di Antonio Montenegro para pandayung pisasabian, Isabelo Artacho para pangkilub, Baldomero Aguinaldo para keng Kayamanan , and Emiliano Riego para pang-Guerra. 

Y Aguinaldo mibalik ya Filipinas May 1898. Pangauli na tambing na nang sindu ing kayang pamagaklas laban ka reng Kastila, ngeni tatanggap sikan lub kareng Amricanu.

Inyang 1898, megumpisa  ing Kastila-Americanung Guerra at y Aguinaldo inaus na la reng Americanung officiales at mamasa yang sopan de keng kayang pamagsikap para katimawan. Inyang mumuna samutsamut ing akakua ng signus, dapot sindu na pa mu ring ing pamagkampi na ka reng Americanu. Kambe na nini sinuku na la reng arakap nang 15,000 a kawal a Kastila at inabut na la kang Admiral Dewey.  Nanupata, ing karelang pamiugne malabug at era ikit ing taimtim dand nasa ding Aremicanung dinan dong katimwan deng Filipinu. Ing marok pa nita megumpisa lang maniukup gabun deng Americanu. Y Aguinaldo pepasiag na ing Katimawan ning Filipinas inyang inyang June 12, 1898 . Ing Philippine Constitutional Convention inalal neng bilang Pamuntuk inyang January 1, 1899.

Inyang bengi ning Pebrero 4, 1899, itang Aericanung bante berilan ne ing Filipinu kabang lilipat ya keng tete ning San Juan. Ining mepalyaring iti ya ing umpisa ning Guerrang Filipinu-americanu, kaibat na nita sinaguli mika labanan kareng Americanu at kareng maka katimawan a Filipinu. Ding mangasikan dang sandata ding Americanu ilang mitabi king siudad kareng kawal Filipinu at ing gubiernung Malolos mengailangan yang magpalipat-lipat.

Y Aguinaldo menimunu yang lalaban ka reng Americanu inyang maniakup la at minurung ya king pangulung Luzon at deng Americanu atsu la't tutuki king kayang gisgas. Merakap ya king  Palanan, Isabela inyang March 23, 1901.  Ing mekarakap yapin y  US General Frederick Funston, nung nu la a abaligo ri Aguinaldu inayang magpanggap la mong susuku ding Americanu kareng Filipinu.

Inyang dakpan ne y Aguinaldu, y Funston apagumasdan na na y Aguinaldu atin yang masanting a ugali at makatas ya pangatau.  Tinggap ng Aguinaldu ing ere paten nung sumumpa ya king gubiernu ning America. Sinumpa yang maging tapat king America inyang April 1, 1901, nung nu mitda ing Mumunang Republika at mebisa ya ing America ing manibala king Filipinas. Ding aliwa sindu da ing laban, dapot ing pamagsuku ng Aguinaldu ya ing mismung megwakas keng Labanan Filipinu-Americanu.

Kebalwan na y Aguinaldu mituldu  yang aduang primeru ministru inyang yang manungkulan. Ila ri Apolinario Mabini at Pedro Paterno.

Inyang manungkulan la reng Americanu, y Aguinaldu sindu na ing nasa ng mika timawang Filipinas. Sinopan at atiu keng gulut da reng aniban da reng manyawas agad a katimawan at sinopan no retang linaban kanita. Tetag ne ing Asociacion de los Veteranos de la Revolucion (Association of Veterans of the Revolution), nung nu la menikuang pension at inayus na la reng pamanyali dang gabun at beyaran dang baldugan.

Inyang deng manungkulan a Americanu mebisa lang miladlad ya bandera ning Filipinas inyang 1919, y Aguinaldu elilan at semasnan ne ing kayang bale para ilalad ne ing bandera, ing aklasan at ing pangatimawa ning bangsa. Ing bale na makatikdo ya pa at kilala yang bilang  Aguinaldo Shrine.

Y Aguinaldo retiru ya keng mata da reng tau king maluat a panaun. Inyang 1935 inyang mitatag ya ing Commonwealth ning Filipinas para king pamagsadia king katimawan ning Filipinas, tinagal yang pamuntuk dapot mesambut yang dakal  kang Manuel L. Quezon
a metisung Kastila a biasang magsalita at sane keng balitaktakan.

 Y Aguinaldo pasibayu megretiru ya anggang inyang datang la reng maniakup a Japon inyang Meto-Yatung Lababan II. Ginamit de ring Japon para panlaban ka reng Americanu, mepilatan yang mamagsalita, magpirma ka reng artikulus, at memagsalita ka reng radyu, kayabe na ing kayang pamagsalita keng radiu kang  Gen. Douglas MacArthur keng Corregidor na sumuku ne para miligtas la reng kayanakan a Filipinu.

Kaibat deng ikua pasibayu deng Ameicanu ing Filipinas, y Aguinaldu dikpan de kambe  da reng aliwa pa, uling makisabwatan la kanu ka reng Japon.  Mekulung ya king kulungan Bilibid anggang inyang mipatawaran ya keng pamuntuk.  King kayang pamag litis mebalu na agawa na ita uling mengapilitan ya mu. Pematakutan deng paten do reng kayang buung pamilya.

Y Aguinaldo ikit na ing paninasan ng mitimawa ya ing Filipinas.  Ing bangsa menikua yang katimawan inyang July 4, 1946, inyang ing gubiernung Americanu kilalanan ne ing lubus ng katimawan.  Inyang pigmasusian de ing aldo katimawan king Luneta, ing 77 apat a banua genral binuat ne ing bandera a itinas na king Kawit June 12, 1898, ing aldo na paniwalan ng tutung aldo Katimawan.

Inyang 1950, para mibalik ing kayang dangal, ing Pamuntuk Elpidio Quirino tilduan ne  y  Aguinaldo bilang kayanib ning Council of State, nung nu ya migsilbi keng buung panaun. kaibat na nita migpainawa ne at bilus na ngan ing kayang oras ka reng kapakanan da reng sundalus at king karelang kayapang kabilyan, ing pamaglugud king bangsa at demokrasya king Filipinas, at ing pamiugne na ning  Filipinas at America. 

Inyang 1962, inyang ing America ene tinggap ing anyaran ning Filipinas na bayaran na ning America  ing mengasira pauli na ning Meto-Yatung Labanan II, ing pamuntuk  Diosdado Macapagal elilan ne ing Aldo Katimawan  June 12 ibat July 4.
Yapin ing pekatagumpe ng Aguinaldu ini, inya mipalundag ya king kayang pangarate para tumagun king kapagmasusian na ning Katimawan kaibat ning 64 banua inyang pisiag ne iti.
Y Aguinaldo mete ya inyang February 6, 1964 keng coronary thrombosis king  Veterans Memorial Hospital king Quezon City. Kitkut de king Aguinaldo Shrine king Kawit, Cavite.




#Article 55: Manuel L. Quezon (606 words)


Y Manuel Luis Quezon Y Molina mibait ya ketang Agostu 19, 1878, at meangu ing bie na ketang Agostu 1, 1944. Ya ing mumunang Pamuntuk na ning Commonwealth na ning Pilipinas. Ya ing kikilalanan a pangaduang meguing Pamuntuk ning Pilipinas kaibat nang Emilio Aguinaldo. Ing administrasyon nang Aguinaldo e lubusan mekilala keting mabiluig a yatu at Y Aguinaldo ene kilala ning Amerika antimong mumunang Pamuntuk ning Pilipinas.

Ing mistisung Kastilang Y Manuel L. Quezon bait ya king balen ning Baler, Kaukuman ning Tayabas a ngeni ausan dang Aurora. Mekilaban yang kambe ra ding Makabansang Pilipino inyang guera Pilipino Amerikano, at migserbisyu ya antimong Aide-de-camp na ning kanita Pamuntuk a Emilio Aguinaldo.

Kaibat neng ayari ing Mababang Pag-aralan king pamanuru nang Ima na at ing pribadung talaturu, linub ya king koleguio na ning San Juan de Letran nung nune ayari ing Matas a Pag-aralan. Megaral yang batas king Unibersidad ning Santo Tomas nung nu meyari yang pang-apat karing matas dili ikua king pamagsulit. Mekipag-obra ya antimong Klerk at Surbeyor, migserbisyu ya king gobyernu antimong Piskal na ning Mindoro at kaibat king Tayabas. Meguing Konsehal yang balen at sinambut yang Gobernador ning Tayabas lalam ning Partidung Independente ketang 1906. Inyang 1907, migserbisyu ya antimong Majority Floor Leader na ning Mumunang Asemblea ning Pilipinas at meguing Chairman ne ning Committee on Appropriation. Ibat king 1909 anggang 1916, metung ya karing aduang Residensyang Komisyoner ning US. House of Representatives, at pekipaglaban ne ing Philippine Autonomy Act o Jones Law.

Sinambut yang Senador inyang 1916, at yang meguing Pamuntuk na ning Senadu anggang 1935. Penimunan ne ing mumunang misyun para king kasarinlan ning Pilipinas king kongresu ning Amerika inyang 1919, at dela neng minuli ing McDuffie Independence Law inyang 1934.

King Amerika, karin ne akilala Y Napoleon Hill. Lakuas yang mikadiwa ban magobrang alang patna para king pamagsarili na ning Pilipinas.

King peka-mumunang diling eleksyon ning Pilipinas ketang 1935, simbut nong Manuel Quezon di Emilio Aguinaldo at Y Obispo Gregorio Aglipay. Ing dapat sana anam nang banuang pamanungkulan miragdagan yang adua pang banua pauli ning mika-atin pangabayu king Pun Batas. Sinambut yang pasibayu inyang Nobyembre 1941.Uyab na ning Pangmakataung Kautusan, at king pamakisaupan na ning Komisyoner na ning Amerikang Y Paul V. McNutt, guewa nang paralan Quezon para midinan lang saup ding Hudyung mikabus king bengisan ning Europa at linsad ne ing poryectung makapagsantung la king kapuluan ning Mindanao.

Kaibat na ning panlusub da ding Japon king Pilipinas inyang Kaduang Guera Mundyal, tinimplad ya Y Quezon king Amerika nung nuya migserbisyu antimong metung karing galame na ning Pacific War Council, pinirman ne ing deklarasyon na ning United Nation laban king Axis Power, at sinulat ne ing autobiograpia nang The Good Fight.

Mikasakit yang Tuberkulosis Y Quezon, at mete ya king Saranac Lake New York inyang Agostu 1, 1944. Pansamantala yang mikutkut ing banke na king Arlington, dapot dinatang mu rin ing aldo a ing USS Priceton CV-37, dela ne ing banke na king Menila, at katataulian , king Monumentu na king Quezon Memorial Circle, karin ya ing tauli nang santungan.

Ing meguing asawa nang Quezon ya ing pisan nang Y Aurora Aragon. Mika apat lang anak makibat king lagyung Maria Aurora, Maria Zeneida, Luisa Corazon, at Manuel Jr.

Nganang Quezon:

Mas buri kune para king bansa ing balamu impyernung pamamalakad da ding Pilipinu kesa king balamu banuang pamamalakad da ding Amerikanu. Pablasang nu man anti ing kabalatungan naning gobyernung Pilipinu, magsilbi ta ne man ibayu.

Ing katapatan ku king Partidu mika sepu nung nukarin ya migmula ing katapatan ku king balen ku.

Ing Justisyang Panglipunan mas lalu yang kapakipakinabang nung mipatupad ya king adle ning kapaglunusan kesa king adle ning kautusan




#Article 56: Teatru (631 words)


DULAAN / Teatro

Dake ne ning Malagung Panyulat o Literatura ing Dulaan, ausan dang Teatro king Kastila at Filipinu. Ing katayang dulaan gewa neng Aurelio Valenzuela Tolentino, kilalang bayani, talasulat watas at dula king Kapampangan. Lelangan niya naman ing katayang dula taguri karing drama o kuwentung misulat a mararapat karing dulaan.  Matalik yang sinulung at memunga ing Dulaan Tagalug pauli nang Aurelio V. Tolentino.  Metung karing pipanalben king Cultural Center of the Philippines king Menila mipalagyu ya kaya, itang Little Theater mayayaus yang Tanghalan Aurelio Tolentino.

Ketang panaun ding Kastila king Pilipinas alben dala ring zarzuela ampong dula karing dulaan kalupa ning Teatro Sabina king Guagua. Atin mu namang dulaan king Bacolor. I Tolentino, mitatag yang Kumpanyang Lalage king Dulaan king Pampanga, theater company. Kayabe re ring mayayaus ngening performing arts, pamaglage karing lelangan leguan, ing dulaan.

King Amanung Inglis, The Sarimanok Travels,, metung a epiku king dalit, galo, ampon terak, sinulat nang Francis Tanglao-Aguas, megaral king St.Scholastica's Academy, Assumption University king San Fernando, Pampanga, Pilipinas.

Keng Dumingu, 23 nang Aldo ning Oktubri, 2005, Katlu nang Oras ning Gatpanapun, 3:00 P.M., Ing Philippine National Day Association iyarap ne ning kayang kayantabe  Lahi Arts  ing metung a mumunang pang-Dulaan gawa ing  Gala Pamagbalayun ning The Sarimanok Travels,,  Ing Pamaglakbe ning Sarimanuk.

Pan-solung (metung) epiku king terak, galo, ampon dalit king CALIFORNIA MUSEUM, SECRETARY OF STATE AUDITORIUM, 1500 11TH. STREET, SACRAMENTO, CALIFORNIA, SEMI-FORMAL ATTIRE. Donation $10.00, RECEPTION 3:00 P.M., 4:00 P.M. PROGRAM

Sinulat ning kilalang mandudulang Filipinang-Amerkana, Jeannie Barroga, anti yang Filipinung Wizard of Oz, makatulang palage. Megumpisang mipalage ketang a-3 ya ing Nobyembri anga keng ka-20 ning Nobyembri, 2005 king New Lanston Theater, Folsom Street, San Francisco, California. Pemunuan ning Asian-American Theater Company.

TALASULAT DULA, HAROLD PINTER MEPILING MIRINAN GALAL NOBEL KING MALAGUNG PANYULAT 2005

Tauli yang diling mipalual ing menyambut karing Galal Nobel ing Dane ning Literatura, napun 13 nang Aldo ning Oktubri, 2005, pepabalu ning Akademya ning Nobel king i Harold Pinter, 75 edad keng Lunis, 17 ya ing Oktubri ning Britania, ya ing mepiling Laureado. Tanggapan ne king Stockholm ing Galal kayabe ning alagang $1.3. Mekilala ya i Pinter karing susulat nang dulang marakal a pauses o marakal a alang bularan a dake palage. Ketang 1959 ya mekilalang mayap a mandudula, aduang pulu't siyam nala ring sinulat nang dula, ing The Betrayal na gawa reng sine king Hollywood.

Pauli ning mekilala nang paralan king pamanyulat at aske ra ring gawa nang dula migulis ya ing katayang pinteresque, antingpinter. Metung ya naman watas i Pinter, ngana ati neng maustang bilang ding dula ku ing yatu, ngeni kawatasan naman ing isulat ku. Ketang Labanan Vietnam sinalunggat ya kalupa na nung makananu yang sasalunggat ngeni king Labanan king Iraq i Harold Pinter, Nobel Laureado ning Banuang 2005, anya pin pisasabyan de ing kayang pangapili. (Agpang karing balita ring manimunang pikuanan)

Ing zarzuela, mayayaus yang opera karing alwang amanu. Pauli ning malambat yang memahala ing Espanya king Pilipinas ring tau kayabe na ring Kapampangan mitayid ing panyulung ning karelang kapaglalangan karing turu at arti ning Espanya. Anya ing taguring zarzuela anti neng mitatak king karelang Kalinangan.

ZARZUELISTA AMPONG MANDUDULANG KAPAMPANGAN

JUAN CRISOSTOM0 SOTO

AURELIO VALENZUELA TOLENTINO

JOSE M. GALLARDO

VEDASTO OCAMPO

FRANCIS TANGLAO-AGUAS

GERONIMO DEL ROSARIO, JR.

ULAGA NING DULAAN KING BIE RING TAU

Yang tegurian nang Amanu ning Pamitalamitam ning mabilug ketauan ning meanguabie Santo Papa Juan Pablo II. Ring kawatasan at amlat na nini, pauli na kanu ning ing TEATRO/Dulaan atin yang galo at kimut.

Ngening panaun ning matas a technologiya king Bansang Amerika pauli ning keyang mayaman at miyayalwang kultura, ring dula, zarzuela at alwa pang maki-diwang Kapampangan mangapalage la. Ketang banuang 1995, mipalage ya king UCLA ing Sarimanok metung yang epiku dikil king diaspora ring Kapampangan.

Ing Teatrong Kapampangan aliya metudtud kalupa ning Teatru ning Tagalug, nganang Nick Joaquin.




#Article 57: Ferdinand Marcos (1787 words)


Y Ferdinand Edralin Marcos mibait ya ketang Septiembri 11, 1917 at meangu ing bie na ketang Septiembri 28, 1989. Ya ing pang-apulu nang Pamuntuk ning Republika ning Plipinas. Memuntukan ya ibat ketang 1965 anggang 1986. Bilang Pamuntuk pepa-iral ne ing Kamaung-Bakal inya menatili ya king upaya. Milako ya king upaya kapamilatan na ning mapayapang EDSA rebolusyon ning 1986.

Y Ferdinand  Y Marcos bait ya king Sarrat, Ilokos Norte. Ding pengari na ila pin di Mariano Marcos, metung a Abugado, at Y Josefa Edralin, metung a talaturu. Ding pipunan na dai lang Malay, Insik, ampon Japon.
Inyang 1937, kabang mag-aral yang abugasya king Unibersidad ning Pilipinas, yang miparsalanan king pataksil nang kamatayan Julio Nalundasan, metung karing masipit nang kaligligan tatang na king marangle ning politika. Ketang 1939, ya ing miyatulan a maki-kararaptanan, minapilar ya king Korte Suprema, at kalabas ning pabanua tinipa ya ing atul a ala yang kasalanan. King Unibersidad ning Pilipinas, kayagum ya king Upsilon Sigma Phi. Kayari na king pamag-aral, ya ing matas dili ikua king pamagsulit king Bar ning Pilipinas ketang 1940.
Inyang Meto-Yatung Labanan II, metung ya karing opisyal lalam na ning Armada na ning Pilipinas, mebijag ya karing Japon, dapot akaligtasan ne ing Martsa ning Kamatayan ibat Bataan papuntang Capas, at ikua nang mekatakas. Bilang opisyal, misabitanan yang medalya, bistaman ing sinulat nang Hartzell Spence tungkul kaya lalagpus king tune mepalyari. Babandila nang Marcos king pemuntukanan ne ing Kimutan ding Guerilla, at yan, maragul yang bague mekasaup kaya king politika. Dapot ing Amerika pepa-alian na ing degulan na ning amanuan nang kasuyuan, pablasa kaseng ditak mu, nung atin man, ing kasaupan a aibie na.
Ibat king 1946 anggang 1947, gamat neng wanan ning Pamuntuk Manuel Roxas. Meguing galame ne ning Mababang Kapulungan ketang 1949-59, at king Senadu 1963-65.Meguing Pamuntuk ne ning Senadu ibat king 1962 anggang 1965. Mekiasawa ya kang Imelda Romualdes inyang 1954, at maragul ya aisaup kaya king panukyat na king eran ning politika.
Uling ene pipilinan ning Partidu Liberal ban lumaban para Pamuntuk, linipat ya king Partidu Nasionalista nung nuya mepiling peka-kandidatu. Ya at Y Fernando Lopez a bise na, likuan dalang malaut ding kalaban dang Y Diosdado Macapagal at Genaro Magsaysay ning Partido Liberal ketang halalan na ning 1965.

Malagu ya ing mumuna nang pinduan ning kayang pamanungkulan uling pepasikangan ne ing ekonomya, dakal ya pepagawa antimong dalan at eskuela, at siniknangan ne ing pamaglikum buwis. Guewa neng mayan ing pamikipagkalakalan king mabilug a yatu, inya meguing mabilis ing panyulung ning Pilipinas. Siniknangan ne munaman ing Agrikultura, lalu na ing pamananam pale. Pignasan na naman ing siknangan ne ing pamakiabyayan karing aliwang bansa at tinipun nala ding mamuntukan na ning pitung bansa inyang 1966 ban arapan ing suliranan na ning Mauling Vietnam. Pepadala yang sundalus king Vietnam bilang suporta ra ding Armada ning Amerika.
Lub ning aduang pulung banuang atyu king upaya, mayubu ing pamakiugnayan na king Amerika, at meguing matalik deng kakaluguran di Richard Nixon, Ronald Reagan, at Lyndon Johnson. Pigimbutan neng lasakan ing Kimutan ding Bayung Hukbung Balen at ing Kimutan ding Rebelding Moro. Pepadala yang Tropa king Vietnam ban antabayanan do ding Amerikanu, at pepadala yang pang-makataung saup, lalu ne keng bague pang-medikal.
Inyang 1969, sinambut yang pasibayu kambe nang Fernando Lopes, ing kayang bise. Ya ing minunang diling Pamuntuk a mi-halal aduang ukdu king Filipinas. Inyang 1971, minaus yang Pambansang Kapulungan Y Marcos para ibayu ya ing Pun-Batas, 1935. Ing Kapulungan penimunan de ding sadyang Pamuntuk a Carlos P. Garcia at Diosdado Macapagal, at atin yang 321 a tubud a Delegadu. Makanian man, ing Kapulungan mengatmu yang karinatan uling mesali la ding aliwa ban magbotung Y Marcos manatili ya king upaya.
Ing kadua nang pinduan ning kayang pamanungkulan, mengatmu yang sigalut. Ding mituki-tuking akbung ning misalbag a bomba king Menila yang guewa nang sangkan king ing Partidu Komunista na ning Pilipinas maibug-ibug neng magbabo. King ulina niti, bigsak ne ing Batas Militar ketang Septiembre 21,1972, lalam na ning Proklamasyon 1081 nung nu telan ne ing bansa king kayang kamaung bakal at sindu na ing mepasu nang pamanungkulan, at ginamit neng sandalan ing Pun-Batas.

Ing panaguimpan nang Bayung Lipunan, kawangis na ning kang Suharto ning Indonesia, yang kayang pepatupad, nung nu mengibubu yang kimutan ban miagum la ding mayakayan at ding kalulu king pigampang kumit lang katimawan kapamilatan ning pansariling beluan. King biglang lawe, balamu mo kinua na ing pibandian ding mayakayan at pigpamie na karing kalulu, dapot bandang tauli mebalu mu rin king ding alikum dang kapital megamit la ban lalu lang misalapi ding taung maka-sigi kaya.
King pasimula, ing Batas Militar linto yang atmu kalagu. Ulining ala nang titipa katakap ning silim, tinuknang ing agus ning marok a kararaptanan. Ding kalaban na king politika mipaintulutan lang manaliwang bansa. Dapot kalabas na ning syam a banua, ding mismung kapanalig na at sundalus ila ding migsamantala, a iti lalung meyakit king tegurian dang Rolex 12.
Pamagbalik ning Halalan at angganan ning Batas Militar
Inyang Abril 7, 1978, kesa king anti ing sadyang reperenda, mika atin pambansang halalan. Ing Partidu nang Imelda, Kimutan ning Bayung Lipunan[, yang minyambut. Karing 161 a peka-tubud king Pansamantalang Kapulungan, ding 151, keya la. metung man king Partidung LABAN nang Aquino alang sinambut. Ing Pusyon Bisaya nang Tatad atin yang 13 sinambut at ing piagum dang partidu di Adaza, Canoy, at Pimentel, metung ya mu ing sinambut. King ulinaniti, ing Partidung Laban sasabian da king ing halalan mipnu yang kapamiraitnan at re malyaring amyaman kapilan man. Ulina nyan, ing Partidung LABAN ampon ding aliwa, hayagan lang salang king halalan na ning 1980 at 1981. Sindu nang Marcos ing pamanungkulan antimong Presidenti at peka-matas nang Ministru ning bansa angga king lako ne ing Batas Militar inyang 1981.
Uli napin ning panyatang na ning Papa Juan Pablo II king Pilipinas, ing Batas Militar leko neng Marcos ketang Enero 17, 1981 lalam na ning proklamasyon 2045. Kinuldas ya naman antimong Pekamatas nang Ministru ning bansa at tinagal yang Pamuntuk bistaman alus ala yang akalaban. Bukud namu ning Partidu Nasyonalista ing linaban a penimunan na ning sadyang heneral a Y Alejo Santos. Dapot, karing 16M a migbotu menikua ya mung 8.6% Y Alejo at ding mitagan kang Marcos langan. Y Cesar Virata naman yang pinuk na ning Batasang Pambansa antimong Pekamatas a Ministru ning Bansa.

Ban salusu ing panyulung ning Ekonomya, pepatupad neng Marcos ing programa nang pang-ekonomya at migluid ing panyulung ketang 1970 anggang 1980. Mipagkalaman lang saup ding ortelano, at uling sinulung ing pupul, mekapamisali pang abias king aliwang bansa.
Metung karing mekasaup king panyulung ya ing Kimutan Pangkabyayan at Kaunlaran. Iting programa, yang sinaup karing tau king baryu ban sumulung ing pamangabyayan. Ulinita, ing mesukad a panyulung ning banuang 1970 anggang 1980 e kumulang keng 5% o 6%. Samantalang bayu kaniti, eman mamabut keng 5%.
Ing GNP minukiat ya ibat king 55B pesus inyang 1972 angga king 193B pesus inyang 1980. Ing pamagbisita king bansa minukiat king bilang at maragul a mekasaup king ekonomya na ning bansa. Ding menasa karing dinatang a magbisita, ila ding Mag-balik Balen a malambat nang ala king Pilipinas.
Metung pang maragul a mekasaup king ekonomya na ning bansa ila ding mag-obra king aliwang lugal antimo Singapore, Hongkong, at Middle East. Mebawas la ding alang obra ulina pin ding magdayuan. Kabang susulung ya ing ekonomya, pignasan nang mibayaran ing patubu ra ding utang na ning bansa.
Mepakdal ing panyulung ning ekonomya kaibat na ning pataksil nang kamatayan Aquino ketang Agosto 1983. Ing agus ning demonstrasyon laban Marcos minie kapikakanuan karing magbisita. Antimurin, mikakapikakunuan karing inbestor ampon magpautang a manibat king aliwang bansa.
Bayang milansad ing pangasaguip na ning ekonomya, pekisabi nang Marcos king Internatonal Bank, Reconstruction and Development, World Bank, at ing International Monetary fund, king sana dinan depang panaun ban abayaran no ting patubu. Bewasan na ing gastus keng aliwang bague ban saguipan ne ing Programan Sariling Sikap ning 1984.
Makanian man, sumangid ning kapagnasan nang pamagbangun, ing ekonomya menatli ya pa murin paurung uli napin ning kapanakawanan at kapamiraitnan ding maka-sigi kaya. Y Marcos mismu, kebit no ding pera ning gobyenu king pondo na ning kampanyang Kimutan Bayung Lipunan a lalung mekasira king kayang kredibilidad.

Ding banuang deta, mipnu lang kapanakawanan at e matampang pamamalakd da ding kaya maka-sigi, angga king pataksil nang kamatayan Aquino. Pikabaluan king Y Marcos kinua nala at selikut ding e kumulang king bilyun a amerikanung dolyar at angga ngeni alang makibalu nung nula karin. Pikabaluan ya naman king pamamili nang taung malapit kaya ban ilang ipuk na king tungkulan. Inya ding kaya maka-sigi migsamantala la, lalu na inyang manamdaman ne. Atin yang pepatalakad a rebulto na king balisbis ning Bunduk Rushmore dapot balamu sinira de ding rebelding Komunista. King katlu nang pinduan ning pamanungkulan na, mepawi ing sadya nang sikanan at mikasakit ya king atdu. Ala yang kayantabe mo sana ban yang magpalakad neng makapandig ya king salun. Yabe me pa kaniti, ing pataksil nang kamatayan Aquino, inya mibusni ya ing dalan ning pangabagsak na king upaya.
Darala na ning lalto salupsupan da ding malda at king kayaduanan da ding banyagang kapanalig, mika atin halalan ketang 1986 at kinua neng bise na Y Arturo Tolentino. Ding katunggali na misan metung la ban yang isagupa ra Y Corazon Aquino, ing mebalu nang Benigno Aquino Jr. Kaibat ning halalan, pareju dang sasabian ding mingatbang panig king atin kapamiraitnan. Y Aquino at ing bise nang Y Laurel binsag da king ilang sinambut, at ding maldang memalen mekiagum la karela. Kabilang ya kereti Y Juan Ponce Enrile at Y Fidel Ramos. King upaya na ning EDSA rebolusyon, mitabi ya king tungkulan Y Marcos, at Y Corazon Aquino yang linukluk a Pamuntuk.
Y Marcos at ing asawa na tinimplad la Hawaii, nung nu ing Amerika sasandalian nalang kinanua at misalikut karing pera na ning gobyernu. Mete ya keng sakit apdu Y Marcos king Honolulu, Hawaii ketang 1986. Ing bankala na binili re king Mauseleum king Templu ning Byodo king pulu ning Oahu. Dapot ngeni, ing bankala na atyu ya king pepasadyang santungan na king Ilokos Norte nung ding anak nang Y Ferdinand Jr. at Y Imee manungkulan la karin. King kayatulan Korte, Filipinas at Amerika, Y Imelda linto king alayang kabaluan king sasandali rang kapanakawanan.

Angga man ngeni, ding tau ela makapikametung king pamamatlawe ra kang Marcos. Ding aliwa ngara king metung yang bayani, dapot ding aliwa naman ngara king metung yang mapanako,at sidsad king katako upaya. Ding aliwa naman ngara, nung emu pin sana king katakawan na king upaya, ing Pilipinas metung ya sana karing matatag nang bansa ning Asia. Ding aliwa naman ngara king apusan na la ding datu at semutanan nang panaguimpan ing politika. Makanian man, nung kutnan mo ding tau ngeni, pamayapan depa itang kamaung bakal a pamamalakad uli na pin ning ngeni guguyud nang kasakitan ning bansa.

Ding kasebian na:

RBA/05




#Article 58: Batália king Menílâ (1899) (226 words)


Menibatan ketang Ka-4 nang Aldo ning Pebreru, 2005, Ka-108 nang Banuang pamagmasusi nitang Mumunang Akbung a Pigmulan ning Pamiabnu ring Filipinu at Amerkanu, itang Panandang makakabit king Tete ning Balsahan (mayayaus mu namang San Juan o Tete Pinaglabanan) miyalis ne. Agpang keng pamanaswal nang Dr. Benito Legarda, Jr., a sinulat metung a aklat dikil king umpisa ning Labanan, itang Amerkanung Sundalus i William Grayson kayanib king First Nebraska Volunteers, kilbit ne ing mumunang akbung king pilibudtan da ring dalan Silencio at Sociego king Santa Mesa. Ali king Tete San Juan, Rizal kalupa ning sadyang mikalat a balita ketang Kapat nang Aldo ning Pebreru, 1899.

Pelad neng Dr. Legarda ing kayang sinulat king Panbansang Makasalesayan Telakaran pamunuan nang Professor Ambeth Ocampo. Ing Kapuluan ning Telakaran tinggap da ing pamaltutu nang Legarda. Ing bage ayni simbitla na neng Professor Abogado Jesus Zapanta ning Apalit ketang tuturu ne ing Kasalesayan ning Pilipinas king Pamantasan ning Santo Tomas.

Ing Labanan ausan da reng mapilan a Mumuna nang Vietnam ning Amerika meyari ketang 1907, anyang merakap ya at mebite ing tauling makatimawang punu ring Filipinu i Macario Sakay. Ing pamanulid king sadyang misulat karing aklat kasalesayan meyakua karing taung atyu king lugal ning kapaliarian, retang sundalus a atyu karin ketang memaril ya ing Sundalus Grayson; kabang itang mumunang mibalitang king San Juan meyakua ya mu keng bali-balita, agpang kang Doktor Legarda.




#Article 59: Elpidio Quirino (564 words)


Y Elpidio Quirino mibait ya ketang Nobiembre 16, 1890, at meangu ing bie na ketang Pebreru 29, 1956. Ya ing pang-anam nang Pamuntuk ning Republika ning Pilipinas.  Sinampa ya king tungkulan ketang Abril 17, 1948 at kinuldas ya ketang Disiembri 30,1953.

Bininyagan yang Katoliko Y Elpidio Quirinu, at yang mumunang Pamuntuk a tubu king Kailukuan.

Bait ya king Vigan, Ilocos Sur,  at ding pengari na ilapin di Mariano Quirino at ing mestisang kastilang Y Gregoria Rivera,  Migdatun ya Aringay, La Union inyang kayintangan na. Linub ya king Matas a Pamagaral king Vigan, at kaibat mine ya Menila nungnu ya megobra antimong junior computer ning Bureau of Lands ampon property clerk na ning Manila Police Department.  Meyari ya king Matas nang Pipagaralan ning Menila ketang 1911, at apasar ne mu naman ing pamagsulit keng Serbisyu Sivil, mumunang gradu.

Megaral ya king Unibersidad ning Filipinas inyang 1915 nungnu ne ikua ing titulu na keng lei, at metunggue yang antimong abugadu angga na king mipuk yang Diputadu king Kongresu  ibat king 1919 anggang 1925, angga na king lukluk yang Senador ibat king 1925 anggang 1931. Kaibat nita, migserbisyu yang antimong kalijim na ning Pinansya at Kalijim Interior na ning Gobyernung Commonwealth.

Inyang 1934, kabilang ya karing mine king Washington D.C.  lalam na ning Misyun para king Kasarinlan ning Pilipinas a pemuntukunan nang Manuel L. Quezon  ban panikuanan deng mipasa king Kongresu ning Amerika ing Tyding-Mcduffie Act. Iting mesabing batas, tikda ne ing kasarinlan ning Pilipinas king banuang 1945, dapot  linual ya ing opisyal a deklarasyon ketang Julio 4, 1946.

Inyang kaduang guerang pang-meto yatu at sakupan ne ning Japon ing Pilipinas, metung ya karing pamuntuk ding guerilya, mebijag at mesukul ya at king kimtan nang dusa ala yang kapante ing  kamatayan na ning asawa na at ding atlu rang anak  karing gamat da ding Japon a dinatang a manlupig. 

Kaibat ning guera, sindu na ing kasuyuan na king balen at meguing President Pro tempore ne ning Senadu. Lalam na ning Pamuntuk Roxas, ya ing meguing panlimang mi-alal a bise kingRepublika na ning Pilipinas. Miserbisyu ya naman antimong Kalijim na ning Bansa.

Inyang Abril 17, 1948, aduang aldo kaibat nang meangu bie Roxas, ya ing menaliling Pamuntuk ning bansa. Kalabas ning pabanua, mi-alal yang Pamuntuk lalam na ning Partidung Liberal at menungkulan yang apat a banua.

Ing linto subyang na ning kayang pamanungkulan yapin ing kimutan da ding komonistang Hukbalahap.  Ding Huk ila pin ding  sadyang guerilya  ning Luzon  laban karing Japon . Ding Komonista  migkamit lang sikanan, lalu na inyang mabigu ing nasa nang makipagkasundu king pamuntuk da ding Huk a Y Kumander Luis Taruc inyang 1948. Binsag nang Luis Taruc ing metung yang Komunista  at inaingan nang mibagsak ya ing gobyernu.

Ing anam nang banuang pamanungkulan mipmu yang kapaglarinan king sinira ning kaguluan, malaganap a panyulung ning ekonomya, at miragdagan ing kasaupan at manibatan Amerika. Makanian man, ene a dinan lunas ing pangkaraniwan a pamangailangan da ding tau king baryu, at ing  kapamajalan na mibaltikan yang  pamanyamantala at kapanakawanan king pibandian ning bansa.

Agyang atin neng panamdaman,  simpa ne pa mu rin ing kandidatura na para king kaduang ukdu,dapot  likuan neng malaut Ramon Magsaysay king alalan 1953.

Uling eya menagumpe king kandidatura nang pang-kaduang ukdu, migretiru ya king pribadu nang tuknangan king Quezon City. Ing sakit king pusu yang kinangua king bie na ketang Pebrero 29, 1956. Balang Pebrero 28, mipagmasusian ya ing aldo nang kematayan.




#Article 60: Mariveles (199 words)


Ing Mariveles metung yang primerung klasing balen king lalawigan ning Bataan, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Mariveles atin yang 18 barangay.

Ing Mariveles ya ing karinan ning Bataan Timawang Libayan a Labuad (Bataan Free Trade Zone) (FTZ), nung nu la reng subcontractors a mangawang malan at sapatus para ka reng mangaragul a makalipatlipat a corporation. Ing Mariveles Port mitatag ya bilang Foreign Trade Zone inyang 1969, kaibat mipalagyuan a Export Processing Zone (EPZ) inyang 1995 . Nanupata, iti mas kilala ya bilang Bataan FTZ. Ing Bataan FTZ ya ing meging mangaragul a protesta da ring talapagobra iyang 1980s, nung nu ring keraklan a babai susueldu la mababa at e masanting a kabilayan keng pipagobran at tututul la keng pamagbawal da na mika aniban ka reng tlapagobra. Ding talapagobra mitatag lang aniaban pasalikut at titnuknang megobra pansamantala. . Kaibat da reng protesta da ring talapagobra, dakal lang mangawa ding meko king Bataan FTZ king Mariveles. Deng aliwa mibalik la manibat kanita, uli ning mesanting ing kabilyan da reng magobra at ing pamiabe ra reng talapagobra at papaobra mesanting king Bataan FTZ nung lalauen mu la reng aliwang FTZs king Filipinas




#Article 61: Vipāka (165 words)


Ing vipāka metung yang salítâ king Páli at Sanskritu. King Budismu, ini ya ing madurasion u konsekuensia da ring minúnang intension.

Linampas king gulis ing sinta nang Benny
Buri neng kawatan ing dalagang Zenny;
Mikatagun naman mete ing kuryenti
Bala na, talagang dinatang ing suerti.

Keta kari Zenny, ining marok nasa
linub yang antimong mandaguis a pusa;
Kabud ikit ne ing manyinding kandila,
Kinangua yang tyempu-----kinaul neng bigla.

Kanian no man sunlag ding bombilyang sulu
Nung nanung milyari kanian na mabalu;
Ing kakaulan nang linapat king salu
Ing Apu nang Zenny-----ing matuang mebalu.

Oyan ing bunga ning aliguat ning laman
King taung mangawat king keralumduman;
O' inia pin pala babawu yang maman
Matua yang palmama ing kayang panuman.

King kulungan Baryu karin ya misulmuk
Benitu Labuyu a mengalbag asbuk;
Pablasang nabengi ding dalagang yamuk
Alire tiknangan panuman a pambuk.

At kabud kalual nang Benito Labuyu
King kekaming baryu aliwa ne lagyu;
Angga na king muti ne buak a gugupu
Dala ne ing lagyung Bening Kawat-Apu.




#Article 62: Saṁsāra (593 words)


Ing saṁsāra metung yang salítâ king Sanskritu at Páli. King Budismu, ini ya ing repetitíbung siklu ning kebaítan, mundánung eksistensia at kamatáyan. Ini parti ya ning dukkha.

Minum tana naman! Mekeni kuyug ku
Lukluk ko king bangku ning Tindajan Baryu;
Pepabuklat nakung Maputing Kastilyu
Ipadurut tane ing sikdan basu;
Balang maspak diwa dening Laureadu
Pakalabkaban ke ing pantuk- amanu;
Agkatan da kayu--- king bie tang kalulu,
Parsalanan tala ding pengari tamu!

Ding pengari tamu, lon yula panyaptan
Ining pamanganak era tutuknangan!
Anak nalang anak! Inya pin makanian
Ing bukas ding anak ere gaganakan!
Balu yu nung nanung karelang isipan...?
Pepa-utang lang bie---dapat lang bayaran!
Inia anti la mong memugnus patubuan
Menganak la---balang atin sisingilan!

Nung wari keng sisi---bayu ta miyapsa
Itang pamamayad yang malino paksa!
Inia eta ta paman mika-balbas baba
Makitanam tana O mamagut punla!
Nukarin la detang patinga dang kinua---?
Bakit kening dulang alang nasing malpa---?
Eta no paintunan mimin nong mitaya
King Jueting, king Sabung, King kwaho, at Sakla!

Tiru daka tamung lague king marangle
Balang paragulan  ding kekatang sese;
King sakyud ning lait miyuli tang kumpe
Sese tang biseru ban pakanan ta ne;
Potang dagul ne yan at pisali dane,
Ing abli dapat lang munta king menese---
Uli ping mamayad tamung utang, abe
Kunan da ing abli--- ala tamung dake!

Masdan yu, kalupang anak-talagambul
Oyan ing marangle nung nuta meragul;
Agyang mumuran man, mangildap, manuldul
Aplit tang mamaswe o kaya sasarul;
Potang miras na ing aldo pamamupul,
Nanu tang galal ning pagal tang milangkul---?
Uling mamayad tang utang a maragul
Ala tamung dake king kekatang pupul!

Subukan muna mung lumual mamasada
Trycycle man O Jeep. O kaya kalesa;
Kabud kauli mu daptan mung mumuna
Ding penakitan mo ipalad mu nala;
Ding mal tang pengari dapat naman sana
Ibie do ding dake anting para-gana;
Pablasang utang pin ing sisingilan da
Ding penakitan mu muli ngan karela.

Nanutang milyari karing kuyug tamu
A meki-pagobra king aliwang yatu?
O' bat kauli ra keni kekatamu
Mibalik la naman kening bie kalulu?
E wari pane lang magpadalang sueldu?
Dapat mung atin lang  atipun king Bangku!
Eta no pangutang----karing matua tamu
Bayad lang utang den---beit daka tamu.

Oini ing masakit ding anggang masakit
Ing bague makanian eta mu abangguit;
Balu kung kanining kanakung piglabit
Nung abalu ra yan mangaplas ku buldit!
Subali keng barug biasa lang manyukit
King depat dang mayap  pelalung kapurit;
Pangalutkutan da at piatsit-atsit
Ban king utang tang lub eta mu mipikit.

Uling maka-lisang ing karelang  gawa
Pamayapan tanang magtamad tana pa!
O ninu naman mo ing ali sumawa
Obra nakang obra---eka minanawa!
Nanung kabaldugan ning mipawas daya
Nung ala kang layang mukiat at mipala!
Nung e miyalilan ugaling sapala
King saug ning dusa ken tana myambula.

Ban king kakaluluan eta magbaluktut
Yang pamag-pautang sukat neng maputut;
At alilan tayang lugud a e maimut
E manayang ablas ing mayap a imbut;
At potang ing lugud yana ing magyamut
Ing pamanalipan kanian ne mabagut;
Iting kaugalian nung ene sisibut
Ing dugang ning dusa tuknang yang dudurut.

Nung pilan lang bingut ding agyu tang sesen
Ilang dapat lunto king kekatang Belen;
Paragulan tala, ingatan, at banten
Ban keta lunto lang mayap a memalen;
Ing paintungulan da sukat tayang baslen
Nanu mang malyari eta la paburen;
Datang ing panaun ding anak tamung den
Ila ding pag-asa ning kekatang balen.

O' dale kakuyug, bisa nakung mamun
Angga keng tutuking pamitipun-tipun;
Ing lalakuan ku mung anting peka-liksyun
Dinan lang kalayan bayung henerasyun;
Nung deni dagul lang mitmung inspirasyun;
Akua nang magwagui ning mayap a layun;
At kanian ya pamu mituklip---milulun
Ing galut nang dase ning dusa't pagmalun.




#Article 63: Pámagáral táu (696 words)


Ing pámagáral táu u pámagáral umanidad (Espaniol: humanidades) metung yang grúpu da ring disiplínang akademiku. Ing sentral a kuestion da ring disiplina: Nánu ya ing táu?

Paksâ na ning diskusion at kontemplasion ing kuestion tungkul king esensia ning táu. Ing tútúki, ekspresiong poetiku ya king amánung Kapampángan ning wátas a Filipínung i Renato Alzadón, a tituládung Nánu Ya ing Táu.

Nanu ya ing tau. Ing tau nanu ya?
Paki-intindyan ke king gagkas ding biasa.
Ngara ding pantas king pamanialpantaya
INAWA NE NING BIE lebul nang Jehova;
Agpang karing magkas king Pilosopiya
BAGUE yang MIMISIP--- LAMAN at DIWA  ya;
Ding Darwinian naman matning sasabian da
Metung yang ANIMAL nya mapaniupil  ya.

Ing kapaniupilan king kaparang Mortal
Yang palatandanan ning taung animal;
Ume yang maniupil ampon makipagkal
King baneng iwalak makitid nang lugal,
Apsalan no detang agyu nang ayapsal,
Pasiklauran no ding kayang asakmal,
Ban ding kayang supil tunggen deng makamal
Leon ya king gubat, guinu yang matangal.

Karing  bilungan  ning libru ning Istoria:
Mika Darius ya ing Matuang Babilonia,
Mika Alexander ya ing Macedonia,
Mika Julio Cesar king Paganong Roma,
Mika Napoleon Bonapart king Francia,
Mika  Adolph Hitler ya ing Alemania.
At aliwa muren nune dakal la pa
Ding linub miniupil kasiping dang bansa.

Agpang naman karing budning Pilosopo,
BAGUE  yang MIMISIP matas ya talindo;
Pagnasan neng akit ing aslag ning aldo
Ban  lakuan ne dulum ing Kweba nang Plato;
Inia makanian yang minisip matilo
Eya pepatugut king pamanimbento
King  anggang paniulung   a ngeni makalto
Ing PAMISIP naning tau yang pepalto.

Mika pamanyulung king parang ning syensya
Makapagmulala ne ing teknoloya;
Misusulapo ne ing tau king banua
Darasan na pati aliwang planeta;
Ing lijim ning dagat ene lijim kaya;
Ing bie na ning yatu atyu king gamat na.
Wari sa king libru na ning Pilosopya
Ikit ne ing sala, ala ne king Kweba.

Ngara naman detang magkas king reliyon
Ing tau  eya mu pamisip at aksyon;
Atin yang kaladuang makipag-komunyon
King Matas a IBPAng babie inspirasyon.
Inia kabang bie na ing mal nang debosyon
Ing tajiran no ding bayung jenerasyon;
Makalaman karing kayang meditasyon
Ing katuparan na ning Banal nang Misyon.

Ding linto uliran: Moses ding Hebreo
Ing bait Bethlehem, Jesus Nazareno;
San Pablo,San Pedro, Helen, Constantino 
Ing Madre Teresa, at Papa Juan Pablo;
Propeta Muhamad ding Muslim o Moro
Siddarta Gautama ning turung Budismo;
King India, Mahatma; king dayang Malayo,
Doctor Jose Rizal at Ninoy Aquino.

Nung pitutuliran ing gagkas ding biasa
Lalto king ing tau atlu ya persona;
Ing kapaniupilan inia gagawan na
Personang animal yang magbabo kaya.
Inia e patugut pasulung keng syensya,
Personang mimisip ya ing paganan na.
Nung inya ing tau lusuk at sakdal ya,
Persona yang Angjel ing tataid kaya.

Aku man, nung misan, animal ku naman
Ding para kung lasip buri kong supilan;
Ibat king anak ku yang akaugalian
Maki-pagtorneo kareng pasiknangan;
Ing pamagsane ku e makanian-kanian
King bakung maniambut karas ning labanan
Ing pulung-arena buri keng sakupan
Maguing  aring leon, kampyon dang tangalan.

At nung misan naman metung kung makudta
Sisibul king isip ing malagung diwa;
Tipunan ko detang mapinung salita
Saka ko ilala at piakma-akma;
Potang mayari ne ing kanakung guewa,
Poesia yang lunto yampang karing malda;
At ing poesiang yan yang magsilbiing tanda
King atin minisip king mayubung paksa.

At nung misan naman tapat keng susuyu
Dimut kung kaguiwan king banal nang lagyu
At panamdamn ning mabilug kung pusu
Malapit ku Kaya, anak nakung bungsu;
Nung paten daku man  king krus da ipaku
Ali ku pa-alian nung nanu ing tutu:
Atin Dios! Atin Dios!  Ing Dios yang mituru
Baku lang palsintan ding kalupang bigu.

Nung misan, king ubud ning kapanamdaman
Mipagkal-pagkal la ding atlung sikanan;
Ing personang lasip manintun yang laman;
Ing personang angjel babawal na neman;
Ing personang angjel buri na mayap ngan;
Ing personang lasip liliku yang dalan.
Ing personang isip ya ing manimbangan
Potang manatul ya, pikamuan da ne man.

Ing tau nanu ya?   Ibat king anak ku
Paki-intidian ke king pisni ding libru;
Pikutang-kutang ku nung ninu ta aku,
Pati siping bale pagugumasdan ku.
Dapot angga ngening pilak na ing buak ku
Menatili ya ring metung a misteryu .
Bugtung ya mo waring luruk-lurukan ku.
Ing tau nanu ya?     NANU ya ing Tau.




#Article 64: Pámanablas (380 words)


Ing pámanablas, pámagiganti u benggansa metung yang aksion kontra king kapuâ bílang ablas king salâ.Greenspoon, N. H.. (2011-03-01). Revenge. Ask a Monk. 

Tinipa la patag dening taga-bunduk
Karas da king baryu atmo pali buntuk;
Mipabaluan tamung tanak na at subuk
Ipaghiganti re ing mal tang pamuntuk!

Agpang mo karela ala lang kabaluan
King pangawala na ning Kapitan Roldan;
Ngara karing anggang taung menungkulan,
Ing Kapitan ayni yang dapat luguran.

Ngara pa karas king ugali at dapat
Ing Kapitan Roldan ala yang katapat;
Ing lugud na king Dios malabab at tapat,
Nung mangamanu ya, atmu pangasampat.

Nya ngara nung nu re diklut pepasaken
Ken tala tambangan at gisanan paten;
King barang tangalan ding maldang memalen
Daramdaman taya ing aklis ning Balen.

Byernis gatpanapun king bayung  Eskuela
Y koronel Gumban biglang dinatang ya;
Ding tau king baryu pepayaus nala
Atin yapin kanung mensaji karela.

Ngana ning Koronel:  labis kung kelungkut
Ing kapitan Roldan kabud da nya dimput;
Ding guinawa kanian dapat lang mabagut
Panintunan mila nula man salikut.

Kening depatan da ding taung marawak
Antimong aku nang karelang inakdak;
Pablasang daya ke bilang kamag-anak
Ing Kapitan Roldan anti ke mong anak.

Detang paka-patig kalako da kanian
Bulung-bulung tamu at milalawayan;
Balu tang mausta aldo lang panayan
Mamaksing king baryu ing matning labanan.

At misan a aldo miglapitpit lapin
AK 47,  automatic carbin.
Miglagapak la ding  Armalite M 16.
Pakasakab-dukmu tamung alang sapin.

Mikit ing akbungan, mikit ing panagkas
At alang patugut ing syuk da ding balas;
Ing balang lapitpit agad atin ablas 
Mate na nung mate alang bisang matras.

Karing anggang laban a tengalan tana
Ing labanan ayni maka-aliwa ya;
Uling balang panig ing atyu king lub da
Ing pamaghiganti king parsalaman da.

Keng lub da ding kilual pete re ding PC
Keng lub da ding PC Hukbu lang dinali;
Ngening ing tutu na metung man kareti
Alang makibalu king tutung  milyari.

Era naman balu nung tutung mete ne
Guewa reng sandalan ipagjiganti re;
Ing pamaghiganti dakal ya a pate
Pati ding memaryung epa batu bale.

Ing labanan aini maguing aral ya sa
Lalu na karetang tatalan sandata;
Ing pamahiganti a bunga na ning mua
Bubulagan  nala ding matang masala.

Ing kapitan Roldan pilming ena buri
Ing e biru-birung  dayang tinulari
Uling king dayang yan ing makipasari
Ing ke-alan isip a pamaghiganti.




#Article 65: Aldo ning Misásanmetung a Bangsâ (252 words)


Ngeni Ka-24 Aldo ning Oktubri, 2005, Anam neng Pulung Banua keng pangatatag na ing Buklud ning Misanmetung a Bansa, United Nations Organization. King kayang pamagmasusi oini ing Payabut ning Pekapun, Kofi Annan ...

Ing UN sukat neng iyaninag ning bayung panaun, at magpang ya karing kayang panyubuk - kayabe, mumuna at pekamabayat, ing kebaluan a dina-dinalan lang milyun a tau ring makayarap a alang laban king danup, sakit, ampong kapanyiran king kapadurutnan, agyang ing yatu atyu kaya ing kegiwan, bankanita asagip nala.

Ketang milabas a bulan, ring manimunu king yatu mikit la New York bankanita sumubuk at mibalangkas lang pisanmetung a pamanarap karening panyubuk.

Ring manimunu karing bansa, mabandi at maluka, mengakuanan la karing eganaganang kasunduan a nung mipairal ngan malyaring bosnan na ing kakaluluan anggang 50%, king kilub ning apulung banua.

Apikasundu rang manalakad bayung dake ning UN a mipaglualu karing katuliran pantau ampon manalakad pang-maluatan kapayapan karing bansang mengasalanta karing labanan.

Mengaku lang labanan ing miyayaluang kabusakalan, gawang piyabeyabe paralan nung kailangan, bankanita milisya la ring bansa keng genocide (pamaglinis layi) at alwa pang makasindak a kasalanan.

Apakiyarian dang gawang pamagbayu king UN Secretariat.

Oneng keng pamanalwa ning panaun, climate change at Security Council mangaina lang amanu ring karelang agawa. At king nuclear proliferation at pamaglako- sandata, disarmament, ala lang bitasang apikasunduan.

Likuananan dakaming marakal a obrang gawan. Ngeni, kabang pagmasusian tamu ing ka-60 banua nining binang kailangan a Telakaran, pangaku ku kekayung daptan ku ing dake ku. At magtiwala kung, ikayu, anting mamamayan ning yatu, gawan yu ing kekayu.




#Article 66: Ugnáyang Filipínu–Amerikánu (184 words)


Alamat - Metung yang dula dikil karing minunang diling Filipinung menuknangan king Bansang Amerika, king Lakanbalen New Orleans, mipalage ya karing mapilan a lugal anting panalala at pamipagaral king kuentu ring Filipinung - Amerikanu.

Banyan - dulang mapagtula dikil king metung a Filipina anyang 9/11, sinulat neng Jeanie Barroga, metung a kilalang talsulat dula keni Bansang Amerika. Mipalage ya magmula keng Biernis king San Francisco, California. Metung yang Kapampangan-Amerikanu ing mematnugul king dula, i Professor Francis Tanglao-Aguas. Metung a PanLabuad a Pamilayad Palage keng November 3-20, 2005
Wednesdays - Saturdays @ 8PM
Sundays @ 7PM

New Langton Arts

San Francisco, CA 94103

Lalam ning Asian-American Theater Company.

PNDA - PHILIPPINE NATIONAL DAY ASSOCIATION, Pigmasusian ne ing Pamanang Filipinu-Amerkanu keng pamaglayag king metung karing karelang layun, ing pamangilala karing gawang pansining ding Filipinung-Amerkanu keng Pamagmulan ning Palage Panglabuad ning LAHI ARTS, ketang ka-23 nang Aldo ning Oktubri, 2005.  Kaibat dang menaus saup karing tinagun para karing mengaturan king bagyung Katrina king New Orleans pepalage re Ing Pamaglakbe nang Sarimanuk,, metung a kwentung pan-dulaan dikil king pigmulan at delanan da ring Kapampangan at alua pang Filipinu.




#Article 67: Parul (233 words)


Ing parul (Espaniol: farol de Navidad, farol navideño) metung yang típu ning sulu popular tung Pasku.

Papasku nanaman......!
King tulid nang eran nitang bale gipu,
Ati ne na naman
Makasabit karin ing Parul a Pusu;
Kasuyung melakwan
Panyatang ning silim, sisindyan ne sulu
Tanda ning panayan
Na ing pamagbalik ning mutyang dinayu........
Sasakali man,
Kabud ne mu datang ketang ena balu,
King balitang eran,
Ding banyagang bitis, ela mitalabu!

Papasku kanita,
King kapagnasan dang kumit bie manawa
Meko yang irug na
Tinggap ne ing obra king aliwang kuta;
Pamisulatan da
kabang bayu-bayu madalas, madiwa
O'  kelambatan na
Ing datang ding sulat, malagad, bihira
Angga king alana.......
Bitasang alanang miras a balita,
Ene mekibat pa
karing kayang sulat ing dinayung mutya.

Papasku pa naman.....
Dinatang ing bagyu, kabud-abud na mu
Angin yang masikan
Ing mamius manugun ketang bale gipu;
Kalulung melakwan
Darala na mekad ning dusang milalu
Mibagyuan ya naman
Kabud nya mipase...masaspak ya salu.
Ala yang keliwan
king megising parul ing pirat nang pusu......
Ala yang keliwan
King mipdang inawa itang mipdang sulu.

Nung nukarin ya man
King disyertung asul ing dinayung mutya
Agyang saglit muman
Ing likuan nang pugad aganaka ne sa;
O' nung sakali man
Ing sadyang tuknangan datang ya king diwa
Aisip na mu man
Panaun ding Parul...panaun ning saya;
O'  tulid ning eran......
Ing Parul a Pusu eya pa mibaba
Yang palatandanan
King pirat nang pusu ning kaladuang mipda!




#Article 68: Tigtigang rock (189 words)


Ing tigtigang rock mentung yang heneru ning tigtigan.

Tsiki-tsik tsik tsik tsik tsik tsik
Tsiki -tsik tsik tsik tsik tsik tsik
Mekokeni young gals and chix
Terak tamu king  Rock- Musix.
Nung buri tayang masaguip
Ing amanung magkapandig
Tsiki-tsik tsik tsik tsik-tsik tsik
Terak tamu keng Rock- Musix
Yeah...! Yeah...! Yeah...!Yeah...!

Aduang takbang bandang kaili
Atsaka ka magpa-sexy
Aduang takbang bandang wanan
Ikembut me ing papalwan
Lundag-arap anting tugak
Magbaba kang anting pandak
Lundag-tugak bandang gulut
Saka ka magkembut-kembut.
Yeah...!Yeah...! Yeah....! Yeah....!

Tsiki-tsik tsik kapampangan
Rock-Musix ya ing kailangan
Ala nalu ding Bugtungan
Ala nalu ding Crisottan
Ala nalu ding Kundiman
Ala no ding Bulaklakan
Nanu yata ing kailangan
Rock- Musix, Rock- Musix naman...!
Yeah...! Yeah...! Yeah.....!Yeah.....!

Aduang takbang bandang wanan
Ikembut me ing papalwan
Aduang takbang bandang kaili
Atsaka ka magpa-sexy
Lundag-tugak  bandang gulut
Saka ka magkembut-kembut
Lundag-arap anting tugak
Magbaba kang anting pandak
Yeah....!Yeah...! Yeah...! Yeah....!

Tsiki-tsik tsik kapampangan
Rock- Musix ya ing kailangan
Makanian tayang sagipan
Ing amanu tamung sisuan
Ala nalu ding Crisotan
Sarsuela mitda la naman
O' nanu ta ing kailangan
Rock- Musix, Rock- Musix naman....!.
Oh Yeah...! Oh Yeah...! Oh Yeah...! Oh Yeah...!




#Article 69: Renato Alzadón (485 words)


I Renato Bonus Alzadón metung yang wátas a Filipínu king amánung Kapampángan, pepasálâ king Sulû ning Malagûng Paniúlat Kapampángan.

Linto ne ing metung karing taung malambat danang panayan ring alagad ning lakaran king panyulung ning kalinangan Kapampangan, ini ya i Renato B. Alzadon, anak neng Florentina Bonus at ning meging Consejal king Capas, Tarlac, Pedro Alzadon. Tubu Aranguren, Capas, Tarlac, I Renato agyan mang malambat neng manuknangan king Baltimore, Maryland, king Bansang Amerika, ali na kelinguan ing pigmulan nang kalinangan at sisuan a Amanu. Anak ya pa i Renato mamikudta neng miyayaluang aske ning Literatura karing amanung Kapampangan, Inglis, Kastila, ampon Tagalug.

Pablasang itang kayang Igpa a kakaluguran nang matalik ning meging pamuntuk balen ning Capas ing meanguabie Francisco Tanglao at itang kanakung meanguabie Tata, meging Hukum Dionisio P. Tanglao, metung yang matenakan watas ning Kapampangan, anya i Renato megi yang o migit ya pa keraklan ketang kayang Tata king geling~an king pamanyulat at pamikudta.

Ing Literatura marakal ya sakup a marangle, kawatasan, dulaan, nobela, kwentu, dalit, at alwa pa. Sanu man kareni at karing alwa ra pang dake, kalupa ning pamanyulat pan-religion o king Banal a Kasulatan, i Renato aguio nalang palambutan pusu ring mangasias a diktador pati na ring pusakal, karing kayang susulat.

Pepaganaka at binyayan nalang pasibayung Renato B. Alzadon ring dramang Kapampangan parandam da kanita karing radyu king Region ning Pampanga. Ing suwala nang pang-radyu at pang-Crissotan, atyu pa kaya at malyaring lang magduyan ring darandam kabang pagtumayla nala karing kawatasan nang Pangkasalesayan ning Yatu o ning Balen a kaluguran, kalupa ning gewa na king DZAB king Angeles ketang kayanakan napa.

Nung ing Pintor at Watas Rafael Maniago, Jose Marti ya datang, i Tony M. Peña, kasing-pinu yang Amado M. Yuzon o ning kayang inpun Monico Mercado, ining Renato B. Alzadon eka mag-aduang isip ilimpi ya kang Rizal. King marangle ning pamananam, marangle ning kabayanijan pamilaban, balu na ngan, at kalupa na namang Rizal, agyang aduang pulung tumpuk kabang kawatasan ena urungan isulat. Ketang anak ya king Pampangan, pituki-tuki re ring pakamalan ring aduang Poetang Laureadu Jose M Gallardo at Vedasto Ocampo, ila rin kayang anting idolo liban king kayang Tatang. Ring watas areni ela bisu-bisung papakit karing eganagana rang gawa, pauli ning balu re katindi anting tape recorder ing kayang memoria. Balu re ring mesambitlang matenakan watas itang kasebyan a - maralas ing tiru, migit ya pa king mituru.

Dakal lang metula at mangabiasa karing susulat at tuturu nang Renato ngeni king dalan ning aptas, pauli nini pasalamat la at akilala ne i Ernesto C. Turla, metung pang talagabe, manimuna at masipag nang pastul ning Kalinangan. King kayang pamanintun kasulatan king Amanung Sisuan disan ne i Ginung Turla king aptas, anya milage yang pasibayu at payaslagan ne ing Literatura at Sining Kapampangan. Salamat karing miglalang karing makinang panyulat ampo king pangatalakad ning aptas, pauli ra ing pamisanmetung at panyulung ring diwang pankapayapan ding alagad ning Kalinangan masala lang lalung mipaltutu.




#Article 70: Pámagbáyu (250 words)


Ing pámagbáyu (Páli: anicca; Sanskritu: अनित्य; anitya), impermanensia u transitoriedad metung yang karing túrû ning Budismu. King Budismu, ing totalidad ning kondisionádung eksistensia, alâng eksepsion, transitoriu ya ampong ebanesenti at ingkonstanti.

Lalam nang likupan ning Bale-Salamin
Karin ya ing metung a Modernung Jardin
Timpladu ya pali, danum, gabun, angin
Pili lang tanaman detang atyu karin.

Ing bining menibat pamu king marayu
King Modernung Jardin, karin ya tinubu;
Inyang dagul ne yan at maspak ne buku
Liryu yang Maputing sakdal king kalagu.

Mikatagun naman 'tin kapagmasusian
Ing Maputing Liryo mayagtal ya kanian;
Uling king leguan na ya ing karampatan
Maguing palamuting mikana king siduan.

O' karing gamat ning mayap a Florista
Linto yang balamu sikat a artista;
Nung  'tin yamang abe ketang pomang  ita
Kontra-bida la mu at dakal a extra.

Ing kapagmasusian mengari yang sine
King Maputing Liryo dakal lang menalbe;
Ninuman manakit king leguan nang tagle
Pupuryan deng anting Reyna na ning Arte.

Dapot kalabas na ning kapagmasusian
Ding taung menalbe mako nala naman.
Mapilan mung galo gamat ning orasan
Ing Maputing Liryo ala ne king siduan.

Insamang Sampagang meyagtal king tangke,
Agyang sablang lingap gisanan mung ibie,
Diligan me man king lua mung sasagese,
Malanat ya mu rin, mistula yang banke.

Ngening ala nayu king lugal nang siduan
Ing Maputing Liryo nuta ya  dulapan?
Oitang makatambun ketang basurahan
Inugse ra nyamung kalupa ning basan.

O' Maputing Liryo , emu pakakatas
Malagu ka ngeni, nanu kata bukas?
Potang king ketasan  tagusgus kang kuldas
Ing manaya keka..., Kutkutan yang Paldas!!!




#Article 71: Brutalidad ning kapulisan (403 words)


Ing brutalidad ning kapulisan ya ing gámit ning milálung fuersa ning nánumang típu ning kapulisan.

Ugtung aldo tapat---tajimik king baryu
Ala kang damdaman inge agyang nanu;
Atilu ngan ata king bale deng tau,
Kilung do ngan ata king bale deng asu!

King katajimikan kabud na memaltuk
Tikian ning lagapak at matning lagutuk!
Mikit ing akbungan! Balas la ding sisyuk---!!!
Pakasakab tamung makasubsub buntuk.

Eta mu bubulad. Eta mu sasabi,
Agyang balu tana nung nanung milyari.
Makasane tana king anti kanini:
Milaban no naman ding Hukbu at PC.

Penapenandit mu ing tangking kukurug
Ya ing lito-lito king gabun durugdug;
Kabang lilibut yang mamamalipugpug
Anti lang bebewan ding salu tang kakdug.

Biglang menajimik; tinuknang ing akbung
Dinayu ne itang tangking daragundung;
Kanian ya maramdam ing matning galeung!!!
Ketang bale galut, manangis ya’y Bilyung.

Meki-iglo tamung alang pamikunut.
Kaibat ning akbungan, ala tanang takut.
Ing tengalan tamu makapangilabut---!!!
Mebaril ya rugu atyan ing mabuktut.

Libu syam a ralan pitung pulu’t lima
Iniang mapalyari ing trajedyang ita.
Kaibat nang milibing ning kayang asawa.
Y Bilyung, king baryu ene linto lupa.

Ngara ding aliwa minta ya king Cebu,
Ding aliwa naman, king Palawan kanu.
Menga-alilan no dening gugubyernu
Bitasang aliya siniput king baryu.

Kaibat ning panaun ning pamanajimik
Mibalik no naman ding tropang mabagsik;
Itang kaselanan  kabud na migbalik;
King pamagbalik na, mataram ya pitik.

Banda king Pangulu atmu na kagulu
Dakal no na naman pamaten dang tau.
Lalto makalunus itang Ortelanu
Eta makabiling pale ampon atbu.

Eta pa mibawi king pamagkasakit
Magbalik na naman ing pamamalipit.
Ala tang keliwan karing makasipit
Pilatan ding aduang batung mipamitpit.

Ngara ding makatua---detang mekatanda
Ketang panaun na ning salwakan daya:
Obat kaya rugo etana sinawa
King pane patayan at pamanganyaya.

Oyan, ing patayan mengari yang bagyu
Papunta ya keni king kekatang baryu;
Magdatun no naman king bale deng tau,
Magkulung no naman king bale deng asu.

At misan a aldo kabud na memaltuk!
Milaban no naman ding PC at ding Huk;
Batang mipanginlag king balas a sisyuk
Pakasakab tamung makasubsub buntuk.

Ati ne na naman ing Tangking kakarag
Anti yang manintun bale pamaliswag;
Anggang e dinayu aliya mepagpag
Ing sindak king lub da ding salung kakabag!

Penapenadit mu ala nang akbungan
Ala tamung takut linague king dalan;
Buri tang abalu nung ninu la’t pilan
Ding miragsang mete king pamibarilan.

Karetang miragsa keni king padulung,
Kabud tana atin akilalang metung;
Inia pala keni marakal ing akbung
Tidtaran deng balas Y KUMANDER BILYUNG---!!!




#Article 72: Bayánî (496 words)


Ing bayánî () metung yang táung gera ya ing ordináriung modu ning bie at kadalásang miembru ning metung a sibilisasiong basádu king gera.

Úli na king influensia ning Tagálug, ing terminu ati yang konotasiun ning . Karing aduâng kásu, ing onor nesesáriu ya para king metung a túneng bayánî.

Libu Syam a ralan Pitung Pulu’t Adua.
Y Ferdinand Marcos atyu king upaya;
Kabangis-bangisan nang Kumander Pusa!
Ing Bunduk Dalaga, yang guewa nang kuta.

King panaun aita,  nung atandanan yu,
Mika-atin tamung eleksyon king baryu;
Makasadya tanang mangi-atsang  botu
Dapot agyang metung alang kandidatu.

O’ ninu naman pin bisang manungkulan
Timbutajil  ka bie eka pa suswelduan;
King balen ta mismu, eta apa-alian,
Dakal nong pete ra karing mig- kapitan.

Lingus-lingus tamung manintun pamuntuk!
Balang linawe ku pipiling a buntuk.
Kekatang makatuang tanak na at subuk,
King puestung Kapitan, alang bisang lukluk.

Mekabulad namu, apansinan  taya
Ing anak a Roldan, minuli ne pala;
Meyari ne ata king pamag-aral na.
Katandangan napa--- atme kamu lupa.

Oini ya ing dapat , ngata mung sinabi,
Ala yapang baltik  king mingatbang parti.
Pisanmetung taya ing anak a ini!
Yang meguing Kapitan ning baryu tang iti.

King pamanungkulan, linto yang magaling,
Dakal ya apalto atmu  pangasanting;
Mebawas ing sindak, ing kaplas, at daing!
Ing bayung pag-asa, sinlag yang maningning.

Makagyung sabian kung mika-kapayapan;
Mika-pamanyulung king pamangabyayan;
Inya kekatamung kayang sasakupan
Tune yang bayani ing mal tang Kapitan!

Pablasang magaling yang administrador,
Ngara ding memalen, dapat yang mag-Mayor.
Ding aliwa ngara, maski Gobernador;
Datang ing panaun, lumput yang Senador.

Ding taga-Dalaga aplit deng  abitan
Buri da king kilual ya maguing Kapitan;
Nung maki-anib ka, ngara, king  Kimutan,
Kapitna  ning Luzon agyu  tayang talnan!

Dening paka-patig talu malinggasu
Patalnan deng baril lumaban ya kanu;
Pane dang sasabian, karing anggang baryu,
Bukud na na kanung alang BSDU.

Dapot ining Roldan ere apatuki,
Atin yang prinsipyung ali ra  apakli;
Ing kapanualan na, Ing Dios Ya ing Ari,
Ya at Ya mu kabud  ing tukian  na buri.

At misan a aldo mispak ing balita:
Ing Kapitan Roldan kabud nya mewala;
Ing bayani tamung pipandaman sala
Mengari yang sulu a kabud na mipda!

King dalan, ding balang akasalubung ku
Tutulu ing lua ra antimo ding kaku;
Kiniak langan ata ding maldang memaryu
King pangawala na ning mayap a tau.

Tauling ikit taya manabat yang saken
Tiknangan ne ning dyip a mame king balen
At pepasaken de. Paka baril la den!
Ing eta mu balu nung kinua reng paten.

Dinatang ing Daun.  Buri tayang yapa
Batang pasalamat king mayap nang guewa.
O’ ing kutkutan na nukarin ya kaya?
Makananu tayang salangyan kandila?

Dinatang  man itang Maligayang Pasku
Eta maligaya pablasang alayu;.
Karing Bayung Banua dakal nong mibayu!
O’bat alayu pa ing Kapitan tamu?

Ngarang babie payul dening kayantabe:
Eta ne panayan ban mipayapa ne!
Ali ku ayamyam ing tutung mete ne
Uling eta neman piglamayan  bangke.

Balitanan yuku nung nukarin yaman,
Mabie ya o mete bakeng adalawan;
King baneng mituklip ing tauling bilungan
Ning bie ning bayani, ing Kapitan Roldan.




#Article 73: Panínap (503 words)


Ing panínap metung yang susesion da ring imáhen, idea, emosion at sensasiong kadalásang imboluntáriung lulual king ísip kábang tutudtud.

Malambat na murin e mikakit kata
Mimiguit na mekad aduang pulung banua;
Kabud miglakbe kung menaliwang bansa
Ala nakung dimdam makatungkul keka;
Nung balikdan ku man makule napun ta
Eku man asabing meguing bandi ra ka;
Dapot  nanung sangkan, bakit kaya, Rosa?
O bat angga ngeni paninapan da ka!

King misan a bengi maniaman ku tudtud
Detang anino ta linto nala kabud;
Karing kekaldan mo ikatang mibukud
Mipalsintang tapat, wagas, at makatud;
Arapan ning altar kata siniklaud
Sinumpang matalik king lagyu ning lugud;
Bagting na ning sintang kekata mibuklud,
Kamatayan ya man, aline apatlud.

King  misan a bengi kakung teguimpanan
Ing ati kata mo busal ding tanaman;
At lalam nang sinag ning masalang bulan
Sinumpa ka kaku, sinumpa ku naman.
Maglua tang pengakung nung dunutan da man
Ding mal tang pengari butul ta at laman;
Dapot itang sintang karelang titulan
E malyaring mate king kapilan paman.

Misan peninap kung king Eden a mula
Aku mo ing Adan, ikamo ing Eva;
Magmain kata mo karetang lilung da
Ding myaliwang dutung, berdi, at mabunga;
Ayup lang daralit  babo ra ding sanga
Begayan ding batis siping ding sampaga;
Paniatang ning silim ing Guinu tipa ya
Sasalubung katang pupuring sasamba.

Rosa, kasampat na! Agyang paninap mu
Mika atin katang pisugue pangaku;
Pablasang kanitang eku pa dinayu
Pagnasan kung ikang kakung akasuyu;
At maniwala kang ika at ikamu
Ing apalsintan ning mabilug kung pusu;
Dapot numan anti  lugud kung milalu
Keni ya misimpan, king kilub ning salu.

Kanita maselan, sutil ing panaun
Kapitna ning bie ku ati ne king aun;
King balang penandit eku mipaindatun
Tatamban ku wari king lablab  ning pugun;
At ing kasakitan ning bie susun-susun
Anti kung mamusan dusa at pagmalun;
Inia arapan mu makanian kung memun
Banakung dumayung manaliwang gabun.

At kabang mamun ku tikis keng kinimkim
King kakdug kung salu pamagnasang sakim;
Pamikawani ta kanian ke asimsim
Agta nang mapait ning malsintang lijim.
Kabang lalon ke yang banuang  mali-malim,
Peka-pangaku kung wagas at taimtim
Ing lugud ku keka eya mangulimlim
Angga king ing bie ku takpan ning sisilim.

Ngening ing aldo ku malale neng lalbug
At malimadmad na sinag nang tatabug;
Dapat sa king diwa mimin nong melabug
Pingalip nang simpan nining salung kakdug.
Dapot angga ngeni makinang yang bubug
Ing panaguimpan kung ikang maguing irug;
Ing amlat nang paldas ning bigung panirug
King marimlang aun kagum keng mabaldug

Nung pagumasdan me yang e mipaindatun
King pader a batu mamaltuk a alun;
Makanian ing sintang bigu ning panaun
Maibug neng gabakan yang salung mamalun;
Kalupa ning bining mikutkut, metambun.
Maspak yang manasit lunto babo gabun.
Makanian ing sintang mipase king napun
King paninap muman pilit nang babangun.

Karing paninap ku metupad, meganap,
Ing ibat king napun lijim kung pigagap.
Aklis ning kaladua dinininan mung lingap,
Kau ning panamdam inaplak mung ganap;
Ing kekatang banua milako ya ulap;
Samyu ding sampaga  kekatang asangap;
Mikalugud katang wagas at masapsap---
Meguing bandi ra ka king kakung paninap.




#Article 74: Kawatásang panganak (181 words)


Ing kawatásang panganak ya ing kawatásang eskrítu pára karing ának, u kapad karing ának.

Ding sigienting ehemplu king amánung Kapampángan eskrítu la ning wátas a Filipínung i Renato Alzadón.

Ing atut nanu ya... ? Nanu ya ing atut...?
Bague yang makislap..., mabanglu..., mabantut....!

Makislap la atut ding batwin king babo.....
Ya'ytang  mananabung anting bulalako.

Mabanglu ing atut da detang sampaga
Lele mo keng arung ...., bawan-bawan mo pa.

Dapot ining atut na ning kasiping ku
Nan' ku man balakan....., eke buri bau!

Deni pung miminum apansinan kula
Ketang lalam bale karin la pupunta.

King metung a asias karin ya'y  kong Sewu
Ya ing ayimyan na matudtud a asu.

King kaung ning asu misdan ya Y koya
Bigsu nya mesagpang ing kayang LIGAYA.

Mengapaurung ya king tukuran eran
Ing karsisiliyu na, ena ne tinas man. 

Y atsi kung Nora tiktak ya kasungguit
Kukulaman de pu....., lalapad ya buldit.

King kaganaka na ning kayang asawa
Ot paki-paten ne....., eya mipainawa.

Sabi nang tatang ku eya makukulam
Inia kakanian ya, mamita yang MASLAM.

Makanian mu pala ngakung makikulit
Painuman yeng aslam baneng e magbuisit.




#Article 75: Amenasádung amánu (400 words)


Ing amenasádung amánu metung yang amánung ating riesgu ning ekstinsion.

Ining kawatasan nang Jason Paul Laxamana kayabe ya king koleksyun kawatasan nang Ing Pamikit Ming Miyindu a sinambut katlung galal king Gawad Komisyon 2007 Tagisan King Poesya.

Oyta i Ginang Nacionalista
Ngana king ulaga ning salita

Masa-ol pa sa malansang isda”
Ita kanu’ng amanu nang Pepe
Inya mag-Filipinu king bale
Sibuknan, oneng digpan-ning-alti!
E pa rin asalikut ing gege

Misan a aldo merakap kami
Rugu ning kasiping kung kaklasi
Kákanta keng ‘Atin Ku Pung Singsing’

Di Bokbok at Ketuy naman gulut
Pepamayaran dong limang pesus

Ing magdusa ing karelang gradu

Kabirabira itang mestra mi
Ing patilya ku kayang penabit
Uling pane kung mángapampangan

Ala ku kanung lugal king “bayan”
Metung ku mu yatang mánukluan
Kapilan na ku kaya paluban?

Ladies and Gentlemen, mga kababayan,
I'm honored to be here sa inyong harapan;
As a Guest Speaker nang inyong Aguman
To save and propagate Wikang Kapampangan.

I would like to begin by saying sa inyo
I love Kapampangan, native tongue ko ito;
It's my ardent desire since my boyhood, you know
To see Kapampangan not just survived, but grow. 

Kanyan ne tikdo ing tau Kasulukan,
Saguli mu pu Sir, nganang tinambayan,
Kasanting na ata ning kekong sasabian,
Kapampangan ye ba ming aintindian!

What's Up

Shay! What's up Lolo, tila busy yata
Dine sa probinsya  panay ang paggawa;
We came here to see you and to invite you nga
To have a vacation with us in  Menila.

In Manila Lolo, there are so mush to see,
Casinos, Malls, Buildings; Parks that are so pretty;
If you prefer Lolo, you can go watch movie
or you can just stay home, relax, and watch TV.

Aray ku pu Inkong!!!!!!Kasikit yu pindut
ining balugbug ku bigsu nya meputut!
Aba! Ustu palang maplas ka balugbug
You talk Kapampangan no english-tagalug!

Save Kapampangan

Para mai-save ya ing amanung sisuan
Dapat langan kimut every Kapampangan,
And you, as a writer, ing dapat mung daptan
you must keep on writing ban atin pamasan.

Tell those who can declaim to do the declaiming
Tell those who can publish to do the publishing;
Tell those who carry tune to do all the singing
Tell the Politician to please, please do something. 

Koya, nganing wali, tutu ing sabi yu
Dapat itamu ngan maki tungkul tamu;
Nanu neman, koya, ing peka tungkul mu?
Wali ko, I just did, telling you what to do!




#Article 76: Klasismu (157 words)


Ing klasismu ya ing negatíbung panimanman at mismung diskriminasion kontra karing úrîng sosial a aliwâ king sarílî.

Ibat king anak ku, kakilala kune
Dikut-Kulumparit o Malamarine;
Pikakasaman yang dikut king marangle
Uling masuksuk ka kabud dilpakan me.

Inya makanian deng pamaligtad yamut
Ampon sisilaban kaibat ning papalut;
Talagang imbut da ding tau king Laut
Ing patdan de lahi ing Marok a Dikut.

Inyang dagul nakung munta Amerika
Ing Marok a Dikut ikit keng misan pa;
Dapot ene dikut.....! Ing lawe da kaya
Metung a tanaman.... malagung Sampaga!

Karin ya king siduan king Marmol nang Pasu
Ninu man manakit pupurian de lagu;
Pemalayawan deng Malambut a Pusu
Kasi, tagkilan me, magtikum yang duku.

Ining Kulumparit o Malamarine
Tin yang Guintung Aral king kekatamung bie;
Ining kasaman dang sukal a metunggue
Sampaga ya palang maulagang bague.

Eme pakalati yang taung kalulu
Agyang Kulumparit ya mu king lawe mu;
Pota nung akua yung mikit pasibayu
Sampaga ya pala......Marangal yang tau!




#Article 77: Útang (671 words)


Ing útang metung yang obligasiong ning táung upan ya ing perang andam.

Misan, ing Angel ning Guinu, dinatang ya
King kecaming baryu bebe ning aplaya,
Ding tau king baryu pepayaus nala,
Arap ning Bisitas…den, pinulung nala;
Magdala ya kanung paka-sakung pera.
Katmu yang bisitas karing daralana;
At ninuman bisang pera, den, kaya la,
Idala na ngan ing agyu nang idala.

Uling nanu pamang bague keting yatu
Bandi nangan ning Dios…inya ding pera yu
Nung gamitan yo man king tula ning lub yu, 
Dapot magbalik la king minie kekayu;

Makanian la naman perang ibalik mu”.

Ing akit nakayung misaplala king bie.
Inia ing pera mu dapat gamitan me
King ikasulung na ning kecang pagkabie.
Antimong tanaman, yan palabungan me…
Nung ustu ya lingap, gambul ampon sese,
Mayumu lang bunga ding keca na ibie
A peka galal na ning sikap mung binie”.

At kaibat, ing Angel, biklat nane kanian
Pasbul ning bisitas ning baryu kung beitan; 
Makaba ing pila…niang akung mikutnan

Apulu lang saku ding kacung pisanan
Lima pago kaili, lima pago wanan;
Aliko binili anggang eke disnan
Ing galut kung dampa libis ning palayan

Mibule-bule ku: nanu kaya ngeni
Ing sukat cung gawan karing perang deni?
Nanu tang negosyu keting yatung iti,
Ing garantisadung alang pangalugi.
Nung ali ka biasa king pamagmantini
Ding kecang pujunan kanan do ding bwitri;
At nung magbalik ku kening bie pulubi,
Paniatang ning Angel, nang sabian na niti?

Atmu na kasakit king metung a tau
Ing dimut a beluan king lakad ning yatu.
Akabyusan ke mu ing kanam a gradu

At mu naku kaina karas keng nomeru
Eko man abilang perang inuli ku,
Balu kung apulu la ring taliri cu

King kai-isip ku mipakde kung bigla
At apansinan ku malungkut kung kalma.
Oini, akung dili kening kacung dampa
Ala kung kasuyu king bie kung malugma.
At pablasa kaseng mangmang ku’t maluka
Balang tiliran ku, ali ko katugma.
Mecad ing tratu da ngeni manaliwa
Lalu na’t ing pera yanang magsalita.

Inia ban mitabi ing pamangulila
Yang apigampa ku ing saling pamilia.
Muna sinali kung malagung asawa
Pati na katuangan mekibayad kuna;
Sinali kung saken… mitunggalan kepa
Sinali kung bale…malualas ya mula,
At bayang milusuk ing kacung ligaya
Sinali kung anak, oita pin, adua la.

Pananese anak, eya gawang biru
Gumastus kang anti yang balding tutulu.
Paniali mong gatas…paniali mong baru.
Potang sakit lapa, makakarug salu
Ing singil ding doctor, makikipatlalu
King ketasan na ning bunduk Pinatubu...
Pablasang ing bie ra mal ya pa keng guintu,
Agyang mal ing singil bayaran mu rugu.

Kabang daragul la, daragul mu naman
Itang lalto gastus a emu alisyan.
At lalu na iniang maintun lang cabiasnan
Inigut lang pera king kaili at wanan.
At uling ala ping patad ing gastusan
Ding pera na ning Dios ikua rang megisan.
Agya sang kusing mu ala nang mitagan
Ban maguing kambil na ning bie kung menuban.

Nung kapilan naman ala nakung pera
Karing yapa datang ing Angel ning banua.
Bagting ning kampana ipamalita na
Arap ning bisistas…Angel manaya ya!
Kanian ku migising..mibangun king kama,
Ulining dine ku salikut ku sana.
Iniang kusutan ko ding kanakung mata,
Kacung apialas…maninap ku pala.

Iniang balikdan ke ing mutyang kebuklud
oita ketang kama maniaman ya tudtud.
O! tutu pin pala ‘tin kacu linugud
Ena anti iniang dili kung magbukud.
At iniang tando ku ikit ku no cabud
Detang aduang kotsi kilub na ning bakud
Ken ku apialas grasya nang binubud
King maluka kung bie ning Dios a malugud

Bisni ke ing kuartu ra ding kacung anac
Maniaman la tudtud…alang malit sindac.
O! era na takman pait na at salpac
Ning bie ning maluka nung nu ku tinalmac.
King mabanding yatu karing la misapuac
Nung nu ing kalayan maslag ya’t busilac
Keni, timawa lang guyapgap, lipacpac
King banua nang asul ‘niang aldo masaspac.

Ding adua kung anak, cabang lalon kula
Mebalag ining lua caring kacung mata.
Kacung apialas itang degulan na
Ning utang ku king Dios… king grasyang binie na.

Ding binie mu kacung miguit pa keng pera.
Guinu, angga man king mapda ku inawa
Eku makabayad king utang ku keca.




#Article 78: Dálit ning Dútung (563 words)


Ing Dálit ning Dútung metung yang poema ning talasúlat a Filipínung i Renato Alzadón.

Dinatang ing dimla. Mengari kung dutung
A pakakalale mamako salilung;
Ining malimpuyut a angin a bibiung
Paglaputan no ding maputla kung bulung;
At ing kakung aldo lalon keng dudulung,
Magpampan king bunduk nung nuya magkanlung;
King panga-ungle ku dili kung bubulung:
?Sasalpantaya ku king kaku Miniaklung.?

Limbug ne ing aldo. King keralumduman
Ikit kong kinislap ding sulung paritan;
King pangarate ku king kakung pagkeran
Dutung kung mipase bigbugan ning uran;
Babad ya king pawas ing kakung katawan
Bistaman ing dimla mangutkut king laman;
At daramdaman ko ding mibubulungan
King banyagang dila o salitang dayuan.

Ena man melambat ing banyagang dila
Tinabi ning kantang kipnuan king upaya;
At itang magkantang malambing siwala
Ya ing mal kung indung kaku magtumaila;
At kaibat ning kanta itang mal kung ibpa
Ya ing mengi-gale poesiang pikudta;
O! wa, kasampat na, dala keng miragsa
Ing pakamalan kung sisuan a salita.

Biglang menajimik. Ing sabla migdatun;
Tinuknang ing angin a mamius manugun;
Ing uran, selisian ning payapang ambun;
King dagat, maniaman a tudtud ing alun;
Mipda no musika detang maglimayun,
Mipda no plegarias ding pusung magmalun?
Dutung kung siniklod? minuma king gabun
Nung nuku menibat? nung nu ku matambun.

Ketang maninyud kung melipang a male
Gagato antimo yang mepakling dangwe;
Ing nandin dimdam kung siguk a manene
Meguing sambitan ya't matning tagulele? 

Ing pagmaragul mung Poeta mete ne
O, ninu pa ngening sumulat, migale
Kapurian king Ibpa king grasya nang babie.?

King lagyu na ning Dios babie lang ligaya;
Pablasang king balang grasyang tanggapan na
Ing pasalamat na susukdul king banua;
Dapot ing lalu pang makayama-yama
Sinulat no deti king amanung mana;
Ban nung atin iyas karing kalamnan na
Ding kapatad, ilang manakit mumuna.

Ding makapaligid, mangadi no kanian,
Aku king bili ku mangadi ku naman,
Aduan ku king ibpa dinan neng sikanan
Ing matbud kung pusung biglang misalunan;

Salunan kung pusu, daya yamut laman?
Wari't paintulut mung mibawi ya't sikan
Ing balang pintig na kasalpantayanan!?

Aldo o bengi man mipaligayan ka;
Ngening ati no ken ding Santo at Santa
Nanan me pa Guinu ing kakung kaladua?
Dapot keti sulip, ditak lang Poeta
Ding king mal mung lagyu pupuri?t sasamba;
Inia paintulut mung sikan kupa sana
King barakang samban king kakung poesia?.

At kanita murin, dimdam kung melaput
Ing aguing babagwang kaku mengulaput,
At inyang milaya ku king pangasaput
Dimdam keng minawa ing salung mepuput;
Ining mainang daya, migising, kinimut?
Pitabi-tabi na ing sinagkang lumut;
Wari sa keng dutung, karing kakung yamut
Minagus ing sibul a nandin migkaimut.

Ding nandin mangadi anti lang migpampan,
Ing banyagang dila dimdam kune naman;
King panintindi ku karelang sasabian 
Menagumpe la king karelang depatan;
Mapilan mung aldo ing kakung panayan,
At nung ala murin lunto kasangkanan
Lumual naku't muli king kakung tuknangan.
Ban karin paimawi at magpakasikan.

King kakung tuknangan dakal lang saguli
Ding meko linabas bayu ku mibawi;
Mapilan pang dalo 'nyang aldo mapali
Ing gilas ning diwa dinatang, sinubli;
Maintun lang paniulat ding kakung taliri
Sabik lang migale ding kanakung labi;
Ban king kawatasan idalit kung matni
Malugud ya ing Dios karing kayang sapni.

Ing diwang poeta ing aldo migkanlung
Mispak ya't minukiat king bayung tungatung;
Ing dalit-pangadi ning pusung daralung
Dela na ning angin karing balang bubung;
Ing dalit a pagas ngeni ene bulung
Kasing katni ne ning kampanang mepaktung?
King bayang maramdam ing Dalit Ning Dutung:

 




#Article 79: Talapagobra (481 words)


Ing talapagobra u anakpáwas metung yang táung ating trabáhung manual.name=tagálugIng páwas king terminung anakpáwas referensia ya king Henesis 3:19 king Biblia.

Talapagobra ku…piku yang matalas
Ing ibabarug ku king batung palanas;
Indat mitamakan itang batung masias
Manalamsik itang kapising metampyas…
At king katawan ku, neng tumud ing cablas
Antimong mangutcut ing sakit at caplas,
Anting paganaka king kalma nang maplas
Ning paintungulan cung linumud ning pawas.

Uling nandin abak asalubung kula
Ding akakalasi ku king Elementaria;.
Magdala lang librung mame king eskuela…
Magdala kung pikung papunta king obra.
Pinildis kung kupyang penakap king lupa
Yang meguing kambilan da ring lua king mata…
Pablasang ing luang yan yang lua ning kaladua
King kayanakan kung maranun mibata.

Kayanakan kupang maranun mipakde
King e makibirung kasakitan ning bie.
King ditac a sueldung paniuglung pagkabie,
Ing kakung kalayan tiquis keng piglibe!
Ah! Atin pa waring layang matutungue
Neng balang kimut mu ating makabante?
At pagumasdan da nung ganap no tibe
Dening kacung aduang malutub pang takde.

Kealiwbawa ku yang miugse bini
Tinubu pilatan ding batung mepisi;
Bisa kumang dagul…pakang ku king pali…
King ambun ning banua daralung…mangadi.
Oyan! Inamiam ku ing kalmang duajagui
Mamintu king utus agyang eku buri
Uling king karaklut a pamagkamali
Matanggal kung anting bulung a mélangi.

Oyan, papakit kung masipag kung kimut
Bakung e matanggal king obra mabagut.
Ing manintun obra, kacu makatakut;
Pambijira lamu ding kacu magdamut.
Menasa buri da ding ustu king lulut,
Ding atin sibukan at atin ayabut…
O nanu ta kayang kacung pakirungut…?
Ngening ing sibukan ku at beluan dimut.

Inia itang aldo anggang eya mamun
Ekia naman lakuan ing magbatung gabun.
Katakap ning silim kanian pa milulun
Itang kapagalan ning pepatingapun.
Nung painawa ku man king benging maratun
Ing kacung sikanan king bamung matipun;
Kabuklat ning abak pilit kung magbangun
Ban keta magobra lub ning patingapun.

Dapot ating benging eku mipaiglip
Lijim kung kikiacan ing bie keti sulip!
Ing pilit susulud king kacung pamisip
Ing anti ku waring makasumpang lasip…!
Ditak mang pag-asa ala kung asilip
Ban king dagat ning lua akua kung masaguip…
Ing pinduan ning bie ku akua nang mituklip
Eku man atupad banal kung pingalip!

Kacu, ing kabiasnan mal de ding anggang mal
Dalise yang guintung king piku mebungkal;
Inia naman aku pingalip kung banal
Lungub king escuela…at makapagaral.
Bisa kung mabiasa… bakong pagmasabal
Dening kalupa kung king dusa mipalpal
Dapot nanan ku man e bisang matanggal
Ing kakaluluan kung tanikalang bakal.

Oyan, anti kumong mikulung a pipit.
Ing kacung aula… dusa at pasakit
'nia ing kamatayan buri keng lumapit
Ban patdan ne pintig…pusung maginakit…!

Linto ku king yatu ketang eku malit..?
Nung mibait ku mu para magkasakit
Mekalilibu pang ena ku mibait!

Kabang babarug ke ing pikung matalas
Ing paguinakit ku king banua kakablas;
Maniad katalaruan kaniang banuang matas
Ing pangabait ku kening kalmang maplas.

Ing paintungulan kung belabalan paldas;
Agyang saguli mu bustan mung miugnas
Ing kasakitan na ning bie Anak-Pawas.




#Article 80: Dálit panginúman (404 words)


Ing dálit panginúman metung yang dálit pára karing sesion ning inúman.

Malaus ko kuyug. Sige, minum tamu
Akung taya abe; ing bayad kanaku.
Sige na, magtinda, metung pang Aneju
Pare, ban parejas: sukad kasapuegu
Kabang dudurut ya ing kekatang basu
Liwas-liwas tamung mipamie amanu
Ing buri kung paksa a pisabian tamu
Nung nanu tang sangkan ba’t kalulu tamu.

Para mo kanaku, sankan nang mumuna
Ya ing kekatamung pamanialpantaya;
Lon yu, king pisamban ing ipanaral da
Nuan la ding kalulu at makilua mata;
Keti sulip kanu sukat tang mibata
Bata’yang akamtan alan-anggang gloria
Matna kayu pare! Lawan ye ing banua,
Kekatamu ya yan! Kekatang magdusa!

Den namang makualta, ing tula ra lubus
King masakit a bie banyaga la alus ;
Ila naman kanung lunto makalunus
Manabu la ketang api king Impiernus;
Kanian no managkas, manangis, mamarius
Mangapisikan lang asupreng  mamaltus;
At kabang panaun  e mapda’t mapupus
Ing kasakitan da at pamanaguipus.

Atin ku pang dimdam keta banda keta
Ngana kalulu la ding Santo at Santa
Pigpamie ra kano itang pibandian da
At ing bie kalulu ya ing pinili ra.
Aba! Nung makanian lalto nia pin pala
Banal lang metunggue king Santa Iglesia
E ulining mayap itang depatan da
Nune ulina pin ning kakalululuan da.

Aba! Nung tutu ing daramdaman tang yan,
Santo tangan pare, santo keng inuman;
Minum tamu pare…magsaya tamu ngan
Ining kakaluluan tamu kabanalan.
King bata’yang dasan ing Gloriang karinan,
Ing bie tang kalulu eta ya lalakuan!
Ing bie masaplala, etaya buri yan
Uling yang saguisag na ning kasalanan.

Kapamu. Balamu makanian ya ata
Itang penaral da ding Prayleng Kastila
Bata’yang akamtan alan-anggang tula
Kaministilan mung bayaran tayang lua .
Uling yang mitanam king isip at diwa
Nia makanian tamung e bisang minawa.
Minawa tamu bie… nung atin tang kusa
Oita mupin, Pare, itamung e bisa.

Agpang naman kening ausan tang Inkung
A pantas keng Biblia at tanak keng  bugtung
Ing turung yan ngana turu yang balatung
Lubas ya king bunga wari sa keng dutung.
Inia tinipa ya ing Guinung miniaklung
Ban king kasakitan akua tang masaklung;
Midinan tang DIWA ban ing balang metung
Timawa yang mukiat king kayang tungatung.

Sabi napin Inkung, ibat king minuna,
Alang pangabayu, ing Dios, sinabi na:
Nung pamintuan mula ding kautusan na
Minawa ing ibie mu mantabe ya keka;
Nung emo pamintuan kumit kang parusa, 
Magkasakit ka bie magpampan ya keka.
Nung manawa ka bie ing Dios atyu keka
Nung kalulu ka bie ing Dios dinayu ya.




#Article 81: Ing Ásu at ing Ubíngan (419 words)


Aldo kung beitan kanita, anak ku pamung malati
Atin yang binie Y Tatang, makasaku neng inuli,
Inyang busni ke ing saku kwa yang atmu na kaputi
King uli na ning kule na inya inaus keng PUTI.

At kabang daragul naku Y Puti man daragul ya
Yang parati kung kayabe neng maglakad ku king mula
Tuki-tuki ya kanaku neng maniradol kung mangga
Ampon neng pasulapo kung burarul karin king lawta.

Misan, ugtung aldo tapat, memaltang ke king asikan
Tinuntun ke king pilapil a ausan dang   Pilatan
Karin na kami inabat nitang taksil a ubingan
Makatas ya ing buntuk na anting manamun labanan.

Mipaurung ku king takut! Kinaung ya ing asu ku!
Ining taksil a ubingan Obat lalapitan naku;
Kanian na ne man lundagan nining matapat kung asu
king babo na ning pilapil milaban lang emu nanu.

Dapot sawing kapalaran! King sagildap a pangimut
Ding pangil na ning ubingan ilang kang Puti kinutkut;
Sinaingsing ya ing asu  dinurut yang sasayikut
King kamandag ning ubingan mete yang makabaluktut.

Kiniakan ke ing asu ku a pete na ning ubingan
A kaibat nang mekamate  mine ya king kasukalan;
Kitkut ke ing kakung asu ketang gulut ming mulajan
Kabang bie ku ing depat na ali ku na akalinguan.

At inyang meragul nakung gagale nang poesia
King Radio ning DZAB kapampangan a Programa;
Ing pangakapampangan ku tindag na at makilala
Lalu na kilala da kung anting metung a Poeta.

Dening taung mapanuksu kanian dana ku man tuksuan
king taguring dayang asu makanian dakung ausan;
Balu kung ining taguri e masanting daramdaman
Dapot sindu ku pa murin ing gagale kawatasan.

Uling ing taguring ita yang paganaka kanaku
King binie nang katapatan nitang kakung mete asu;
Kaku, ing kabaldugan na katapatan yang masolu
Itang king kaluguran mu  O' paimate kang maglualu.

karing kakung kaluguran mesubuk ku pamakyabe
Nung aku mu tajimik ku eku taung palpipate;
Dapot nung ing kakuyug ku akakit kung abusuan de
Sulak ya ing dayang asu akit dakung makipate.

Inya ngening akakit kung ining mal tamung amanu
Ya ing buri dang tuktukan ubingan a manabusu;
Eya patugut kakaung ing meyaus dayang asu
Ila ding daramdaman yung poesia at basultu.

Balu kung ing panyulung na ning amanung kapampangan
Ing dalan na e malinis, pilapil yang ma-ubingan.
Ding ubingan manaya la king oras a karampatan
Salabat la ban manyira, manuktuk la nung kailangan.

Sakali datang ing aldo king ubingan matuktuk ku
king kamandag malasun ya ing lagyu ku't pangatau;
E bala nung mipampan ku karing mata ra ding tau
Dapot mate kung maglualu king liguran kung amanu.




#Article 82: Informanti (477 words)


Ing informanti metung yang táung probeedor ning pribadu u pribilehiadung beluan tungkul king kapara u organisasion king metung a autoridad u kalában.

Y Loling tajimik,  kapapanganak na,
makalunus neman migsabi-sabi ya;
Ining pepanganak a Menilut, ngana
Atukluan neng Loli ing pi-ulunan na.

Lalto naman karing tawas Albularyu
Atisuran nala ding Nunu king Pungsu;
Ulina ning mua ra parusan de kanu
Inia makanian deng guguluan animu.

Ela tinalab ding in-ain tang manuk
ketang pun ning kwayan a misna kasuksuk;
Uling  ustung sumpung  ing pali  nang buntuk
Mamag-diskursu yang alang prenu asbuk.

Nganang  magdiskursu:  mamag-hukbu kayu
Eyu pala agyu,  suku-suku kayu;
Ngeni mong ati ko panig ning gubyernu
Pamaten yu kaming pepakan kekayu.

Katuk ko keng pasbul benging kapitangan
Atna ko karanup maintun kong pamangan;
Limasan mi rugu ing ditak ming kanan
yapag  mi kekayu king bakayung mangan.

Oini ing ablas yo king kekaming suyu
Pemaglista yu la ding kekaming lagyu;
Atsaka mo ngening hukbu kong sinuku
Ikaming pepakan ding kekong panuldu.

keng pamanggawan yo  ala kong keliwan
karing kama-malung taksil a ubingan;
Nung ninu ding taung kekayu pepakan
Ila pa ding  ngeni buri yung tuktukan.

Iniang ken kong kilual makipangan kayu
karas yu ken king lub mamaniawad kayu;
Libut-libutan ye ing kekaming baryu
Manyawad kong kambing, manuk, ampon asu.

Pikasa-kasa yo ding baril yung talan
Birthday na ning CO gagawan yung sangkan;
Rugo, king takut da ding taung keraklan
Babie ra kekayu ing kekong pamitan.

Dapot aku naman, nanu man gawan yu
Eko katakutan balas deng baril yu;
Ing gagawan yung yan pakatandanan yu
King Kapitan Roldan, Isumbung da kayu.

Balayu siguru ing tutung mete ne----
Ing Kapitan Roldan, mabie ya, e mete!
Nung eye akakit, aku akakit ke
Daratangan na ku akakasabi ke.

Kabud abalu nang makanian ko dapat
Damdaman yo detang amanung masampat;
Ken ko mamagbidbid at magsalibatbat
Uli ning birtud nang king banua menibat.

Nung pamayapan na ning  mal tang Kapitan
Atin makalijim a buri kung daptan;
Kabud akung mika baril a tatalnan
Salikut na kayu, gisanan  dako ngan.
.
Pamilia nang Loli maniad lang dispensa
Karing maldang taung akakasabi ra;

Ena rugu balu ing pamaniabyan na.

Para kekatamung tanak na at subuk
Atmu na kalino ing keang penasbuk;
Mayap ya pa ining mikasakit buntuk
Ing mua nang  sisimpan apalual na asuk!

Dapot ikatamung matinu kunwari
Menatili tamung pakakabat labi;
Ing mangapalyaring mali ding mali
Nung atyu  keng wanan lumawe tang kaili.

Manakit tamu man bulag ta mu mata
Maniabi ta mu man ding dila pipi la;
Susulat tamu man pakli ta mu pluma
Mag pasyuk tamu man ala lu king nota.

At misan a aldo Y Doctora Bengal
Tiki ne Y Loli, dela ne Hospital;
Kaibat nang mesuri  Hospital Probinsyal
Tiglus da neng dela Mandaluyung Rizal.

Maguing aral ya sa o magsilbing turu
Ing milyaring ini karing bayung tubu:
Nung ninu napin mang mamulang nang tutu
O' bat ya na pin mang miniabing matinu.




#Article 83: Parábola ning máyap a Samaritánu (276 words)


Ing parábola ning máyap a Samaritánu metung ya karing pekakonosídung parábola nang Hesus, tungkul king máyap a relasion da ring táung ibat karing ribal a grúpung etniku.

King dalan na ning Jerico, nganang Jesus, inyang misan
Atin pin metung a tau a sebat da ding Tulisan;
Kinua do ding kayang pera, linubas de at bigbugan
Kaibat likuan da nya kabud makalangan bebe dalan.

Itang minunang dinalan Talapanaral yang Judyu
Ing makalangan king dalan bitasang ene sikasu;
At ing tinuking dinalan Judyu yang Talapanlualu
Ene mu naman pinsinan ining sugatan a tau.

At ing pangatlung dinalan, iti...Samaritanu ya.......
Mababa ya uring tau king uli na ning daya na;
Tin yang dayang misamutan uling detang pipunan na
Karetang lajing e Judyo sinuyu lang mekiasawa.

Kabud ikit ne king dalan ining taung makalangan
lingunan ne, layun dela ketang metung a tuknangan;
Sabi na king Tala-ingat ingatan me ing taung yan
Nung atin pang lunto gastus, balikan ku, at bayaran.

Itang taung makalangan yang kabas na at kayarle
Ning Amanung Kapampangan bebe dalan makaungle;
Ding Suguing Talapanaral kapampangan lang metunggue
Ere man dugu sikasu ing amanung mamamate.

At ing katulad na naman ning Suguing Talapanlualu
Ila pin ding mayakayan, ding pantas a tituladu;
Agya man akakit daneng lele dalan maghingalu
Ere man dugu pinsinan ing sugatan dang amanu.

Kabas ning Samaritanu ding e lusuk Kapampangan
Ila ding magmalasakit kening amanung sugatan;
Ila ding misaup-saup king pagal at king gastusan
Ban ing melunung amanu maulu ya ampon sikan.

Ume ka, pakiapusan me ing dapat a anti ita
Nganang minutus  ning Guinu ketang taung kasabi na;
Ing dapat Samaritanu sukat mu king apusan ya........
ING BIGBUGAN DING TULISAN, meko keni, saupan taya.




#Article 84: Sumpâ (480 words)


Ing sumpâ u maldision metung yang ekspresion ning malignung burî kontra king kapara.

Ing Poeta Pakdu makukulami ne
Ining susulat na, ene asalese;
Dakal no ding benging dili nang maglame
Dapot  ing diwa na e bisang mantabe!

Bayang  datang diwa, Ing Poeta Pakdu
Ya ing aisip na ing munta king pulu,
King Pulung-kulayu  nasa neng  ibubu
Ing pang-laureadung Poesiang Guintu.

Oita pin,  kabuklat ning mayap a abak
Memun ne Y Pakdu king mutyang kabislak
Penapik no pago ding lima nang anak
Kaibat, tintunan ne gasgas a  e gasak.

King kayang  panlako bukud darala na
Mapilan a papil at ing paniulat na;
Inyang dasnan na ne ing pulung sarya na
Aldo kukuldas ne  ketang tungatung  na.

Lalam nang lilung  ning lubas king bungang Dwat
Karin ya linukluk ining talasulat;
Kanian ne ilague ing kayang paniulat
Ing Obra-Maestra  bananeng isulat.

Sumulat ne sana ,dapot minambangan
Ing danup at kau ning kayang katawan;
Bisa ya mang minum ala yang inuman
Bisa yang sumubu ala yang pamangan.

King ulining  puyat, pagal, danup,  kau
Bigla yang melata kabud nia malilyu;
Kalulung Poeta  mipda ya animu!!!
Oita! Yang dili nang alang male tau!!!

King panga-ungle na king tigang a sulip
Pantas yang tinikdo ing kayang pamisip;
King siwang ning tabing karin ne asilip
Ing atmu katimbang a pamipatilip!

King malating siwang ikit ne ing Matua
Painuman deng daya panyuglung king bie na;
Ketang peka-altar lalapit do kaya
Ding anak ding Watas a susugatan da.

Mipatingangas yang  mengablad, mesindak!
Ila ding ikit na detang kayang anak
Magsakripisyu la--- daya da papatak
King panat nang labi ning Matuang makapiak! 

At kayagnan na ning aklis da at daing
Ding anak-poetang king danup gigiling!
Linub ya Y Pakdu king siwang ning tabing
At selubungan deng maplas  tampaling.

Iniang lawan no ding menampaling kaya
Ila ding atinan, pamuntuk, at biasa ;

Segakgakan de mung anting mamulang na.

Pituya-tuya de at  pitulak-tulak
Kambe ning sunu ra at matning sagakgak

Ilang magkasakit ding kayang pamilya;
Kukunan no daya ding mismung anak na
King baneng dinan bie ing amanung mana.

Kesa king sarul ya susulat ne naman;
Inia ding anak na linto lang danupan
Dungis-dungisan lang mete paintungulan.

Ding amanung deta ilang mekapakde
King bigung Poetang king gabun mirate;
ken na apialas ing mapusio nang bie
Magdilidili ya king benging malumbe.

Mistula ya  waring mamulang nang tutu
Alang kasausig king dulum ning pulu;
Ding kawatasan nang king kaniglan bibu
Ala lang ulaga, sisibi da la mu!

King katajimikan  na ning benging ita
Meramdam ya itang  Sumpa Ning Poeta

Bitasang enaku sumulat poesia.

Ilang maguing paksa ning kakung pamyukul
Yang gawan kung papil ing  gabun a ulyul
Yang gawan kung pluma ing sudsud ning sarul!

Inyang  pauli ne, 'guiang malaut ya pa
Abatyawan na ne ning kayang asawa
Agad selubung ne kinaul ya kaya
At layun neng kitang itang susulat na.

Saka ne inabut ing papil a pirat
Nung nu ne binalut ing pakling panyulat!




#Article 85: Alkoolismu (615 words)


Ing alkoolismu ya ing abúsu ning táu ning etanol.

Ati tana naman king Tindajan nang Flor.
Pepabuklat kune ining Emperador!
Tagayan me Pare! Ibie mu ing pavor,
Sukdan me ing basu---padurut me, Senior.
Ing inuman tamu king bayang makolor
At lunkas la gilas ding dilang Orador,
Yang pisabian tamu ing tune nang valor
Ning kultura tamung KULTURANG TOMADOR.

Kapamu. Masdan ye ing Kumparing Jose
Kaibat nang migsueldo, eman muli bale,
Keni ya tataglus ---ka-inuman tane.
Palakpakan taya! Oyan ing makyabe!
Dapot detang ali byasang maki-ugne
King kultura tamung BAHALA NA ABE,
Kasaman tala ren! King ditak a bague, 
Amunan tanalang tumbukan at pate!

Aba! Y Mang Oka kaibat nang mig-sueldu
Eya taglus keni---taglus ya king banku;
Yang pakibalak na aldo nang mayubu
Nitang pangane nang mag-aral Inyeru;
Eta ayamyan yan! Nang gagawan tamu?
Ing bubung nang bale mumuran yang batu!
Kalual na neng abak pilmi nang abau
Ing dinat king eran a kinalat tamu.

Eh! Ining Mang Saru tau yang payapa
Mamananaman ya king bebe ning sapa;
At karing gule  na tin taung magsaria
Darala da la king palenki Menila;
Aba! Ining bie na medyu minanawa
Dapot ala neman pamakyabe ata.
Ah! Misan a bengi kabud ta na mimua
Gisan talang tebas ding kayang kapaya.

Abe ko, makanian tamu panugali
Etala katulan deng  sasanting bili;
Nung  ing siping bale tane mibabawi
Lalu na masampat ya dapat at gawi;
Gawa tang paralan ban eya magwagui
Pakisiran taya at pisibi-sibi;
Maligaya tamung alang mikawani
King kultura tamung kultura ding sawi.

Lon yu ing milyari king kumparing Juaning
King misan a aldo tiran ne ing Jueting.
Ay! Makapakaili! Mengari tang kuting
A makibalatu agya sang katiting;
Eta pepatugut king kakukutingting
Anggang e migpamie mapilan a kusing
Oyta, king keraklan tamung babatingting
Pati panaya na, tinuking mebating.

Ing kumparing Taba migtinda yang bangus
Menangu ya Guagua keti no tataglus;
Oyan, ene ikit ing malino signus
Ding pipagtinda na kapatad la alus;
Bandang tawli rugo kanian na atalus
Ali no babalik pera nang meluslus
King bayang mipasno ing maplas nang dungus
Tinuknang ya rugung king Guagua luluslus.

Ining  Kakang  Cenon tiran ne ing pupul
Kening bayung bining menibat Masantul
Anti tang kirukan king arap nang pasbul
Maniawad ta rugung ditak a pagmulmul;
Ati nang manapis, ati nang kakaul,
Atin nang manangis ampon mabubungsul.
Batamung patugut king pamagbitaul
Binubud no detang perang kasapunggul.

Ining Bapang Pelis minta ya king Banku
Menutang yang pera sinali yang konu
Migtinda yang abias, panulu, abonu
Minyali yang pale, pepasakul atbu;
Minanawa ya bie. Nanung guewa tamu?
Linapit ta  kaya memanutang tamu;
Ta beyaran taya? Tabak mu keng batu,
Itamung mibagsak king kayang negosyu.

Nuan la ding atyu na king aliwang bansa
Ena no sakup ning kekatang kultura;
Dapot makanian man pakirasan tala
Indat maus tamu maniad ta karela
Kunwa-kunwari mo manandam ta sana,
Bayaran tano man ding ipadala ra;.
Nanu tang mamayad? King balu ku sana
Ala pang misubli  metung mu mang pera.

Oyan kakuyug ko makanian ta dapat
Panugali tana ing pamag-pabayat;
Ing marapat sana miyatyat tang gamat
Panikwanan tamung mitigjo, miyangat;
Nung eta  patugut king pamangalawat
King pabagya bagya akwa tang miyukyat
Angga king akwa tang dalakit, milipat
Ketang bie manawa, malagu, masampat.

Ing pamangandiria e mayap a adle
Karing magsumikap a minawa king bie.
Bustan talang mukyat ampon managumpe
Eta la panyumpang e byasang makyabe;
Nung pitutuliran ing tune kayabe
Ding asawa tamung kabangal na ning bie
King pamangabyayan etala lilele
Ibie ta karela ing pamaki-bague.

Ay! Mitablan naku. Lakuan dana ko pa
Isundu yu ne mu ing kekatang tula;
At keka magtinda, ilista mu na pa
Mibayaran karin bukas o makadua;
Tungkul naman kening kekatamung paksa
Panyaluputan ye anggang eye akwa
Ing kabaldugan na a nung nanu yata
Culturang Tomador---UGALING TALANGKA!!!




#Article 86: Ing Kanákung Batuin (288 words)


Dinalit kung kanta king kayaktanganan
Dimdam ne ning Batwin kung panaguimpanan;
Migpatagusgus ya king  keyang tatalnan---
Sinulad a sutlang pipaglambitinan.

Kabang magbaba ya eku bisang kurap
Eku patdan mata gugulis nang kislap
Pigaganakan kung,  kalupa ning undap,
Kabud ne mu mapda, king misan a kisap!

Kabang titipa yang atmu kasalusu
Magbabo ing tula king ubud ning pusu;
Lidlad kong palad ku layun menigapu
Manyawad upayang akung makasapu.

Dapot, kalmang siwal,  karin ya memaltuk
Ketang tungatung na ning matas a bunduk;
Kambe ning lipatung mamaping lulutuk
Ya ing lulun-lulun  a maputlang-asuk!

Uyab na ning sintang king pusu misinsin
Minta ku king bunduk ban ukyatan ke pin;
Bakeng pagdulapan  nung nuya man karin
King matas a bunduk ing tinipang batwin.

Kanian ku no yatyat ding kanakung  gamat
At pigmulan ku ne itang pamanukyat;
Ing kakung katawan kinatmu yang  sugat
Dapot sindu ku rin ing pamangalawat..

E mekatipilan bigsu ku menabu
Pablasang nung misan ing dulum milalu;
Itang Indung Bulan a  kaku susulu
Agagawa napang kanaku  magtampu.

Aldo malabab ne dane ning Alaya
Tungatung  ning bunduk iniang dasnan ku ya;
Agad  penintun ke a nung nukarin ya
Ing maslag nang batwin ning kakung ligaya.

Ketang kalibudtan ning alkus pabilug---
Tela-batyang kulkul O malating saug;
Ketang  lugal aita karin ya mebaldug
Ing paninapan  kung batwin ning panirug.

King malating saug tambing keng tiglusan
Ing  menabung batwin ning banuang  katasan;
Karing aduang palad malale sepupwan
Layun maratna keng pekalawan-lawan.

Oini ing Batwin kong sakdal king luningning
A mekipatlalu king leguan at santing;
Ngening atagpwan ke ni ala yang ningming
Karing kakung palad--- abu yang matuling!

Oita ing batwin ning taguimpan ku't tula
King tyup na ning angin  linimpad, mewala
Makanian ya pala ing ningning at sala
Matuling yang abung muli mu king ala!




#Article 87: Karni (252 words)


Ing karni ya ing láman ning animal bílang pámangan.

Ding sigienti atlu lang ehemplu da ring poema ning talasúlat a Filipínung i Renato Alzadón tungkul king preparasion ning karni.

Paka-gareta la ding sugu nang Bertu
Manakut lang pale bubuntun king Patyu;
Ngana nining Biling a anak nang Saryu
Atin sang pulutan  at saka Aneju.

Oras ning paugtuan, sinungab neng tambing
kabang lalangut ya maglabit ya'y Biling;
Maski nanu klasing pulutan malasing
apangan ku, ngana,  puera mu keng kambing.

Yang kambing, nan de mang samasan ilutu
Ali ke apangan atmu ne ka-anggu;
Belikdan ne kanian ning matuang miglutu
Bileng, nanu ya yang kakanan mu, itu?

Mag-malaguintu na ing kadua tang bili
Pamamalakayang disan na ning pali;
Dening dinatang a dagis ning Mauli
Gagawan dang sale tanke rang  pemakli.

Ngarang manula ding bisita king Baryu
Manalik tang kuldun dumanup ta kanu;
uling alang salang emu mamagkanu
ing siran dang pale salut a perwisyu..

Dening mapanula kanian no mag-mintis
Era kata balu galing at kilatis;
Subali king dakal ta abias at mais
Nananu na la mu dening pindang

Ing Konsejal Iru meangu ing bie na
Atyu makaburul king mismung bale na;
Dakal la ding taung babie  galang kaya
Balang miapagan maglutu lang baka.

Ing baka, e paman melambut a laman
Y Tikung Gilagid maniawad neng kanan;
Linapas yang ditak ketang palambutan
Saka ne inakmul mebaknal ya kanian.

Penimid de atyan masuerti nyang tutu
Linual ya ing karning inakmul nang Tiku;
Kamasmas na, ngana, nu ko bigsu na mu---
Bigsu na ku pala tinuki kang Iru.




#Article 88: Músa (242 words)


King relihion karing pre-Kristiánung Griegu, ding músa la ring babáing dios a inspirador ning literatúra, kabiasnan at kalalangan. King modernung gámit ning terminu, ing músa ya ing nínumang babáing inspirador king metung a laláki.

Kaministilan kang ayan,  O Musa  ning taguimpan ku
Kaministilan kung sabian  ika pin ing palsintan ku;
Nung ika ing kakung sinta, ninu naman palsintan mu?
Nung ing pusu ku kekaya, kenu neman ing pusu mu ?

Nung emu man mosa tula  sintang daraun ku keka
Nung  sikwil mu mang mistula  poesia kung  yampang keka;
Palsintan da ka pa mu rin, ing lugud ku alang angga
Palsintan ku ika mu rin keti sulip angga banua.

Karing kakung poesia ,ikang kakung ampanganan
Karing daralit kung kanta, ikang  kakung parikilan;
Balang  jardin kung sambitlan, ikang Rosa king mulajan
Balang  banua kung bangguitan, ikang batwin king katasan.

Pagumasdan me yang aldo  neng saslag ya  king  alaya
Pagumasdan me yang dagat  neng uman ne ing  aplaya;
Malabab  a sinag aldo  ing kanakung pamalsinta
Malalam a dayatmalat  ing kanakung lugud keka.

Eme asagka yang batis king pamunta na king  ilug
Eme abawal yang ilug  king dagat bisa yang talbug;
Eme asagka ing aklis  kening salu kung kakarug
Eme abawal ing kutug  kening pusung mapanirug.

Kening bie ku ikang Alpa, mula ka king pamigunam
kening  bie ku  Omega ka , sepu  ning bie mipagkalam.
Nung mate ku atyu keka,  ikang diwa  ku't panamdam
Nung mie ku uli mu sinta, ikang bie ning bie kung dinam.




#Article 89: Sinta (168 words)


Ing sinta ya ing sentimientung ekspresíbu ning atraksiong emosional para king nobiu u asáwa.

Nanu ya ing sinta ? Utus ne ning Guinu,
Utus yang misulat king pusu ning tau;
Utus yang misulat, ubud ning pusu ku
Ban palsintan daka, kaba na ning bie ku.

Nung era ka sinta, akung miparusan
Nung isakwil daka, kanakung pagdusan
Nung isakwil daka,  mausta kung salang
King kaustusan na ning kaku miglalang.

Nung salangsangan ku ing kautusan na
Nung eku  mamintu king sintang utus  na;
Nung eku  mamintu   ing tula mapda ya
Magpaldas ing bie kung  lubas king ligaya.

Nung atin kung tula,  ikang kaku minie
Ikang ing ligaya a kaku na binie;
Ikang kasuglung na ning kaladuang mabie
Kabislak ning pusung kasuglung na ning bie.

Nanutang sibul ning mayubung pamyutus?
Nanutang batis na ning sintang matutus?
Ya ing pamanupad king banal a utus.
Pablasang Sinta ya ing mismung minutus

Salamat kapilas ning kakung kaladua
Salamat karening makule tang banua;
Yang pamanang usuk karening supling ta
Dapat yang tuparan---UTUS YA ING SINTA!




#Article 90: Saresa (260 words)


Ing saresa (Muntingia calabura L.),  ing bukud mung species a kayabe king genus a Muntingia, metung yang tanaman a manyampaga ng katutubu king mauling Mexico, Caribbean, Kalibudtang America, ampong albugang Mauling America paras mauli king Peru ampong Bolivia. Kayabe la kareng karaniwang aus o common name para kaniti deng Ingles a Jamaican cherry, Panama berry, Singapore cherry, Bajelly tree, Strawberry tree; deng Castilang bolaina, yamanaza, cacaniqua, capulín blanco, nigua, niguito, memizo or memiso; ing Indonesian a kersen; ing Vietnamese a Trứng cá (thực vật); ampo king Filipinas,  aratilis, aratiles, manzanitas ampong sarisa, 

Iti malati yang pun dutung a 7–12 metru katas at maki pakadaneng (tiered) sangang makabalag bagya. Atin yang maki ipan o mala-lagaring bulung a 2.5–15 cm kaba ampong 1–6.5 cm lapad. Malati ya sampaga, a maputi ampong mabuluk bagya. Mamunga yang 1–1.5 cm a maputlang malutung bunga. Mayumu ya ampong masabo ing kayang bunga, a maki dakal a mangalating butul. 

Metung yang tanaman a mumunang tutubu king metung a lugal (pioneer species), tutubung masalese king e masanting a gabun, kakabye kareng lugal a asidu o alkaline/basic, at agyu na ing lalangi. Kakalat dong ayup ampong talibatab deng kayang bini. Tatanam de para kareng kayang bunga, at míkalat ne kareng aliwang dake ning tropiku o malisangan a lugal, kayabe ya ing mauli aslagang Asia. Antimong metung a tanaman a manimuna king pamanubu o pioneer, sasaup ya bang ibili ing gabun king kundisyun ba lang malyaring tumubu deng aliwang tanaman. Nanupata, malyari ya mu namang ituring a species a mapanyakup (invasive species) uling malyari nong sawlan deng tanaman a katutubu. 




#Article 91: Karapatan Magbotu (285 words)


Ing sufráhiu makanini ya ing taguri king karapatan dang miyapse king karelang pamakyabe king pulayi ning pamamahala ring balang memalen a makatuntun na karing makayawad king batas.

Ring bansang atin republikang demokratikung pamamahala, bansa lang papulayan ring karelang memalen. Ding tau ila ring palakad king pamahalan o king gubiernu ra. Gagawan da ini king paralan pamagbotu o awsan dang suffrage keng Amanung Inglis. Makarikil ya ini king pamagbotung tau; king pamaralan demokrasya, sakup na ing pamiyagkas ring memalen king karelang pamanayun o pamanyalunggat karing kutang o kaya ing karelang pamananggap o pamananggi karing pamalak kasulatan o kasunduan, pamibayu king PunBatas o pamanalua kanini, at nanu pang alwang mangaragul a pamibayung makaugne king pamamalakad at pamipulayi ning pamamahala. Reni mararapat la karing mayayaus; Election (halalan) Plebiscite, Referendum o alwa pang pampolitikang dapat.

Nung mabali-ala ne ing karapatan aini, potang metung o maritak nala reng gagawa karing bague dikil keng pulayi ning pamamahala, kanita ali ne mayaus demokrasya ing paralan a mimiral king metung a bansa.

Masanting a alimbawa ning ali maustang pamakyalam king katuliran ayni yapin ing Dapat nang Ferdinand E. Marcos, ketang pepayalili ne ing PunBatas ning Pilipinas. Anyang malapit neng mayari itang Belakan dang PunBatas ring kayanib ning Constitutional Convention, paparagdag ne, antimong pikabaluan kanita, ing tawling dake mamye buung sikanan kaya. Metung kareni mamye sikanan kayang manatiling Pamuntuk ning Bansa. Agyang dakal la ring tinutul miyabe la rin king Pamalak a PunBatas. Kaybat nita ing paralan a gewa na keng Pangapalad nini karing tau, yapin ring Citizen Assemblies a tegurian na ning kayang Bayung Lipunan. Paralan nung nukarin ding manimunu karing barangay a pikabaluan nang tatalanan, pepaitas dala gamat ring tau, kayabe nala ring bayung-sibul, teen-agers nung tatanggapan de ing mesabing Bayung PunBatas.




#Article 92: Polítika ning Filipínas (104 words)


Ing polítika ning Filipínas demokrátiku ya: karing periodikung eleksion, king timáwâng ekspresiun at karing mobimientung sosial.

Apigunam ku pin tabili kune ngan
Malambat susulud sutanang imalan
Okasi e kuna agyu pang pibatan
Ning tagulele ning kakung balayan
Guinu, payntunan ka luwal ning Pisamban!

E naka tatangis Balen Kapampangan
Dintang naku keka e da naka lakwan!

Pulisan na ing lwa piblasan mung timan
Atin nang manaplus atyan mung danupan
Napun mung milugmuk tikdo ya't talangan
Lipat na ning dulum munag yang masala
Ibye ku ngan keka kambe ing timawa
Lisyan lang alisto manginung mangwalta
Ing tigri bangis na mayamong dumugpa
Oyni yaku keka malugud misalba!




#Article 93: Katulírang sibil (105 words)


Karapatan Memalen - ila pin ring katuliran ampon panglualu karing pantaung katimawan binye ning batas karing balang memalen.  Makayalwa la karing karapatan pantau o katutubung karapatan; ring karapatan memalen karapatan lang atyu karing tau, kabang ring katutubu o pantau, karapatan lang isipan ding dakal a batikan-magaral a sukat dang bandian ring tau. I John Locke (1632-1704), ngana, deng katutubung karapatan mie, katimawan, ampon bandi, dapat lang magawang karapatan memalen at inggatan ning gubiernu antimong metung nang dake ning kasunduan panlipunan.  Reng alwa, ngara naman, reng tau ikwa dala ring karapatan (katutubu)ibat king Dios anyang kabayit ra o ketang panaun a ala pang mitalakad a pamamahala.




#Article 94: José Laurel (677 words)


Y José Paciano Laurel y García (Marsu 9, 1891 - Nobiembri 6, 1959) iyang pamuntuk inyang panaun da reng Japon keng  Republika ning Filipinas manibat  1943 anggang  1945.

Y Laurel ere kilalanan bilang tune pamuntuk ning bangsa anggang inyang panaun nang Pamuntuk Diosdado Macapagal.

Mibait ya Y Jose P. Laurel ketang Marso 9, 1981 king balen na ning Tanauan a ngeni Lungsud Tanauan , king kaukuman na ning Batangas. Ding pengari na ilapin di Sotero laurel at Jacoba Garcia.

Inyang mama-maintau ya, ya ing misangkanan mekamate king karibal nang magnasa king dalagang sinta na. Kabud meyari ya king pamag-aral nang batas, pekipaglaban ne ing kasu na, at mipa-alan yang sala.

Inari neng Laurel ing titulu na king abugasya king Pamantasan ning Pilipinas inyang 1915, king Escuela de Derecho inyang 1919, at king Pamantasan na ning Yale ketang 1920. Meging Kalihim Pangkilub inyang 1922, dapot migdimitir ya kambe ding kapanalig na inyang 1923 pauli na ning kapanutulan nang Leonard Wood, ing Amerikanung Gobernador Heneral.  Inyang 1925, miyalal yang  lukluk king Senado ning Filipinas. Inyang mitatag ne ing Commonwealth of the Philippines, mepili yang metung karing Hukum na ning Korte Suprema. 

Kaibat ning pataksil nang pamamomba ning Japon king Pearl Harbor inyang Kaduang Guerang Pang-meto yatu, Y Laurel yang titukan nang manatili king Menila ning Pamuntuk a Manuel L. Quezon a tinimplad king Koregidor, layun tinaglus Amerika ban ibubu ne ing Kapamahalan ning bansa king aliwang lugal.  Pauli na ning masanting nang pamakiutus Laurel karing manungkulan a Japon, antimo ing pamagaral na ning anak na king Imperial Akademya Militar ning Tokyo at ing pamananggap na king Pandangal a titulung Doctoral ning Unibersidad ning Tokyo,  meguing maragul neng puhunan bayang  matimawang makipag-ugnayan karing atyu king upayang Japon a sasakup king bansa.   

 
Y Laurel metung ya karing tildwan na ning Armadang Imperial ning Japon a sasakup na king bansa ban mangitatag Kapamahalan Pambansa. Iti, makapauli king kabaluan da ne Y Laurel, at Y Laurel naman tinggap nang maniaman king lub na ing sumuyu lalam na ning Pamanalakaran na ning Militaryang Japon ning Pilipinas at mike ya king tungkulan inyang 1942 anggang 1943. Makanian man, inyang 1943, yang miyalal a Pamuntuk na ning bansa.  Mekataduang ukdu, kabang atyu king tungkulan, pignasan deng paten ding Gerilya ning Pilipinas, dapot eya mete, at kinayap la ding mebaril nang sugat. Meguing kasangkapan ya Y Laurel ban mamilatan, mamingua, at magmanman salang king bengisan ning tuntunan na ning Militaryang Japon. Kanitang panaun na ning Kaduang Guerang Pang-meto yatu, ding Japon dakal la ding  makapamisan dang pete Pilipino, ampon sinira kapurian a Pilipina.

Inyang Agostu 15, 1945, sinuku ya ing Japon king Amerika. Dekap de Y Laurel lalam nang utus Heneral Douglas McArthur  ulining pamakisausig na karing Japon. Inyang 1946, ing misampang kasu salang kaya 132 dapat a kataksilan king bansa, dapot enana inarapan uling ing Pamuntuk a Roxas  pepatipa ne ing pambansang kapatawaran inyang 1948. Kinandidatu yang Pamuntuk Y Laurel laban kang Elpidio Quirino inyang 1949, dapot e sinambut. Panyatang na ning tutuking alalan, kabang  atyu ya pa king Senado,  mepili yang lumaban pasibayu, dapot enana tinggap; libe nita, binie na ing kasaupan na kang Ramon Magsaysay. Kalukluk nang Magsaysay,  tildwan ne Y Laurel ban manimuna king pamakipagtalamitaman king Amerika, at ing metung karing meguing bunga na ning kapagalan na yapin ing bantug  a Laurel-Langley  Agreement.

Para mo kang Laurel, ing pangapuk na king Senado yang anting malino pawaga king kayang kaniwan, lalu na eya mikasumbagal king pasibayu nang panga-alal king Senado. Migretiru ya king kasuyuan pangbalen ketang 1957, at yang lingunan na ing panyulung na ning Unibersidad ning Lyceum  a telakad da ding pipunan na. Ketang 1959,  king tibuan nang balen Tanauan, meangu ing bie na ulining sakit king pusu   

Mekiasawa ya Y Laurel kang Pacencia Hidalgo, at mika-syam lang anak.  Keraklan tinalad la king marangle ning politika, antimo Y Jose B. Laurel Jr., Salvador P. Laurel, at Sotero laurel a pawang tinalan matas a katungkulan king kapamahalan ning bansa.
Y Jose P. Laurel mibait ya inyang March 9, 1891 king balen ning Tanauan, Batangas. Ding kayang pengari ilapin di Sotero Laurel at Jacoba Garcia.




#Article 95: Ramón Magsaysay (471 words)


Y Ramón Magsaysay (Agostu 31, 1907 - Marsu 17, 1957) iyang pangatlung
Pamuntuk ning Pangatlung Republika ning Filipinas. Manibat inyang Disiembri 30, 1953 anggang inyang mate ya. Kayanib ya king Partidu Nacionalista.

Y Ramon Magsaysay mibait ya Iba, Zambales kang Ezequiel Magsaysay, metung a panday, at  Perfecta del Fierro, metung a talaturu. Deng kayang pipumpunan Bisaya la, dapot mikayabe ya kareng Ilocanu ning Iba at inisip na metung ya karela.  Megaral ya king  Zambales Academy (ZA).

Inyang 1927 linub ya king Universidad ning Filipinas. Kinanua yang bayu-abugasya kursu kaibat linipat yang engineering, kabang bialang mamagnaeu para a sopan ne ing sarili na keng pamagaral.  Makanyanman ena ayari ing kukuanan nang kursu uli ning kayang pangasakit. Megarala niyang commerce king Jose Rizal College, at meyari ya inyang 1933.

Inyang mika Meto-Yatung Labanan II king Filipinas, Y Magsaysay mikiabe ya kareng 31st Infantry Division ning Philippine Army. Kaibat ning Pangabagsak ning Bataan inyang 1942, selesen ne ing Western Luzon Guerilla Forces a linaban kareng  Japon.

Inyang 1946 y Magsaysay meyalal ya keng Partidu Liberal para king Philippine House of Representatives. Mitulduan yang Kalijim ning National Defence lalam ning pamanungkulan nang Pamuntuk Elpidio Quirino inyang 1950. Sikanan na ing pamaglaban ka reng  Hukbalahap guerilla, nung nu ya migtagumpe at iti metung yang matagumpeng dili keng kasalesayan. Iti merapat pauli ning e pangkaraniwan a paralan a ginamit na kalupa na mo ning
ding sundalus mamye lang pamangan at bage kareng memaryu at makalaut a karinan. Muna keng mengapalyari ding tau ero pagkatiwalan deng sundalus, inyang yang makalukluk bilang Kalijim ning Depensa, ding Filipinu megumpisa lang gagalang ka reng sundalus at hangaan dala. 
Inyang 1953 tiniwalag ya king kayang luklukan at pagsisti ne ing Liberal a pamanungkulan
at meging yang kandidatu keng pangapamuntuk ning Nacionalist party.

Inyang alalan king Filipinas inyang 1953, y Magsaysay simbut neng dakal ing makalukluk a pamuntuk y Elpidio Quirino. Sinumpa ya makasulud yang  Barong Tagalog, pekaminuna bilang pamuntuk ning Filipinas.

Bilang pamuntuk, metung yang matalik at kakampi ka reng Americanu a matalik a sisiwalat laaban ka reng communista inyang Cold War.

Kabang makalukluk ya gewa neng ing  Malacañáng Palace balamu bale da reng tau, nung nu mibuklat deng pasbul ka reng publiku.

Inyang Marsu 16, 1957 y Magsaysay meko ya papuntang Cebú nung nu ya dapat magsalita ketang pipagaralan. Itang benging aita, sinake ya ekng presidential plane Mt. Pinatubo pabalik Menila. Inyang abak a maranun ning Marsu 17, ing kayang eruplanu
mibalitang mawawala ya. Gatpanapun an inyang mipabalita keng diariu na ing kayang eruplanu
mibagsak ya king Mt. Manunggal king Cebu, at ding eganaganang pakasake mete la bukud mu ketang metung a talapamalita keng diariu, Néstor Mata. Ing Kaduang Pamuntuk Carlos P. García yiyang linukluk keng PangaPamuntuk para aryan ne ing tauling walung bulan nang pamanungkulan Magsaysay.  

Mga 2 lang million a katau deng mekipagburul kang Magsaysay inyang Marsu 22, 1957.




#Article 96: Joseph Estrada (1202 words)


Y José Marcelo Ejército Estrada, lalung kilala king taguring Erap,  a mibait inyang Abril 19, 1937, metung ya karing bantug nang artista keng pelikula ning Pilipinas, at yang meguing pang-labing atlung Pamuntuk na ning Republika ning Filipinas, ibat ketang Juniu 30, 1998 angga ketang Eneru 20, 2001. 

Y Joseph Marcelo Ejercito mibait ya king Tondo, Menila metung karing maunlad nang lugal ning Menila inyang minunang panaun, dapot ngeni, balita ya king kakaluluan. Anak neng Emilio Ejercito, a mangontrata keng gobyernu, at Maria Marcelo,  pengaring  maratun bale.

Agyang balamu mo meragul ya king kakaluluan, ing tutu meragul ya king manawa-nawang kabilian. Kaibat nang metanggal keng pamag-aral na king Unibersidad ning Ateneo de Manila ulining pamakipate,  linub ya king Mapua Institute of Technology para magaral Inyeru, dapot ena murin asundu  at yang inarapan na ing pamag-artista keng pelikula.

Ding pengari na ela matula king pamanuknang na king pamagaral, inya binawal deng gamitan ne ing kayang apelido. Ulinita, ginamit ne ing apelidung  Estrada, a kalsada keng Kastila, antimong lagyu na keng pamag-artista. Antimong Artista, mipamalayawan yang Erap, ing kabaligtaran ning pare, O kakuyug.  Ya ing meguing bida karing maiguit dinalan, at director karing maiguit pitung dalan a  pelikula.Ya ing mumunang tinanggap king FAMAS Hall of fame antimong mayap diling Artista na ning banuang 1981, at meguing  bilang producer Hall of Fame ning banuang 1983.  Menasa, linague yang bida a pekabayani ra ding kalulu inya makanian deng pinuri ding pakakalulu nang memalen ning bansa.  Ing bague iti, mekasaup kaya king marangle ning politika.

Agyang ala ya pang sibukan keng politika, tinagal yang Mayor na ning San Juan, Metro Manila inyang 1968. Miproklama ya mung Mayor inyang 1969 kaibat neng simbut ing protesta nang Dr. Braulio Sto, Dominggo tungkul king halalan.

Inyang sampa ya king upaya antimong Pamuntuk Y Corazon Aquino inyang 1986, milako langan king tungkulan ding anggang opisyales pang-lokal, at miyalilan karing mepiling mamuntukan. Metung ya  Y Estrada karing milako. King tutuking banua, tinagal at sinambut yang senador lalam na ning sarili nang partido, ing Partido ding Masang Pilipino.

Ketang pambansang eleksyon 1992, tagal ya sanang Presidente, dapot  migbayu ya isip at mebisa yang tagal antimong bise nang Eduardo Cojuangco ning Nationalist People's Coalition. Sinambut yang bise, at yang meguing bise presidente ning miyalal a Y Fidel Ramos. Kaibat ning pamipasumpa, Y Estrada yang mitutukan mamuntukan king Presidential Anti-Crime Commission.

King pambansang eleksyon 1998, linaban ya at sinambut Y Estrada king panga-Presidente na ning bansa. Simbut ne Y Jose de Venecia. Y Gloria Arroya simbut na ne man ing Bise nang Estrada. Pekisiran de ding kalaban nang Estrada at inaus deng babaeru, lassengu, at sugarul, dapot simbut nala mu rin. Sinumpa ya ketang Juniu 30, 1998.

Pinintas neng Estrada ing maleparan a pahayagan ning Pilipinas, The Philippine Daily Inquirer , a sasaryan nang mamikatsang kalaraman salang kaya--bague pepa-alian ning pahayagan. Inyang 1999, deng comersyanti at prodyuser keng pelikula leko rong myaganan deng adbertisu da king pahayagan  Inquirer inya linto king kabaluan nang Estrada ing bague iti, at mepintas ya king meto yatung pamamahayag. 

Bintang a kapanakawanan at pangalako king upaya
Ing pamanungkulan nang Estrada mengtamu yang bintang king kapanakawanan, at mismung talapayul nang Y Aprodicio Laguian yang sasabing maralas yang maka-inum at e manayun a panugali. Inyang Oktubri 2000, Y Luis Singson, Gobernador ning Ilocos Sur,  bantug-lagyu keng  pamangurakut keng sugal pamatutuanan na king ya mismu binie nala ding halagang 400 million a pesus kang Estrada bilang  bayad king penakitan na ning labag keng batas a pamagpasugal. Mika-kalingasngasan king kabilugan a bansa bunga ning sasabian nang Singson, minangga king lalako ne king upaya ning Kongreso na ning Pilipinas inyang Nobiembri 2000. Ya ing mumunang diling meguing Pamuntuk ning Pilipinas a darayu da king upaya.  Kabud ing Artikulu na ning pangalako king upaya miras ya king gamat na ning Senado, ing Korte ning Pamilako king upaya mibubu ya at pemuntukanan ne ning Pun-Hukum Hilario Davide.

King oras ning pamaglitis, ding tagasakdal pribadu la ampon diputadu a mengi-apag king ebidensya  ampon saksi king Korte dikil king pamakiabe nang Estrada keng makabawal a sugal a meyaus Jueteng, at ing pamaningat na king metung lihim a libreta keng banku. Makanian man, ding maglualu kang Estrada a pawang masibukan keng batas penikuanan deng palaraman ing sasandali ding mangisakdal kapamilatan ning matindi rang pamangutang. Mengapilitan neng lakuan Estrada ing Palsyo ning Malakanyang ketang Eneru 20, 2001.

Inyang Eneru 16, 2001, ing Korteng katitipunanan da ding taung malapit kang Estrada, pisanmetung da king eya dapat mibuklat ing sobring makilaman ebidensyang laban king Presidente. Ding king panig ding tagapaglitis migprotesta la king anti kanitang kayatulan. Keta murin benging ita, ding contra-Estrada milikum la king dalan ning EDSA king sadyang lugal nung nuya misapwak ing pamag-alsa laban kang Marcos.  Ing magbabo king alingongo king dapat yang tipa king tungkulan na Y Estrada. King tutuki pang aldo, lalu lang merakal ding magprotesta laban kang Estrada.

Ketang Eneru 19, 2001, ing Armada na ning Pilipinas, inurung na ing pamanantabe na kang Estrada at binie na ing katapatan na kang Gloria Arroyo. Ngening ala nang Armada king panig na, at selisian ning pamanguldas da king tungkulan ding kabinete na, makanian yang mibagsak Y Estrada.

Inyang Eneru 20, 2001, dineklara na ning Korte Suprema king alang makalukluk a Presidente, inya ing Pun-Hukum pepasumpa ne Y Gloria Arroyo  ban lukluk pamuntuk na ning bansa maka-agpang king Pun-batas.  Makanian lang marapal meko ding Estrada king Malakanyang.

Kaibat nang kinuldas king upaya

Minuli ya Y Estrada king sadya nang tuknangan king San Juan. Sasabian na king ena kusang meko king tungkulan, ngana wari, ing panga-pamuntuk nang Arroyo e maka-agpang keng batas, bistaman ding malda kikilalanan da neng bayung Pamuntuk ning bansa. 

Ing gobyerno nang Arroyo   simpa re ing dalum kapanakawanan salang kang Estrada inya makanian deng dekap inyang bulan ning Abril. Ding talatuki nang Estrada, lalu na ding kalulu migmartsa la king EDSA mamaus king kalayan nang Estrada. Misan a abak ning Mayo, ding mag-protesta  tinaglus la king Malakanyang. Mikakaguluan ulinita. Inya ing gobterno dineklara ne ing estado ning rebelyon. Mengarakap la ding talatuki nang Estrada at kabilang la ding mapilan a polotiku. Mekialam la ding militar inya agad dang apatda ing pamag-alsa.

Mesukul ya Y Estrada, muna king Veteran's Memorial Medical Center king Menila, kaibat milipat ya king Facilidad Militar king Tanay, Rizal, kaibat milipat ne naman malapit king bale na, antimong makasukul king sarili nang tuknangan. Makanian man, makasampa ya pa murin ing dalum laban kaya. Agpang king batas ning Plipinas, ing kapanakawanan a makanian mipaparusan yang kamatayan.

Ing halalan pang-presidensyal 2004, yang antimong babie patutu king tune nang panga-pamuntuk Gloria Arroyo. Binie na ing kasaupan nang Estrada king kaluguran nang Y Fernando Poe Jr. a meguing mahigpit nang kalaban Arroyo. Makanian man, simbut neng Arroyo Y Fernando Poe Jr king masipit a labanan.

Ketang Abril 21, 2005, ing United Opposition Movement, binie ne keng Estrada ing taguring Chairman Emeritus.  Ing biglang kamatayan nang Fernando Poe Jr. minie kapigaganakan karing laban king partidu ning salukuyan a manungkulan at era balu nung nanu tang masanting a paralan ing gawan da. Ngening Y Estrada makadalum ya pa, migaganaka la ding mapilan a nung nu mo kaya anti ing maguing saup na ning taguring miabie kaya ban ibubu ya ing partidung makatalad laban king salukuyan a Pamuntuk at king keang partidung Lakas-CMD.RBA/05




#Article 97: Carlos P. García (445 words)


Y Carlos García y Polístico (Nobiembri 4, 1896ndash;Juniu 14, 1971) iya ing pang 8 pamuntuk ning Filipinas (1957-1961). Ing kayang pamanungkulan kabalitan ya king Filipinu pamu (Filipino First) pamamalakad, nung nu mumuna ing kapakana da reng Filipinu babo da reng dayu at deng makalukluk.

Y Garcia mibait ya king Talibon, Bohol  kang Policronio García at Ambrosia Polístico (nung nu ilang adua katutubu la Bangued, Abra). Dinagul yang kayabe ing politika, nung nu ing Igpa na menungkulan yang makatapat bilang pamuntuk balen.

Y Garcia ikua ne  ing kayang mababang pamagaral king kayang balen beitan a Talibon, kaibat kinua ne ing kayang kaduang pamagaral king Cebu Provincial High School. Kinanua yang sinaguling panga-abugasya king Silliman University in Dumaguete City. Kaibat megaral ya  king Philippine Law School at penakitan ne ing kayang kursu inyang  1923. Metung ya kareng matas a apulu kareng kinauang examin.

Imbes na paganan ne ingkayang panga-abugasya, tinuru yang aduang banua king Bohol Provincial High School. Sinikat ya karing kayang sanese king Bohol, nung nu ne ikua ing palayong Suging Kawatasan ning Visayas (Prince of Visayan Poets) at ing Bard ning Bohol.

Pegumpisan ne ing kayang panga-poltiku inyang 1925, nung na ikua ing kayang panyambut bilang kongresista nung nu ya mengatawan ning pangatlung distritu ning Bohol. Meyalal yang pasibayu dapot yamu anggang 1931 nung nu ya tinagal at minyabut king panga-gobernador ning Bohol. Migsilbi yang gubernador makataduang beses. Meging yang kayanib king Kongresu inyang 1946,  at meyalal yang atlung besis a tukituki king senadua manibat 1941 anggang 1953.

Y Garcia meging kayagape neng Ramon Magsaysay king pamanagal na king alalan pamuntuk inyang 1953. Tilduan neng Pamuntuk Ramon Magsaysay bilang Kalijim ning Pangkilual, king apat abanua kabang kadua yang pamuntuk.

Linukluk yang pamuntuk kaibat ning pangamate ng Magsaysay king panganabu ning eruplanu inyang 1957.

Inyang yang manungkulan, linakad ne ing Bohlen Serrano Agreement nung nu ne kinuyad ing pamanupa da reng Americanung Kuta (Bases) neng 25 banua manibat 99 a banua at malyari yang pabayu kaibat ning balang kalimang banua.  Pepaganan niya naman ing Filipinu Pamu Patakaran (Filipino First Policy), nung nu ya mebalu. Ing patakaran a ini pabor ya kareng Filipinung mangalakal babo da reng dayung mamuhunan. Iya ing mika pasari keng pamanaliua ning mangalating kalakalan nung nu deng isik mangalakal keng bangsang Filipinas.

Inyang ketang katataulian ning kayang pamanungkulan, tinagal yang pasibayu bilang pamuntuk dapot simbut neng Diosdado Macapagal inyang Nobiembri  1961.

Kaibat ning kayang pangasambut king alalan, y Garcia megretiru ya king pribadung bie, bilang memalen ning Bohol.

Inyang Juniu 1, 1971, Y Garcia meyalal yang delegadu ning 1971 Constitutional Convention and mitulduan yang pamuntuk da. Makanyanman, mete ya keng ataki keng pusu inyang Juniu 14, 1971 king idad a pitung pulu't lima.




#Article 98: Animal (2272 words)


Metung lang manimunang grupu da reng organismu o lelangan deng a kayabe 
king kingdom Animalia or Metazoa. 
 la reng keraklan kareti, agyu dang kimut, mag-respondi la king karelang 
paligid, at mabibye la kapamilata’ning pamamangan kareng aliwang organismu.  Magi 
yang permanenti (fixed) ing pangabalangkas ning karelang katawan kabang daragul la.  
Keraklan, bandang umpisa na pa ning panaun a daragu’la, potang embryo la pamu, malilyari na ini, dapot ating mapilan a dadalan king prosesu ning  potang kayi.  Mabibilang lang kayanib king animal kingdom 
deng tau.        

Atin yang mapilan a kayuryan ing Kingdom Animalia a bukud kareng aliwang mabibye.  
Mumuna,  la reng animal.  Ini ing karelang pamiyaliwa king . Kadwa,  la reng animal, a yang pamiyaliwa ra king 
.  Katlu, la reti, anya aliwa la king 
 ampo reng miyayaliwang  a kawangis da reng tanaman.  Katatawlyan, bibilugan de ing Kingdom Animalia da reng organismung alang , anya aliwa ya king , kareng algae, ampo kareng .

Pinitna nong  deng eganaganang mabibyeng lelangan kareng 
animal ampong tanaman.  Ini ing tikyan nang  anyang gewa ne 
ing mumunang hierarchical classification o makaranggung pamanuri da reng organismu.  
Manibat anyang inumpisan dang dinan ulaga deng biologist ing evolutionary relationship 
o pamiugnayan a agpang king penibatan, melati la at mebawasan deng grupung deti.  
Alimbawa, tuturing dong animal deng mangalatiktik a protozoa uling kikimut la, dapot 
ngeni, kewani ra na la.  King karaniwan a pamisabi-sabi, ampo kareng mapilan a 
relihiun, tuturing dong makakawani kareng animal deng tau uling agyu ra ing 
pamagsalita, matas a uri ing karelang pamanisip, o uling ila ing pinili ning metung 
a dios, dapot nung tukyan tamu ing salukuyang batayan o panyukad ning biologia 
ampong taxonomy, kayanib la kareng animal deti.  Ibat ya ing lagyung animal king 
katayang  a animal, a animalia  no man nung daka’la.  Ing 
penibata’na naman niti, itang katayang anima, a maki kabaldugan a diwa o kaladwa.
 

Liban kareng mapilan a organismu, lalu na reng  (Phylum ), 
bibilugan do reng miyayaliwang klasing   o kalamnan deng 
animal.  Kayabe la kareti deng [w:muscle, a malyaring murung at maging sangkan ning 
pamangimut, at ing , a yang magparla at mag-process kareng sinyal.  
Atin muring lugal king kilub ning karelang katawan nung nu malilyari ing pamaglaso (digestion king karelang pamangan, a maki metung o adwang busbus.  Metazoan ing 
aus da kareng animal a anti kaniti pangabalangkas, o eumetazoan naman nung magagamit 
ya kareng animal king pangkabilugan itang mumunang kataya (metazoan).   
 
Atin lang eukaryotic a cell deng eganaganang animal, nung nu makapadurut 
ing  a bibilugan ning  ampong  a 
elastic o mayayatyat.  Malyari yang sapak o katmung  iti at bumilug bageng 
anti reng kapsa (shell), butul, ampong spicule.  Potang daragul ya pamu ing animal, 
metung ya iting pekabalangkas a malyaring ibaluktut (flexible), nung nu la malyaring 
kimut-kimut deng cell at mibayu pangasamasan.  Uli na niti, malyaring gawang bage o 
dake ning katawan a komplikadu o dakal a sangkap.  E anti kareng aliwang organismung 
multicellular anti kareng tanaman ampong fungus, nung nu la makakabit 
kapamilatan da reng w:cell wall], anya tuki-tuki at pasulung ing pamandagul da reti.  
Metung pa, bukud la mung kareng cell da reng animal mayayakit deng makatuking pamituglung king pilatan da reng cell (intercellular junctions): tight junction, , and .

 
Dadalan la king metung a klasing  deng alus eganaganang animal.  
 la reng mangaragul na o atyu na king ustung edad, at neng kayi,  
la reti.  Deti, atin lang mapilan a reproductive cell a bukud kareng aliwa (specialized).  
Dadalan la reti king , a gagawang mas mangalating , o mas 
mangaragul a .  Misasanib la reti at bibilug king , a yang panibatan da 
reng bayung animal.    
 
Malyari la muring dumalan king  deng dakal kareng animal.  
Mapalyaring king kapamilatan ning  marapat iti, nung nu mikaka 
ebun a malalaus agyang alang “mating” a malilyari, o neng kayi kapamilata’ning 
pamipitna-pitna o pamipira-pirasu.  
 
Potang mumuna, ing  magi yang anting bolang alang laman king kilub, a 
yawsan dang .  Manaliwa ya pangasamasan at itsura iti, at magi lang 
myayaliwang klasi deng kayang cell.  Kareng sponge, kakawe la reng larva ning blastula 
papunta king metung a bayung karinan o lugal, nung ya lunto ing metung a bayung 
sponge.  Karen namang keraklan kareng animal, lalung komplikadu ing pamagbayu ning 
blastula.  Mumuna, mag-invaginate ya (magtuklip yang palub ing metung nang “pisni”) 
ban lunto ya ing metung a gastrula, a maki digestive chamber (bakanting lugal nung nu 
malalaso ing pamangan), at adwang mikakawaning germ layer – metung a  a 
makalwal, at metung a  a makalub.  Keraklan, atin pang laltong 
 king pilatan da reng adwang mitutumpak a reti.  Kaybat, manaliwa 
(differentiate) la reting germ layer, at ilang maging kalamnan (tissue) ampong laman lub 
(organ).
 

 
Paniwalan da reng keraklan a menibat la reng animal kareng protozoa a  o maki flagellum.  
Pekamalapit dong kamaganak deng , a flagellate a maki collar o tela- 
kwelyu, a kawangis da reng mapilan a sponge cell.  Agpang king pamanigaral king 
karelang DNA, kayanib la reti king metung a maragul a grupu o supergroup a awsan dang 
, nung nu la murin kayabe deng , at mapilan a mangalating 
 a parasitiku.  Menibat ya ing lagyu king pangabili ning , a atyu 
king dake nang gulut da reng cell a kikimut (motile cells), antimo king sperm da reng 
animal, e anti kareng aliwang eukaryote, nung nu ing dake rang arap ing maki flagellum.
 
Linto la reng mumunang fossil a malyaring tang asabing kareng animal anyang bandang 
wakas ning panaun a , anam a ralan a milyung  banwa na 
ing milabas.   ing aus da kareti.  Nanupata, e malino ing pamiugne da 
reti kareng fossil a linto kaybat da.  Malyaring menibat la kareng mapilan kareti deng 
phylum ngening panaun tamu, o mapalyari namang aliwa lang grupu.  Posibling e la man 
bitasang animal detang fossil.  Bukud kareti, alus miyagnan-agnan lang linto deng 
keraklan kareng phylum da reng animal anyang panaun a , limandalan at 
pitumpulung milyung  banwa ing milabas.  Ala pang pamikasundu nung 
ining pangapalyaring iti, a mayayaus a , metung yang pamikawa-
kawani da reng miyayaliwang grupu, o minaliwa ing kabilyan, at milyaring mika fossil.          
  

Maranun long mikawani deng sponge () kareng aliwang animal.  Anti ing 
mebanggit na, e mayayakit karela ing komplikadung pangabalangkas a atyu kareng 
aliwang phylum (maragul a grupu da reng animal at aliwang organismu).  Agyang 
miyayaliwa nong klasi (differentiated) deng cell da reti, e la pa bibilug aliwa-liwang 
uring kalamnan.  E la mamalis lugal (sessile) deng sponge, at mamangan la kapamilatan 
ning “pamanyipsip” danum palub kareng busbus (} king mabilug dang katawan, a 
susuportan ning metung a skeleton a bibilugan da reng spicule.  Malyaring kayabe ya 
murin kareng sponge itang  a mewala na (extinct), o aliwa yang 
phylum iti.   
 
Karetang phylum a eumatozoan, adwa la reng maki radial symmetry at maki digestive 
chamber (karinan a pipaglasawan pamangan) a maki metung mung busbus, a yang 
magsilbing piluluban pamangan at pilulwalan pengan.  Deni reng , nung nu la 
kayabe deng , , ampong , at saka reng  o 
comb jelly.  Pareu lang maki makakawaning tissue o uri ning kalamnan, dapot e la pa 
bibilug laman lub o laman lub deti.  Adwa la mu reng germ layer, deng ectodern 
ampong endoderm, at maki cell a makakalat king pilatan da reti.  Uli na niti, awsan dong 
 deti.  Kawangis de reti ing malating phylum a , mupin ala lang 
permanenting pilalasawan pamangan deni.    
 
Detang aliwa pang animal, bibilug lang monophyletic (metung mu penibatan) a grupung 
awsan dang .  Keraklan kareti, bilateral la symmetry, at makabukud ne gamit 
o katungkulan (specialized) ing buntuk a maki parti yang gagamitan bang mangan at 
panamdaman ing kayang paligid (sense organs).  Triploblastic ya ing 
kayang katawan; buri nang sabyan, malino na la deng atlung germ layer, at bibilug nong 
ayawus tamung organ deng kalamnan.  Adwa ya busbus ing pilalasawan pamangan, ing 
asbuk ampo ing peka-buldit, at atin muring bakanting lugal kilub katawan o internal body 
cavity  a awsan dang coelom o pseudocoelom.  Nanupata, ating e tutuki kareng kayuryan 
a reti.  Alimbawa, radial ing symmetry da reng  a maragul na (adult), at 
misna namang simpli ing pangabalangkas ning katawan da reng mapilan a bulating 
parasitiku.          

Uling kareng pamanigaral king genetics, minaliwa nang bagya ing balu tamu tungkul 
king Bilateria.  Kayabe la kareng apat a manimunang lahi ding keraklan kareti: 

  
Bukud pa kareti, atin pang mapilan a mangalating grupu da reng animal king Bilateria a 
kawangis da katawan deti, a malyaring kinawani bayu deng manimunang grupung deti.  
Kayabe no kareti deng , , at .  
Paniwalan da ngening detang , parasitikung tunggal mu cell at sadyang rang 
tuturing a kayabe king Protozoa, ibat la murin pala king Bilateria.      
 

 
Atin lang mapilan a e pamilupa kareng aliwang Bilateria, a awsan dang , 
deng .  Kumpletu ya ing digestive tract (dadalanan ning pamangan) 
kareng adwang grupu.  Nanupata, mági yang asbuk itang mumunang busbus kareng 
protostome (itang archenteron), at makakawani yang lalto itang maging pekabuldit.  
Baligtad naman ing malilyari kareng protostome.  Kareng protostome, kakatmwan deng 
cell ing kilub ning gastrula ba yang lunto ing mesoderm, at ini awsan dang schizocoelous 
development.  Samantala, kareng deuterostome, malilyari iti kapamilatan ning 
 ning endoderm, a awsan dang enterocoelic pouching.  Ken yang gulut 
(dorsal] ing nerve chord da reng deuterostome (e ya ventral o king arap anti kareng 
protostome), at king aliwang paralan malilyari ing cleavage o pamipitna-pitna da reng 
karelang embryo.    
 
Balamu, ing lalto kaniting mebanggit, mikakawani lang lahi deng deuterostome at 
protostome, at ing balang metung kareti, atin ya mung metung a penibatan.  Deng 
manimunang phylum da reng deuterostome ila reng  ampong 
.  Radial ing symmetry ning mumunang grupu, at purus lang king dagat 
mabibye.  Kayabe la kareng echinoderm deng , , ampong .  Keta namang kadwang grupu, deng chordate, deng vertebrate o animal a 
maki galugud, ilang manimuna.  Kayabe la kareti deng asan, amphibian, , ayup, ampong .      
 
Bukud pa kareti, kayabe la murin kareng deuterostome deng  o acorn 
worm.  Agyang e la makaing kilala ngeni deng grupung deti, kayanib la keti deng 
maulagang fossil a awsan dang graptolite.  Mapalyari muring deuterostome la deng 
 o arrow worm, oneng e makaing siguradu ini.

 
Protostome la reng , a pepalagyuan da uling ketang karelang daraptan a 
pamag-molt o pamaglupi (pamanaliling balat o .  Kayabe ya keti ing 
pekamaragul a phylum da reng animal, ing , nung nu la kayabe deng 
insektu, babagwa, ema, ampo reng karelang kamaganak.  Mapipitna ya ing 
katawan da reti kareng dakeng lupa-lupa, a keraklan maki bitis a mipaparis.  Makanyan la 
murin kayuryan deng adwa pang mas mangalating phylum, deng  
ampong , a malapit dang kamaganak deng arthropod.      
 
Tuturing da la muring ecdysozoan deng  o roundworm, ing kadwang 
pekamaragul a phylum da reng animal.  Mangalatiktik (microscopic at mayayakit la mu 
keng microscope) deng keraklan kareng roundworm, at mabibye la reti king halus balang 
lugal a maki danum.  Manimuna lang parasitiku deng mapilan kareti.  Kayabe la kareng 
kamaganak da reti deng  o horsehair worm, a mayayakit agyang alang 
gagamitan a instrumentu, ampo reng Kinorhyncha, , ampong 
, a mayayakit mu kapamilata’ning microscope.  E ne kumpletu ing coelom 
da reti, a mayayaus pseudocoelom.  
  
Neng kai, piyayabe ra la king Spiralia deng adwang mitatagan a grupu da reng 
protostome, uling king paralan a spiral (makabalibul) ing pamipitna o cleavage da reng 
embryo da reti.    

 
Kayanib la king Platyzoa deng phylum , deng flatworm.  Anyang 
purmeru, tuturing do reting kayabe kareng pekamatwang uring (primitive) Bilateria, pero 
ngeni balamu laltong ibat la reti kareng mas makabayung pipumpunan.  Kayabe la king 
grupung deti deng mapilan a parasitiku, antimo deng  ampong .  Ala 
lang coelom deng flatworm, kalupa da reng pekamalapit dang kamaganak, deng 
microscopic a .  
 
Microscopic la at pseudocoelomate deng aliwa pang phylum a platyzoan.  Deng 
, a marlas mayayakit kareng lugal a maranum, ing kilalang dili kareti.  Kayabe 
la murin deng  spiny-headed worms (bulating masuksuk buntuk), 
deng , , at malyaring deng .  Para-
pareu lang maki komplikadung panga dening grupung deti, at uli na niti, awsan dong 
.   
 

  
Kayabe la kareng Lophotrichia deng adwa kareng maragul diling phylum da reng phylum 
da reng animal, deng  ampong .  Kayabe la king mumuna deng 
animal kalupa da reng susu (animal), talaba, ampong pusit.  Den namang 
kadwa, deng Annelida, bibilugan do reng bulating segmented antimo reng  
ampo reng linta.  Malwat da nong tuturing a mikamaganak dening adwang deti uling 
pareu lang ating  larvae, oneng mas malapit la kanu deng annelid kareng 
arthropod uling pareu lang segmented.  Ngeni, sasabyan dang convergent evolution ini 
(itang aliwa la penibatan at mikatagun a mipareu la king metung a kayuryan, ita ping 
segmented la), uling kareng dakal dang pamiyaliwa king itsura ning karelang katawan 
ampo king karelang DNA (ing sangkap a magdala kareng kauryan, alimbawa itsura, a 
pamana da reng pengari karing supling). 
 
Kayabe la kareng Lophotrochozoa deng  o ribbon worm, deng , 
at mapilan a phylum a maki tela-pamepeng cilia a makapadurut king karelang asbuk, a 
awsan dang [w:lophophore.  Kanitang minuna, abe-abe la king grupung lophophorate 
dening animal a reti, oneng ngeni, laltong  la reti; mas malapit la king 
Nemertea deng mapilan, kabang kamaganak da no man deng Mollusca ampong Annelida 
detang aliwa.  Kayabe la king grupung deti deng  o lamp shells, a 
kapansin-pansin king fossil record, deng , , at malyaring deng 
 o moss animal.

Ketang minuna nang planung , metung la reng animal 
kareng atlung kingdom.  Mapipitna la reti kareng class a , insektu|Insecta], 
Pisces, , Aves ampong Mammalia.  Manibat 
kanita, miyanib no ngan king metung a phylum, ing , deng tawling apat, 
kabang pikawani da no man detang aliwa.  Ing mebanggit king babo ing kekatamung 
paglalawe king grupung iti king salukuyan, dapot ating ditak a pamiyaliwa dependi nung 
ninu ing kutnan.    
 

Dening makatuki ila reng mapilan kareng pekakilalang animal, a makalista lalam da reng 
karelang karaniwan a lagyu o common name.

Names] - Large table of words: animal, collective, male, female, young,  home

Adjectives]

Animals] - animal sounds in many languages

including animal sound files

world.]

Russian and Hebrew.]




#Article 99: Auditory system (291 words)


Ing auditory system ing sensory system para king pamakiramdam.   

Manibat king kilwal papunta king forebrain, manatili ya at miyayalilan king 
dakal a paralan ing impormasyon tungkul king katni (sound).  Makatadwa ya 
manaliwa dadalanan, manibat king angan papunta king likidu (tela-danum), at 
manibat likidu papunta king action potential.   

Detang pakatuklip a cartilage a yang balu rang balugbug deng keraklan a tau 
awsan dong pinna.  Mamaliwa la reng alun ning katni o sound waves kabud 
tumud la king pinna (o sanumang turan da), at deting pamanaliwang deti ing babye 
karagdagang impormasyun nung nu la ibat detang katni. 

Kaybat, lungub la king tubo ning balugbug (ear canal) metung a simpling tubung 
magpasikan kareng katning atyu king pilatan ning atlu ampong labing adwang 
kHz).   

Kayabe la king kapitna ning balugbug (middle ear) deng salamin ning balugbug 
(eardrum) ampo reng ossicle (atlung mangalating butul king kapitna ning 
balugbug – hammer, anvil, ampong stirrup).  Kikimut la reng ossicle a reti 
anting balwat (lever) ampong teletype, at alilan do retang mas mababa prisyun 
(pressure) a kalugkug (vibration) king salamin ba lang maging mas matas prisyun 
ketang metung a mas malating membranong awsan dang oval window – kaylangan 
ing mas matas a prisyun uling likidu at e angin ing atyu king kakilubkiluban 
ning balugbug, kaybat ning oval window.  (e para-pareu ing pamagpasikan ning 
katni; metung pa, ating auditory reflex bang milisya king pangasira ing 
kakilubkiluban ning balugbug.)    

King kakilubkiluban ning balugbug la miyayalilan action potential deng 
sound wave.

Ngening miyalilan ne panga anyu (re-encoded) ing impormasyun a atyu king katni 
(sound information), dumalan ya king nervios ning pakiramdam, 
papunta karing thalamus ampong brainstem (alimbawa, ing cochlear 
nucleus ampong inferior colliculus}, at mapo-process ya king balang 
dadalanan na.  Ketang utak ning tau, atyu king temporal lobe ing 
primary auditory cortex.




#Article 100: Pamaglaso pamangan (607 words)


Ing Pamaglaso pamangan (digestion) ya pin ing prosesu nung nukarin 
panigobran ne ning mabibyeng organismu o lelangan ing materyal (substance) ban 
ta, miyalilan ya iti, king paralan a chemical, at magi yang 
 ini. Malilyari ing pamaglaso pamangan king adwang 
level, multicellular, cellular, 
ampong sub-cellular.
 
Keraklan, kayabe king pamaglaso pamangan ing pamanigobrang mechanical ampong 
kaparalanang chemical. Kareng keraklan karing animal a maki galugud 
(vertebrate), dakal ya dake ing pamaglaso pamangan, a malilyari king 
 kaybat ning pamanakmul kareng 
materyalis a apapangan, a keraklan aliwang organismu. 

See: Gastrointestinal tract
Lon ya ing: Gastrointestinal tract

Kareng tau, magumpisa ing pamaglaso pamangan king , nung 
nukarin ya lalangutan iti kapamilatan da reng . 
Ini ing maging sinyal ba lang magpalwal enzyme a pakalaso deng 
, alimbawa ing , a sasaup king pamaglaso ning pamangan, lalu na deng 
carbohydrate. Lulwal murin ing  uli ning pamaglangut, at 
sasaup ini ba yang miyabe-abe king metung a  a malagwang 
midalan king  papunta king . 
Karas king dungus, migogogo yang masalese ing pamangan at misasamut yang mayap 
(thoroughly) karetang  ampong aliwang enzyme a pakalaso at 
saka  ba yang lalung mapitna kareng lati-
lating dake angga ing kayang sangkap. Kabang mamaliwa ing acidic level 
king dungus ampo kareng katuki na pang dake ning daralanan ning pamangan, 

enzyme ba lang makwa at ma-process detang myayaliwang sustansya. 

Kaybat nang me-process king atyan, tataglus ing pamangan king , kapamilata’ning  (pasbul a pilatan ning bitukang malati ampong dungus), nung nu ya 
lalung misasamut kareng lulwal (secretionns) anti ing  o bile, 
a sasaup king pamaglaso king , ampo reng enzyme a 
,  ampong , 
a maglaso kareng . (Atin ya muring pangule o pigment ing 
bilis [bile pigment] a ibat king pamanyira kareng korpuskulos a malutu [red 
blood cells] king ate; milalako la king katawan deting bile pigment kayabe ning 
dinat [takla]). King bitukang malati malilyari ing keraklan king pamanyipsip 
king sustansya. Kaybat, taglus king bitukang maragul ing pamangan. Dumalan 
king ate itang dayang sinipsip sustansya bang masalak iti, milako la reng lasun, 
at misundu ing pamag-process karetang sustansya. Masisipsip pasibayu 
(reabsorbed) ing danum karas king bitukang maragul, at milulwal itang mitagan a 
dina kapamilatan ning . 

Mirinan lang organ deng lelangan a makaparikil (specialized) king pamaglaso king 
karelang pamangan, alimbawa deng myayaliwang uring dila o ipan. Malyaring atin 
lang  (dakeng makabukul king  deng 
insektu), kabang den namang ayup ampong ipas, atin lang 
 (o dungus a magsilbing peka-ipan at maglaso king 
pamangan king paralan a mechanical). Mapalyaring ing herbivore (o animal a 
mamangan tanaman), atin yang  maki bacteria, a gagawang 
cellulase a sasaup ba yang bangalan ing  da reng 
tanaman. Alimbawa, deng , antimo reng  
ampong , atin lang makabukud a uring (specialized) 
 a maki apat a silid o dake a gagawang  
bang lalung malagwa ing pamaglaso king cellulose. 

 

 ba lang magpalwal 
 ampong . Ing panyatang ning pamangan king dungus yang maging senyas bang lumwal 
ing gastrin. Ing mababang  naman ing pipigil kaniti. 

magpalwal sodium bicarbonate king , at pati ing 
pamaglwal ning  king . Miyayapektwan ya ing 
hormone a iti king panga-asidu ning chyme.

sinyal ba lang lumwal deng enzyme a pakalaso king pancreas, at lumwal ing bilis 
king . Lulwal ya ing hormone a iti neng ating 
taba king chyme. 

babawasa’na ing pamangogo king kilub ning dungus, a ya namang sangkan bang 
lumwat ing pamamawas king laman ning atyan. 

Aliwa mu deng animal ing maglasong pamangan. Ating  (carnivorous plants) a mandakap aliwang 
organismu, keraklan animal a invertebrate (alang galugud), at lalasawan do reti 
king paralan a chemical. Epektibu la muring maglaso kareng bageng organiku 
(menibat kareng mabibye o sadyang mabibye) deng fungi king paralang 
. Magpalwal lang enzyme a paglaso ketang 
materyal, at potang kayi, sipsipan da iti panga melaso na.




#Article 101: Balugbug (1209 words)


Ing balugbug metung yang organung gagamitan ning animal bang makaramdam 
(detect) .  Malyari yang mangabaldugan ketang 
mabilug a sistemang gagamitan king pamangalap (collection) kareti at king 
mumunang dake ning pamag-process ning katni (ing umpisa ning 
auditory system, o mapalyaring ita mung dakeng mayayakit manibat king kilwal.  E para-pareu ing lugal nung nu la makabili deng balugbug da reng animal.   

Atin lang bwak king karelang butit deng babagwa a gagamitan da bang makaramdam 
katni (for detecting sound).

Metung la mu butul deng balugbug da reng reptile – itang columella (stages) (lon 
ya king lalam).

Ing kilwal balugbug (outer ear) ing dake o parti nang makalwal ning 
balugbug.   o auricle ing aus da ketang dakeng mayayakit, a 
yang a yang gagamitan bang mangalap (collect) at mag-focus kareng sound wave.  
Malyari reng ikimut deng dakal kareng mammal ing pinna ba reng aturu ing 
karelang pamakiramdam king metung a direksyon anti ing pamangimut da king 
karelang mata.  Agyu rang gawan iti deng keraklan kareng tau.  Manibat king 
pinna, maglakbe la papunta king 
, metung a simpling 
tubong papunta king kalibudtan balugbug, deng  .  Papasikan no ning tubong deti deng frequency king 
pilatan ning 3 kHz ampong 12 kHz.  

Ating lang pingul deng balugbug da reng tau.  Agyang  
la reti, gagamitan do reng dakal a tau anting pitusukan .  
Keraklan, makakawani ya king gilid ning lupa ing pingul, at anti ya mong 
makasabit king balugbug, dapot neng kayi, makapekat ya king lupa ing balugbug, a 
alang pingul, uling king metung a recessive a gene.  Atyu king pekakilwal nang 
gilid ning kilwal balugbug ing helix  
.
 
Kayabe ya king kapitna ning balugbug (middle ear) ing 
 (eardrum, tympanum o tympanic membrane), 
deng  (atlung mangalatiktik a butul), adwang muscle 
tendon (dareng muscle a stapedius ampong tensor tympani), at adwang kaptas a 
nervios (nerve bundles, itang makabakle nang dake ning nervios ning lupa [facial nerve] ampong metung pang sanga ning nervios ning lupa a yausan dang chorda 
tympani).  King Latin, malleus, incus, at stapes ing lagyu da retang 
ossicle, dapot awsan da la rin king Ingles a hammer, anvil, at 
stirrup.    

Makabukud (unique) la reng mammal uling atlu la butul king balugbug.  Ibat la 
kareng butul ning panga deng incus ampong stapes; lalung maging malino at pinu 
ing pamakiramdam kareng katni uling kareti.  Deng butul a reti ing magsilbing 
mangituglung king salamin o timpano ketang  a 
papunta king kakilub-kiluban ning balugbug.  Ing timpano ing magsilbing manalili 
kareng kalugkug king angin ketang tubo ning balugbug (ear canal) ba lang maging 
kalugkug da reng ossicle.  Deta namang ossicle, padalan do reting kalugkug 
ketang membrane ning oval window papunta king likidu ning kakilub-kiluban ning 
balugbug.  Ing ratio (proporsion o dake) king leparan ning timpano king oval 
window babye yang pamipasikan o amplification a migit-kumulang 

ning piyabeng transfer function ning kilwal balugbug ampo ning kapitnang 
balugbug, pekamatas ing pamakiramdam kareng frequency king pilatan ning between 

stapedius ning kapitnang balugbug neng maki masikan a katni, at uli na niti, 
mababawas ing pamagdala (transmission) king katni king kakilub-kiluban ning 
balugbug.   ing aus kaniti. 
       
Guwang (alang laman o hollow) ya ing libutad ning kapitnang balugbug.  Nung 
munta ya king matas a lugal o sumungab ya king danum ing metung a animal, mika 
pamiyaliwa ing prisyun king kapitna ning balugbug ampo king kilwal ning animal.  
Nung e milako ing prisyung iti, mapalyaring matdas ya o masira ing timpano.  Ini 
ing metung kareng gamit da reng  trompa de eustaquio – a 
menibat kareng asang agpang king ebolusyon – at ilang mangituglung king akmulan.  
Keraklan, makatakap la reng trompa de eustaquio ba lang e mibarang 
, oneng malyari lang ibusni kapamilata’ning pamagbaba at 
pamibuklo (protruding) king panga.  Ini ing sangkan ot makabawas king prisyun 
kareng balugbug ing manuyab neng sasake eruplanu.             

Kayabe la king kakilub-kiluban ning balugbug deng , a 
yang peka organu ning pamakiramdam, ampo ing  labyrinth o , ing 
organu ning pamagbalansi, a bibilugan da reng atlung  ampo ing .
 
Ing  (ibat ya king katayang Latin para king “susû”), 
metung yang silid a makabalibul (spiral), guwang (hollow), at ugis/alcus yang 
balisusu (conical).  Gawa ya iti king butul, at mitmu yang 
, metung a likidung tatanggap kalugkug a ibat king 
angin, dinalan king oval window, at dinalan king timpano ampo reng ossicle ning 
kapitna ning balugbug (lon ya king babo).  Dadalan ya king libutad na niti ing 
, nung nu ya atyu ing makabalibul a , ing receptor organ a yang sangkan obat makaramdam 
ya ing tau.  Mapipitna ya ing lukib ning cochlea, a gawa king butul, kareng 
atlung silid: ing , a atyu king babo ning 
cochlea duct, at kasiping ning oval window; ing , a 
yang cochlea duct a maki membrano at nukarin ating endolymph at organo nang 
Corti; ampo ing , a atyu king lalam ning 
scala media at magwakas king round window.  Pareu lang maki perilymph deng 
adwang silid a gawa king butul (detang scala vestibuli ampong scala tympani), at 
mitutuglung la reti king cochlear apex, metung a lugal a awsan dang 
helicotrema.  Ing vestibular membrane ing mangikawani king scala 
vestibuli ampong scala media.  Samantala, ing basilar membrane naman ing 
pilatan da reng scala media ampong scala tympani.  Ita namang Organu 
nang Corti, makatumpak ya king basilar membrane, a mitatakpang hair cells, a sensory cell a maki mala-bwak a bageng makatumpak karelang 
awsan dang .      

Potang kikimut (oscillates) ya ing stapes king oval window neng ating katni, 
kikimut (oscillates) ya murin ing perilymph kilub ning scala vestibuli.  Kareng 
mangababang frequency (mas mababa king 20Hz), maglakbe la reng alun ning prisyun 
(pressure waves) king kekaban ning cochlea – paukyat king scala vestibuli, 
padurut king helicotrema, at pababa king scala tympani paras king round window.  
Nung anti ya kaniti kababa deng frequency, e “misasalangyan” (activated) ing 
organu nang Corti, at mas mababa ya kesa king agyu nang damdaman ning tau.  Den 
namang mas matas a frequency, e la maglakbe king helicotrema, nun e dadalan la 
king endolymph king cochlea duct papunta king perilymph king scala tympani.  Uli 
na niti, kálugkug ya ing mabilug a basilar membrane.  Makabage (tuned) la king 
partikular a frequency deng lambal (fiber) ning basilar membrane; makuyad la at 
masyas (at makabage la kareng mangatas a frequency) deng malapit king oval 
window, at makaba la at malambut (floppy) (makabage kareng mangababang 
frequency) detang king lele ning sepu (apex) ning cochlea.   

Neng kakatni (resonates) ya ing metung a lugal ning basilar membrane, magparla 
lang    king  deng hair 
cell king lugal a ita.  Karas da king utak deng nerve impulse, damdama’na lang 
antimong katni ning sanumang pitch ing kabage ning partikular 
a hair cell a ita.  Malyari lang mate deng hair cells uling king masikan a 
pamangimut ning endolymph uli ning masyadung masikan a inge.  Ini ing metung 
karing panibatan ning bagyang (partial) a pamangaklak, at ya ing sangkan nung 
bakit kaylangan gumamit  o .   

Parehu lang mitmung endolymph deng vestibular apparatus ampong cochlea.  
Pero imbes na katni ing kayang panamdaman, ing panamdama’na, itang 
 ning buntuk.  Nung gawa kang gulis a taglus king 
libutad ning balang metung kareng atlung semicircular canal, a makasalapung 
 king plane nung nukarin ya ing canal, 
perpendicular la reng atlung gulis.  Anti la mong pekakatawan da reng atlung 
axis of rotation.  Malyari yang ipalto antimong atlung 
agnan-agnan a pamagdurut ing sanumang pamandurut kareng atlung axis.     

Malyari nong panibatan ning pamangaklak deng prublema king balugbug o auditory 
processing system king .




#Article 102: Endocrine system (172 words)


Ing  endocrine system ya ing control system da reng  
(kulinyawan a alang tubo o ductless glands) a magpalwal 
tubud a kemikal (chemical messenger) a mayayaus , a 
pupulayi kilub ning katawan kapamilatan da reng uyat at tatalab kareng 
mangarayung organu.  E la kayabe kaniti deng exocrine gland, antimo reng 
 (salivary gland), 
 (sweat gland), ampo reng kulinyawan king 
.    

Kareng mapilan a hormone a maki steroid structure, atin lang papil king 
 deng receptor proteins king 
nucleus.  Deti metung lang klasing ligand activated proteins a magsilbing 
panyalangi at pamatda (on-off switches) para king 
 kilub ning cell nucleus neng makapekat la 
kareng partikular a sequence o pamituki-tuki ning DNA.  Deng panyalanging deti 
ing manibala king pamanalkus (development) at pamiyaliwa-liwa ning balat, butul 
ampo reng behavioral center king utak, ampo ing taglus-taglus a pamagkontrol 
kareng reproductive tissue.        

Laganap la reng sakit ning endocrine system, antimo ing 
 ampong .  
Awsan dang  ing larangan ning 
 a tungkul kareng sakit da reng endocrine glands, at 
sanga ne iti ning mas maleparan a larangan ning .    

(manibat king buntuk pababa)




#Article 103: Ebolusyon (3784 words)


King biologia, ing ebolusyon ing prosesu nung nukarin manikwa lang kauryan 
(trait) deng populasyon da reng mabibye at pámana do reti kareng tutuking 
henerasyun o dai.  I Jean-Baptiste Lamarck ing migmunikala (proposed) king 
metung kareng mumunang teorya ning ebolusyon anyang umpisa ning 
 (19th century).  Inukul (speculate) nang deng 
tunggal-tunggal a organismu o lelangan (individual organisms) manikwa lang 
kauryan kabang mabye la, at pamana do reti kareng supling da.  Agyang 
mipatunayan neng e tutu ing teoryang iti, miyapag ing pekamaulagang dake ning 
makabayung teorya ketang artikulung dang adwang  ampong  
(), ampo ketang libru nang Darwin a 
 (1859).   

Agpang king teorya ning evolution kapamilatan ning  a pepamunikala da ri Darwin at Wallace, malilyari 
ing evolution uling lalaganap ya ing metung a kauryan a makaragdag king 
pamikatagun (chance) a magparakal ya ing metung a mabibye, kapamilata’ning 
pamagmana, kareng tutuking dai o henerasyun.  Makanyan murin, lumagad ya ing 
metung a kauryan a makabawas king pamikatagun a magparakal ya ing metung a 
mabibye.  Kanitang dekadang :en:1930s|1930], menigobra la reng siyentipiku ba 
reng piyabe ing metuklas pasibayung teorya ning  ndash; a 
pepamunikala nang  ndash; ampo ing natural 
selection nang Darwin, at milalang ya ing  , a metung kareng 
pekamaulagang (fundamental)  ning 
makabayung biologia.  King makabayung pamisanib a iti, ing “ebolusyon” 
mangabaldugan yang pamanaliwa king pangalaganap (frequency) ning metung a 
 kilub ning metung a  kareng 
tuki-tuking henerasyun o dai.  Myayaliwa la reng kaparalanan a lunto ing 
pamanaliwang iti: ,  o pamanaliwa king (gene flow) ning balangkas ning 
populasyun (population structure gene flow).            

Atlu la reng manimuna nang aspetu ning teoryang nung nu ya makabasi ing 
makabayung pamisanib”

.

Metung yang teorya ning ciencia ing makabayung pamisanib, kalupa da retang 
penibatan nang teoryang ibat kang Mendel ampong Darwin.  Ing metung a 
, anti neng salamin ning yatu (o metung a dake 
na niti).  Manibat kaniti, malyaring gawang  a 
 o patutwan kapamilatan ning 
.  Nung paglalaweng anti kaniti, e la 
misasalungat ding katayang “teorya” (theory) ampong “katutwan” (fact), nun e 
anti mong mipaglibe o mipanablas (reciprocal) ing pamiugnayan da reti mdash; 
alimbawa, metung a “katutwan” a matulid yang mabaldug papunta king libutad ning 
yatu ing metung a  a nikbag ra king gabun, at ing “teorya” 
a mag-isplika kaniti, yapin ing salukuyan a teorya ning 
.  Ing bayung pamisanib ing pekamasikan a teoryang mag-isplika king pamiyaliwa-liwa da reng mabibye 
ampong pamanalto da reng bayung uri da reng mabibye, at kilub ning ciencia ning 
biologia, lubusan na nong ayalilan deng minunang pamag-isplika king penibatan da 
reng uri da reng mabibye.                    

Malyaring masabing  ing metung a grupu da 
reng mabibye nung para-pareu la pipumpunan.  Sasabyan ning theory of universal 
common descent ning  a ibat la king metung a pipumpunan 
o metung a gene pool kanitang minuna deng eganaganang mabibye king yatu.   

Patune lang metung la mu penibatan deng eganaganang mabibye detang kauryan 
(traits) a atyu kareng eganagana kareti.  Kanitang panaun nang Darwin, makabasi 
mu king pamagumasid kareng pamilupa ning  da reng mabibye, antimo itang deng ayup mdash; 
agyang e la makasulapo mdash; atin lang pakpak.  Ngeni, mika masikan a 
pamipatune para king ebolusyon ibat king ciencia ning DNA genetics.  
Alimbawa, gagamit yang   antimong genetic 
material (itang sangkap a magdala kareng kauryan anti ing itsura o kule tamu 
kareng tutuking henerasyun o dai).  Deta muring adwang pulung  ing gagamitan dang building block da reng protina.  Metung 
ya mung genetic code ing  a gagamitan da reng 
eganaganang mabibye (bukud mu kareng mangalagad a alimbawa) ba rong 
ilikas deng pamituki-tuki da reng nucleic acid 
papunta kareng protina.  Uling antimong mikatagun ing pamamili kareng kauryan a 
reti, mapalyaring tanda ne ning metung la mu penibatan deng eganaganang mabibye 
itang pangkabilugan lang mayayakit deti.  

 mdash; ing pamaglalang king bye manibat king 
sangkap a e mabye mdash; a mangabaldugang misnang lagad ing pamaglalang ning 
bye ibat king kayalang-bye, o malilyari mu iti lalam da reng kabilyan a aliwang-
aliwang kareng atyu king yatu tamu ngeni.  Anti na mong sasabyan ning 
 a malilyari ing 
abiogenesis lalam ning kabilyan kanitang minunang panaun king yatu.      

Uling misna yang lambat ing prosesu ning ebolusyun, kaylangan a matwa neng tutu 
ing yatu bang lunto ing e mu nanung pamiyaliwa-liwa at panga-komplikadu ning bye 
ngening panaun tamu; mapalyaring bilyun-bilyun neng banwa katwa.  Makabage iti 
king katibayan ibat king  a migit-kumulang . Lon ya ing .)
     
Kayabe king balu tamu tungkul king ebolusyun itang datos ibat kareng larangan 
ning geologia ampong .  Babye lang 
impormasyun tungkul king kasalesayan ning Yatu ampo reng pamanaliwang bunga ning 
bye.  Dakal king impormasyun tungkul king Yatu kanitang minuna ing mewala uling 
kareng geological processes king pangalabas ning panaun.

Maulaga la reng  neng tatantyan tamu nung kapilan la linto 
reng myayaliwang lahi. Uling e karaniwang malilyari ing fossilization, a 
mangaylangang mangasyás a parti (antimo ing butul) at ing pangamate lele ning 
metung a lugal nung nukarin mititipun ing , e kumpletu at 
malagad ing impormasyun a bibye na niti tungkul king ebolusyun ning bye.  
Malagad mu ing katibayan para kareng sadyang mabibyeng alang mangasyas a dake 
antimo reng kapsa, talukab, butul ampong ipan, pero ating ditak kaniti, alimbawa 
itang kareng microfossil o mangalatiktik a fossil ibat kanitang minuna pang 
panaun, ampo ing pamagi rang fossil deng kilkulan da reng minunang animal 
(ancient burrows) ampo reng ditak a mabibye kanitang mangalambut katawan.     

Nanupata, ating katibayan tungkul kareng mabibye kanitang minunang panaun kareng 
fossil a mayayakit king mabilug a Yatu.  Keraklan, malyari yang ulan ing katwa 
da reng fossil king kabilyan da at kauryan deng batu (geologic context) nung nu 
la meyakit; at ita mismung idad da malyari yang makwa kapamilata’ning 
.  Kawangis do reng aliwang fossil 
deng mabibye ngeni, samantalang atin namang aliwang-aliwa.  Gagamitan do reng 
fossil ba rang abalu nung kapilan ya linto ing metung a lahi, at gagamitan do 
reng  ba rang ipakit ing 
pamisuglung o pamiugnayan da reng adwang lahi.  Panigaralan da reng 
 ing ebolusyun, keraklan king kapamilatan 
ning pamanyuri kareng fossil.  

Agpang king  o pamanigaral kareng species (uri da 
reng mabibye), malyari lang mika myayaliwang gamit deng dake ning katawan a 
milulupa pangabalangkas (similar internal organization).  Malyaring mika 
 a ditak o alang silbi king metung a 
mabibye, agyang malino ing kayang gamit kareng aliwa.  Alimbawa la kareti deng 
 ampong appendix da reng 
tau.             

Papakit ning metung a pamiyanti da reng genetic sequence da reng mabibye a mas 
milulupa la sequence deng mabibyeng mikanlapit basi king phylogeny 
kesa karetang mikandayu. Alimbawa, manga 1.2% ing pamiyaliwa (basi king 
substitution) ning neutral DNA sequence da reng tau kareng pekamalapit dang 
kamaganak, deng , 1.6% kareng 
 
[
actlist_uids=11170892], at 6.6% kareng 
baboon. Mituturing yang 
masikan (robust enough) a panyukad ing sequence comparison a malyari yang 
gamitan ba lang samasan deng pamagkamali king phylogenetic tree nung kulang la 
reng aliwang katibayan. 

Atin pang karagdagang katibayan para king metung mung penibatan da reng mabibye 
ibat kareng genetic detritus (detang “basurang” gene) atni reng 
, o rehiyon ning DNA a orthologous king metung 
a gene king aliwang klasing mabibye, dapot  e no magagamit at anti lang taglus-
taglus a mimina at mababawas (degeneration) 
[
actlist_uids=10833048].   

Uling e la maglakwan fossil deng prosesung metaboliku, mararapat 
ing pamanyaliksik kareng pekamaulagang kaparalanan da reng cell kapamilatan ning 
pamiyanti (comparison) kareng lelangan a mabibye ngeni.  Uling myayaliwa lang 
panaun mikawa-kawani deng lahi, malyari tamung abalu nung kapilan ya linto ing 
metung a prosesung metaboliku nung piyanti (o ikumpara) ta la reng kauryan da 
reng paliping (descendant) ibat king metung a pipumpunan (common ancestor).     

Ditak mu ing balu tamu tungkul king pamagumpisa ning bye.  Nanupata, atin lang 
pamilupa king kauryan deng eganaganang mabibye ngeni, kayabe no reng 
pamibalangkas ning cell (cellular structure) ampo ing .  Para kareng keraklan kareng siyentipiko, mangabaldugan iting metung la 
mu pipumpunan deng eganaganang mabibye ngeni, at atyu no king pipumpunan a ita 
deng pekamaulagang prosesu ning cell.  Nanupata, ala lang pamikasundu deng 
siyentipiku king pamisuglung-suglung da reng atlung domain ning bye, deng 
(, , at 
), o ing .  
Keraklan, makatutuk king pamangimut (behavior) da reng 
, lalu na ing , ampo kareng 
, deng tangkang manigaral king mumuna 
nang kasalesayan ning bye.          

Agyang e malino ing penibatan ning bye, balu ta lang mayap deng aliwang 
maulagang milyari king kasalesayan ning bye.  Malyari ta yang tukyan ing 
pamanalto ning  a gagamit king oxygen 
(manga atlung bilyung banwa na ing milabas) ampo ing pamaniral ning atmosperang 
dakal oxygen (lipat ning “reducing” a atmospera) kapamilatan ning pamanalkus 
(formation) da reng depositu ning banded iron, at 
kaybat deng  a gawa king iron oxide.  
Kaylangang dumalan king anti kaniti bayu mika  , a paniwalan dang linto 
adwang bilyung banwa na ing milabas.  Ketang milabasan a metung a bilyung banwa, 
linto la kareng kadayatan deng simpling tanaman at animal a multicellular (gawa 
king dakal a cell).  E miglwat kaybat ning pamanalto da reng minunang animal, 
milyari ing  (metung a panaun ning 
alang kapante at makapagmulala, dapot saguli mung, pamanalto da reng asnang 
karakal a uri da reng mabibye a mitatak kareng fossil ning ), nung kapilan la milalang deng eganaganang balangkas ning 
katawan, o , da reng mabibye ngeni; paniwalan dang ing 
pamanalto ning  ing megi nang sangkan ning pamikatagung 
iti.  Manga limang dalan a milyun (500 million) a banwa ing milabas, sekupan de 
reng  ampong  ing gabun, at e miglwat, 
tikyan do reng  ampo reng aliwang aniamal.  Ini ing pigmulan 
ning pamanalkus (development) ning  king gabun a balu 
tamu ngeni.

E na balung Darwin ing panibatan da ning pamanaliwa (variations) kareng 
indibidwal a mabibye, pero apansinan nang balamu mikatagun mu iti.  Kalabas ning 
panaun, ing mutation ing tiru rang sangkan king keraklan kareti. Deng mutation, 
permanenti lang pamanaliwa king  
(keraklan ing  o  ning metung a .  Malyari lang manibat king pamagkamali king pamangopya 
(copying error) king genetic material neng mararapat ing , ampo king “pangabilad” king 
, at kareng chemical, kareng , o malyaring sasaryan a lunto lalam ning pamanibala ning cell 
neng meiosis o hypermutation.  Kareng lelangan a multicellular, malyari 
lang uryan deng mutation kareng germline mutation, a malyaring mipamana 
kareng supling, ampo reng somatic mutation, a (nung e la sasaryan) keraklan 
mumuli king pangasira na palakad o pangamate ning cell, at malyari nang 
panibatan ning kanser.           

Mágsilbi lang magdalang pamanaliwa kareng gene (genetic variation) deng 
mutation, a malyari nang impluwensyan ning natural selection (o mapalyaring ali; 
lon ya ing ). Ala 
lang epektu king tsansa o pamikatagun nang kumabye ning lelangan king kayang 
paligid deng neutral mutations, at 
malyari lang mitipun deti king pangalabas ning panaun.     

Kanitang panaun nang Darwin, e la mikakasundu reng siyentipiku nung makananu 
lang amamana deng .  Ngeni, yugne ta la reng kauryan a 
amamana (inherited traits) kareng makakawani (discrete) at lulwat (persistent) a 
bageng awsan dang , tuglung-tuglung kareng tela-gulis 
(linear) a molecule a awsan dang DNA.  Lipat ning keraklan eksaktu ing 
pamamgopya kaniti, atin yang pamiyaliwa ing DNA ning balang metung a mabibye, at 
dadalan ya king prosesu ning pamanaliwa o  a ma-isplika 
king lalam.
         
Nanupata, atin muring paralan ning pamagmana ning pamiyaliwang e makabasi king 
DNA.  E miyayapektwan ing impormasyun kareng gene kareting prosesung deti, at 
keraklan, malyari lang ibalik king sadya (reversible).  ing aus kareti, nung nu la kayabe deng 
alimbawang anti ing DNA methylation, , ampong  structural inheritance.  Taglus-taglus pa murin ing pamanyaliksik 
nung malyari kareti ing “specific heritable variation” antimong ablas kareng 
sinyal ibat king paligid.  Nung ini pin ing mararapat, mapalyaring ating 
mapilang alimbawa ning ebolusyon a e na sakup ning karaniwan a balu tamung 
balangkas ning teorya nang Darwin, a lilisya king pamiugne kareng sinyal ibat 
king paligid ketang pamipalyari ning pamiyaliwang amamana (production of 
heritable variation).   

Ating mapilan a sangkan a mamapektu king frequency da reng allele a atyu na.  
Uli da reng sangkan a reti, malyari lang mas marlas lunto deng mapilan a 
kauryan, kabang mabawas no man o taglus-taglus nong mawala detang aliwa.  Atlu 
la reng balu tamung prosesung mamapektu king pamanatili ning metung a kauryan; 
o, bang lalung partikular, ing frequency na ning allele:   

Ing natural selection ing pangabye (survive) pamiparakal uling king kapaligiran.  
Ing differential mortality ing kaugnayan ning dalas ning pangabye da reng 
lelangan king karelang idad a malyari nong mikasupling (reproductive age)  Ing 
differential fertility ing pangkabilugan a ambag a amamana (total genetic 
contribution) king tutuking dai o henerasyun.  Uli ning pekamaulaga nang papil 
(central role) ning natural selection king teorya ning ebolusyon, mika maragul a 
pamisuglung king larangan a ita ampo ing pamanigaral king 
.  

Malyari yang pitnan ing natural selection kareng adwang kategorya:

miraragdagan la reng gene da reng lelangan a mabibye at darakal kumpara karetang 
e ra ikwang kinabye .

la ambag king gene pool deng lelangan a mas abuburi da reng kasumangid a 
kasarian (opposite sex) uling king karelang itsura o kauryan, at uli na niti, 
mas masikan lang dakal.

Kikimut ya murin ing natural selection king myayaliwang paralan:

populasyon.

frequency ning metung a mutation a makasaup.

pamiyaliwa (variation) kilub ning metung a populasyon, kapamilatan ning mapilan 
a kaparalanan (mechanism), alimbawa:

 mas masikan ya o bage (fit) kesa king sanuman 
kareng anyung puru (homozygous forms) (alimbawa king  kareng tau a babye resistensya king 
)

nu mas matas la “fitness” o pangabage deng uring malagad mu (rare variants). 

uryan a karaniwan king populasyun, anya mibabawasan ing pamiyaliwa at manatili 
ya ing mean o kasantingan  

metung a sepu o sikoti ning metung a uryan; uli na niti, dudusug ya ing mean o 
kasantingan papunta ketang sepung ita.

misusumangid o mingatbang sikoti, at magbunga king bimodal distribution ning 
gene frequency.  Malyari yang malis o malyari yang ali ing mean o kasantingan.

 ing aus da 
kareng mutation a e na tatalaban ning natural selection.  Bukud mung ing genetic 
drift ampong gene flow ing mamapektu king karelang dalas o frequency king 
populasyun.  Paniwalan dang nung alang selection, ala lang patugut miraragdagan 
deng neutral mutation.  Agpang king probable mutation effect, siran de reng 
mitipun-tipun a mutation ing gene a e miyayapektwan king selection o pamamili.  
Aspetu ne ning genome degradation iti.       

antimong animal a maki kalinangan o kultura, agyu rang mabyasa 
[symbolic (extrasomatic) learning], at uli na niti, agyu reng alilan ing 
karelang paligid, o ing paligid ning sanumang aliwang uri ning lelangan, at iti 
panibatan da reng bayung selective forces o sangkan a mamapektu king pamamili. 

Ing  (o gene admixture o pamisamut da reng gene) ing 
bukud o magdilidiling kaparalanan o mechanism nung nukarin malyari lang 
mikanlapit (king aspetung genetic o king puli/pamamuli) deng populasyun kabang 
daragul ya la reng gene pool. Ing gene flow ing magbunga nung malis ya ing 
metung a populasyun da reng lelangan king lugal nung nukarin atin nang sadyang 
makatuknang a aliwang populasyun.  Malilyari ing gene flow operates nung e la 
sumbagal deng geografia (lugal) o kalinangan/kultura. 

Lalarawa’na ning genetic drift ing pamanaliwa king dalas o frequency ning metung 
a allele manibat king metung a henerasyun o dai papunta king tutuki uli ning 
sampling variance.  Manaliwa ya ing dalas ning metung a allele kareng supling 
agpang king probability distribution ning frequency ning allele king dai da reng 
pengari.

Magdependi la deng dakal a aspetu ning genetic drift king sukad (size) ning 
populasyun (a keraklan papakuyad da king N).  Lalu maulaga iti kareng 
mangalating mating population (grupu da reng malyaring magparakal o mamalipi), 
nung nu maragul ing chance fluctuation (o mikatagun a pamanaliwa manibat king 
metng a henerasyun/dai papunta king tutuki).  Malyaring magbunga king pangawala 
ning allele king populasyun ining pamanaliwa king dalas ning allele king 
pangalabas da reng tuki-tuking henerasyun.   

Ing ulaga da ring natural selection ampong genetic drift kumpara king 
pangkabilugan magdependi mu naman king sukad ning populasyun ampo king sikan 
ning selection: alimbawa, nung malati ya ing N times s (population size times 
strength of selection), ing genetic drift ing mimiral (predominates).  Nu namang 
maragul ya ing N times s, ing selection ing mimiral.  Uli na niti, ‘mas matalab’ 
ya ing natural selection kareng mangaragul a populasyun, samantalang ing genetic 
drift ing mas masikan kareng mangalating populasyun.  Katatawlyan, magdependi 
king sukad ning metung a populasyun ing kaba ning panaun bayu ya manatili kaniti 
ing metung a allele (fixation) kapamilata’ning genetic drift (ing buri nang 
sabyan, bayu la magdala king allele deng balang metung a kayanib ketang 
populasyun); mas malagwa ing fixation nung malati ya mu ing populasyun.        

Lalu lang mibabage king karelang paligid deng species o uri da reng lelangan 
kapamilatan ning prosesu ning natural selection. Adaptation ing aus king sanumang prosesu ning ebolusyun a makaragdag 
king pangabage ning balang metung (individual), o neng 
kayi, ing kauryan (trait) a babye karagdagang pamibage (fitness), alimbawa ing 
mas masikan a iking agagamit king pamanalan (prehensile tail), o mas malinong 
panakit (greater visual acuity).  Dapat linawan a magdependi ya ing pamibage 
king kontekstu o paligid (context-sensitive); mapalyaring ing metung a kauryan a 
makaragdag king pamibage king metung a lugal, makabawas ne man king aliwa.

Maniwala la reng keraklan kareng biologist a malilyari ing adaptation o 
pamakibage kapamilatan’ning pamitipun kareng dakal a mutation a balang metung 
kareti malati mu epektu.  Nanupata, metung yang prosesung kaliwas o alternatibu 
king adaptation ing , nung nukarin metung ya 
mu dapot maragul yang maragul ing metung a mutation. 

Ing  ing pamaglalang kareng adwa o migit pang uri o 
species manibat king metung.  Myayaliwa la reng kaparalanan nung makananun 
malyari iti.  Malilyari ing place ing  neng mikakawani la lugal deng subpopulation (dake ning 
pangkabilugan a populasyun) king metung at metung, alimbawa uli ning 
 o pamipitna-pitna ning 
karelang tutuknangan o pamanalis king aliwang lugal (migration).  Malilyari 
naman ing  neng ating laltong 
bayung uri king pareung lugal.  Atyu king pilatan da reng misusumangid a 
allopatry ampong sympatry ing awsan nang  .  Ing peripatric speciation ing 
maulagang (critical) pun o batayan ning teorya ning . 

Ing  o pangawala malilyari neng magisan ne ing 
metung a uri o species (alimbawa, ).  Keraklan, 
tuturing deng pinandit ning pangawala (moment of extinction) itang pangamate 
ning tawling kayanib o indibidwal ning species.  E malagad o katakatakang 
pamikatagun king  mdash; lalto la reng 
species uli ning speciation, at mawawala la uli ning extinction.   

Ing  dake ne ning 
 a tungkul king penibatan da at kasalesayan deng 
, ampo ing karelang pamanaliwa king pangalabas ning 
panaun.  Anti ya mong meta field ing evolutionary biology uling kayabe la keti 
deng siyentipiku ibat kareng myayaliwang tradisyunal a dake ning ciencia a maki 
kaugnayan king .  Alimbawa, kayabe la keti deng 
siyentipikung espesyalista kareng partikular a mabibye antimo reng manigaral 
mammalogy, ornithology, o herpetology, pero gagamitan no reng 
mabibyeng deti antimong sistema ba lang pakibatan deng pangkabilugan a kutang 
(general questions) tungkul king evolution.      

Mekilala yang  ing 
evolutionary biology kaybat ning  (modern evolutionary synthesis) 
kanitang dekadang  ampong .  Nanupata, e la 
míka departamentung talagang maki lagyung evolutionary biology deng dakal 
kareng unibersidad angga kanitang dekadang  ampong 
.  

Metung yang bayung dake (subfield) ning evolutionary biology ing 
.  
Tungkul ya iti kareng  da reng mabibyeng mikamaganak ampo 
retang ali.  Malyaring yang abalu at tukyan kapanaunan (trace timelines) ing 
pamanalkus ning metung a uri (species development) kapamilata’ning pamag-
eksperimentu nung ikumpara la o piyanti deng pamitukituki da reng 
 (nucleotide sequence) ning 
/RNA.  Alimbawa, mamayun o susuporta la 
reng gene sequence king konklusyon a a deng chimpanzee ing pekamalapit a 
kamaganak da reng tau, at saka deng  (alimbawa, deng 
insektu) ampo reng  (deng maki galugud, alimbawa 
deng tau) metung la mu pipumpunan.        

Kanita pang minuna (ancient times), ati’nang mekaisip king ideya ning biological 
evolution o evolution da reng mabibye.  Kayabe ya kareti i 
, metung a philosopher a Hellenist.  Nanupata, e linto 
ing makabayung teorya angga kanitang kalabingwalu at kalabingsyam a siglu (18th 
and 19th centuries), kapamilatan da reng siyentipikung kalupa da ri Jean-
Baptiste Lamarck ampo i Charles Darwin.  Agyang tatanggapan da ne reng 
marakal-dakal a siyentipiku ing pamanaliwa da reng species bayu ing 
, yapin itang pamilimbag ning The Origin of Species ing 
minyeng masikan at kapani-paniwalang kaparalanan (cogent mechanism) tungkul king 
pangapalyari ning pamanaliwang bunga ning evolution: ing kayang teorya ning 
natural selection.  Meyagyag yang maglimbag i Darwin king sinulat na anyang 
kaybat nang tinanggap sulat kang , nung nu ne pepabalu ing sarili nang pamanuklas king natural 
selection.  Uli na niti, neng kayi kikilalanan da murin ing inambag nang Wallace 
king teorya ning evolution.        

Agyang ikwa ning teorya nang Darwin a ugunan ing palage da reng siyentipiku 
tungkul king pamanalkus ning bye (development of life), e na agyung isplika ing 
panibatan ning pamiyaliwa-liwa kilub ning metung a species, at e makaing 
makakumbinsi itang pepamunikala nang Darwin a kaparalanan a 
, itang pangenesis.    

Anyang “metuklas yang pasibayu” ing obra nang  tungkul king pamagmana kanitang , ya ing penibatan ning gulu pilatan da reng Mendelian (I Charles 
Benedict Davenport) ampo reng biometrician (di Walter Frank Raphael Weldon 
ampo i Karl Pearson), a mamilit a e la tutuki king sistema nang Mendel deng 
keraklan kareng kauryan (trait), at magpalto la reting continuous variation.  E 
miglwat, pikasundu da la at pisanib deting adwang teorya, at utak ing keraklan 
kaniti king obra ning biologist at statistician a i .  Meyaus yang  (modern evolutionary synthesis) kanitang dekada 
 ampong  ining pamisanib a iti, nung nu 
gemitanan deng rigorous a statistical model kareng teorya nang Mendel tungkul 
king pamagmana, king kapamilatan da reng gene.     

Kaybat ning  kanitang 
, pepatunayan de ri Griffith's experiment, ,  at  a 
ing  ing “transforming principle” a 
magdala king genetic information (impormasyon tungkul king magi rang itsura deng 
supling).  Ketang , pepalimbag de ri  ampo i  ing sikat dang artikulu tungkul 
king pangabalangkas ning DNA, a makabasi king pamanyaliksik nang  ampo I .  
Dening pamikatagun a reti ing migumpisa king panaun ning , at pepabayu de ing panintindi tamu king evolution 
antimong prosesung molecular: ing  da rang dake ning 
DNA (lon ya ing .  

Tanda ne ning pamidayu king teorya ning group selection papunta ketang 
makabayung paglalawe king gene antimong unit of selection ing sinulat nang 
George C. Williams a Adaptation and natural selection: A Critique of some 
Current Evolutionary Thought kanitang . 

Kanitang kalibudtan ning dekada , pepamunikala neng 
 ing , at 

Taglus-taglus pa murin ing dibati king pamanigaral a iti.  Metung ya kareng 
pekamaulagang publikung dibati itang tungkul king teorya ning , a pepamunikala da reng 
 a i  
ampo i  kanitang  ba 
yang isplika o ustan ing kakulangan da reng fossil a transitional o atyu king 
pilatan da reng myayaliwang phylum.     



#Article 104: Excretion (168 words)


Ing excretion, metung yang prosesung  nung nu 
lalako no ning metung a mabibye deng dinat king kayang katawan. Kaybat, lulwal 
no deti king kayang katawan kapamilata’ning elimination o pamagbawas. 
 
Alimbawa, kareng mammal, deng adwang pekamaulagang prosesu ning excretion 
ila pin deng pamangawang î (imi o urine) kareng , ampo ing 
pamanalto ning  kareng . 
Midadayû la reting waste products kapamilata’ning :en:urination|pamanî] ampong 
.
Metung ya pang prosesu ning excretion ing , a 
mangidayu king asun ampong danum, agyang ing pamagparimla ing manimuna nang 
gamit. 

Metung yang karaniwan a pamagkamali itang ing  bunga 
ne kanu ning excretion. Nanupata, e na kalupa ning î, e makukwa king pupulayan 
ning daya iti, at e ya kayabe king metung a 
. 

Kareng , metung yang sistema nung nu la kayabe deng 
 ing magagamit ba yang ilwal ing 
dinat ibat king metabolism. Mag-diffuse ya o midadala ya papunta king tubule 
kapamilatan ning active transport papunta king tubule, a magdala naman kareti 
kareng bituka. Kaybat, milulwal ya iti king katawan kayabe ning dinat (takla). 




#Article 105: Bituka (254 words)


Ing bituka ing dake ning  
manibat king  angga king . Kareng tau 
ampong mammal, adwa ya dake, ing  ampo 
ing . Mapipitna ya pang lalu kareng tau 
ing malating bituka king ,  
ampong . Samantala, ing maragul a bituka mapipitna ya king 
,  ampong . 

Ing bituka ing dake ning  a kukwang 
 king . Nung keraklan 
pamamirasu mu king pamangan (ba lang makwa deng sustansya) ing papil ning 
dungus, ing bituka naman ing manigobra ba lang lungub king pupulayan ning daya 
deng sustansyang deti kapamilata’ning kayang membrane a makabukud king papil a 
iti. 
 
Makatuklip ya o makakulurut ing malating bituka ba yang dagul ing surface 
area na niti, a dalanan da reng sustansyang taglus king intestinal wall 
kapamilata’ning diffusion. Microvilli ing aus da kareng tuklip a reti. 
Keraklan, atin yang kabang pitung metru ing malating bituka kareng taung 
mangaragul na.

Atin yang myayaliwang klasing bacteria ing maragul a bituka a magagamit kareng 
molecule a e na agyung siran ning katawan ning tau. Metung yang alimbawa ning symbiosis
ini. Den muring bacteriang deti ing panibatan ning methane kilub ning bituka (a lulwal antimong
flatulence o atut nung king buldit daralan iti).

Ing , o pamangalbag da reng bituka, ing 
pekalaganap a sakit da reng bituka. Malyari yang manibat king .

Ing  ing pangabara da reng bituka.

Ing  ya pin ing pamangalbag ning 
, atyu king .
Malyaring yang makamate king sakit a ini nung mipaburen ya; kaylangan lang 
operan deng keraklan kareng kasu ning appendicitis. 

Ing  ampo ing , alimbawa lang  a mamapektu kareng bituka.




#Article 106: Baga (1593 words)


 

Ing baga ing pekamaulaga nang dake king pangisnawa 
kareng  a mangisnawang angin. 
Ing pekamaulaga nang gamit yapin ing pamagdala king  
manibat king kiluwal papunta king pupulayan ning daya, at magluwal  manibat king daralanan ning daya palwal. Agagawa na iti kapamilatan ning metung a mosaic da reng makabukud a cell a bibilug milyun-milyung mangalatiktik at misna kaimpis a suput-suputan a yangin (air sac) nung nu malilyari ing . Magagamit la murin kareng bageng e konektadu king pamangisnawa deng baga. 
 
Magumpisa la king pulmo- deng katayang pang-medicinang maki kaugnayan 
king baga. Ibat ya iti king amanung Latin a pulmonarius (of the lungs), a 
kapareu na penibatan ning amanung Griyegu a pleumon 
(baga). 

Keraklan, mangaylangan oxygen ing pamangawang  kareng 
mabibye, at carbon dioxide naman ing magbunga kaniti. Uli na niti, mangaylangan 
yang matalab a paralan ing bye bang magdalang oxygen papunta karing cell 
at maglwal carbon dioxide manibat karing cell. Kareng mangalating lelangan, 
anti kareng bacteria, a tunggal cell, malyaring marapat iti kapamilata’na kabud 
ning simpling diffusion. E malyari iti kareng mangaragul a organismu; malati na 
mung dake da reng eganaganang cell ing atyu ketang malapit kilwal bang manikwang 
oxygen king angin kapamilata’ning diffusion. Utang da reng organismu kareng 
adwang manimunang ng pang  
(evolutionary adaptation) ing upaya rang mika asnang karakal a cell (great 
multicellularity): metung a matalab a pamipulayi ning daya (an efficient 
circulatory system) a makapanatad (at manikwang) gases angga kareng pekamalalam 
a dake ning katawan, at metung a maragul a respiratory system, nung nu 
makasentru ing obra ning pamanikwang oxygen king kilwal at idala ya iti king 
katawan, nung nu ya malagwang malyaring ibudbud kareng eganaganang tissue 
kapamilata’ning circulatory system. 

Kareng animal a maki-galugud at mangisnawang angin (air-breathing vertebrates), 
atin yang mapilan a tuki-tuking dake ing respiration. Lulub king animal ing 
angin kapamilatan da reng daralanan angin (airways) — kareng reptile, ayup 
ampong mammal, deni bibilugan no ning arung, faringe (pharynx), ing larynx, ing 
traquea, deng bronchi ampong bronchiole, ampo reng pekasepu nang sanga ning 
pamisanga-sanga ning pamangisnawa (respiratory tree). Anti la mong malabung a 
salá-salá (rich lattice) da reng alveoli (suput-suputan 
ning angin) — a babye misnang kalapad a lugal para king pamaglibe rang gases 
(angin) deng baga da reng animal a reti. Miyayalis (diffused) king pupulayan 
ning daya (bloodstream) ing oxygen ibat king angin kilub da reng alveoli, lipat 
da reng misna kaimpis a alveolar membrane; ita namang carbon dioxide, lulwal 
king daya paunta kareng alveoli kapamilata’ning paralan a anti murin kanita. 
Ing pangimut da reng kalamnan (muscular action) ing papalyari king pamanyingut 
ampong pamangisnawang palwal king angin; kareng minunang tetrapod (metung a uri 
da reng vertebrate a maki apat a bitis o menibat kareng pipumpunan a maki apat a 
bitis), “bobomban” (driven) ya ing angin palun karen gbaga kapamilatan da reng 
pharyngeal muscles (kalamnan ning faringe). Karen namang reptile, ayup ampong 
mammal, mas komplikadu yang musculo skeletal system (kaparalanan a bibilugan da 
reng kalamnan ampong butul) ing magagamit. Atin lang maragul a kalamnan deng 
mamamal, ing , a papalyari king pamangisnawa 
kapamilatan’ning pamanalili king karaklan (volume) ampong prisyun (pressure). 
Ustung dagdaga’ne ing karaklan at bawasan ne ing prisyun, masipsip ing angin 
palub kareng daralanan angin, at neng bawasa’ne ing karaklan at itas ne ing 
prisyun, itang kabaligtaran ing malilyari. 

Liban king papil da reng baga king pamangisnawa (respiration), antimo ing 
 ampo ing pamanibala king keraklan
() da reng , atin 
la pang aliwang daraptan deng baga:

substances o sangkap a tatalab kareng bageng mabibye, ampo reng panulung 
magagamit king medisina king daya da reng uyat a artery.

kilub da reng uyat a systemic vein

kareng makapanasakit(shock-absorbent protection) - king 
pusu , uling ati lu king mingatba na niti at alus 
padurutan de. 

Kasalát lang espongha deng baga da reng mammal. Anti lang mitmung busbus a maki 
 a maki leparan a panlwal surface area) a malapad a 
e mu nanu kesa ketang leparan nang panwlal ning mismung baga. Kayabe la king 
karaniwan a uring anti kaniti deng baga da reng tau. Mabasa yang mabasa ing 
paligid ning baga, anya malagwa lang tumubu reng bacteria keti. Dakal kareng 
sakit king pamangisnawa (respiratory illnesses) ing pasari da reng impeksyon 
king bagáng ibat kareng bacteria ampong virus. 

Keraklan, ing diaphragm ing manibala king pamangisnawa. 
Iti metung yang kalamnan a magparagul king lukib (cavity) nung nukarin ya ing 
baga kapamilata’ning kayang pamanurung (contracting). Ita mismung pekakahun da 
reng tagyang (rib cage), agyu na mu namang dagul at murung bagya. 

Uli na niti, masisipsip ing angin palub at mitutulak palwal da reng baga 
kapamilatan da reng  ampong  ampong bronchi; manyanga la reti at magwakas la kareng suput-suputan ning 
angin o , a padurutan dang capillary a 
mitmung daya. Keni, mikakalat ing  ibat 
king angin papunta king daya, nung nu na dadalan ning 
 iti. 

Miraras kareng baga ing dayang milako oxygen ibat king ; 
dadalan iti king  (lukib da reng baga), 
at kaybat nang mirinan oxygen, mibabalik king pusu kapamilatan da ring 
. 

Atilu king kilub ning  (lukib ning salu) 
deng baga. Deng tatakap at sasagka (protect) kareng tagyang ila pin deng baga, 
a patulugan o padurutan ning metung a tela-suput (sac) a maki adwang pabalat 
(double-walled) a awsan dang . Itang sapin (layer) a 
makalub, makapekat yang mayap ketang kilwal da reng baga, kabang ita namang 
sapin a makalwal, makataid ya ketang balat nang pangkilub ning lukib ning salu 
(chest cavity). Ating lang maimpis a pilatan deng adwang sapin a mitmung 
. Uli na niti, malyari lang mitagusgus king 
metung at metung deng adwang sapin, ba lang e gad mikawani. Mas malati ya ing 
kayling baga kesa ketang wanan, ba yang mika pirinan ing pusu. 

Komplikadu ya dapot misnang matalab (highly effective) itang sistema ning 
pamilibeng maki-agus a misasagana (cross-current exchange system) kareng 
. Atin yang tela-suput a angin (air sac) a manibala king agus 
ning angin kaniti. Lon ya ing  
para king metung a detalyadung pamaglarawan kaniting sistema.

Maragul ing pamiyaliwa dareng baga ring ayup kareng mammal. Liban kareta 
mismung baga, atin lang air sac king arap ampong gulut deng ayup (keraklan syam) 
a manibala king pamanagus ning angin kareng baga, oneng ala lang daretsang papil 
king pamaglibeng gas (angin). Flow-through (tataglus yang mamagus) ing karelang 
kaparalanan ning pamangisnawa (respiration system). 

Neng sisingut yang angin ing ayup, mamagus ya palun king traquea ing angin, 
papunta kareng air sac bandang gulut na, kabang mamagus papunta kareng air sac 
king arap itang angin a atyu na kareng baga. Pota namang mangisnawa yang palwal 
itang ayup, munta kareng baga itang angin kareng posterior air sac, at itang 
laun (stale) a angin a atyu na ngeni kareng air sac king arap, lumwal 
kapamilata’ning trachea at munta king kilwal. Uli na niti, adwang kumpletung 
pamidurut ning pamangisnawa (cycles of respiration) ing kaylangan ba yang 
dumalan king kabilugan ning daralanan ning angin ing metung a pangisnawa ning 
angin. 

Ala lang suput-suputan ning angin deng baga da reng ayup, e anti kareng baga da 
reng mammal, nun e mangalating daralanan a awsan dang parabronchi, a makatuglung 
kareng mingatbang sepu kareng dorsobranchi ampong ventrobranchi. Mamagus ing 
angin kareng gilid da reng parabronchi, a mitmung busbus anting panilan 
(honeycomb), at palub kareng air capillary, nung nu mililibe ing oxygen ampong 
carbon dioxide kareng makasalapung a blood capillary kapamilata’ning diffusion o 
pamikalat, matung a prosesu ning .

Ing sarya na niting komplikadung sistema da reng air sac yapin ing siguradwan a 
pane mung king metung a nangan o direksyon ing pamanagus ning angin king baga 
ning ayup – gulut papunta king arap. Aliwa iti king sistema kareng mammal, nung 
nukarin king misusumangid a direksyon (tidal) ing agus ning angin, a babaligtad 
neng sisingut ampong neng mangisnawang palwal. 

Keraklan, kakatmu lang angin deng baga da reng reptile kapamilata’ning 
kombinasyun ning pampipalapad at pamanurung da reng tagyang, a papalyari da reng 
axial muscle ampo ning buccal pumping (pamamomba kapamilata’ning asbuk). Mamasa 
la rin deng kayanib king pamilya da reng dapu (crocodilians) king hepatic piston 
method, nung nu ing até abita’ne ning metung a kalamnan (muscle) a maka-angkla 
king pubic bone (dake ning balakang o pelvis), at iti naman, abita’nong pababa 
ding lalam da ring baga, at papalapara’no reti. 

Simpli la mu balangkas anting lobu deng baga da reng keraklan kareng 
 ampo reng aliwang ; malilyari ing 
pamilibe da reng gases (angin) ketang bandang kilwal da reti. E matalab 
(efficient) ing paralan a iti, oneng mababa mu naman ing pamangaylangan dang 
enerhiya deng amphibian, at keraklan miraragdagan ing karelang oxygen 
kapamilata’ning diffusion kapamilata’ning mabasang balat (outer skin) ning 
karelang katawan. 

Atin lang dakeng awsan dang book lung deng babagwa. Ala lang kaugnayan 
kareng baga (lungs) da reng vertebrate deti, pero pareu lang para king 
pamangisnawa.

 ing gagamita’ning 
 bang mangisnawang angin, at malyari yang malumud king danum.

Malapit ing pamiugnayan da reng baga da reng  (buri 
nang sabyan, homologous) kareng  da reng asan (pero e kareng ). Isipan dang pareu 
lang menibat deti king outpocketing (pamanalto ning metung a balamu bulsa) king 
bandang babo da reng bituka (lon la ring ontogeny ampong phylogeny). Atin 
yang karagdagang detalye tungkul king penibatan da reng organung deti agpang 
king evolution ing artikulo tungkul king . 

Introductory anatomy, respiratory system]

The Respiratory System]




#Article 107: Sistemang nerbiosu (294 words)


Ing sistema nerviosa o nervous system ning animal ing manibala king 
pamangimut da reng , manantabe (monitors) kareng 
, gagawa at mag-process kareng input ibat kareng 
 (senses), at papalyari kareng kimut (actions) (lon ya ing Central Nervous System). 

Kareng animal a alang , e gagawa o maging daralanan da reng 
isip at kapanamdaman (emotions). Uli na niti, ya ing babye diwa o “anima” 
kareng animal (maliban kareng sponge). 

Keraklan, mapipitna ya ing sistema nerviosa da reng 
 king  (CNS) ampong  (PNS). Ing CNS bibilugan ne ning  ampo ning 
. Ita namang PNS, bibilugan de reng 
eganaganang nervios at neuron a e kayabe king CNS. Deng keraklan kareng awsan 
dang “nerves” o nervios, (a ing katutwan axon la) tuturing do kayabe king PNS. 
Ita namang peripheral nervous system, mapipitna ya king  
ampo ing . 

Ing somatic nervous system ing manibala ba lang mikakametung (coordinated) deng 
kimut ning katawan, at bang tanggap stimulus manibat king kilwal. Ing autonomic 
nervous system ing dake ning sistema nerviosa kareng kimut a e sasaryan, nung nu 
malilyari ing pamag-mantining pangkilub (internal maintenance).

Mapipitna ya ing autonomic nervous system king sympathetic division ampong parasympathetic division. Makibat ya ing sympathetic nervous system 
king peligru o king stress. Ya ing sangkan nung bakit sisikan ya kabug ing pusu 
at mitatas ing prisyun ning metung a tau, bukud kareng aliwang pamanaliwa king 
pamipulayi (physiological changes) ning katawan, pati na ing panamdaman nang 
pamikarug o pangasabik a panamdaman ning tau. Samantala, apapansinan ta ne man 
ing parasympathetic nervous system neng makapaynawa ya’t taimik kabilyan 
(relaxed) tamu. Iti ing manibala king pamagkitid (constriction) ning pupil, ing 
pangabagal king kabug ning pusu, ing pangaliwalas da reng uyat a daralanan ning 
daya, ampo ing “pamanyalangi” o pamagsinyal (stimulation) kareng sistema king 
pamaglaso pamangan ampong pamani (digestive and genitourinary systems).




#Article 108: Pamamau (951 words)


Ing Pamamau o olfaction ing  ning  
(sense). Kapamilata'na niti, ababau ta la reng chemical a atyu king angin (o, 
kareng  a mangisnawa king danum, king danum). Kareng 
, panamdaman la reng bau kapamilata'ning 
olfactory epithelium a atyu king arung at panigobran 
(processed) no ning .

Atuklasan da ri Linda B. Buck ampo i Richard Axel a atin lang manga 
metung a libung (100)  para kareng  deng mammal. Metung mung dake kareng gene a reti ing mag-code para 
kareng odor receptor. Atin lang atlung dalan apat a pulu't pitung (347) odor 
receptor gene a gagana deng tau; detang aliwa, atin lang nonsens 
. Mekwa ya ing bilang a iti kapamilata'ning 
pamanigaral king genome ketang ; malyari yang 
manaliwa ing bilang dependi king lahi ning tau, at aliwa ya king balang tau. 
Alimbawa, e eganaganang tau makabau king , (a 
babaung ).

Metung ya mung gaganang odor receptor ing magsilbi king balang odor receptor. 
Agpang king , ababalu (detects) ne ning 
receptor ing metung a kauryan (feature) ning  ning bau. 
Deng celula nerviosa a tatanggap king bau (odor receptor nerve cells) gagana 
lang antimong susi ampong tarangka (key and lock system). Nung mipagyu ya ing 
odor molecule king tarangka, “mamaril” ya o magparlang “pasabi” ing celula 
nerviosa. Ating aliwang teorya, ing  
a pepamunikala nang Turin (1996, 2000). Agpang kaniti, ababalu do reng odor 
receptor deng frequency da reng kalugkug (vibrations) da reng molecule ning bau 
king lapad a sasakupan ning infrared kapamilata’ning . Abalu rang maki kakulangan la reng manimunang 
ula (predictions) ning teoryang iti (Keller and Vosshall, 2004), dapot e la 
mamayun kaniti deng aliwang pamanigaral. 

Mitipun-tipun la king  deng fibra nerviosa 
o axon ibat kareng libu-libung celula a magsilbi (expressing) king pare-pareung 
odor receptor. Paparla da reng  king olfactory 
bulb ing impormasyon o pasabi tungkul kareng myayaliwang kauryan (features) 
kareng aliwang dake ing  king utak, 
at piaben-abayan no reti ba yang milarawan itang bau. Uling atin lang dakal a 
kauryan deng keraklan kareng molecule ning bau, nung piaben-abayn la reti, 
malapad ing saklo da reng baung agyu nang abalu niti. 

Malagwang misimpan o misalikut king  
ing impormasyon tungkul king bau, at masikan ing kaugnaya’na niti king 
. Mapalyaring ing sangkan na niti 
itang masikan nang pamilupa ning sistema ning pamamau ketang  ampo king , detang dake 
ning utak a malwat da nang balung maki kaugnayan king pamanandanan (memory) king 
kapanandaman (emotion) ampo king lugal o karinan (place). 

Ba rang abalung maki pheromone, dakal karing vertebrate ing maki auxiliary 
olfactory sense organ (organ a sasaup king pamamau) a awsan dang 
, a atyu king pilatan ning arung ampo 
ning asbuk. Gagamitan de reng ubingan ba rong abau deng karelang darakpan 
(prey); ilwal de ing karelang dila at itagkil de ketang organ a iti. Deng aliwa 
naman, ikorti de ing lupa da ketang awsan dang  bang 
papuntang ing angin king organ a iti. Kareng tau, subliminal o makasalikut (e 
ra deretsang panamdaman) ing pamanuklas (detecting) kareng pheromone. Malyaring 
mibabaligtad a pamibageng sexual at immunological (opposite immunological sexual 
compatibility) ing papalwal dang mensahing subliminal deti kapamilata’ning bau. 
Malyaring maki bentahi ya king evolution ing pamanintun kapareha o ayasawang 
maki aliwang kauryan karas king immunology uling mas agyu rang kumabye deng ának 
a mibait kareng pengaring e pareu immunology. Atin ping sinabing kareng tau, 
ini ing paralan a gagamitan da reng bábai (king e ra sasaryan) ba rang pilinan 
nung ninu ing karelang aburi. 

Asneng kaulaga king panlasa ing bau. Apat la mu reng bageng agyu nang alasa 
ning dila ning tau (agpang kareng aliwang pamagaral, lima la kanu, anam o pitu, 
oneng ditak la pa murin), kabang ing arung, pilan lang libu reng agyu na. Ini 
ing sangkan nung bakit bagya ka mu makalasa nung makabara ka arung.

Myayaliwa ing ulaga at sikan ning pamamau kareng myayaliwang mabibye. Alimbawa, 
masikan ing pamamau da reng , kabang keraklan e la anti kanyan 
deng ayup. Mibubukud la kareng ayup deng , uling maulaga 
karela iti. Kareng mammal, maulaga ing pamamau kareng  ampong 
, uling kaylangan dong akilala deng metung at metung, ampo 
alimbawa kareng s (pasimundut), uling ing pamamau ing 
gagamitan da bang manintun pamangan. E makaing masikan kareng catarrhine 
 (Catarrhini), at ala yang bitasa kareng n, 
dapot dening tawli atin lang masikan a panlasa.  ing 
aus da kaniting kakulangan king pamamau. Kareng dakal a animal, makatutuk ya 
kareng  ing pamamau; alimbawa, agyu neng abau lalaking 
 ing metung a molecule ning bombykol. 

Deng antenna ing manimuna rang gagamitan king pamamau deng 
insektu. Magpalwal lang sinyal a electrical deng a makaparikil king bau (odor-
specific electrical signals) a awsan dang spikes nung atin lang atuklas a bau. 
Panigobran (process) do reng sinyal a reti manibat kareng sensory neuron king 
, at kaybat na niti, deng  ampo ing  ning utak. 
Atyu la king sensilla ning antenna deng sensory neuron, at magwakas la reng 
 (axon) kareng antennal lobe. Adwa lang uri deng 
neuron kareng antennal lobe a reti: deng projection neuron (spiking) ampo reng 
local neuron (graded junction). Paparla do reng projection neuron deng sepu da 
reng karelang fibra nerviosa (axon terminal) king mushroom body ampong lateral 
horm. Malyaring abalu kareng recording ibat kareng projection neuron nung nanu 
ya ing pepabau da king animal. E pa makaing malino ing malilyari king 
processing o pamanigobra kaybat na niti, dapot atyu no retang mumunang resulta 
king karelang pamanigaral. 




#Article 109: Sistema ning pamamau (403 words)


Ing sistema ning pamamau o olfactory system ya pin ing a gagamitan king . 
Deng accessory olfactory system senses pheromones. Keraklan, piyayabe 
re ing sistema ning pamamau ampo  
(gustatory system) at awsan do reting chemosensory senses uling pareu dong 
ta- o lilikas deng sinyal a chemical 
(chemical signals) keng . Sinambut ya i Linda B. 
Buck ampo i Richard Axel ketang 2004 Nobel Prize in Physiology or 
Medicine uli na ning obra ra tungkul king sistema ning pamamau.

Bibilugan de reng mapilan a myayaliwang dake ning  ing sistema 
ning pamamau. Oyni ing listaan da reng mapilan a dake ning utak a maki 
kaugnayan kaniti: 

Atin yang mapilan a dapat o obrang kaylangang gawan ing sistema ning pamamau:

Ba nong agawa reng eganaganang obrang deti, dakal lang dake ning utak deng 
gagamitan ning sistema ning pamamau. Malyari lang ma-encode deng pamilarawan 
(representations) ning bau king lugal (mangabaldugan ya ketang bau ing metung a 
pattern da reng  (neuron) king leparan ning 
metung a olfactory region); panaun (mangabaldugan ya ketang bau ing metung a 
pattern da reng action potential da reng dakal a neuron), o metung a 
pamiyabe o kombinasyun da reng adwa. Mipagdibati la pa reng siyentipiku nung 
keraklan temporal (king panaun) o spatial (king lugal o karinan) ya ing odor 
code. 

Asisingut do reng mammal deng odorant kapamilata’nng , nung 
nukarin la tatagkil king . Ta-
transduce (lilikas) do reng  king olfactory epithelium deng kauryan ning molecule da reng odorant 
kareng sinyal a electrical, a dadalan king  papunta king . Milulupung-lupung 
la king olfactory bulb deng  (axon) ibat kareng 
olfactory sensory neuron bang bumilug tela-buknul a awsan dang glomerulus. Kilub ning glomerulus, mitatagkil la reng fibra 
nerviosa o axon kareng  da reng  at aliwa plang uring celula. Paparla do reng mitral cell 
deng karelang fibra nerviosa o axon kareng mapilan a dake ning utak, alimbawa 
king piriform cortex, king medial amygdala, ampo king entorhinal 
cortex.
    
Mapalyaring ing piriform cortex ing dakeng maki maragul diling kaugnayan 
king bau. Maki kaugnayan ya ing  kareng gagawang social o 
pamakiugnayan kareng aliwang animal, amti ing pamisiping (mating) at pamangilala 
kareng aliwang animal a kalupa da species. Tungkul naman king memorya o 
pamanandanan ing obra ning . 
Panigaralan da pa at pisasabyan king ciencia ing eksaktung obra da reng mangatas 
a lugal ning utak a reti. 

Malyaring yang mika diperensya ing sistema ning pamamau kapamilata’ning 
traumatic a ,  ampng . Malyari lang 
maging sangkan ning  deng kabilyan a reti. 




#Article 110: Photosynthesis (1398 words)


Ing photosynthesis metung yang maulagang prosesung 
 nung nu ra gagamitan deng 
s, e, at mapilang bacteria 
ing gagamit king enerhiya ning  bang gawang 
pamangan. Nung pakalon mu, magdependi la king enerhiyang ibat king 
photosynthesis deng alus eganaganang mabibye para king karelang pamangan, anya 
kaylangan ya bang mika bye king Yatu. Ini murin ing panibatan ning 
 a maragul a dake ning  ning 
Yatu.  ing aus da kareng organismung gagawang 
enerhiya kapamilata’ning photosynthesis. 

 la reng tanaman. Ing buri nang sabyan niti, agyu 
rang gawang (synthesize) pamangan diretsu manibat kareng inorganic compound, 
imbes na kanan do reng aliwang mabibye o gumamait materyal a ibat karela. Ing 
peka kapansin-pansin, gagamit lang  gas 
ampong danum bang gawang  ampong [:en:oxygen|oxygen gas. 
Manibat king photosynthesis ing enerhiya para kareng prosesung deti. Alimbawa, 
ining makatuki ing pangkabilugan a equation para king pamangawang 
, metung a simple sugar:

C6H12O6 (glucose) + 6O2

Magagamit ya ing glucose bang gawa o maglalang kareng aliwa pang organic 
compound, antimo itang materyal a pagbalangkas (building material), ing 
, o malyari yang gamitang panangab (fuel). Malilyari 
ini king , a mararapat kareng 
 ampo kareng tanaman. King pangkabilugan, ini ing baligtad 
ning atyu king babo: mag-react ya ing glucose ampo reng aliwang compound king 
oxygen ba yang lunto ing carbon dioxide, danum ampong chemical energy. 
Nanupata, malilyari iti king metung a komplikadung prosesung maki tuki-tuking 
balitang o dake, at maragul ing pamiyaliwa da reti karetang pekadetalye. 

, a babye king aluntyan dang kule. Makapalub iti 
kareng  (lulanan king kilub da reng cells) a awsan dang . Agyang maki 
chloroplast la reng eganaganang dake nang aluntyan (berdi) ning tanaman, kareng 
 ibat ing keraklan king enerhiyang magagawa. Atin yang 
kapitnang milyung chloroplast ing balang  kwadradu 
da reng celula kilub ning tissue ning bulung. Mitatakpan yang panteng 
 a balamu biria {y) at e mababasa ing 
kilwal ning bulung; sasabatan na niti ing sobrang pamaglub ning aslag ampong 
pangawala ning danum. Ita namang , a malino at alang 
kule, paburen nang lulub ing sala bang miras iti kareng celulang palisade 
mesophyll, nung nu malilyari keraklan ing photosynthesis.

Myayaliwa la dagul deng algae, manibat kareng uring multicellular antimo ing 
 angga kareng organismung tunggal mu celula. Agyang e ro 
kasing-komplikadu pangabalangkas antimo reng tanaman, king pareung paralan murin 
malilyari ing photosynthesis. “Sisipsipan” ne ning chlorophyll a atsu king 
kilub da reng chlorophlasts ing sala, dapot myayaliwa ya kule iti uling kareng 
myayaliwang accessory pigment o pandagdag a pangule. Makagawa lang oxygen deng 
eganaganang algae, at autotrophic la reng dakal kareti. Nanupata, ating mapilan 
a  la reng aliwa kareti; magdependi (mamasa) 
la kareng materyal a gagawan da reng aliwang organismu.

Ala lang chloroplast deng photosynthetic bacteria, at keta mismung kilub ning 
celula malilyari ing photosynthesis. Deta namang 
, atin lang chlorophyll ampong oxygen, kalupa 
da reng chloroplast – at sasabyan da ping ibat la kareti deng chloroplast. Deta 
namang aliwang photosynthetic bacteria, myayaliwa lang uri pangule (pigments). 
Mayayaus lang  deti, at e la 
gagawang oxygen. 

Mas dakal ya bibyeng enerhiya ing photosynthesis para kareng aliwang wavelength 
ning sala. Kareng tanaman, adwa la reng  a 
magagamit, at pareu lang peka-aktibu la reti pilatan ning 700 ampong 680 
. Nanupata, atin muring aliwang wavelength nung nu 
ya matas ing photosynthesis (awsan dong “peak” o taluktuk king action spectrum 
ning proseung iti). 

Maglakbe ing salâ antimong kaptas o paketi (packets) ning enerhiyang awsan dang 
photon, tatanggapan de king pormang anti kaniti deng chlorophyll molecule (a 
makabalangkas bang tanggap salâ) a makakutkut kareng mangabilug a 
 (thylakoid disks). Istung tinanggap lang proton 
deng molecule ning chlorophyll, magpalwal (release) la reting tidwang 
, a midadala king , a kawangis na nitang atyu king respiration. 
Magagamit ing karelang enerhiya para king , a gagawang  (ATP), a yang manimunang “energy currency” 
o pekakwaltang pang-enerhiya king cell. 

King photosystem I, mibabalik la king chlorophyll deng electron. King 
photosystem II naman, magagamit la ba yang paganan ing reaction

Ing NADPH ing pekamaulagang  kareng celula, 
a magsilbing pikukwanan electron a dakal enerhiya (energetic electrons) para 
kareng aliwang reaction. Uli na niti, magkulangan yang electron ing 
chlorophyll, at kaylangan neng katmwan iti manibat kareng aliwang reducing 
agent. Kareng tanaman ampong algae ing danum yang darapat king papil a iti, a 
mumuli o magresulta king pangagawa ning oxygen: 

Tandanan tamung king danum mu manibat ing oxygen, at e king carbon dioxide, a 
gagamitan da reng tanaman. Ing minunang migmunikala kaniti yapin i  kanitang dekada treinta (1930s), a menigaral kareng 
photosynthetic bacteria. Liban kareng , 
gagamit lang reducing agent deti antimo ing  o 
, anya alang oxygen a lalto.

Deta namang aliwa, antimo reng halophile (a kayabe kareng Archeae), gagawa la 
karetang amanwan dang purple membrane, nung nu la “pupupul” (harvest) salâ deng 
membrane, at magpalwal lang enerhiya. -- deng purple membrane ing minunang 
megamit ba yang pakit ing chemiosmotic theory: tutud ing salâ karetang membrane, 
at mibababa ing pH ning solution nung nu la atyu deng membrane a reti, uling 
mabobomba lang palwal kareng membrane deng proton!

Dakal la pang myayaliwang prosesu deng paganan ning ATP at NADPH a bunga ning 
photosynthesis. Kareng tanaman, ing pekamaulaga kareti yapin ing , nung nu ya miyayalis ing carbon dioxide ba yang maging 
 (at manibat karin aliwa pang mayumu, antimo ing 
, a magi namang , at neng kayi, 
. Ing aus da kareti, , uling malilyari la agyang maralumdum o 
alang salâ. 

Nanupata, nung dakal ing oxygen king chloroplast kumpara king carbon dioxide 
king sanu mang sangkan, alimbawa king masukal a “undergrowth” (tutubu king lalam 
ning kakewan o pulû) o neng makasara la reng stomata, malyaring marapat ing 
. Metung yang counter-productive 
pathway iti (salungat ya king karapatdapat), at lalabanan na ing pamangawang 
mayumu. 

Agyang e la pa lubusang malino deng mapilan kareng tukituking dake ning 
photosynthesis, balu ta ne ing pangkabilugan equation na niti manibat kanitang 
siglung .

Inumpisan nang  ing pamanyaliksik king 
prosesu kanitang libutad ning siglung 1600. Maingat neng sikdan ing 
 ning gabun a ginamit ning tanaman, ampo ing mass ning tanaman 
kabang daragul ya iti. Anyang apansinan nang ditak mu ing pamanaliwa ning mass 
ning gabun, inula (hypothesized) nang king danum manibat itang karagdagang mass 
ning tanaman, uling ini mu ing miraragdag ketang tanaman a makapasu. Ustu yang 
bagya ing ulang ini – ibat murin king danum, at king carbon dioxide, ing maragul 
a dake ning mass a miragdag. Nanupata, keti megumpisa (signalling point) ing 
ideyang ibat kareng sangkap (inputs) ibat king photosynthesis ing keraklan king 
biomass ning tanaman, at e king mismung gabun. 

Atuklasan na namang , inulit nong , a 
doktor king korti ning Emperadora ning Austria, detang eksperimentu nang 
Priestley. Atuklasa’nang atin yang kaugnayan ing aldo ampo ing salâ king 
tanaman anya agyu nang myeng mapilang oras ning metung a dagis. 

Ketang , apakit nang , 
metung a pastor a Frances, a ing CO2 yapin ing “melarin” o “mesugat” 
a angin, at lulub ya iti kareng tanaman king photosynthesis. E miglwat, 
apatunayan nang  a e mu ibat king pamanyipsip nang CO2 ing pamandagdag king 
mass ning tanaman, nun e king danum a lulub. Anya mekumpletu ya ing 
pangkabilugan a reaction nung nu ya magagawa ing pamangan (antimo ing glucose) 
kapamilatan ning photosynthesis. 

Digdagan da reng makabayung siyentipiku ing pundasyun ning belwan (knowledge) 
ibat karetang siyentipiku dareng milabasan a siglu, at dakal la atuklas.



#Article 111: Tanaman (1906 words)


 

Metung la kareng pekamaragul a grupu da reng mabibye reng Tanaman (manga 

 anti reng dutung, sampaga, dikut ampong 
pakû.  Pinitna nong Aristotle deng eganaganang mabibye kareng tanaman, a 
keraklan e gagalo at alang dakeng makapanamdam king paligid da (sensory organs), 
ampo reng animal. Ketang sistema nang , deni 
reng meging  a Vegetabilia (a meging Plantae) 
ampong ia.  Manibat kanita, abalu rang detang sadyang 
mabibilang kareng Plantae myayaliwa la palang grupung e mikakamaganak, at kewani 
do reng  at mapilan a grupu da reng  bang 
gawang bayung kingdom.  Nanupata, ating kabilyan a mituturing la pa muring 
tanaman deti.  Ing tutu, e magsilbi ing sanumang tangkang ibili ya king metung a 
taxon o grupu ing “tanaman” uling e malino pangalarawan o panga-isplika iti, at 
ala yang kaugnayan o pamisuglung kareng konseptung batayan ning makabayung 
ciencia ning .

Ing kilalang dili ila pin deng  a tanaman 
king gabun, a awsan dang .  Kayabe la kareti deng 
, tanaman a kumpletu , 
, ampong .  Kayabe la rin keti reng mapilan 
kareng mangalapit dang kamaganak, a awsan dang bryophyte, nung nu deng 
 ing pekakilala.

Atin la ngang eukaryotic a celula deng eganaganang kareng tanaman 
a reti, a maki cell wall a gawa king cellulose.  Keraklan karela, akukwa 
ra ing karelang enerhiya king photosynthesis, nung nu la gagamit 
 at carbon dioxide bang gawang pamangan.  Ating manga 
atlung dalan a species da reng tanaman a e darapat photosynthesis, nun e 
 la kareng aliwang species da reng tanaman a 
photosynthetic.  Ing pamiyaliwa da reng tanaman kareng , nung nu la menibatan, itang atin lang specialized 
reproductive organ o dakeng makaparikil king pamiparakal, a mipapaindurutan 
(antimong proteksyon) da reng non-reproductive a tissue.

Minuna lang linto reng bryophyte kanitang bandang umpisa ning panaun a 
.  Mabibye la mu kareng lugal a mamasa-masa, at 
malati la king kabilugan ning karelang bye.  Dadalan la king alternation of 
generations.  Maki  a parti ning kayang bye a awsan dang 
, at atin namang  a parti, 
itang . 

Minuna lang linto reng vascular a tanaman kanitang panaun a Silurian.  
Anyang datang ing Devonian, merakal nong uri deti at mikalat no kareng dakal 
a myayaliwang kapaligiran king gabun.  Atin lang mapilan a pamakibage 
(adaptation) king paligid a sinaup karelang magtagumpe laban karetang kakulangan 
da reng bryophyte.  Kayabe ya kareti ing cuticle (pekabalat) a magsilbing sabat 
king pangalangi, at vascular tissue a magdalang danum king kabilugan ning 
tanaman.  Marlas, mabibye ya antimong aliwang tanaman ing sporophyte, kabang 
manatili yang malati ing gametophyte.    

.
Linto la kanitang tawli nang dake ning panaun a Devonian deng minunang diling 
tanaman a maki butul (seed plants), deng Pteridosperms (seed ferns) ampong 
Cordaites (a pareu nang ala o extinct), minyupling lang myayaliwa kanitang 
Carboniferous, at lalu la pang migbayu anyang panaun a Permian ampong 
Trisassic.  Kareng tanaman a reti, taglus taglus neng melati ing gametophyte 
(completely reduced), at migumpisa ya ing sporophyte king kilub ning makakulung 
a lulanan a awsan dang , a daragul kabang atyu king pengaring 
tanaman, kaybat ning fertilization kapamilatan da ring butil ning pollen.  
Kabang darakal la kapamilatan da reng spore deng aliwang tanaman a vascular, at 
uli na niti, mangaylangan lang danum bang dagul, agyu rang mye at dákal deng 
mapilan a tanaman a maki butul agyang malanging malangi ing paligid.  

Gymnosperm (“lubas a butul” o “naked seed”)ing aus kareng minunang tanaman a 
maki butul uling e ya makabalut takap a proteksyon ing embryo ning butul neng 
pollination, at deretsu yang durugpa ing pollen ketang embryo.  Maleparan la pa 
murin deng lugal nung nu la mabibye reng apat a mitatagan a grupu da reti, lalu 
na reng conifer, a ilang manimuna o dominanting dutung kareng mapilan a 
biome. Deta namang angiosperm, a tanaman a manyampaga, ila pin deng 
tawling maragul a grupu da reng tanaman a linto.  Menibat la kareng gymnosperm 
kanitang panaun a Jurassic, at malagwa lang minyupling myayaliwang uri 
kanitang Cretaceous.  Ing aliwa da reti, makatakap ya ing seed embryo, anya 
kaylangan yang magpalwal tubo ing pollen ba neng luban ing takap ning butul 
(protective seed coat).  Ila ring tanaman a keraklan mayayakit kareng alus 
eganaganang biome ngeni.      

Bibilugan dong mapilan a myayaliwang grupu reng algae, a e kayanib king Kingdom 
Plantae nun e king Kingdom Protista.  Gagawa lang enerhiya kapamilatan ning 
photosynthesis.  Ing peka kapansin-pansin kareti ila reng seaweed. 
Multicellular lang algae deti a pekamalapit kareng tanaman king gabun 
(terrestrial plants), oneng e la tanaman; kayabe la reti kareng green, red, ampong brown algae.  Kayabe la murin kareti 
reng myayaliwang mabibyeng maki tunggal celula ampo retang kabud namu mitipun a 
celula, a yalang myayaliwang tissue.  Makakimut la reng 
dakal kareti, at atin pa ping e na makarapat king photosynthesis.  Anyang minuna 
lang metuklas deti, tuturing dong pareung tanaman ampong animal deti.  Ngeni, e 
no kayabe king sanuman kareng adwa, nun e kayabe la kareng protist.   

Menibat la kareng green algae deng embryophyte; Viridiplantae ing aus da kareng 
adwang deti.  Karaniwan, ini na mung monophyletic a grupu ing tuturing dang 
kayanib king kingdom a Plantae, anti ing mayayakit king babo.  Liban kareng 
mapilan a green algae, atin lang cell wall a maki cellulose deti,  ampong 
chloroplast a maki adwang klasing chlrophyll, a ampong b, at 
sasalikut da ing pamangan bilang starch.  Daralan la king closed mitosis 
a alang centriole, at keraklan, ating lang mitochondria a 
maki patag (flat) a cristae.  

Ating adwang membrane a makapadurut kareng chloroplast da reng aluntyan a 
tanaman (green plants), at malyaring iti tanda yang menibat la retang 
chloroplast kareng endosymbiotic a cyanobacteria.  Makanyan la murin deng 

deting adwa.  Samantala, deta namang aliwang algae, atin lang chloroplast a maki 
atlu o apat a membrane.  Keraklan kareti, e ro malapit a kamaganak deng aluntyan 
a tanaman, at akukwa do reng karelang chloroplast kareng ayayakmul dang green o 
red algae.  

E anti kareng embryophyte ampong algae, e la photosynthetic deng fungus, nun e 
saprophyte la.  Ing buri nang sabyan niti, kukwanan da ing karelang pamangan 
kapamilata’ning pamaglaso (breaking down) kareng materyal a makapadurut karela 
at sisipsipan da iti kaybat.  Deng keraklan kareng fungi bibilugan da lang 
microscopic a tubong awsan dang hyphae, a malyaring mapipitna o e mapipitna 
kareng celula, pero atin lang eukaryotic a nucleus.  Deng 
fruiting body (ing pekakilalang alimbawa da reti yapin ing payung-payungan) ila 
mu reng reproductive structure o dakeng magagamit king pamiparakal kareng fungi.  
E ro kamaganak deti ding sanuman kareng grupung photosynthetic, nun e malapit 
dong kamaganak deng animal.  Atin lang sarili rang kingdom.

Ing photosynthesis ampong carbon fixation a daraptan da reng tanaman king gabun 
ampong algae ila reng peka panibatan nign enerhiya ampong materyal a organic 
kareng halus eganaganang tutuknangan da reng mabibye.  Ayalilan deng mayap deng 
prosesung deti ing sangkap (composition) ning atmosfera ning Yatu, anya pin 
asnang karagul a dake na niti ing gawa king oxygen.  Aerobic la reng 
animal at keraklan kareng organismu - mamasa la king oxygen.  Detang ali, 
mayayakit la mu kareng mapilang anaerobic a lugal.


Mangakuyad la mu bye reng simpling tanaman kalupa da reng algae bilang 
indibidwal, dapot pana-panaun la reti dung ibasi king pangkabilugan a 
populasyun.  Den namang aliwang tanaman, gugrupu da la basi king karelang 
pamandagul dikil king panaun:

pamananam.

pamananam; keraklan, magparaka’la keng kadwang banwa.

taglus-taglus lang magparakal o manyupling kabud atsu no king edad.

Kareng vascular a tanaman, kayabe la kareng perennial deng evergreen, a maki 
bulung king kabilugan ning banwa, ampo reng tanaman a deciduous, a mababalag 
bulung king metung a dake ning banwa.  Kareng klimang temperate ampong 
boreal, keraklan, neng karimlan (winter, o panaun ning dimla) la mababalag 
bulung deti; den namang tanaman kareng mangapali o tropical a lugal, neng 
kaleldo (dry season) malilyari iti. 

Maragul ing pamiyaliwa king bilis ning pamandagul da reng tanaman.  Ating moss a 
daragul a kulang king 1 μm/h, kabang keraklan kareng dutung daragul lang 25-

gawang makapal a supporting tissue o laman a pangsuporta – iti daragul yang 
anggang 12500 μm/h.

Kayabe la kareng fossil da reng tanaman deng yamut, dutung, bulung, butul, 
bunga, pollen, spores, phytolith, ampong amber (ing fossil a 
agta a manibat kareng mapilan a tanaman).  Mayayakit la reng fossil a tanamang 
gabun kareng banlik (sediment) a menibatan king gabun, dayatan (lacustrine), 
ilug ampong bebe dagat.  Gagamitan do reng pollen, spores ampng algae 
(dinoflagellates ampong acritarchs) ba lang mabalu edad deng tumpak-
tumpak a batung banlik (sedimentary rock sequences).  E ro kasindakal deng 
fossil a animal deng fossil a tanaman, dapot sagana la reng fossil a tanaman 
kareng dakal a lokal a lugal king mabilug a yatu.

Mayayakit angga reng tunggal-tunggal a cell kareng fossil da reng minunang 
tanaman.  Milyari kanitang panaun a Devonian ing pamanalto ning paniwalan dang 
mumunang makabayung tanaman a dutung, ing Archaeopteris.  Miyayabe 
kaniting dutung a lupang paku ing metung a pun a madutung ampo reng bulung ning 
paku, oneng ala yang butul.

Metung lang manimunang pikukwanan fossil da reng tanaman manibat kanitang 
 deng ; mayayakit la reng dakal a grupu da reng 
tanaman a mabibye anyang panaun a ita.  Masanting diling mangolekta kareng 
buntun a piyugsyanan (spoil heaps) kareng minang karbon.  Ita mismung karbon 
ibat ya ketang pekatanaman, oneng keraklan e mayayakit ing itsura detalye ning 
itsura da reng fossil a tanaman king karbon.  Ketang Fossil Forest king Victoria 
Park king Glasgow, Scotland, mayayakit la reng impun (trunk) da reng 
dutung a  ketang orihinal a lugal nung nu 
la tinubu.

Malyari lang mayakit deng dakal a fossil da reng dakeng mitagan kareng yamut, 
tangke ampong sangang conifer ampong angiosperm kareng sedimentary rocks o 
batung ibat king banlik a manibat king panaun a Mesozoic ampong Caenozoic.  
Marlas lang mayayakit deng  ampo reng kayang kamaganak, 
deng , , ampong .

Dakal muring batung kalyus o petrified wood kareng mapilang dake ning yatu.  
Marlas mayayakit iti kareng lugal a malangi o desyertu, nung nu ya malagwang 
lunto uling king pangatibag (erosion).  Keraklan, silicified (miyalilan 
silicon dioxide itang materyal a organic) ing batung kalyus, at angga ing 
mangalati nang detalye ning dutung manatili ketang dakal miyalilan nang batu.  
Malyari lang pututan at pakintaban deng pirasu ning batung kalus a gagamit 
kasangkapan a para kareng batung pang-alahas.  Mayayakit la reng fossil a 
kakewan (fossil forests) kareng eganaganang kontinenti.    

Mayayakit la king kabilugan dang dake deng mapilan a kontinenti ning southern 
hemisphere (ing mawli nang kapitna ning yatu) deng fossil da reng seed fern 
anti ing Glossopteris, at iti migsilbing pamipatune karetang mumuna nang 
ideyang Alfred Wegener tungkul king teoryang Continental drift.  


#Article 112: Pangabuktut (1296 words)


Ing pangabuktut ing pamandala king metung o maygit pang embryo o 
fetus da reng babaing mammal, kayabe no reng tau, king kilub 
ning karelang katawan. Malyaring mika multiple gestation king metung a 
pangabuktut. Ing pangabuktut ning tau ing pekamasalese dang apanigaralan kareng 
pangabuktut da reng mammal.

Manga apat a pulung duminggu kakaba ing pangabuktut da reng tau manibat king 
panaun ning tawling regla angga king pangabait (atlung 
pulu’t walung [38] duminggu manibat king fertilization). Ing katayang 
pangmedisina para king mabuktut a babai, gravida, samantalang itang 
terminu para ketang taung e pa mibait (itang kabuktut na), embryo (potang 
mumunang mapilan a duminggu), at kaybat, fetus (angga king pangabait). 
Primigravida ya o gravida 1 ing aus king babai king mumuna nang 
pangabuktut; gravida 0 ne man ing babaing e pa bitasang mebuktut.

Kareng kabaldugan a pang-medisina (medical) at pang-leyi (legal) da reng dakal a 
sosyedad, mapipitna ya king atlung dake, a awsan dang trimester, ing pangabuktut 
ning tau, bang mas simpli ing pamanaus kareng myayaliwang panaun king pamanalkus 
nitang kabuktut. Maragul dili ing panganib ning pamangikwan (“miscarriage,” ing 
pangapamate na ning kabuktut), kabang karas king kadwang trimester, malyari neng 
atalukyan at asuri para king sakit (diagnosed) ing pamanalkus ning kabuktut. 
Ing katlung trimester ing umpisa ning . Ing 
buri nang sabyan niti, malyari yang kumabye itang fetus nung maranun yang 
manganak ing ima, king natural man a sangkan o ali. 
Uling king kapalyaryan a kumabye ya ing fetus king tawli nang dake ning 
pangabuktut, tuturing da neng aliwang taung mabibye ing fetus king katlung 
trimester. 

Dakal la reng paralan bang mabalu nung mabuktut ne ing babai, kayabe no retang 
myayaliwang pregnancy test (pamanyuri king pangabuktut) a manintun kareng 
hormone a manibat king bayung gawang placenta. Agyu rang abalu deng 
pamanyuri king daya ampong imi nung mabuktut ne ing babai manga anam o walung 
aldo kaybat ning pamangagli (conception). Den namang Home pregnancy test, a 
personal a pamanyuri king imi, e ra abalu ing pangabuktut anggang manga 
labingadwa (12) anggang labinglimang (15) aldo kaybat ning pamangagli. Ita mung 
pangabuktut ing malyaring abalu kareng pregnancy test, pang-klinika man o pang-
bale; e ra asabi ing petsa ning pamangagli. 

Karaniwan, ba yang mika petsa ing pamangagli (ba yang mika edad ing kabuktut), 
mangarkula la reng doktor agpang king “menstrual date,” ing mumunang aldo kaybat 
nang mituknang ning tawling menstrual period ning babai, basi ketang sinabi ning 
babai. Liban mu nung ditak mu ing aktibidad nang  ning 
babai, e siguradu ing eksaktung aldo ning pamangagli o implantation ning 
kabuktut na. At liban kareng sintomas ning , bukud mung itang pangatuknang king normal nang regla ning babai 
(alimbawa, itang “mitatawli regla” o “late period”) ing tandang mabuktut ne ing 
babai. Uli na niti, metung ya mung karaniwan a edukadung ula para king edad 
ning kabuktut itang “menstrual date”. Keraklan, adwa yang duminggung tawli king 
pamangagli iti (0 anggang atlung pulung [30] aldo manibat king tawling regla ing 
tuturing dang , anya labing apat a aldo 
ya ing “average”). Malyari yang gamitan ing terminung “conception date” o petsa 
ning pamangagli nung mas siguradu ya ing petsang ita, daot agyang deng 
propesyonal king medisina e la murin eksaktu king pamangamit da karetang adwang 
terminung deta. Uling e ta ya balu ing petsa ning pamangagli, pang-medisina ya 
mu ing pamiyaliwa ning embryo ampong fetus, at e ro gagamitan deng terminung 
deti para king partikular a pangabuktut. 

Atin muring mas mapinung pamiyaliwa king fertilization (pamangagli o conception) 
ampo ing mismung kabilyan o estadu ning pangabuktut. Nung normal ya ing 
pangabuktut, malilyari keraklan ing fertilization ning ebun kareng 
Fallopian tube o king matris. (Kareng babaing maki prublema king 
pamganganak, ma-fertilize ya man ing ebun (ovum), mapalyaring e ya pa mipakat 
king matris). Nung mebuktut ya ing babai uli ning in-vitro fertilization, 
king Petri dish milyari ing fertilization. Magumpisa ing pangabuktut kabud 
mipekat ya ing metung o maygit pa kareng zygote kaybat nong inalis ning doktor 
king matris ning babai deti. 

Bayu magumpisa ing pangabuktut, kaylangan yang ma-fertilize ing babaing 
oocyte (ebun) king lalaking sperm, metung a prosesung awsan dang 

King medisina, ing pangabuktut (pregnancy), mangabaldugan yang pamipakat 
ning zygote a me-fertilize king matris ning babai. Malilyari iti neng 
mikukutkut ya king endometrium (sapin a tatakap keng matris) ing zygote, 
nung nu ya mikaka placenta, a dadalanan da reng kaylangan a sustansya a 
tataglus king kakapalan ning uterus. Kayabe ya karing mitagan king 
pangapakat ing umbilical cord ning bayung bait. 

Sadya, agpang king Naegele's Rule, a gagamitan da ba yang tantyan ing petsa 
ning pamanganak (EDD o estimated date of delivery), manga apat yang pulung (40) 
duminggu (o adwang dalan walung pulung [280] aldo) ing kaba ning pangabuktut 
kareng tau manibat king tawling panaun ning pamagregla (last menstrual period o 
LMP); o atlung pulu’t walung (38) duminggu (adwang dalan anam a pulu’t anam 
[266] a yaldo manibat anyang pamangagli. Nanupata, tuturing dang miras ne king 
panaun (reached term) iti pilatan ning atlumpulu’t walu (38) ampong apat a 
pulu’t adwang (42) duminggu. Tuturing dong , 
deng bingut a mibabait bayu atlumpulu’t pitung duminggu, kabang detang mibabait 
kaybat ning apat a pulu’t adwang (42) duminggu, postmature la.

Nanupata, magdependi king lahi (ethnic background) ning ima ing karaniwang kaba 
ning pangabuktut. Keraklan, mas makaba ing panaun ning pangabuktut da reng 
babaing (Maputi kesa kareng aliwang babai, at nung mumuna yang 
pangabuktut (a keraklan mas makaba kesa kareng tutuking pangabuktut). Alimbawa, 
ing average a pangabuktut ning metung a babaing maputi, manga adwa yang dalan, 
pitung pulu’t apat (274) a yaldo manibat anyang pamangagli (adwang dalan 
walumpulu’t walung (288) aldo manibat anyang tawling panaun ning pamagregla) 
. 

Maulagang magi yang saktu ing petsa ing pamangagli uling gagamitan ya ini ba 
lang karkulan deng myayaliwang prenatal tests (alimbawa, 
king triple screen test). Malyaring magdisisyung mika induced labor nung king palage ra sobra ne king taning ing anák. 
Tantya la mu reng petsa ning pangabait, at lalu yang maging komplikadu ing 
paralan ning pamangarkula uling e eksaktung adwang pulu’t walung (28) aldo ing 
panaun ning regla da reng dakal a bábai, o mikaka-ebun labing-apat (14) a aldo 
kaybat ning tawli rang pamagregla. Manga 3.6% mu kareng ima ing manganak keng 
eksaktung aldong mekarkula kapamilata’ning LMP, at 4.7% mu ing manganak king 
aldong mekarkula basi king ultrasound.

la nung meyatrasu yang mapilang aldo o duminggu ing karelang regla

Ing pamanganak ing prosesu ning pangabait ning metung a bingut. Tuturing de 
reng keraklan a umpisa ning bye ning metung a tau. Kakarkulan de ing edad o twa 
ning metung a tau basi king pamitagun o okasyung iti king keraklan kareng 
kultura.

Tuturing deng mánganak na ing metung a babai kabud magumpisa neng mikaka uterine 
contractions, kayabe ning pamanaliwa ning kayang cervix – lalu na ing kayang 
effacement ampong dilation (pamilwalas). Agyang dakal lang magkasakit king 
pamanganak, ating bábaing e magkasakit mánganak.




#Article 113: Pamiparakal (reproduction) (1766 words)


Ing Pamiparakal o reproduction ing biological a prosesu nung 
nu mikaka bayung organismu.  Kauryan (characteristic) de ring eganaganang 
mabibye ing pamiparakal; atyu ing balang indibidwal uli ning pamiparakal.      

Mapipitna la kareng adwang mangaragagul a grupu deng balu tamung paralan ning 
pamiparakal, deng sexual ampong 
asexual reproduction.  King asexual reproduction, 
malyari yang dakal ing metung a indibidwal agyang alang aliwang indibidwal ning 
species a ita.  Metung yang karaniwang alimbawa ning asexual reproduction ing 
pamipitna ning celula ning bacteria kareng adwang daughter cell.  Nanupata, e ya 
makalimita kareng organismung tunggal celula.

Ita namang sexual reproduction, mangaylangan yang adwang indibidwal ning 
species, keraklan metung ning balang sex.  Metung yang alimbawa ning sexual 
reproduction ing normal a pamiparakal da reng tau.  Keraklan, sexual ing paralan 
ning pamiparakal da reng mas komplikadung organismu, kabang asexual reproduction 
ing gagamitan da reng mas simpling organismu, lalu na retang unicellular.  

Ing asexual reproduction ing prosesung biological nung nu gagawa yang kopya nang 
kapareu na kauryan a genetic (genetically similar) ing metung a organismu a e 
kukwang ambag o kontribusyon ibat kng aliwang indibidwal.  Keraklan, mapipitna 
la reng bacteria king paralan a asexual kapamilata’ning binary fission; 
deng namang virus, sasakupan do reng karelang host cell at gagamitan do reti 
bang gawang karagdagan a virus; deng hydra (invertebrate 
ning order Hydroidea) ampong yeast agyu rang dakal 
kapamilata’ning budding.  E la mikakawani deng sex da rening organismung 
deti, at agyu rong “hangalan” (split) deng katawan da king adwa o maygit pang 
dake, at apatubu rong pasibayu deng dake ning karelang katawan.   Ating 
'asexual' a species, antimo ing hydra ampong 
, a malyaring dakal king sexual a paralan.  Alimbawa, 
agyu rang dakal kapamilata’ning vegetative reproduction deng keraklan kareng 
tanaman, a e gagamit butul o spore, pero agyu da muring dakal kapamilata’ning 
sexual reproduction, king pollination.  Makanyan la murin deng bacteria, a 
malyaring milibe impormasyon a genetic kapamilata’ning .  Deng aliwang paaralan ning asexual reproduction ila 
pin deng fragmentation ampong spore formation.       

Ing sexual reproduction prosesu yang biological nung nu la gagawang supling 
deng organismu kapamilata’ning pamisamut king materyal a genetic a random a 
makukwa kareng adwang aliwang kayabe king species.  Adwa lang myayaliwang 
sex deng organismung deti, lalaki ampong babai.  Ing balang metung 
kareti, yang babye king kapitna ning DNA ning bayung organismu, at gagawa yang 
haploid a gene.  Misasanib la reng adwang gamete, ba yang lunto ing metung a 
diploid a zygote.    

Darakal la king paralang sexual deng tau, keraklan kareng animal, ampo reng 
tanaman a manyampaga (flowering plants.  Kareng mammal, milulupa la reng 
supling ampo reng karelang matwa, dapot kareng aliwang animal, antimo reng 
mariposa o talubang, maragul la pamiyaliwa reng supling.     

Adwa lang grupu reng gene da reng organismung darakal king sexual a paralan 
(allele ing aus da kareti) para king balang kauryan (trait).  Metung yang 
allele ing amamana da reng supling king balang pengari para king balang kauryan, 
anya siguradu lang kumbinasyun da reng gene da reng pengari ding miras kareng 
supling.  Uli na niting pamisamut da reng gene balang dai o henerasyun, mikaka 
masikan a “selective pressure” (pamamiling maki-direksyun) bang mika 
mangasanting yang gene ing organismu, at mye ya king kayang paligid.  Metung pa, 
uling atin yang adwang kopya ning balang gene ing organismu, a metung ya mu ing 
ma-expressed o lalto, malyari lang mitakpan (masked) deng 
allele a matsura o makarok (deleterious), metung a bentahing mapalyaring megi 
nang sangkan nung bakit linto ya kapamilatan ning evolution ing 
diploidy. (Otto and Goldstein).

Dake no ning cell division o pamipitna king cell deng Mitosis ampong 
meiosis.  Malilyari ing Mitosis kareng somatic cells, kabang ing 
meiosis, karen namang gametes mararapat.

Dobli ne ning orihinal o sadyang bilang da reng cell ing magi rang bilang kaybat 
nang milyari ning mitosis.  Pareu ing bilang da reng chromosome kareng 
daughter cell ampo kareng parent cell. 

Makatapat ya ing bilang da reng cell a magbunga king meiosis ketang sadya rang 
bilang.  Kareng cell a reti, kapitna no mu ning bilang da reng pengaring cell 
ing bilang da reng supling a cell.  Babye yang adwang haploid a cell ing 
balang diploid a cell.  Malilyari ini kilub da reng adwang dake, ing meiosis 
I ampong meiosis II. 

Dakal la’t myayaliwa reng paralan a gagamitan da reng aliwa-aliwang species ba 
lang dákal.  Ating mapilan a animal, antimo ing tau ampo ing Northern 
Gannet, a mánaya pamung dakal a banwa bau la miras king edad a malyari lang 
mika anak, at karas king panaun a ita, ditak la mu maging anak.  Den namang 
aliwa, malagwa lang darakal, oneng keraklan, neng normal a panaun, ditak la mu 
reng mabibye at miraras king ustung edad.  Alimbawa, mikaka 10ndash;30 ya 
supling kilub ning pabanwa ing kunehu (a malyari nang manganak kaybat ning 
walung bulan), kabang ing fruit fly (10ndash;labing 
apat a yaldo) malyari yang mika syam a ralan (900) a supling balang banwa.  Ing 
aus da kareting paralan a reti, K-selection (ditak a supling) ampong r-
selection (dakal a supling).  Magdependi kareng myayaliwang kundisyun nung 
sanung paralan ing papaboran ning evolution.  Para kareng animal a ditak mu 
anak, malyari reng sikaswan masalese at ipamingwa (protektan) ing balang metung 
kareti, anya e no kaylangang mika dakal a anak.  Samantala, deta namang animal a 
dakal anak, mas ditak ing ibye rang pamanasikasu king balang metung kareti.  
Kareng animal a reti, mamamate la reng dakal kareng supling da potang bayu-bayu 
la pamung mibait, dapot ustu la pa murin bilang detang mitagan ba yang manatili 
itang karelang populasyun.              

Keraklan, darakal la king paralan a exponential deng organismung darakal 
kapamilata’ning asexual reproduction.  Nanupata, uling mamasa la king mutation 
ba yang manaliwa ing karelang DNA, miwawangis la keinan (vulnerability o 
weakness) deng eganaganang kayanib ning species.  E ro kalupa deng organismung 
darakal king paralan a sexual, a mas ditak supling, oneng uling king maragul a 
pamiyaliwa-liwa (variation) da reng karelang gene, e la gad sasakit anti reng 
aliwa.

Dakal la reng organismung darakal king paralan a sexual ampong asexual.  Ing 
alimbawa kareti, deng aphid, slime mold, sea anemone, at dakal 
kareng tanaman.  Nung pabor karela ing kabilyan ning kapaligiran, magagamit ya 
ing asexual reproduction, alimbawa nung dakal ing pamangan, atin lang masaleseng 
tuknangan, masanting ing klima, alang sakit, makapabor ya ing pH, o aliwa pang 
kombinasyun da reng kaylangan king bye.  Uli na niti, darakal la king paralang 
exponential deng karelang populasyun ba rang samantalanan ing kasaplalan (rich 
supply) da reng sustansya ampo reng aliwang pamangaylangan.        

Istung megisan no reng pikukwanan pamangan, maging matsura ne ing klima, o 
mibibili king panganib ing bye ning indibidwal a organismu, mamalis la king 
kaparalanan ning pamiparakal a sexual deti.  Sisiguradwan na ning pamiparakal a 
sexual a misasamut ya ing gene pool na ning species.  Uli na ning pamiyaliwa-
liwa (variation) da reng supling, mas bage lang kumabye reng aliwang indibidwal, 
at iti babye yang pamikatagun a marapat ing selective adaptation.  Metung pa, 
metung nang bunga ning pamiparakal a sexual ing pamanalto ning metung a life 
stage o panaun ning bye a mas maki resistensyang o kagiwan a kumabye lipat da 
reng kabilyang mapanganib o peligrosu king bye ning pengaring asexual. Anya pin 
atilu reng butul (seeds), spore, ebun, pupa, cyst, at aliwa pang panaun ning bye 
(stage) king pamiparakal a sexual (sexual reproduction) a “over-wintering” 
(paralan ba lang kumabye alimbawa neng winter o karimlan, nung kapilan masakit 
ing bye).  Paralan la reti bang “manaya’ neng matsura ing sitwasyun/kabilyan o 
klima, angga king sumanting pasibayu iti.        

Pekakilala ya ing pamiparakal a sexual antimong metung a paralan a babyeng 
pamibage king kapaligiran a alang patugut king 
pamanaliwa, uling iti magdala yang pamiyaliwang phenotypic king 
populasyun.  E mu pangkilwal ing pamiyaliwang manibat king pamiparakal a 
sexual (alimbawa ing pamanalto da reng sagu o pamipekat-pekat da reng taliri) 
nun e physiological murin iti (makaapektu angga king prosesu ning bye).  Agyang 
king hypothesis a awsan dang Red Queen Hypothesis, ing pamiparakal a sexual 
a magbunga king pamiyaliwa-liwa metung yang an evolutionary arms race laban 
kareng parasitiku anti murin kareng sangkan a pangkapaligiran.  Uli ning 
pamiyaliwang ibat king pamiparakal a sexual, mas magkasákit lang “misane” deng 
parasitiku king karelang host (itang tutuknangan da), at uli na niti, e la 
masyadung matalab (less efficient).  Nanupata, ing peka ideya ning 
hypothesis a ini, alang patugut ing pamag-evolve da reng parasitiku, 
anya taglus-taglus la muring manaliwa, dapot anti la mong e mamalis pusisyun 
king metung at metung.  Mamalis la king pamiparakal a sexual deng organismung 
makapamili king sexual at asexual reproduction neng darakal lang masyadu king 
metung a populasyun deng pathogen o organismung magdalang sakit. 

Dakal a pamibule-bule o pamanisip (speculation) tungkul king tema ning byeng e 
menibat king pamiparakal da reng mabibye (life without reproduction).  Nanupata, 
e ustung palage itang sasabyan dang uling misuglung-suglung o mikakamaganak la 
reng eganaganang mabye king yatu, mika panaun kanitang milabas a maki metung a 
indibidwal a yang pipumpunan da reng eganaganang organismu.  Agpang kaniting 
palageng iti, ala yang reproductive origin o e ibat king aliwang mabibye ing 
indibidwal a iti.  Nanupata, ing tutu, deng populasyun ning species ila pin deng 
darakal, at e mu kabud ing metung a indibidwal ing magdilidiling pipumpunan ning 
metung a species a dínalan king evolution.  Ating e tutuki kaniti (exceptions), 
alimbawa deng “sport” (mutation) a paparakalan da king paralan a vegetative 
(asexual), dapot lalto la pa murin deti kapamilatan ning pamiparakal o 
reproduction da reng mabibye.   

Ngening panaun tamu, isipan da pa murin deng siyentipiku nung malyaring 
maglalang king bye king paralang non-reproductive (itang e magdependi king 
pamiparakal da reng aliwang mabibye) king laboratoryu.  Atin nang metung a grupu 
da reng siyentipikung mekapaglalang virus a purus ibat kareng materyal a e 
mabye.  Mas masákit a e mu nanu kesa kaniti ing pamangawa king organismung 
tutung mabibye, alimbawa ing simpling bacterium, a yalang bitasang pipumpunan.     

Katatawlyan, metung yang kapaniwalan da reng dakal a relihyun ing byeng e 
menibat king pamiparakal da reng mabibye .  
Alimbawa, i Adan king Biblia, lelangan ne ning Dios, at ala yang 
pipumpunan. 

Metung yang manimunang pakikwanan ning larangan da reng robot ing makagawang 
makinang magparakal dili ra (self-replicating machines).  Uling miwangis-wangis 
la kauryan (features) deng eganaganang robot (ngening panaun tamu), malyari 
tamung sabyang deng makatuki ilang kaylangan nang gawan ning metung a robot (o 
grupu da reng robot) a magparakal dili na: 

E ra pa murin agagawa ing anti kaniti angga ngeni.

King lebel a nanotechnical, malyari la muring iplanu deng 
nanomachine ba lang dákal dili ra.  Ini ing penibatan ning teoryang  ning Armageddon, a yang tema da reng nobelang science fiction antimo ing 
 ampo ing .

pamiparakal a sexual uling panibatan ne ning pamiyaliwa-liwa.

kabalduga’na, itang pamandagul ampong pamanalkus (growth and development) ning 
embryo o butul/biní agyang alang fertilization ibat king lalaki.

Genetics. Vol 131 (1992): 745-751.

Dangerous Creatures, New York: Touchstone, 2001.

[
ml Asexual Reproduction]




#Article 114: Asesinátu (351 words)


Ing asesinátu u magnisidiu ya ing pagpate king metung a táung konsiderádung bala karing interes na ning aliwâ king polítika. Ing biktima ne ning asesinátu ing áus kaya asesinádu.

Ginulis antimong kildap a miglate,
Ing balitang baryung biglang mengulate:
Y Ninoy Aquino tane makarate
King karsel nang maskup, malapit nyang mate!

Malapit nyang mate, mapatlud inawa
Ing talapamingua na ning demokrasya;
Gobyernung Dictador uling titulan na
Dekap de at kilung king bayang magdusa.

Uyab na pin nitang dusang milalalu
Inia makanian yang pane saskup salu;
Ngara ding linawe tin yang sakit  pusu
Alang makasabing akua nang milapsu.

Milapsu ya man mo king sakit a sutil
Ala nemang ligtas karing paka-baril;
Ing korte Militar bininyag neng taksil
A dapat mabite king depat nang sawil!

Subali kaniti, maina ne katawan
Pabulan na maiguit ing eya mamangan;
Antimong protesta king kapanyupilan
Tintu na king lub na king ali ne mangan!

Kealimbawa na magmalun a ayup
Bisa yang milaya king jaulang  maskup;
Bisa yang dalakit king bayung lupalup
Karin, nung nu ing Dios  yang Aring sasakup.

O king kaladua na ninung magpalaya?
Ing saket ?  Ing bite ? o ing danup kaya?
Maski sanu karen ngaring mapanula
Y Ninoy mate yang alang panga-kabla.

Ing akalinguan da dening mapanunggue
king ing kamatayan misteryu yang bague;
kapilan? Nukarin? Makananung adle?
Ing Guinung Miglalang ya mung makimale.

Oini pin ing tanda: mekabulad na mu
Mipaintulutan yang paulu ne pamu;
Ken ne peka-lasan ing malating subu
Kena na king labi ning mutyang kasuyu.

At  pepaulu ya king aliwang bansa
Migdatun ya Boston angga king sikan  ya;
kabud menumbalik ing sadyang gilas na
Mine yang minuli king bansang tibuan na.

King labuad nang tibuan ustu yang midalpak
Iniang barilan de ding alang patawak;
King pangamate na balen ya ing kiniak,
Balen yang mig-alsang  linaban king dawak.

Bakit eya mete king karsel a maskup?
Bakit ene pete ning salu nang saskup?
Bakit ere pete  dening mapanyakup?
Bakit ene pete ning milalung  danup?

Atin Dios! Atin Dios! Ing Dios Ya ing  Ari
Ya at Ya mu kabud mipamintuan  buri.
Mekad kaburian na king ing taung budni
Y Ninoy Aquino, mate yang bayani.




#Article 115: Daya (734 words)


Ing daya ing likidung mayayakit kareng tau ampo kareng keraklan 
kareng animal. Ing pusu yang papulayi king daya king katawan ning 
organismu. Ing daya ing magdalang sustansya ampong oxygen kareng 
tissue. Ing daya murin ing magdayu king dinat ampong 
carbon dioxide kareng tissue.

Gawa ya ing daya king plasma (ning daya) at myayaliwang cell — 
korpuskulos a malutu (red blood cells), korpuskulos a maputi (white 
blood cells) ampong platelet

Ing plasma ning daya ing dilong likidu nung nu la gagato reng blood cells o 
selula ning daya. Gawa ya iti karing:

Neng kayi, serum ing aus da king plasma.

Magdala lang oxygen ampong carbon dioxide king mabilug tamung katawan deng 
korpuskulos a malutu. Dadayu da murin ing carbon dioxide. Mangaylangan lang 
oxygen ba lang mye deng  king katawan tamu. Mágpalwal la 
muring carbon dioxide bilang dinat deng cell. Magdala lang oxygen king mabilug 
a katawan deng korpuskulos a malutu, at dadayú da naman ing carbon dioxide. 

Ing erythrocyte metung ya namang lagyu para kareng korpuskulos a malutu. 

RBC, , a metung a protina, deng korpuskulos a malutu. 
Megawa ya ing protinang iti bang magdalang dakal a oxygen. Atin yang 
 ing hemoglobin; ing iron ampong oxygen a atyu keti ing babye king 
kule nang malutu. Ini ing sangkan nung bakit malutu ya ing daya. 

Sasaup la murin deng korpuskulos a malutu bang manatiling normal ing pH ning 
daya. Kaylangan yang maging manga 7.4 ing pH ning daya. Nung maygit ya o 
kulang king 7.4 iti, malyari kang sakit o mate. Magsilbi lang buffer deng 
korpuskulos a reti (o RBC) para king pH ning daya. Ing buri nang sabyan ning 
buffer, pipigila’na ing pamanaliwa ning pH. Deng protina ampong carbon dioxide 
da reng korpuskulos a malutu ing magsilbing buffer king daya.

Metung lang maragul a dake ning immune system deng korpuskulos a maputi. 
Papaten do reti reng bageng e kayabe king katawan. Papaten do reng mikrobyu, 
alimbawa reng bacteria ampong virus. Papaten da la mu naman deng 
cancer cell. Sasaup la murin deng korpuskulos a maputi ba lang labanan deng 
aliwang bageng makalasun.

Leukocyte ya ing metung pang lagyu para karing king korpuskulos a maputi. 
Maputi ing buri nang sabyan ning leuko, at cell naman ing kabaldugan ning –cyte. 
Ing WBC, acronym ya para king white blood cell. 

Myayaliwa lang paralan mágobra deng korpuskulos a maputi. Deng mapilan kareti, 
papaten do at akmul deng mikrobyu ampong cancer cell. Den namang aliwa, gagawa 
lang antibody. Deti protina lang pepekat king metung a cell, at sasabyan da 
kareng aliwang korpuskulos a maputi (WBX) a paten de iti. Atin namang WBC a 
gagawang chemical, a lalaban kareng bageng e karapatdapat king kilub ning 
katawan. Uli da reti, lalbag ya ing metung a dake ning katawan. Nung milub 
ya ing bacteria king balat mu at panibata’ne ning impeksyun, magi yang 
malutu, mapali at masakít ing kekang balat. Ding pangalutu, pali ampong sakit 
ing sintomas ning inflammation o kalbag. Ini ing tandang lalaban la king 
impeksyun deng korpuskulos a malutu. 

Myayaliwa lang uri deng korpuskulos a maputi:

Sasaup la king pamagkulta ning daya (clotting of blood) reng platelet. 
Malilyari ing pamagkulta potang magi yang masyas o solidu ing likidung 
daya. Magkulta ya ing daya istung magigili ya o masusugat ing balat. Uli na 
niti, alilisyan ning katawan itang masyadung dakal a daya ing mawala. 

Malyari la muring panibatan prublema deng platelet. Neng kayi, makasaup ing 
pamagkulta ning daya. Nanupata, atin muring kabilyan a makarok la reti. Nung 
mikatagun a magkulta ing daya king metung a  a papunta 
king utak, malyari nang panibatan ning stroke iti. Nung king uyat a papunta 
king pusu marapat iti, ataki king pusu] ing malyaring magbunga. 

Aliwa mu reng platelet ing malyaring magpakulta king daya. Atin muring protina 
king dayang makagawa kaniti. Pareu lang kaylangan deng platelet ampo reng 
clotting proteins ba yang masalese pangakulta ing daya. 

King utak ning butul (bone marrow) la magagawa reng korpuskulos o blood 
cells. Ini likidung atyu king libutad da reng butul. Ating espesyal a cell 
king utak ning butul a gagawa kareng eganaganang korpuskulos king katawan. 

Keraklan, king ate la magagawa reng plasma protein. Ibat la king pamangan a 
kakanan mu deng danum ampong electrolyte king plasma.




#Article 116: Enzyme (363 words)


.

Deng enzymes biomolecule lang mag- (magpabilis) kareng chemical reaction. Alus protina la ngan deng enzyme. Kareng reaksion da reng enzyme, ausan dong  deng molecule king umpisa ning prosesu. Potang kai, alilan no ning enzyme ba lang maging aliwang molecule, deng produktu. Mangailangan lang enzyme deng halus eganaganang prosesu king metung a cell bang mitaglus king kailaingan a bilis o salusu. Uling eksaktu lang mamiling substrate deng enzyme, at ditak la mu deng papabilisan dang reaksion ibat kareng dakal a pipamilinan, ing kabilugan da reng enzyme king metung a cell ing tutuldu nung sanung metabolic pathway ing mararapat king metung a cell. 

Anti reng eganaganang catalyst, gagana la reng enzyme kapamilatan ning pamagbaba king activation energy (Ea or ΔG‡) ning reaction, ania bigla yang mitatas ing salusu ning reaction. Miliun lang besis/ukdung mas matas deng salusu da ring enzyme reaction kesa kareng katumbas a reaction a e me-catalyze. Kalupa da reng aliwang catalyst, e la magigisan deng enzyme kareng reaction a karelang ka-catalyze, at e ra alilan ing equilibrium da reng reaction a reti. Nanupata, ing pamialiwa da reng enzyme kareng aliwang catalyst, misna lang eksaktu o partikular deti. Sasabian dang apat lang libung 4,000 biochemical reaction deng ka-catalyze da reng enzyme. Ating ditak a RNA molecule, a ausan dang ribozyme, a mag-catalyze kareng reaction, at metung yang maulagang alimbawa ing mapilang dake ning ribosome. Magpalto la muring catalysis a kalupa da reng enzyme deng pikudta o artipisial a molecule, a ausan dang artificial enzyme.

Mayayapektuan kareng aliwang molecule ing aktibidad da reng enzyme. Deng inhibitors molecule lang magpasikan king aktibidad. Enzyme inhibitor la reng dakal a panulu ampong lasun. Miyayapektuan murin ing aktibidad kareng temperatura, paligid a kemikal (chemical environment, alimbawa ing pH), ampo ing  o konsentrasiun ning substrate. Gagamitan do king industria deng aliwang enzyme, alimbawa king king pamaglalang kareng antibiotic. Bukud kaniti, gagamit lang enzyme deng aliwang produktung gagamitan king bale (al., gagamitan do reng enzyme kareng biological washing powder a paglasong mantsang protina o taba kareng imalan; enzyme kareng pampalambut karni, bang mas malaguang langutan ing karni).  





#Article 117: Evolution (2407 words)


King biologia, ing ebolusyon ing prosesu nung nukarin manikwa lang kauryan 
(trait) deng populasyon da reng mabibye at pámana do reti kareng tutuking 
henerasyun o dai.  I Jean-Baptiste Lamarck ing migmunikala (proposed) king 
metung kareng mumunang teorya ning ebolusyon anyang umpisa ning  (19th century).  Inukul (speculate) nang deng 
tunggal-tunggal a organismu o lelangan (individual organisms) manikwa lang 
kauryan kabang mabye la, at pamana do reti kareng supling da.  Agyang 
mipatunayan neng e tutu ing teoryang iti, miyapag ing pekamaulagang dake ning 
makabayung teorya ketang artikulung dang adwang  ampong  
(), ampo ketang libru nang Darwin a  (1859).   

Agpang king teorya ning evolution kapamilatan ning  a pepamunikala da ri Darwin at Wallace, malilyari 
ing evolution uling lalaganap ya ing metung a kauryan a makaragdag king 
pamikatagun (chance) a magparakal ya ing metung a mabibye, kapamilata’ning 
pamagmana, kareng tutuking dai o henerasyun.  Makanyan murin, lumagad ya ing 
metung a kauryan a makabawas king pamikatagun a magparakal ya ing metung a 
mabibye.  Kanitang dekadang :en:1930s|1930], menigobra la reng siyentipiku ba 
reng piyabe ing metuklas pasibayung teorya ning  ndash; a 
pepamunikala nang  ndash; ampo ing natural 
selection nang Darwin, at milalang ya ing  , a metung kareng 
pekamaulagang (fundamental)  ning 
makabayung biologia.  King makabayung pamisanib a iti, ing “ebolusyon” 
mangabaldugan yang pamanaliwa king pangalaganap (frequency) ning metung a 
 kilub ning metung a  kareng 
tuki-tuking henerasyun o dai.  Myayaliwa la reng kaparalanan a lunto ing 
pamanaliwang iti: ,  o pamanaliwa king (gene flow) ning balangkas ning 
populasyun (population structure gene flow).            

Atlu la reng manimuna nang aspetu ning teoryang nung nu ya makabasi ing 
makabayung pamisanib

.

Metung yang teorya ning ciencia ing makabayung pamisanib, kalupa da retang 
penibatan nang teoryang ibat kang Mendel ampong Darwin.  Ing metung a 
, anti neng salamin ning yatu (o metung a dake 
na niti).  Manibat kaniti, malyaring gawang  a 
 o patutwan kapamilatan ning 
.  Nung paglalaweng anti kaniti, e la 
misasalungat ding katayang “teorya” (theory) ampong “katutwan” (fact), nun e 
anti mong mipaglibe o mipanablas (reciprocal) ing pamiugnayan da reti mdash; 
alimbawa, metung a “katutwan” a matulid yang mabaldug papunta king libutad ning 
yatu ing metung a  a nikbag ra king gabun, at ing “teorya” 
a mag-isplika kaniti, yapin ing salukuyan a teorya ning 
.  Ing bayung pamisanib ing pekamasikan a teoryang mag-isplika king pamiyaliwa-liwa da reng mabibye 
ampong pamanalto da reng bayung uri da reng mabibye, at kilub ning ciencia ning 
biologia, lubusan na nong ayalilan deng minunang pamag-isplika king penibatan da 
reng uri da reng mabibye.                    

Malyaring masabing metung ya penibatan ing metung a grupu da 
reng mabibye nung para-pareu la pipumpunan.  Sasabyan ning theory of universal 
common descent ning  a ibat la king metung a pipumpunan 
o metung a gene pool kanitang minuna deng eganaganang mabibye king yatu.   

Patune lang metung la mu penibatan deng eganaganang mabibye detang kauryan 
(traits) a atyu kareng eganagana kareti.  Kanitang panaun nang Darwin, makabasi 
mu king pamagumasid kareng pamilupa ning  da reng mabibye, antimo itang deng ayup mdash; 
agyang e la makasulapo mdash; atin lang pakpak.  Ngeni, mika masikan a 
pamipatune para king ebolusyon ibat king ciencia ning DNA genetics.  
Alimbawa, gagamit yang   antimong genetic 
material (itang sangkap a magdala kareng kauryan anti ing itsura o kule tamu 
kareng tutuking henerasyun o dai).  Deta muring adwang pulung  ing gagamitan dang building block da reng protina.  Metung 
ya mung genetic code ing  a gagamitan da reng 
eganaganang mabibye (bukud mu kareng mangalagad a alimbawa) ba rong 
ilikas deng pamituki-tuki da reng nucleic acid 
papunta kareng protina.  Uling antimong mikatagun ing pamamili kareng kauryan a 
reti, mapalyaring tanda ne ning metung la mu penibatan deng eganaganang mabibye 
itang pangkabilugan lang mayayakit deti.  

 mdash; ing pamaglalang king bye manibat king 
sangkap a e mabye mdash; a mangabaldugang misnang lagad ing pamaglalang ning 
bye ibat king kayalang-bye, o malilyari mu iti lalam da reng kabilyan a aliwang-
aliwang kareng atyu king yatu tamu ngeni.  Anti na mong sasabyan ning 
 a malilyari ing 
abiogenesis lalam ning kabilyan kanitang minunang panaun king yatu.      

Uling misna yang lambat ing prosesu ning ebolusyun, kaylangan a matwa neng tutu 
ing yatu bang lunto ing e mu nanung pamiyaliwa-liwa at panga-komplikadu ning bye 
ngening panaun tamu; mapalyaring bilyun-bilyun neng banwa katwa.  Makabage iti 
king katibayan ibat king  a migit-kumulang . Lon ya ing .)
     
Kayabe king balu tamu tungkul king ebolusyun itang datos ibat kareng larangan 
ning geologia ampong .  Babye lang 
impormasyun tungkul king kasalesayan ning Yatu ampo reng pamanaliwang bunga ning 
bye.  Dakal king impormasyun tungkul king Yatu kanitang minuna ing mewala uling 
kareng geological processes king pangalabas ning panaun.

Maulaga la reng  neng tatantyan tamu nung kapilan la linto 
reng myayaliwang lahi. Uling e karaniwang malilyari ing fossilization, a 
mangaylangang mangasyás a parti (antimo ing butul) at ing pangamate lele ning 
metung a lugal nung nukarin mititipun ing , e kumpletu at 
malagad ing impormasyun a bibye na niti tungkul king ebolusyun ning bye.  
Malagad mu ing katibayan para kareng sadyang mabibyeng alang mangasyas a dake 
antimo reng kapsa, talukab, butul ampong ipan, pero ating ditak kaniti, alimbawa 
itang kareng microfossil o mangalatiktik a fossil ibat kanitang minuna pang 
panaun, ampo ing pamagi rang fossil deng kilkulan da reng minunang animal 
(ancient burrows) ampo reng ditak a mabibye kanitang mangalambut katawan.     

Nanupata, ating katibayan tungkul kareng mabibye kanitang minunang panaun kareng 
fossil a mayayakit king mabilug a Yatu.  Keraklan, malyari yang ulan ing katwa 
da reng fossil king kabilyan da at kauryan deng batu (geologic context) nung nu 
la meyakit; at ita mismung idad da malyari yang makwa kapamilata’ning 
.  Kawangis do reng aliwang fossil 
deng mabibye ngeni, samantalang atin namang aliwang-aliwa.  Gagamitan do reng 
fossil ba rang abalu nung kapilan ya linto ing metung a lahi, at gagamitan do 
reng  ba rang ipakit ing 
pamisuglung o pamiugnayan da reng adwang lahi.  Panigaralan da reng 
 ing ebolusyun, keraklan king kapamilatan 
ning pamanyuri kareng fossil.  

Agpang king  o pamanigaral kareng species (uri da 
reng mabibye), malyari lang mika myayaliwang gamit deng dake ning katawan a 
milulupa pangabalangkas (similar internal organization).  Malyaring mika 
 a ditak o alang silbi king metung a 
mabibye, agyang malino ing kayang gamit kareng aliwa.  Alimbawa la kareti deng 
 ampong appendix da reng 
tau.             

Papakit ning metung a pamiyanti da reng genetic sequence da reng mabibye a mas 
milulupa la sequence deng mabibyeng mikanlapit basi king phylogeny 
kesa karetang mikandayu. Alimbawa, manga 1.2% ing pamiyaliwa (basi king 
substitution) ning neutral DNA sequence da reng tau kareng pekamalapit dang 
kamaganak, deng , 1.6% kareng 
 
[
actlist_uids=11170892], at 6.6% kareng 
baboon. Mituturing yang 
masikan (robust enough) a panyukad ing sequence comparison a malyari yang 
gamitan ba lang samasan deng pamagkamali king phylogenetic tree nung kulang la 
reng aliwang katibayan. 

Atin pang karagdagang katibayan para king metung mung penibatan da reng mabibye 
ibat kareng genetic detritus (detang “basurang” gene) atni reng 
, o rehiyon ning DNA a orthologous king metung 
a gene king aliwang klasing mabibye, dapot  e no magagamit at anti lang taglus-
taglus a mimina at mababawas (degeneration) 
[
actlist_uids=10833048].   

Uling e la maglakwan fossil deng prosesung metaboliku, mararapat 
ing pamanyaliksik kareng pekamaulagang kaparalanan da reng cell kapamilatan ning 
pamiyanti (comparison) kareng lelangan a mabibye ngeni.  Uling myayaliwa lang 
panaun mikawa-kawani deng lahi, malyari tamung abalu nung kapilan ya linto ing 
metung a prosesung metaboliku nung piyanti (o ikumpara) ta la reng kauryan da 
reng paliping (descendant) ibat king metung a pipumpunan (common ancestor).     

Ditak mu ing balu tamu tungkul king pamagumpisa ning bye.  Nanupata, atin lang 
pamilupa king kauryan deng eganaganang mabibye ngeni, kayabe no reng 
pamibalangkas ning cell (cellular structure) ampo ing .  Para kareng keraklan kareng siyentipiko, mangabaldugan iting metung la 
mu pipumpunan deng eganaganang mabibye ngeni, at atyu no king pipumpunan a ita 
deng pekamaulagang prosesu ning cell.  Nanupata, ala lang pamikasundu deng 
siyentipiku king pamisuglung-suglung da reng atlung domain ning bye, deng 
(, , at 
), o ing .  
Keraklan, makatutuk king pamangimut (behavior) da reng 
, lalu na ing , ampo kareng 
, deng tangkang manigaral king mumuna 
nang kasalesayan ning bye.          

Agyang e malino ing penibatan ning bye, balu ta lang mayap deng aliwang 
maulagang milyari king kasalesayan ning bye.  Malyari ta yang tukyan ing 
pamanalto ning  a gagamit king oxygen 
(manga atlung bilyung banwa na ing milabas) ampo ing pamaniral ning atmosperang 
dakal oxygen (lipat ning “reducing” a atmospera) kapamilatan ning pamanalkus 
(formation) da reng depositu ning banded iron, at 
kaybat deng  a gawa king iron oxide.  
Kaylangang dumalan king anti kaniti bayu mika  , a paniwalan dang linto 
adwang bilyung banwa na ing milabas.  Ketang milabasan a metung a bilyung banwa, 
linto la kareng kadayatan deng simpling tanaman at animal a multicellular (gawa 
king dakal a cell).  E miglwat kaybat ning pamanalto da reng minunang animal, 
milyari ing  (metung a panaun ning 
alang kapante at makapagmulala, dapot saguli mung, pamanalto da reng asnang 
karakal a uri da reng mabibye a mitatak kareng fossil ning ), nung kapilan la milalang deng eganaganang balangkas ning 
katawan, o , da reng mabibye ngeni; paniwalan dang ing 
pamanalto ning  ing megi nang sangkan ning pamikatagung 
iti.  Manga limang dalan a milyun (500 million) a banwa ing milabas, sekupan de 
reng  ampong  ing gabun, at e miglwat, 
tikyan do reng  ampo reng aliwang aniamal.  Ini ing pigmulan 
ning pamanalkus (development) ning  king gabun a balu 
tamu ngeni.

E na balung Darwin ing panibatan da ning pamanaliwa (variations) kareng 
indibidwal a mabibye, pero apansinan nang balamu mikatagun mu iti.  Kalabas ning 
panaun, ing mutation ing tiru rang sangkan king keraklan kareti. Deng mutation, 
permanenti lang pamanaliwa king  
(keraklan ing  o  ning metung a .  Malyari lang manibat king pamagkamali king pamangopya 
(copying error) king genetic material neng mararapat ing , ampo king “pangabilad” king 
, at kareng chemical, kareng , o malyaring sasaryan a lunto lalam ning pamanibala ning cell 
neng meiosis o hypermutation.  Kareng lelangan a multicellular, malyari 
lang uryan deng mutation kareng germline mutation, a malyaring mipamana 
kareng supling, ampo reng somatic mutation, a (nung e la sasaryan) keraklan 
mumuli king pangasira na palakad o pangamate ning cell, at malyari nang 
panibatan ning kanser.           

Mágsilbi lang magdalang pamanaliwa kareng gene (genetic variation) deng 
mutation, a malyari nang impluwensyan ning natural selection (o mapalyaring ali; 
lon ya ing ). Ala 
lang epektu king tsansa o pamikatagun nang kumabye ning lelangan king kayang 
paligid deng neutral mutations, at 
malyari lang mitipun deti king pangalabas ning panaun.     

Kanitang panaun nang Darwin, e la mikakasundu reng siyentipiku nung makananu 
lang amamana deng .  Ngeni, yugne ta la reng kauryan a 
amamana (inherited traits) kareng makakawani (discrete) at lulwat (persistent) a 
bageng awsan dang , tuglung-tuglung kareng tela-gulis 
(linear) a molecule a awsan dang DNA.  Lipat ning keraklan eksaktu ing 
pamamgopya kaniti, atin yang pamiyaliwa ing DNA ning balang metung a mabibye, at 
dadalan ya king prosesu ning pamanaliwa o  a ma-isplika 
king lalam.
         
Nanupata, atin muring paralan ning pamagmana ning pamiyaliwang e makabasi king 
DNA.  E miyayapektwan ing impormasyun kareng gene kareting prosesung deti, at 
keraklan, malyari lang ibalik king sadya (reversible).  ing aus kareti, nung nu la kayabe deng 
alimbawang anti ing DNA methylation, , ampong  structural inheritance.  Taglus-taglus pa murin ing pamanyaliksik 
nung malyari kareti ing “specific heritable variation” antimong ablas kareng 
sinyal ibat king paligid.  Nung ini pin ing mararapat, mapalyaring ating 
mapilang alimbawa ning ebolusyon a e na sakup ning karaniwan a balu tamung 
balangkas ning teorya nang Darwin, a lilisya king pamiugne kareng sinyal ibat 
king paligid ketang pamipalyari ning pamiyaliwang amamana (production of 
heritable variation).   

Ating mapilan a sangkan a mamapektu king frequency da reng allele a atyu na.  
Uli da reng sangkan a reti, malyari lang mas marlas lunto deng mapilan a 
kauryan, kabang mabawas no man o taglus-taglus nong mawala detang aliwa.  Atlu 
la reng balu tamung prosesung mamapektu king pamanatili ning metung a kauryan; 
o, bang lalung partikular, ing frequency na ning allele:   

Ing natural selection ing pangabye (survive) pamiparakal uling king kapaligiran.  
Ing differential mortality ing kaugnayan ning dalas ning pangabye da reng 
lelangan king karelang idad a malyari nong mikasupling (reproductive age)  Ing 
differential fertility ing pangkabilugan a ambag a amamana (total genetic 
contribution) king tutuking dai o henerasyun.  Uli ning pekamaulaga nang papil 
(central role) ning natural selection king teorya ning ebolusyon, mika maragul a 
pamisuglung king larangan a ita ampo ing pamanigaral king 
.  

Malyari yang pitnan ing natural selection kareng adwang kategorya:

miraragdagan la reng gene da reng lelangan a mabibye at darakal kumpara karetang 
e ra ikwang kinabye .

la ambag king gene pool deng lelangan a mas abuburi da reng kasumangid a 
kasarian (opposite sex) uling king karelang itsura o kauryan, at uli na niti, 
mas masikan lang dakal.

Kikimut ya murin ing natural selection king myayaliwang paralan:

populasyon.

frequency ning metung a mutation a makasaup.

pamiyaliwa (variation) kilub ning metung a populasyon, kapamilatan ning mapilan 
a kaparalanan (mechanism), alimbawa:

 mas masikan ya o bage (fit) kesa king sanuman 
kareng anyung puru (homozygous forms) (alimbawa king  kareng tau a babye resistensya king 
)

nu mas matas la “fitness” o pangabage deng uring malagad mu (rare variants). 

uryan a karaniwan king populasyun, anya mibabawasan ing pamiyaliwa at manatili 
ya ing mean o kasantingan  

metung a sepu o sikoti ning metung a uryan; uli na niti, dudusug ya ing mean o 
kasantingan papunta ketang sepung ita.

misusumangid o mingatbang sikoti, at magbunga king bimodal distribution ning 
gene frequency.  Malyari yang malis o malyari yang ali ing mean o kasantingan.

 ing aus da 
kareng mutation a e na tatalaban ning natural selection.  Bukud mung ing genetic 
drift ampong gene flow ing mamapektu king karelang dalas o frequency king 
populasyun.  Paniwalan dang nung alang selection, ala lang patugut miraragdagan 
deng neutral mutation.  Agpang king probable mutation effect, siran de reng 
mitipun-tipun a mutation ing gene a e miyayapektwan king selection o pamamili.  
Aspetu ne ning genome degradation iti.       

antimong animal a maki kalinangan o kultura, agyu rang mabyasa 
[symbolic (extrasomatic) learning], at uli na niti, agyu reng alilan ing 
karelang paligid, o ing paligid ning sanumang aliwang uri ning lelangan, at iti 
panibatan da reng bayung selective forces o sangkan a mamapektu king pamamili. 

Ing  (o gene admixture o pamisamut da reng gene) ing 
bukud o magdilidiling kaparalanan o mechanism nung nukarin malyari lang 
mikanlapit (king aspetung genetic o king puli/pamamuli) deng populasyun kabang 
daragul ya la reng gene pool. Ing gene flow ing magbunga nung malis ya ing 
metung a populasyun da reng lelangan king lugal nung nukarin atin nang sadyang 
makatuknang a aliwang populasyun.  Malilyari ing gene flow operates nung e la 
sumbagal deng geografia (lugal) o kalinangan/kultura. 




#Article 118: Pamiparakal (1766 words)


Ing Pamiparakal o reproduction ing biological a prosesu nung 
nu mikaka bayung organismu.  Kauryan (characteristic) de ring eganaganang 
mabibye ing pamiparakal; atyu ing balang indibidwal uli ning pamiparakal.      

Mapipitna la kareng adwang mangaragagul a grupu deng balu tamung paralan ning 
pamiparakal, deng sexual ampong 
asexual reproduction.  King asexual reproduction, 
malyari yang dakal ing metung a indibidwal agyang alang aliwang indibidwal ning 
species a ita.  Metung yang karaniwang alimbawa ning asexual reproduction ing 
pamipitna ning celula ning bacteria kareng adwang daughter cell.  Nanupata, e ya 
makalimita kareng organismung tunggal celula.

Ita namang sexual reproduction, mangaylangan yang adwang indibidwal ning 
species, keraklan metung ning balang sex.  Metung yang alimbawa ning sexual 
reproduction ing normal a pamiparakal da reng tau.  Keraklan, sexual ing paralan 
ning pamiparakal da reng mas komplikadung organismu, kabang asexual reproduction 
ing gagamitan da reng mas simpling organismu, lalu na retang unicellular.  

Ing asexual reproduction ing prosesung biological nung nu gagawa yang kopya nang 
kapareu na kauryan a genetic (genetically similar) ing metung a organismu a e 
kukwang ambag o kontribusyon ibat kng aliwang indibidwal.  Keraklan, mapipitna 
la reng bacteria king paralan a asexual kapamilata’ning binary fission; 
deng namang virus, sasakupan do reng karelang host cell at gagamitan do reti 
bang gawang karagdagan a virus; deng hydra (invertebrate 
ning order Hydroidea) ampong yeast agyu rang dakal 
kapamilata’ning budding.  E la mikakawani deng sex da rening organismung 
deti, at agyu rong “hangalan” (split) deng katawan da king adwa o maygit pang 
dake, at apatubu rong pasibayu deng dake ning karelang katawan.   Ating 
'asexual' a species, antimo ing hydra ampong 
, a malyaring dakal king sexual a paralan.  Alimbawa, 
agyu rang dakal kapamilata’ning vegetative reproduction deng keraklan kareng 
tanaman, a e gagamit butul o spore, pero agyu da muring dakal kapamilata’ning 
sexual reproduction, king pollination.  Makanyan la murin deng bacteria, a 
malyaring milibe impormasyon a genetic kapamilata’ning .  Deng aliwang paaralan ning asexual reproduction ila 
pin deng fragmentation ampong spore formation.       

Ing sexual reproduction prosesu yang biological nung nu la gagawang supling 
deng organismu kapamilata’ning pamisamut king materyal a genetic a random a 
makukwa kareng adwang aliwang kayabe king species.  Adwa lang myayaliwang 
sex deng organismung deti, lalaki ampong babai.  Ing balang metung 
kareti, yang babye king kapitna ning DNA ning bayung organismu, at gagawa yang 
haploid a gene.  Misasanib la reng adwang gamete, ba yang lunto ing metung a 
diploid a zygote.    

Darakal la king paralang sexual deng tau, keraklan kareng animal, ampo reng 
tanaman a manyampaga (flowering plants.  Kareng mammal, milulupa la reng 
supling ampo reng karelang matwa, dapot kareng aliwang animal, antimo reng 
mariposa o talubang, maragul la pamiyaliwa reng supling.     

Adwa lang grupu reng gene da reng organismung darakal king sexual a paralan 
(allele ing aus da kareti) para king balang kauryan (trait).  Metung yang 
allele ing amamana da reng supling king balang pengari para king balang kauryan, 
anya siguradu lang kumbinasyun da reng gene da reng pengari ding miras kareng 
supling.  Uli na niting pamisamut da reng gene balang dai o henerasyun, mikaka 
masikan a “selective pressure” (pamamiling maki-direksyun) bang mika 
mangasanting yang gene ing organismu, at mye ya king kayang paligid.  Metung pa, 
uling atin yang adwang kopya ning balang gene ing organismu, a metung ya mu ing 
ma-expressed o lalto, malyari lang mitakpan (masked) deng 
allele a matsura o makarok (deleterious), metung a bentahing mapalyaring megi 
nang sangkan nung bakit linto ya kapamilatan ning evolution ing 
diploidy. (Otto and Goldstein).

Dake no ning cell division o pamipitna king cell deng Mitosis ampong 
meiosis.  Malilyari ing Mitosis kareng somatic cells, kabang ing 
meiosis, karen namang gametes mararapat.

Dobli ne ning orihinal o sadyang bilang da reng cell ing magi rang bilang kaybat 
nang milyari ning mitosis.  Pareu ing bilang da reng chromosome kareng 
daughter cell ampo kareng parent cell. 

Makatapat ya ing bilang da reng cell a magbunga king meiosis ketang sadya rang 
bilang.  Kareng cell a reti, kapitna no mu ning bilang da reng pengaring cell 
ing bilang da reng supling a cell.  Babye yang adwang haploid a cell ing 
balang diploid a cell.  Malilyari ini kilub da reng adwang dake, ing meiosis 
I ampong meiosis II. 

Dakal la’t myayaliwa reng paralan a gagamitan da reng aliwa-aliwang species ba 
lang dákal.  Ating mapilan a animal, antimo ing tau ampo ing Northern 
Gannet, a mánaya pamung dakal a banwa bau la miras king edad a malyari lang 
mika anak, at karas king panaun a ita, ditak la mu maging anak.  Den namang 
aliwa, malagwa lang darakal, oneng keraklan, neng normal a panaun, ditak la mu 
reng mabibye at miraras king ustung edad.  Alimbawa, mikaka 10ndash;30 ya 
supling kilub ning pabanwa ing kunehu (a malyari nang manganak kaybat ning 
walung bulan), kabang ing fruit fly (10ndash;labing 
apat a yaldo) malyari yang mika syam a ralan (900) a supling balang banwa.  Ing 
aus da kareting paralan a reti, K-selection (ditak a supling) ampong r-
selection (dakal a supling).  Magdependi kareng myayaliwang kundisyun nung 
sanung paralan ing papaboran ning evolution.  Para kareng animal a ditak mu 
anak, malyari reng sikaswan masalese at ipamingwa (protektan) ing balang metung 
kareti, anya e no kaylangang mika dakal a anak.  Samantala, deta namang animal a 
dakal anak, mas ditak ing ibye rang pamanasikasu king balang metung kareti.  
Kareng animal a reti, mamamate la reng dakal kareng supling da potang bayu-bayu 
la pamung mibait, dapot ustu la pa murin bilang detang mitagan ba yang manatili 
itang karelang populasyun.              

Keraklan, darakal la king paralan a exponential deng organismung darakal 
kapamilata’ning asexual reproduction.  Nanupata, uling mamasa la king mutation 
ba yang manaliwa ing karelang DNA, miwawangis la keinan (vulnerability o 
weakness) deng eganaganang kayanib ning species.  E ro kalupa deng organismung 
darakal king paralan a sexual, a mas ditak supling, oneng uling king maragul a 
pamiyaliwa-liwa (variation) da reng karelang gene, e la gad sasakit anti reng 
aliwa.

Dakal la reng organismung darakal king paralan a sexual ampong asexual.  Ing 
alimbawa kareti, deng aphid, slime mold, sea anemone, at dakal 
kareng tanaman.  Nung pabor karela ing kabilyan ning kapaligiran, magagamit ya 
ing asexual reproduction, alimbawa nung dakal ing pamangan, atin lang masaleseng 
tuknangan, masanting ing klima, alang sakit, makapabor ya ing pH, o aliwa pang 
kombinasyun da reng kaylangan king bye.  Uli na niti, darakal la king paralang 
exponential deng karelang populasyun ba rang samantalanan ing kasaplalan (rich 
supply) da reng sustansya ampo reng aliwang pamangaylangan.        

Istung megisan no reng pikukwanan pamangan, maging matsura ne ing klima, o 
mibibili king panganib ing bye ning indibidwal a organismu, mamalis la king 
kaparalanan ning pamiparakal a sexual deti.  Sisiguradwan na ning pamiparakal a 
sexual a misasamut ya ing gene pool na ning species.  Uli na ning pamiyaliwa-
liwa (variation) da reng supling, mas bage lang kumabye reng aliwang indibidwal, 
at iti babye yang pamikatagun a marapat ing selective adaptation.  Metung pa, 
metung nang bunga ning pamiparakal a sexual ing pamanalto ning metung a life 
stage o panaun ning bye a mas maki resistensyang o kagiwan a kumabye lipat da 
reng kabilyang mapanganib o peligrosu king bye ning pengaring asexual. Anya pin 
atilu reng butul (seeds), spore, ebun, pupa, cyst, at aliwa pang panaun ning bye 
(stage) king pamiparakal a sexual (sexual reproduction) a “over-wintering” 
(paralan ba lang kumabye alimbawa neng winter o karimlan, nung kapilan masakit 
ing bye).  Paralan la reti bang “manaya’ neng matsura ing sitwasyun/kabilyan o 
klima, angga king sumanting pasibayu iti.        

Pekakilala ya ing pamiparakal a sexual antimong metung a paralan a babyeng 
pamibage king kapaligiran a alang patugut king 
pamanaliwa, uling iti magdala yang pamiyaliwang phenotypic king 
populasyun.  E mu pangkilwal ing pamiyaliwang manibat king pamiparakal a 
sexual (alimbawa ing pamanalto da reng sagu o pamipekat-pekat da reng taliri) 
nun e physiological murin iti (makaapektu angga king prosesu ning bye).  Agyang 
king hypothesis a awsan dang Red Queen Hypothesis, ing pamiparakal a sexual 
a magbunga king pamiyaliwa-liwa metung yang an evolutionary arms race laban 
kareng parasitiku anti murin kareng sangkan a pangkapaligiran.  Uli ning 
pamiyaliwang ibat king pamiparakal a sexual, mas magkasákit lang “misane” deng 
parasitiku king karelang host (itang tutuknangan da), at uli na niti, e la 
masyadung matalab (less efficient).  Nanupata, ing peka ideya ning 
hypothesis a ini, alang patugut ing pamag-evolve da reng parasitiku, 
anya taglus-taglus la muring manaliwa, dapot anti la mong e mamalis pusisyun 
king metung at metung.  Mamalis la king pamiparakal a sexual deng organismung 
makapamili king sexual at asexual reproduction neng darakal lang masyadu king 
metung a populasyun deng pathogen o organismung magdalang sakit. 

Dakal a pamibule-bule o pamanisip (speculation) tungkul king tema ning byeng e 
menibat king pamiparakal da reng mabibye (life without reproduction).  Nanupata, 
e ustung palage itang sasabyan dang uling misuglung-suglung o mikakamaganak la 
reng eganaganang mabye king yatu, mika panaun kanitang milabas a maki metung a 
indibidwal a yang pipumpunan da reng eganaganang organismu.  Agpang kaniting 
palageng iti, ala yang reproductive origin o e ibat king aliwang mabibye ing 
indibidwal a iti.  Nanupata, ing tutu, deng populasyun ning species ila pin deng 
darakal, at e mu kabud ing metung a indibidwal ing magdilidiling pipumpunan ning 
metung a species a dínalan king evolution.  Ating e tutuki kaniti (exceptions), 
alimbawa deng “sport” (mutation) a paparakalan da king paralan a vegetative 
(asexual), dapot lalto la pa murin deti kapamilatan ning pamiparakal o 
reproduction da reng mabibye.   

Ngening panaun tamu, isipan da pa murin deng siyentipiku nung malyaring 
maglalang king bye king paralang non-reproductive (itang e magdependi king 
pamiparakal da reng aliwang mabibye) king laboratoryu.  Atin nang metung a grupu 
da reng siyentipikung mekapaglalang virus a purus ibat kareng materyal a e 
mabye.  Mas masákit a e mu nanu kesa kaniti ing pamangawa king organismung 
tutung mabibye, alimbawa ing simpling bacterium, a yalang bitasang pipumpunan.     

Katatawlyan, metung yang kapaniwalan da reng dakal a relihyun ing byeng e 
menibat king pamiparakal da reng mabibye .  
Alimbawa, i Adan king Biblia, lelangan ne ning Dios, at ala yang 
pipumpunan. 

Metung yang manimunang pakikwanan ning larangan da reng robot ing makagawang 
makinang magparakal dili ra (self-replicating machines).  Uling miwangis-wangis 
la kauryan (features) deng eganaganang robot (ngening panaun tamu), malyari 
tamung sabyang deng makatuki ilang kaylangan nang gawan ning metung a robot (o 
grupu da reng robot) a magparakal dili na: 

E ra pa murin agagawa ing anti kaniti angga ngeni.

King lebel a nanotechnical, malyari la muring iplanu deng 
nanomachine ba lang dákal dili ra.  Ini ing penibatan ning teoryang  ning Armageddon, a yang tema da reng nobelang science fiction antimo ing 
 ampo ing .

pamiparakal a sexual uling panibatan ne ning pamiyaliwa-liwa.

kabalduga’na, itang pamandagul ampong pamanalkus (growth and development) ning 
embryo o butul/biní agyang alang fertilization ibat king lalaki.

Genetics. Vol 131 (1992): 745-751.

Dangerous Creatures, New York: Touchstone, 2001.

[
ml Asexual Reproduction]




#Article 119: Utak (180 words)


Metung yang maulagang dake ning katawan ing utak.  Kareng keraklan kareng 
animal, atyu king kilub ning buntuk ing utak.  Maiingat ya king metung a 
kahung butul a mayayaus “bungu” ing utak.  
 
Ing utak ing mimisip at mabibyasa para king mabilug a katawan.  Ya ing manibala 
kareng pekamaulagang gagawan ning katawan antimo ing pamangisnawa ampo ing 
obra ning pusu.  Manakit tamu, makaramdam, makatakman, makalasa ampong 
makasalat uling magparla lang sinyal king utak deng nervios o nerves, at 
aintindya’no ning utak deti antimong larawan, katni (sounds), atlwp.  Sasabyan 
na mu naman ning utak nung nanu ing gawan ning katawan kapamilatan da ring 
nervios. 

Kareng tau, atin yang atlung mangaragul a dake: ing cerebrum, ing 
cerebellum ampo ing medulla.  Maki bayat yang manga metung ampong 
kapitnang kilu (1.5 kg) ing utak ning tau, at atin yang manga limampulung milyun 
a celula nerviosa o nerve cells.  Maki lumpis ya ing utak ning tau bangkanita 
mas dakal lang celula nerviosang mipagyu king bungu.  E la masyadung malumpis 
deng utak da reng aliwang animal, alimbawa reng pusa ampo reng asan. 

Lon ya murin iti: Spinal cord




#Article 120: Mata (180 words)


Ing mata ing dake ning kekang katawan a gagamitan bang 
.  la mata deng tau at keraklan kareng 
animal. 

Metung yang organung minalkus (developed) kilub ning makabang panaun ing 
mata para king sangkan a pamanakit king sala. Ala lang papil deng 
pekasimpling mata nung e pakibalwan nung masala ya o maralumdum ing paligid. 
Deta namang mas komplikadung mata, gagamitan la king ganap a panamdam (sense) 
ning pamanakit o vision, nung nu ya kayabe ing kule, pamangimut 
(motion), ampong .

 

Espesyal la alkus (shape) deng mata, a yang sangkan nung bakit maka-
 la reng sinag ning salâ king bandang gulut ning 
mata, a mayayaus retina. Makakorba ya ing lenti king bandang arap ning 
mata at magsilbi yang anting lenti ning camera. Malyari neng gawang mas 
pante o pitpit, at malyaring yang gawang mabilug, nitang kalamnan o muscle a 
atyu king kilub ning mata. Neng tutwa la reng tau, mapalyaring e ra ne agyung 
alilan ing focus. Dakal la reng taung mibabait a maki prublema king pamag-focus 
o mikakaprublema keng lambatan, anya mangaylangan lang salamin (king mata) 
ba yang maremedyu ing prublema. 




#Article 121: Kalanse (470 words)


King biologia, ing kalanse (skeleton o skeletal system) yapin ing 
sistemang biological a babye supporta kareng mabibye.  (Basi kaniti, malyari la 
muring mika skeleton deng balangkas a e mabye antimo reng 
 o  malyari la muring mika skeleton).
 
Keraklan, pipitnan do reng kalanse kareng atlung grupu – makalwal  (ing 
exoskeleton), makalub (ing endoskeleton), ampong makabasi king likidu 
(metung a hydrostatic skeleton).

Mas ditak ing agyu rang dalan a bayat deng mangaragul a kalanse a makalwal kesa 
karetang makalub, anya makalub (internal) la reng skeletal system da reng dakal 
kareng mangaragul a animal, alimbawa deng vertebrate.  Ing alimbawa da reng 
exoskeleton ila pin deng kareng arthropod, shellfish, at mapilan a 
insektu: metung yang masyas a anting talukab a tatakap kareng laman lub. 

Pareu lang maki exoskeleton deng phylum arthropoda ampong 
mollusca.  Uling saskup la reng exoskeleton neng daragul ya ing 
organismu, myayaliwa la paralan deng phylum a maki exoskeleton ba yang lutasan 
iti.  Atin lang calcareous (maki calcium) a exoskeleton deng keraklan kareng 
mollusc (kamaganak da reng susû ampong parus-parus), at kabang daragul la reti, 
lalapad ya ing karelang kapsa (shell) a e manaliwa alcus o tabas (shape).  
Samantala, maglupi la (milalako ya ing exoskeleton da) reng arthropod ba lang 
dagul deti, metung a prosesung awsan dang molting (o ecdysis).  Neng 
panaun ning pamaglupi, anti rong lalasawan deng arthropod deng sadya rang 
exoskeleton, at magpatubung lang bayung kayalili, a sisyas kapamilatan da reng 
myayaliwang paralan (antimo ing calcification o sclerotinization).    

Ing internal skeletal system bibilugan de reng mangasyas a parti king kilub ning 
katawan, a pagalon ning muscular system o sistema da reng kalamnan.  Nung 
magi lang gawa king mineral o magi lang , anti 
kareng tau at aliwang animal, awsan dong .  Metung yang 
karagdagang elementu ning skeletal system ing , a magdala at 
manalale king skeleton.  Ing cartilage, a metung pang dake da reng skeletal 
system, yang babye alkus (shape) king balugbug ampo king arung.  Ating 
organismung maki skeleton a lubusang gawa king cartilage, a laganas a gawa king 
cartilage at ala yang bitasang butul a calcified (bibilugan ning calcium), 
alimbawa reng pating.  Deng ligament ing mangituglung kareng butul ampo 
reng aliwang mangasyas a parti kapamilatanda reng ligament, at king sistema 
da reng kalamnan (muscular system) kapamilatan da reng tendon; pareu dong 
awsan lilitid deti.      

Anti la mong lobung mitmung danum deng hydrostatic skeleton.  Atilu reti 
king kilub da reng cnidarian (coral, jellyfish, atlwp.), ampo kareng 
annelid (linta), at aliwang animal.  Makakimut la reng animal a reti 
potang yurung do reng karelang kalamnan (muscle) a makapadurut king suput-
suputan (pouch) a mitmung danum; uli na niti, mikakaprisyun (pressure) kilub 
ning suput-suputan, a yang panibatan ning pamangimut. Gagamitan do reng animal 
antimo reng bulati king gabun (earthworm) ba yang alilan alkus (shape) ing 
karelang katawan kabang susulung la, manibat king makaba at payat angga king 
makuyad at pungguk (stumpy).    

Human skeleton




#Article 122: Olfactory system (421 words)


Ing sistema ning pamamau o olfactory system ya pin ing  a gagamitan king .  Deng accessory olfactory system amamalayan do reng pheromone.  Keraklan, piyayabe re ing sistema ning pamamau ampo  
(gustatory system) at awsan do reting chemosensory senses uling pareu dong ta- o lilikas deng sinyal a chemical (chemical signals) keng . Sinambut ya i Linda B. Buck ampo i Richard Axel ketang 2004 Nobel Prize in Physiology or Medicine uli na ning obra ra tungkul king sistema ning pamamau.

Bibilugan de reng mapilan a myayaliwang dake ning  ing sistema ning pamamau.  Oyni ing listaan da reng mapilan a dake ning utak a maki kaugnayan kaniti: 

Atin yang mapilan a dapat o obrang kaylangang gawan ing sistema ning pamamau:

Ba nong agawa reng eganaganang obrang deti, dakal lang dake ning utak deng 
gagamitan ning sistema ning pamamau.  Malyari lang ma-encode deng pamilarawan 
(representations) ning bau king lugal (mangabaldugan ya ketang bau ing metung a 
pattern da reng  (neuron) king leparan ning 
metung a olfactory region); panaun (mangabaldugan ya ketang bau ing metung a 
pattern da reng action potential da reng dakal a neuron), o metung a 
pamiyabe o kombinasyun da reng adwa.  Mipagdibati la pa reng siyentipiku nung 
keraklan temporal (king panaun) o spatial (king lugal o karinan) ya ing odor 
code. 

Asisingut do reng mammal deng odorant kapamilata’nng , nung nukarin la tatagkil king .  Ta-transduce (lilikas) do reng  king olfactory epithelium deng kauryan ning molecule da reng odorant 
kareng sinyal a electrical, a dadalan king  papunta king .  Milulupung-lupung la king olfactory bulb deng  (axon) ibat kareng olfactory sensory neuron bang bumilug tela-buknul a awsan dang glomerulus.  Kilub ning glomerulus, mitatagkil la reng fibra nerviosa o axon kareng  da reng  at aliwa plang uring celula.  Paparla do reng mitral cell deng karelang fibra nerviosa o axon kareng mapilan a dake ning utak, alimbawa king piriform cortex, king medial amygdala, ampo king entorhinal cortex.
    
Mapalyaring ing piriform cortex ing dakeng maki maragul diling kaugnayan 
king bau.  Maki kaugnayan ya ing  kareng gagawang social o 
pamakiugnayan kareng aliwang animal, anti ing pamisiping (mating) at pamangilala kareng aliwang animal a kalupa da species.  Tungkul naman king memorya o 
pamanandanan ing obra ning  . Panigaralan da pa at pisasabyan king ciencia ing exactung obra da reng mangatas a lugal ning utak a reti.   

Malyaring yang mika diperensya ing sistema ning pamamau kapamilata’ning 
traumatic a , , pamanyingut king asuk a makalasun, o neurodegenerative diseases (sakit a makasira king sistema nerviosa) anti king  ampong .  Malyari lang 
maging sangkan ning  deng kabilyan a reti.      




#Article 123: Susu (1493 words)


Ing amanung susu, a mayayaus mu namang mamma (ing lagyu nang 
Latin) king , yapin ing dakeng babong pang-arap 
(ventral region) ning libutad ning katawan (torso) ing animal, lalu na kareng 
mammal, kayabe no reng tau. Metung pa, deng susu dake no ning katawan 
ning mammal nung nu la atyu reng organung panibatan ning gatas a magsilbing 
pamangan da reng bingut. Atin la muring susu deng lalaki, a mibabait a 
atilu reng milk duct. Nanupata, agyang atilu reti, keraklan e la daragul o 
manalkus (developed) deti. Neng kayi, malyari lang dagul deng susu kareng 
lálaki, metung a kabilyan a awsan dang gynecomastia. Malagad, pareu la 
muring malyaring mikagatas deng lálaki ampong bábai antimong epektu da reng 
mapilan a panulu antimo reng panulung antipsychotic. Pareu lang makapal o 
dakal (high concentration) deng uyat (blood vessel) ampong nervios kareng [utang 
(dake ning katawan)|utang da reng lálaki ampong bábai. 

Makatumpak la king kalamnan (muscle) a pectoralis major deng súsu ning 
babai. Keraklan, makabili la reti manibat king dane ning kadwang (2nd) tagyang 
angga king dane ning kanam (6th) a tagyang, papunta king buntuk (anteriorly). 
Makapusisyun yang patás at patalilís ing superior lateral quadrant ning súsu 
paras king metung a 'axillary tail' o peka-iki king kilikili. Ating maimpis a 
sapin (layer) ning mammary tissue a magumpisa king baligat (clavicle o 
collarbone) papunta king kapitú (7th) o kawalúng (8th) tagyang pababa, at maibat 
king gulis gulis libutad (midline) angga king gilid ning latissimus dorsi, 
papunta king gulut (posteriorly). 

Kayabe la kareng maulagang dake da reng súsu deng mammary gland, ing 
axillary tail (malyaring mika tumor keti), deng lobule, deng , ing areola, ampo ing utang. 
Makatuglung ya ing utang king T4 dermatome. 

King panaun ning  (pamagdalaga), malilyari ing pamandagul da reng 
súsu uling kareng , lalu na ing . 
Mipatunayan nang ing hormone a ini sangkan ne ning mikaka súsu lang mangaragul 
at anti kareng bábai deng lálaki.  ing aus da 
kaniti.

Uling keraklan, bibilugan dong  deng súsu, malyari lang 
manaliwa dagul deti king lambatan, lalu na nung miraragdagan ya o mababawas 
timbang ing babai. Karaniwan, daragul la reti neng mabuktut ya 
ing babai, uling king hypertrophy (pamandagul) ning , a 
epektu ning hormone a prolactin. 

Ing magdalang daya kareti yapin ing  (a sadya 
rang awsan internal mammary artery), ampo ing long thoracic artery (a 
sadyang mayayaus external mammary artery).

Uling metung yang laganap a uri ning cancer ing breast cancer, maulaga 
ing  da reng dake ning súsu nung nu malyari marapat 
ing  (pamikalat ning cancer.

Pupulayi kareng ipsilateral (pareu dane) a axillary (bandang kilikili) a 
 ing 75% ning lymph ibat king súsu. Itang aliwa, pupunta 
kareng parasternal lymph node, ketang metung a súsu, o kareng abdominal (king 
atyan) lymph node.

Kayabe la kareng axillary (kilikili) node deng pectoral (salu), subscapular 
(lalam ning pago) at humeral (takde) a grupu da reng lymph node. Miraras ing 
lymph a laman da reti kareng central axillary lymph node, at kaybat, king apical 
(sepu o taluktuk) axillary lymph node.

Metung yang karaniwan oneng e ustung paniwala itang anti la kanita tabas o alkus 
(shape) deng súsu da reng bábai ba rong malyaring pakanan deng bingut 
kapamilata’ning pamangawang gatas. Ing tutu, malati na la mung dake ning súsu 
deng mammary gland a babyeng gatas. Ing keraklan king súsu, bibilugan deng 
adipose tissue, (taba) ampong . E makayapektu 
king kagiwan (ability) nang magpasúsu king bingut ing dagul ning súsu ning 
babai. Agpang kareng zoologist, alang aliwang babaing mammal a anti kanita 
karagul súsu neng e la magpasúsu. 

Metung yang karaniwan a paniwala da reng biologist a atin lang súsu reng bábai 
ba lang lumapit karela deng lalaki ning kapareu dang species; king makuyad a 
salita,  la reng súsu. Paniwalan da reng 
aliwang biologist, alimbawa I , a meging anti kanita ing 
tabas ding súsu da reng bábai antimong katumbas da reng buldit king arap. Ing 
sangkan na niti, samantalang misisiping (mipag-“mate” o mangasawa) la reng 
aliwang primate king pusisyun a “piggy-back” o pa-“kabayu”, miyayarap la 
keraklan neng mag-sex la reng tau. Makasaup ya king pamagpalipi da reng 
minunang tau ing metung a secondary sexual characteristic king sálu ning babai; 
at nung miyayarap la reti kabang mararapat ita, lalu pang lumalam ing karelang 
pamiugnayan kesa ketang kabud namu sexual. 

Atin namang maniwalang megi yang anti kanita ing súsu ning babai ba lang e 
mapuput deng bingut kabang sususu la. Uling e makabuklo ya o makatumbo ing 
panga da reng bingut da reng tau, e anti kareng kekatamung pipumpunan o deng 
aliwang primate, malyari yang mitakpan ing arung ning bingut king salu ning 
babai (nung pante ya iti) kabang sususu ya iti. Agpang king teoryang iti, 
kabang mipapante ya ing panga ning tau, lalu lang meragul deng súsu antimong 
pakibat kaniti. 

Uling matas ing pamipaulaga da reng aliwang kultura king pangabalansi o 
pangatimbang (symmetry) ning itsura ning tau, at uling para kareng dakal a 
babai, masasalamin kareng karelang súsu ing pangababai ampo ing paglalawe da 
reng dakal a babai king karelang sarili, dakal kareng bábai kareng masaplalang 
bansa (developed countries) ing magpa-breast reconstruction kaybat ning 
 (opera ba lang ilako reng súsu) para king kanser king 
susu. 

Natural itang maragul a pamiyaliwa-liwa king dagul ampong alkus da reng súsu da 
reng bábai (ampong lálaki). Myayaliwa la reng bageng makayapektu king dagul da 
reng súsu; kayabe la kareti reng lahi (a maki kaugnayan king ), 
timbang, pamamangan, ampong ehersisyu. Keraklan, masusukad 
ya ing dagul da reng súsu ning babai kapamilata’ning kayang karelang 
''. Agpang kareng resulta ning survey a 
'Size UK', meragul ing average bra size king UK manibat king 34B kanitang 
dekadang 1950 angga king 36C ngeni. King America naman, 34B 
ing average a dagul anyang banwang 2005 agpang king CDC. Marlas, mákaramdam lang insecurity deng dakal 
a bábai uling kareng súsu ra, at dakal kareng e masaya king dagul ning salu ra 
ing pa- ba lang bawasan o pa deng karelang súsu. 

Malyari lang  deng bábaing sobra dagul súsu, kabang 
karen namang mapilan a sosyedad king Albugan (West), atíng paniwalang mákabawas 
king  
ing maki malating súsu. Alang kaugnayan o pamituglung ing dagul da reng súsu 
ampo ing kagiwan a magpasúsu. 

Ating mapilan a sakít o kundisyun ning katawan a panibatan ning e normal a 
pamanalkus o kabilyan da reng súsu neng magdalaga ya ing metung a babai. Ing 
virginal breast hypertrophy, metung yang kabilyan nung nu masyadung mabilis 
ing pamandagul da reng susu king panaun ning pamagdalaga, at neng kayi, lalagpus 
pa itang pamandagul ketang normal a panaun ning puberty. King breast 
hypoplasia naman, e malilyari ing normal a pamandagul da reng súsu neng 
pamandalaga. 

Karaniwan itang e la pareu dagul deng susu ning babai (agpang kareng statistics, 
lamáng lang bagya reng babaing nung nu ing súsung kayli ing mas maragul), 
partikular king panaun a kasalunsungan da pang daragul deng súsu king 
. Malagad, maragul ing pamiyaliwa da sukad deng adwang súsu, o 
bitasang e daragul ing metung kareti e anti ketang kaparis na.

Ing  o brassiere (ibat king Frances, at literal a 
mangabaldugang panalan takde), metung yang imalang panlalam o 
 da reng bábai. Iti bibilugan de ring adwang cup 
a bagya o laganas a makatakap kareng súsu ba reng dalan o suportan iti at para 
king .

Itang , ya pin itang makalto la reng súsu. Para king 
kahinhinan tungkul kareng súsu, lon ya ing .

Agpang kareng aliwang pamagaral, gigisingan da reng súsu ing pangahilig king sex 
manibat kareng lálaki ampong bábai

Uling marlas, maselan lang pisasabyan o paksa deng súsu, lalon dong 'marok' o 
pribadu (a dapat isalikut) kareng dakal a kultura, o didinan dong kabaldugan a 
sexual nung makalto la reti (neng kayi, agyang gagamitan do reti ketang 
pekamaulaga rang gamit, itang pamagpasúsu). Neng kayi, iti pa ing panibatan 
ning pangarakap da reng bábai para king “indecent exposure” o pamagbilad king 
katawan potang pasuswan do reng ának da neng atyu la king kilwal. Myayaliwa ing 
palage tungkul kaniti, nung itang epektung sexual malilyari uling makalto la, o 
nung ali la. Migit pa kareng mebanggit king babo, lon ya murin ing 
. 

Atin namang aliwang pakibat. Kareng mapilan a lugal ampong kultura, akakit de 
reng bábai ing isyung iti antimong metung a pisasabyan tungkul king pamipante-
pante: malyari rong pákit deng lálaki deng karelang sálu, kabang bawal iti 
kareng bábai. Kapagnasan ning pangimut (movement)  equality king 
America ing ilako ya ing e pamipante-panteng iti. Atin neng simbut a desisyun 
king  Court of Appeals a keraklan mamayun king 
paglaban ning pangimut a iti. Migtagumpe ne itang metung a pangimut a kalupa na 
niti kareng keraklan kareng dake ning Canada kanitang dekadang 1990. 
Atin namang mapilan a bansa nung nukarin e taganang bawal kareng bábai ing 
ipalto la reng karelang sálu. 

Kanitang minuna, tuturing dong  symbol o tanda ning 
pamiparakal deng súsu uling makaugne la reti king gatas, a mamye bye. 
Mangaragul lang tutu deng sálu da reng istatwa da reng diosa manibat kanitang 
minunang panaun—deng awsan dang Venus figurines— antimo reng 
awsan dang , alimbawa ing .




#Article 124: Gastrointestinal system (139 words)


Ing gastrointestinal system ing sistema ning katawan a mamangan at maglaso 
king pamangan.  Magumpisa ya ing gastrointestinal system karing labi at 
magwakas ya king Tumbung. 

Kayabe ya king gastrointestinal tract ing daralanan ning pamangan ampo reng 
aliwang organung sasaup king pamaglaso pamangan.

 
The ing daralanan ning pamangan (gut) yapin ing peka-tubo nung nu ya daralan at 
malalaso ing pamangan.
Ing sistema ning daralanan ning pamangan bibilugan de ring:

Deng aliwang organung kayabe king gastrointestinal tract oneng e kayabe king 
daralanan ning pamangan ila ring:

E dadalan kareng organung deti ing pamangan.  Dapot sasaupan deng maglaso 
pamangan ing daralanan ning pamangan.  Atin la muring aliwang obra.  
Alimbawa, metung ya muring endocrine  ing pancreas o kundilat, a 
gagawang hormone antimo ing insulin. 
 
Dakal la reng sakit a makayapektu king gastrointestinal system. 
 ing aus da kareng doktor a 
manigaral king gastrointestinal tract.  




#Article 125: Respiratory system (1071 words)


Ing respiratory system ing biological system ning ning sanumang 
organismung maki kaugnayan king . 
Pati reng tanaman atin lang respiratory system, a sisipsip carbon dioxide at 
magpalwal oyxgen neng aldo, at paneng kukwang oxygen at magpalwal carbon 
dioxide. 
 

Ing respiratory system da reng tau ampong animal bibilugan de ring daralanan 
ning angin (airways), deng baga, ampo reng kalamnan king pamangisnawa 
(respiratory muscles), a fuck you kayo king pamaglub at pamaglwal ning angin 
king katawan. Kilub ning alveolar system da reng baga, mararapat ing passive 
(malilyaring dili na, a e mangaylangan enerhiya) a pamaglibe da reng molecule 
ning oxygen ampong carbon dioxide pilatan ning paligid a maki gases ampo 
ing daya. King paralan a iti, papalyarya’ning respiratory system ing pamagkarga 
nang oxygen ning daya, kayagnan ning pamaglako king carbon dioxide ampong 
aliwang gases a e na kaylangan, manibat king sirkulasyun o pamipulayi king 
katawan. 

Malyari yang pitnan ing respiratory system king conducting zone (dakeng 
magdalang angin) ampong respiratory zone (dakeng pipangisnawan).
Deti ing bibilug king conducting zone:

magdala king angin palub at palwal kareng baga

suputan ning angin)

Den namang bibilug king respiratory zone, ilapin deti:

Deng makatuki ila pin deng kalamnan (muscle) a magagamit king pamanyingut:

pressure) bang miyumpisan ing pamanyingut.

muscle), neng malalam a pamangisnawa (vigorous inspiration)

Lipat ning karaniwan, alang enerhiyang kaylangan king pamangisnawang palwal 
(expiration), deti reng kalamnan a gagamitan neng pilit tamung mangisnawang 

muscles)

Aliwa pa:
Deng wanan ampong kayling bronchiole, terminal bronchiole, respiratory 
bronchiole, alveolar duct, ampong alveoli (suput-suputan ning angin) ing bibilug 
king wanan ampong kayling baga. Keraklan, atin lang abeng uyat deng daralanan 
ning angin king baga. Dakal la sanga deng uyat a reti. Mababa ing resistensya 
king pamipulayi ning daya king baga kumpara king pamipulayi kareng aliwang dake 
ning katawan, anya mababa ing prisyun kilub da reng uyat king baga.

Ing  ing pekamaulaga nang papil ning 
respiratory system. Ing pamangisnawa bibilugan ne ning metung a mekanikal o de 
numerung durut (cycle) ning pamanyangap (inspiration) ampong pamangisnawang 
palwal (expiration), nung nu malilyari ing pamilibeng gases king pilatan da 
reti. 
Ita namang pamangisnawang palwal (expiration), karaniwan metung yang prosesung 
passive (malilyaring dili na). Likás lang mayayabit (elastic) deng baga. 
Potang mumurung la o magbalik ibat king pamanabit neng sasangap angin, mamagus 
palwal ing angin anggang mipante ing prisyun (pressure) king kilub salu ampo 
king kilwal (king alapap o atmosfera). Neng pipilitan tamung sasangap (forced 
inspiration), antimo neng mangisnawang malalam, lalu reng papalwalas deng 
external intercostal muscle (kalamnan king pilatan da reng tagyang a panlwal) 
ampo reng accessory muscle (kalamnan a panyaup) ing lukib ning salu (thoracic 
cavity). Neng pipilitan tamu namang magpalwal angin (alimbawa neng mamatdang 
kandila), maglalang lang pwersa king atyan (abdominal) ampong salu (thoracic) 
deng kalamnan a maki kaugnayan king pamangisnawang palwal (expiratory muscle), 
kayabe no reng kalamnan king atyan (abdominal muscle) ampong internal 
intercostal muscle (kalamnan king pilatan da reng tagyang a panlub), at iti ing 
magpalwal king angin kareng baga. Potang sasangap, malilyari ing pamilibe da 
reng gases kareng  o suput-suputan ning angin, a ilang 
pekamaulagang kasangkapan king pamagobra da reng baga. Maimpis lang tutu deng 
gilid da reng alveoli (manga 0.2 micrometer), at malyari dong luban gases. 
Misasapinan lang pulmonary capillary (mangapinung uyat ning baga) deting alveoli 
o suput-suputan ning angin, a maki maimpis a gilid nung nu malilyari murin ing 
pamilibe-libeng gases. Tataglus ing oxygen manibat king angin da reng alveoli 
paunta king daya kareng pulmonary capillary, kabang lilipat ne man king sumangid 
a direksyun ing carbon dioxide, manibat king daya kilub da reng capillary 
papunta king angin kareng alveoli. Kaybat na niti, mangisnawa tamung palwal, at 
milalako king katawan ing carbon dioxide, at mayayari ya ing metung a durut ning 
prosesu ning pamangisnawa. 

Kareng keraklan kareng taung matwa o atyu king edad (adult), 250 ml/cc ning 
oxygen ing lulub kareng baga balang minutu, kabang 200 ml naman ning carbon 
dioxide ing lulwal kareti. 
Ing pamagdalan da king gulung-gulungan o laringe, faringe at asbuk ing sangkan 
nung bakit makapagsalita tamu (a awsan dang .
Ala yang patugut mikaka mikrobyus ing daralanan ning angin uling king leparan na 
niti. Ini ing sangkan nung bakit dakal ya paralan ing respiratory system ba 
neng ipamingwa (defend) ing sarili na at sabatan la reng makasakit a mikrobyung 
lulub king katawan. 
Alus ing eganagana king daya ning katawan ing dadalan kareng baga balang minutu. 
Kaylangan dang magdagdag at magbawas dakal a chemical messenger king daya deng 
baga kabang mamagus ya iti padalan king pulmonary capillary bed. Malyari la 
muring dakap migkultang daya a linto kareng systemic vein deng mapinung 
capillary. 

Malyari lang pitnan king apat a mangaragul a grupu deng sakit ning respiratory 

Sigasig])

Alveoli, Pleural Effusion)

Pulmonary Embolism, Pulmonary Hypertension [Alta Prisyun king Baga])

Tuberculosis, Asbestosis, Particulate Pollutants)

Ing prosesu ning  o pamikalat ing magsilbing angganan king 
prosesu o kaparalanan ning pamangisnawa da reng tanaman (plant respiration). 
Angga ing dutung a , keraklan mete ya uling angga mu king ubak 
(balat) ing darasan ning angin. Nanupata, e la darapat obrang mangaylangan 
dakal a enerhiya antimo ing , anya limitadu mu ing 
karelang pamangisnawa. 

Ala lang makatipun (concentrated) a organu para king pamangisnawa deng insektu 
(Perkins, 2003). Ing atyu karela, metung a sistema da reng , o 
mangaimpis a daralanan, a tataglus king karelang katawan. Mas matalab iti 
(epektibu) kesa king simpling diffusion (pamikalat ning angin), uling mikalat 
yang masalese king mabilug nang katawan ing angin. Deng spiracle mangalati lang 
busbus a mayayakit king atyan ampong salu (thorax) ning insektu, dapot ali king 
buntuk (Perkins, 2003). Deti ing manibala nung makananu karakal ing angin a 
lulub king insektu. Deti papunta la king trachea, a magsilbing “mangaragul a 
tubong piyagusan” (large distribution tubes) para king angin (Perkins, 2003). 
Papunta la reng trachea kareng mas mangalating tubong awsan dang tracheole. E 
la malyaring midayu kareng tracheole a reti uling keni lulub ing oxygen at 
lulwal ing carbon dioxide king hemolymph (ing pekadaya da reng insektu). 
Malilimita ing dagul da reng insektu uli na niti uling ing diffusion mu kabud 
ing magagamit a paralan. Alang insektung mas makaba pa king maygit bagya king 
metung a pye ngening panaun tamu (king sistemang metriku, manga kapitnang 
metru). 

King , ing pamangisnawa ing pekamaulagang prublema. 
Kulang king metung a milimetru (o.04 a pulgada o inch) ing darasan ning 
pamangisnawa uli ning diffusion. Myayaliwa lang sangkap o materyal ding 
malyaring gamitan ba yang miragdagan ing lalam a iti, a keraklan anti king papil 
ning hemoglobin (ing magdalang oxygen king daya). 

Handout. Orange Coast College, Costa Mesa, CA.

Lon la murin deti:




#Article 126: Panlasa (598 words)


Ing panlasa ing metung kareng pekakaraniwan at maulaga kareng 
 o panamdam da reng animal.  Iti ing diretsung kabalwan king 
sangkap ning materyal, keraklan kapamilatan da ring chemoreceptor cell.  
Kawangis ne ning panlasa ing pamamau, nung nukarin ne ababalu ning organismu 
ing sangkap nang chemical ning medium (ing angin) a makapadurut kaya kapamilatan 
da reng chemoreceptor.  Nung likidu ya ing medium, “lasa” murin ing paglarawan 
king dapat a iti.     

Kareng tau, ta- de o lilikas deng 
 at dadalan karing atlu karing labing adwang cranial nerve.  
Dadalan no ning facial nerve (VII) deng panamdaman tamung lasa manibat king 
dake ning dila adwang katlu king arap, kabang ing glossopharyngeal nerve 
(IX) naman ing magdala kareng alalasa tamung ibat king metung a katlung bandang 
gulut.  Samantala, itang metung nang sanga ning vagus nerve (X) ing magdala 
karetang alalasa tamu manibat king kagulutan ning lukib ning asbuk (oral 
cavity).  Mapo-process ya o panigobran ing impormasyun ibat kareting cranial 
nerve ketang  o sistema ning pamanlasa. 

Antimong pangkabilugan a tuntunan (general rule), ing panlasa, metung yang 
piyaben-abayan at e saktung pamagtantya king pamiugnayan (interaction) da reng 
myayaliwang lasa, deng mayumu, maslam, mapait, malat ampong 
.  E maulaga ing lugal na nitang atatakman king dila, lipat ning 
karaniwang at e ustung palage tungkul king metung a “taste map” (mapa ning 
panlasa) da reng lugal a makaparikil kareng myayaliwang lasa king dila 
.  Ing tutu, 
mayayakit la king mabilug a dila deng kawa-kawaning grupu da reng taste bud a 
mákakilala king balang metung kareng  o pekamaulagang lasa.     

Nung mesabat ya ing kapitna ning dila at e mekaparlang impormasyun king utak 
tungkul king lasa, sabyan da reng taung medobli ing penamdaman dang lasa para 
king mayumu, maslam, malat ampong mapait. 

See also Flavor
Lon ya murin ing  (lasa)

Ing “taste” o panlasa malyari ya mu namang mangabaldugang akakit tamu’t 
panamdaman ing legwan  quality, at yalis ta ya ing pisikal a 
kataya king metung a kauryan (quality o kalidad) a pangkaisipan o intelektwal. 
Magumpisa yang mangabaldugang metung a bageng pangtalimhaga (metaphorical) ing 
panlasa, at mangabaldugan yang mapilan a katas ning kabyasnang 
pangkalinangan o pangkultura, a malapit king konseptu ning 
 o pamangilala king masanting o matas a klasi.  Malyari 
yang nang munye tuntunan nung nanu ing masanting a klasi ampong e masanting a 
panlasa (good taste) at e masanting a panlasa (bad taste).  Uli na niti, malyari 
yang maging basi ning pamipitna ning sosyedad o , at yang 
panibatan ning cultural hierarchy (pamitukituki ra kátas o ranggu deng 
tau agpang king kultura).
 
Ibat ya king kalabing anam a siglu (16th century), at bunga ne ning 
 da reng Italiano ing makabayung konseptu ning “panlasa”: ing 
ideyang ing “panlasa” metung yang kauryan o kalidad a e makatuglung king estilu 
(style), a ya mung magdala kaniti mdash; nanupata, ing estilu malyari ya muring 
awsang panlasa, alimbawa ing mdash; though the style might be designated a 
taste, such as the Antique tastemdash; migumpisa ya kareng 
malapit kang .  Minuna yang metupad king  
a mitikdo king gilid ning Roma kanitang 1551 anggang 1555.

Kanitang panaun ning , ing “panlasa” metung ya pa 
muring kauryan a pangkabilugan (universal), a malaring makilala king sanumang 
makabyeng kuswelu kenu mang maki balu o kasanayan king kultura.  Anyang minaliwa 
ing paglalawe (perspective) uli ning , linto ya ing 
makasalungat a palageng Beauty is in the eye of the beholder  (atyu king 
lalawe ing legwan).  Uling makabasi ya king palage ning indibidwal ing legwan, 
para-pareu la bayat o ulaga deng myayaliwang palage nung nanu ing masanting.       
 

Nung atakman me ing metung a bage, anti mu mong sinabing malyari yang 

kauryan king diretsung pamakiugnayan kaniti, ba meng akilatis iti o abalu uri.   




#Article 127: Cell (410 words)


King biologia, ing cell ing pekasimpling dake ning organismu. 
Mánibat la kareng cell a atyu na deng eganaganang cell. Ing buri nang sabyan 
niti, e la mánibat kareng bageng ali cell deng eganaganang cell. 

Cell membrane ing aus da ketang kilwal ning cell. King kilub da reng 
aliwang cell, makakawani la mapilang dake ning cell kareng aliwa kapamilatan da 
reng membrane. Organelle ing aus da kareng makakawaning dake o parting deti 
(anti la mong mangalating organu. Myayaliwa la papil o obra king kilub ning 
cell. Kayabe la kareti deng ribosome, nucleus (nung nukarin mayayakit 
ing DNA), ampong mitochondria. 

Adwa la reng pekamaulagang uri da reng cell: deng prokaryote ampong 
. Simpli lang cell deng prokaryote, a mayayaus muring 
bacteria. Den namang eukaryote, mas komplikadu la kesa kareng eukaryote. Maki 
Nucleus la reng eganaganang eukaryote. Deng adwang uri (prokaryote ampong 
eukaryote), pareu lang ating DNA. Makakawani ya iti kareng aliwa nang dake ning 
cell kareng eukaryote kapamilatan ning metung a membrane; alang membrane a 
makabalut kaniti kareng prokaryote. 
 
Gawa la ngan king metung a cell deng organismung prokaryote.

Adwa lang uri deng organismu: multicellular ampong unicellular

Bibilugan no ning metung a cell deng organismung unicellular. Deni reng alimbawa 
da reng organismung unicellular:

Mabibye lang dili ra deng organismung unicellular, at e la mangaylangang aliwang 
cell a sumaup karela. Anya gagawan na ning cell ing eganaganang kaylangan ba 
yang kumabye. Gagawan no ning balang cell deting makatuki: 

Bibilugan do reng dakal a cell deng organismung multicellular. Malyaring malati 
ya mu ing bilang da reng cell a reti. Malyari namang milyun-milyun la reng cell 
a bibilug king organismu. Multicellular lang organismu deng eganaganang 
tanamann ampong animal. E la para-pareu deng cell ning metung a multicellular a 
organismu. Myayaliwa la tabas ampong dagul, at myayaliwa ing obrang gagawan da 
king organismu. Atin yang kanya-kanyang obra ing balang metung kareti. E ra 
agyung gawan ing eganaganang kaylangan ba yang mye ing organismu. Kaylangan do 
reng aliwang cell ba lang makapagobra o gumana. Abe-abe lang mabibye, oneng e 
la malyaring myeng dili ra. 

I  ing mekatuklas kareng cell. Ginamit yang microscope 
ba lang silipan deng organismu kanitang . Pekilagyu no reng cell 
king amanung  a cella, a mangabaldugang kwartu o 
silid. Ini ing pepalagyu na uling lupa lang mangalating kwartu deng cell.

Minye lang atlung tuntunan tungkul kareng eganaganang cell deng atlung biologist 
a Aleman – di Schleiden, Schwann at Virchov:

pamigana da reng eganaganang organismu 

Deng ideyang deti pa murin ing katatalakaran ning  (cell theory).




#Article 128: Pusu (1101 words)


Metung ya karing organu ning katawan ing pusu. Iti metung yang maragul 
a kalamnan (muscle) a atyu king sálu. Ya ing papulayi king daya kareng 
 neng kakabug ya iti. 

Neng kayi, tuturing deng panibatan ning kapanamdaman (feelings) ing pusu. Ini 
ing sangkan nung bakit ing larawan ning pusu ing tanda ning sinta. Nanupata, 
king utak manibat ing kapanamdaman. Sasaupan na katamu mung makapanamdam ning 
pusu kapamilata’ning pamagdalang daya king utak. 

Ing buri nang sabyan ning cardiac, tungkul king pusu.

Ing buri nang sabyan ning myocardium, kalamnan (muscle) ning pusu. (Ibat ya 
ing myo king katayang Latin para king kalamnan. Ita namang –cardium, ibat ya 
king amanung  para king pusu, 'kardia'.) 

Atin yang apat a chamber o silid ing pusu ning tau. Ing buri nang sabyan 
ning chamber, metung a lugal a makasara. Adwa la mu o atlu deng chamber da reng 
aliwang animal.

Kareng tau, bibilugan dong adwang atrium at adwang ventricle deng apat a 
silid ning pusu. Ating atrium ampong ventricle king wanan. Deti ing dadalanan 
ning dayang pupunta king pusu. Bobomban da iti papunta kareng bagâ. Kareng 
bagâ, kukwa yang oxygen ing daya, at tatabili na ing carbon dioxide. 
Pupunta king kayling atrium ampong ventricle ing daya ibat karing bagâ. Deng 
kayling atrium ampong ventricle ing papulayi king daya palwal papunta king 
mabilug a katawan. 

Kareng uyat o blood vessel dadalan ing daya. Deti 
reng  ampong . Deng vein ing magdala king 
dayang papunta king pusu. Kareng artery naman dadalan ing dayang palako king 
pusu. Ing pulmonary artery ing pekamaragul a artery a palwal king wanang 
ventricle. (“Tungkul karing baga” ing buri nang sabyan ning pulmonary). Ing 
aorta ing pekamaragul a artery a lulwal king kayling ventricle.

Deng superior vena cava ampong inferior vena cava ing vein a lulub king 
wanan a atrium. Deti ing magdalang daya manibat king katawan papunta king wanan 
ning pusu. Den namang pulmonary vein ing vein a lulub king kayling atrium. 
Deti ring magdalang daya manibat kareng bagâ papunta king kayli ning pusu.

Neng mamagus ing daya manibat king atrium papunta kareng ventricle, dadalan iti 
kareng valve ning pusu. Neng lulwal kareng ventricle ing daya, dadalan iti 
kareng valve. Sisiguradwan da reng valve a king metung mung direksyun ing 
pupulayan ning daya.

Deng apat a valve ila reng makatuki:

king wanang ventricle

kayling ventricle

daya (dadalan king pulmonic artery)

katawan (dadalan iti king aorta)

Atlu ya sapin (layer) ing pusu. Ing pekakilwal nang pabalat niti yapin ing 
pericardium. Iti metung yang matibeng suput a makapadurut king pusu. Ita 
namang myocardium ing sapin a makalibutad. Ini ing kalamnan (muscle) ning 
pusu. Ing endocardium ing sapin king kilub. Ini ing makinis a pabalat (lining) 
da reng silid ning pusu.

Malilyari ing kabug ning pusu potang mumurung (contract) ya ing kalamnan 
ning pusu (heart muscle). Ing buri nang sabyan niti, tutulak yang palub ing 
pusu, at lalati la reng kayang silid. Uli na niti, mitutulak palwal ning pusu 
ing daya, at palub kareng uyat. Kaybat nang minurung at tinulak palub ning 
pusu, mag relax ya iti, o tutuknang yang mumurung o tutulak palub, at 
tatabili ya. Daragul la reng silid na niti, at kakatmu la king dayang magbalik 
king pusu. 

Systole ing aus da potang mumurung ya ing kalamnan ning pusu. Pota namang 
mag-“relax” ya iti (tutuknang yang tutulak o tatabili), diastole naman ing 
aus da. Miyagnan lang mag-systole deng adwang atrium, at miyagnan la ring mang 
mag-systole deng adwang ventricle. Oneng mumuna lang mag-systole deng atrium 
bayu reng ventricle. Agyang mumuna ing atrial systole kesa king 
ventricular systole, agnan-agnan lang mag-diastole deng apat a silid. Ing 
aus da kaniti, cardiac diastole. 

malilyaring misan iti, cardiac cycle ing aus da.
 

Malilyari ing systole (neng tutulak yang palun ing pusu) uling lalati la reng 
cell ning kalamnan ning pusu. Neng lalati la reti, sasabyan tamung mumurung la 
o mag-contract la reti. Mag-umpisa ing elektrisidad king sino-atrial 
node ( SAN.) Ing SAN, metung yang grupu da reng cell kareng 
wanan a atrium. Gagawa lang electrical impulse deti. Dadalan ya kareng 
adwang atrium iting electrical impulse, at uli na niti, mumurung la. Ini ing 
atrial systole. Kaybat, dadalan ya king atrio-ventricular node 
( AVN.) ing electrical impulse. Pabagalan ne ning AVN ing 
impulse. Uling mebagal ya pamandalan king AVN ing impulse, mitawli yang miras 
kareng ventricle iti. Ini ing sangkan nung bakit malilyari ing ventricular 
systole kaybat ning atrial systole. 

Kaybat nang dinalan king AVN ning electrical impulse, dadalan ya iti king 
conduction system ning ventricle. Ing buri nang sabyan ning 
, dadalan king metung a bage ing pali o elektrisidad. Ini 
ing paralan nung makananung dadalan kareng ventricle. Ing bundle of His ing 
mumuna nang dake ning conduction system o sistema ning pamandalan. His ing 
lagyu ning doktor a mekatuklas kaniti. Aptas naman ing kabaldugan ning bundle. 
Tataglus ya king kalamnan ning ventricle ing bundle, oneng makakawani ya ini 
kaniti. Kaybat, mapipitna ya ing bundle, king wanan ampong kayling bundle 
branch. Pupunta ya king kayling ventricle ing kayling bundle branch, at king 
wanang ventricle ne man ing wanan a bundle branch. Karas king sepu da reng 
bundle branch, pupunta ya king kalamnan ing ventricle o ventricular muscle ing 
electrical impulse. Uli na niti, mumurung ya ing ventricle, at malilyari ing 
ventricular systole. 

Ini ing malilyari:
SAN - deng atrium (systole) - AVN - bundle of His - demg bundle branch – 
deng ventricle (systole)

Ing ECG, metung yang  para king 
ElectroCardioGram. Malyari ya muring isulat a EKG, para king 
ElectroKardioGram king Aleman. Papakit ning ECG nung nanu 
ing malilyari king elektrisidad ning pusu. Mararapat ing ECG kapamilata’ning 
pamangabit ning  king balat ning tau. “Akakit” da reng 
electrode ing elektrisidad a dadalan king pusu. Susulat na king papil ning 
metung a  iti. Ing sulat a iti king papil ing ECG. 

Ababalu da reng doktor ing tungkul king pusu ning tau kapamilata’ning 
pamamasa king ECG. Papakit no ning ECG deng sakit ning pusu, ataki king 
pusu o deng prublema king rhythm ning pusu (nung makananung dadalan king 
conduction system ning pusu ing elektrisidad).

Papakit ning ECG ing atrial systole. P-wave ing aus da kaniti. Kaybat, 
malilyari ing ventricular systole. QRS or QRS-complex ing aus da kaniti. 
Complex ing lagyu na uling atlu la reng myayaliwang wave o alun a atyu kaniti: 
Ding Q-wave, R-wave, ampong S-wave. Kaybat, makalto murin king ECG ing 
ventricular diastole. Ini ing mayayaus a T-wave. Malilyari murin ing 
atrial diastole, oneng e mayayakit iting makakawani king ventricular diastole. 

Ing PR-Interval ing espasyu king pilatan ning atrial systole (P) ampo ing 
ventricular systole (QRS). Malilyari ing QT-Interval manibat king umpisa 
ning QRS angga king wakas ning T. Ing ST-segment ing espasyu king pilatan 
ning QRS ampo ing T.




#Article 129: Balat (153 words)


Ing balat ing takap da king kilwal deng animal. Maragul ing 
pamiyaliwa king balat da reng myayaliwang animal. Dakal a animal ing maki 
bwak o bulbul king karelang balat. Den namang ayup, maki 
 (feather) la. Maki kaliskis no man deng asan ampo 
reng  anti reng ubingan ampong lupisak. 
 
Keraklan, atin yang mangalating bwak a masákit akit ing balat da reng tau. 
Ating taung mas dakal bwak a mas malagwang akit, kabang atin namang mas ditak. 
Malyaring mas makaba ing bwak kareng aliwang dake ning katawan da reng tau, 
anti king babo ning karelang buntuk, o king balbas da reng lalaki. 

Gagawan dong leather deng balat da reng aliwang animal. Ining balat (leather) a 
iti, gagamitan ya kareng sapatus, bag, ampong bola.

Malyari taya muring awsang balat itang makatakap kareng aliwang bage, nung 
makananu yang balat itang kareng animal. Marlas tamung sasabyang atin 
lang balat deng mansanas, sagin, ampo reng guleng antimo ing 
patatas.




#Article 130: Visual system (933 words)


Ing sistema ning pamanakit o visual system yapin ing paralan nung makananu 
tamung . Deti ing bibilug kaniti:

Ing obra na ning sistema ning pamanakit, yapin ing ilikas (interpret) ya ing 
metung a larawan ning paligid a patag o atyu king adwang dimension, ba yang 
maging larawan a kikimut, de kolor at atyu king atlung dimension.

Keraklan, lalarawan ne ning artikulung iti ing sistema ra king pamanakit deng 
, dapot e la marayu kaniti reng sistema da reng aliwang “mangátas” 
a animal.

Metung yang komplikadung antimong makinang biological ing mata, at sasabyan 
da reng  metung yang  
 iti.

Kalub ning salá king mata, dadalan ya iti king  ampo king 
telatau (pupil) (a panibalan ning iris) o matuling ning 
mata, at iti re ne ning .  
Babaligtara’ne ning lenti ing aslag at po-project ne ing larawan king 
retina.

Ing retina bibilugan de reng dakal a photoreceptor cells a maki bukud a 
molecule a protina: ing photopigment a awsan dang rhodopsin.  Istung 
mituran yang photon (malatiktik a pekabutil ning sála) ing rhodopsin, 
magparla yang sinyal king cell; kabang darakal la reng photon a tutud, lalu yang 
sisikan ing sinyal.  Kareng aliwang animal, antimo kareng tau, atin lang cone 
opsin molecule deng cone cell, a makatutuk (attuned) king partikular a 
wavelength ning sála; alimbawa, nung makatutuk yang dili ing opsin ning 
blue cone cell king sálang maki wavelength a asul, at yagyag (salangyan o 

pamiyagyag na ning sálang maki blue wavelength kareng yellow-red cone cell.  Uli 
na niti, lang makilala deng myayaliwang kule.     

Kaybat ning bagyang pamag-process, (a keraklan maki kaugnayan kareng color 
boundary o angganan da reng kule), midadala ing impormasyun tungkul king larawan 
king utak kapamilata’ning nervios a makakit nervios a makakit (optic nerve).  
Kareng tau, ing nervios a makakit mu kabud ing sistema ning panamdam (sensory 
system) a diretsung makatuglung king utak, at e dadalan king medulla, uling kaylangan yang malagwang i-process ing komplikadung 
biswal (akakit) a impormasyun. 

Misasagana la at misasalapung deng nervios a makakit king optic chiasm, a 
atyu king katatalakaran (base) ning frontal lobe ning utak.  Karas keni, 
miyayabe ing impormasyun kareng adwang mata, at mababangal agpang king field 
of view o larangan ning akakit o bista.  Mipaparla la kareng kaparis dang 
kayli ampong wanang bangal ning utak deng kapitnang field of view (wanan 
ampong kayli) (wanan king kayli at kayli king wanan, uling maka cross wire ya 
ing utak), ba lang ma-process deti.  Agyang asahan ta yang manibala ing wanan 
nang dake o bangal ning utak ketang larawan ibat king kayling mata, at ing kayli 
nang bangal king larawan ibat king wanan a mata, ing tutu, ing wanan ning utak 
ing bala king kayli nang dake ning field of view, at makanyan murin king 
kayli ning utak.      

Dadalan king kayling optic tract ing impormasyun ibat king wanan a visual 
field (a atyu na king dake nang kayli ning utak).  Ita namang ibat king 
kayling visual field, king wanan a optic tract dadalan.  Magwakas ya ing 
balang optic tract king lateral geniculate nucleus (LGN) king 
thalamus.

Ing lateral geniculate nucleus (LGN) metung yang sensory relay nucleus king 
thalamus ning utak.  Iti bibilugan de reng anam a sapin (layer) kareng 
tau at aliwa pang primate antimo reng macaque.  Makaparikil la reng 
mumuna, kapat at kanam a sapin (layers 2, 3,  and 5) king impormasyun ibat king 
metung a mata, at keta no mang metung a mata deng kadwa, katlu at kalima (layers 

la reti kareng M (magnocellular) cell ning optic nerve ning sumangid a mata.  
Makatuglung la murin king sumangid a mata deng kapat (4) at kanam (6) a sapin 
ning LGN, oneng deti karen lang P cells ning optic nerve.  Samantala, 
makatuglung no man kareng M cells ampong P (parvocellular) cells ning optic 
nerve ning pareung dake ning utak ning sarili rang LGN deng kadwa (2), katlu (3) 
ampong kalimang (5) sapin ning LGN.  Kasinglapad lang credit card deng anam 
a sapin ning LGN, oneng makatatlu la kakapal kesa king credit card, at makarolyu 
la reti kareng adwang mala-tulungkaba (ellipsoid); kasindagul do at kayaske ring 
adwang malating ebun ayup.  Kaybat, paparla de reng neuron o nervios ning LGN 
ing larawan king primary visual cortex (V1), a atyu king gulut nng utak 
(caudal end, itang dakeng bandang gulut).       

Magdala lang impormasyun deng optic radiation manibat king midbrain 
lateral geniculate nucleus papunta king kapat a sapin (layer 4) ning 
visual cortex. Magparla lang sinyal deng P layer neurons ning LGN relay king 
V1 layer 4C beta;. Den namang M layer neuron, magparla rang impormasyun king V1 
layer 4C alpha;. Ating diretsung pamiugnayan manibat king angular position king 
field of view ning eye, a tataglus king optic tract paras king metung a 
posisyun ning nervios king V1.
Karas king salapungan king V1, e ne dere-deretsu ing darlanan ning larawan; 
ating karagdagang mipanyalapung king kilub ning visual cortex.

Ing visual cortex ing pekamaragul a sistema king utak ning tau, at ya ing 
maki kapakibatan king mas matas a balitang (higher level) a pamag-process ning 
larawan a akakit (visual image).  Atyu iti king kagulutan ning utak (a pepasala 
ra ketang makalarawan), king banda nang babo ning cerebellum.  
Pakapanigaralan do reng pamituglung-tuglung da reng sapin (layer) nign 
cortex, thalamus, cerebellum, hippocampus, ampo reng mitatagan 
pang lugal king utak.  King salukuyan, ibat kareng pasyenting míka diperensya 
kareng kilálang lugal king utak ing balu tamu, a pakibage ra karetang gamit da o 
papil king katawan a e miyapektwan.   





#Article 131: Abortion (1546 words)


Malilyari ing abortion o magpalaglag neng gad yang mayayari ing pangabuktut at mamamate 
ya ing bingut. (Ing pangabuktut mangabaldugan yang atin yang dadalán a bingut 
king kayang katawan ing metung a babai.)

Sasabyan da reng doktor o manulu a adwa lang klasi reng abortion. Ing metung a 
induced o puersahang abortion, malilyari ya nung patuknangan ne ning doktor ing 
pangabuktut. (Ing buri nang sabyan ning induced, itang maging sangkan ning 
metung a milyari). Ita namang spontaneous abortion, malilyari nung mamamate 
ya itang kabuktut (fetus man o embryo) at lulwal yang dili na. 

Neng kayi, pamangikwaning aus da reng tau (detang ali doktor) king 
spontaneous abortion. Keraklan, potang sabyan dang abortion, itang 
induced abortion ing amanwan da. Dapot sasabyan da reng doktor a pareu 
lang abortion deng pamangikwan (spontaneous abortions) ampong induced abortion.

Marlas malilyari ing spontaneous abortion (pamangikwan). Kinsi porsyentu (15%) 
da reng pangabuktut ing makikikwan. Dapot dakal kareng babaing deti ing e man 
makibalung mabuktut la. Pilan ya mung duminggung maglwat itang pangabuktut. 
Malyari na mung isipan ning babaing magregla ya mu (nung atin 
yang lulwal a daya king kayang vagina misan pabulan). Makadanas lang 
spontaneous abortion deng 25% da reng bábai king bye ra. 

Problema ya king  ing marlas diling sangkan nung 
bakit malilyari ing pamangikwan. Atin yang adwang pulu’t atlung (23) 
chromosomes ibat king ima na at adwang pulu’t atlu (23) ibat king tata na ing 
bingut. Nung e ustu ing bilang da reti, mika prublema ing kayang pamanalkus 
(development) – e ustu ing kayang pamandagul. Malyari yang mika dakal a 
 (sakit a atyu king bingut pangabait na).

Keraklan, e na na akwang kumabye ning bingut a maki prublema kareng kayang 
chromosome. Gad lang mamamate. Ating mapilan a prublema nung nukarin akwa rang 
mibait deng bingut. Alimbawa, malilyari ing Downs Syndrome nung atin yang 
chromosome #21 ing bingut. (Keraklan, atin lang tidwang kopya king balang uring 
chromosome deng tau.). Ini ing awsan dang trisomy 21 (ing tri- buri nang I908TY6R 534
sabyang atlu.)

Ing pamanganyaya king puki ing marlas diling sintomas. Malyaring 
ditak mung ditak ing daya (mas ditak pa kesa king karaniwan a regla). Malyari 
murin namang dakal a dakal ing daya (a lalung dakal kesa king karaniwan a 
regla).

Neng kayi, makaramdam lang sakit king bandang lalam ning karelang atyan (puson o 
low abdomen) deng aliwang bábai neng makikwan la. Neng kayi kawangis na niti 
ing sakit neng magregla la, o malyari namang mas masakit ya iti. O mapalyari 
namang ala yang bitasang panamdamang sakit. Nung dakal neng duminggu kalambat 
ing pangabuktut, malyari neng akit ning babai itang anák (fetus o epa mibait a bingut) kalwal na niti. 
Oneng nung ala ya pang labing adwang (12) duminggu, mapalyari kabud na mu daya 
ing akit na. 

Neng kayi, e kaylangang magpaulu. Neng kayi, kaylangan dang manopera deng 
doktor. Iti muring surgical abortion ing gagawan da para kareng 
induced abortion. Neng kayi, mágreseta lang panulu deng doktor ba yang mitaglus 
ing pamangikwan a e ya mangaylangang paopera ing babai.

Deng doktor ing gagawa kareng induced abortion. Keraklan, 
 (deng doktor a reng babai mu ing ulwan da, at 
maki dakal a balu tungkul kareng organu da reng bábai) la reng darapat 
kareti. 

Adwa lang klasi reng induced abortion: surgical ampong chemical.

Kareng surgically induced abortion, pisikal neng dadayú ning doktor ing kabuktut 
(embryo o fetus). Dependi king edad ning kabuktut nung nanung klasing 
pamanopera ing gawan ning doktor. Mas malagwang gawan iti at mas ditak la reng 
prublema nung malati ya ing fetus. Anya anggang malyari, mas masanting nung mas 
maranun yang gawan iti. 
 
Malilyari ing chemical abortion istung pepaynuma’neng panulu ning doktor ing 
metung a babai ba yang wakasan ing kayang pangabuktut. Adwa la reng panulung 
gagamitan para kaniti – ing mifepristone (RU-486) ampo ing methotrexate. 
Pareu deng papaten deng adwang panulung deti ing fetus. Anti ya mong mekikwan o 
mika spontaneous abortion ing babai. 

Malilyari ing kontrobersya neng e la mikasundu reng tau tungkul king metung a 
bage. Tutu yang kontrobersyal ing induced abortion. King palage da reng 
aliwang tau, dapat yang paintulutang mika induced abortion ing metung a babai 
nung e na buring isundu ing kayang pangabuktut. Atin namang taung maki palageng 
dapat mung gawan iti nung mikasakit yang mabayat nung e melaus itang abortion. 
(Ating sakit nung nukarin maging delikadu ing pangabuktut. Atin ping 
bábaing malyaring mate nung taglus-taglus ing karelang pangabuktut.) Agpang 
naman kareng aliwa pang tau, bitasang e la dapat paintulutang kumang abortion 
deng bábai. 

Myayaliwa la palage reng tau tungkul kaniti uling king moralidad (ing 
paniwala tungkul ing uste ampon e ustu). Makanyan murin ing karelang palage 
uling king karelang . Paniwalan da reng aliwang relihyun a 
tutung marok ing induced abortion. Atin namang mimisip a ing babai ing dapat 
mamili nung kaylangang gawan ing induced abortion. 

Sasabyan da reng taung maniwalang ing babai ing dapat magdesisyun tungkul king 
induced abortion a Pro-Choice la. (king palage ra, ing babai ing dapat maki 
katuliran a mamili). Pro-Life naman ing aus da king sarili ra deng taung 
e maniwalang ing babai ing dapat malyari buri kaniti.
 
Masikan ing panamdaman da reng aliwang tau tungkul king abortion. Ating Pro-
Life a taung mekapate nang doktor a darapat abortion. Atin nang sinalake o 
migbomba kareng clinic (deng lugal nung nu la malilyari deng abortion) at 
mekamate lang tau kareng lugal a reti. Gewa ra iti uling king paniwala rang 
kasing ulaga ne ning fetus o embryo ing metung a bingut. Alimbawa, kamitang 

Atin namang taung e maniwalang kasing ulaga ne ning fetus o embryo ing metung a 
bingut. King palage ra, mas maulaga ing katuliran (right) ning metung a babaing 
magdesisyun tungkul king kayang katawan.
 

Pareu lang ating panganib para kareng babai deng spontaneous ampong induced 
abortion. 

Nung ating e masanting a milyari uli ning pamanopera o panulung binye 
ning doktor, o uli ning pamangikwan, komplikasyun ing aus kaniti. Kayabe la 
kareng komplikasyun ning abortion ding impeksyon, pamanganyaya, ampong 
sakit. Malyaring lang muktut deng babaing pepa-abort, o malyaring ali na la; 
panigaralan da pa ini. Kareng lugal nung nukarin legal ing induced 
abortion, kulang la king metung a porsyentu (1%) da reng induced abortion ing 
mumuli king komplikasyun. Nung gagawa lang induced abortion deng doktor, mas 
ditak pa ing peligru karing komplikasyun kesa nung mánganak ya ing babai. 
Kareng lugal nung nukarin la legal deng induced abortion, mas ditak la reng 
babáing mikaka komplikasyun king induced abortion kesa kareng lugal nung nukarin 
e legal iti. Ing sangkan na niti, mas delikadu la reng abortion nung e ya 
doktor ing gagawa kesa nung doktor ya. Alimbawa, anyang megi lang legal deng 
induced abortion king America kanitang 1973, mebawas la reng bábaing mamamate 
king abortion.  King America kanitang 2000, labi lang metung 
(11) deng bábaing mete ibat kareng komplikasyun nng legal a abortion. 
  Ing peligru ning pangamate king legal a abortion metung yang 
dake king dinalan 1/100 ne ning king appendectomy.   Mas 
maragul ya pa ing peligru ning pangamate king iniksyun ning penicillin 
(metung a antibiotic) kesa king pangamate ibat king legal a abortion. 
       

Malyari yang mika prublema ing babai kaybat nang mekikwan.  Mapalyaring 
panamdama’na ing malungkut ya, mimumwa, o maki kasalanan (guilty) uling king 
milyari kaya.  Malyari nang isipang atin yang gewang e ustung yang penibatan 
ning pamangikwa’na, o malyari nang panamdaman ing matinding pamagmalun 
(grief) uling king pangawala ning kayang kabuktut.   Dakal a 
lugal nung nukarin la malyaring manyad saup deng bábai kaugne ning panamdaman 
dang anti kaniti.    

Malyari rong pagsisti reng karelang kaluguran o pamilya deng bábaing magpa 
induced abortion.  Nanupata, anyang penigaralan de reng siyentipiku iti, 
ikit da king ala lang prublema ding keraklan kareng bábai kaybat ning induced 
abortion.  Kanitang 1987, inutus neng Presidenti  ing 
 a panigaralan ne ing kutang a ini.  Pareu lang e 
maniwala king abortion di Presidenti Reagan ampo i Surgeon General C. Everett 
Koop.  Linawe nong Dr. Koop deng adwang dalan limang pulung artikulu da reng 
siyentipiku kareng peryodikung siyentipiku.  Sinabi nang Dr. Koop a agpang 
king balu tamu king syensya, ala yang dadalan a prublemang emosyonal ing induced 
abortion kareng babaing dadalan kaniti.  

E legal king balang lugal ing induced abortion.  Kareng aliwang bansa, 
gagawa yang krimen ing doktor a gagawang abortion.  King Amerika, 
Canada, at dakal a bansa king Europa, legal (e krimen) ing abortion.  
Karen namang bansang anti king Ireland ampong Somalia, legal mu iti ba 
yang iligtas ing bye ning babai.  Neng me-rape ya ing babai king Ireland at 
mebuktut ya, e malyaring magpa induced abortion.  Kaylangan neng dalan ing anák 
ning mig-rape kaya.  (Ing rape ing pamamilit king taung makipag-sex).  Ating 
bansa antimo ing Chile ampong El Salvador nung nukarin bawal ing 
abortion king sanu mang sangkan.  Agyang mate ya ing babai nung isundu ne ing 
pangabuktut na, e malyaring mika induced abortion.      

Kareng bansa nung nukarin e legaling induced abortion, mas dakal la reng babaing 
mamamate king abortion.  Magpa induced abortion la pa murin deng bábai, oneng e 
ra malyaring parapat iti kareng ligtas a ospital ampong klinika.  Mas dakal 
la komplikasyun deti kesa kareng abortion a gewa da reng doktor.


#Article 132: DNA (265 words)


Ing DNA acronym ne ning deoxyribonuleic acid, metung a nucleic acid. Metung yang sangkap a mayayakit king nucleus ning cell ing nucleic acid. Ing nucleus ing dake ning cell a makakawani kapamilata’ning metung a membrane. Mayayakit ing DNA kareng cell da reng eganaganang 
organismu. Kayabe la kareti deng animal, tanaman, at aliwa pang mabibie. Atiu king DNA ing planu na ning organismu nung nu ya mayayakit iti. Makabasi ya ing planung iti ketang planung ibat kareng pengari ning organismu. Ibat ya king  ning tata mu ing kapitna ning kekang DNA, at ibat ne man king  ning ima mu itang kapitna. 

Katabas yang double helix o dobling balibul ing DNA; anti ya mong eran a makabalibul o makabalikudkud (twisted into a spiral). Metung yang gulis da reng nucleotide ing balang “bitis” ning “eran”. Ing balang nucleotide, metung yang molecule 
a gawa king metung a uring mayumu, metung a phosphate (a gawa king phosphorus ampong oxygen, ampong metung a . Ing balang nucleotide, atin yang metung kareng apat a uring base: 

Gawa la kareng adwang base deng bitis. Mitutuglung la king libutad deng base. 
Karen lang A base makatuglung deng T base, at kareng C base la 
makatuglung deng G base. Malyari yang abalu ing planu para king tau, animal 
o tanaman kapamilata’ning pamamasa king pamituki-tuki da reng base king DNA. 
 
I F. Miescher ing minunang mekatuklas king DNA kanitang 1869. E na balung 
Miescher nung nanu ya iti, o nung nanu ya itsura. Kanitang 1953, alinawan 
da ri James Watson at Francis Crick ing tabas o alkus ning DNA.

Lon la murin deti: gene, RNA, chromosome




#Article 133: Ate (855 words)


Metung yang organu king atyan ing ate.  Kayabe ya iti king 
.  Neng kayi, gagamitan deng  ing 
hepato- neng pisasabyan de ing ate.  Alimbawa, potang pisasabyan do reng 
 ning ate, sasabyan dang hepatocellular.  Metung ya pang kataya 
para king cell ning ate ing hepatocyte (cell ing buri nang sabyan ning -
cyte.)  

Dakal ya mangaulagang bageng gagawan ing ate: 

king malating bituka ba yang sumaup king pamaglaso king pamangan.

ing glucose king daya neng mibababa ya ing glucose king daya tamu (nung malwat 
ta nang e mekapangan)

Maulaga iti nung ala ta nang kanan.  Malyari tang gamitan ing tabang asalikut 
tamu at alilan yang glucose iti, a agamit ning kekatamung katawan.

Me-metabolize (lalasawan) no ning ate deng sangkap a atyu king daya:

protein.

korpuskulos a malutu

Myayaliwa lang uri deng sakit king ate.  Tutung grabi ing maging kabilyan 
ning tau nung atin yang sakit king ate uling king maulaga nang obra niti.  
Keraklan, mamamate la reng taung masakit king ate liban na mu nung mika liver 
transplant la.  Ing buri nang sabyan niti, yalis de king aliwang tau ing 
ate ning taung kamate-mate pamu.  Masákit yang e mu nanu ing pamanopera 
(medicina)ng iti.  Pero gagawan de reng doktor uling malyari yang 
makasagip king bye ning tau.            
 

Malilyari la reng sintomas ning sakit king ate uling e na gaganapan ning ate ing 
kayang papil o obra.

Uling e no agyung i-metabolize (lasawan) ning ate deng lasun ampong dinat, e la 
milalako king daya deti.  Metung ya ing bilirubin kareng sangkap a 
matitipun.  Kamate da reng malutung korpuscula, pupunta king daya ing 
 a atyu kareti.  Maging bilirubin (metung a sangkap a dilo 
a yang sangkan nung bakit dilo ing bilis [bile].)  Lalako ning ate ing bilirubin 
king daya at bibili na iti king bilis.  Mumunta kareng bituka ing bilis, at 
tutuki iti king dinat a lulwal king katawan.  Nung másakit ya ing ate, e ne 
alako ing bilirubin, anya manatili king katawan iti.  Uli na niti, magi yang 
dilo itsura ing tau.  Anya sintomas no ning sakit king ate deng dilong mata 
ampong balat.     

Sintomas na la murin ning sakit king ate deti:

magkulta ing daya) ning ate

ascites ing aus da kaniti 

agyung lasawan ning ate

(esophagus o esofago) a awsan dang esophageal varices.  Malyaring e lumwat 
bye ing tau nung dumaya la reti.

Malilyari ing hepatitis neng lalbag (inflamed) la reng cell ning ate.  
Malyaring manibatan iti king impeksyun ibat kareng .  Malyari 
muring ing lasun (toxin) ing maging sangkan na niti.  (Ing alcohol 
ing karaniwan diling lasun a magdalang hepatitis.)  Malyari muring manibat king 
sakit a  o amamana ing hepatitis, sakit a , 
nung nukarin sisiran ne ning  ning katawan ing sarili na.     

Ing cirrhosis naman, malilyari uling king pangamate da reng cell ning ate a 
ulit-ulit malilyari.  Kamate da retang cell, mikaka scar tissue (laman a magbyuk).  Sisiran na niting scar tissue ing 
pangabalangkas (structure) ning ate.  Uli na niti, e gaganang masalese ing ate.  
Pero mitatas masyadu murin ing prisyun da reng uyat a vein a pupunta 
king ate.  Uli na niti, lalto la reng esophageal varices.  Keraklan, ing 
pangasakit hepatitis B ing marlas diling panibatan ning cirrhosis king yatu. 

Neng kayi, mititipun la reng myayaliwang sangkap king ate uling kareng sakit.  
Alimbawa, matitipun ing  king ate uling king hemachromatosis.  
Ing  naman ing sangkan ning pangatipun ning 
 (copper) keti.  Pareu lang makarok kareng cell deng adwang 
sakit a reti, a maging sangkan ning grabing sakit ning ate, a malyaring 
makamate.

Malyari mu namang mika kanser king ate.  Mapalyaring 
 cancer iti ibat kareng aliwang dake ning katawan.  
Marlas mikaka metastasis king ate uling iti ing maglakong dinat o makarok a bage 
king daya.  Anye potang ilako no reng cell ning kanser king daya, king ate la 
tutubu deti.  Malyari muring king ate mismu manibat ing kanser.  Nung king ate 
manibat iti, hepatocellular carcinoma (kanser da reng cell ning ate) ing aus 
kaniti.  Keraklan, ing cirrhosis ing panibatan ning hepatocellular carcinoma.  
Nung ibat iti kareng cell a makasapin kareng tubo ning bilis (bile duct) king 
ate, cholangiocarcinoma ing aus kaniti. 

Malyari lang ulwan deng aliwang sakit king ate kapamilatan da reng panulu.  
Alimbawa, malyaring ulwan ing hemochromatosis nung maglakong daya kareng tau 
balang kadwang bulan.

Malyari lang pangilagan deng aliwang sakit king ate bayu la magumpisa deti.  
Ating adwang klasing viral hepatitis (hepatitis a ibat kareng virus) a malyaring 
lisyan kapamilata’ning pamagbakuna.  Malyaring pangilagan ing hepatitis A 
ampong B nung magpabakunang makatalima kilub ning bye ning tau.

Liver transplant mu ing solusyun da reng aliwang sakit king ate.  Keraklan, ibat 
la reting ate kareng taung mete uling king aksidenti, at e no gagana utak. 
Brain dead (mete utak) ing aus da king Ingles kareng taung deti.  Agyang 
mabye ne ing karelang katawan, mete ne ing karelang utak.  Nung brain dead ne 
ing tau, kutnan de reng doktor o  ing pamilya na nung buri rong 
i- donate deng organu ning tau.  Bukud king ate, malyari yang i-donate 
ing pusu, deng adwang batu (dake ning katawan),  
(kundilat), deng baga, deng , at neng kayi, ing malating 
bituka.  Lima lang tau deng malyari nang sagipan bye ning metung a donor, at 
adwa lang tau deng malyaring manakit.         




#Article 134: Dungus (185 words)


Kayabe ya king  ing dungus.  Iti metung yang 
maragul a suput king pilatan ning akmulan ampo ning 
malating bituka.  King dungus miraras ing pamangan kaybat ta yang pengan 
iti.  Misasamut king dungus ing pengan tamu.  Kaybat, dadala na iti king 
malating bituka, nung nu na sisipsipan ning katawan ing keraklan king 
sustansyang atyu keti.  Ing metung a sangkan ot maragul yang suput ing 
dungus, bang mipagyu ngan ing kekatamung pengan.  Kaybat, malyari neng bagya-
nagyang ipasa iti king malating bituka.    

Dakal ing ng atyu king dungus.  Deng cell king 
kilub na niti ing gagawa ketang acidu.  Magsilbing iti ba na katamung iligtas 
kareng bacteria king kakanan tamu, uling papaten no reti.  Dapot malyari na 
muring panibatan ning prublema iting acidu.  Malyaring gumrabi ing  
uli na niti.  Ini murin ing panibatan ning  o heartburn.  Ini ing sakit king salu neng magreflux (magbalik) 
king akmulan ing acidu ibat king dungus.

Awsan dang  pamanyuka meng mibabalik king kekang akmulan ing 
pamangan at lulwal king kekang asbuk.  Malyaring maging sintomas ning sakit 
ing pamanyuka.

King aliwa lang paralan gagana ketang kareng tau deng dungus da reng aliwang 
animal.
.




#Article 135: Circulatory system (569 words)


Ing circulatory system ing sistema ning katawan a magdala king daya king 
mabilug a katawan. Ing pusu ampo reng uyat ing bibilug king circulatory 
system. 

Artery ing aus da kareng uyat a magdala king daya padáyu o palaut 
king pusu. Lálati la reng artery kabang dadayu la king pusu. Nung malati 
na lang malati deti, arteriole ing aus karela.

Vein naman ing aus kareng uyat a magdala king daya papunta king 
pusu. Venule ing aus da kareng pekamalating vein. Daragul la reng vein 
kabang lalapit la king pusu. 

Den namang capillary, mangalati lang uyat king pilatan da reng 
artery ampong vein. 

Anya ing pamipulayi ning daya, pusu-artery-arteriole-capillary-venule-

lang klasi deng circulation king circulatory system. Miraras king keraklan 
king katawan ing daya kapamilata’ning systemic circulation. Samantala, 
miraras naman ing daya kareng baga kapamilata’ning pulmonary 
circulation. (Ing buri nang sabyan ning pulmonary, tungkul kareng baga). 

Mitmu yang oxygen ampong sustansia ing dayang ibat king kaili ning pusu. Deng sustansia sangkap lang kailangan ning kekang katawan ba yang mie, alimbawa ing protina, taba, , bitamina ampong mineral. Ing daya ing magdalang oxygen ampong sustansia king katawan.
 
Systemic arterial blood ing aus kaniting daya kareng systemic artery a 
mitmung oxygen ampong sustansya. Neng kayi, mayayaus muring arterial blood 
iti.

Ing aorta ing pekamaragul a systemic artery king katawan. Ini ing maragul a 
uyat a lulwal king pusu. Ating mas mangalating artery a manyanga manibat king 
aorta. Deni namang artery, atin la pang mas malating artery a manyanga manibat 
karela. Magi no mang arteriole deng pekamalating artery. 

Deng  ing malating dili kareng uyat. Magi lang capillary deng 
systemic arteriole. Pupunta kareng capillary ing daya ibat kareng arteriole. 
Karas karin, lulwal king daya ing oxygen ampong sustansya, at pupunta king the 
tissue a makapadurut kareng capillary. Miraras murin 
king daya ing carbon dioxide ampong dinat ibat king tissue. Capillary 
bed ing aus karing misanga-sangang capillary a magdalang daya king metung a 
lugal. 

King sumangid ning capillary, magi ne mang venule. Deng venule ing pekamalati 
kareng vein. Deing vein ing manyubli king daya king pusu. Kabang lalapit la 
king pusu deng vein, lalu lang daragul. Deng vena cava ing maragul diling 
systemic vein king katawan. Adwa lang uri deng vena cava. Ing inferior vena 
cava ing kukwang daya king dake nang mababa ning katawan papunta king wanan 
nang tagiliran ning pusu. (“Mababa” ing kabaldugan ning “inferior” king 
medicina.) 

Pareu ing pamipulayi ning daya king pulmonary circulation.

Mitmung carbon dioxide ing dayang daralan da reng vena cava king pusu. Ditak 
mung ditak ing oxygen a atyu kaniti ing pakiyanti o ikumpara king dayang 
systemic arterial. Tutulak ning wanan nang tagiliran ning pusu papunta king 
pulmonary artery ing venous blood o dayang dadalan da reng vein. Ing 
pulmonary artery ing magdalang daya kareng baga. Karas karing baga, pupunta 
king pulmonary capillary bed(deng capillary king baga) ing daya. 
Miraragdagan ing oxygen na keti, at mababawas naman ing kayang carbon dioxide. 
(Baligtad ing malilyari kareng capillary bed kareng aliwa nang dake ning 
katawan. King systemic circulation, milalako ya oxygen ing daya at mamulut ne 
mang carbon dioxide.)

Kaybat na king pulmonary bed, pupunta kareng pulmonary vein ing daya. Karas 
keti, mitmu ne namang oxygen ining pulmonary venous blood. Magdala lang 
daya king kayli nang tagiliran ning pusu deng pulmonary vein. Kaybat, magbalik 
king systemic circulation ing daya.



#Article 136: Wikipedia (206 words)


Ing Wikipedia (pronunciation ) metung yang libri o timawang, dakal a amanung proyectung enciclopediang susuportan ning alang tubung Wikimedia Foundation. Ing kayang lagiu pikudta ya ibat kareng katayang wiki (metung a tecnologia king pamaglalang da reng karinan king Aptas o website, ibat king katayang  wiki, a mangabaldugang 'malagua') ampo ing encyclopedia. Misulat la reng labing aduang miliung articulu ning Wikipedia (2.8 miliun king English Wikipedia) kapamilatan ning da reng volunteer ibat king mabilug a yatu, at alus deng egana-gana nang articulu, maliari nong i-edit ning ninumang makalub king karinan (website) a Wikipedia. 

Agpang kareng , atin ya iting  (systematic bias) ampong e para-pareu patakaran, at paturanan da ing kayang pamag-pabor king  imbes na s king prosesu ning pamaniuri kareng articulu.

Kinilala neng Jonathan Dee, ning The New York Times, ampo i Andrew Lih, king 5th International Symposium on Online Journalism, ing ulaga ning Wikipedia e mu anting pangkabilugan a dalerayan (encyclopedic reference) nun e antimong pikukuanan balitang maralas mibabayu.

Aniang pinili ne ning  magazine  antimong  for 2006, antimong pamangilala king pabilis nang pabilis a pamagtagumpe ning pamisaup-saup ampong pami-ugnayan da reng miliun-miliung talagamit king mabilug a yatu, binanggit ne Wikipedia antimong metung kareng atlung alimbawa da reng serbisiung Web 2.0, kayabe ya ing YouTube ampong MySpace.




#Article 137: Bulacan (527 words)


Ing Bulacán metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king labuad ning Kalibudtarang Luzon (Central Luzón). Atin yang aduang lakanbalen, San Jose del Monte Lakanbalen at Malolos Lakanbalen, ing balen tungku. Ing Bulacán atiu mismu king pangulu ning Metro Manila. King sepu ning Bulacan bandang albugan ya pin ing lalawigan ning Pampanga, king pangulu ya ping Nueva Ecija, king aslagan ding Aurora at Quezon, at king mauli ing Rizal. Ing Bulacán atiu mu rin king bandang pangulung pampang ning Manila Bay. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Bulacán bantug ya keng Amlat ning Filipinas. Dakal la reng pambansang bayani a bait Bulacán. Ing lalawigan metung ya naman ka reng minunang migaklas laban king Espanya. Nanupata ing Bulacan bantug ya bilang tungku ning Mumunang Republika ning Filipinas king ngening lakanbalen ning Malolos anti mu rin king Malolos Constitution.

Amanu. Tagalog ya ing mayayagkas halus laganap uling ing Bulacán 
makalapit ya Menila. Deng pakatuknang magsalita la naman Kapampangan, nung nu ya ing amanu da ring makasiping a Pampanga.

Industria. Ing lalawigan Bulacán bagya-bagya maging yang industrialized pauli ning makalapit ya Metro Manila. Dakal la reng corporation a manalakad a industrial plants king Bulacán. Deng industria kayabe no reng balat pamangule, pamangawang simentung bag, pamangawang papamakbung, ceramics, malan at tela, pamangawang pamangan, at pamangawang sapatus.

Agrikultura. Deng keng barrio (marangle) mamasa la keng agrikultura bilang kabyayan da. Deng karelang pupul kayabe no reng abias, mais, gule, a bunga tanaman kalupa na mo ning mangga.

Transportasyun. Ing Bulacán makatayid ya  king Metro Manila kapamilatan ning North Luzon Expressway, nung nu ya daralan papuntang king lalawigan ning Pampanga.

Ing Bulacán atin yang 22 balen at 2 lakanbalen.

Terrain. Ing Bulacán atiu king mauling dake ning matabang kapatagan a gabun ning Kalibudtarang Luzon. Mamagus ing danum uran papunta king Ilug da ding Angat at ning Pampanga. Ing Kabundukan ning Sierra Madre ilang mamaske king mangatas nang gabun ning Bulacán king aslagan. Ing Danao Angat, mebuu ya kapamilatan ning Angat Dam atiu yu karin. Ing pekamatas a lugal a mika 1170 metru ya pin ing Mount Oriol, a kayabe ning Sierra Madre.

Climate. Ing Nobiembri anggang Abril keraklan malangi ya kabang ing mitatagan keng banua mabasa o kaya kauran ing aus da. Ing pangulungaslagan monsoon (amihan) palagi ya ustung Oktubri anggang Eneru a magdalang uran. Magumpisang Pebreru anggang Abril ing kalakal a angin manibat aslagan ilang mimiral oneng ing Bundung ning Sierra Madre (Filipinas) king aslagan sasabatan na ini at babie kaleldo. Manibat Mayu anggang Septiembri ing maulingalbugang angin (habagat) iyang mimiral at maging kauran.

Ing pekamapaling bulan iyapin ing Mayu at atin paling  29.7°C kabang ing pekamarimla iyapin ing Pebreru at ating dimlang  18.1°C.

Ing Malolos Cathedral Basilica king Malolos ing pisamban a  migsilbing pekamumunang kuta ning ( Presidential Headquarters ning  First Philippine Republic) lalam nang Gen. Emilio Aguinaldo.

Barasoain Church king Malolos ya ing lugal ning congressung  megumpisang menyulat mumunang diling Philippine Constitution at karin ya mitatag ing mumunang Pilipinu Republic.

Sta. Monica Church king  Angat maigit neng 400 a banua.

Meycauayan Church in Meycauayan over a century-old church.

Divine Mercy National Shrine in Marilao.

Our Lady of Lourdes Grotto (San Jose del Monte).




#Article 138: Zambales (190 words)


Ing Zambales metung yang  lalawigan ning Filipinas a atsu king labuad Kalibudtarang Luzon. Ing kayang tungkung balen ya pin ing  Iba. King danggut ning Zambales king dane nang pangulu i ya pin ing Pangasinan, makabanda noman king aslagan ding lalawigan ning Tarlac ampong Pampanga at king neman dane nang mauli ing Bataan. Ing lalawigan makapasipit ya king Dayat Malat ning Mauling Tsina at ding Kabundukan Zambales.  Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Zambales atin yang 13 balen at metung lakanbalen. Ing Olongapo Lakanbalen metung yang maluid a balen nung at timawa yang magpalakad king kayang sariling lakanbalen liban keng lalawigan.

Ing Zambales atiu king bandang albugan a pampang ning Luzon pilatan ning (ding) Bunduk Zambales at ning Dayat Malat ning Mauling Tsina. Ing Subic Bay, atiu king mauling banda ning lalawigan at babye yang bilang daungan at mepili yang bilang kuta da ring Americanu at gewa reng American naval base. Ing tuktuk na ya pin ing Bulkang Pinatubo atiu king atlungsuluk sepu da ring Zambales, Pampanga, at Tarlac. Ining Bulkan, a ini dati matudtud ya, memakbung ya masikan at makatakut inyang 1991.




#Article 139: Lalawígan ning Aurora (115 words)


Ing Aurora metung yang lalawigan king Filipinas a atsu king labuad ning Kalibudtarang Luzon.  Ing tungkung balen ya pin ing Baler at makasepu ka reng antimong relong padurut magumpisa king mauli, ding lalawigan a Quezon, Bulacan, Nueva Ecija, Nueva Vizcaya, Quirino, at Isabela. King Aslagan ning Aurora ya pin ing Dayat Malat ning Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Bayu 1979, ing Aurora dake ne ning lalawigan Quezon. Ing lalawaigan Aurora ing tutu na niti mipalgyu ya ibat kang Aurora A. Quezon, ing asawa nang Pres. Manuel L. Quezon, ing pamuntuk ning Philippine Commonwealth, nung nu ya mipalgyu ing indung lalawigan.

Ing Aurora atin yang 8 balen.

  




#Article 140: Nueva Ecija (283 words)


Ing Nueva Ecija metung yang lalawigan a saradung gabun ning Filipinas a atsu king labuad  Kalibudtarang Luzon. Ing balen tungku ya pin ing Palayan Lakanbalen. Ding lalawigan a atsu king sepu ning Nueva Ecija ilaping deng makapadurut antimong relo ilapin deng, magumpisang king mauli,  Bulacan, Pampanga, Tarlac, Pangasinan, Nueva Vizcaya, at Aurora. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Nueva Ecija atin yang 27 balen at 5 lakanbalen.

Ing Nueva Ecija mitatag ya bilang military comandancia inyang 1777 neng Governor General Clavería, nung nu ing balen tungku ya pin ing Baler (ngeni dake ne ning Aurora). Dati yang lalawigan ning Pampanga. King kayang malukang umpisa, ing kayang gabun king sukad metrukudradu dinagul yang meibug na niyang meging kasing dagul ning Luzon. Ding Tala ning España tungkul king Filipinas kikilalanan dang atin aduan bangasang Kastila king Pacific--ing Las Islas Filipinas at ing  Nueva Ecija. Kakaluluan ing sangkan obat ing Nueva Ecija ene kilalanan ning Ari ning España bilang makakawaning bangsa inyang 1840. Manibat inyang 1777 anggang 1917, ing sakup ning Nueva Ecija nanupata pirakerake re at mitatag la ring aliwang lalawigan. Ing lalawigan ning Tayabas (ngeni Aurora at  Quezon) kayabe ne ing  Polilio Islands, deng lalawigan Palanan (ngeni Isabela), Cagayan, ing lalawigan Nueva Vizcaya, ing sakup na a meging dake ning lalawigan ning Quirino, at ing lalawigan ning pangnulu ning Menila a lalawigan  ning Tondo inyang 1867, at ing distritu ning  Morong (ngeni Rizal) a ilang melalang ibat keng lalawigan ning Nueva Ecija.

Ing Lalawigan mipalgyu kaibat na ning matuang syudad ning Écija king Seville, Spain.

Inyang 1896, ing Nueva Ecija metung ay kareng mumunang migaklas laban king España  at metung ya kareng migdeclara katimawan inyang 1898.




#Article 141: Batanes (189 words)


Ing Batanes yang pekapangulung at pekamaliting lalawigan ning Filipinas, keng papulasyun at king dagul ning gabun. Ing lalawigan atiu king sapunggul a pulu (a ausan dang Batanes Islands) king Luzon Strait at dake ne ning labuad Saug Cagayan. Ing kayang balen tungku iyapin ing Basco at makakawani ya keng Babuyan Islands ning lalawigan Cagayan kapamilatan ning Balintang Channel aat ning Taiwan kapamilatan ning Bashi Channel. Ing peka pangulung pulu ya pin ing Pulu Mavudis. Deng aliwang pulu ilapin deng Misanga, Ditarem, Siayan, Itbayat, Dinem, Batan, Sabtang, Ivuhos, at Diadekey. Atin pakatuknang kareng mung pulung Itbayat, Batan, at Sabtang. Ing Batanes mga 190 kilometru ya kalaut king mauli ning Taiwan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ivatan ing aus da ka reng katutubu ning Batanes, nung nu ing salita, kalinangan, pamikatawan, at lahi, mas malapit la ka reng katutubung Taiwanese kesa kareng Filipinu. 
Ing primerung salita da king Batanes ilapin ing Ivatan at Itbayaten nung nu ya ibat king Ivatan nung nu ibat ya king Formosan. Ini ing pi-aliwa da reng kalinangan da ka reng aliwang Filipinu.

Ing Batanes atin yang 6 balen.




#Article 142: Cagayan (104 words)


Ing Cagayan metung yang lalawigan ning Filipinas king labuad ning Saug Cagayan king Luzon. Ing kayang balen tungku ya pin ing Tuguegarao Lakanbalen at atiu king pangulung-aslagan ning suluk ning pulu ning Luzon. Ing Pulung Babuyan king pangulu kayabe ya naman keng Cagayan.  Ing sepu ning lalawigan ilapin ding Ilocos Norte at Apayao king alsbugan, at Kalinga at  Isabela king mauli. Ing lalawigan Cagayán aliwa ya ya king syudad a atiu Mindanao a ausan dang Cagayán de Oro Lakanbalen, at ekayu pai-balitung. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Cagayan atin yang 28 balen at 1 lakanbalen.

 




#Article 143: Ilocos Norte (100 words)


Ing Ilocos Norte metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king Labuad Ilocos king Luzon. Ing kayang balen tungku ya pin ing Laoag Lakanbalen at atiu king pangulungalbugan ning suluk ning pulung Luzon, sesepu king Cagayan at Apayao king aslagan, at Abra at Ilocos Sur king mauli. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.	 

Ing Ilocos Norte makayarap ya king Dayat Malat ning Mauling Tsina king albugan at Luzon Strait king pangulu.
 

Ing Ilocos Norte atin yang 22 balen at metung a lakanbalen. 	 

 
Ing Ilocos Norte iya ing lugal kebaitan nang pamuntuk Ferdinand Marcos. 	 

	 
 	 
 




#Article 144: Benguet (259 words)


Ing Benguet metung yang kandadung gabun ning lalawigan ning Filipinas king Labuad Cordillera king Luzon. Ing kayang balen tungku ya pin ing La Trinidad at ding kayang sepu ilapin ding makapadurut antimong relo, magumpisang mauli, Pangasinan, La Union, Ilocos Sur, Mountain Province, Ifugao, at Nueva Vizcaya.

Ing Baguio Lakanbalen, metung yang sikat a pipuntalan da reng turista king bangsa, a atiu king kilub na ning lalawigan. Nanupata ing syudad makasarili ya king lalawigan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Keraklan ka reng tribu ning Benguet atin lang sarling salita. Deng Ibaloi mang-amanu lang Nabaloy,  a wawangis keng Pangasinan. Deng tribung Kankana-ey magsalita lang sarli dang salita nung nu ya wawangis o malapit keng salitang Bontok.  Deng pakatuknang ka rin magsalita la mu rin Ilokano, Tagalog, at English para keng kalakalan at commersiyu.

Ing SIL Ethnologue database  senga na la dening salitang tribu lalam ning South-Central Cordilleran (Mauling-Libutad Crodilleran). Nabaloy (mayayaus a keng simpanan bilang  Ibaloi) kayabe ya  keng Southern Cordilleran nung nu ing Pangasinense kayabe ya. Ing salitang Kankana-ey (mayayaus yang Kankanaey keng simpanan) lalam yang keng sangang  Central Cordilleran (Libutad Cordilleran), nung nu ing Bontoc at Ifugao kayabe la.

Ing Benguet atin yang 13 balen at kayabe ya ing Baguio Lakanbalen. Ing Baguio Lakanbalen dati yang kayabe ning lalawigan oneng migsarili ya inyang meging yang lakanbalen. Nanupata para keng kanawan, ing Baguio Lakanbalen, mabibilang ya antimong kayabe na ning  Benguet lalu na karas keng sensus o kaya ustung ing Baguio Lakanbalen  mapipili ya para keng opisina da deng lalawigan ning Benguet.

  




#Article 145: Ifugao (113 words)


Ing Ifugao metung yang kandadung gabun king lalawigan ning Filipinas king Labuad Cordillera king Luzon. Ing kayang balen tungku ya pin ing Lagawe at ding kayang sepu ilapin ding Benguet king albugan, Mountain Province king pangulu, Isabela king aslagan, at Nueva Vizcaya king mauli. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing  Banaue Rice Terraces ilang pambungad dang pupuntalan king lalawigan  deng mamasyal. Dening 2000 a banua tela eran a nung nu medukit ya ing bunduk a alang saup makinerya para a lalang do reng baltang para makatanam lang pale deng katutubu. Inyang 1995, meyaus lang bilang  UNESCO World Heritage Site.

Ing Ifugao atin yang 11 balen.




#Article 146: Kalinga (100 words)


Ing Kalinga metung yang kandadung gabun a lalawigan ning Filipinas king in Labuad Cordillera king Luzon. Ing kayang tungkung balen ya pin ing Tabuk at ding kayang sepu ilaping deng Mountain Province king mauli, Abra king albugan, Isabela king aslagan, Cagayan king pangulunga-aslagan, at Apayao king pangulu. Bayu 1995, ing Kalinga at Apayao dati lang metung a lalawigan a ausan dang Kalinga-Apayao, anggang inyang pikawani da la para ayasikaswan da ing pamangailan da reng balang metung a katutubu king karelang lalawigan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Kalinga atin yang 8 balen.




#Article 147: Pangasinan (136 words)


Ing Pangasinanmetung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king Labuad Ilocos king Luzon. Ing kayang tungkung balen ya pin ing Lingayen at ing makasepu ya king La Union at Benguet king mauli, Nueva Vizcaya at Nueva Ecija king aslagan, at Zambales at Tarlac king mauli. King bandang albugan ning Pangasinan ya pin ing Dayat Malat ning Mauling Tsina at ing lalawigan sasaklon ne ing Lingayen Gulf. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Pangasinan bantug ya keng Hundred Islands National Park. Iti metung yang marine park a atiu keng pampang ning Alaminos Lakanbalen king Lingayen Gulf at atin yang 123 a pulu, keraklan malati la mu at ela a tuknangan.

Deng Pangasinense at Ilocanu halus pareu la bilang keng lalawigan.

Ing Pangasinan atin yang 44 balen at 4 lakanbalen.




#Article 148: La Union (142 words)


Ing  La Union metung yang lalawigan ning Filipinas  a atiu king Labuad Ilocos king Luzon.  Ing kayang balen tungku ya pin ing San Fernando Lakanbalen at makasepu ya king Ilocos Sur king pangulu, Benguet king aslagan, at Pangasinan king mauli. King bandang albugan ning  La Union ya pin ing Dayat Malat ning Mauling Tsina. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing La Union atin yang 19 balen at 1 lakanbalen.

Kalupa da ring keraklan da ning labuad, ing lalawigan, makasipit ya pilatan na ning Cordillera mountain range king aslagan at Dayat Malat ning Mauling Tsina  king albugan.

Ing La Union, piabe keng Español, mitatag ya inyang 1850, inyang ing sasakup a gubyernu piabe no reng mauling balen ning lalawigan Ilocos Sur, deng pangulung balen ning Pangasinan, at ding albugan a balen ning Benguet king aslagan.




#Article 149: Batangas (159 words)


Ing Batangas metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu keng maulingalbugan ning dake ning Luzon king labuad
CALABARZON. Ing kayang balen tungku ya pin ing Batangas Lakanbalen at makasepu ya karing lalawigan ning Cavite at Laguna king pangulu at Quezon king aslagan. King lipat ning Verde Island Passages king mauli nang pulu ning Mindoro at king albugan ya pin ing Dayat Malat ning Mauling Tsina. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Syudad ning Batangas bantug ya keng pamangawang Balisong o Filipino Butterfly knife.

Ing kasalungsungan a gobernador ning lalawigan Batangas yapin y Arman Sanchez. Ing kayang asawa iyang kasalungsungan a Mayor ning Santo Tomas.  Ing mayor ning balen tungku a Lakanbalen Batangas ya pin y Eduardo B. Dimacuha. Ing Lipa Lakanbalen mayor ya pin ing bantug a artista ya y Vilma Santos, asawa ng Senador Ralph Recto - a dating Batangas congressman.   
Ing Batangas atin yang 31 balen at 3 lakanbalen.




#Article 150: Cavite (111 words)


Ing artikulung ini tungkul ya keng lalawigna ning Cavite. Nung ing tungkul keng syudad Caviting paintunan yu, munta kayu king Cavite Lakanbalen.  Atin murin Cavite Chorale king  Caribbean.

Ing Cavite metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king mauling pampang ning Manila Bay king labuad
CALABARZON, 30 kilometru ya mu king mauli ning Menila. Ing kayang balen tungku ya pin ing [Trece Martires City. Ing Cavite makapadurut ya ka reng lalawigan ning  Laguna king aslagan Batangas king mauli. King bandang albugan ya pin ing Dayat Malat ning Mauling Tsina.  Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Cavite atin yang 20 balen at 3 lakanbalen.




#Article 151: Laguna (105 words)


Ing Laguna metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king labuad CALABARZON king Luzon. Ing kayang balen tungku ya pin ing Santa Cruz at ing lalawigan atiu ya king mauling aslagan ning Keragulan Menila, mauli ning lalawigan Rizal, albugan ning Quezon, pangulu ning Batangas at aslagan ning Cavite. Ing Laguna halus padurutan ne ing Laguna de Bay, ing peka maragul diling danao ning bangsa. Ing lalawigan ikua ne ing kayang lagiu ibat keng Español a amanung lago, ing kabaldugan na danao. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Laguna atin yang 27 balen at  3 lakanbalen.

Man-Made:

Educational:  




#Article 152: Rizal (144 words)


Ing Rizal metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king labuad  CALABARZON king Luzon, 20 kilometru yamu king bandang aslagan ning Menila. Ing lalawigan mipalagyu ya kang, José Rizal, ing pambansang bayani. Ing kayang balen tungku ya pin ing Antipolo Lakanbalen, agiang ing tungkung balen ning lalawigan atiu king Pasig Lakanbalen king Metro Manila, nung nu iyang lumang balen tungku. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Rizal atin yang 13 balen at 1 lakanbalen.

Ing bayung lalawigan atin yang 26 balen, 14 manibat king lumang lalawigan ning Menila(Las Piñas, Malabon, Makati, Parañaque, Mandaluyong, San Juan, Navotas, Muntinlupa, Taguig, Pateros, Pasig, Marikina, San Mateo, at Montalban (ngeni Rodriguez)); at 12 maniabt king Politico-Militar Distritu ning Morong, (Angono, Baras, Binangonan, Cainta, Antipolo, Cardona, Jalajala, Morong, Pilillia, Tanay, Taytay and Teresa). Ing lalawigan balen tungku ya pin ing Pasig.




#Article 153: Cebu (326 words)


Ing Cebu metung yang pulu king lalawigan ning Filipinas atiu king labuad Kalibudtang Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing Cebu Lakanbalen. Ing Cebu metung yang makabang makitid a pulu a makayatsat 225 km (140 mi) manibat pangulu anggang mauli at makapalibut yang 167 a makasiping a mangalating pulu, kayabe no reng Pulung Mactan, Bantayan, Daanbantayan, Malapascua, Olango the Pulung Camotes, alwp.

Ing Cebu metung yang maunlad a lalawigan ning bangsa. Ing keragulan karinan ning Cebu Lakanbalen (nung nu ya kayabe ing Mandaue Lakanbalen at Lapu-Lapu Lakanbalen) pangadua ya mu keng Keragulan Menila karas keng papulasyun keng bangsa. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Cebu atiu keng aslagan ning Pulung Negros; king kayang aslagan ya pin ing  Leyte at king mauling aslagan ya pin ing lalawigan Bohol. 

Ing Cebu atin yang Mactan-Cebu International Airport, a atiu king Lapu-Lapu Lakanbalen, mga 30 minutus manibat king kabalenan ning Cebu Lakanbalen.

Deng tau king Cebu ing aus ra Sebuánu. Chinese, Kastila, at Aeta la pipumpunan. Ing Cebu ya rin ing karinan da reng Kastila at deng Isika communidad. Ing kalinangan  Visayan - Cebuano patsamantsaman la at palage la lub at atiu pa ing kalinangan Kastila.

Sebuánu yang katutubung dila ning Cebu at ya mu ring ing lingua franca at  keraklan na ning Visayas at Mindanao. Bilang amanu, ing Cebuano mayayagkas ya king Cebu, Bohol, albugan Leyte, Negros Oriental, ding pangulu at mauling pampang ning Mindanao, at dake ning Bukidnon, Agusan, Surigao, Davao, Cotabato, and Zamboanga del Sur. Atin mga 20 million magsalitang  Cebuano king Filipinas. Keraklan ka reng Cebuanu biyasa lang English at Tagalog, ding official languages ning Filipinas, makanyan mu rin ka reng aliwang amanung Visayan kalupa na mo ning  Ilonggo atWaray-waray.

Ing Cebu atiu king 9°25'N at 11°15'N latitude at pilatan ning  123°13'E at 124°5'E longitude king Kalibudtang ning kapuluan ning Filipinas. IAtin yang mga 365 milyang mauli ning Menila.

Ing Cebu atin yang 47 balen at lakanbalen.




#Article 154: Bohol (187 words)


Ing Bohol metung yang pulu king lalawigan ning Filipinas a atiu king Labuad Kalibudtang Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing Tagbilaran Lakanbalen. KIng bandang albugan ning Bohol ya pin ing Cebu, king pangulung aslagan ya pin ing pilung Leyte at papuntang mauli, ya pin ing Dayat Malat ning Bohol atiu Mindanao. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Bohol metung yang kebaluan at pipapasyalan lalu na ring kayang beaches at resorts. Ing Chocolate Hills, ding dakal a talimunduk a limestone ya ing peka sikat a pang-akit. Ing pulung Panglao, atiu king mauli ning Syduad Tagbilaran, ya ing karinan ning metung a masanting a beach ning bangsa. Ing Philippine Tarsier, ing peka malating primate  katutubu ya keng pulu.

Y Carlos P. Garcia, ing pang-apat a pamuntuk ning Filipinas taga Bohol ya. 

Ding Boolánu la ring mayoría da ring residenti king Bohol.

Ing peka-amanu masasabi king Bohol ya pin ing Boolánu, sanga ning Cebuano. Deng aliwang amanu kayabe ya ing Tagalog, nung nu ya magagamit ka reng dakal a pakatuknang.

Ing Bohol atin yang 47 balen at metung a lakanbalen.




#Article 155: Siquijor (206 words)


Ing Siquijor metung yang pulung lalawigan ning Filipinas
a atiu king labuad  Kalibudtang Visayas. Ing kayang balen tungku yapin ing balen a mayayaus mu rin Siquijor. King bandang pangulungalbugan ning Siquijor ya pin ing Cebu at  Negros, king pangulung aslagan ya pin ing Bohol at king mauli yapin ing, sumangid, Dayat Malat ning Bohol ing Mindanao. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Siquijor iya ing pangatlung peka malating lalawigan ning bangsa king gabun at papulasyun kaibat ning Camiguin at  Batanes. Inyang mumuna metung yang tela-lalawigan ning  Negros Oriental. Mayayaus yang  Isla del Fuego o kaya Pulung Api bayu la dintang ding Kastila, Ing Siquijor tuturing deng kababalaghan deng Filipinu uling deng sapak yang mangkukulam, mangkukutud at aliwa pang lagpas sikan tau.

Populasyun. Agpang keng 2000 census, atin 81,598 Siquijodnons, ing aus da ka reng mauknagnan karin. Iti maging yang pang-3ng pekamalating lalawigan ing Siquijor karas keng paulasyun. Ini mu rin sensus a ini sasabian na na ing Siquijor 17,351 a pamimalemale at ing average a pamimalemale atin 4.70 a katau.

Salita.  Cebuanu ing Salita king Siquijor. English ampong Tagalog mayayagkas la naman kareng pakatuknang.

Ing Siquijor atin yang 6 balen. Ing  Siquijor iya ing  balen tungku pekamaulagang daungan.




#Article 156: Bangued (106 words)


Ing balen Bangued ya pin ing balen tungku ning lalawigan Abra a lalam ning Cordillera Administrative Region (CAR). Mumuna yang klasing balen.Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Bangued atin yang 31 barangay at 77 sitio.

Ing kabaldugan ning Bangued sabatdalan. 

Ing Bangued mitatag ya bilang balen inyang 1598 at meging yang balen tungku ning lalawigan Abra inyang Julio 25, 1861, at mipaintagun ing kapamagmasusian ning Fiesta ning Saint James the Great.

Deng mumunang menuknangan ilapin deng Tingguians a menibatan ka reng Bago, Itneg, Masadjit, lbanao, Indayas tribes, a nung king katataulian mekpakiasawang ka reng lilipat manibatan Ilocos Sur.




#Article 157: Davao Oriental (116 words)


Ing Davao Oriental metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Labuad Davao king Mindanao. Ing kayang balen tungku ya pin ing Mati at makasepu ya king Compostela Valley king albugan, at Agusan del Sur at Surigao del Sur king mauli. Ing Davao Oriental ya ing peka bandang aslagan a lalawigan ning bangsa nung nu ing Pusan Point ya ing peka bandang aslagan a karinan. Ing Dayat Malat ning Filipinas dake ning Pacific Ocean, makayarap ya Davao Oriental king aslagan. Dake ning lalawigan atin tela pulu a ala pang lagiu a sasaklo king Davao Gulf king albugan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Davao Oriental atin yang 11 balen.




#Article 158: Davao del Norte (319 words)


Ing Davao del Norte a mayayaus a Davao mu kanita, metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Labuad Davao king Mindanao. Ing kayang balen tungku ya pin ing Tagum Lakanbalen. Makasepu ya ka reng lalawigan ning Agusan del Sur king mauli, Bukidnon king albugan, Saug Compostela king aslagan, at king syudad ning Davao king mauli. Ing Davao abe niya naman ing Samal Island king mauli naman ing Davao Gulf. Ing lalawigan Compostela Valley dati yang dake ning Davao anggang inyang meging yang timawang lalawigan inyang 1998. Bayu 1967, deng apat a lalawigan—Davao, Davao Oriental, Davao del Sur, at Compostela Valley— dati lang metung a lalawigan a ausan dang Davao. Ing Labuad Davao sasakupan ne ining makasalesalayan a lalawigan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Davao del Norte atin yang 8 balen at 3 lakanbalen. Ing Island Garden Lakanbalen ning Samal yang diling balen lakanbalen  ning  Davao del Norte a ala king pulu ning Mindanao. Ing lakanbalen sasakupan ne ngan ing buong pulu ning  Samal Pulu at Talikud Pulu king Davao Gulf.

Ing Davao del Norte at Compostela Valley, kayabe ning  Davao Oriental, at Davao del Sur dati lang metung mung lalawigan a ausan dang  Davao. Ing dating lalawigan meging yang atlung lalawigan —Davao del Norte, Davao del Sur, and Davao Oriental—inyang ing Republic Act No. 4867 (authored by Representative Lorenzo S. Sarmiento, Sr.) mepirma bilang batas inyang Mayu 8, 1967 neng Pamuntuk Ferdinand Marcos.

Dati ing Davao del Norte atin yang 13 balen, ausan dang: Asuncion, Babak (ngeni atiu Samal Lakanbalen), Compostela, Kapalong, Mabini, Mawab, Monkayo, Nabunturan, Panabo, Pantukan, Samal, Santo Tomas at Tagum.

Inyang Mayu 6, 1970, atin pang anam a balen a melalang: Carmen, Kaputian (now in Samal City), Maco, Montevista, New Bataan, and New Corella.

Ing pangalagpas ning Republic Act No. 6430 inyang Juniu 17, 1972 elilan ne ing lagiu ning lalawigan manibat Davao del Norte meging Davao.




#Article 159: Davao del Sur (151 words)


Ing Davao del Sur metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Labuad Davao king Mindanao. Ing kayang balen tungku ya pin ing Digos Lakanbalen at ing lalawigan ing sepu na ya pin ing Davao del Norte king pangulu, at Cotabato, Sultan Kudarat, South Cotabato, and Sarangani king albugan. King aslagan ya pin ing Davao Gulf.

Ing Davao Lakanbalen, dati yang kayabe ning lalawigan anggang meging yang timawang syudad. Ing syudad palakad ne ing kayang sarili at atin yang sariling Congress representatives. Ing artikulung iti tungkul ya keng lalawigan oneng atin yang ditak tungkul keng Syudad Davao. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Davao del Sur  atin yang 14 balen at 2 lakanbalen. 

Ing Davao Lakanbalen timawa ya keng lalawigan dapot atin pangataid kaya.  Deng memalen ela miayalal a manungkulan keng lalawigan nune miayalal lang sarilin rang mamarap para karela king  Congressu ning Filipinas.




#Article 160: Biliran (118 words)


Ing Biliran metung ya ka reng pekamalating lalawigan king Filipinas at atiu king labuad Aslagan Visayas. Metung yang pulung lalawigan, ing Biliran ditak yang kilometru manibat pangulu na ning pulung Leyte. Ing kayang balen tungku ya pin ing Naval at misan, ing Biliran dake ne ning lalawigan a Leyte anggang meging yang timawa inyang 1992. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Amanu. Deng pakatuknang ning Biliran keraklan magasalita lang Cebuanu at Waray. Ing Cebuanu, 57.79% na ning populasyun ya ing karelang gagamitan at keraklan atilu king albugan dake ning pulu malapit Cebu, kabang ing Waray-Waray 40.80% deng magsalita at atilu king bandang aslagan dake. Keraklan makaintindi la naman Tagalog at English.




#Article 161: Leyte Province (123 words)


Ing Leyte, metung yang lalawigan king Filipinas at atiu king labuad  Aslagang Visayas.  Ing kayang balen tungku ya pin ing  Tacloban City at sasakupan ne ing pangulung katlung-kapat nang dake ning pulung  Leyte. Ing Leyte iatiu king albugan ning lalawigang Samar, pangulu ning  Mauling Leyte at mauli ning Biliran. King albugan ning Leyte sumangid ning Dayat Malat ning Camotes ya pin ing lalawigan ning Cebu.

Deng tau ning Leyte makakwani lang aduang klasing grupu, uli ning salita. King albugan at mauli ilapin deng Cebuanu, at kabang king pangulu at aslagan naman deng Waray-waray.

Deng Cebuanu makataid la keng Cebu, ing pekamarakal diling tau lalawigan king Visayas; deng  Warays makataid la king Leyte at Samar.

Ing Leyte atin yang 41 balen at 2 syudad.




#Article 162: Mauling Leyte (113 words)


Ing Mauling Leyte,  metung yang lalawigan king Filipinas at atiu king labuad  Aslagan Visayas.  Ing kayang balen tungku ya pin ing  Maasin Lakanbalen at sasakupan ne in kapat a dake ning pulung Leyte. Ing Leyte  ing sepu ilapin deng laslawigan ning Leyte king pangulu, ing Surigao Strait king aslagan, Dayat Malat ning Bohol king mauli, at  Canigao Channel, sumangid ning Bohol, king bandang albugan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing katutubung salita da reng Mauling Leyte ya pin ing Cebuanu.  Aintindian da la naman ing English at Tagalog.

Ing Mauling Leyte atin yang 18 balen at 1 syudad.

Melalang ya kapamilatan ning  Republic Act 2227.




#Article 163: Albay (203 words)


Ing Albay P metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king Labuad Bicol king Luzon. Ing kayang balen tungku ya pin ing Legazpi Lakanbalen at makasepu ya keng Camarines Sur king pangulu at Sorsogon king mauli. Makanyan mu rin king pangulung aslagan ya pin ing Lagonoy Gulf papuntang Dayat Malat ning Filipinas, at king maulingalbugan ya pin ing Burias Pass. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Bulkang Mayon ya ing sagisag ning lalawigan. Ining mipnung santing a a mabie bulkan mamie yang masanting a aninag a larawan ning kayang balen tungkung Legazpi Lakanbalen 15 kilometru king mauli.

Amanu. Ing  Bikol ya ing primerung salita king bilang kayabe na ning Labuad Bicol. Atin apng aliwang amanu keng lalawigan antimong Daragueño, Legazpeño or Albayanon, Oasnon atwp. Deng amanung mayayagkas keng pampang ning lalawigan pareu la ning Camarines Sur dapot deng keng kilub ning lalawigan parepareu at aliwa la kareng keng pampang. Keraklan ka reng pakatuknang aitindian da ing Tagalog at English.

Ing Albay atin yang 15 balen and 3 lakanbalen. Deng atlu kareti, Tiwi, Daraga, at Legazpi Lakanbalen primeru la klasing lakanbalen/balen. Bayu ya mialilan lakanbalen inyang Marsu 2001, ing Tabaco Lakanbalen dati yang primeru klasing balen.




#Article 164: Camarines Sur (175 words)


Ing Camarines Sur metung yang lalawigan ning Filipinas a atiu king Labuad Bicol king Luzon. Ing kayang balen tungku ya pin ing Pili at ding sepu na ilapin deng Camarines Norte at Quezon king pangulu, at Albay king mauli. King asalagan ya pin ing pulung lalawigan ning Catanduanes sumangid Maqueda Channel. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Salita. Uling atiu king Labuad Bicol, ing primerung salita ning Camarines Sur ya pin ing   Bikol. Deng Filipinu linguist sasabian da ing salitang Bicol king makapadurut Naga City, Bicol Central (also known as Bikol Naga), ing peka purung salitang Bikol. Deng aliwang salita keng lalawigan ilapin deng  Buhi-non (salita ning  Bicol Albay), masasalita king mauli ning lalawigan king Lake Buhi, at  Rinconada Bikol (kebaluan mu rin bilang Bikol Iriga), a magagamit king Iriga Lakanbalen. Ing salitang  Naga Bikol, ausan dang Partido magagamit ya king aslagang banda ning lalawigan banda  Lagonoy Gulf. Dakal ka reng pakatuknang aitindian da ing Tagalog at English.

Ing Camarines Sur atin yang  35 balen at 2 lakanbalen.  




#Article 165: Lalawígang Bulubundúkan (160 words)


Ing Lalawígang Bulubundúkan (Espaniol: La Montaña; Inggles: Mountain Province) metung yang kandadung gabun lalawigan ning Filipinas king Labuad Cordillera king Luzon. Ing kayang balen tungku iya pin ing Bontoc at ding kayang sepu ilapin makapadurut antimong relo manibat king mauli Ifugao, Benguet, Ilocos Sur, Abra, Kalinga, at Isabela. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Mountain Province ya ing buung lagiu ning lalawigan king Inggles at neng minsan pagkamalian deng ausan Mountain deng dayu. Ing lalawigan malyari diya naman kuyaran at ausan Mt. Province. Ing lalawigan meyaus yang makanyan uling atiu king Cordilleras a sapak bunduk a tuki-tuki atiu king pangulung kalibudtang Luzon.

Ing Lalawígang Bulubundúkan ya mu rin ing mayayaus a makasalesalayan a lalawigan a kasalungsungan deng lalwigan ning  Cordillera. Ining lumang lalawigan tetag de reng Americanu inyang 1908 at katataulian pikawani da la inyang 1966 at meyaus lang Lalawígang Bulubundúkan, Benguet, Kalinga-Apayao at Ifugao.

Ing Lalawígang Bulubundúkan atin yang 10 balen.




#Article 166: Aklan (103 words)


Ing Aklan metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Labuad Albugan Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing Kalibo at atiu king pangulungalbugang dake ning pulung Panay, sesepu king Antique king albugan at Capiz king maulingaslagan. Ing Aklan makayarap ya keng Dayat Malat ning Sibuyan at king lalawigan ning Romblon king pangulu. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Deng Aklanon ila deng tau ning lalawigan Aklan ning Filipinas, ing kayang  amanu at kalinangan.  Agpang keng kapanwalan da, ing Aklan menibat ya ing kayang lagiu keng ilug ausan dang Akean.

Ing Aklan atin yang 17 balen.




#Article 167: Guimaras (111 words)


Ing Guimaras metung yang pulung  lalawigan ning Filipinas atiu king   Labuad  Albugan Visayas. Metung ya kareng pekamalating lalawigan, ing kayang balen tungku ya pin ing   Jordan. Ing pulu atiu king Panay Gulf, pilatan ding pulung Panay at Negros. King pangulungalbugan ya pin ing lalawigan ning Iloilo at king mauling aslagan ya pin ing Negros Occidental. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Deng tau king Guimaras Ilonggu la at ing karelang salita ya pin ing  Ilonggu uling dati lang lalawigan ning Iloilo. Ing  Hiligaynon ya pin ing pekasalita da karin at deng tau aintidian da ing Tagalug at Inggles.

Ing Guimaras atin yang 5 balen.




#Article 168: Iloilo (123 words)


Ing Iloilo metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king   Labuad  Albugan Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing  Iloilo Lakanbalen at atiu king maulingaslagang dake ning pulung Panay , sesepu king  Antique king albugan at Capiz king mauli. King maulingaslagang pampang ning  Iloilo ya pin ing pulung lalawigan ning Guimaras at ing sumangid ya pin ing Panay Gulf at Guimaras Strait ing Negros Occidental. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Deng tau kebaluan la bilang Ilonggu at ing karelang salita bilang Ilonggu. Ining amánu áus man bílang Iligeinu (Ilonggu: Hiligaynon; Espaniol: hiligueino)

Ing distritu ning Jaro king Iloilo Lakanbalen, bantug ya keng masaya at masalang fiesta.

Ing Iloilo atin yang 42 balen at 2 lakanbalen.




#Article 169: Negros Occidental (201 words)


Ing Negros Occidental metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Labuad Albugan Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing Bacolod Lakanbalen at sasakupan ne ing pangulungalbugan ning kapitna ning pulung Negros; Negros Oriental ya ing maulingalsgang kapitna. Sumangid ning Panay Gulf at Guimaras Strait king pangulungalbugan ya pin ing pulung-lalawigan ning Guimaras at ing lalawigan ning Iloilo king pulung Panay. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Negros Occidental keraklan  Ilonggu ya ing lalawigan.
Dapot deng king aslagang pampang ning lalawigan, a makayarap king Pulung Cebu magsalita lang Sebuánu.  Deng pakatuknagn king Negros ausan da lang Negrensi.

Ing atbu at mayumu ya ing primeru rang kabiayan king Negros Occidental, at papalwal lang maigit kapitna ning mayumu ning bangsa.  Atin yang 15 sugar central a atiu king kapatagan ning lalawigan. ing Victoria's Mill ya ing oekamaragul diling sugar mill king bangsa.

Keraklan keng pamangan manibat keng makalapit a  lugal uli ning pamamgawang mayumu.

Atin kabiayan a pamanasan king Cadiz Lakanbalen, at ating aliwang fishponds keng lalawigan. Metung keng pekamaragul pikukuanan minang tumbaga (copper) atiu king Sipalay Lakanbalen.   
Atin mu ring aliwang cottage industry kalupa na ning handicrafts manibat ka reng bageng atiu ka rin.




#Article 170: Pangulung Samar (169 words)


Ing Pangulung Samar metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king   Labuad  Aslagan Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing  Catarman at atiu king pangulung dake ning pulu ning Samar. Ing sepu na king mauli ilapin deng lalawigan ning Samar at Eastern Samar. King pangulungalbugan, sumangid ning San Bernardino Strait yapin ing  Sorsogon; king aslagan ya pin ing Dayat Malat ning Filipinas at king albugan ya pin ing Dayat Malat ning Samar. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Keraklan ka reng tau magsalita lang Waray-Waray, dapot ing  Cebuanu aintindian de reng keraklan, at magsalita la king balen ning San Isidro at ding pulung balen ning  San Antonio at San Vicente.  Atin pangatlung salita  Inabaknon mayayagkas ya king pulu ning Capul.

Ing Pangulung Samar atin yang 24 balen.

Ing Pangulung Samar nung nu ing (Sumuroy Rebellion) Pamanaklas ng Sumuroy inyang  1649-1650 pegumpisan na ning bayaning Waray a  Juan Ponce Sumuroy.  

Ingyang Guerrang Filipinu-Americanu, ing Pamanyalake king  Catubig milaban la king balen ning Catubig.




#Article 171: Manny Pacquiao (412 words)


Y Emmanuel Manny D. Pacquiao (mibait Disiembri 17, 1978), aka Pacman ampong The Destroyer iya ing kasalungsungan WBC International Super Featherweight Champion (2005–present), dati RING People's Featherweight Champion (2003 to 2005), dati IBF Super Bantamweight Champion (2001 to 2004), ampong dati WBC Flyweight Champion (1998 to 1999). Atin yang talang 41 a panyambut, 3 mesmbut, at 2 tabla, deng 34 a panyambut a knockout o apatudtud nala.

Y Pacquiao mibait ya king lalawigan ning Bukidnon king Filipinas.

Ing boxingeru, a taga General Santos Lakanbalen, Filipinas a kebaluan mu rin bilang The Destroyer kareng kayang kayabe keng boxing. Inari no reng kayang laban kapamilatan ning kayang tumbuk keng kailing gamat.

Ing 27 banuang idad a Pacquiao megumpisa yang keng professional boxing inyang 1995 keng 106 libra. Miatas ya timbang manibat 106 anggang 113 pounds bayu ya mesambut king pang12 nang laban kang Rustico Torrecampo kapamilatan ning pang3 round technical knockout. Kaibat ning laban na kang Torrecampo, y Pacquiao minablas ya king 112 libra. at simbut ne ing WBC Flyweight title at mesambut ya rin king kayang kaduang depensa laban kang Medgoen Singsurat kapamilatan ning third round knockout. Meyakua ya kaya ing sinturun (belt) uli ning eya miras ketang timabang a 112 lb (51 kg). 

Kaibat ningpangasambut an kang Singsurat, y Pacquiao migpatas ya timbang at miras ya Super Bantamweight division a 122 lb (55 kg) nung nu ne ikua ing WBC International title, at sinikap neng limang beses bayu dintang ing kayang world title fight. Ing maragul a break nang Pacquiao dintang inyang Juniu 23, 2001, laban kang IBF Super Bantamweight champion Lehlohonolo Ledwaba. Y Pacquiao penalili diya mu at katatalian ya ing mekoronang IBF Super Bantamweight champion. Y Pacquiao miniscore yang atlung pabagsak bayu mitkunang ing laban inyang panglimang round.

Y Pacquiao simbut ne y Erik Morales kapamilatan ning TKO ken kayang rematch inyang Eneru 21, 2006 king Las Vegas at Thomas and Mack Center, United States. Y Pacquiao mebigsu na niya mu anakbag y Morales inyang round 2 at kinatug yu tud y Morales inyang panganam a round. Y Pacquiao apatudtud ne y Morales aduang beses inyang pang10 round at mituknang inyang 2:33. Ini ineg pekamumunang beses y 29 banuang Morales, dati world champion king atlung klasing timbang, a mituknang king kayang career. King kayang panyambut y Pacquiao iya ngeni ing pekamatas diling contender ning WBC superfeatherweight at malyari na neng akayarap y Marco Antonio Barrera pasibayu keng WBC Belt. Atin pagasang mika-pangatlung laban kang Morales oneng ing bukas e masala.




#Article 172: Ding balen ning Filipínas (147 words)


Ing balen (bayan, keng Tagalug neng misan munisipyu, at municipality keng English metung yang katungkulan (tungku) ning gubyernu king Filipinas. Ing Lalawigan naman atin yang lakanbalen at balen. Ding naman balen atin lang barangay o barriu. Keng English neng misan ausan da lang Towns.

Ing balen ing manimunu ya pin ing mayor, o balen pamuntuk, o alkalde.  Deng talasulat batas (legislature)
ilapin deng Kaduang pamuntuk o bise mayor, at walung konsehal.

Ing balen potang miras ya keng ustung dagul malyari yang maging lakanbalen.  Muna, atin batas a mipasar king Kongresu at pirmadu ya ing Pamuntuk ning Filipinas at deng memalen a pakatuknang ka rin pipagbotuan de nung tanggapan de o lai. ing masanting namu ing lakanbalen dakal ya akakuang budget dapot matas ing tax nung iwangis me mu kareng balen.

Deng balen pikawakawani dala agpang keng panakitan agpang keng penakitan da keng pabanua kilub ning atlung banua:





#Article 174: Agusan del Sur (119 words)


Ing Agusan del Sur metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king labuad Caraga king Mindanao. Ing kayang balen tungku ya pin ing Prosperidad at ding sepu na ilapin deng, magumpisa king pangulu padurut balamu relo, Agusan del Norte, Surigao del Sur, Davao Oriental, Davao de Oro, Davao del Norte, Bukidnon, at Misamis Oriental. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Atin limang katutubu keng lalalawigan: Aeta, Mamanwa, Bagobo, Higaonon, at Manobo. Deng Manobos pakatuknang la keng national highway at kareng balen ilug papuntang sepu ning Compostela Valley. Deng Higaonons pakatuknang la keraklan keng albugang banda ning Ilug Agusan, keraklan king  Esperanza papuntang sepu ning Bukidnon.

Ing Agusan del Sur atin yang 14 balen:




#Article 175: Surigao del Norte (199 words)


Ing Surigao del Norte metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king labuad Caraga king Mindanao. Ing kayang balen tungku ya pin ing Surigao Lakanbalen. Ing lalawigan atin yang atlung pulung mangaragul—Pulung Dinagat, Pulung Siargao, at Pulung Bucas Grande—king Dayat Malat ning Filipinas, at itang malating labuad king pekapangulung pulu ning Mindanao. Ining pekagabun a dake ing sepu na ilapin deng Agusan del Norte, at Surigao del Sur king mauli.

Ing Surigao del Norte ya ing pekapangulung lalawigan ning Mindanao, metung yang maulaganggagamitan dang pamagluslus manibat at papuntang Visayas at Mindanao. Dakal lang lantsang lilipat king Surigao Strait pilatan ning Surigao at ing pulu ning Leyte a magdalang saken at tau keng Liloan king Southern Leyte at ing Surigao Lakanbalen. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Surigao iya ing karinan da reng katutubung Mamanwa. Ing karelang terak a ausan dang  Bonok-Bonok, pagmasusian da balang fiesta na ning San Nicolas de Tolentino a magaganap banua-banua balang Septiembri 10. Ing The Bonok-Bonok papakit da ing pamagsaya da ring katutubu a papasalaamat la kerang karelang guinu para keng dakal a pupul at masaleseng kabulasan.

Ing Surigao del Norte atin yang 27 balen at 1 lakanbalen.




#Article 176: Palawan (271 words)


Ing Palawan metung yang pulung lalawigan ning Filipinas atiu king labuad Albugan Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing Puerto Princesa Lakanbalen at iti ya ing pekamalapad diling lalawigan agpang keng gabun. Ding Pulu ning Palawan makaatsat ya manibat Mindoro angga Borneo king mauling albugan. Atiu pilatan ning Dayat Malat ning Mauling Tsina king pangulungalbugan at Dayat Malat ning Sulu king maulingaslagan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Keraklan kareng pakatuknang na ning Palawan magobra la bilang ortelanu at piyun o talapagobra, kabang deng aliwa naman magobra la keng turismu (keraklan sisikasuan d o reng Aleman at Europang turista) at keng pamagmina keng silicon.  Ing pamyutung mibawal inyang 1992.

Ing Palawan atin yang 23 balen at 1 lakanbalen.

Deng bubuu keng Palawan ilapin deng makaba at makitid a pulu ning Palawan , at mas malating pulung makapadurut keng mismung pulu.  Ing Aptas ning Calamian, king pangulung albugan ilapin deng  Pulung Busuanga, Pulung Culion, at Pulung Coron. Ing Pulung Durangan halus tatagkilan ne ing peka-albugan ning Pulung Palawan, kabang ing Pulung Balabac atiu ne neman king mauling tuktuk, makakawani king Borneo kapamilatan ning Balabac Strait. Dagdag pa, ing  Palawan sasakupan ne ing Pulung Cuyo at Pulung Cagayan king Dayat malat ning Sulu. Deng pipipaten a Pulung Spratly, a atiu mga ditak mu keng dinalan a kilumetru king albugan, tuturingan deng kayabe ning Palawan ning Filipinas, at kebaluan ya ka rin bilang Kalayaan Group of Islands.




#Article 177: Negros Oriental (188 words)


Ing Negros Oriental metung yang lalawigan ning Filipinas aitu king labuad Kalibudtang Visayas. Sasakupan ne ing kapitnang maulingaslagan ning pulung Negros, at ing Negros Occidental ya ing kapitnang bandang albugan. Ing Negros Oriental makayarap ya king Cebu king aslagan sumangid ning Tañon Strait at Siquijor king mauling aslagan. Ing kayang balen tungku ya pin ing Dumaguete Lakanbalen. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing eganaganang papulasyun ning Negros Oriental's 1,126,061 ya agpang keng 2000 sensus, at maging yang pang 20ng pekamarakal a tau bilabng lalawigan ning bangsa. 34.5% ning papulasyun atiu ka reng limang lakanbalen a Dumaguete, Bayawan, Tanjay, Bais, at Canlaon. 

Sebuánu yang amanu da reng 95% ning papulasyun at Ilonggu iyang gagamitan da reng mitagan a 5%. Filipino at English aintindian da reng keraklan.

Agriculture iya ing pekaindustria ning Negros Oriental. Deng kayang pekapupuluan ilapin deng atbu, maiz, buku at pale. King kayang pampang, pamanasan iya ing karelang pagkabiayan. Deng tau manyese lang baka, plasdan at pamanyutung.  Atin mu rin mineral a depositu kalupa ning gintu, pilak at tansu.

Ing Negros Oriental atin yang 20 balen at 5  lakanbalen.




#Article 178: Saudita Arabia (183 words)


Ing Kaarian ning Saudi Arabia o keng English,  Kingdom of Saudi Arabia (, Al-Mamlaka al-'Arabiyya as-Sa'Åūdiyya ) iya ing pekamaragul a bangsa king Arabian Telapulu. Makasepu bebe ning Jordan king pangulungalbugan, Iraq king pangulu at pangulungaslgan, Kuwait, Qatar, Bahrain, at ing  United Arab Emirates king aslgan, Oman king maulingaslgan, at Yemen king mauli, nung nu ing Arabic Gulf atiu king pangulungaslgan at ing Malutung Dayat Malat king albugan. 
Iti mayayaus yang ding gabun ding aduang mosque a dalerayan king  Mecca at Medina, ding peka sagradung lugal keng Islam. Keng English, ausan de keraklan bilang Saudi Arabia (pronounced // or  //), o kaya Saudi mu kareng dakal a mangamanung English a expatriate king kaarian, o kaya malagad magagamit KSA.  Ing Arabia neng misan makapatungkul ya keng bangsa, dapot malyari ya naman dalerayan ing mabiulug a telapulu at ding kayang dakal a miyayaliwang bangsa, o kaya neng misan ing mabilugmeto-yatung Arabu.  Ing makuyad a Arabic keraklan ausan da niya mung Sa'ūdiyya / السعودية .

Ing Saudi Arabia atin yang 13 lalawigan. (manatiq, singular - mintaqah).

 Also: Oil boom (1974-85)

Saudi Arabia  (Westview 2004) ISBN 0813340527




#Article 179: Canada (170 words)


Ing Canada iya ing  kaduang pekamaragul bangsa keti yatu karas keng dagul, sasakupan ne ing alus pangulung dake ning Pangulung America. Makayatsat manibat king Atlantic Ocean angga king Pacific Ocean at papuntang pangulu king  Arctic Ocean, ing Canada atin lang karaniwan a sepu ning United States king pangulungalbugan at mauli.

Ing gabun a sasakupan ning Canada tikangan de kanita pang pilan libung abanuang milabas deng miyayaliwang katutubung tau.  magumpisa inyang pang15 dilanua,deng British at French penyaliksikan de kaibat tiknangan de ing Pampang ning Atlantic.  Ing France sinuku na la deng alus eganaganang colonies king Pangulung America inyang 1763 kaibat ning Pitung banuang Guerra.
Inyang 1867, king pamianib da reng atlung British North American colonies kapamilatan da reng Confederation, ing Canada mitatag ya bilang  federal dominion da reng apat a lalawigan. Iti megumpisa ing pangadagdag ampong ing processu ning pangautonomous iabt king United Kingdom, memasala keng Statute ning Westminster inyang 1931 at mitaluktukan kapamilatan ning Canada Act inyang 1982 nung nu ing meputut ngan ing pamagsusu o pamanalig keng British parliament. 




#Article 180: Akrostiku (121 words)


Ing akrostiku metung yang típu ning poema.

Ing sigienting ehemplu king amánung Kapampángan, tituládung Atlung R at Ikayu Ngan (2006), eskrítu ya ning wátas a Filipínung i Aída Tanglao Aguas.

Alwalwa la paglugalan
Tenakan da’t telakaran
Lugud Balen dang dalise
Ugneugne rang piyabeyabe.
Nunu karelang pakamalan
Gabun Tibwan  pasulungan

Rafael, Renato, Rolando, lang binansagan.

Aida anting  pastul
Tony talaturung  kawatasan.

Ikata ngan

Atyu keni misapungul
Yabut tamu ing tune LUGUD pon
Ustung pamiyutus.

Nuan la sana ring balang memalen
Galangan la’t gamitan ring
Amanung Katutubu
Ngeni anggang man kapilan.

Andy,ndro, riel, lan ning California

Mandy ning Nova Scotia, ike Pangilinan ing Siuala

Edwin at Val ning pampanga wikipedia, Ernie ning Aguman

Nancy, at Helen ning Canada, Willy Carpio ning artiStarita,

Yanasa.




#Article 181: Tanglao, Aida, D. (138 words)


Neng Aida D. Tanglao, 4 ya ing Eneru, 2006

A-lwalwa la paglugalan
T-enakan da’t telakaran
L-ugud Balen dang dalise
U-gneugne rang piyabeyabe.
N-unu karelang pakamalan
G-abun Tibwan  pasulungan

R-afael, Renato, Rolando, lang binansagan.

A-ida anting  pastul
T-ony talaturung  kawatasan.

I-kata ngan
K-apampangan
A-tyu keni misapungul
Y-abut tamu ing tune LUGUD pon
U-stung pamiyutus.

N-uan la sana ring balang memalen
G-alangan la’t gamitan ring
A-manung Katutubu
N-geni anggang man kapilan.

A-ndy,ndro, riel, lan ning California
  rnold ning Hawaii, tsing Udis ning Missouri.
M-andy ning Nova Scotia, ike Pangilinan ing Siuala
  ring Meanguabie, metung karing menimuna, Mon David
  oitang mitatas king bandera.
E-dwin at Val ning pampanga wikipedia, Ernie ning Aguman
  ring Kapampangan, Derek Robby ning KSC.
N-ancy, at Helen ning Canada, Willy Carpio ning artiStarita,
  Mar, Willy B., Otelio , at Anne, Lynn, Gus, alwa pa, map tang nasa, 




#Article 182: Indonesia (175 words)


Ing Republika ning Indonesia atiu keng Kapuluang Malay, ing pekamaragul diling kapuluan keti yatu, pilatan ning Indochina at Australia, pilatan ning Indian at Pacific Ocean. Iti ing peka-dakal diling populasyun a Muslim-a-keraklan  a bangsa keti yatu at pangapat a peka-dakal dilin populasyun kabilugan. Timawa lang mi-alalan manibat inyang 1998 Revolution nung nu kinuldas ya keng upaya y Pamuntuk Suharto, nung nu ya mika-upaya ingyang 1965.




#Article 183: Kambodya (115 words)


Ing Kayarian ning Cambodia(para kareng aliwa pang lagyu king Khmer, lawen ya ing keng lalam ing pamipalagyu) metung yang constitutional monarchy king Maulingaslagang Asia a atin populasyun a 13 yuta a katau. Ing metung a memamalen ning Cambodia ing aus da  Cambodian. Keraklan ka reng Cambodians ing kasalpantayan da Theravada Buddhists la at Khmer ing sanga da, dapot dakal mu rin deng Cham at mangalating katutubu kareng talimunduk.

Main article: History of Cambodia

Ing Cambodia makadake ya kareng 20 lalawigan (khet, pangmetung at pangmarakalan) at 4 a balen (krong, pangmetung at pangmarakalan). Makadake la pa bilang distritu (srok), commune (khum), barangay(phum), at pulu (koh). 

Main article: Culture of Cambodia

Main article: List of Cambodia-related topics




#Article 184: Espanya (279 words)


Ing Kayarian ning Espanya (Castila at Galician: Reino de España; Catalan: Regne d'Espanya; Basque: Espainiako Erresuma; Occitan: Regne d'Espanha) ing maragul kareng aduang bangsang bubuu keng Ibrian a telapulu ing metung pa iyapin ing Portugal— a atiu keng maulingalbugan ning Europa. King albugan(at king Galicia, mauli), at ing sepu na iyapin ing Portugal. King mauli ing sepu iyapin ing Gibraltar at king kapamilatan ding syudad king pangulung  Africa (Ceuta at Melilla), Morocco. King bandang pangulungaslagan, kareng bunduk ning Pyrenees, ing sepu iyapin ing France at ing malating principalidad ning Andorra. Kayabe la mu rin deng Pulung Balearic king  Dayat Malat ning Mediterranean, deng  Pulung Canary  king Dayat Malat ning Atlantic at mapilan pang alang pakatuknang a pulu king banda ning Mediterranean ning strait ning Gibraltar, a kebaluan bilang  Plazas de soberanía, antimo deng pulu ning Chafarine, ding batu ning (peñones) ning Vélez at Alhucemas, at ing malating pulu ning Isla Perejil (milalabanan). King pangulu keng Pyrenees, malating makasariling balen a ausan dang Llívia king Catalonia at makapadurut keng territoriu ning France.

 

 

Ing ka-arian Espanya ing pangatatag na, makadake yang lalawigan.  Atin yang 50 lalawigan o (probinsiya). Iting pangatatag bayu ya kareng autonomous communities at makapetsa manibat kanitang 1833. Ngeni, deng autonomous a komunidad a aptas a lalawigan antimo ing  Extremadura atin yang aduang lalawigan: Cáceres at Badajoz). Ding autnomous a komunidad a Asturias, ing Pulung Balearic, Cantabria, La Rioja, Navarre, Murcia, at Madrid ing bangsang tungku) a atin lang tunggal a lalawigan.  Keng makalumang kaugalian deng lalawigan keraklan makadake lang agpang keng kasalesalayan a labuad a ausan dang comarcas.

Ing Espanya atin yang 17 makasarili a communidad (comunidades autónomas) at 2 makasarili a lakanbalen (ciudades autónomas; Ceuta at Melilla).




#Article 185: Brasil (168 words)


Ing Brazil (), opisyal a aus Federatibung Republica ning Brazil () , metung yang bagnsa king Mauling America. iti ing panglimang pekamaragul diling bangsa karas keng lualas a geografia, a sasakupan ne ing alus kapitna ning Mauling America, Ding kayang sepu ilapin ing Atlantic Kadayatmalatan keng aslagan, ing Brazil atin yang pampang  a maiggit . Ding kayng sepu keng pangulu ilapin deng Venezuela, Suriname, Guyana ampong pangmalaut a departamentu ning French Guiana; keng pangulungalbugan ing Colombia; keng albugan ing Bolivia ampong Peru; keng maulingalbugan ing Argentina ampong Paraguay ampong keng mauli ing Uruguay. Dakal kareng kapuluan dake no ning territoriu ning Brazil, kalupa na mo ing  Fernando de Noronha, Rocas Atoll, Saint Peter and Paul Rocks, ampong Trindade at Martim Vaz.

INg Brazil atin yang 26 a states (estados, singular estado) at 1 distritu federal  (distrito federal):

INg Brazil at ding kayang 26 states at Distritu Federal mikawani la karing limang labuad: North, Northeast, Center-West, Southeast and South (Division by Regions).(Division by Regions).

Main article: Kasalpantyan king Brazil




#Article 186: Mauling Amerika (137 words)


Ing Mauling America metung yang continenti atiu king Albugang Hemisphere pilatan ning Pacific at Atlantic Ocean. Keraklan atiu king Mauling Hemisphere. 

As of 2002, South America's unemployment rate was 10.8 %.

Katutubung lupung ning Mauling America kayabe la:




#Article 187: Rufino Santos (157 words)


Ing Kardenal Rufino Jiao Santos mibait ya king Guagua, Pampanga, Filipinas, inyang Agostu 26, 1908 at mete ya king  Menila inyang Septiembri 3, 1973. 
Mikutkut yaking, metropolitan cathedral, Menila, migsilbi ya bilang Arsubispu ning Menila maniabat 1953 anggang 1973. Eleilan ne y Arsubispu Reyes at meging yang bantug bilang pekamumunang Filipinu cardinal. Y Cardinal Santos iyang memye dalan kareng Catholic Charities, St. Paul Hospital (ngeni Cardinal Santos Medical Center). Tetag nya naman ing  Philippine Trust Company at ing Catholic Travel Office. Inyang makalukluk ya, ing Manila Cathedral, a mesira  Meto-Yatung Guerra II, gewa reng pasibayu at ing dedikasyun mibie ya kemng lagyu ning Immaculate Conception inyang  Disiembri 10 1958 . Makanyang mu rin inyang makalukluk ya y Papa Pablo VI megbisita yang pastoral king Filipinas, ing pekamumuna na ning Pekamatas a Papa keng amlat ning pisamban Katoliku. Ing pamaglakbe ning Papa migkataun yiayamurin ing pamikatagun da reng bishop na ning Asia at ing Papa iya memye gracia.




#Article 188: Apl.de.ap (160 words)


Allan Pineda Lindo, (mibait 28 Noviembre 1974) mas kilala re keng  Apl.de.ap.  Mibait ya king pakakalulung lugal a distritu ning Sapang Bato king  Syudad ning Angeles king lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Ing lahi na samut yang  Afro-Filipino.

Y Apl.de.ap kayabe ya kareng bantug a grupung hip hop, ing Black Eyed Peas. Y meragul ya king magulung banda ning Barrio Sapang Bato. Inyang 14 yang idad inampun ne ning Amerikanung turista y Hudgens, at linipat la Los Angeles, California, likuan ne ing pamilya na at bangsa.  Ena kelinguan ing penibatan na at ing pusu na atyu king pamilya na at Filipinas, papakilala na na iya Filipinu-Amerikanu ya. Ketang  album nang  a atyu keng Black Eyed Peas 2003 album Elephunk (Track 11) selita na ing kayang talambye.  Iti buu yang chorus keng Tagalug a ibat ketang kanta dareng Asin a kantang Balita.

Allan Pineda Lindo
aka Apl.de.Ap

birthplace: Pampanga, Philippines
born: November 28, 1974

  
claim to fame: member of Black Eyed Peas




#Article 189: Vanessa Minnillo (108 words)


Y Vanessa Minnillo (mibait Nobiembri 9, 1980 king  Filpinas) metung yang television personality a nung nu ya mu rin ing Miss Teen USA 1998.  

Mibait ya king Clark Air Base at ing tatang na metung yang Americanung Irish/Italian  Vince Minnillo, at Filipinang Ima, Helen Berecero. 

Inyang 2005, meging yang reporter para keng entertainment-themed shows, Entertainment Tonight at The Insider.  

Y Minnillo makataid ya pusu kang New York Yankees shortstop Derek Jeter manibat 2003 at maralas yang mayayakit manalbe kareng pialung. Kasalungsungan yang MTV VJ keng Total Request Live. 

Y Minnillo atiu ya naman at mefeatured yang cover girl na ning October 2005 issue na ning men's magazine Maxim.




#Article 190: Fiksion (5206 words)


Ing fiksion ia ing presentasion ning metung a imahináriung yátû king reseptor.

Ing sigienti metung yang ehemplu ning fiksion, tituládung Ing Kakung Damulag at eskritu nang Renato Alzadón, wátas a Filipínu.

Biseru ya pamu iniang dala neng Jose Baraku king Patyu, a nung nu mi kasalukuyan padarang talyadora ing  pupul a Benzer.  E ya paman kapun. at ala ya pang lagyu nung e Biseru.  Tambing keng aburi ing malapad nang  bulas  at ing timbang nang balangkas. Ulinita, kaibat ming misabi ning Matua, tinggap ke ing aluk nang Jose Baraku, at beyaran keng pitung kaban a Benzer ing biserung damulag.

Meragul ya king gamat ku ing  Biseru. E ke pa pin adinan masanting a lagyu uling e ya pa mekintal at e ya pa mekapun. Ing balak ku sana, potang  makintal at makapun ne, kanita ku ne dinan lagyu, ketang  kabague na mo sana.  Pansamantala, anti ning  e ne biseru, inaus mi ne pamung Bulugan. 

Kabud  mebaintau  ya Y Bulugan, lalu yang lingkas a tikdi. Atmu ne kasanting talakad a balamu wari maragul ya kompiansa keng sarili na. Potang yatna ne ing kayang buntuk, maglulun ing laman king maragul at malilimukmuk nang tundun. Ding sagu nang kasantingan kaba at malantik panga-alkus kinang-kinang la king kalinis uling  parati na lang  tatais kareng matas a pilapil. Malati ya atyan a malapad a salu.  Neng talakad ya ketang babo nang rampa ning paligi  saslag ya ing larawan na ning metung a matatag, matapang, masikan, masanting,  at maki-kayabangan a damulag.

Linto yang mayap a damulag Y Bulugan. Keng panaun ning Bibili,  yang apanaligan ku keng pamamaligtad ampon pamamalbal. Atmu ne panaman kaganakang gamitan keng pamanyable pilapil. Inya kaibat memaligtad, makayagap kung  makatipun  danum uling  agad lang mitakpan keng pamanyable  deng tagubana.  Ing buri ku pa kang Bulugan ya itang kaibat keng peg-obra, at sinoga ke king Gasak, e ya man magkera, nune agad neng mangan. E ya pa naman maselan, agyang yang Kanubsuban at  Pale-palayan  panggigutan na. Inia agyang mapagal ya keng obra keng marangle, e ke akakit mayayayat.

Nung mayap ya Y Bulugan neng panaun ning Bibili, lalu ne man lalto kayapan king panaun ning Sasagmit. Pangaras keng pamanakut pale, yang apanaligan ku Y Bulugan. Agyang itang Lulunak a e ra luluban maka-garosa,  luluban keng makagareta. Magsilbi ya Y Bulugan agyang  yang atyu keng manu o yang atyu keng sikoti. Ing sintingan namu nung yang atyu keng sikoti, ing atyu keng manu e malyaring e  ya gulyut. Uling nung e ya gulyut, pati ya man iguyud nang Bulugan. Ulina nyan maralas kung manaliling guyud ampon paud. Nung misan agyang bayu ya ing guyud, nung mikatagun a e ya timbang a panga-abit mapatlud ya. Makanian mu naman karen paud, nung miras ketang patagilid ya panga-abit mapakli ya naman. Uli pin maragul ya tundun, e na basta paud malyari yang gamitan. Inya indat manakit kung bayung alsut a labung kwayan, agad ku nong kakabitanan panulmang paud bakung atin makareserbang panalili karing paud a mangapakli.

Bulalag ya king baryu ing sikanan nang Bulugan. Nung nukarin atin makabara, yang pakiduang da para manangu. Misan a aldo atin mibarang mag-traktora king makasiping a  asikan. Pekisabi de Y Bulugan para igutan ne.  Mipamulala la ding dinatang a magtraktorang tau Bulacan king sikanan nang Bulugan.   Ustung  yinaya ke saka ke pepamaltukan ing latiku king angin miglangingit la ding bayung guyud at sinaka yang pakakalale ing Traktora king panga lunak na king burak. 

Ding anggang makapatulug a manalbe makanayun no man. King penandit aita, agyang e pa mekintal at mekapun, waga ning pambijira nang kaguiwan, ing bulugan a damulag mipamalagyuan yang Kapampangan. Tutal atin ne murin lagyu,  ngakung sasabi, Y kapampangan, e ku ne pakapun. E masanting daramdaman, nung ing magdala king lagyung  Kapampangan, ala yang bayag!

Kauli ku bale belita ku ing milyari king Matua. Makanayun ya mu naman king miyalilan ne lagyu Y Bulugan. Buri ne mu naman ing lagyung Kapampangan, kabague ne kanu ning damulag a masikan, masanting at matapang. Kabang babalita ku ing guewa nang pamanigut  Kapampangan king traktora, mekad king e ku sasaryan,  mipnu kung diwa king pamag-istoria ku king Matua. Keng pamag-aksyun ku at pamagsalita talagang pagparangalan ke ing kakung damulag.  Ing mapagumasid kung Indu, makanian yang  sinalabat at mekitambulug.

Makagulis nakaman keng boksing  ampon keng arnis.  Makisintingan ka pa naman bagya. Inya, magmayabang nakaman sana, Itung. Balamu e ka kapampangan!

Dinatang ing Panaun na ning Bubulus.

Ketang lulunak a Bana, nung nukarin ya masusukad a galing keng pamanakut, karin ke bubulus Y Kapampangan. Deng sadya nanang kakuyug ilang abe nang  maglaput ketang berding dikut a tutubu karin. Agyang  kaseng magkaleldo man,  mamasa-masa ing gabun, at ketang parting bubuyun, ing dikut e lubusan matutuyut. Ketang saug a maki-sibul karin la maglungad-lungad  neng kapali-palian na ning aldo. Pamisan-misan, atin daratang a damulag a manibat king bandang makababo, dapot e la malyaring maglambat karin, panagalan nalang Kapampangan. E na paintulutan Kapampangan king ing labuad  a pagkarinan na, masalampitak ya karing daratang a manyalaulang banyaga.  

Pangaras keng saguan, ala yang atrasan Y Kapampangan. Deng mangatapang a damulag a daratang mamuska kaya mumuli lang pupulayi. Subali keng matapang ya at masikan, biasa ya pang maki-saguan. E na nala kabud pakipantukan deng sagu na.  Ing metung karing gagawan na ya itang bigla yang sagudsud, kaibat bigla yang matras, saka ya talindiking, at saka ne saguan king tagyang ing kalaban na, inya makanian lang mangasubsub. Potang titikdo ya kanita ne paniaguan a buldit inya kadalasan mamulayi nala mu deng akakalaban na. Basta milayi ya ing kalaban na e ne patugutan panagalan at paniaguan a buldit angga king  ayatad neng muli king tuknangan na ning kalaban nang damulag. Karing pepapulayan na kabilang de ing Maragul nang Apung Cenon, ing Baluki nang Bapang Imung, ing Kalakian nang Tatang Teo, ing Bupalo nang Tatang Syanu, at ing Kalakwe nang Matuang Mindung.

Tungkul naman kekaming  kayanakan a supling ning marangle, ing panaun ning Bubulus , yang peka-maligaya ming penandit. Ibulus mila ding damulag king marangle,at agyang e mi la saklitan, mumuli lang dili ra pamanyatang ning sisilim. Iti ya ing panaun ming mamialung king lalam  ning Mangga, nung nu ke magbitin-bitn kareng baras, at magsane barug karing tangke ning Salbak a gagawan ming tukud. Nung misan, mamialung keng Tetsing ampon Kara Y Krus king maliwalas nang arap bale Matuang Teo.   Misan a panaun na ning Bubulus atin dinatang a kayanakan a menibat king Menila. Pangunakan ne ning taga-Menilang asawa na ning Maestro Caesar Gomez. Agpang keng akalap kung balita, ining kayanakan a Tagalog, metung ya kanu karing siga-siga na ning Tondo.  Siguru pin, uling  ugali na ing maglakad alang pambabo imalan a balamu wari pagparangalan no ding malaswang tatu king kayang katawan. Linto yang mapanabusu karing kayanakan king Baryu. Buri na pitatakutan yang balamu yang damulag a bulugan. Balang piswitan na buri na agad lumapit, uling nung yang lumapit, katusan no buntuk.  Deng anak a e makalaban, angga na  mu keng mumuli lang kikiak. Dakal ya akatumbukan karing kayanakan king baryu, oneng uling sane ya ata keng bugbugan, inya apapagaga na la dening kayanakan a e naman makasane keng pate. Neng makialung neman, maski na keng tetsing o kaya kara y krus, buri na pane yang sasambut, uling nung masasambut ne, siguradu yang mamirait. Angga mu king muli keng tumbukan nung nune man magaling. Ding kayanakan king Baryu, pemalagyuan deng  Taglugan! Ing buri nang sabian nita, Tagalog a bulugan!

Ding mamuntukan king Baryu , panimuna nang Bapang Juan a Tenyente , pekisabian de Y Maestro Caesar king paulian na ne sana ing pangunakan na ning asawa na king Menila. Tinutul ya Y Maestro Caesar agyang mikaluguran la pang Bapang Juan.  Agpang kaya, ala lang karapatan deng pamuntuk baryu para itabi de ing  metung a tau  kabang alang titipang kautusan a manibat king korte. Ing amanuan nang Bapang Juan a Tenyente  ya ing kapayapan na ning baryu, aliwa ing batas.  Oneng  Y Maestro Caesar, pakiduang ne pamu ing dokumentung menibat king Hukum ning Balen, bayu ne paulian ing Tagalog. Masakit ya lub ing Bapang Juan a Tenyente kening kapanutulan nang Maestro Caesar.  Kabang makatipun kami ketang pidadaran a patyu, pakisabi ra ding kayanakan king manus neng gamat Y Bapang Juan a Tenyente at ila na kanung bala.  Ing buri nang sabian nita, pamasibasan deng batu ing bale nang Maestro Caesar bengi-bengi anggang e mabating ing Tagalog. Oneng, Y Bapang Juan a Tenyente, e ne inayunan ing anti kanitang munikala. Inawad na king misip ke pang aliwang paralan.

At belikdan na kung Bapang Juan a Tenyente. 

Kabukasan, king arap nang bale Matuang Teo, akalaban ke pin Tetsing Y Tagalog. Ing pisabi, basta kinimut ya ing batu, mituran ya. Kena mila ding taya king kuadradung gulis king gabun. Ding kaku, lima lang mamera, at ing kaya, metung yang singkung pilak. Inatsa mila ding kekaming batu king pasigmanuan a gulis. Yang mimanu, at inatsa ne ing batu na king lugal a makakambil a malapit karing taya. Inatsa ke ing batu ku king dane makayabat.  Tinira yang palual at sinulparit ya ing sinkung pilak. Kaibat  pinggigut nong pepalual ding mamera. Migmintis ya mu inyang metung nemung taya ing makatagan. Mikatagun ing batu na dinugan yang migtilad king  yamut ning dutung. Telanan ke ing batu ku atsa ka ke sinipat ing batu na.  Balu kung nung e ke turan, mibagud ya ing batu ku at siguradu kung mayabut  Makanian man, kailangan keng tirajan a batu na uling atyu  nongan alus keng gamat na deng taya. Inya, tinira ke ing batu na at ding manalbe dimdam deng mengalaksing. Makanian man, e no buring isuku ding taya. Sasandali na king sinabe ku kanu agyang  e na kuman sinabe. Agyang nanung sabian da ding manakit, e no buring ibie ding taya. Inya  inagkat ku ne mung mialung pasibayu, mupin, dobladu ing taya. Mikabit kung apulung mamera king lub ning gulis at  ya aduang sinkung pilak. Inyang yatsa ne at lawan ing batu na king sigmanuan, pinulut ku lang pemulsa ding taya, at ngaku kaya king e ko buring kakialung deng mapamirait. Kanyan ne mag-alsa at manamun tumbukan.

Binalut milang imalan ding kekeng gamat at saka ke mipamustung tumbukan. Mikarakal la deng tau. Anak, makatua, babayi, lalaki, linual la ban ayalben de ing labanan Tagalog at Kapampangan king arap nang bale Matuang Teo.
 
 
Umpisa pamu mengaturan na ku lupa  karing mangabilis nang pitik ning  kaili nang gamat Tagalog. Ustung tumud ya pa ing wanan nang gamat king atyan ku maibug kung sayukut king kasalit uling ding gamat na balamu sagu la naman damulag. Potang akung manumbuk e ku neman aturan, atmu ne kagaling manginlag. Balu na kung paliwasan a tumbuk, at kaibat bilianan na ku king katawan, at king sikan nang tumbuk, balamu damulag na ku naman a maibug nang mamulayi. Dapot, e ku malyaring mamulayi. Nung mulayi ku, kailian na ku ning mabilug a baryu, at siguradung sabian dang mas ugali ya pang kapampangan ing damulag kesa king makidamulag. Inya, agyang  mangasikan ya sirul Y Tagalog,  pibabata ku na mu ing sakit, pakapasubu naku, agyang mangabukulan naku e ku malyaring kumurul.

Ban e na ku turan masyadu, lebanan keng malapitan. Panikuanan keng ilapit ing lupa ku king salu na at milaban kaming balamu misasaguanan a damulag. Kelambatan ning sagugsuran, apansinan kung  lalata ya bitis. Mapalyaring makasane la king pate piraplanan ding bitis na dapot e la makakundisyun keng pangmalambatan a sagudsuran. Ding bitis kung makasane pupulayi keng aswayan,  lalakad pasalsal neng mangi-uli kung mamuntuk alkus gulung garetang kumpe, at mumukyat dalerayan neng  mangargang atbu neng  kakabyo, lalu lang sisikan kabang lalambat ing sagudsuran  Bandang tauli tutud na ing tumbuk ku king Tagalog. Dapot, ing Tagalog atmu ne katibe. Ing lupa na mengari ya wari  keng gomang makunyat, inya agyang turan ku neng tamak balamu e man manasakit. Ing atyan na anti yamong  bakal  king kasias, inya agyang tutud ing sirul kung pasikwat, balamu e na panamdaman. Aisip ku ing manibayu kung paralan, at pakiapusan ke ing gagawan na neng makisaguan ya Y Kapampangan.

Kinangua kung tyempu. Inyang e ne pyadyan  bigla keng segudsud ing Tagalog. Mengapaurung ya king sikan ning sagudsud. Inyang sagudsud ya sana, bigla keng inatrasan, inya mipabulusuk ya. Mabilis kung migbanda  king katalindikingan at, kalupa na ning gagawan nang Kapampangan, binilyanan ke king tagyang.  Keni pala ing maina na ning Tagalog. Kabud mengaturan ya king tagyang  sinayukut ya king kasakit. At memulayi yang minuli king bale na ning Maestro Caesar Gomez. Sabi da dening  makakampi kaya king dapat salikut na ku kanu, uling kunan ne ing palakul na. Keng palakul kanu, karin ya magaling, at ken de pitakutan deng siga-siga king Tondo. Dapot, alistu neman Y Mang Saru. Sinaguli apanabas nakung aduang kasantingan a kabang tanke Salbak. Maragul ya tiwala Y Mang Saru king yang  balu ra deng Tagalog keng Palakul, e pa magsilbing  pakiarap keng Sinawaling Kapampangan.

E ne tinipa ing Bulugan a Tagalog. 

Kabukasan, abak pang maranun, inatad deng maka-kalesa Y Tagalog king balen. Pepa-ulian de Menila.
Milako la kabag a salu ding kayanakan king baryu. Mebating ne ing dinatang a Tagalug a bulugan.

Karen naman damulag, e ku ne abubulus Y Kapampangan. Ing gagawan ku papastulan ku ne mu neng abak a maranun king pampang na ning paligi bayang makasangap marimlang  ambun neng abak. Kabud minukiat ne ing aldo, yuli ku ne, at pakanan ku ne mung are ampon bulung atbu. Makanano, pane reng amunan saguan deng daratang. Agyang isoga ke pa king Gasak, lapitan de mu rin deng mamuska kaya, at potang managal ne mabagut ya  mu ing tulus. Ing makatakut ya ing sasalimparang tulus  potang managal ne, uling nung atin mituran, siguradu yang manasakit. Mayap a mayap nung alang masasaklit a batal keng lubid ning tulus  uling Y Kapampangan, e ya tuknang tatagal king mamulaying akalaban na, at alang malyaring makasabat!

Agyang e ku ne bubulus Y Kapampangan luluban de pa mu rin dening makabulus a damulag king mula ketang pitatalyanan kung kwayan nung nu ke pakanan.  Makanano,  dening damulag a babay a bisang magpabuktut kaya, pupuntalan de. Ing malilyari naman, deng lalaking tatakiki king babaying damulag pakipaten de Y Kapampangan. Agyang  pekamatibe neng lubid ing  panali ku kaya siguradung patluran ne patye atin linub a mamuska kaya.  Inya, e lumabas ing paruminggu a ala mosang damulag a e muling sugatan a buldit nung e man king tagiliran. Ngeni naman, dening maki-damulag, pane reng susumbung Y Kapampangan kang Bapang Juan a Tenyente. Sasabian da king Y Kapampangan misusubi ya kanu bengisan a tatakut lang datang ing aldo, pati na tau  panyaguan na. Kaministilan mu,  king Y Bapang Juan a Tenyente pakisabian naku, at aduan nang  pakapun ku ne Y Kapampangan para king katahimikan da naman ding damulag king baryu. 

Mikawani keng Bapang Juan a Tenyente. Likuan nakung gulu pamisip. Eku balu nung nanu ing mayap daptan. Tatakut kung pota nung milako ya bayag Y Kapampangan, mabating ing kayang sintingan, tepangan, at sikanan. King aliwang pangasabi,  mawala  ing kayang kayabangan a pagmayabang ku naman. Dapot, king aliwang panig,  malda no man ding makiduang ing makapun ya sana..  Ing pamuntuk ning baryu ya na mismu ing makisabi. Makarine ing magpa-ali kang Bapang Juan a Tenyente, lalu na, tegawan ke pa naman king Kumpil. Nanu kaya ing gawan ku? Dapat kaya o eya dapat makapun Y Kapampangan? 

Milabas ing panaun ning Pamamili at dinatang ing panaun ning Pamanyagmit. Kalupa ning sadya, ing sikanan nang Kapampangan keng pamanakut makagareta yang  e ku pikakunuan pagmayabang.  Mekulili ne ata balugbug ing siping kung asikan a Y Seung keng daramdaman nang gelingan nang Kapampangan, inya kabud apisali na ing kayang pupul  sinali yang metung  a matikding damulag a menibat pa king Malolos Bulakan.
Kabang dadara keng Talyadora king patyu, dela neng Seung ing matikdi nang damulag a pemalagyuan nang Tagalog. Kababalangkas neng Kapampangan, mayabang ya naman talakad, saka malimukmuk ya naman a tundun, uling e ya  kanu agad mekapun. Agyang e pa mesubuk a galing Y Tagalog, dapot keng tanya ra deng  kalupang  manasik, e ya mitauli kang Kapampangan. 

Misan a aldo Domingo, kabang magbaras kami king lalam manga, abatyawan ke Y Tagalog a linub king mulahan king Talimunduk. Megumpisa ya king pamanadyad na king pun ning akasia, at kaibat tiglusan ne ing pun ning sagin a Butulan nung no tinais ding kayang sagu. Agad keng pintalan Y Tagalog ban dakpan ke sana  uling pigaganakan kung lapitan ne Y Kapampangan. dapot meko yang memulayi. Penandit ikit ke Y Seung at sinabi ku kaya king  linub ya king mula Y Tagalog, at babanten ne sana pota 
balikan neng alisuasan Y Kapampangan. Sabi nang Seung king panintunan ne pin Y Tagalog uling mebulus ya kanu king pisogan. Tiru ke nung nuya migbanda, at mine ya pin Y Seung ban dakpan ne ing kayang damulag. Aku naman, linipat ke Y Kapampangan banda king malub king mula, at tinali ke lalam ning santol nung nu ke dininan are. Ken mong lub ku, yaring  malub ne king mula, e na ne puntalan buskan Tagalog karin. 

Mikatagun dinatang ya Y Kong Pelis a konsehal, darala ne ing Manuk nang Talisain. Buri ne kanung ibugnus  kang Malutu, a sinambut nang mekatatlu. Tiki ke king lalam Manga nung nukarin ya makatulus Y Malutu. Kaibat milang pisikaran, bebatan milang tali taid. Pepatuktuk mila laman buldit ampon king palung balang mikapali buntuk. Kaibat pibugnusan mila. Ding magbaras minta lang menalbe king bugnusan. Uling masanting lang mamarug ding manuk, akalimbatawan ke Y Tagalog. E ke ikit linub king mula. Kabud-abud na mu, dimdam ming kukurug ing gabun, misasaguan no palang Kapampangan. Ing lubid nang Kapampangan mepatlud ya king libutad tanda ning bigla neng leputan. 

Diklut mila ding manuk at ilang inalben mi ding misasaguan. Mapali ing labanan ding aduang damulag.
Mamaltuk la deng sagu indat akua rang mipungkulan. Balu nong ilugal Tagalog ding kayang sagu, at  gagalus la king batal nang Kapampangan. Masikan lang parehu inya alang bisang matras king karelang sagudsuran. Malambat la mu rin mipapantuk. Dakal ya galus king batal y Kapampangan, dapot nung kapilan ya mangaplas a katawan karin ya lalung tatapang. Agyang nanu mu, ala keng itsura nang Kapampangan ing mulayi king labanan. Penandit pa ikit keng biglang sinagudsud, kaibat bigla yang tinalindiking. Ustung apaliwasan ne Y Tagalug, segu neng mituki-tuki king tagyang king wanan nang sagu.  Bayu ya mekapanimbang Y Tagalog, sugudsud neng Kapampangan angga king mangapasiklod ya king gabun. Kabang titikdo ya Y Tagalog, pindalas neng piniagu king gulut at balang sikwat ding sagu na lulugut king buldit nang Tagalog. Penandit pa, pupulayi neng minuli Y Tagalog kabang panagalan neng panyaguan a buldit Kapampangan. 

  
Kabukasan, kauli ku bale kaibat ning pamagpastul kung maranun kang Kapampangan, mebigla na ku mu iniang dasnan ku la king lub bale di Bapang Juan a Tenyente, Y kong Peliz a  Konsehal, Y Maestro Gomez, ampon Y Dr. Beltran a Beterinanryu. Belita ra kaku king kaibat-ibat da pamu keta kari Seung at linawe neng Dr. Beltran Y Tagalog. Agpang kang Dr. Beltran mangalalam ya kanu sugat Y Tagalog king katalindikingan ampon king buldit. Nung mipalub ya pa kanung bagya ing pangasagu na,  malamang ing mibusni ya atyan Y Tagalog, at malyaring kamate na. Nung ala murin kanung manganyaya karing sugat, e ne man kanu manganib a bie Y Tagalog. Digdag nang Dr. Beltran king lawan ne mu naman kanu Y Kapampangan.

Kabang alyup-alyupan da ing  babasuk a  salabat a inaluk nang Ima ku, biklat neng Bapang Juan a Tenyente ing talagang paksa ra.

Belikdan neng Bapang Juan a Tenyente Y Dr. Beltran.

Mipakaili kami kening biru nang Dr. Beltran.

pisabian taya ing matulid, aliwa ing kayupayan.          

            

At likuan da kami pin ning Matua. Agpang kaya, ing pamakiabe yang dapat papagbabawan kesa keng katuliran. Ing pamakipag-parang tau mumuna ya kesa keng  matulid na ning metung a tau. Inya agyang katuliran na pang Kapampangan, king lagyu ning pamakibague, pamakikaluguran, at pamakipag-parang tau, magsakripisyu ne pa ing katuliran.

Linawe keng maratna ing Matua. Penamdaman kung balamu ing wawa ku atmu na kapait. Bisa kung magmatulid, dapot nukarin ku manintun katuliran. Balamu wari, aku na mung dili kung mamulang king lugal kung beitan. Ing Maestro, ing Tenyente, ding memaryu, at ngeni ding pengari misasanmetung la king metung a kapagnasan a makapun ne Y Kapampangan. Aku namung e bisa. Anti ku waring kakawe magdili-dili, at makasalansang king atmu na kasalusung agus.

E ku mekatanggui.

Alben ku lang mengidagsa kang Kapampangan.  Muna, dininan dong tali  ding  bitis nang wanan, kaibat sinilu dong parehu ding lubid karing bitis nang kaili. Mibili lang pun kwayan king pilatan nang bitis. Kaibat piyagnan dong inigut ding lubid, miragsa ya ing damulag. Tinali dong mahigpit ding lubid king makasalalak a pun kwayan. Legue nong Dr. Beltran ding gamit na. E man binang miglambat ala neng bayag Y Kapampangan. Kiskusan neng panulung Dr. Beltran ing sugat at saka ne teyi king sinulad, kaibat, penguskusan nang panulu ing galus na king batal kapampangan, yari ne Y Dr. Beltran.  Kayari na, memun ne ing Beterinaryu, uling manenaya la pin kanu detang buktutan nang babi.

Atmu ne kalalagwang milabas ing pabulan. Kayap ne sugat Y Kapampangan. Makanian man, e ke pa mu rin lalague. King malapit king bale mi karin ke tatali, ban alang makalapit mamuska kaya. Pakanan ku ne mung kumpe, bulung atbu, ampon are. Painuman ku ne mu ampon paniabugan king masasaklung danum king  malapit a Talaga.

At linakad la pa ding aldo.....

Misan a abak a maranun, legue keng pistulan Y Kapampangan king baidbid nang atbung Matuang Mindung a malapit king  Kampusantu ding Iglesia. Inyang  saslag ne ing aldo, siniku ku ne Y Kapampangan ban kanita muli na ke sana.  Ustung kalampas mi king Kampusantu da ding Iglesia, bigla neng tinas ing buntuk nang Kapampangan. Inyang malikid ku nung nuya makalawe, ikit ke Y Tagalog ketang babo nang rampa ning paligi, makatas ya buntuk a balamu wari manamun yang labanan. Dinalan king isip ku king maranun neng binulus Seung ing damulag na king gulut dang bale. Maliksi kung kinuldas kang Kapampangan, at ing panyapin kung linggotsi ginamit keng pemampan king mata na baneng e  pansinan Y Tagalog. Memulut kung batu ampon buliga at ilang ginamit kung pemasibas kang Tagalog baya sanang dumayu.  Oneng Y Tagalog balamu talagang manintun yang saguan. Kesa king dumayu ya, tinipa ne pin man king rampa at diretsu ing datang na kang Kapampangan. Bakung e masipit, linisya ku, a deyu ku ne pin man ing longgotsing penakap ku king mata nang Kapampangan.King sakildap a penandit memaltuk la ding misalpukan a sagu. King dalan a ma-alikabuk a papunta king baryu, misagumun la king mipnung tetagan ding aduang damulag,  Y Tagalog at Y Kapampangan.

           
At mikarakal la ding tau.

Nanan ku man balakan, e ya daig keng sikanan Y Kapampangan. Mangapaatras ya Y Tagalog indat sagudsuran ne. Metung pa, titimid neng Kapampangan itang kaili nang sagung Tagalog, inia indat mipakli ya batal y Tagalog  alulugal neng Kapampangan ing sakyud na king salu. Y Kapampangan ala yang sugat,  Y Tagalog dakal ne galus at malalam ya pa itang mesakyud na king salu. Metung karing sakyud nang Kapampangan tinud ya king bitis, balaku sa mapakli ya tud Y Tagalog. Kinangua yang tyempu Y Kapampangan, sugudsud ne Y Tagalog, kaibat, bigla neng telindikingan a sugudsud ne king tagyang. Mengapasubsub ya Y Tagalog, balakusa mamulayi ne. Dapot e ya memulayi! Segudsud neng bigla Y Kapampangan, at Y Kapampangan yang memulayi. Kesa king Y Kapampangan yang managal a manyagu king buldit nang Tagalog, Y Tagalog yang managal a maniagu king buldit nang Kapampangan. 
Inatad neng minuling Tagalog ing pupulaying gagagang Kapampangan. Inyang dasnan ke king lalam santol Y Kapampangan, mangalgal ya laman king takut agyang ala yang sugat. Makalunus ya palang daramdaman manangis a damulag. Ing sambitan na atmu na kasakit. King penandit aita, aintindian ku, ing kikiakan na, aliwa ing pangasambut na king saguan uling e ne man mesambut, nune ilang tatangisan na ding milako nang bayag. Balu na king mebating ing kayang tepangan, ing kayang kayabangan, ing kayang dangalan a pagmaragul nang makatumpak king kanuan na uling darala ne ing lagyung Kapampangan. At aku man menangis ku, melunus ku king damulag ku, at sinisi kung kapait-paitan a nung baket pepabustan keng milako ya bayag Y Kapampangan.

Manibat kanita milako ya gilas Y Kapampangan. Nung mangan ya man tamilmil na mu. Agyang ibulus ke e man maglakad. Nung nu ke likuan karin ne mu. Agyang lapitan de deng babaying damulag, e na no pansin. Ing makalungkut pa, pakibiruan de mung saguan deng babaying damulag pupulayi ne. Nung atin yang akit a lalaking damulag a maki kayabangan, agad na nang mumuling manigalgal keng takut. Itang sadyang damulag a matapang, matatag, masanting, masikan, at maki kayabangan, linual yang dungo at sidsad king kataloti. Ing dangalan nang Kapampangan mimin neng miyugse king pitak ibat ketang aldo milako ya bayag at pilayan ne Y Tagalog.

Misan a abak, maranun keng pintalan Y Kapampangan king kayang balung-balung   bake sanang pastulan king Talimunduk. Ikit ke Y Kapampangan a makakera king gabun, manigalgal yang siguk-siguk. King sinag ning darala kung sulung paritan, ikit kong maglua ding mata na. At atin malalam a saingsing indat lumual ing angin king kayang arung. Yan mang damulag pala biasa yang kumiak. Kikiakan na ing lakuan na naku uling balu na king e na magluat e na ne akit pa ing  matalik nang kakaluguran. Balu na king mika-kayangganan no ding masaya ming penandit king asikan. Balu na king malapit neng mapatlud a inawa. At aku man, balu ku na, inia akuman, maki lua no ding kanakung mata, uling ketang penandit aita maghingalu ne Y Kapampangan. Kambe na ning katataulian nang singap, belag neng Kapampangan ing katawan na king gabun. King kanakung pangasindak mipagulisak kung masikan!

Tinipa yang makaparitan Y tatang Ku. Y Ima ku atyu king kagulutan na.

At mengulangul antimong kematen, uling tutu na ku man kematen! Mete ne ing kakung kakaluguran, ing  kanakung kayaduangan, ing kanakung pagmayabang, ing kanakung Kapampangan! King pangamate nang Kapampangan, balamu wari dake ne ning kakung katawan ing metanggal, antimong metung keng gamat ing melaput, metung keng mata ing mepisak, metung keng bitis ing meputut, o metung keng pangisnawa ing mebating king aktangan na ning kakung bie.

Nanan na ku man panaruan Indu ku, e na ku apatuknang kikiak, uling para kanaku, ing kikiakan ku kasing timbang ne ning yatu , uling karing pago ku, pupusanan ke ing mabayat a kasalan a pepabustan keng mekapun Y Kapampangan. Nung sanang  pepakit kung tetagan , nung sanang pepakit kung tepangan, nung  sanang ginulisak kung masikan king kapanutulan, e ya sana mekapun Y Kapampangan. Oneng ali, pepadalan ku king matuliranan, at e ku pepakit bengisan, e ku pepakit tepangan, e ku pepakit kayabangan, e ku pepakit sikanan, at king gewa kung ita, balamu pin e ku Kapampangan! Balamu pin e ku kapampangan, uling e ku paman mekapun, king pepakit kung telotian, linto king tambing nakung alang bayag!

Masala ne ing aldo na ning abak. Mikarakal no ding tau. Atin nang malulunus kanaku, uling aku ing kewalan. Dapot balu kung atin mu rin matula, uling ing akakit da mu ing kabayangnan nang Kapampangan, aliwa ing agawa nang kasuyuan karela. Datang mu rin ing aldo, potang makabara no ren keng labak, aganaka re mu rin Y Kapampangan. Kanita re paniniglon, paninitunan, pisabisabian, dapot ing Kapampangan a amanuan da, ala na yu!

Masusora naku keng pamaniabyan da. E re aintindian nung nanu ya kabaldugan ing lugud. E re balu ing lusuk a kapanamdaman ning malugud a menese king peparagul nang sinese. Ing balu ra mu ya ing pakinabang a akamtan da king metung a bague. Itang balamu mo, maki ulaga ya mu kabang pakinabangnan de. Inya ngening mete ne, e ra ne pagsalbatan man, nune buri da ne mung pindangan!

At  pekiduang ke ing pala. Ding menasa, memaglako na la, uling ing akua rang apangan kang Kapampangan yang talagang pindalan da. Mayap na mu, atin pang  mitagan a mapilan a  kapanalig a maganakang  sinaup  mengulkul at mengilibing kang Kapampangan.

Kabud milibing ya Y Kapampangan, linub ko ding gamit ku king pamanasik king kamalig. Lingkul ko ding guyud at lubid nang Kapampangan, saka ko sinabit king dalig. King metung a suluk, sinabit ke ing aswe, a balamu wari larawan ne ning Lira ning metung a Watas a  e na dalit pang pasibayu. King kangatbang suluk, sinabit ke ing sarul, a balamu wari, larawan ne ning pluma na ning metung a talasulat a e na pasibayung  sumulat pang kawatasan  Uling ing atyu keng lub ku, yaring itang mete ne Y Kapampangan, e na ku talbug pang pasibayu king marangle. E na ku manasik pang pasibayu!

Aku man, milako naku diwa king bie. Ala nakung pagmayabang! Ala nakung ganang mananaman  pa king marangle. Pati pamangan ampon pamanudtud, e na maniaman a anti ing sadya. Apansin nang Ima ing kanakung pamagmalun. Pigaganakan na ing kumuyad ku naman a bie, at mangari ku kang Kapampangan. Inia, pekisabian ne ing pisan a Ramon, a ituki naku sa king Menila, at yabe na ku king obra ra karing makina. Ila na kanung balang manupa keng pamagpatanam keng Panaun ning Bibili.

King anyaya nang Kong Ramon, tinuki kung meki-pagobra king San Juan Rizal. Ing Amu ming Insik mamaniali yang mesirang kotsi, at ila ding kekaming lalarinan. Potang mesamasan nala, at lupa nong bayung gawa, pisasali nalang mal. Mekasaup ing  pamangalag tornilyu king pamangalinguan king bie na ning marangle. At kabang ala ku king baryu, abalitan ku namu, king ing Tagalog nang Seung yang mag-ari karing damulag, at ing Tagalog nang Mang Caesar maralas ya ngeni king baryu at yang  mag-ari kareng kayanakan. Makalunus-lunus ing milyari, karing damulag kase, ala nang mitagan a atin pang bayag--- at maguing karing kayanakan, balamu wari makanian na naman, pitakutan de Y Tagalog.

Milabas ing panaun.

Dinatang ing panaun ning dadara. Mikatagun minuli kung menapa king baryu. Kabang dadaran dang talyadora ing tauling mibili, dinatang ya Y Jose Baraku kayabe ne ing anak nang Y Pataling. Atin yang tatairan a biseru Y Pataling at buri ne kanung paglibe pale. Tambing keng aburi bikas ing biseru, lalu na, timbang ya pa naman a balangkas. Ala ya pang lagyu ing damulag nung e biseru, uling e ya pa mekintal at eya pa mekapun. Kaibat kung sinangguni king Matua, libayan keng apulung kaban a B-3 ing biseru nang Pataling.

Kabud kayari ning dadaran, tinipun ko ding anggang sinaup. Belita ku karela king manasik kung pasibayu. At king pamitipun aita,  agyang e ya pa mekintal, ampon  ala keng lub ku ing pakapun ke,  dininan mi  neng lagyu ing biserung damulag.  Inaus mi yang Kapampangan.  Ketang penandit aita, baluku na, king manaya mung ditak a panaun, mika-kayangganan na ing pama-ari na ning tagalog nang Seung. At keni naman Tagalog nang Mastro Caesar, ala nang panaun pang dapat panayan!

Kabukasan, ati kami king arap nang bale Matuang Teo, inyang akit miyang dinalan maka-kalesa Y Maestro Caesar, kayabe ne ing asawa na,at Y  Tagalog. Agpang kang Atsing Manting a labandera da, paulian da ne kanu Y Tagalog king Menila, pota kanu mapakli ne naman a tagyang keng pamakisaguan!

Kauli ku bale belitanan ke Y Ima ku.

At minta ku king Kamalig.  Beba ko ding aswe at sarul, at piglako ko kalawang.  Misan pa, atin kung diwang talbug pasibayu king marangle. Nanan me ta yang watas a makidiwang pasibayung lage king marangle ning kawatasan. Ing mayubung timan mamutyawi ya ngeni king kanakung labi, uling balu ku, king ing biserung e pa mekapun, dagul yang metung a matikdi, masikan, masanting, matapang,  matatag, at maki-kayabangan. Dagul yang sagisag ning metung a Kapampangan! Dagul yang matapang a kapilan man ala yang pulayan a Tagalog, uling  yang matibe kung panata, ing mate na ku pamu, bayu ke pabustan milako bayag  Y Kapampangan...




#Article 191: Dan H. Dizon (2021 words)


ART PROFILE Nang  DANIEL H. DIZON, B.F.A.
Y Dan mibait yang ating talino keng pamangulis at meseseng maranun kapamilatan ning kayang pengaring lalaki, ing meangubieng professor Vicente Alvarez Dizon, B.F.A., 1928, B.F.A., Yale, 1936, magumpisang inyang mga apat yang  banua idad. Ing influencia ning tatang keng daragul  anak yapin ing agiang kapilan man malyari yang atiu king studiu ning kayang tatang kabang gugulis ya.  Atatandanan na pang Dan ing api ning kayang pamangulis tungkul keng lugud keng balen milablab inyang 1934 inyang apat yang banua. Ing Tatang memigsu na niya ayari miagnan deng aduang artistic projects king kayang bale/studiu king Varmint St. Malate, Menila - ing maragul a oil painting miki-3pamansag a : (ING LABANAN KING TETE ZAPOTE)1896 THE BATTLE OF ZAPOTE BRIDGE (1896)    at ding 39 colorful watercolor paintings DING PAMANALIWA NING  SUSULUD FILIPINU (1500 anggang 1934)  THE EVOLUTION OF THE FILIPINO COSTUMES.  Miragdagan pa ini inyang 1936 inyang ing matuang Dizon ayari ne ing kayang art degree king Yale University a ating parangal.  Inyang 1934 migising ne neman keng maragul a oil painting ning kayang tatang a mipamansag a: ING LABANAN NING TIRAD PASS (1899)  THE BATTLE OF TIRAD PASS (1899)  a nung nu ing 8ng-banuang anak mesasag ing kayang pagkamakabalen keng dakal a aldo.

Inyang tutuking banua, y Professor Dizon, menyambut yang mumunang dili keng meto-yatung ligligan keng contemporary art manibat kareng 79 a bangsa king Golden Gate International Exposition king San Francisco, California, USA, kapamilatan ning kayang pinyambut a gawa keng larung mikipamansag:AFTER A DAY'S TOIL, (KAIBAT NING ALDONG PAMAGOBRA)  a simbut ne ing bantug a Salvador Dali ning Espanya a meging pangaduang galal.  Ing pangatlu minta ya kang Robert Phillip ning America.  King panaun a aita y Prof. Dizon metung yang talaturung art king Pamantasan ning Filipinas, Mapua Institute of Technology at ning National Teacher's College king Menila la ngan. Y Dan atatandanan na pa na ing mumunang galal a panyambut dininan ne ing Menila at ing buung bangsa tula, at saya at mimie pangatas lawe karela.

Ing pangasiklab ning Meto-Yatung Guerrang IImagumpisa inyang Disiembri 08, 1941, memie kasakitan a bie kareng Dizon.  Inyang magumpisa ya ing 1942, ing Japanese Military Administration minutus lang ibuklat pasibayu reng pipagaralan king Menila at king buung bangsa, kayabe na ing Pamantasan ning Filipinas. Y Prof. Dizon tinggian na ing aluk da reng Japon para magobra para karela at migsangkansangkan yang masakit.  Para milabas la reng kayang katubale, tinanggap yang paminsan-minsan a obra tungkul keng pamaminturang arti king pamanarkila nang apartment king Santa Cruz, Menila.  Kabang deng pamilya na migdatun la kareng kayang katuangan king Angeles, Pampanga nung nu y Dan para milabas ya keng danup meki-pagobra ya paminsan-minsan bilang kitchen boy kaibat ning pamagaral na king regimental Kitchen ning balen a nung nu atin Japanese Army garrison.  E-migluat ding sundalus at opisyalis a Japon ikit da int talino nang Dan keng pamangulis, at dininan deng masakit paintunan lapis at malinis a maputing papil at inadlukan deng gumulis. Maske la pa keng plantsadung unipormi at makinang a baril at parala da la reng megulis a larawan kareng pamilya da Japan. Ing sukli y Dan mipamulala ya kareng kaburian at sigasig keng arti da reng mangatapang at makatakut  a sundalus.  Apagumasdan na keraklan karela ing mailig la keng pamangulis at arti. 

Ena balu deng Japon pepaindalan da kaya ing bayung larangan iyapin ing arti keng Military Art!  Sinaguli y ding drawing nang Dan kayabe la reng sundalus a Japon, ding karelang kagamitan panlaban, deng karelan unipormi, tanki, saken, eruplanu, alwp. at king mung isip at pamananda na  at apasaya na la ding manalbeng Japon.

Kabang-kaba, deng lihim ning kalaban miraras king kayang tatang king ena pamanuru king [U.P.].  Pasibayu migsangkan yang atin makayawang sakit at sinalikut at migdatun ya kareng pamilya king Angeles, Pampanga inyang mumunang dake ning 1943 at megumpisa yang migpinta karin.  Y Dan matula ya kabang akakit neng ing tatang nang magpintang keng watercolor at keng laru. Keni y Prof. Dizon pasalikut na nang pegumpisan deng mumunang gulis ning kayang obramaestrang 30ng watercolor war paintings, a mikapamansag: MANIBAT KING PAMANYAKUP DA RENG JAPON ANGGANG KING PANGATIMAWA IBAT KE RENG AMERICANU AGPANG KENG IKIT NING KANAKUNG BROCHA.

Kaibat-ibat na ning American Liberation ning Filipinas, ing matuang Dizon agad yang metanggap keng U.S. 5th Army Air Force Command king Clark Field bilang consutlant keng kalinangan at amlat. Kabang y Dan naman, ngeni 15 ne, menakit yang obra bilang TENT BOY  ka reng metung a  TENT CITIES  na ning sundalus a  U.S.  Army nung nu la memanyulput king kayang balen.  Mebayad yang tunggal a pesus ing aldo.  dEng kayang ginulis pibandian na nala ning U.S. Military. Inyang kailbudtan na ning 1945  deng pipagaralan memuklat la at y Dan high school ya kanita king balen pipagaralan a Holy  Angel Academy.  Sinaguli meging yang pintor ning eskuela. Kaibat y Prof. Dizon meyaus ya Menila para samasan ne ing Pipagaralan na ning fine Arts king U.P.  Ing makatakut a denasan na king Meto-Yatung Guerra II, nanupata, meging pabilis king kayang mainang katawan at sinuku king sakit keng baga.  Kaibat ning makuyad nang pangaospital  king Quezon Institute,y  prof. Dizon inuli re king kayang bale king Angeles, Pampanga para panenayan ing pupuntalan.

Para makasaup ya keng kayang mamamateng tatang, y Dan ngeni 17, menakit yang obra bilang maminturang paskil king paint shop na ning metung a maragul American Construction Company a atiu king Filipinas ing DRAKE-UTAH-GROVE Co, nung nu ila ing mitutukan gawa at paragulan ing pekamaragul a base kilual ning Continental U.S. Bukud kareng signboards, ing PAINT SHOP gagawa la naman mabusising pamanadluk, makuleng paskil, at titak a karagul a billboards deni egana-gana gawang mepintang gamat! Deng Americanung mamalakad agad-agad dang ikit na y Dan, ing peka-anak keng shop, iyang diling makapintang lupang taung masalese at makule, lalu na deng paka-unipormi.  Manibat kanita, kilub ning pilan mung duminggu, mitas ya puetu manibat maminturang paskil at meging yang artist illustrator a nung nu dininan deng mamesus at atlung sentimus balang metung a oras! ... maragul ne kanita inyang panaun a aita, uling ing libayan kanita aduang pesus balang U.S. dollar... king ketula ning kayang makarateng Tatang.

Inyang Oktubri 1947, y Prof. Vicente Alvarez Dizon meangu ya bie at y Dan iya ing melakuan para itaguyud ne ing Api ning Arti keng pamilya. Keng mapilan mung bulan ing milabas ing  DRAKE-UTAH-GROVE Co. mayayari ne ing pangagawa ning Clark Air base at malapit na ing marakalan a pamagbawas ka reng magobra.  Enana penenayang Dan ing daratang nune linub yang bilang clerk keng Angeles Electric. Corp., at kayagnan na nita bilang malagungtalagulis na ning kumpanya ra. Kaibat na ning obra, papulayi ne ing malating art shop na king bale nung nu ya tatanggap nanu mang klasing obrang arti, kalupa na ning pamangulis, pamaglarawan, gamit pamanuru, paskil at nanu pang akakit ning panimanman. At king panaun a ita karin ya mu rin kinanwang pamagaral-makalaut keng kursung Commercial Design ibat king pipagaralan ning kayang Tatang king - Art Instruction, Inc of Minneapolis, Minnesota, U.S.A. at miggrauduate ya inyang 1951.  Uling e manikuang bachelorship degree king art pauli ning kakulangan keng pamanyalapi, y Dan migdatun ya king electric company.  Y Dan mekiasawa ya inyang 1956 keng metung a malagung dalaga y Enriqueta Dominguez y  Luciano - metung a apu keng tud ning metung a 19 a dilanwang Kastilang Kawal a  Comandante ( a mikaanak a pitu).

Para a pasunuran ne ing kayang buri ning Ima, y Dan mabayat man keng lub na mikyabe ya keng 1959 a buung bangsang art  examination at ligligan para keng MELQUIADES M. CASTRO Art Scholarship king University of the Philippines (Pamantasan ning Filipinas).
Kaibat ning magurung at maigpitang ligligan kareng kasing galing keng talino - 36 king buung bangsa, y Dan ikua ne ing peka matas diling galal at meyaus yang M.M. CASTRO SCHOLAR king banuang ita. Inyang atiu king U.P. parati yang university scholar.  Melyari ya naman part time artist-illustrator keng  IN THE GRADE SCHOOL Magazine at  ning Limbagan LIWAYWAY. Para keng banauang-pamagaral 1961-1962, menikua yang galal a Gintu manibat keng Art Association of the Philippines bilang Best Fine Arts Student of the year. Ing yuniporming RAYADILLO ning Model  Company Unit ning U.P. R.O.T.C.  Regiment   ginulis niya naman Dan at inyang 1963, miggruaduate yang keng bachelor's Degree keng fine Arts cum laude. Kaibat ning pabulan mekalub yang obra bilang staff-artist ning   

Inyang 1965, y Dan was meyakua yang magobra keng DON PEPE HENSON ENTERPRISES (DPHE)  king  Angeles para panimunan ne ing kayang promotions Department. Ing DPHE metung yang real estate developer para keng daragul a pamangilangan da ring communidad a Americanung pamilya ning U.S. Air Force king lakanbalen at king lele at makapadurut ning Clark Air Base. Kayagnan na nita , memuklat yang kayang Art Studio para karing daragul a a pamangilangan da reng libulibung  Americanung servicemen at deng magobrang Filipinu keng base. Keta mu ring panaun a ita, ketang kasagsagan ning kayang artisitic activities king kayang balen, y Dan bigla yang mikabisita ding buung talaturung lalaki ning U.P. School of fine arts, penimunan nang Dean Dominador Castaneda, Sec. Candido Alcantara at  Prof. Jose T, Joya.  Ing karelang pamagdalo, meging yang official a gasi para y Dan makyabe ya keng Art Faculty ning kayang  Alma Mater. Ketang panaun a ita, makatambak ing kayang responsibilidad king DPHE at makasalang a obra king kayang atelier a manibat kareng kayang Americanung customer. Iting aluk a iti maluka nang tinggian king kayang mabayat a lub.

Inyang  1973, y Dan  meyaus yang bilang MOST OUTSTANDING FILIPINO ALUMNUS IN ART ning kayang alma mater - Art Instructions Schools, Inc., Minneapolis, Minnesota, U.S.A. at melimbag ya iti king meto-yatu keng limbagan ning piparagaralan pang-international. Keta mu rin banuang ita, itang historical painting nang Dan metanggap ya para miladlad king Kamikaze Hall  ning Yazukuni Shrine Museum king Tokyo, Japan.  Iti migpatunena y Dan ing mumunang diling e Japon at mumunang Filipinung illustrador/artist  nung nun i kayang obra arti metanggap ya at miladlad king mesabing museo manibat inyang mitatag ya inyang 1869 

Ing FIRST SOLD EXHIBITION nang  Dan melyari king peka Library Hall ning Clark Air Base king Pampanga, Philippines, manibat inyang Juliu 4 anggang 31, 1976. Maka-ain bilang U.S. BICENTENNIAL COMMEMORATIVE ART EXHIBIT nung nu detang 20  watercolor paintings a papakit da iing EVOLUTION OF THE AMERICAN MILITARY UNIFORM FROM 1775 to 1976.

Inyang 1990  Dan pegpursigian na pegkasakitan nang lalang a 30  historical watercolor paintings a papakit da deng talusay  a combat uniforms, firearms at gamit ning Meto-Yatung Guerra II ning Imperial Japanese Armed Forces king Filipinas (Army, Navy, Air Force, Paratroopers, alwp) nung maknanu nal ikit king 
Angeles, Pampanga, Clark Field at king Menila inyang guerra.  Keta mu rin banuang ita mikadalan yang manuknangan king America  nung nu menikua yang obra bilang illustrador/artist at talasaup keng Aklatan king Pacific-Soutwest research station library ning  the Bureau of Forest Service, U.S. Dept. ning Agrikultura king Albany, California.

Manibat 1994 anggang 1997,  y Dan at ing kayang asawa migdatun la king Pulu ning Guam nung nu ya meyakua bilang Art instructor king  Santa Barbara School, metung a Katolikung kalibudtang pipagaralan king balen ning Dededo. Itang panaun a ita mu rin menikua yang pekamumunang galal keng ligligan art!! HEROES ON GUAM  1941 - 1944 para keng kapamasusian ning 50ng ning pangaTimawa ning Guam.  2.  OLD BELLTOWER ning MERIZO  keng historic painting competition, at 3. THE LAST SALVO. 

King Filipinas, y Dan ing peka-primeru nang aduang taung piyalben a nung nu kayabe ne ing wali nang babaing-artist y Josie H. Dizon-Henson king 13th  Lounge, Holiday Inn Clark king Pampanga, manibat Septiembri 28 anggang Oktubri 18, 1999. Maka-ain iyapin ing  kayang Philippine Revolution Centennial Art set: EVOLUTION OF THE FILIPINO REVOLUTIONARY UNIFORMS, 1896-1906. - ing pekamumunang dili king uri na king amlat ning Philippine Art. Dalita lang maka-ain ngeni king Heroes Hall,  king MUSEO ning ANGELES,  dalan ning Sto Rosario (ing matuang Municipio) Syudad ning Angeles.

  




#Article 192: Marinduque (110 words)


Ing Marinduque metung yang pulung lalawigan ning Filipinas atiu king labuad MIMAROPA king Luzon. Ing kayang balen tungku iyapin ing Boac. Ing Marinduque atiu pilatan ning Tayabas Bay king pangulu at Dayat Malat ning Sibuyan king mauli. Atiu king mauli at albugan ning Quezon, aslagan ning Mindoro, at pangulu ning Romblon.

Ing Marinduque alus mabilug yang pulu a atiu mga labing metung manibat keng peka pulu ning Luzon. Atin yang 370 kuadradung milya at iti ing peka pang13ng pekamaragula pulu king Kapuluan Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Marinduque kebaluan ya keng banua-banuang Moriones Festival.

Ing Marinduque atin yang 6 balen.




#Article 193: Zamboanga del Sur (109 words)


Ing Zamboanga del Sur metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king labuad Telapulung Zamboanga king Mindanao. Ing kayang balen tungku iyapin ing Pagadian Lakanbalen at ing lalawigan makasepu ya kareng Zamboanga del Norte king pangulu, Zamboanga Sibugay king albugan, Misamis Occidental king pangulungaslagan, at ning Lanao del Norte king aslagan. King mauli yapin ing Moro Gulf. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Zamboanga del Sur atin yang 26 balen at 2 lakanbalen. 

Ing Zamboanga Lakanbalen makasarili ya keng lalawigan bagya ya makataid.  Deng memalen ning lakanbalen ela miyayalal a panglalawigan a manungkulan nune atin lang sariling representati king  Congresu ning Filipinas.




#Article 194: Zamboanga Sibugay (104 words)


Ing Zamboanga Sibugay metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king labuad Telapulung Zamboanga king Mindanao. Ing kayang balen tungku iyapin ing Ipil at ding kayang sepu ilaping deng Zamboanga del Norte king pangulu, Zamboanga del Sur king aslagan at Zamboanga Lakanbalen king maulingalbugan. King mauli iyapin ing Sibuguey Bay king Moro Gulf. Zamboanga Sibugay iyang pekabayu kareng lalawigan ning Filipinas, melalang inyang 2001, inyang ing pangatlung distritu ning Zamboanga del Sur mikawani ya. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Zamboanga Sibugay atin yang 16 balen. 

Melalang kapamilatan ning  Republic Act No. 8973 inyang  Pebreru 22, 2001.




#Article 195: Sarangani (122 words)


Sarangani metung yang lalawigan ning Filipinas  a atiu king  labuad SOCCSKSARGEN king Mindanao. Ing kayang balen tungku iyapin ing  Alabel at ding sepu na ilapin ding Mauling Cotabato king pangulu at Davao del Sur king aslagan. King mauli iyapin ing  Dayat Malat ning Celebes. Ing lalawigan atin yang aduang dake, ing Sarangani Bay iya bilang ing mikakawani kareng aduang lalawigan, at dati yang dake ning Mauling Cotabato anggang meging yang timawang lalawigan inyang 1992. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Sarangani atin yang 7 balen makasapunggul lang aduang dake, pikawani no ningSarangani Bay. Ing dake albugan atin yang  Kiamba, Maasim, at Maitum, kaba naman ing aslagang dake ilapin ding Alabel, Glan, Malapatan, and Malungon.




#Article 196: Mauling Cotabato (113 words)


Ing Mauling Cotabato metung yang lalawigan ning Filipinas  a atiu king  labuad SOCCSKSARGEN king Mindanao. Ing kayang balen tungku iyapin ing  Koronadal Lakanbalen at ding sepu na ilapin deng Sultan Kudarat king pangulu at albugan, Sarangani king mauli at aslagan, at Davao del Sur king aslagan. King maulingaslagan iyapin ing Sarangani Bay.

Ing General Santos Lakanbalen, keng pampang ning Sarangani Bay, ing pekamalapad at maulagang syudad ning Mauling Cotabato at ini ing peka-seaport  na. Ing lalawigan Saranganidati yang dake ning Mauling Cotabato anggang meging yang timawa ing lalawigan inyang 1992. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Mauling Cotabato atin yang 10 balen at  2 lakanbalen.




#Article 197: Basilan (260 words)


Ing Basilan metung yang pulung  lalawigan ning  Filipinas atiu king Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Ing kayang balen tungku iyapin ing  Syudad Lamitan at atiu mu king mauling banda ning pampang ning Telapulu ning Zamboanga. Ing Basilan iya ing pekapangulung dili kareng pekapulu ning Kapuluan Sulu. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Basilan atin yang 6 balen at 1 lakanbalen. Ing Isabela Lakanbalen iya mu ing syudad at balen tungku ning Basilan. Dapot, ing Isabela Lakanbalen, metung yang timawa keng lalawigan, at ing tutu dake ne ning labuad ning Telapulung Zamboanga. Ing Basilan dati yang dake ning Albugang Mindanao (ing dati nang lagyu ning Telapulung Zamboanga), dapot inyang kapilan pa mung plebiscite deng memalen ning Basilan pinili ra ing makyabe la keng BARMM, dapot ing Isabela Lakanbalen ela mikyabe.

Deng minunang menuknangan keng pulu ilapin deng Orang Dampuan, deng ninunu da reng  Yakan. Ing bantug a Sultan Kudrat migkuta ya king balen Lamitan anggang inyang datang la reng Kastila at lemutak dala inyang 1637. Deng missionaryung Jesuit dintang la mapilan mung banua.

Deng Dutch lisuban de ing Basilan inyang  1747 oneng deng katutubu tinulak dalang pabalik. Deng French sibukan deng sakupan ing lalawigan inyang 1844, dapot ilamurin ela migtagumpe. Kaibat na nita, sinaguli mu, deng Kastila ginawa lang kutang gawa keng batu at pelagyu de kang Reynang Isabela II.

Ingyang ing balen Zamboanga meging yang syudad inyang 1936, inabe ne ing Basilan. Dapot inyang Juliu 1, 1948, ing Basilan mismu migsarili. Ing syudad meging yang lalawigan inyang Disiembri 27, 1973.

  




#Article 198: Lanao del Sur (111 words)


Ing Lanao del Sur metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Ing kayang balen tungku iyapin ing Marawi Lakanbalen at ding kayang sepu ilapin ding Lanao del Norte king pangulu, Bukidnon king aslagan, at Maguindanao at Cotabato king mauli. King bandang maulingalbugan iyapin ing Illana Bay, ing takde ning Moro Gulf. Kilub ning Lanao del Sur iyapin ing Danao Lanao, ing pekamaragul diling danao king Mindanao, nung nu ya karin ing Batis Maria Cristina, ing pekamaragul a batis king bangsa. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Lanao del Sur atin yang 38 balen at 1 lakanbalen.




#Article 199: Maguindánao (100 words)


Ing Maguindanao metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Ing kayang balen tungku iyapin ing Shariff Aguak at ding sepu na ilapin deng Lanao del Sur king pangulu, Cotabato king aslagan, at Sultan Kudarat king mauli. King bandang albugan iyapin ing Moro Gulf. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Karinan Managkat Pansin

Ing Maguindanao atin yang 28 balen at 1 lakanbalen. Agiang ing Cotabato Lakanbalen atiu kilub ning Maguindanao, makasarili ya keng lalawigan. Agiang atiu keng kalibudtan na ning Labuad Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao.




#Article 200: Tawi-Tawi (171 words)


Ing Tawi-Tawi metung yang pulung lalawigan ning Filipinas atiu king Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Ing balen tungku ning Tawi-Tawi iyapin ing Panglima Sugala at ing lalawigan ya ing pekamauli ning bangsa. King pangulungaslagan iyapin ing lalawigan ning Sulu at king albugan ing Sabah king Malaysia. Ing Tawi-Tawi sasakupan nala deng alieang pulu na ning Dayat Malat na ning Sulu king pangulungalbugan, ing Cagayan de Tawi-Tawi Island at ing Turtle Islands, at atiu mu king 20 kilometru karayu king Sabah. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Keraklan ka reng tau ning Tawi-Tawi karen lang katututbung Sama o kaya Katutubung Badjao. Dakal ka reng tau makipagkalakalan la king Sabah, uli ning 14 kilometru kalaut. Deng salita ning  Sama ilapin deng, Tausug, Badjao, Arabic, ampong Bahasa Malaysia ila reng keraklan a mayayagkas keni.

Ing Tawitawi atin  yang 10 balen. Keraklan ka reng balen atiu la kareng pulu na ning Kapuluan Sulu. Adua kareti, Mapun, ampong Turtle Islands atiu la king Dayat Malat ning Sulu.




#Article 201: Bukidnon (226 words)


Ing Bukidnon metung yang maka-kandadunggabun a lalawigan ning Filipinas king labuad  Pangulung Mindanao.  Ing balen tungku ya pin ing Malaybalay Lakanbalen. Ding sepu ning lalawigan ilapin deng, padurut-relo manibat king pangulu, Misamis Oriental, Agusan del Sur, Davao del Norte, Cotabato, Lanao del Sur, at Lanao del Norte.

Ing Bukidnon kebaluan ya kareng Filipinu bilang panibatan gule at bunga na ning Mindanao.  Ding pitamnanan na ning lalawigan papalwal lang dakal a bunga kayabe ne ing pinya. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Agpang keng amlat menibat keng asbuk da reng katutubu ning Bukidnon, atin apat a katutubu king Kalibudtang Mindanao. Deng Maranao  apakatuknang king Lanao del Sur, Deng Maguindanao king Cotabato at ding Manobo king Mauling dake at ding Talaandig king  Pangulung-Kalibudtang dake. Inyang ing gubyernu pirake-rake ne ing kalibudtang Mindanao para maging lalawigan, deng Talaandig ampong deng Manobo kayabe la inyang magumpisa ya ing 20th dilanwa. Deng Sebuánu ampong Boolánu, Ilonggu migdatun la keng lalawigan at tikyan da reng miyayaliwang punggul menibat king Luzon, lalu na reng Ilocano, Batangeño, deng Igorot ampo reng Ivatan. Deni menambag la ngan keng pamisamutsamut na ning kalinangan ka reng katutubu. Detang memundukan at memanggubat asikap da ing karelang katutubung kalinangan. Dening malapad a katutubu at dinayu menambag la maragul keng pamagluid na ning lalawigan.

Ing Bukidnon atin yang 20ng  balen at  2ng  lakanbalen.

  




#Article 202: Ding lalawígan ning Filipínas (159 words)


Ing lalawigan (province keng English) iya ing primerung lokal a gubyernu king Filipinas. Ing bangsa maka dake yang ating 79 lalawigan, nung nu pidake do pa bilang lakanbalen  and balen. Ing National Capital Region (Bangsang Balen Tungku a Labuad), nung nu ing lakanbalen tungku Menila kayabe ya, eya makarake anti ding lalawigan.

Deng lalawigan makaaptas lang 17ng  labuad (region)  agpang keng geographical, kalinangan, at katutubung tangi. Labing apat kareng labuad makalagyu agpang keng bilang at mikipamitukituki la agpang keng karelang karinan manibat pangulu anggang mauli.  Deng National Capital Region(NCR), Cordillera Administrative Region (CAR), at Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) ela makatuki keng pamalagyu agpang keng bilang.

Ing gubernador ing peka pamuntuk ning gubyernung panglalawigan.  Para keng pamangawang batas, ing lalawigan midake ya agpang keng distritung pangkongresu a nung nu ing repisentanit iya ing mangatawan. Balang distritu atin lang kayanib keng Every district also has board members in the Provincial Board (see the succeeding section on the Provincial government).




#Article 203: Tutung Pisamban nang Jesus (315 words)


Ing Tutung Pisamban nang Jesus (English Wikipedia Article: ) metung yang timawang pisamban Isik a metatag king Beijing, China inyang 1917. Keng yang Pentecostal branch ning Christianity a mibua inyang 1900s.
Ngeni atin neng mga 1.5 million a kayanib kareng apat a pulu't limang bangsa. Ing pisamban mitatag ya Filipinas inyang 1983.

Ing pamananggap ning Santu Espiritu, mipaltutu king pamsalita da reng dila, metung yang makapatuneng amana me ing Kayarian ning Banua
 

Ing pamagbinyag keng danum metung yang sacramentung para linisan la reng kasalanan para ela kumabyeng pasibayu. Ing pamagbinyag kailangan malyari keng natural a mabieng danum, antimong ilug, dayat malat o sibul.

Ing Magbinyag, a nung nu ya tinanggap pangabinyag danum a Espitu Santu, gawan na kapamilatan ning lagiu nang Jesu Kristu. At ing mabibinyag buu yang ipalbug keng danum nung nu ing buntuk makaduku ya at maka-arap palalam.

Hesu Kristo, ing Salitang meging Laman/Tao, mete ya keng krus para tubusan la reng makasalanan, Kinabye ya keng ikatlung aldo at minukyat keng banwa. Iya mu ing
tune tagapagligtas da reng tau, Ing meglalang keng Banwa at yatu, at iya ing tune
a Diyos.

Ing Banal a Bibliya, Maglaman yang Lumang tipan at Bayung Tipan, na inispirasyunan ning Ginu, Ing Kasulatan a tutu, at ing pamantayan da reng Kristiyano keng karelang biye.

Ing pangakabus o kaligtasan pagkalub ne ning kalam ning Dios kapamilatan ning kasalpantayanan. Kailangan lang manalig king Espiritu Santo (o Banal a Espiritu) deng manuala ba lang tuki king kabanalan, munie galang king Dios, at lugud king meto ketawan

Ing tutung Iglesya ng Kristo, Telakad ne ning Ginu tamung Hesu Kristo, keng Banal a Espiritu anyang panahon ning Latter rain, Ing mitagan a tutung Iglesya anyang panahon dareng Apostol.

Ing kadwang pamagdatang ning Ginu malyari keng katapusan patse binaba ya keng
banwa para hatulan ya ing yatu: Deng Matulid makatanggap lang Alang Kayaryan a Biye, Kabang deng Makasalanan alang kayaryan ing kaparusan karela.




#Article 204: Luzon (534 words)


Ing Luzón iyang pekamaragul at peka-maulagang pulu karas keng politka king Filipinas at metung ya kareng atlung punggul a pulu king bangsa, kayabe nala ding adua pa,  ing Visayas at ing Mindanao. Ing Luzon bilang grupung pulu, kayabe na ing Luzon mismu, ampo ring Batanes at grupung pulung Babuyan king pangulu, at ing peka at ding makalaut a  pulung Catanduanes, Marinduque, Masbate, Romblon, at Mindoro king mauli. Deng grupun pulung Palawan, nung nu dati kayabe ya keng administratibung labuad ning Luzon miyalis ya keng Labuad VI king Visayas inyang 2005.

See also Geography of the Philippines.

Labuad Ilocos  (Labuad I) atiu king pangulungalbugan ning dake ning mismung pulu. Ding kayang lalawigan ilapin ding: Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union, and Pangasinan. Keraklan kareng kayang pakatuknang  Ilocanu la at ing karelang amanu  Ilokanu at Pangasinan. Ing labuad balen tungku iyapin ing  San Fernando Lakanbalen, La Union. Ing amanu Vigan king lalawigan Ilocos iya ing peka matuang makatatag a Kastilang kolonial a lakanbalen king Filipinas. 

Ing Saug Cagayan (Labuad  II) atiu king pangulungaslagan ning pekapulu at sasakupan ne ing Batanes at Pulung Babuyan king pangulu. Ing saug makapadurut ya keng Cordillera Central at ning bulubunkin ning Sierra Madre. King kalibudtaran na iyapin ing pekamakabang ilug ning bangsa, ing Ilug Cagayan. Ding kayang lalawigan ilapin ding Batanes, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, at Quirino. Ing kayang kalibudtarang tungku iyapin ing  Tuguegarao Lakanbalen king lalawigan ning Cagayan.

Ing Kalibudtarang Luzon (Labuad III) atin yang pekamalapad diling patag ning bangsa at papalual yang alus kekaklan ning abias ning bangsa. Ding kayang lalawigan ilapin deng 
Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija,  Pampanga, Tarlac, at Zambales. Ing labuad tungku na iyapin ing San Fernando Lakanbalen, Pampanga.  Ing dating  United States Navy base ning  Subic Bay, ngeni timawang daungan, atiu king lalawigan ning Zambales.  Ing dating United States Air Force base atiu king Pampanga at ngeni metung yang airport ing Diosdado Macapagal International Airport.

Ing CALABARZON (Labuad IV-A), metung yang pekabayung labuad ning bangsa, dati dake ne  ning Mauling Tagalog (Labuad IV). Iti ing peka-mataung diling labuad ning bangsa. Ing lagyu na ilapin deng mumunang kuldit ding lagyu da ring kayang lalawigan, at ilapin deng Batangas, Cavite, Laguna, Quezon, at Rizal. Deng Tagalug ila reng peka-pakatuknang keting labuad a iti. Ing peka balen tungku na iyapin ing Menila, nanupata  ing Quezon Lakanbalen mabibilang iya mu rin antimong balen tungku kareng mapilan a opiyalis ning gubyernu.

Ing MIMAROPA (Labuad IV-B), anti murin ing CALABARZON ila ring pekabayung labuad king bangsa, at dati yang dake ning Mauling Tagalog (Labuad IV). Kayabe la keti ring keraklan a pulu keti Luzon.  Ing lagyu ning labuad ila reng mumunang kuldit ning lalawigan at ila ring Marinduque, Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Romblon, at dati Palawan, nung nu atiu ne ngeni king labuad Albugan Visayas.

Ing Bicol Region (Labuad V) 

Cordillera Administrative Region (CAR) 

Ing National Capital Region (NCR) metung yang makaaliwang administrabung labuad a nung nu ing bangsang balen tungku a atiu, Menila, ing peka-matuang diling  lakanbalen, Quezon Lakanbalen at ding 15 lakanbalen at balen pa.is  Ing labuad kebaluan ya king pamansag a Keragulang Menila (Metro Manila). Iti mu ing labuad a alang lalawigan, at iti ing peka-matau a mika 10 milyun a taung pakatuknang king 636 kmsup2; a lapad.




#Article 205: Aslagang Mindoru (147 words)


Ing Aslagang Mindoru metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king labuad MIMAROPA king Luzon. Ing kayang balen tungku iyapin ing Syudad Calapan at sasakupan ne ing kapitnang aslagan ning pulu ning Mindoro; ing Occidental Mindoro iya ing kapitnang albugan. King aslagan ning lalawigan yapin ing Dayat malat ning Sibuyan at Romblon. King pangulu iyapin ing Batangas lipat ning Verde Island Passage. Ing Pulu ning Semirara ning Antique ila ring king mauli. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Aslagang Mindoru kebaluan ya kareng turista uli ning Puerto Galera. Iting balen a itiThis, pilan yang oras manibat Menila,  pagmayabang na ing mangaputing  beach resorts at diving spots. Para kareng mangasikan lub, ing  Mt. Halcon, king bandang albugan sepu ning lalawigan babie yang mas mangasakit a pamanukyat bunduk a aranasan king Filipinas.

Ing Aslagang Mindoru atin yang 14 balen at  1 lakanbalen.




#Article 206: Romblon (104 words)


Ing Romblon metung yang pulung lalawigan ning  Filipinas atiu king labuad MIMAROPA king Luzon. Ing kayang balen tungku iyapin ing Romblon. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Romblon atin yang dakal a pulu a atiu king Dayat Malat ning Sibuyan. Atiu king mauli ning Marinduque at Quezon, aslagan ning Mindoro, pangulu ning Aklan, at albugan ning Masbate. Deng atlung pekapulu ilapin deng Pulu ning Romblon, Pulu ning Tablas , at  Pulu ning Sibuyan.

Ing Romblon iyang pekadakal diling apapalual a mangatas a uring  marble, a katumbas ning papalual ning Italy.

Ing Romblon atin yang 17 balen.




#Article 207: California (152 words)


Ing State ning California (IPA: /IPA chart for English|/) iya ing peka marakal a populasyun a state king United States ning America. Atiu king Pacific coast ning Pangulung America, at atin yang sepu king Oregon, Nevada at Arizona king United States, at Baja California king Mexico.  Deng apat a maragul a lakanbalen ning state ilapin deng Los Angeles, San Diego, San Jose at San Francisco.  Ing California bantug ya keng miyayaliwang clima at aliwaliwang katutubung populasyun.  Ing state atin yang 58 counties. 

Ing Babo California megumpisa yang mesakup at tiknangan de reng Emperiu ning Espanya inyang 1769, at kaibat ning katimawan ning Mexico inyang 1821, misundu ya bilang dake ning Mexico. Kaibat ning makuyad a paruminggung katimawan ning  California Republic inyang 1846, inyang kaibat kayari ning guerang Mexican-American inyang 1848, ing California misuglung ya keng United States at miyabe ya keng Pamisantmetung bilang pang atlungpulu't metung  a state inyang Septiembri 9, 1850.  

 




#Article 208: Virginia (104 words)


Ing Commonwealth ning Virginia () metung yang American state keng Atlantic Pampang na ning Southern United States.  Ing state bantug ya keng lagiung Old Dominion neng misan naman bilang Ima da reng Pamuntuk (Mother of Presidents), pauli ning kebaitan karinan da ring walung U.S. a pamuntuk. Ing state mealkus ya geographically kareng Blue Ridge Mountains ampo ning Chesapeake Bay, karinan da reng keraklan da reng sampanga ampong animales.Ing tungku (kabisera) na ning  commonwealth iyapin ing Richmond, Virginia Beach iya ing pekamarakal diling populasiun, at ing Fairfax County iya ing pekamrakal a populasiun a makadekeng pampolitical. Ing populasiun na ning state maiggit yang pitung yuta..




#Article 209: Florida (105 words)


Ing Florida () metung yang state atiu king maulingaslagan a labuad na ning  United States, kasepu ne ing Alabama king pangulungalbugan ampong Georgia king panguluaslgan. Keraklan na ning gabun na metung yang maragula  a telapulu nung nu ing Laut ning Mexico atiu king albugan ampong mauli, at ing Atlantic Kadayatmalatan king aslgan naman. Keraklan na ning Florida atin yang malisangan at mapekat a subtropical climate; at ing mauli ning Florida atin yang  tropical climate. Ing Florida pelagyuan neng Juan Ponce de León, nung nu dinugpa ya keng telepulu inyang Abril 2, 1513. Ing Florida iya ing pangapat a pekamarakal diling populasiun a state keng U.S.




#Article 210: Georgia (U.S. state) (102 words)


Ing Georgia () metung yangstate king United States ampo pang metung yang mumunang kayabe kareng Thirteen Colonies a minaklas keng batas British inyang  American Revolution. Iti ing tauling kareng Labingatlung Colonies  a mitatag, inyang 1733. Iti ing pangapat a  state para tanggapan ne ing United States Constitution, inyang Eneru 2, 1788. Kinawani ya keng Union inyang Eneru 21, 1861 ampong metung ya  kareng  taganang pitung Confederate states. Iti ing tauling siling state a metanggap pasibayu keng Union, inyang Juliu 15, 1870. Ing Georgia iya ing pangsiyam a pekamarakal diling populasiun keng bangsa, a atin mga 9,544,750 a pakatuknang inyang Juliu 1, 2007. 




#Article 211: Láus (139 words)


Ing Láus, opisyal a aus Republikang Demokrátiku da ring Táung Láu, metung yang gabunmakakandadung socialist republic king Maulingaslagang Asia, sepu ning Myanmar (Burma) at ing People's Republic of China king pangulungalbugan, Vietnam king aslagan, Cambodia king mauli, at Thailand king albugan. Ing Láus kinua ne ing kayang amlat  king Ka-arian ning Lan Xang o kaya Gabun ding Milyan a Gadia keng English Land of a Million Elephants, nung nu atin manibat ikalabingapat anggang ikalabingwalung dilanwa. Kaibat ning panuan da reng French aminyakup, metimawa iya inyang 1949.  Metung a makabang civil war meyari king ding communista  a Pathet Lao ilang miras keng luklukan inayng 1975. 

Ing Láus makdake yang atin labinganam a lalawigan ausan dang (kang), metung a balen (kumpang nakon), at metung a special zone (ketpisade):

Ing bangsa makadake ya pa kaibat na nita bilang distritu ausan dang (muang).




#Article 212: Tailandia (148 words)


Ing Thailand, dati ing Kaarian ning Thailand, metung yang bangsa king Mauling Aslagang Asia. king kayang aslagan, atiu ing Laos at Cambodia; king kayang mauli, ing Gulf ning Thailand at Malaysia; at king albugan, ing Andaman Dayat Malat at Burma. Ing kayang tungku at pekamaragul a lakanbalen iyapin ing Bangkok.

King :  Rama X (2016-)

Ing Thailand midake ya kareng 75 lalawigan (จังหวัด, changwat), nung nu pilupung dalang bilang 5 aptas ning lalawigan agpang keng karinan.  Atin la naman aduang mamanibalang districtu: ing tungku Bangkok (Krung Thep Maha Nakhon) at Pattaya, nung nu ing Bangkok keng yang lalawigan a antas at keraklan mabibilang yang pang76 a lalawigan

NOTa: Deng maka patuag [1], itang lalawigan pangatawanan ne nign Keragulang Bangkok lalam-labuad; kareng patuag [2], itang lalawigan pangatawan ne ning  Albugan lalam-labuad.

Laewn ya rin: Tala da reng lakanbalen king Thailand, Tala da reng klakanbalen king Thailand agpang keng populasyun




#Article 213: Bietnam (144 words)


Ing Bietnam (), opisyal a aus ing Republikang Sosialista ning Bietnam, iay ing pekaaslagan a bangsa ning Indochinese a Telapulu. Atin yang sepu keng Tsina king pangulu, Laos king pangulungalbugan, at Cambodia king maulingalbugan. Keng pampang banda aslagan ning bangsa atiu ing Mauling Tsinang Dayat Malat. Ing populasyun na maiggit yang 85 yuta, ing Bietnam iya ing pang13pekamarakal a populasyun keti yatu. Ing bangsa makatala ya bilang kareng Tutuking Labingmetung a economya; agpang keng bilang na ning gubyernu a atin GDP, growth a 8.17% inyang 2006, ting pangaduang pekamabilis a growth rate kareng bangsa keng Aslagang Asia at pekamabilis keng Maulingaslagang Asia. 



#Article 214: Azerbaijan (164 words)


Ing Azerbaijan (Azerbaijani: Azərbaycan), opisyal a lagyu Republika ning Azerbaijan (Azerbaijani: Azərbaycan Respublikası), metung yang bangsa king labuad Caucasus ning Eurasia. King makakurus dalan ning Aslagang Europa at Albugang Asia, ding sepu na ilapin ding  Dayat malat ning Caspian king aslagan, Russia king pangulu, Georgia king pangulung albugan, Armenia king albugan, at Iran king mauli. Ing Nakhichevan Autonomous Republic (ing labuad atiu kilual ning Azerbaijan dapot Azerbaijan ya pa rin) makasepu ya king Armenia king pangulu at aslagan, ing Iran king mauli at albugan, at Turkey king pangulungalbugan. ing labuad Nagorno-Karabakh king bandang maulingalbugan ning bangsa migdeclara lang katimawan pansarili kakawani keng Azerbaijan inyang 1991.

Ing Azerbaijan metung yang state nung nu ing kapakanana da reng tau mumuna bayu ing kasalpantayanan at kayanib ya keng Council ning Europe ibat 2001. Keraklan ka reng pakatuknang Shi'a Muslim la at Albugang Turkic ing lahi da at kebaluan bilang Azerbaijanis, o kaya bilang Azeris. Ing bangsa mumusabung yang metung a  democrasiya, dapot atin yang authoritarian a pamamalakad.




#Article 215: Butan (123 words)


Ing Kaarian ning Bhutan ( ) metung yang kandadaunggabun a bangsa king Mauling Asia a atiu pilatan ning India at China. Ing mabilug a bangsa bulubundukin maliban keng mapilan a malating pakabang subtropical plains king masepung mauli nung nu ring saug misasalubung la  at kebaluan a  Duars. Ing pilatan da ring katas ding subtropical plains karing glacier-mitakpan a Himalaya katas miraras mga 7,000 m (23,000 feet). Ing kayang traditional a economy  makabasi ya keng forestry, animal husbandry, at salud uran a pamanararu o pamanyarul, dapot deti ela lalagpas 50% ning GDP ngeni ing Bhutan magexport yang  hydroelectricity. Cash crops, tourism, at development aid (ing tauli manibat India) Mikasensus inyang Abril 2006 nung nu in populasyun 672,425 ya.  Ing Thimphu iya ing kayang tungku.




#Article 216: Heorhia (422 words)


 

Ing Heorhia (Georgian: საქართველო, transliterated as Sakartvelo), kebaluan ya manibat 1990 anggang 1995 bilang Republika ning Heorhia at keng amanung English bilang Republic of Georgia, metung yang bangsa king Eurasia (Aslgang Europa/Albugang Asia). king aslagan ning Matuling a Dayat Malat, keraklan ning kayang dake atiu king South Caucasus, kabang ing aliwang dake atiu king Pangulung Caucasus. Dati yang republika ning Soviet a Pisanmetung, miyayabe la sepu ning Russia king pangulu at Turkey, Armenia, at Azerbaijan king mauli.

Ing Georgia makadake ya kareng siyam a labuad. Deng siyam a labuad ilapin deng Guria, Imereti, Kakheti, Kvemo Kartli, Mtskheta-Mtianeti, Racha-Lechkhumi and Kvemo Svaneti, Samegrelo-Zemo Svaneti, Samtskhe-Javakheti, ampong Shida Kartli.

Ing Georgia makadake ya kareng 69 a distritu. Deng makatuki ilapin deng distritu ning Georgia: Abasha, Adigeni, Akhalgori, Akhalkalaki, Akhaltsikhe, Akhmeta, Ambrolauri, Aspindza, Baghdati, Batumi, Bolnisi, Borjomi, Chiatura, Chkhorotsku, Chokhatauri, Dedoplistskaro, Dmanisi, Dusheti, Gagra, Gali, Gardabani, Gori, Gudauta, Gulripshi, Gurjaani, Java, Kareli, Kaspi, Kedi, Kharagauli, Khashuri, Khelvachauri, Khobi, Khoni, Khulo, Kobuleti, Kutaisi, Kvareli, Lagodekhi, Lanchkhuti, Lentekhi, Marneuli, Martvili, Mestia, Mtskheta, Ninotsminda, Oni, Ozurgeti, Poti, Rustavi, Sachkhere, Sagarejo, Samtredia, Senaki, Shuakhevi, Sighnaghi, Sukhumi, Stepantsminda, Telavi, Terjola, Tetritskaro, Tianeti, Tkibuli, Tsageri, Tskhinvali, Tsalenjikha, Tsalka, Tskaltubo, Vani, Zestaponi, and Zugdidi.

Ing pekamaragul diling lakanbalen iyapin ing Tbilisi. Deng pun lakanbalen ning Georgia ilapin deng:

Deng aliwang lakanbalen a kayabe ilapin deng Chiatura, Gagra, Gori, Poti, Rustavi, Sukhumi, Tkibuli, Tskaltubo, ampong Tskhinvali.

Kasalungsungan, ing kabilyan ning Mauling Ossetia, a dati autonomous administrative distritu (kebaluan mu rin bilang Tskhinvali labuad), pikakasunduan da pa deng kasap ning Russia kakawani gubyernu. Kapilan pa mu deting pikakasunduan mesira la pauli ning pasiag ning Russia a pasikanan ne ing kayang kampung  king labuad at mamie yang passport kareng taga Mauling Ossetians.  Ing gubyernu ning Georgia pisiag na ing karelang akakit bilang pamanyubuk 
ning Russia para maging asulambi ne ing labuad agadagad. Ing gubyernung Georgian makanyan mu naman ing puna na laban keng pangasngkut ningRussia king Abkhazia, metung mu naman a kakawaning labuad; Ing Abkhazia autonomous republic ya kabilyan, dapot lalakad yang dili. Ining kabilian a ini meginign yang pamaglinins kareng katutubung mga 200,000 Georgians king Labanan king Abkhazia inyang 1992-1993.  Ing Matas a Kodori Gorge iya mu ing dake ning Abkhazia a mandatila keng upaya ning Georgia.  Ing Ajaria ikua na ing kayang  autonomy king kayang sarili kapamilatan na ning masikan a Aslan Abashidze king saup da ring Russian kampung a brigada atiu king pagbatayan king Ajaria. Ing kasalungsungan a pamuntuk ning Georgian i Mikheil Saakashvili binalik ne ing labuad keng upaya ning  Georgia kaibat ning pamagalsa laban kareng isipan dang lagayan keng Abashidze.




#Article 217: India (170 words)


Ing Republica ning India (Hindi  ), kebaluan bilang India, metung yang sovereign a bangsa king Mauling Asia. Iti ing pangpitung-pekamaragul a bangsa karas keng dagul ningkayang geografia, ing pangaduang pekamarakal a populasyun a bangsa, at pekamarakal a populasyun a liberal democracy keti yatu. Ding sepu na ilapin deng  Indian Ocean king mauli, ing Arabian Dayat Malat king albugan, ing Bay ning Bengal king aslagan, ing India atin yang pampang a maiggit 7000 kilometru. Ding sepu na ilapin ding Pakistan king albuganb; Tsina, Nepal, at Bhutan king pangulung-aslagan; at Bangladesh at Myanmar king aslagan.  King Indian Ocean, ing India atiu mu karin ing Sri Lanka, Maldives at Indonesia.

Ing India metung yang pisanmetung a aduang-pulung states at pitung federal a gubyernu. Deng ngan states, deng union territoryu ning Puducherry, at ing Bangsang Tungku Territoryu ning Delhi atin lang meyalal a gubyernu. Detang aliwang limang territoryu atin lang mitulduan a administrador.

Deng ngan states at union territoryu makdake la  bilang distritu. Kareng mangaragula states, deng distritu malyari lang milupung at maging divisyun.




#Article 218: Massachusetts (178 words)


Ing  Commonwealth ning Massachusetts () metung yang  state atiu king labuad ning New England king pangulungaslagan United States. Ing kayang sepu ila reng Pulu ning Rhode ampong Connecticut king mauli, New York king albugan, ampong Vermont ampong New Hampshire king pangulu.  King aslagan, makasepu ya ing Atlantic Kadayatmalatan. Keraklan kareng kayang populasiun a 6.4 yutamakatuknang la king Boston metropolitan area.  Ing Massachusetts iya ing peka-marakal diling populasiun kareng anam New England states. Pangatlu ya karas keng rangku kareng U.S. states pangkabilugan a populasiun pangasiksik at pangapat ya keng GDP per capita.

Deng labingapat a counties, manibat keng albugan papuntang aslagan, ilapin deng
Berkshire,
Franklin,
Hampshire,
Hampden,
Worcester,
Middlesex,
Essex,
Suffolk,
Norfolk,
Bristol,
Plymouth,
Barnstable,
Dukes, and
Nantucket.

Ing Massachusetts ding minunang pakatuknang ilapin deng dakal a katutubung Algonquian : deng Wampanoag, Nauset, Nipmuc, Pocomtuc, Pennacook, Mahican, Massachuset, ampong mapilan a Narragansett ampng Pequot. Dakal kareng katutubu mengamate la kapmilatan da ring tukituking dakit a bulutung a era sasaryan dela da keng Bayung Kabilugan Yatu neng Sir Herbert Popham ampong ring kayang daung king Saco, Maine karinan inyang 1622.




#Article 219: Michigan (106 words)


Ing Michigan () metung yang  Midwestern state na ning United States ning America. Mipalagiu yaI keng Danao Michigan, nung iti meampun keng amanung French na ning  Ojibwe kataya mishigama, ing kabaldugan na maragul a danuman o maragul a danao. 

Ing Michigan pangwalu yang pekamarakal a populasiun kareng state na ning United States. Atin yang pekamakabang tabang danuman a bebe keti yatu, ding kayang sepu lima lang Lakan Danao o keng English Great Lakes, dagdag na pa ing Lake Saint Clair. 


#Article 220: Missouri (106 words)


Ing Missouri () metung yang state king Libutadalbugan a labuad na ning United States makasepu kareng Iowa, Illinois, Kentucky, Tennessee, Arkansas, Oklahoma, Kansas ampong Nebraska. Ing Missouri pang18 yang pekamarakal a populasiun a state. Atin yang 114 a counties ampong metung a  timawang lakanbalen. ing tungku (kabisera) ning Missouri iyapin ing Jefferson Lakanbalen. Deng apat a pekamaragula a kabalenan a karinan ilapin deng, keng pababang pamitukituki, St. Louis, Kansas Lakanbalen, Springfield, ampong Columbia. Ing Missouri meyakua ya dati keng France kayabe ya keng Louisiana Purchase at meging yang Missouri Territory. Dake ning Missouri Territoriu metanggap ya keng aniban bilang pang24 a state inyang Agostu 10, 1821.




#Article 221: Montana (161 words)


Ing Montana () metung yang state king Albugan United States.  Ing katlung dakeng albugan na ning state atin yang dakal a bundukin; deng aliwang pulung bundukin mayayakit la keng katlung libudtad nang dake ning state, a eganagana atin yang 77 bundukin a  Rocky Mountains. Ining geographicu makalto keng kayang lagiu a ibat keng amanung Kastila a katayang montaña (bunduk).  Ing state pangapat ya keng lualas, dapot pang 44 ya keng populasiun, inya pangatlu yang pekamamaba keng  populasiun pangasiksik keng United States. Ing kayang economia manalig ya keng pamagranchu, pamananam wheat, laru anpomg uling keng aslagan, pamanyutung, turismu, ampong mangasias a batung pamagmina keng albugan. Deng turista miraras lang yuta a ayan de banua-banua ing Glacier National Park, ing Battle of Little Bighorn karinan, ampong reng atlung papalub keng Yellowstone National Park. 

Ding karinan a panibalan ning National Park Service kayabe la reng :

Ding kasalpantayanan nung nu la kayabe reng tau ning Montana

Deng aliwang lakanbalen king Monatana ilapin deng :




#Article 222: New Hampshire (182 words)


Ing New Hampshire () metung yang state king New England labuad na ning pangulungaslagan United States na ning America. Ing state mipalagiu ya keng mauling English county na ning Hampshire. Atin yang sepu keng Massachusetts keng mauli, Vermont keng albugan, Maine keng aslagan, ampong Canadian lalawigan na ning Quebec keng pangulu. Ing New Hampshire pang44 ya karas keng lualas ning gabun, pang46 ya keng eganaganang lualas da reng 50 states, ampong pang41 keng populasiun. Ing state a iti iya ing mumunang diling kaibat colonial timawang bangsa na ning Americas inyang kinawani ya keng Pangmaragulan a Britania inyang Eneru 1776, at metung ya kareng taganang thirteen states a mitatag ing United States ning America kaibat ning anam a bulan. Pangsiyam yang state a megpatibe keng United States Constitution, a meging mabisa ya ing documentu. Ing New Hampshire iya ing mumunang state a mika state constitution, ampo iya ing state a alang general sales tax ampong lang personal income tax king state o kaya local  a antas. Ing Concord iya ing state tungku (kabisera), kabang ing  Manchester iya ing pekamaragul diling lakanbalen keng state.




#Article 223: Vermont (136 words)


Ing Vermont () metung yang state king New England labuad ning pangulungaslgan United States ning America. Ing state pang43 ya karas keng lualas keng gabun, , ampong pang45 ya keng eganaganang lualas. Atin yang populasiun a 608,827, pang49 ya ranku kareng 50 state (ligpasan niya mu ing  Wyoming). Iti mu ing alang pampang keng Atlantic a Kadayatmalatan, ing Vermont bantug ya keng Lake Champlain (nung nu maiggit 50% na ning Vermont's albugan sepu) ampo ring kayang Aluntiang a Bunduk (Green Mountains), nung nu pupulayi la pangulu anggang mauli. Ing kayang sepu ila ring Massachusetts keng mauli, New Hampshire keng aslagan, New York keng albugan, ampo ing Canadian lalawigan ning Quebec keng pangulu.

Cities (2003 estimated population):

Agiang dening balen marguldagul la ela maliaring mayaus lakanbalen pauli ning ela meincorporated.

Pekamaragul a balen (2003 tantia keng populasiun): 




#Article 224: Israel (101 words)


Ing State ning Israel melalang ya inyang 1948. Atin yang alialiwang poplulasyun at kasalungsungan labis king pitung milyun a keraklan Jewish la at ing makanyan mu rin ing karelang kasalpantyanan, iti mu kabud ing Jewish state. Ing Jerusalem iya ing kayang tungku at luklukan ning gubyernu. Ing Israel iay kabud ing bangsa king Middle East a mayayaus a liberal democracy, nung nu ding dakal atin lang matulid pang politica at civil a timawa present. Karagdagan na pa niti, ing Israel mayayaus yang pekamaluid king labuad karas keng freedom of the press, business regulations, economic competition, economic freedom, at pangkabilugan human development.




#Article 225: Katar (151 words)


Ing Qatar opisya a aus ing State ning Qatar (Arabic: دولة قطر  transliterated bilang Dawlat Qatar), metung yang emirate king Kalibudtang Aslagan at Albugang Asia, a sasakupan ne ing malating telapulu ning Qatar king pangulungaslagan ning bebe ning maragul a Arabian Telapulu. Ing sepu na iyapin ing Saudi Arabia king mauli; nanupata, ing Persian Gulf papadurutan ne ing state.

Ing Qatar makadake yang apulung balen (Arabic: baladiyah), neng misan mangabaldugan bilang governorates o lalawigan:




#Article 226: Turkiya (126 words)


Ing Turkiya (Turku: Türkiye), opisyal a yawus Republika ning Turkiya (), metung yang Eurasian a bangsa nung nu makaatsat ya lipat ning Anatoliang telapulu king Maulingalbugang Asia at ning Balkan a labuad ning Maulingaslagang Europa. Ing turkey atin yang sepu kareng walung bangsa: Bulgaria king pangulungalbugan; Greece king albugan; Georgia king pangulungaslagan; Armenia, Iran at ing Nakhichevan exclave ning Azerbaijan kinga aslagan; at Iraq at Syria king maulingaslagan. Karagdagan an pa niti, atin yang sepu king Matuling a Dayat Malat king pangulu; ing Aegean Dayat Malat king albugan ati ing Mediterranean Dayat Malat king mauli. Ing Turkey atin ya naman ing Dayat Malat ning Marmara nung nu ding geographers gagamitan de para a gulis de ding sepu ning Europa at Asia, na maging yang bangsa pangtranscontinental.




#Article 227: Rusia (250 words)


Ing Rusia (, Rossiya; mayayagkas ), makanyan mu rin ing Russian Federation (Росси́йская Федера́ция, Rossiyskaya Federatsiya; ,(Russian language) ), metung yang transcontinental a bangsa a makayatsat keng malapad a gabun ning Asia at Europa. Atin yang dagul a 17,075,400 km², ing Russia iya ing pekamaragul diling bangsa keti yatu, a atin sakup a alus dobli ing territoryu ning metung a kaduang pekamaragul a bangsa, ing Canada, at dakal ya mineral at energy pikuanan. Ing Russia iya ing pang-walung pekamarakal a populasyun keti yatu. Ing Russia makasepu ya kareng tutuking bangsa (padurut pabaligtad a relo manibat king pangulungalbugan papuntang maulingaslagan): Norway, Finland, Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, Belarus, Ukraine, Georgia, Azerbaijan, Kazakhstan, China, Mongolia, at North Korea. Malapit ya naman keng United States, Sweden, at Japan karing lipat a mangalapit mung dayat malat antimo ring (ing Bering Strait, ing Baltic Dayat Malat, at La Pérouse Strait, pamitukituki).

Ing Russia metung yang federasyun nung nu, agpang inyang Marsu 1, 2008, atin yang 83 subjects. Dening subjects pantepante la kareng karelang karapatan ampong kareng karelang pareu bilang a pamikakatawanan—aduang delgadu balang— keng Federation Council (upper house na ning Russian parliamentaryu). Dapot, atin lang pamialiwa keng karelang pangaautonomy a tatamasa ra. Deng autonomous okrugs, kabang mong federal subjects king karelang pangasarili, makanyan mu rin makikilala la bilang administratibung pangadake da reng aliwang federal subjects (nung nu ing Chukotka Autonomous Okrug iya kabud makaaliwa). Deng federal subjects mabibilang la bilang kaduang antas da reng federal a pangadake, iti makalalam la kareng federal a batas (mumunang antas).




#Article 228: Republika ning Tsina (140 words)


Ing  Republica ning Sina keng English a amanu Republic of China (R.O.C.; ) metung yang state king  Aslagang Asia. Metung ya kareng minyambut a atin upaya inyang Meto-Yatung Guerra II at kayanib ya karing mitatag keng Pisanmetung a Bangsa. King kayang amlat sasakupan ne ngan ing mabilug a Sina bayu la mewalang upaya deng Kuomintang (KMT) keng mabilug a Sina kareng Communist Party ning Sina inyang mituknang ing lakan akbungan inyang Chinese Civil War inyang 1950. Manibat kanita ing kayang upaya angga mu kareng  pulung lupung ning Taiwan (Formosa), at ding Pescadores, Kinmen, at ing  Matsu Pulu. Inyang mengalabasan a decada ing Republica ning Sina meyaus yang  Taiwan, at manibat inyang 1970s ing lagyung  Sina dalerayan ya keng People's Republic of China. Pauli ning politika manibat keng PRC, ing Republic of China dalerayan yang Chinese Taipei kareng international a aniban. 




#Article 229: Tajikistan (111 words)


Ing Tayikistan (Ingles: Tajikistan, , IPA:  or ), opisyal a aus, ing  Republic of Tajikistan  o kaya keng amanung English, ing Republic of Tajikistan () metung yang bulubundkin a gabunkandadung bangsa king Kalibudatarang Asia. Ding sepu na ilapin ding king Afghanistan king mauli, Uzbekistan king albugan, Kyrgyzstan king pangulu, at Tsina king aslagan.  Keraklan kareng populasyun ning Tajikistan Tajik la katutubu, nung nu kalupa da la kalinangan at amlat deng Iranian a tau at Uzbek a tau at ing amanu ra Tajik amanu.  Misan ing karinan da meging lang Samanid Empire, ing Tajikistan meging yang metung kareng republica ning  Soviet Union inyang pang20 a dilanwa, kebaluan bilang Tajik Soviet Socialist Republic.




#Article 230: Turkmenistan (155 words)


Ing Turkmenistan (kebaluan ya naman bilang Turkmenia) metung yang bangsa king  Kalibudtang Asia. Ing lagyung Turkmenistan ibat ya keng Persian/Sanskritu, ing kabaldugan na gabun da reng Turkmen.  Anggang 1991 metung yang rpublca ning Soviet Union, ing  Turkmen Soviet Socialist Republic.  Atin yang sepu keng  Afghanistan king maulingaslagan, Iran king maulingalbugan, Uzbekistan kingpangulungaslagan, Kazakhstan king pangulungalbugan, at king Caspian Dayat Malat king albugan. Walung-pulung porsiyentu kareng populsyun, Muslim la. Agpang keng CIA World Factbook 2006 a bilang, ing Turkmenistan pang5 ya keng GDP growth rate. Agiang mabandi ya karas keng natural resources king mapilan a lugal, keraklan ning bangsa desiertu ya, ing [Karakum Desert|Karakum (Black Sands) Desert. Atin yang metung a partidung tuntunan at panibalan ne ning Pamuntuk kabang mabie y Saparmurat Niyazov anggang Disiembri 21 2006, inyang mete ye keng  cardiac arrest.  Mika-alalan a Pamuntuk inyang Pebreru 11 2007. Gurbanguly Berdimuhammedow iya ing mengyambut a atin 89% a botu.  Sinumpa ya inyang Pebreru 14 2007.




#Article 231: Emiratos Arabes Unidos (148 words)


Ing  United Arab Emirates (ausan diya mu rin UAE o kaya Emirates) metung yang bangsa king Kalibudtang Aslagan atiu king mulingaslagan ning Arabian a Telapulu king Maulingalbugang Asia keng Persian Gulf, a bibilugan da ringpitung emirate: Abu Dhabi, Ajmān, Dubai, Fujairah, Ras al-Khaimah, Sharjah, at Umm al-Quwain. Bayu 1971, bantug la bilang Trucial States o  kaya Trucial Oman, ing dalerayan na ning labingsiyam a dilanwang truce ning Britain at dakal a Arab Sheikh. Ing lagyung Piratang Pampang megamit ya naman dalerayan king lugal a emirates inyang pang18 anggang maranaun a  pang20 dilanwa. Atin yang sepu keng Oman at Saudi Arabia. Ing bangsa mabandi ya keng laru at, agiang kulang ya kareng aliwang natural resources, makayakit yang aliwang kalakalan antimo deng bangku at aliwang panakitan pangpera. Ing United Arab Emirates, metung a desiertung-pampang a bangsa, meging yang maluid a bangsa kaibat ning pamanikua nang dayung investment funding inyang 1970s. 




#Article 232: Arhelia (119 words)


Ing Arhelia (, al-Jazā’ir , Berber: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ, Dzayer, ), opisyal a aus ing Republikang Demokrátikung Pangmaldâ ning Arhelia, metung yang bangsa atiu king Pangulung Africa. iti ing pekamaragul diling bangsa keng Mediterranean Dayat Malat, pangaduang pekamaragul keng Labuad Arabu, at pangadua keng Continenti ning Africa at pang labingmetung a pekamaragul a bangsa keti yatu karas keng lapad ning gabun. Ing kayang sepu keng pangulungaslagan iyapin ing Tunisia keng pangulungaslagan, Libya keng aslagan, Niger keng maulingaslagan, Mali ampong Mauritania keng maulingalbugan, ditak a kilomeru keng Albugan Sahara keng albugan, Morocco keng pangulungalbugan, ampong ing Mediterranean Dayat Malat kengpangulu. Ing kayang lualas alus mga 2,400,000 km² a atin mga populasiun a malapit keng 34,000,000. Ing kayang tungku (kabisera) iyapin ing Algiers.




#Article 233: Anggola (159 words)


Ing Anggola, opisial a aus Republika ning Anggola (, ; ), metung yang bangsa king mauli-kalibudtan Africa kasepu ne ing Namibia keng mauli, Democratic Republic of the Congo keng pangulu, ampo ing Zambia keng aslagan; ing kayang albugan pampang keng Atlantic Kadyatmalatan.  Ing Angola meging metung yang Portuguese lipat dayatmalt a territoriu manibat keng pang16 dilanua anggang 1975. Kaibat ning kayang katimawan, ing Angola mika masigi yang aklasan balen manibat 1975 anggang 2002. Ing bangsa iya ing pangaduang bangsa pekamarakal a laru ampong diamanting papalual keng sub-Saharan Africa; dapot ing kayang kaba bieng asahan ampong mangamateng anak (infant mortality)  ila deng aduan pekamatsurang ranku keti yatu. Inyang Agostu 2006, ing kasunduan pangkapayapaan kareng pangkat da reng FLEC, guerillang lupung a kakawani ibat Cabinda king Pangulu, nung nu angga ngeni kikimut la. Mga 65% ning laru niing Angola's oil manibat kening labuad a iti.

Ing Angola makadake ya kareng labing walung lalawigan (províncias) ampong 163 balen. Deng lalaiwgan ilapin deng:




#Article 234: Belgika (339 words)


Ing Ka-ariyan ning Belgium keng English, The Kingdom of Belgium (Dutch: Koninkrijk België; French: Royaume de Belgique; German: Königreich Belgien) metung yang bangsa king pangulungalbugan ning Europa makasepu king ing Netherlands, Germany, Luxembourg at France. Ing Belgium atin yang populasyun a maigit apulung milyun a katau keng dagul a gabun a mga 30,000 square kilometres (11,700 metru kudradu milya). Ing karinan na atiu keng pilatan da ring aduang sepu ding kalinangan ding Germanic at Romance Europe, mikakawani la karas keng kalinangan at salita. Adua lang peka salita ra king Belgium: Dutch– neng minsan mayayaus yang Flemish–keraklan mayayagkas ya king Flanders king pangulu, kabang ing French Wallonia king mauli. Ing tungku, Brussels, iyang peka-aduang amanu, kabang keraklan kareng pakatuknang magsalita lang French, at ing salitang German-matatanggap ya naman bilang opisyal a amanu nung nu ring ditak a magsalita atiu la king aslagan ning bangsa. Dening dakal a mayayagkas a salita maging lang pate pampolitikal a mayayakit keng Belgium a systema ning gubyernu at amlat pampolitikal. 

Ing Belgium ikwa ne ing lagyu na ibat keng Belgae, a aptas da reng keraklan tribung Celtic, at ibat keng lalawigan Roman king pangulung Gaul, kebaluan bilang Gallia Belgica. Ing kasalesalayan, ing Belgium dati yang dake ning Lalam Bangsa (Low Countries), nung nu ya kayabe deng Netherlands at Luxembourg at sasakupan nala ing maraguldagul a labuad nung nu ing kasalungsungan a aptas Benelux states. Ibat keng tauli ning Kalibudtang Idad (Middle Ages) anggang labingaduang dilanwa, metung yang maluid a kalibudtan ning commersiyu at kalinangan. Ibat labing anam a dilanwa anggang inyang katimawan inyang 1830, ing Belgium, mayayaus yang makanian kanita ing Mauling Netherelands (the Southern Netherlands), iya ing meging karinan da ring dakal a labanan da ring mangasikan a bangsa ning Europa. at meging yang ausan dang sabungan ning Europa (the cockpit of Europe.) Kapilan pamu ing, Belgium iya ing metung kareng kayanib a menatag keng Pisanmetung a Europa (European Union), nung nu iya ing magasiksu at atiu ka rin ing headquarters, at karin mu rin deng peka international organisations, kalupa na mo ning NATO.




#Article 235: Bosnia at Ersegobína (321 words)


Ing Bosnia and Herzegovina metung yang bangsa king mauling-aslagan ning Europa a atin lapad a 51,129 km² (19,741 sq. miles), at populasyun a mga apat a milyun.  Kebaluan yang keng bangsa keng kayanbg peka Amanu bilang Bosna i Hercegovina or Босна и Херцеговина (in the Latin at Cyrillic a baybayin keng pamituki), agiang ing lagyu ning bangsa kukyaran de bilang BiH or БиХ.

Ing bangsa karinan ya kareng atlung katutubung katutubung tau: deng Croats, Serbs, at Bosniaks (formerly known as Bosnian Muslims). Deng aliwang pakatuknang karin ela nmabibilang katutubu o ausan dang constituent keng amanung English. amanung  . Nanuyaman ing katutubu na, ing balang metung a memalen ning Bosnia at Herzegovina keraklan mayayaus yang keng amanung  English bilang Bosnian.

Makasepu ya keng Croatia king pangulu, albugan at mauli, king Serbia king aslagan, at  Montenegro king mauli, ing Bosnia and Herzegovina metung yang kandadung gabun, maliban keng makitid a gabun is virtually landlocked, save for a small strip of land (mga 12 mi or 20 km) king dayat malat ning  Adriatic, makalibutad king syudad ning Neum. Ing kilub ning bangsa mabunduk ya  at mengabangal ya kareng dakal a ilug, nung nu keraklan ela malyaring gamitan deng bangka o nanuman pangilug saken. Ing bangsang tungku na at peka maragul diling syudad iyapin ing Sarajevo.

Dati metung kareng anam a federal units a nung nu bubuu ing Socialist Federal Republic ningYugoslavia, Bosnia at Herzegovina ikua ne ing kayang katimawaninyang labanan Yugoslav inyang 1990s.  Pauli ning Dayton Accords kasalungsungan yang panibalan ning Matas a Representati a pinili da ring UN Security Council. Ing Bangsa kasalugnsungan maka kawani yang aduang dake karas keng pamanungkulan, ding Federation ning Bosnia atHerzegovina at ing Republika Srpska.

Ing Bosnia ing peka geographic labuad ning makabayung  state, at mwawangisan ne ing peka-amlat nang galudgud. Herzegovina iya ing peka-bantugkareng dakal a sasakupan a nung nu lalam no ning pampolitikang  Bosnia, at kayabe ya keng pekalagyu ning bangsamanibat inyang kalibudtan ninglabingsiyam a dilanwa.




#Article 236: Bielorusya (157 words)


Ing Belarus (Belarusian: Беларусьus (Belarusianl: ś; Russian: Беларусь) metung  yang kandadung  bangsa-state king Aslagang Europa, nung nug makasepu ya king  Russia, Ukraine, Poland, Lithuania, at Latvia. Ing kayang syudad tungku iyapin ing Minsk, at aliwa pang maulagang syudad abe la ring Brest, Grodno (Hrodna), Gomel (Homyel'), Mahilyow at Vitebsk (Viciebsk).

Halus king kayang amlat, ing karinan kebaluan ya bilang Belarus at dati yang kayabe kareng makatuking bangsa Lithuania, Poland at ing Russian Empire. Inyang 1922, ing Belarus meging yang republika ning Soviet Union at meyaus yang Byelorussian SSR. Ing republika migdeclara yang katimawan inyang Agosto 27 1990, at kaybat-ibat ning following the panglukib ning Soviet Union, migdeclara yang katimawan bilang Republika ning Belarus inyang Agosto 25 1991. Manibat 1994, Alexander Lukashenko iya ing meging pamuntuk ning state. Ing Belarus kasalukuyan yang makipagsalese keng kasiping a Russia para pisanmetung ing karelang pamagsiasat at aliwa pang bage at babalakan deng piyabe ing pamalagyuan deng Pisanmetung a Russia at Belarus.




#Article 237: Republikang Tseku (129 words)


Ing Czech Ministru ning Pangkilual a Sabla inyang 1993 siwalat nang ing lagyu  Czechia iyang buri rang gamitan king alus king eganagang kabilyan maliban kareng peka documentus at lagyu da reng gubyernung institusyun., , dapot epa meyakua keng Amanung English a pamangamit. Ing Czech awig keng Česko pilalabanan de reng dakal a taung Czech dapot magagamait ya kareng dakal.Lawen ya murin ing Ding lagyu na ning Czech Republic at gabun Czech.

Ing Czech Republic makadake yang bilang 13 labuad (kraje, sg. kraj) at ing kayang lakanbalen tungku ing Prague (Hlavní město Praha). Balang labuad atin yang Regional Assembly (krajské zastupitelstvo) athejtman (keraklan mangabaldugan 'pamuntuk'). King Prague, deng karelang sikanan ing city council ilang magpalakad at papalual (Zastupitelstvo Hlavního města Prahy) at ing pamuntuk ning  Prague (primátor Hlavního města Prahy).




#Article 238: Dinamarka (132 words)


Ing Ka-arian ning Denmark (Danish: Kongeriget Danmark) iyang pekamalati at pekamauli kareng bangsang Nordic. Atiu king pangulu ning Germany (ing ya kabud a siping na keng gabun), maulingalbugan Sweden, at mauli ning Norway, atiu keng , o kaya talusay, pilatan ning  at   king Scandinavia king pangulung Europa, oneng ala ya keng Scandinavian Telapulu.

Ing Denmark makasepu ya keng Dayat Malat ning Baltic at king Dayat Malat ning Pangulu, at atin yang telapulu a mika-lagyung Jutland (Jylland) makasuglung keng Pangulung Germany, ding pulu ning Funen (Fyn), Zealand (Sjælland), Bornholm (Bornholm) at dakal pang mgalating pulu, a ausan dang Kapuluan ning Danish. 

Ing Denmark metung yang constitutional monarchy at dake ne ning Pisanmetung a Europa. Ing Greenland at ing Pulung Faroe ilapin ding korona a sasakupan ning Denmark, balang metung atin makasariling pamalakad pampolitika.




#Article 239: Finlandia (151 words)


Ing Finlandia (Finnish: Suomi, Swedish: Finland), ing opisyal a alagyu Republika ning Finlandia (Finnish: Suomen tasavalta, Swedish: Republiken Finland), is one of the Nordic countries. Atiu king pangulung Europa, ing sepu na ing Dayat Malat ning Baltic nung nu ing Gulf ning Finland atiu king mauli at ing Gulf ning Bothnia king albugan. Ing Finland atin yang sepung gabun kayagape ning Sweden king albugan, Norway king pangulu at ing Russia king aslagan. Ing Åland a Pulu, king makalual king maulingalbugan nang pampang sakup la keng Finnish sovereignty dapot atin lang makasariling autonomy. 

Ing Finland atin yang populasyun a limang milyun a makakalat kareng maigit a 330,000 square kilometres (127,000 sq. mi) a nung nu iti ing pekamaritak diling populasyun balang metru kudradu keti yatu (lawen ya mu rin ing Tala da reng bangsa agpang keng populasyun/kapal).

Ing Finland pang labing atlu yang ranku agpang keng 2005 United Nations Human Development Index.




#Article 240: Pransiya (195 words)


Ing Francia (France) (agkas  keng French), ing opisyal nang kebaluan ing Republika French keng amanung English, French Republic (French: République française, pronounced ), metung yang bangsa nung nung ing peka territoryu atiu king Albugang Europa at dagdag na pa nita ding pitipun a makalaut a pulu at territoryung atiu karing aliwang continenti. Ing Metropolitan France manibat ya keng Dayat Malat ning Mediterranean angga king English Channel at Pangulung Dayat Malat, at manibat Ilug ning Rhine anggang king Atlantic Ocean. Deng taung French keraklan ausan deng ing Metropolitan France bilang l'Hexagone (the Hexagon) uling ing kayang geografiang ugis.

Ding sepu ning ilapin ding Belgium, Luxembourg, Germany, Switzerland, Italy, Monaco, Andorra, at Espanya. At ding kayang makalaut a dake ding sepu ilapin ding Brazil, Suriname, at ing Netherlands Antilles. Ing France maka suglung ya naman keng United Kingdom kapamilatan ning Channel Tunnel, nung nu lalabas king lalam ning English Channel.

Ing lagyung France menibat ya kareng Franks, metung a Germanic a tribu a nung nu ila ding sasakup king labuad aita inyang pangabagsak na ning Albugang Emperiu ning Roma. Ing pekatalusay ing labuad banda Paris, a ausan dang Île-de-France, a nung nu ing taganang French royal demesne.




#Article 241: Gresya (156 words)


Ing Greece, (  or Ελλάς ), opisyal, ing Hellenic Republic (, ), metung yang bangsa king mauling Europa, a atiu king mauling dulu ning Balkan peninsula.  Ing sepu na ilapin ding Bulgaria, ing  Dating Yugoslav Republika ning Macedonia at ing Albania king pangulu at ning Turkey king aslagan.  Ing Dayat malat ning Aegean atiu king mismung aslagang gabun ning Greece kabang ing Dayat Malat ning Ionian atiu king albugan. Ilang adua, dake ning aslagang Mediterranean basin, atin lang dakal a pulu.

Bibilangan dang meging duyan ning  at beitan ning democracia, philosofia, ing Olympic Games ning arts at ning dula abe na ring tragedia at pampatula, ing Greece atin yang makabang a makapagmulalang maasanting a amlat nung nu ing kalinangan meging yang talatukian d a ning Europa, Pangulung Africa at ning Kalibudtang Aslagan. Ngeni, ing  Greece metung yang developed a bangsa, kayanib ning Pisanmetung a Europa manibat inyang 1981 at kayanib ya keng Eurozone manibat inyang 2001.




#Article 242: Irlanda (109 words)


Ing Republika ning Ireland keng amanung English, Republic of Ireland (Irish: Poblacht na hÉireann) iyang peka-opisyal nang lagyu ning timawang bangsa nung nu sasakupan ne ing ikalima't anam a dake na ning pulu ning Ireland, lual ning pampang ning pangulung-aslagan ning Europa. Ing peka lagyu na Ireland (Irish: Éire), at makanyan deng ausan deng keng internasyunal at deng memamalen ning Ireland. Kayanib ya keng Pisanmetung a Europa at metung yang maluid a bangsa at ing populasyun na maigit yang bagya keng apat a milyun. Ing mitagan a ka-anam nang dake iyapin ing ausan dang Pangulung Ireland at dake ne ning Pisanmetung a Ka-arian ning Keragulang Britanya at Pangulung Ireland




#Article 243: Italya (305 words)


Ing Italya, peka-opisyal nang lagyu ing Republika Italia keng amunung English, Italian Republic (Italian: Italia, IPA:  o kaya Republica Italiana, IPA: ), metung yang bangsa keng Mauling Europa, atiu king albugang banda ning continenting Europa. Deng bubuu keng Italia ilapin deng Italian peninsula, ing saug Ilug Po, at ding aduang maragul a pulu king Dayat malat ning Mediterranean, Sicily at Sardinia, at sososyu ne ing kayang pangulung sepung alpine keng France, Switzerland, Austria, at Slovenia. Ing bangsa maksosyu ya naman ing sepu nang dayat malat keng Croatia, at France. Deng timawang bangsa ning  San Marino at ing Syudad Vatican  enclave nala  at atiu keng territoryu ning Italia. Maka-ugis lang botas (boot) at ini ing sangkan inya ausan deng lo stivale (botas keng Italianu).  

King maiggit 3,000ng banua ing Italy denasan na ding dakal pamanyatang da reng dayu para manuknangan karin at deng pamanyakup karela ding taung  Germanic, Celtic, Frankish, Byzantine Greek, Saracen, Norman, at ding  French Angevin, at Lombard. Ing Italy iya mu ring balayan da ring bantug a mapanuking sibilisayun abe no ring Etruscans, Greeks at ding Romans. Manibat inyang pepalakwan do ring ukbung Alemaninyang katataulian ning  WWII, ing Italy asalese ne ing kayang pangalualu karas king kayang sepu.

Ngeni, ing Italy metung yang maluid a bangsa a nung nu iya ing pang6 pekamatas a GDP inyang 2004, kayanib ya keng G8 at abe manatag keng ausan da ngening Pisanmetung a Europa, at pinirma keng Treaty ning Roma inyang 1957.

Deng pakatuknang keng Italy mayayaus la bilang Italyanu at keng English: Italians (Italian: Italiani).

Ing Italy makadake yang kareng 20ng labuad (regioni, metung regione). Ding lima karing labuad areti magtamasa la bilang special autonomous status nung nu malyari lang palual a batas tungkul king karelang panglocal a bage at atin lang markang *. Iti midake la pang 109 a lalawigan at 8,101 balen (comuni).




#Article 244: Luksemburgu (160 words)


Ing Luksemburgu (Luxembourgish: Groussherzogtum Lëtzebuerg, French: Grand-Duché de Luxembourg, German: Großherzogtum Luxemburg) etung yang malating kandadunggabun a bangsa king pangulung-albugan ning Europa, a makasepu keng  France, Germany, at  Belgium.  Ing Luksemburgu atin yang populasyun a kulang keng kapitnang milyun a katau king lapada gabun a 2,500 km².

Ing Luksemburgumetung yang parliamentary democrasiyang ketawan a mika constitutional monarchy, a nung nu ing Grand Duke iyua ing manungkulan. Iti ing diling soberanung Grand Duchy. Ing Luksemburgu metung ya kareng menatatag keng Pisanmetung a Europa, NATO, ing  United Nations, Benelux, at ing Albugang Pisanmetung a Europa, nung nu kakablas ing pisanemtung a politikang pabor keng economiya, politika, at pisanetung a militar.

Ing Luksemburgu atyu keng libutad ning mapipitnang kalinangan ning  Romance a Europa at ing Germanic a Europa, at nung nu ya kinanwa kareng aduang kalinangan. Ing  Luksemburgu atlu ya salita; French, German, at Luksemburges ila ing peka salita.  Agiang pang ing state makakawani ya ing pisamban ing  Luksemburgu keraklan Romanu Katoliku la.




#Article 245: Pangulung Makedonia (146 words)


Ing Republica ning Pangulung Masedonia (, ; Albanian: Maqedonia e Veriut, []), neng misan mayayaus ya naan Pangulung Macedonia, metung yang timawang state king Balkan telapulu king maulingaslagang Europa.  Ing bangsa makasepu ya keng Serbia king pangulu, Albania king albugan, Greece king mauli, at Bulgaria king aslagan. Bilang katunggali ning pamipalagyu labang king Greece, tinggap niya naman ing lagyung dating Yugoslav Republika ning Macedonia (Mac.: Поранешна Југословенска Република Македонија - Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija) bilang pekatitulu.

Ing balen tungku iyapin ing  Skopje a mika maiggit 600,000 a pakatuknang. Atin yang mapilan a mgalating syudad, deng kebaluan ilapin ding Bitola, Prilep, Tetovo, Kumanovo, Ohrid, Veles, Stip, at Strumica.

Ing Republika ning Pangulung Masedonia maralas yang mayayaus balen ding danao at bunduk. Atin yang maiggit a 50 natural at pigawang tau at labing anam a  maiggit katas a 2000 metrus. (6,550 ) babo ning pante ning dayat malat. 




#Article 246: Malta (132 words)


Ing Malta (Maltese: Malta), ing peka-yaus Republika ning Malta, metung yang malati at siksik pulung bangsa a bubuu keng kapuluan ning pitung pulu king libutad ning Dayat malat ning Mediterranean. Ing Malta atsu mismu keng mauling diretsu ning Sicily, aslagan ning Tunisia at pangulu ning Libya, at ing peka-amanu ning bangsa ilapin ding Maltese at English. Ing peka karinana ning pulu a bubuu keng Maltesea a nasyun, ding miyayaliwang miki-upaya ilang menungkulan at pilaban da karing dilanwa. Ing Malta kayanib ya keng Pisanmetung a Europa manibat inyang  Mayu 1 2004. Ing Malta iya ing peka-malating kaynib keng Pisanmetung a Europa karas keng populasyun at lapad ning gabun. Ing Malta iya kabud a bangsa nung nu ing kayang bandera bandera a nugn nu ing dekorasyun na binie ne ning metung a dayung bangsa.




#Article 247: Monaku (105 words)


Ing Prinsipádu ning Monaku (; Monégasque: Principatu de Munegu), mas kebaluan ya bilang Monaku, metung yang constitutional monarchy at lakanbale-state king Albugan Europa, atyu dane ning  French Riviera, pilatan ning Dayat malat ning Mediterranean at France, keng ditak a milya manibat keng sepu ning France iyapin ing Italy. Ing manawang Monaku metung yang kareng limang European microstates. 

Ing Monaku metung yang peka siksik a bangsa karas keng populasyun keti yatu at pangaduang pekamalting timawang bangsa a atin populasyun  a mga 32,409 a katau mu keng lapad a alugal a 1.95 kilometru kudradu (481.9 acres). Iti ing peka marakal a milyunario balang katau kareng eganaganang bangsa.




#Article 248: Neerlandia (185 words)


Ing Netherlands (Dutch: Nederland; IPA pronunciation: /ne:d?rlnt/) atyu king Europa at dake neng Kayarian ning Netherlands (Dutch: Koninkrijk der Nederlanden), nung nu mibuu ya kapamilatan da reng, ing Netherlands, ing Netherlands Antilles at ing Aruba. Ing Netherlands etung yang  constitutional monarchy, atyu king pangulungalbugan ning Europa. Ing sepu na iyan pin ing Pangulung Dayat Malat king pangulu at albugan, Belgium king mauli, at Germany king aslagan. Ing kasalungsungan a sepu mitatag la inyang 1839.

Ing Netherlands keraklan mayayus ya keng lagyung Holland. Dapot iti kamilian. Ding lalawigan ning Pangulu at Mauling Holland king albugan ning Netherlands ilang aduang kareng labiang aduang lalawigan ning bangsa.

Ing Netherelands iya ing peka siksik a populasyun at karas keng geography banaba ya o mababa ya kabilyan keti yatu (ing lagyu na ing kabaldugan na banaba o mababang karinan) at bantug ya kareng  windmill, clogs (swekus dutung), dike, deng tulip, deng bisikleta at mapanupayang sociedad. Ing kayang liberala polisiya tinanggap yang international a atensyun, kalupa na mo ing droga, prostitusyun at pamanyaup kamatayan. Ing bangsa ilang taya keng International Court ning Justisiya at ing International Criminal Court king Ing Hague.




#Article 249: Norwega (126 words)


Ing Norway, o mayayaus a ing  Ka-arian ning Norway (Norwegian: Kongeriket Norge o Kongeriket Noreg) metung yang  bangsang Nordic king albugang dake ning Telapulung Scandinavian, a makasepu king Sweden, Finland at Russia. Ing makabang pampang ning Norway king dane ning Pangulung Atlantic Ocean iya ing karinan ning bantug a fjords. Ing bangsa pakaba ya aske. Ing Ka-arian ning  Norway kayabe na niti ilapin deng Arctic pulung territoryu ning Svalbard at Jan Mayen. Ing Norwegian sovereignty king  Svalbard maka basi ya keng Svalbard Treaty, dapot ekayabe ing Jan Mayen. Ing Pulung Bouvet king Mauling Atlantic Ocean at ing dalum keng Pulung Peter I king mauling  Pacific Ocean pangkilwal lanaman dependencies, dapot deni ela kayabe keng Ka-arian. Ing  Norway dadalum nala naman deng Gabun Queen Maud king Antarctica.




#Article 250: Polonya (127 words)


Ing Poland o Polonya (Polish: Polska) metung yang bangsa a atyu king Kalibudtarang Europa, pilatan ning Germany king albugan, ing Republika ning Czech at Slovakia king mauli, Ukraine at Belarus king albugan, at ing Dayat malat ning Baltic, Lithuania, at ing Russia (king aske ning Kaliningrad Oblast exclave) king pangulu. Ing Poland darake ne ing kayang sepung pangmaritime ning Denmark king Dayat malat ning Baltic. Ing Poland kayanib ya kareng estadu ning Pisanmetung a Europa manibat inyang Mayu 1, 2004.

Ing Polish state mitatag ya mga 1,000 banua nang milabas lalam ning Piast dynasty, at disan na ing kayang gintung panaun inyang malapit neng mapupus ing ika 16 a dilanwa lalam ning  Jagiellonian dynasty, inyang ing Poland iya ing pekamaragul, pekamabandi, at pekamasikan diling bangsa ning Europa.

 




#Article 251: Eslobenya (188 words)


Ing Slovenia, opisyal a aus Republika ning Slovenia (, ), metung yang Alpine a bangsa  keng pangpang ning mauling Kalibudtang Europa makasepu king Italy king albugan, ing Adriatic Dayat Malat king maulingalbugan, Croatia king mauli at aslagan, Hungary king pangulungaslagan, at  Austria king pangulu. Ing kayang tungku iyapin ing Ljubljana.

King kayang dakal a malaamlat a dake, ing bangsa meging yang dake ning Roman Empire, ing Duchy ning Carantania (ita mung makabayung dake ning pangulung Slovenia), ing Holy Roman Empire, Austria-Hungary, ing State ning Slovenes, Croats at Serbs, ing Kaarian ning Serbs, Croats at Slovenes (milagyuan pasibayung Kaarian ning Yugoslavia inyang 1929) labanan da reng Meto Yatu, at ing SFR ning Yugoslavia manibat 1945 anggang manikua yang katimawan inyang 1991. Ing Slovenia kayanib ya keng Pisanmetung a Europa, ing Council ning Europa, NATO, at talamasid ya kabilyan keng  La Francophonie.

Agpang keng  (), deng katutubung Slovenian labuad, agpang keng dating pangadake ning Slovenia a meging apat a Habsburg crown land (Carniola, Carinthia, Styria, at ing Littoral) at ding kayang dake, ila ring:

 

The first regionalizations of Slovenia were made by geographers Anton Melik (1935-1936) and Svetozar Ilešič (1968)




#Article 252: Ukranya (158 words)


Ing Ukraine (, Ukraina, ) metung yang bangsa king Aslagan Europa. Atin yang sepu king Russia king pangulung-aslagan, Belarus king pangulu, Poland, Slovakia at Hungary king albugan, Romania atMoldova king mauling-albugan, at ing Matuling a Dayat Malat at ing Dayat Malat ning Azov king mauli. Ing maamlat a lakanbalen ning Kiev (Kyiv) iya ing bangsang tungku.

Ing systema ning Ukrainian pangadake lulto ing kabilian ning bangsa bilang metung a state (a metungge king kayang bangsang constitution) a ating pisanmetung a legal ampong administratibung regimen balang metung.

Ing Ukraine atin yang aduangpulung apat a oblast (lalawigan) ampong  metung a  autonomous republic (), Crimea. Karagdagan na pa nita ing lakanabalen nng Kiev, ing tungku (kabisera) ampong ing Sevastopol, deng adua atin lang aliwang klasing kabilian panglegal. Deng 24 oblasts ampo ing Crimea atin lang  (distritu), o pangaduang-antas a administratibu. Ing pangkaraniwan a lualas ning metung a raion  ya; ing pangkaraniwan a populasiun ning raion 52,000 a katau ya.

Mass media




#Article 253: Pisanmetung a Ka-arian (124 words)


Ing Pisanmetung a Kaarian ning Keragulang Britanya at Pangulung Ireland o keng amanung English United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (keraklan kiyaran deng United Kingdom, ing UK o Britain) metung yang bangsa at sovereign state a atiu king pangulung-albugan ning continenti ning Europa nung nu ing mung Republica ning Ireland ya kabud ing kayang atin kasepu. Makaatasat ya king ngan pulu ning Great Britain at ning pangulung-aslagan ning dake ning pulu ning Ireland.

Ing United Kingdom ding kayang sepu ilapin ding Atlantic Ocean, at ding kayang makasiping a danuman, kayabe ne ing Pangulung Dayat Malat, ing English Channel, ing Celtic Dayat Malat, St George's Channel, at Irish Dayat Malat. Ing United Kingdom makasauglung ya keng France atContinenting Europa kapamilatan ning Channel Tunnel.




#Article 254: Argentina (194 words)


Ing Argentina, opisyal a aus Argentina Republica (, ), metung yang bangsa king Mauling America, a bubuu da reng  federasiun a 23 lalawigan ampong metung a autonomous a lakanbalen. Iti ing pangaduang maragul diling bangsa keng Mauling America karas keng lualas ning gabun, ampong pangwalu keng yatu.  ya ing kayang lualas pangcontinenti, pilatan ning Andes bundukin keng albugan ampong mauling Atlantic a kadayat malatan king aslagan ampong mauli.Ing Argentina kasepu ne ing Paraguay ampong Bolivia king pangulu, Brazil ampong Uruguay king pangulungaslgan, ampong Chile anggang albugan ampong mauli. Ing Argentina babandian niya naman ing  ning Antarctica, kebaluan bilang Argentine Antarctica, a lalapo mu rin kareng manangkin a gawa na ning Chile (Chilean Antarctic Territory) ampong ing United Kingdom (British Antarctic Territory); ding eganaganang pamibandi mitukanang pamu kapamilatna ning Antarctic a Pamikasunduan ning 1961.

Ing Argentina iya ing pekamatas a Human Development Index a antas ampong pangatlu kareng pekamatas a Gross Domestic Product (GDP) balang capita keng purchasing power parity keng  Latin America. Ing GDP ning Argentina's pang31 iay akaragul kumpara keng yatu; dapot nung ing sikan da reng pera miyabe ya , ing kayang GDP maging yang pang23 ya karagul keng econima ning yatu.

  

  

 




#Article 255: Tsíli (138 words)


 
Ing Tsíli, opisyal a aus Republica ning Tsíli (Spanish: ), metung yang bangsa king Mauling America sasakupan ne ing makabang ampong makitid a gabun keng pampang makapasipit pilatan ning bunduk da ringAndes ampong Pacific Kadayamalatan. Ding kasepu na ilapin deng Peru keng pangulu, Bolivia keng pangulungaslagan, Argentina keng aslgan, ampong ing Drake Passage keng pekamauling danggut ning bangsa. Metung ya kareng adua mu kabud a bangsa keng Mauling America  a ere kasepu ing Brazil. Ing Kadyamalatan ning Pacific iya ing sepu na keng mabilug a albugan, a atin pampang a makayattsat maiggit 6,435 kilometru. Ing territoryu ning Chili mamangga keng Kadayatmalatan ning pacific kareng makalaut a territoryu  nung nu kayabe la reng Juan Fernández Islands, ing Salas at Gómez pulu, ing Desventuradas Pulu ampong Easter Pulu atiu king Polynesia. Ing Chile babandian nala deng  ning territoriu king Antarctica.




#Article 256: Kolombia (128 words)


Ing Republika ning Kolombia (, ) metung yang bangsa king pangulung-albugan ning Mauling America. Ding sepu ning Colombia keng aslgan ilapin ing Venezuela and Brazil; to the south by Ecuador and Peru; keng pangulu ing Caribbean Dayat Malat; keng pangulungalbugan ing Panama; keng albugan ing Pacific Kadayatmalatan. Ing Colombia miyayabe la naman sepu keng danuman ing Jamaica, Haiti, ting Dominican Republic, Honduras, Nicaragua ampong Costa Rica. Ing Colombia iya ing pang26 a pekamaragul diling bangsa keti yatu ampong pangapat apekamaragul king Mauling America (kaibat keng Brazil, Argentina, ampong Peru), a atin lualas makatadua keng France. Pang29 ya naman pekamarakal diling populasiun keti yatu ampong pangaduang pekamaragul dili keng Mauling America, kaibat ning Brazil. Ing Colombia pangatlu yang pekamarakal diling Spanish-mangamanung populasiun keti yatu kaibat ning Mexico ampong Espanya.




#Article 257: Guyana (130 words)


Ing Guyana ( or ), opisyal a aus Co-operatibung Republica ning Guyana at sadia yang kebaluan bilang British Guiana, iya mu ing  state na ning Commonwealth of Nations keng pungabun king Mauling America. Ing kayang sepu keng aslagan iyapin ing Suriname, keng mauli ampong mauling albugan ing Brazil, ampong keng albugan ing Venezuela. Keng kayang 215,000 km2, iti ing pangatlung malating state keng pungabun na ning Mauling America (kaibat na ning Suriname ampong Uruguay). Ing kayang populasyun mga 860,000 ya. Metung ya kareng apat a e magsaltiang Spanish a territoryu keng continenti, kambe ada reng states ning  Brazil (Portuguese) ampong Suriname (Dutch), at ing French overseas region na ning French Guiana (French). Pangkalinangan, ing Guyana makayanib ya kareng magsalitang Englisha Caribbean states, kalupa da reng Jamaica ampong Trinidad at Tobago.




#Article 258: Surinam (105 words)


Ing Suriname (Dutch: Suriname; Sranan Tongo: Sranan), opisyal a aus Republica ning Suriname metung yang bangsa king pangulung Mauling America. , kambe na ning Ilug Suriname, at sadia yang mayayaus a  Nederlands Guyana, Netherlands Guiana oo Dutch Guiana. Ing Suriname atiu pilatan na ning French Guiana keng aslagan ampong Guyana keng albugan. Ing mauling sepu dadake ne keng Brazil ampong ing pangulung sepu iyapin ing Atlantic coast. Ing maulingdili sepu keng French Guiana pipapaten de re ing ilug Marowijne ; kaba naman ing pipapaten dang danuman a sepu keng Guyana pisasabian de keng United Nations Convention on Law of the Sea inyang Septiembri 20, 2007. 




#Article 259: Benesuela (120 words)


Ing Republikang Bolibariánu ning Benesuela (Espaniol: República Bolivariana de Venezuela) metung yang bangsa keng apngulung pampang ning Mauling America.

Ing bubuu keng bangsa ilapin deng continenting pungabun ampong dakal pang pulung atiu kiliual ning pampang ning Venezuela keng Caribbean Dayat Malat. Ing Bolivarian Republica ning Venezuela atin yang sepu keng Guyana keng aslagan, Brazil keng mauli, ampong Colombia keng albugan. Trinidad at Tobago, Grenada, St. Lucia, Barbados, Curaçao, Bonaire, Aruba, Saint Vincent at deng Grenadine ampong ing Leeward Antilles atiu mu keng pangulu, kilual ning pampang ning Venezuela. Ing kayang sikad mga 920,000 km² a atin populasiun a 28,200,000. Ing kayang tungku iyapin ing Caracas. Atiu keng lugal ning tropics, ing Venezuela makalukluk ya malapit keng equador, keng Pangulung Kapitnangkabilugan.




#Article 260: Leyte (136 words)


Ing Leyte, metung yang lalawigan king Filipinas at atiu king labuad  Aslagan Visayas.  Ing kayang balen tungku ya pin ing  Tacloban Lakanbalen at sasakupan ne ing pangulung katlung-kapat nang dake ning pulung  Leyte. Ing Leyte atiu king albugan ning lalawigan   Samar, pangulu ning  Mauling Leyte at mauli ning Biliran. King albugan ning Leyte sumangid ning Dayat Malat ning Camotes ya pin ing lalawigan ning Cebu. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Deng tau ning Leyte makakwani lang aduang klasing grupu, uli ning salita. King albugan at mauli ilapin deng Cebuanu, at kabang king pangulu at aslagan naman deng Waray-waray.

Deng Cebuanu makataid la keng Cebu, ing pekamarakal diling tau lalawigan king Visayas; deng  Waray makataid la king Leyte at Samar.

Ing Leyte atin yang 41 balen at 2 lakanbalen.




#Article 261: Antique (166 words)


Ing Antique P metung yang lalawigan ning Filipinas atiu king Labuad Albugan Visayas. Ing kayang baleng tungku ya pin ing San Jose at atiu king albugang dake ning pulung Panay, sesepu king Aklan, Capiz, at Iloilo king aslagan. Ing Antique makayarap ya king Dayat Malat ning Sulu king albugan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Antique metung ya ka ring matuang sakups (districts) ning Panay bayu la dintang  Kastilang manyakup king kapuluan.  Ing Antique kebaluan bilang Hantik kanita, nung nu ya meyakua ing laiu king maragul a malutung  panas (ant) a mayayakit king pulu a ausan dang lantik-lantik. 

Ing Antique atin yang 18 balen.

Ing Antique keraklan makakawani ya keng pulung Panay kapamilatan da ring Cordilleras ning pulu. Ing lalawigan makasepu ya kareng atlung lele lalawigan kapamilatan da ring bulubudkin.   Ing Antique makayarap keng pangulung dake ning  Dayat Malat ning Sulu king albugan. Deng Pulung Semirara, a atiu king pilatan ning Panay at Mindoro dake no ning Antique.




#Article 262: Ding Labuad ning Filipinas (123 words)


Ing  labuad (Filipino: Rehiyon),  (English: Region metung yang administratibung kabangal king Filipinas. Inyang 2002, atin 17 kareti and 16 kareti pibangal do pa para maging 79 lalawigan (lalawigan). Deng labuad keraklan makaaptas la para reng lalawigan atin lang pareung kalinangan at katutubu.

Deng lalawigan ilang peka primerang pamibangal.  Piyabe dala para masaguli lang ipalakad.  Keraklan kareng gubyernung opisina mitatag lang opisina panglabuad imbes na  panlalawigan a opisina, dapot enaman keng syudad la makalibutad.

Ing Filipinas atin yang 17ng labuad. Deng labuad piyabe dala agpang keng geografia kareng atlung pulung a aptas a ausan dang Luzon, Visayas, at Mindanao. Deng makatuki ilapin deng tala da reng pulung apatas.
Deng lagyung CALABARZON, MIMARO at SOCCSKSARGEN makacapitalize la uling acronym dala deng karelang lalawigan o syudad.




#Article 263: Albugan Visayas (112 words)


Ing Albugang Visayas, metung ya kareng labuad ning Filipinas, at mayayaus yang Labuad VI. Atin yang pitung  lalawigan, pangatunggen, Aklan, Antique, Negros Occidental, Capiz, Guimaras, Iloilo at Palawan at 17 syudad a nung nu iya ing pekamarakal diling syudad. Ilonggu, iya ing peka amanu, at mayayagkas ya king Negros Occidental, Guimaras, Capiz at aliwa pang dake ning Iloilo. Ing Kinaray-a mayayagkas ya king Antique at dake ning Iloilo. Ing Aklanon naman mayayagkas ya king  Aklan. Ing Syudad Iloilo naman iya ing peka-libutad labuad ning labuad. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Albugang Visayas atin yang 7 Lalawigan at deng syudad a Bacolod at Iloilo.




#Article 264: Kabisayan (115 words)


Ing Kabisayan (Espaniol: Bisayas; Inggles: Visayas) metung ya kareng atlung pulung a aptas king  Filipinas kaagape nala ding Luzon at Mindano. Atin yang dakal a pulu a bubuu keng kalibudtan nang dake ning bangsang kapuluan.

Deng peka-pulu ilapin deng:

Karas keng politika, ing Visayas makakawani yang atlung labuad nung nu pikawani ropa bilang 16 a lalalwigan.

Ing Albugang Visayas, ding kayang pulu ilapin Palawan at Panay at ing albugang dake ning Negros. Ding kayang lalawigan ilapin deng:

Ing Kalibudtang Visayas abe la ring pulu ning Cebu at Bohol, at ing kapitnang dake ning aslagang  Negros. Deng kayang lalawigan ilapin deng:

Ing Asalgang Visayas abe la ring pulung Leyte and Samar. Deng kayang lalawigan ilaping deng:




#Article 265: Mindanao (389 words)


Ing Mindanao iya ing pangaduang pekamaragul at peka-aslagang pulu king Filipinas at metung kareng atlung pulung aptas king bangsa, nung nu ing Luzon at Visayas ilang aliwa pang adua. Ing labuad Mindanao mikarungut la keng Espanya inyang pang 16 at pang17ng dilanwa nung nu deng sundalus a Kastila at ding kayang frayle ilang sinakup kaniti inyang 1622. 

Kasalungsungan ing labuad Minadanao karinan de reng Muslim na ning bangsa o Moros a populasyun, a nung nu bubuu da reng dakal a katutubung grupu kalupa da mo reng Maranaos at deng Tausug, at deng aliwa pang inaptas a tribung dang ausan dang Lumad. Taliwas keng balu da reng keraklan, enaman eganaganang dake ning Mindanao a sakup da reng Muslim. Ing tutu na niti, keraklan kareng dake ning Pangulung Mindanao, Aslagang Mindanao at Mauling Mindanao deng tau keti maniwala keng animism bayu la meging Binyagan.

Bilang pulu king mauling dake ning bangsa, ing Mindanao iya ing pangaduang pekamaragul a pulu at atin yang 94,630 kilometru kudradu, kulang yang 10,000 kmsup2; kalati keng Luzon. Ing pulu bulubundukin ya, at atiu ka rin ing Mount Apo, ing peka matas diling bunduk king bangsa. King albugan ning pulung Mindanao iyapin ing Dayat Malat ning Sulu, king aslagan ing Dayat Malat ning Filipinas at king mauli ing Dayat Malat ning Celebes.

Ing pulung aptas ning Mindanao abe ne ing mismung pulung Mindanao, at dadag na pa ing Kapuluang Sulu king maulingalbugan. Ing aptas a pulu makabangal yang anam a labuad, nung nu pikawani ro pang 25 lalawigan.

Lawen ya mu rin ingGeografia ning Filipinas.

Ding pulung aptas ning Mindanao ila ring sapunggul a pulu king mauling Filipinas nung nu atin yang anam administratibung labuad. Dening labuad pibangal dalang antimong 25ng lalawigan, nung nu ding apat ala lu king mismung pulung Mindanao. Ding pulung aptas kayabe la ring Kapuluan Sulu king maulingalbugan, nung nu atin yang aduang peka-pulu, ing Basilan, Jolo, at Tawi-Tawi, at dagdag pa ring king kilual a pulu antimo ring king Camiguin, Dinagat, Siargao, Samal, at ding Pulung Sarangani.

Ding anam a labuad ilapin ding makatuki at makatalamitam lang tukituki king lalam:

Zamboanga Peninsula (Labuad IX)

Northern Mindanao (Labuad X) 

Davao Region (Labuad XI)

SOCCSKSARGEN (Labuad XII)

Caraga (Labuad XIII) 

 Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM)

Sebuánu ne ing lingua franca ning Mindano at ing amánung sísuan da ring táu ning nánu mang etnisidad.




#Article 266: Cotabato (151 words)


Ing Cotabato, dati Pangulung Cotabato, metung yang kandadunggabun a  lalawigan ning Filipinas  a atiu king  labuad SOCCSKSARGEN king Mindanao. Ing kayang balen tungku iyapin ing  Kidapawan Lakanbalen at ding sepu na ilapin ding Lanao del Sur at Bukidnon king pangulu, Davao del Sur at Davao Lakanbalen, Sultan Kudarat king mauli, at  Maguindanao king albugan. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Cotabato atin yang 17 balen at  1 lakanbalen.

Ing lagyung Cotabato menibat ya keng amanung Maguindanao kuta wato, ing kabaldugan na batung arapan'  deng aliwa naman kutang batu.

Ing dating lalawigan ning Cotabato iya ing pekamalapad king Filipinas kanita. Inyang  1966, Mauling Cotabato  mebaklas ya at meging sariling yang lalawigan. Inyang  Nobiembri 22, 1973, itang Presidential Decree binangal dala ing makatagan a lalawigan at meging lang Pangulung Cotabato, Maguindanao, at Sultan Kudarat.

Ing Pangulung Cotabato meyaus yang pasibayung Cotabato inyang  Disiembri 19, 1983.




#Article 267: Kalibudtarang Luzon (118 words)


Ing Central Luzon (Kalibudtarang Luzon) labuad ing mika peka malapad a kapatagan ning Filipinas at iya ing magpalwal king alus abias ning bangsa. Ding kayang lalawigan ila pin deng: Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac, at Zambales. 

Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Atin yang labing aduang lakanbalen nung nu la kayabe deng :Balanga manibat Bataan; Cabanatuan, Gapan, Muñoz, Palayan at San Jose ning Nueva Ecija; Olongapo ning Zambales; Angeles at San Fernando ning Pampanga; San Jose del Monte at Malolos ning Bulacan; at Tarlac Lakanbalen ning Tarlac. 

Lakanbalen San Fernando, king Pampanga, iya ing king tungku. Ing Aurora milipat ya manibat Labuad IV uli ning Executive Order No. 103.




#Article 268: Baka (421 words)


Sesesen do reng ortelanu deng baka para king karni, gatas at aliwang 
produktu ibat kaniti, balat at anting animal a pagobra, alimbawa manigut 
garitun, sarul at aliwa pa. Kareng aliwang bansa, atin lang papil 
king relihiun at gagalang da la. 

Ibat ya king Castila (vaca, itang cow king Ingles) ing lagiung baka, at karen ya 
mung bábai magagamit iti karela (ganado ing gagamitan da nung kayabe la pati 
reng lálaki). Nanupata, king Kapampangan, gagamitan de antimong pangkabilugan a 
yaus kareng eganaganang animal a reti, lalaki man o babai. Ita namang katayang toru, kareng lalaki ya mu magagamit. At biseru no man deng anak da reng baka.

Ruminant la reng baka. Ing buri nang sabyan niti, uli ning pangagawa ning 
karelang dungus, agyu rang kumabye king dikut at aliwa 
pang tanaman.

Anyang purmeru, mayayakit ya ing aurochs king maleparan a lugal kayabe ne 
ing Europa, Africa ampong Asia. Kareting mengalabasan pamung siglu ning 
kasalesayan, melimita ne mu king Europa, at pete rong mangasung alang paintulut 
detang tawling animal king Masovia, Poland, kanitang 1627, dapot 
sibukan da reng magpalahing magpaltong bakang anti kaniti itsura kapamilatan 
ning pamilahi da reng salukuyan a uri da reng baka, at linto ya itang lahing 
Heck cattle. 

Ating e ustung impormasyun tungkul kareng baka (keraklan kareng toru), itang mwa 
lang ustu neng akit de ing kuleng malutu. E tutu iti; e la manakit kule deng 
baka, nun e mu matuling, maputi at kulul abu. Manibat ing e ustung paniwalang 
iti kareng matador (bullfighter) a gagamit malutung tela ba lang salake deti. 
Ing tutu, metung ya mung tradisyun ing pamangamit king malutung tela. Itang galo 
ning kapa yang sangkan nung bakit sasalake ya ing toru.

Maulaga ing papil da reng baka king kasalesayan da reng tau. Para kareng 
aliwang tau, deti ing matwang diling uri ning pibandyan. Uling babye lang 
karni ampong gatas at magsilbi kareng amu ra, at dakal dili ra, kabang ala 
lang kakanan nun e mu dikut, maragul ing asasaup da kareng tau kanita pang 
minuna. 

King Hinduismu, banal ing paglalawe ra king baka, anya e malyaring kanan 
iti: Ing baka ing kekatamung Ima, uling bibye na kekatamu ing kayang 
gatas.

King Latin America, Australia ampo ing albugan nang dake ning 
Pangulung America, sosoga do reng baka kareng mangaragul a pirasung gabun a 
awsan dang rantsu.

King Portugal, Espania at deng aliwang bansa king Latin America 
gagamitan do reng toru para king isport a toreo o bullfighting; bawal kareng 
dakal a bansa ing anti kaniti.

tya labing adwang banwa. Maki kaugnayan ya iti king kalendaryung Isic. 




#Article 269: Asu (277 words)


Ing asu metung yang mammal a malyaring sesen at keraklan, maganaka 
ya kareng tau. Neng kayi, gagamitan de reng tau ing katayang asu 
kareng mangalyap a animal a kamaganak da reng asu, alimbawa deng lobu 
(wolf), zorra (fox) ampong coyote.

Kalupa ra reng lobu, abe-yabe la kareng grupu o pangkat deng asung malyap. 
Maki ranggu la reng asung kayabe king pangkat, at pasakup la reng asung mababa 
ranggu karetang mas matas karela. Alpha male ing aus da ketang asung 
matas dili ranggu. Matapat la king metung at metung deng asu king metung a 
pangkat. 

Labi nong apat a libung (14,000) banwang mabibye reng asung kayabe la reng tau.

E la magkulang king walung dalan (800) deng lahi o breed da reng asu. Nung 
pareu la lahi deng pengari ning metung a asu, makanyan ya mu naman ing kayang 
lahi. Puru la lahi o pure pedigree dogs la reng asung deti. Nung miyaliwa la 
lahi deng pengari ning metung a asu, ala yang lahing amanu iti. Samut ya 
(mixed-breed, hybrid, o mongrels) ing asung iti.   

Masikan ing pamamau da ampong pamakiramdam deng asu, dapot e ro makaing akakit 
deng kule.

Dakal a paralan ing pamagsilbi da reng asu kareng tau. Sasabyan dang ila ing 
pekamalapit dang kaluguran deng tau  man's best friend. Alimbawa, ating asung 
magsilbing bante, mangasu, mamastul, ampong sasaup kareng bulag. Midala na la 
pin king leparan (space o kalawakan) deng asu kapamilatan da reng Ruso, pilang 
banwa bayu la miras karin deng tau. Kareng mapilan a bansa, kakanan do reng asu 
anting babi, baka at aliwa pang animal. E katanggap-tanggap iti karetang 
aliwang bansa nung nu ro tuturing a sese deng asu at e pamangan.  




#Article 270: Panas (1925 words)


Deng panas ing metung kareng matagumpeng diling grupu da reng 
insektu.  Lalu lang intresanti uling 
 la, at mititikdo lang asnang ka-organisadung colony o tuknangan, a keraklan bibilugan da reng milyun-milyung indibidwal. Neng kayi, miugne-ugne la reng colony a mikakamag-anak, at bumilug lang , a tutung maleparan sasakupan a gabun.

Tutuknangan dang panas ing halus eganaganang labwad king yatu.  
Bibilugan da ing labinglimang porsyentu (15%) ning eganaganang 
 da reng animal king metung a kakewan a tropical 
rainforest. Anyang banwang 2006, miras nong 11,844 deng kikilalanan dang species da reng panas.  Karen lang lugal a mangapali keraklan mayayakit deti.  

Tuturing dong metung a family deng panas, itang Formicidae, a 
kayabe king order a Hymenoptera.  Miyapse o menibat la reti king 
lahi da reng . 

Makikilala la reng panas a yaliwa kareng aliwang insektu kareting 
kayuryan a makatuki: , metung a kadwang dake o pakling 
(segment) misnang kaskup a bibilug tangkeng balamu node; uring worker o 
talapagobra a alang pakpak; at ing presensya ning .  
Atilan lang organung panyalat kareng karelang butit, antenna, thorax o 
salu, at buntuk, a makakilala kareng (vibration) a maglakbe king gabun. 
Makisabi la murin kapamilatan da reng .  E la 
dumitak keng apulu anggang adwang pulung klasing paralan ning 
pamakisabi kapamilatan da reng kemikal.   

Atin lang pakpak deng keraklan kareng queen ampong lalaking panas, 
at mawawala kaybat ning karelang nuptial flight; nanupata, ating 
malyaring luntong queen a yalang pakpak (ergatoid), ampong lalaking 
alang pakpak.

Holometabolous la reng panas, at dadalan la king 
ganap o kumpletung metamorphosis. Ing buri 
nang sabyan, dadalan la king panaun a magi lang larva ampong 
pupa bayu la miras king idad.  Potang larva la, e la makakimut dili 
ra, uling ala lang bitasang bitis, uli ning ating maningat at papakan 
karela.  Itang pamangan da potang panaun a larva la ing panibatan ning 
pamiyaliwa da reng queen ampong worker, at saka deng myayaliwang ranggu 
(caste) da reng worker.  Pakanan da la reng larvae kapamilata’ning 
metung a paralan a awsan dang trophallaxis, nung nu yapsa nang 
pasibayu ning panas ing pamangan a misimpan ketang kayang buksi (crop) 
para king mabilug a kolonya.  Makanini da muring bibye king metung at 
metung deng panas a mangaragul na ing pamangan.  Uling kaylangang e 
mamalis ing pali o temperatura ning paligid da reng larva at pupa, 
marlas dong piyalis-alis deti kareng myayaliwang brood chamber o silid 
a pipaningatan.        

Karas na king edad ning bayung worker, gamitan na ing mumunang mapilan 
a yaldo king pamaningat ning queen ampo reng ának a panas.  Kaybat, 
malis ya king pamangulkul at aliwa pang obra king sale o pugad.  Potang 
kayi, ita namang pamangalap pamangan ampong pamamingwa (defense) ning 
sale ing kayang maging obra.  Malagwang lang malilyari deng 
pamanaliwang deti, at ila ing awsan dang temporal caste o ranggung 
basi king panaun.  Agpang king metung a teorya, malilyari iti uling 
dakal lang mamamate king pamangalap pamangan, anya mitotoka la mu 
kaniti reng panas ustung matwa na la at malapit na muring mate.  Kareng 
mapilan a uri da reng panas, atin muring “physical caste,” nung nu la 
myayaliwa dagul deng panas – detang minor, median ampong major.  Mumuna 
lang mangalap pamangan detang tawli.  Keraklan, asnong karagul buntuk 
detang mas mangaragul a panas kumpara king katawan da, anya mas masikan 
la  o panga.  Neng kayi, “soldier” ing aus da kareng 
panas a reti uling mas masikan la reng karelang panga king pamakilaban, 
dapot worker la pa murin deti, at e maragul ing pamiyaliwa ning 
karelang obra kareng worker a minor o median.  Kareng mapilan a 
species, ala nang median worker, anya tutung maragul pamiyaliwa da reng 
ninor ampong major.             

Halus pare-pareu ing paralan ning pamiparakal da reng keraklan kareng 
karaniwan a uri da reng panas.  Potang umpisa, bábai la ngan deng panas 
king metung a kolonya, dapot ing queen mu ampo reng babaing paglahi 
(breeding fenales) ing malyaring mamalipi (mate).  Lindas king 
karaniwan a paniwala, ating saleng panas a maki mapilan a queen.  Drone 
naman ing aus da kareng lalaking panas.  Miyayapsa lang maki pakpak 
deti kalupa da reng babaing paglahi, at ala lang gagawan deti king 
mabilug dang bye nun e mangan, anggang panaun na bang mamalipi.  King 
panaun a ita, idala ro ngan king kilwal ning kolonya deng eganaganang 
panas a paglahi liban king queen, at makanyan murin ing malilyari 
kareng aliwang kolonya.  Kaybat, susulagpo la reng eganaganang panas a 
paglahi.  Malilyari ing pamipalipi kabang susulagpo la reng panas, at e 
maglwat mate no reng lálaki.  Kuldas no man detang bábai at maintun 
lang lugal a bageng gawang kolonya.  Karas karin, pututan do reng 
sarili rang pakpak, mangebun la, at ingatan do reti.  Agyang mayna la 
at mas malati deng mumunang worker kumpara karetang katuki ra, tanbing 
lang magsilbi king kolonya deti.  Paragulan de ing sale, mangalap lang 
pamangan, at ingatan do reng aliwang ebun.  Makanyan yang magumpisa ing 
metung a kolonya.       

Keraklan, misasabi la reng panas kapamilatan da reng chemical a awsan 
dang pheromone.  Uling makatuklu la king gabun keraklan king panaun 
da reng panas, mas dakal la at komplikadu deng mensahi rang chemical 
deng panas kesa kareng aliwang kayabe king Hymenoptera.  Anya alimbawa 
nung manakit yang pamangan ing metung a mangalap pamangan kabang pauli 
ya (a akikilala na kareng tanda [landmark] ampo ing pusisyun ning 
aldo), maglakwan yang gasgas (trail) king gabun, a e maglwat yang 
tukyan da reng aliwang panas.  Kauli ra, pasikanan de iti, at 
miragdagan la reng panas a dadalan, anggang magisan ing pamangan.  
Potang malyari ita, uling e re pasikanan, bagya-bagya yang mabura.  
Istung mepitpit ya ing metung a panas, magpalwal yang alarm pheromone, 
a maging sangkan ba lang sumugud deng panas a malapit karin.  Nung 
ditak ne man iti, lumapit la reti.  Atin namang panas a magpalwal 
karetang amanwan dang propaganda pheromone ba lang mabaligo deng 
karelang kalaban.

E malyaring mabalu ing direksyun o nangan da reng gasgas (trail) da 
reng panas. Ing buri nang sabyan niti, e na balu ning metung a panas a 
lalakad king gasgas a e manyanga nung papunta ya o parayu king sale ra 
iti.  Anti la mong letrang “Y” manyanga o manyalapung deng gasgas 
panas, at 60 degrees ing anggulu da reng gasgas a parayu king sale 
(secondary trail), at iti ing babye direksyun kareti. (Jackson et 
al, 2004)

Kalupa da reng aliwang insektu, gagamitan do reng panas deng karelang 
antena (a makaba at maimpis) king pamamau.  Agagalo do reti, at atin 
lang tela “siku” kaybat ning mumunang at makabang dake o pakli 
(elongated first segment).  Uling paris la reti, ababalu da ing 
direksyun ampong sikan ning sinyal. Mipaglibe lang pheromone deng 
panas; makasamut la king pamangan deng sangkap a reti, at ababalu da 
reng panas ing tungkul king pamikakatawan at pamamangan ning metung at 
metung. Abalu da murin deng panas nung nau ing grupu da king obra deng 
asasaganan da (alimbawa, nung mamulut la reti o manyamasan lang sale). 
Tungkul kareng pheromone, gagawa yang espesyal a pheromone ing queen, a 
nung ala yu iti, magumpisa lang magparagul bayung queen deng worker.     
          
Lulusub la reng panas at pamingwa (pagtanggul) de ing sarili ra 
kapamilata’ning pamanginis, at kareng dakal a species, kapamilata’ning 
pamanasyad (stinging).  Sanuman ing gagamitan dang paralan, malyaring 
atin lang papalub a sangkap o kemikal ketang biktima ra. Metung ya 
kareng pekamaulaga kareti ing formic acid. 

Mabibyasa la reng keraklan da reng animal kapamilatan ning 
pamakyapus kareng aliwang animal.  Nanupata, mapalyaring karen mung 
panas mayayakit ing “teaching behavior” (pamanuru) bukud kareng 
tau.  Ustung ituki ne ning metung a panas ning species a  
Temnothorax albipennis itang kayang kayabe ketang pikukwanan 
pamangan, bagalan na ing kayang pamaglakad nung mitatawli ya itang 
metung, at pandalasan na nung masyadu neng malapit itang metung (Franks 
and Richardson, 2006). 

Ating species a panas a kilala king karelang pamanlusub at pamanyakup 
kareng kolonya da reng aliwang panas.  Atin namang aliwang e makanyan 
kahilig king pamanyakup, dapot agresibu la murin; lulusuban do reng 
kolonya bang manakong ebun o larva, a kakanan da o paragulan da bang 
maging worker (talapagobra).  Malagad, ating kolonyang panas nung nu 
adwa lang species deng magobra king metung mung kolonya.

Tutu lang dakal a myayaliwang uri deng panas, at pati na deng karelang 
pangimut o “ugali” (behavior). Manibat adwa (2) anggang adwang pulu’t 
lima (25) lang milimetru (mmm) ing karelang dagul (0.08 anggang metung 
[1] a pulgada). Myayaliwa la mu naman kule.  Keraklan, malutu la o 
matuling, dapot atin muring aliwang kuleng mayayakit. Ating mapilan a 
uring balamu metal kintab, antimo ing genus a Pheidole ning 
Pangulung Amerika (North America).

Lon ya ing list of ant genera (alphabetical) para king listaan 
(a alphabetical o makasamasan agpang king alpabetu) da reng genus a 
panas king mabilug a yatu, at ing  para king 
metung a kumpletung katalugu da reng eganaganang species da reng panas 
king yatu a balu tamu ampo deng karelang synonym o katumbas a lagyu.
Ing Antbase.org/Hymenoptera Name Server, atin yang 
, nung nu la malyaring tukyan deng .

.  Keraklan, paburen dang mababaldug king gabun iti, pero 
nung maki panas, titipunan da iti. Deta namang panas ing mitatabi 
kareng lulub. Yalis do murin deng aphid kareng lugal a mas dakal 
pamangan. 

Kayabe la keti deng , a tatanam king metung a 
uring fungus a kayabe kareng genus a Leucoagaricus o 
Leucocoprinus ning Agaricaceae family. Kaniting ugnayan 
ning panas ampong fungus, magdependi la reng adwang species king metung at metung bang kumabye

amanwan dang : papaten do ngan deng tanam a 
pakapadurut liban mu kareng dutung a lemon ant (lemon ant trees).

Maragul lang saup deng panas ba lang ilako deng pesting insektu at 
payanginan ya ing gabun. Nanupata, malyari lang mameruiciu nung luban 
do reng bale, mula, hardin ampong asikan. Manyira lang dutung deng 
 kapamilatan ning pamamusbus king dutung ba reng 
gawang sale.
Malyari lang siran deng sale nung tukyan la reng daralanan da reng 
panas angga king sale, a malyaring bulusanan bubukal a danum ba yang 
mate itang queen. (E makaing tatalab nung tunggal-tunggal la mung paten 
deng panas uling king pamagpalwal pheromone anti ing mebanggit king 
babo].
Malyaring gamitan ing karaniwan a atisa o chalk ba lang e lalapit deng 
panas. Malyari yang gumulis padurut king lugal a poprotektan kareng 
panas ba lang e lungub deti.

Ating species a awsan dang s uling atin lang 
ugali deting sasalake kareng animal a maragul a e mu nanu karela neng 
manintun pamangan o magbante kareng sale ra. Malagad mung malilyari 
kareng tau iti, oneng masakit murin ing ket da, at nung dakal la retang 
panas, malyaring e ne makakimut itang meket. 

 --
Pane dong babanggitan kareng kwentu kareng anak deng panas anting 
alimbawa ning kasipagan at pamisaup-saup, ampo ning pamga-agresibu at 
pamanablas (benggansa). Atin namang lugal king Africa nung nu la sugu 
da reng dios deng panas. Marlas dang sasabyang makakayap ing ket da 
reng panas. Agpang king relihiun da reng mapilan a tubu ning American 
(native American), alimbawa king mitolohiya da reng Hopi, deng panas 
kanu ing minunang animal. Atin namang gagamit king ket da reng panas 
antimong pamanyubuk ning kapibabatan (test of endurance) king 
seremonyas ning initiation o pamaglub.  




#Article 271: Talibatab (2093 words)


Deng talibatab, mammal lang kayabe king   a Chiroptera, nung nu ring pekagamat na megamit la 
bilang pakpak.  Kabang ating aliwang mammal, antimo reng s o gliding , a makapag-glide kareng mangakuyad a 
distansya, den mung talibatab a maki kagiwan king tuneng pamanyulagpo.  Ibat 
ya king amanung Griego para king Gamat a Pakpak ing lagyung Chiroptera, 
uling kawangis ne ning gamat a makabusni itang pakpak a makaladlad, angga ketang 
pekabalat (membrane o patagium) king pilatan da reng taliri, a 
makayatyat murin king pilatan ning gamat ampo ning katawan.   
 
Lipat ning insektu ing kakanan da reng keraklan, o maragul a mayorya (manga 70%) 
da reng talibatab, ating maragul a dake da reng adwang suborder, deng 
Megachiroptera at Microchiroptera (lon ya king lalam), a mamangan kareng 
prutas at king karelang katas.  Ating atlung species a mamangan daya, dapot 
ating mamangan kareng vertebrate o animal a maki galudgud.  Kayabe la kareti 
deng Leaf-nosed bats (Phyllostomidae) ning  at , ampo itang kamaganak dang pamilya da 
reng Noctilionidae (Bulldog bat) a mamangan asan.  Metung 
yang alimbawa ning metung a talibatab a mamangan laman ing Ghost Bat ning 
Australia – angga reng aliwang talibatab, kakanan na.  Maulaga lang 
 da reng sampaga kareng mangapaling lugal (tropics) deng mas 
mangalating species.  King kamatutwanan, halus lubus ing pamagdependi ra kareti 
deng tanaman a tropikal, e mu bilang pollinator, nun e angga king pamamangan 
kareng karelang bunga, a magsilbi ba lang mikalat deng karelang bini.  Uli 
na niti, aintindian tamu ing kapigaganakan king kapaligiran neng midadala ya 
king aliwang lugal ing metung a bayung talibatab.  Metung yang bayu-bayu at 
intresanting alimbawa kaniti ing Tenerife, maki tanaman at animal a karin mu 
mayayakit (a dakal kareti, deta pang mitatagan ibat ketang matwang kontinenti 
ning Gondwana.  King alimbawang iti, Egyptian Bat (Roussettus 
aegyptiacus)  ing 
bayung talibatab a yang sangkan nung bakit magigisan la ring tubung uri o 
species.         

Lipat ning mayayaus lang flying rodents o flying mice (dagis a susulagpo) 
deng talibatab, e la dagis (o rodent) deti.  Adwa la reng suborder da: 

insektu)

Prutas, nectar o pollen ing kakanan da reng megabat, samantalang insektu, daya 
(ditak-ditak a daya da reng animal) mangalating mammal, at asin naman ing 
kakanan da reng microbat.  Mamasa la reti king  echolocation ba lang miras king pupuntalan da at bang manintun 
kareng animal a magsilbing pamangan da.

Ating katibayan a kontrobersyal dapot maki masikan a suporta para king teoryang 
mikakawaning linto ing pamanyulagpo kareng Megachiroptera ampo kareng 
Microchiroptera.  Nung tutu iti, e malino ing kuneksyun da kareng aliwang animal 
deng Microchiroptera.  Nung e dinan ulaga itang pamanyulagpo, maki kaugnayan la 
kareng primate deng Megachiroptera uling kareng mapilan a pamilupa king karelang 
katawan, a e ra kawangis deng Microchiroptera.  Nanupata, ating katibayan a 
genetic para king paniwalang metung la mu pipumpunan deng Megachiroptera ampo 
reng mapilan a Microchiroptera.  Ating pang katibayan para king Chiroptera 
diphyly microbat polyphyly.  Ing buri nang sabyan niti, adwa lang mikakawaning 
pipumpunan deng Chiroptera, at dakal lang myayaliwang pipumpunan deng microbat.  
Lilisya la king isyung iti deng keraklan kareng manigaral king grupu.  Tambing 
dong tuturing a metung la mu penibatan monophyly deng Chiroptera.

Ditak mu ing balu tamu nung makananu lang linto (ebolusyon) deng talibatab, 
uling keraklan e la maging fossil deng kalanse rang mangalati at malagwang 
masisira.  Nanupata, ating mekwang ipan ibat king tawli nang dake ning panaung 
Cretaceous king Mawling America (South America) a balamu king metung kareng 
mumunang talibatab a microchiropteran.  Ibat la king mumuna nang dake ning 
panaun a Eocene deng pekamatwang fossil a siguradung kareng talibatab, 
alimbawa, deng Icaronycteris, Archaeonycteris, Palaeochiropteryx at 
Hassianycteris, (manga limampulung milyun nang banwa ing milabas), dapot 
kalupa da no reng modernung microbat.  Ita namang Archaeopteropus, a sadya 
rang tuturing a ya kanung mumunang diling megachiropteran, sasabyan da ngening 
microchiropteran ya. 

Keraklan, gugrupu do reng talibatab kayabe da reng tree shrew (Scandentia), 
colugo (Dermoptera), ampo reng primate king superorder Archonta 
uling king pamiyawig da reng Megachiroptera ampo reng mammal a reti. 


Neng bengi o sisilim la makagising deng keraklan kareng microbat, anya e la 
makaing masala deng mata da reng keraklan kareng species da reng talibatab a 
reti.  Nanupata, masikan ing karelang pamamau ampong pamakiramdam (hearing).  
Apapaintun do reng talibatab deng animal a karelang darakpan ampo reng bageng 
malapit karela kapamilatan ning karelang mangatarling a gaga, nung nu ro 
pamakiramdam deng kablas (echo) da reti.

Kawangis do reng kareng  deng ipan d areng microbat.  
Mangataram la reti ba lang taglus king chitin a babalut kareng insektu, o 
king balat da reng prutas.

Kabang kareng uyat a vein (uyat a magdalang daya pabalik king pusu) la mu maki 
one-way valve (balbulang metung mu direksyun) deng aliwang mammal, bang e 
mamagus pabalik ing daya, atin la muring anti kaniti kareng uyat a artery (deng 
uyat a magdalang daya ibat king pusu). 

Mas ababaluktut la reng butul dang taliri deng talibatab kesa kareng aliwang 
animal.  Ing sangkan na niti, kulang la calcium at aliwa pang mineral king 
bandang sepu deng taliri da reng talibatab, anya mas malagwa karela ing 
mibaluktut a e mapapakli.  Pitpit ya rin imbes na pabilug (anti kareng tau) ing 
cross section (dake binangal) ning butul dang taliri, anya lalu yang malagwang 
ibaluktut.  Mas mayayatyat ya murin ing balat king membrane (telabalat) da reng 
karelang pakpak, anya mas ayayabit me kumpara kareng aliwang animal. 

Uling mas maimpis la pakpak kesa kareng ayup, mas malagwa la at eksaktung 
makakorba-korba deng talibatab kesa kareng ayup.

Keraklan, tunggal la mu king pabanwa manganak deng gaindung talibatab.  
Keraklan, lalakwan do king pipanyesen deng anak neng e la sususu.  Nanupata, 
malyari lang tumaid king bulbul ning gaindu, at ituki ne neng mamako ya, dapot e 
maglwat at masyadu neng dagul para kaniti.  Magkasakit yang mangilik maygit king 
metung a anak ing metung a talibatab a maragul na, oneng keraklan, tunggal la mu 
reng mibabayit.  Agyu rong apaintun deng gaindung talibatab deng karelang ának 
agyang atyu la reti kareng kolonyang nung nu maki milyun-milyun a aliwa pang 
ának.  Atin lang adwang súsu deti king pilatan ning salu ampo reng pago.  Nung 
ala neng gatas itang inda ra, ikit dang agyang kareng aliwang gaindu sususu la 
reng ának a talibatab.  Bukud mung ing gaindu ing maningat kareng ának, at 
kabait da reti, ala nang kaugnayan ketang tata.          

Lipat ning amamana ing kagiwan a sulagpo, masyadu la pang mangalati reng pakpak 
da kabait da reng talibatab.  Agyu ra nang magsarili deng ának a microbat 
karas dang anam anggang walung duminggu, samantalang e malilyari iti kareng 
megabat anggang e la miraras apat a bulan.  Malyari nong mikayanak deng 
talibatab karas dang adwang banwa.  

Myayaliwang uri ing pamakyabe da reng talibatab kareng kalupa ra.  Ating 
magdilidiling mabibye, kabang atin namang manuknangan kareng kweba o lukib nung 
nu maygit lang metung a milyun deng talibatab a manuknangan.

Mayayakit ya ing awsan dang fission-fusion social structure kareng pilang 
species da reng talibatab.  Itang “fusion” (pamisanib) mangabaldugan ya ketang 
metung a lugal nung nu la abe-abeng mamapund deng talibatab.  Ita namang 

deng mangalating grupu kapamilatan ning pamakilibeng piyapunan kareng aliwang 
talibatab, anya ing lulwal, miraras la reng talibatab kareng aliwang dutung, 
nung nu aliwa la murin deng magi rang kayabe.  

Agpang kareng pamagaral, myayaliwa lang klasing inge o gaga reng gagawan da reng 
talibatab ba lang misabi-sabi deti.  Ababalu da reng siyentistang makiramdam 
kareng talibatab nung nanung kimut ing gagawan da kaybat ning partikular a gaga 
o inge.  

Neng kayi, darakpan dong kulayu at  deng mangalating 
talibatab.  Ditak la mu reng animal a makapandakap talibatab.  King Asia, ating 
metung a ayup, a awsan dang , a partikular a makabage king 
pamandakap talibatab.  Kareng syudad o lugal a matau, deng pusa ing marlas 
mandakap kareti; darakpan do reng talibatab kabang palub la o palwal king 
piapunan, o king gabun.  Malyaring tuklu la king gabun deng talibatab neng 
mamangan la, o uling kareng aksidenti neng manigaral lang sulagpo.  

Deng parasitiku ilang marok dang diling kalaban deng talibatab.  Buri-buri 
rong pikwanan kanan da reng pulgas ampong apsang deng membrane o 
telabalat, a mitmung uyat a maki daya.  Ating grupu da reng insektung bukud mung 
daya da reng talibatab ing karelang kakanan, alimbawa ing bat fly.  Malagwa 
lang malis kareng bayung talibatab deng parasitiku kareng kweba nung nu la sigi-
sigî o mikakanlapit deti.    

Den sigurung tau ing makasirang dili kareng kalaban da reng talibatab.  
Katakutan do reng tau deti uling king arihiya o e ustung paniwala, o uling 
king rabies.  Maragul ing epektu kareng talibatab ning pangasira da reng 
karelang tutuknangan, ampo ing pangawala da reng pikukwanan dang pamangan, lalu 
na reng insektu.   

Para karen ya mung lugal nung nu dakal a rabies ing makatuking usuk o abisu

Kapitna mung porsyentu da reng talibatab ing magdalang rabies. Metung ne karin ing amanwan dang Parot-Kabag.  Nanupata, kareng 
ditak mung kasu ning rabies king America balang banwa, itang ket da reng 
talibatab ing sangkan kareng keraklan kareti.  Agyang ala lang rabies deng 
keraklan kareng talibatab, e la matulid kikimut detang maki rabies, anti lang 
ala king sarili deti, at e la makasulagpo, anya mas maragul ing pamitagun o 
posibilidad a atin lang asaganan a tau.  Lipat ning e dapat ing sobrang takut 
kareng talibatab, dapat lisyan ing pamanalan kareti, o itang paburen a atyu la 
reti kareng pibalebale, anti murin kareng aliwang animal a malyap (wild animal).  

Nung ating talibatab king metung a bale at e malyaring lisyan itang posibilidad 
a milapit kaniti, kaylangan yang ikawani iti, at tambing maus animal control 
officer, ba reng apanigaralan itang talibatab.  Makanyan murin nung meakit yang 
mete na itang talibatab.  Nung siguradung alang mekatagkil ketang talibatab, 
dapat yang ilako king bale.  Malyaring daptan iti kapamilatan ning pamanyara 
kareng eganaganang pasbul at awang papunta king kwartu, liban ketang papunta 
king kilwal.  E maglambat at mako ya itang talibatab.

Uli ning panganib ning rabies ampo reng prublema king pamikakatawan o kabulasan 
(health) uling king karelang guano, e la dapat pabureng miraras kareng dake 
rang tutuknangan deng bale deng talibatab.  Para king kumpletu at detalyadung 
impormasyun kareng myayaliwang aspetu ning pamanibala kareng talibatab, angga 
itang paralan nung makananu lang darakpan deti, nung nanu ing gawan nung ating 
mekatagkil kareti, at nung makananung lisyan ing pamanuknangan dareng talibatab 
king metung a balen, lon ya iti: 
[the Centers for 
Disease Control's website on bats and rabies].

Malyari lang ituring a e dilikadu deng mangalating talibatab kareng lugal nung 
nukarin e makalat ing rabies.  Nanupata, masakít pa murin ing kinis da reng 
mangaragul a talibatab.  Kaylangang mingat kareti antimo kareng aliwang malyap a 
animal.

Publication. Trinidad and Tobago.

University Press, Baltimore and London.

Sagradu ya king Tonga ampo king Albugang Africa ing talibtab, at keraklan, 
paniwalan dang tanda (manifestation) ne ning metung a kaladwa.  Maki 
kaugnayan la kareng vampira deng talibatab, a sasabyan dang malyaring malis 
itsura bang maging talibatab.  Sagisag da la murin da reng maglage, 
kamatayan at sakit.  Kareng aliwang katutubu ning America, antimo reng 
Creek, Cherokee at , metung yang ispiritung 
mapagloku (trickster) ing talibatab.  Agpang naman king paniwala king China, 
metung yang sagisag ning makabang bye at saya ing talibatab.  Suwerti murin ing 
paglalawe ra kaniti king Poland at Macedonia, ampo kareng Kwakiutl 
at Arabu.     

King kultura ning Albugan (Western culture), mangabaldugan yang bengi (at deng 
bageng makatakut tungkul kaniti) ing talibatab.  Metung yang manimunang animal 
iting maki kaugnayan kareng tauan a pikudta (fictional character) ning bengi, 
kontrabida man kalupa nang Dracula, o bida antimo i Batman.  
Tinuring neng amun Kenneth Oppell ining pamiugnayan ning animal a iti king 
takut king bengi, at ginawa yang serye da reng nobela, manibat king 
Silverwing, nung nu la bida deng talibatab antimo reng kuneu king  
Watership Down.  Agpang king metung a matwang paniwala, mibubuknul-
buknul la king bwak ning tau deng talibatab.  Mapalyaring ing penibatan ning 
paniwalang iti, itang malagad at e sassaryang pamanyunggab da kareng tau deng 
talibatab a mamangan insektu (uling lalapitan dong insektu deng tau), anya 
pamiwalan da reng taung gad maririring susubukan dang munta king bwak da deng 
talibatab.     

King Britania, poprotektan da no reng talibatab king lalam da ring Wildlife 
and Countryside Act.  Angga ita mung pamanistorbu king metung a talibatab o 
king kayang tuknangan, maki parusang mabayat a multa. 

King Austin, Texas ya ing tuknangan da neng kaleldo (summer home) ning 
maragul diling kolonya da reng talibatab king syudad, nung nu ating manuknangan 
a tatantyan dang metung at kapitnang milyung Mexican free-tailed bat.  
Tatantyan dang apulung libu (10,000) anggang atlung pulung libung (30,000) libra 
o pound da reng insektu ing kakanan da reti balang bengi.  Metung a ralan a 
libung (100,000) turista banwa-banwa ing daratang ba rong alben deti.






#Article 272: Amphibian (641 words)


Deng amphibian (class Amphibia) metung lang 
taxon (grupu king klasipikasyun) da reng animal nung nu la kayabe reng 
eganaganang tetrapod (vertebrate a maki apat a bitis) a alang ebun a 
amniotic. Keraklan, ating panaun a king gabun la manuknangan, oneng e 
la kumabyeng laganas king gabun anti kareng aliwang makabayung tetrapod (deng 
amniote). Manga lima lang libu pitung dalan (5,700) deng mabyeng species 
da reng amphibian.  Herpetology ing aus da king pamagaral kareng amphibian 
ampong reptile. Herpetophobia naman ing aus ketang takut kareng amphibian 
ampong reptile.

Linto la reng amphibian a maki kauryan anti reng pharyngeal slit/gills, 
nerve cord king gulut, notochord, ampong king gulut ning buldit (post-anal tail) 
kareng myayaliwang panaun king karelang bye. Mabibye na la manibat pa kanitang 
lalto la pamu deng tetrapod atlung dalan syam a pulung (390) milyun nang banwa 
ing milabas, kanitang panaun a Devonian, nung kapilan ila ing minunang 
animal a apat bitis a mika baga. Anyang tutuking panaun, ing Carboniferous, 
mika kagiwan lang lumakad king gabun ba rang lisyan ing kumpitensya king danum 
ampo reng darakap, kabang maglakbe la manibat king pilatan da reng danuman. 
Menatili lang dominanting animal anting metung a grupu kilub ning pitumpulu’t 
limang (75) milyung banwa. King kabilugan ning karelang kasalesayan, maragul ing 
pamiyaliwa ning karelang degulan, manibat ketang Ichthyostega kanitang 
Devonian a atlung pie kaba ampo itang maragul bagyang Eryops kanitang 
Permian, a limang pie kaba, angga kareng pekamalati, itang misnang latiktik a 
Brachycephalus didactylus o (Brazilian Gold Frog) ampo ing 
Eleutherodactylus iberia ibat Cuba, a maki pangkabilugang kabang  

Sadya-sadya, yabe la kareng amphibian deng eganaganang tetrapod (animal a apat a 
bitis) a e amniote (maki telasuput lang mitmung likidu deng karelang embryo).  
Keta lang mas malating grupu kayabe deng amphibian ngening panaun tamu, a yawsan 
dang Lissamphibia. Deta namung kayabe keting Lissamphibia ilang tuturing 
dang Amphibia ngeni.  Ing buri nang sabyan, e no kayabe deng tetrapod a e mas 
malapit kareng modernung amphibian kesa kareng modernung reptile, ayup ampng 
mammal.     

There are two ancient, extinct, subclasses:
Adwa la reng subclass a ala na ngeni at mebye kanitang minunang panaun.

Itang mitatagan a modernung subclass, ing Lissamphibia, atlu ya order:

E la mikasundu deng siyentipiku nung Superorder ya ing Salientia nung nu ya 
kayabe ing Anura, o nung sub-order ne ning order Salientia ing Anura. Ing 
malilyari, deng kayanib king Salientia, ila ring Anura ampo ing metung a species 
a proto-frog (pipumpunan da reng tugak) kanitang panaun a Triassic, ing 
Triadobatrachus massinoti.  Balamu mas praktikal yang tukyan ngeni itang 
mumunang pamag-grupu.

Karas king pamiparakal, o la midadayu king danum a tabang deng keraklan kareng 
amphibian. Lipat ning ating mapilan a mabibye king danum a brackish (malat-
alat), alang taganang amphibian a mabibye king danum a malat.  Nanupata, ating 
pilang dalan a species da reng tugak kareng adaptive radiation (alimbawa, deng  
Eleutherodactylus, Pacific Platymantines, Australo-Papuan microhylids, at dakal 
pang aliwang tugak kareng lugal a tropical) a e bitasang gagamit danum para 
kaniti. Darakal la kapamilatan ning tambing o diretsung pamanalkus (direct 
development), metung a pamakibage king paligid ampo king ebolusyon nung nu la 
mitimawa o milibri king danum a e mamagus. Mabibye la kareng tropical rainforest 
a mabasa deng keraklan kareng species a reti, at potang miyapsa la reng ebun da, 
tambing da nong kalupa da reng mangaragul a tugak, at e no maging butiti. Ating 
muring mapilan a species a mekibage na kareng kapaligiran a malangi o malangi-
langi, dapot mangaylangan la pa muring danum a pipangebunan. Mangisnawa la reng 
butiti kapamilatan da reng asang.  Kayapsa ra, bagya-bagya lang manaliwa deti 
anggang akalupa do reng mangatwa, metung a prosesung awsan dang metamorphosis. Keraklan, mamako no reti potang dagul la, dapot dakal a e tutuki 
king paralan a iti.    

Itang pamanalto da reng apat a bitis bang mitikdo king gabun ing kapansin-pansin 
diling dake ning metamorphosis da reng amphibian.  Nanupata, atin pang aliwang 
manaliwa kareti: 

bagas.

Department of herpetology]




#Article 273: Fungus (1548 words)


Ing fungus, metung yang eukaryotic a organismung king kilwal ning katawan na (external) maglaso king kayang pamangan. Kaybat na niti, sisipsipan no reng cell deng molecule a bibilug king sustansya. Tutu lang maulaga king kabyayan o ekonomya deng fungi. Deng 
lebadura ing mag-ferment o “magpaslam,” king beer at magpayalsa tinape, at maragul yang industriya ing pamagpatubu kareng payung-payungan kareng dakal a bansa. Deng fungi ing pekamaulagang maglaso (primary decomposer) da reng meteng tanaman ampong animal kareng dakal a ecosystem, at maralas lang mayayakit king lumang pan antimong kulapu deti. Nanupata, maygit pa kaniting karaniwan a balu tamu tungkul kareng fungi ing komplikadu rang biologia deti.

Anyang minuna, tuturing da lang tanaman deng fungi uling heterotroph la 
(e ra kukunan ing sarili rang carbon kapamilata’ning photosynthesis, nun e 
gagamitan da ing carbon a kingwa ra, king carbon dioxide alimbawa, deng aliwang 
organismu.) Mas malapit dong kamaganak deng fungi deng animal kesa kareng 
tanaman, dapot ing pamiyaliwa ra, sisipsipan da ing karelang pamangan imbes na 
kakanan de o sasamul iti, at padurutan dong cell wall deng karelang cell. 
Uling kareng sangkan a reti, makabili no reti king sarili rang kingdom (biologia, ing Fungi.

Metung lang grupung monophyletic deng Fungi. Ing kabaldugan na niti, metung la mu pipumpunan deng eganaganang klasing fungi. Maniwala la reng mycologist (deng siyentipikung manigaral kareng fungi) a monophyletic la reti uling atin lang chitin kareng karelang cell wall at absorbtive heterotroph 
la (sisipsipan da ing karelang pamangan, at aliwa ila ing gagawa kaniti), bukud pa kareng aliwang kauryan o characteristic. 

Lipat ning keraklan e la maragul o kapansin-pansin deti, mayayakit la king balang kapaligiran king yatu deng fungi, at maulaga ing karelang papil king keraklan kareng ecosystem. Manimuna lang maglaso (decomposer) da reng meteng tanaman ampong animal kareng kakewan o gubat (forest) at dakal pang 
paligid. Parasiticu la kareng tanaman ampong animal deng dakal a fungi, pati na kareng tau. Ila ing panibatan da reng dakal a sakit, alimbawa ing lipunga ampo ing buni kareng tau ampo ing Dutch elm disease kareng tanaman. Atin namang aliwang fungi a “kasosyu” kareng pamiugnayan asymbiotic da reng algae o cyanobacteria ampong reng fungi. 
Makinabang la king symbiosis da reng karelang uyat o yamut ampo reng fungi deng keraklan kareng tanaman a vascular. 
Malwat na king kasalesayan ing pamangamit da reng tau kareng fungi. Dakal la reng fungi a kakanan, kayabe no reng myayaliwang payung-payungan antimo reng button mushroom, 
shiitake mushroom, ampong oyster mushroom. Ita mu 
pin, dakal no man deng payung-payungan a makalasun, at panibatan da reng dakal a kasu ning pangasakit opangamate. Gagamitan de king pamangawang tinape ampong alak ing metung a uring fungus a awsan dang 
lebadura (yeast). Gagamitan da la murin deng fungus king pamangawa kareng sangkap o kemikal a pang-industriya antimo ing lactic acid, at king pamangawang pamangawang stonewashed. Atin namang uring fungi a kakanan da para king epektung psychedelic, king sangkan mang 
pamaglibang (recreational drug use) o pang-relihiyun (anting entheogen. 

Pipitnan do reng manimunang grupu da reng fungi dikil king kareng dake rang gagamitan king pamiparakal o reproduction. Lima la reng Division a kikilalanan da reng mycologist (deng siyentipikung manigaral kareng fungi) king salukuyan:

tunggal mu cell, a kayabe kareng dakal a species darakal mu keng paralang asexual. Uling manatili lang makapalub king mala-súput a ascus deng bunga ning meiosis, gagamitan do reng maplian a uring ascomycete king pamipalino kareng tuntunan ning genetics ampo ing pamamuli o heredity (alimbawa, ing Neurospora crassa). 

Agyang sadya rong bibili king Kingdom Fungi deng water mold ampong slime mold, at panigaralan do pa murin deng mycologist angga ngeni, e la sadyang fungi deti. E anti kareng tutung fungi, e la gawa king chitin deng cell wall da reng water mold ampong slime mold. Ketang e na makaing bayung sistemang maki 
limang Kingdom, makabili la reti king lalam ning Kingdom Protista.

Malyari lang tunggal mu cell (unicellular o single-celled) o dakal a cell (multicellular) deng fungi. Bibilugan dong sala-saláng mangakaba’t mangapinung tela-tubong awsan dang hyphae deng fungi a multicellular. Makabili ya ing mycelium ketang pitutubwanan (substrate) nung nu ya kukwang sustansya ing 
fungus. Uling pakakutkut la ketang materyal nung la tutubu deng fungus, keraklan e ta la karaniwang akakit. 

Lipat ning kulang la kareng tutung organu deng fungi, malyari lang miyabe-yabe at bumilug lalung komplikadung parting awsan dang fruiting body, o sporocarp, neng ustu la reng kundisyun o kabilyan. ”Payung-payungan” ing karaniwan a yaus kareng fruiting body dang atyu babo gabun deng dakal a species 
da reng fungus. Agyang dening parting atyu babo gabun ing apapansinan da keraklan deng tau, malati na la mung dake ning pangkabilugan a katawan ning fungus.

Sasabyan dang ing maragul diling organismu king yatu yapin ing metung a Armillaria ostoyae a tutubi king kakewan (gubat o forest) king dake aslagan ning Oregon, USA. Miras yang walung dalan at siyan a pulung ektarya (890 ) ing sala-saláng mycelium a atyu a atyu 
lalam gabun.

Malyari lang dakal king sexual o asexual a paralan deng fungi. King pamiparakal a sexual, pareu lang pareu deng supling kareng “pengaring” organismu. King pamiparakal a sexual, misasamut ing sangkap a genetic (genetic material), 
anya atyu la kareng supling deng kauryan (traits) da reng adwang pengari. Pareu dong gagamitan deng adwang paralan a reti deng dakal a species dependi keng panaun, kabang atin namang purus sexual a asexual ing paralan a gagamitan da. E pa meyakit ing pamiparakal a sexual king Glomeromycota o kareng ascomycete. 
Karaniwan, awsan dong Fungi imperfecti o Deuteromycota deng Glomeromycota. 

Agyu rang dakal deng lebadura ampo reng aliwang unicellular a fungi kapamilatan ning budding, ing “pamanagtal” (“pinching off”) ning metung a bayung cell. 
Myayaliwa lang uring spore deng gagawan da reng dakal a multicellular species, a malagwang mikakalat at mabibye agyang kareng paligid nung nu masákit kumabye. 
Neng ustu ing kabilyan ning paligid at panaun, tutubu la reng spore a reti, at magparakal la kareng bayung kapaligiran. 

Aliwang bagya ing pamiparakal a sexual kareng fungi kumpara kareng animal ampong tanaman, at aliwa ya paralan o estratehiya ing balang division o uri da reng fungi. Atin lang panaun a haploid, at atin lang panaun a diploid, king bye da reng fungi a darakal king paralan a sexual. Den namang ascomycete ampong basidiomycete, atin lang panaun a dikaryotic, nung nu e la tambing misasanib deng cell nucleus a amanu da reng adwang pengari, nun e manatili lang mikakawani kareng cell ning hypha. 

Kareng namang zygomycete, misasanib la reng haploid a hypha da reng adwang mibabageng (compatible) a indibidwal, at iti magbunga yang zygote, a maging metung a matibeng zygospore. Ustung tinubu ya iting zygospore, e maglwat at dumalan ya king meiosis, at ating laltong bayung hyphae ampong asexual a 
sporangiospore. Malyari lang mikalat deting sporangiospore, at katubu ra, magi lang bayung fungus a pareung pareu sangkap a genetic, at gagawa yang sarili nang haploid hyphae ing balang metung. Neng mitagkil la reng hyphae da reng adwang fungus a mibabage, misasanib la reti, gagawa lang bayung zygospore, at 
magi yang ganap o kumpletu ing durut (cycle). 

Kareng ascomycete, neng misasanib reng mibabageng haploid hyphae, e la tambing misasanib deng karelang nucleus. Ating laltong parting awsan dang ascus kareting dikaryotic (adwa nucleus) a hyphae, nung nukarin malilyari ing karyogamy o pamisanib da reng nucleus. Makapalub la king ascocarp o fruiting body ning fungus dening ascus. Kabud milyari ing karyogamy, katuki ne 
man ing meiosis, ampo ing pamangawa kareng ascospore. Mikakalat la reting ascospore, at ustung tinubu la, gagawa lang bayung haploid mycelium. Malyari ya muring gawang asexual a comidium ing haploid a mycelium. Ing lalto, dakal na kareng ascomycete ing e na makapagparakal king sexual a paralan, at darakal na 
la mu kapamilatan da reng conidia. 

Kawangis ne nitang kareng ascomycete ing sexual reproduction da reng basidiomycete. Misasanib la reng mibabageng haploid hypha at mikaka dikaryotic mycelium, at potang kayi, ating laltong basidiocarp. Deng payung-payungan ing kilalang dili kareng basidiocarp, pero dakal la pang aliwang uri. Gagawa 
lang haploid a basidiospore detang parting lupang batutang awsan dang basidia, at kaybat na niti, malilyari ing karyogamy ampong meiosis. Tutubu la reting basidiospore bang gawang bayung haploid mycelia.

Kayabe la kareng pekakilalang fungus deng payung-payungan a apapangan, ampo retang makalasun. Dakal lang species deng tatanam da, oneng atin muring pupupulan a tutubung dili ra. Deng button mushroom (Agaricus bisporus) ing laganap diling species, a magagamit kareng salad, sopas at dakal pang aliwang 
lutu. Kayabe la murin king species a iti deng 
, oneng maragul lang maragul deti. Kayabe la murin kareng mitatanam a 
payung-payungan a masasali kareng tindaan deng oyster mushroom, shiitake, at enoki mushroom.

Lalu lang dakal deng payung-payungan a tutubu namu kabud at pupupulan da reng tau para king sarili rang gamit o ba lang ipisali. Mangatas la ngan alaga deng morel, , , , 
at porcini mushroom (a awsan da muring bolete).

Makalasun la kareng tau deng pilang dalan a species da reng payung-payungan, at ing pamamangan kareti panibatan ning sakit atyan, hallucination, at neng kayi, kamatayan. Kayabe la king genus a Amanita deng mapilan kareng makalasun 
dili, kayabe no reng  (ing Destroying Angel) ampo ing  (ing Death Cap).

Dakal muring malalasun king , dapot malagud mung ating mamamate kaniti. Ding lyu, pamanyuka, tundu, ampong hallucination ing mapilan kareng maralas diling sintomas. Ing tutu, magagamit ya ing species a iti 
kareng ritwal, ampong anting libangan, uling kaniting epektu nang hallucination. 

Kaminstein, D. 2002. Mushroom poisoning.] Last accessed 5 January 2006.




#Article 274: Arachnid (277 words)


 
Deng arachnids, Arachnida, metung lang uri da reng animal a 
 king subphylum a Chelicerata. Pekilagyu do reng arachnid 
king tauan king mitolohiya ning Grecia a maki lagyung Arachne. Keraklan 
kareti, arthropod a king gabun manuknangan. Miraras lang anam a pulu’t 
limang libu (65,000) anggang pitumpulu’t atlung libu (73,000) species deti, 
kayabe no reng babagwa, alakdan, , apsang at 
garapata. Makikilala la kareng insektu deng arachnid uling walu la 
bitis imbes na anam.  Mibage la reng [pedipalp (dake ning katawan a 
malapit king asbuk) para king panyalat, pamandakap, o 
pamagparakal. Kareng solifugae taganang balamu bitis la reng palpi, at 
lulupa lang maki apulung bitis deng sollifugae. Anam la mu bitis deng solifugae: 
lalto ya itang kapat a paris potang maglupi la at maging .      

Makikilala la pa deng arachnid uling ala lang  ampong pakpak. 
Adwa ya dake o segment ing karelang katawan, a bibilugan ning ampong . 

Mamangan lang laman (carnivorous) deng keraklan kareng arachnid. Ing kakanan da, 
deng katawan da reng insektu at aliwa pang animal a tambing nang lesawan (pre-
digested). Makilasun la reng dakal kareti. Atin namang parasitiku, at magdala 
lang sakit deng aliwa. Mangebun la reng keraklan kareng arachnid.

iki, nung nu la mibayu deng bitis king arap ba lang maging parting panyalat a 
balamu latigung miraras adwang pulu’t limang sentimetru (25 cm) king kaba

uring babagwa

atlung dalan [6,300] a species)

(exoskeleton)

camel spider (anam a ralan [900] a species)

bitis ba lang magsilbing parting panyalat a tela-latigu, at maki makuyad a iki 
king sepu ning atyan (abdomen) (anam a pulung [60] species)  

species) 

Lon la murin deng makatuking artikulu para kareng suglung kareng species agpang 
kareng karelang :

(The American Arachnological Society)




#Article 275: Mauling Aprika (213 words)


Ing Mauling Aprika, a maki opisyal a titulung Republika ning Maling Aprika, metung yang bangsang atyu king mauli nang sepu ning Africa. Mapipitna ya kareng siyam a lalawigan, at maki  yang bebe dayatmalat. Atyu la king pangulu deng bangsang kasiping na, ing Namibia, Botswana ampong Zimbabwe; atilu king aslagan deng Mozambique ampong Swaziland; kabang ing Lesotho metung yang enclave a padurutan ning teritoryu ning Mauling Aprika. Ing Mauling Aprika ing kadwang pulu't lima (25th) kareng bangsa king yatu king lapad, ampo ing kadwang pulu't apat (24th) king populasyun.

Metung yang multietnikung (myayaliwa lahing) ketawan o sosyedad ing Mauling Aprika, a myayaliwa kultura ampong amanu. Labi lang metung deng amanung kikilalanan ning Punbatas o Konstitusyon. Adwa kareti ing ibat king Europa: ing Ingles ampo ing Afrikaans, a menibatan king Holandes at gagamitan da reng keraklan kareng maputi ampong colored a Mauling Aprikanu. Lipat ning ing Ingles ing pekamarlas magagamit king byeng pangmalda o pangpubliku ampong pangnegosyu, kalima ya mu king bilang antimong amanu king bale. Maki pekakatawan la o represantasyun deng anggang lahi ampong grupung lingwistiku king demokrasya nang konstitusyonal ning bangsa; e anti kareng keraklan kareng republikang parlamentaryu, miyayanib ya ing pekapun ning estadu (head of state) ampo ing pekapun ning kapamahalan (head of government) king ampo ing Pamuntuk a magdependi king Parlamentu.




#Article 276: Samar (192 words)


Ing Samar, dati Albugang Samar metung yang lalawigan king Filipinas at atiu king labuad Aslagang Visayas. Ing kayang balen tungku ya pin ing Catbalogan at sasakupan ne ing albaugang banda ning pulung Samar at anti mu rin ding dakal a pulu ing Dayat Malat ning Samar atiu king albugan ning mismumng pulu. Syudad Calbayog, ing metung mung syudad ning Pulung Samar atiu ya king lalawigan ning Samar. Ing sepu na ning lalawigan king pangulu ya pin ing Pangulung Samar at king aslagan ya pin ing Aslagang Samar. Samar makataid ya king Leyte kapamilatan ning San Juanico Bridge, at makaatsat ya keng San Juanico Strait, ing pekamakitid a strait keng bangsa. Keng mauli ning lalawigan ya pin ing Leyte Gulf. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing katutubung salita ding keraklan ning lalawigan Samar ya pin ing Waray-Waray (kebaluan mu rin bilang Waray, L(in)eyte-Samarnon, o Samar-Leyte Visayan). Dapot king balenAlmagro at  Santo Niño, Cebuanu ing kastutubung salita.

Ing Samar atin yang 24 balen at 2 a syudad.

Ing manlalakbeng Ruy López de Villalobos, minta ya mumumana king pulu inyang 1543 at pelagyuan neng Las Islas Filipinas.




#Article 277: Papa Juan Pablo II (108 words)


Y Papa Juan Pablo II (Latin: Ioannes Paulus PP. II), (Italian: Giovanni Paolo II), (English: Pope John Paul II), a neng kayi ausan dang Beato Juan Pablo II, mibait  (Mayu 18, 1920 – Abril 2, 2005) linukluk bilang Papa ning  Pisamban Romano Katoliko manibat Octubri 16 1978 anggang king kayang kamatayan maiggit nang 26 a banua, mitala king  pangaduang peka-makaba pontificate king modernung panaun kaibat nang Pius IXa  31-banuang pamanungkulan. Iyang mumunang a bukud tanging Papang  Polish at e Italianung Papa manibat ing Papang  Dutch Adrian VI inyang 1520s. Metung yang kareng apat a taung miyabe keng Time 100 karing pareung 20ng dilanwa at pabanua king 21ng dilanwa.




#Article 278: Papa Benedict XVI (181 words)


Y Papa Benedict XVI (Latin: Benedictus PP. XVI; Italian: Benedetto XVI), mibait Josef Alois Ratzinger inyang Abril 16, 1927 king Marktl am Inn, Bavaria, Germany iya ing pang265 a linukluk a Papa, at pamuntuk ning Catholic Church, at manungkulan bilang Sovereign na ning Vatican Lakanbalen a State.  Meyalal ya inyang Abril 19, 2005 king papal conclave, megmasusi ya king kayang Papal Inauguration Mass inyang Abril 24, 2005, at kinwa ne ing kayang cathedral, ing Basilica nang St. John Lateran, inyang Mayu 7, 2005. Y Papa Benedict XVI atin yang aduang citizenship  German at Vatican. Elilan ne y Papa Juan Pablo II, a mete inyang Abril 2, 2005.  

Metung kareng bantug a Catholic theologians manibat inyang 1950s at matalik sumulat, y Benedict XVI malalaue bilang panlualu ning traditional Roman Catholic doctrine at panugali.  Sinuyu ya kareng dakal   at meging yang theological consultant king Kaduang Vatican Council bayu meging Archbishop ning Munich at Freising at Cardinal. Inyang panaun ning kayang pangayalal bilang Papa, y Benedict meging yang Prefect ning Congregation para keng Doctrina ning Kasalpantayanan  at meging yang Dean ning College ning Cardinals.




#Article 279: Lakanbalen ning Batikánu (171 words)


Ing Lakanbalen ning Batikánu, opisyal a aus Estádu ning Lakanbalen ning Batikánu (Latin: Status Civitatis Vaticanae; ), metung yang kandadunggabun sovereign lakanbalen-state nung nu ing kayang territoryu atiu keng kilub ning makabakud a enclave kilub ning lakanbalen Roma. Atin yang mga 44 hectarya (108.7 acres), at iti ing pekamalating nation keti yatu. 

Melalang ya iti inyang 1929 kapamilatan ning Lateran Treaty a menibatan keng mas maragul a  Papal States (756 anggang 1870). Ing Vatican Lakanbalen eya a mamana, at mayayalal la ring kayang monarchy a nung nu ing Obispu ning Roma — iya ing Papa. Ding mangatas a manungkulan ilaping ding pari ning Pisamban Catolicu. Metung yang sovereign territory ning Holy See (Latin:Sancta Sedes) at ing karinan na iyapin ing Apostolic Palace — ing opisyal a tuknangan ning Papa at ding Roman Curia. Agiang ing peka luklukan ecclesiastical  (Cathedral) na ning Papa bilang Obispu ning Roma (ing Basilica nang St. John Lateran) atiu kilwal ning makabakud king Roma, ing Vatican Lakanbalen malyaring yang masabing iti ing tungkung gubyernu ning Pisamban Catolicu.




#Article 280: Efrén Reyes (293 words)


Y Efren Bata Reyes (mibait Agostu 26, 1954) metung yang Filipino billiards talapialung, a nung nu makikilala yang bilang peka-masikan diling pocket billiards (pool), lalu na keng pialung a nine ball at one-pocket. 

Mayayaus yang Ing Magikeru pauli ning kayang makapagmulalang pialung pepakit karas keng tournament (see nickname discussion, infra). Y Reyes simbut no kekraklan deng dakal bantug a nine-ball tournaments, kayabe nana niti ing dakal a panyambut king Sands Regency Open, inyang 1994 U.S. Open 9-Ball Championship, ing 1995 Pro Tour Championship, at ing 2002 ESPN Challenge da reng Champions. Bantug ya naman keng pamanyambut na keng winner-take-all marathon nine ball event, kebaluan keng ing Kule ning Pera (Color of Money I and the Color of Money II), nikbag ne ing bantug a mamyalung a nine baller, y Earl Strickland. Inyang 2005, ikua nang miras keng round robin para ayamun ne mag-aring ing Kevin Trudeau sponsored IPT, a pinili na mismung Trudeau ibat keng retirement a pekabiasa keti yatu. Pimanimani nyang Reyes y Kevin. Y Reyes misulat ya lagyu keng Billiard Congress ning America Hall of Fame inyang Juliu 12, 2003.

Y Reyes mibait ya king Pampanga inyang 1954 at minalis la Menila kayabe no ring kayang pamilya, inyang 5 yang banua. King Menila, megobra ya bilang magbante billyaran na ning kayang bapa, nung nu nala abalu ing eganaganang cue keng bilyaran. Malati ya pa mamyalung neng billard para pera, at inyang 60's at 70's memyalung yang three cushion billiards. Inyang 20 ya, kukulyo na niya ing peka biasang billard player ka rin king Filipinas, at mapalyaring tutu uling ding kayang panyambut a makalto king USA at king Europa nung nu no lebanan deng peka -biasang diling 9-ball players ning buung yatu. Kasalungsungan makatuknang ka king balen na ing Lakanbalen Angeles, Filipinas.

 




#Article 281: Melanie Marquez (185 words)


Y Mimilanie Laurel Marquez (mibait Juliu 16, 1964) iya ing Miss International tatalan keng korona para keng banauang1979, nung nu dela ne ing Filipinas.

Taga Mabalacat, Pampanga ya at atin yang katas a 6'1. Iya ing anaka nang ning meangubie director, Artemio Marquez. Kaibat ning panyambut na keng beauty crown, minta ya keng show business at pamagmodelu at melayuan yang Melanie bilang lagyu keng pelikula. Kasalungsungan yang akibu bilang artista, TV host, film producer, at kasalugnsungan celebrity endorser. 

Dagdag na pa niti, bukud keng pangan Ms. International 1979, y Melanie iay mu rin ing Face of the 80s a menyambut inyang 1985 king New York, iyang first runner-up king  Supermodel a ligligan inyang 1986, at iya ing  Peka Glamorous Woman king  Italy, makanyan mu naman inyang 1986.  Inyang 2005, mekipagligligan ya keng Mrs. World pageant.
   
Y Melanie susundu na ing pamagcoach kareng babae para keng  international pageants, a maralas durungut kareng panglocal. Ing kayang pekatauli nang pamirungut iya pin ing Binibining Pilipinas World of BC 2004 pageant, at ing Binibining Pilipinas World ning Canada pageant, 2004. Meyalal yang Peka Malagung diling Miss International inyang 2000.




#Article 282: Alma Moreno (132 words)


Y Alma Moreno(mibait Vanessa Laxamana inyang 1959) metung yang artistang Filipinu. Linual ya keng kayang minunang pelikula ning A.M. Production ning Urduja kayabe ya ne y Amalia Fuentes.  Ing mumunang pelikula na nung nu iya ing peka-artista iaypin ing Ligaw na Bulaklak ning Crown Seven Films kayabe ne y Jun Mariano at Vic Silayan.

Atin yang maluat a love-in relationship kang Rudy Fernandez,ing mumuna nang asawa nung nu ya mika-aanak y Mark Anthony Fernandez artista mu naman at kang Ace Comedian ning Philippine Cinema yDolphy a mika-anak yang lalaki,y Vandolph a dating artistang anak.  Eya mikasal kareng aduang asawa na. 

Y Alma inyang tauli pepakasalan ne y Joey Marquez nung nu meka-atlu yang anak di:Yeoj, Win-win, VJ and adopted Em-Em. Mebali-wala ing kaya kasal inyang 2004 kaibat ning 12 banuang pamiyabe ra.




#Article 283: Benigno Aquino III (113 words)


 

Y Benigno Simeón Cojuangco Aquino III (mibait 1960), kebaluan mu ring keng palayung, Noynoy, metung yang Philippine politiku at anak neng Benigno S. Aquino, Jr., ing bantug a opposition senador lalam nang pamuntuk Ferdinand Marcos. Anak niya naman ning dating pamuntuk Corazon Aquino. Metung yang congressman a pangadua na nang pangalukluk keng kaduang distritu ning lalawigan Tarlac para keng Partido Libaral.

Y Aquino mesugat ya inyang 1987 ketang bigung coup laban kang Ima na mintis niyang mete keng granada. Tinagal yang para keng Congresu bilang representati ning Tarlac at menyambut ya inyang 1998. Tinagal ne naman inyang 2001 at menyambut ne naman.
 
Ing Television talk show host y Kris Aquino wali neng babai.




#Article 284: Lakandula (907 words)


Lakándúlâ yang matuang pamagát da reng sadiang panginuan dang mamuntúkan kng  (). Meángû ya karing aduâng katayâng Kapampángan: ing lakán, a yang katutúbûng pamagát ding pánginuán dang mámuntúkan karing mangáragul a balén, ampóng ing dúlâ, a yang matuang katayâng Kapampángan kng palácio.

Ing Lakándúlâng disnan ding Castilla iniang sasakúpan de ing  ( = Lǚsòng Guó) iniang banuang 1571, i yapin i Banaw. Ya ing métung karing tungkûng kalang ning áusan dang Atlung Árî ning Lúsung ()  iniang dátang la reng Castilla. . Mabibitasâ kng kéyang lagyûng Banaw ampóng pamagát a Lakándúlâ na sasalpantáyâ ya karing núnû ampóng diuátâ at alî kng Islam anti ring sapnî ding Suliman a mipamagatang rajah ning Ménilâ. 

Ing pékamasaléseng díling pamagpakilála kng mélapupúrîng Lakándúlâ (a mipalagyûang Banaw at mébinyagang Carlos) ning kasalesáyan i yapin ing makayagpâ kng katibáyan a pépa-notário ning kéyang apú kng túd, ing Maéstre de Campo  a Dátû ning Aráyat iniang banuang 1665:

Y Don Carlos Lacandóla, ing ápû ku kng túd, yang méging ginu at lakán ning Tungdo, kambe da ring pákapatúlug a balayán, nung nû, bílang ginu rang basál, kéya la sisiklaud, mámayad buís, at mamié karampátang parangal ding sablâ nang sasakúpan. Mamié la ring karampátang báyad ampóng buís ding bálang sásanglad a sakén ibat  (), nung nû susûkû dó kéya reng karélang layág ampóng gáud kába ning makasanglád la. Pakyón na na ngang mísan ing sablâ rang kalákal, nung nû lusúngan na nóng bayáran kng kapitnâ rang ulága, at saka na némû isungsung karéla ing mitatágang kapitnâ kalábas na ning pabanua. Nánupatâ, alá nang aliuâ pang maliáring sálî karéting sangleyes nung é mû kng kapamílatan ning mésambitlâng Lacandóla, nung nû maragul yang binâ pánakitan. Iting sablâng dangal na ampóng panakitan, sinúkû na ngan karing Castilla iniang dátang la kéti, at nung nû sisingil da ngan mó iti kéya bilang buís na kng Mál a Árî.

Mabáyat ing génapan nang papil ning Lakándúlâng mipalagyûang Banaw at mébinyagang Carlos kng pangasákup na ning Kayárîang Lúsung karing dáyûng Castilla, at pati na mû rin ning pangatátag na ning provincia ning Pampanga. Ginámit de ring Castilla ing mésabing Lakándúlâ bilang karélang sanggalang lában karing timáuâng balayán ning Kayárîang Lúsung a é bísâng paisákup karing Castilla, lalûnglálû na ing balayán ning Lúbao ampó'pa ning Bétis iniang banuang 1571 manggang 1572. Iniang 1575, ginámit da né nanaman ding Castilla ing mésabing Lakándúlâ bilang sanggalang kang Limahong iniang linúsub ya iti kng Ménilâ at tantûng miglayúnan kng Pangasinan. Úlî na ning pégalan déng ústu réng Castilla, kng Pangasinan né meláus meángû a bié ining matuâng Lakandúlâ.

Y Lakándúlâng mipalagyûang Banaw at mébinyagang Carlos yang pékadakal díli supling karing mésambitlâng Atlung Árí ning Lúsung. Anti la móng misapuak kng léguan ning Indûng Kapampángan ding kéyang súlî iniang panáun ding Castilla. 

Ápat la ring supling nang lálaki: i Don Dionisio Capúlong a Dátû ning Candába, i Don Phelipe Salónga a Dátû ning Pulû, i Magat Salamat a Dátû ning Tungdo at i Don Martin Lacandóla a linub kng convento ding frailéng Agustíno iniang banuang 1590. Mika anak yang bugtung a babái a mibinyagang Dona Maria Poloin, a ayasáua nang Don Alfonso Talabos.

Ding ának at pangunakán ning mésambitlâng Lakándúlâ ílang misandálîang útak ning Pamanaklas ding Lakán iniang banuang 1588, nung nu reng dátîng súgîng mápiâ ning mésintang nang Kayárîan ning Lúsung méngangas lang ikábus dé iti kng pangasákup na karing Castilla. Átukal ding Castilla ing karélang pamálak at métung ya i Magat Salamat karing tambing dang simbálî.

Dápot ing apú na kng túd ning mesábing Lakándúlâ, ing Maéstre de Campo at Dátû ning Aráyat a i Don Juan Macapagal, pépabangluan néng pasibáyu karing Castilla ing Sapnî ding Lakándúlâ kng kapamilatan ning pamakikampî na karéti kng milablab a paté ding Kapampangan saláng karing Castilla iniang banuang 1660, nung nû pinyanggalang nó ring Castilla saláng karing fuerza ning kalúpa nang Kapampángan at Maéstre de Campo a i Don Francisco Maniago ning Masiku. Pigsanggalangan na la naman ding Castilla iniang lumúsub la kéti Kapampángan ding káual nang Don Andres Malong ning Pangasinan inia mû naman banuang ita. Pasibáyu na nó nanamang sépû ring Castilla at dináyû yang mekisalpitikan salang karing Ilocano iniang mangangas lang maklas déti iniang tinukîng banua ning 1661.

Paúlî na ngan ning pipagálan nang Don Juan Macapagal bang magbalik ing máyap dang laué ring Castilla kng Sapnî ding Lakándúlâ, tilútan de réti ing pangatátag ning Gremio de Lacandólas iniang banuang 1758 bilang panyanggalang da karing sablâng teguláling dang katuliran at privilejo ning gubiérnong Castilla karing Sapnî ding Lakándúlâ. Nánupatâ’t mika saríli lang balén kilub ning balén ding sablang kasapnî ding Lakándúlâ, nung nû atin lang saríling tutukîan a “gubernadór” liuás pa kng kasalungsúngang makalukluk a gubernadór ning nánumang balén a tutuknangan da.

Iniang sakúpan de ring Inglés ing Filipinas iniang banuang 1762-64, pasibáyu ra nó nanamang pigtanggul ning Sapnî ding Lakándúlâ ring Castilla saláng karéting báyung manyákup. Paúlî na nîti, pébustén nóng Gubérnador-Genéral Simón de Anda ring Sapnî ding Lakándúlâ ning Pampanga a mitatag saríli rang úkbu a é sásalúdu ké nínumang oficiálés a é ra kasapnî ampóng kadáyâ.

Ing pékabantúg karing kasalungsúngang súlî ding Lakándúlâ, alâ nang aliuâ nung é ing dáting mál a Pamuntúk ning Filipinas a i Ápûng Dádung ó ing melapupúrîng Diosdado Macapagal. Makatukî ne kéti ing kéyang supling a babái a kasalungsúngang pamuntúk na mû naman ning Filipinas a i Gloria Macapagal-Arroyo. Kágum pa karing bantúg dang súlî reng Lakándúlâ ing sadiang pamuntúk ning senado a i Jovito Salonga at ing sikát a artista ning entabládo a i Lea Salonga.




#Article 285: Polynesia (126 words)


Ing Polynesia (ibat keng Greek: πολύς dakal, νῆσος pulu) metung yang maragul a aptas keng lagpas mga 1,000 pulu a pakakalat king kalibudtarang at mauling Pacific Ocean.

Ing bansag a Polynesia megamit yang mumuna kang Charles de Brosses inyang 1756, at keraklan magagamit ya kareng eganaganang pulu ning Pacific. Jules Dumont d'Urville inyang 1831 lecture keng Geographical Society ning Paris megmunikala yang atin angganan ingpamangamit na niting bansag at megdagdag yang bansag a Micronesia at Melanesia. Iti ing meging pamandake ning Pacific makalalam labuad a magagamit pa keraklan angga ngeni.

Deng tutuking pulu at pulung aptas, bangsa man o mababang pangabangsa a nung nu ing ibatan da Polynesian a kalinangan. Deng aliwang pulu atiu la kilwal ning labuad anung nu ing penibatan da Polynesian ing kalinangan.




#Article 286: Juan Crisóstomo Soto (1259 words)


I Juan Crisóstomo Soto y Caballa metung yang Kapampangan watas.

I Soto Penganak ya iniang Eneru 27, 1867 qng Bacolor, Pampanga at meangu ya bie iniang Juliu 12, 1918. Metung yang zarzuelista, poeta, direktor at talasulat makuyad a kuwento. Misan yang meging empleyado ning gubyernu, sundalus ning rebolusyon, gerilya laban caring Amerikanu, diyarista at provincial deputy assessor Meging talasulat yamurin queng La Independencia. Sumangid ning kakulangan na queng pormal a pamagaral, apansin ing keraklan ding maangabayat a katungkulan at mangayap a bague keyang agawa. Iniang edad 11 o 12 banua ya pamu mekasulat neng relihiyosong dula . Nung sumahan, magkabilangan lang 50 dula at zarzuela ding keyang alikha . Caring sablang dulang asulat na, ding dulang maki patriotikong tema ilang pekamatagumpe calupa ning Sigalut Ing Paniu nang Sitang at Ing Anac ning Katipunan.  Ing dulang Alang Dios ng tuturingan ding keraklan bilang obra maestra nang Crissot . Ating sasabing tagle ne ning obrang iti ing keyang pilosopiya queng bie. Atin ya muring mapilan poesiang asulat antimo ring Ing Bandera at Malaya a purus atin temang makabalen . Ing katunayan, tuturingan ya bilang kaunaunahang mamoesiang Kapampangan. Atin ya munamang makuyad a kuwento calupa ning Lidia. Mekasulat yang likas ning Noli Me Tangere queng Kapampangan. Meging editor ya mu naman caring Kapampangang peryodiko anti ring El Pueblo, El Imparcial at Ing Alipatpat. Kikilalanan ya bilang pekamayap a Kapampangang Dramatista at para caring aliwa, pati na murin pekamayap a Kapampangang talasulat pauli ring keraklan at kalidad ding keyang asulat. 

Dacal la ring taung atin sasabian qng bie ra queti Capampangan ing menibatan la Baculud, ing balen  beitan nang Juan Crisostomo C. Soto,  lalu rang balu qng aus a Crissot. Mibait ya y Crissot canitang 27 ya ing Eneru, 1867. Calabas ning apat  aldo bininiag neng Padre Silvino Isac, at meguing tegauan ne y Don Patricio Soliman. Calulu la mu ring familia na dapot gagalang do qng carelang lugal. Y Santiago Soto, yang tata na, metung alguacil mayor queti Baculud, cabang y Maxima Caballa yang ima na, at picabaluan yang uliran at malinis a pusu. Mecad amana na cang apu nang Sixto Caballa ing cabiasnan nang sumulat. 

Mecapagaral yang caton, at qng edad nang labing apat megaral ya San Fernando, Pampanga. Anac ya pa mu biasa neng mamasa, dapot maina neman qng clasi. Meuili ya qng pamamasang novela at maralas manalbe ya caring palague rang Castila ampon Tagalug imbes na pagaralana ing tuturu na quea ning maestra na. Lalu pang megrabi iniang palague la San Fernando ring Companiang Artistang Castila. Mipabustan ing queang pamagaral uli na ning pamanalbe caring palague ra bengi-bengi. Dacala caring cacaluguran na ring mangapamulala uli na ning cabiasnan nang magmemoriang drama. 

Pepagaral de qng Colegio de San Juan de Letran, at antimo ing sadia mipabustan mu naman ing pamagaral na. Queni ne sinulat ing mumuna nang drama meyapsi qng Romeo and Juliet maqui-titulung Ing Pamaquiasaua ning Mete. Y Crissot mismu yang ginanap qng papil na ning bidang lalaqui iniang iti mipalague ya Baculud. Uli na ning caculangan qng pamagsadia at senayan, o meguing matagumpe ing pamipalague. Agpang cang Don Modesto Joaquin, canu masiadung biasa y Crissot pangaras caring hablado at mas bague quea ing papil nang Judas queang pepilan qng Passion y Muerte nang Felix Galura at ya naman ing mismung guinanap qng papil nang Poncio Pilato. 

Tinucnang ya qng pamagaral y Crissot at migbalic ya Baculud canitang 1884 at sibsub ne ing sarili na qng pamaniulat at megobra nia mu antimong escribiente qng oficinang gobiernu. 

Minuna yang linugud y Crissot cang Julia Almeida, metung caring peca-malagung dalaga queti Baculud qng panaun ita. Tutul la ring pengari nang Julia qng pamicalugud da. Ban patutuan na nung nu anti ing lugud na qng babai, sinulat yang metung parapo iniang abalitan nang meliu ya y Julia quilub pisamban Baculud cabang sisimba ya uling  pa mengan. (Dapat nung maquinabang ca o ca maliaring mangan.) Macanian ing sasabian na:

Dapot mayupaya ya ing pluma nang Crissot, tutul la man quea, dapot icua nia mu rin y Julia at layun micasal la. Mica-anac lang lima at adua la mu ring mebie. Mica-anac ya naman cang Macaria Sugui, ing ginanap bidang babai qng zarzuelang Ing Pamaquiasaua ning Mete. 

Cabang atiu qng ruruc ning cataniagan ning pamaniulat na, ya naman ing pangauala na bie ning asaua nang y Julia canitang 1903 at pasibayu yang mequiasaua qng anac na ning metung miembru ning Orquestra Palma, y Rosario Palma, metung mu naman caring malagu nang dalaga ning Baculud at maqui-aguiu-aguiu la qng bie ra. Tutul la naman ding pengari ning babai dapot ala lang acarapat. Apat la ring meguing anac da at careti adua la mu ring mebie. 

Alang mitagan copia caring minuna nang sinulat, puera na mu caring sinulat na canitang panaun da ring Americanu. Mecasulat yang 50 drama (3 trahedia; 8 macatula; 30 zarzuela; 9 miayaliua) 100 la ring asulat nang poesia cayabe ne careti ing novela nang Lidia, ing bucud  obra nang milimbag qng metung libru canitang 1907. Ding angang zarzuelang sinulat na milague langan qng Teatro Sabina de Bacolor pepagaua nang Don Ceferino Joven canitang 1901 at pemalaguiu ne qng capatad nang matuang dalaga. Bulan ning Octubre ing umpisa ning pamipalague zarzuela qng Teatro Sabina at mayaring Marzo para dinan dalan ing cenaculo. Caibat na ning Maleldo umpisan da na naman ing pamipalague angang bulan ning Mayo o Junio. Macatadua pabulan ing pamipalague. Caras na naman ning cauran painaua la at y Crissot canita neman susulat bayung zarzuela. 

Ing zarzuelang Alang Dios! yang peca-masanting dili caring gueua na at iti minuna yang milague qng Teatro Sabina canitang 16 ya ing Noviembre, 1902 (Naval Baculud). Pecamaracal yang dili pepalub pera uling ulit-ulit deng ipalague at ra neman sasauan alben ding tau. Cabucas niang sinulat Crissot at ala ya man guinamit burador. Agaua ne iti pauli na ning pangamate na ning anac nang babai y Maria Luz Generosa. 

Qng personal itsura, casantingan ya catas y Crissot, masanting ya pamicacatauan at mediu mabagsic lupa pauli ra ring bigoti na at urud na ning queang buac at mediu masicang ya pa. 

Atin yang queinan malagung babai, malan masanting cule maputi at sapatus maputi. Neng maglacad ya pane yang macatucud at patingapun yang miminum cafe at aguiang bengi na miminum ya pa mu rin lalu na potang susulat ya. Ustu naman atin yang inspirasyun qng pamaniulat na ala yang tucnang sisigariliu at guiguinaquing at asajan mu naman qng misan nang pamaglucluc mayari ya ing susulat na. 

Yang quemate na ing panga-ataqui na qng pusu qng bale na ning capatad na qng Isabel St. Sampaloc, Manila canitang abac na ning Julio 12, 1918. Micutcut ya qng Cementerio Catolico queti Baculud. Calabas ning pabanua, Agosto 2, 1919 pepatalacad deng monumento ring Aguman 33 antimong capigaganacan caring agaua nang Crissot. Quilub ning monumento nang Crissot pepalub do ring mapilan copia caring sinulat na at calabas ning mapilan banua linaue ra la at deti at la man melaso. 

Ngening salucuyan, pilan la mo caya caring quecatang cayanacan mecad caring macatua man ring maquibalu caring casulatan gueua nang Crisst? Nung itulut na ning Miglalang, caring paintungul pang panaun mecad pasibayu talang abasa reting classicung casulatan gueua nang Crissot antimurin ring casulatan da pa ring malugud tang cabalen sinauang guinambul qng Amanung Sisuan calupa ra ri Padre Anselmo Pajardo, Pabalan, Galura, Joven, Gozun, Tuazon, Lenon at aliua na pang talasulat ning balen Baculud. At deti misinup la qng Museo ning DHVTSU--Center for Capampangan Culture and the Arts nung nu carin do maliaring aquit abasa ring cabalen tamu at aliua pang taung bisang mamasa. 

Ing istorya ng Juan Crisostomo Sotto qng pamanialicsic nang Nestor R. Galura




#Article 287: San Fernando (Pampanga) (186 words)


Ing Lakanbalen ning San Fernando  pangalawa yang klasing lakanbalen ning lalawigan Pampanga, Filipinas. Iti ing Kapitolyo ning Pampanga at ning labuad Kalibudtarang Luzon. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing San Fernando Lakanbalen atin yang 35ng barangay.

Deng mangawang dakal a parul malyari lang ayan o akit king Unisite Subdivision, Barangay Del Pilar, at king Barangay San Jose at  Dolores.

Ing Pampanga's Best metung yang masanting a lagiu keng pamangawang Kapampangan tocino at longganiza king Filipinas. Ining mangawang kakanan karne atiu king Barangay Dela Paz Norte.

Ing Imnu Fernandino sinulat neng Félix Mauricio Garcia ning Sto. Niño, San Simón, Pampanga. anyang Mayo 29, 1990 Iti pu Metung yang Poesia. Fernandino ing tutu ng Pamagat! adwa la pung Version deni ing Metung pu Kanta ya. Mesulat neman pu ing mesabing Kanta anyang Enero 16, 1996. Elapu mitala kang Felix M. Garcia. Deng mesabing Poesia at Kanta uling iti pu eya Taga San Fernando. I Geronimo Norming F. del Rosario ing Megpakilalang Sinulat uling iti pu taga San Fernando ya. I Meynardo Lansangan naman pu ing ginawa keng Tonu ning Kanta.




#Article 288: Ángeles (395 words)


Ing Lakanbalen ning Ángeles metung ya king primeru klasing lakanbalen king lalawigan ning Pampanga, Pilipinas. Malapit ya king Clark International Airport (ing ngeni nang Diosdado Macapagal International Airport) ampo Clark Special Economic Zone (CSEZ) dati Clark Air Base).

Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Lakanbalen Ángeles, atin yang 33ng barangay a makasambilta keng makatuki:

Keng marakal-dakal a banua, ing Lungsud Ángeles pikabaluan ya bilang Kuliat, pelagyu karing dakal a kukulate tanaman keting lugal iniang y Don Angel Pantaleon de Miranda at ing keyang asawang Donya Rosalia de Jesus pegimpisan deng ginubat ing kakewan at esikan deng pale ampo atbu ketang Mil Sieti Sientus Nobenta'y Seis (1796). Ing Kuliat menatili yang barrio ning balen San Fernando anggang atlumpulu't-atlung (33) banua. Yapin keng pamanimuna nang Don Angel at king pamagpursigi ning keyang manuyang a Dr. Mariano Henson, nung makananung ing barrio megi yang saparadung balen iniang Disyembre 8, 1829. Iti mialilan ya lagyung Ángeles bilang parangal kang Don Ángel, ing keyang pundador, at los santos custudios, ding keyang patulunang patrun.

Nitang Mayo 7, 1899, ing Ángeles yang meging sentru ning Mumunang Republikang Pilipinas king lalam nang Gen. Emilio Aguinaldo. Iya mu rin nung nuya pigsayan at miganap ing pekamumunang anibersaryu ning Philippine Independensya iniang Junio 12, 1899. Ing pipagbalenan da ring Pamintuan (ngeni megawa nang Central Bank Clearing Office) yang meging Palasyong pampresidenti.

Ing panyatang da ring Amerikanu keng Ángeles megimpisa iniang Enero 1, 1900. Ketang Oktubri ning 1902, ing Sundalus Amerikanu (US Army) menalakad yang kampu siping ning istasyun rilis king Talimundoc (ngeni, Lourdes Sur). Kalabas ding dakal a banua ning pamanokupang dayuan, ing Ángeles melaus yamurin meging Lungsud iniang Eneru 1, 1964, kapamilatan ning Republic Act No. 3700.

Iniang Junio 15, 1991, ing lungsud mesalanta ya uli ning pamamakbung ning Bunduk Pinatubu. Sumangid ning kalamidad, ing Ángeles agawa nang tinikdo manibatan keng abu ban maging pekamasikan at pekamabilis diling daragul a lakanbalen mabilug a bansa keng kabilian na ngeni.

Ing pamagsiasat ning Lakanbalen Ángeles bigla yang megluid keng milabas a yapulung banua uli na ning mabilis a pamaglaganap ning teknolowiya king komunikasyun at ding mengayaring at modernung dalan at aywey at ini ing memie santingan king kalakalan at pamaglipat.  

Ing Ángeles atin yang industria kalupa na ning pamangawang mwebles a Rattan. Mangawa ya mu rin uling, ngungut at aliwa pa. Mangawa ya mu rin electronics ampo kompyu-kompyuter.




#Article 289: Caloocan (232 words)


Ing Lakanbalen Caloocan (Tagalog: Kalookan) metung ya ka reng Lakanbalen at balen a bubuu keng Keragulang Menila  (Metro Manila) king Filipinas. Atiu keng pangulu at makalele ya mu keng Menila, ing Caloocan yang pangatlung pekamarakal a populasyun keng bangsa. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Keng Geografia, atin yang aduang dake. Ing Mauling Caloocan atiu mismu king pangulu ning Menilaat ing sepu na ya pin ing Malabon Lakanbalen at Valenzuela Lakanbalen king pangulu, Navotas king albugan, at Quezon Lakanbalen king aslagan. Ing Pangulung Lakanbalen Caloocan ya ing pekapangulung sasakupan ning Keragulang Menila (Metro Manila) at atiu king aslagan ning Valenzuela, pangulu ning Lakanbalen Quezon, at mauli ning San Jose del Monte Lakanbalen king lalawigan ning Bulacan.

Ing Lakanbalen pekapagmasusian palatandanan ya pin ing monumentu ning rebolusionariong Filipinu y Andres Bonifacio king wakas ning Epifanio delos Santos Avenue (EDSA), a ausan da ing karinan a Monumento. Ing monumentu nang ning bayani ning Filipinas Aklasan lelang neng ning nationalist sculptor Guillermo Tolentino para itakda re ing mumunang salpukan da reng grupu nang Bonifacio (Katipunan) group laban kareng sundalung Kastila inyang Agostu 3, 1896. Telakad de ing monumentu inyang 1933. Kapilan pamu , ing kasalungsungan manungkulan semasan ne ing paligid ning monumentu, kayabe nane ing Bonifacio Circle at ing kekaba na ning Caloocan ning EDSA a 100 metru karayu king monumentu.

Ing Caloocan atin yang 188 ng barangay.




#Article 290: Las Piñas (266 words)


Ing Lakanbalen Las Piñas metung yang Lakanbalen king  National Capital Region ning  Filipinas. Ing sepu na king pangulu at pangulung aslagan iyapin ing Parañaque Lakanbalen; king aslagan at maulingaslagan iyapin ing   Muntinlupa Lakanbalen; king mauli iyapin ing Balen ning Imus, Cavite; king maulingalbugan iyapin ing Balen ning Bacoor, Cavite; at king pangulungalabugan ing masanting a akakit a  Manila Bay. Kapitna king kayang gabun magagamit para tuknangan da ring memalen at ing mitatagan a kapitna naman para keng commercio, industria at institutional naman. Atin yang atlung zona ing Lakanbalen Las Piñas ing:  Manila Bay, Coastal Margin at  Guadalupe Plateau. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Kalupa da reng aliwang Lakanbalen at balen ning Keragulang Menila ( Metro Manila), Ing Lakanbalen Las Piñas atin yang aduang panaun, ing Kaleldo deng bulan ning Nobiembri anggang Abril at ing Kauran magumpisang Mayu anggang Octubri. Ing oeka Kauran ilapin deng bulan ning Juniu, Juliu at Agostu.

Manibat inyang 1960, ing Las Piñas dinanas yang matinding pangatakal da reng tau  pauli da reng bisang manuknangan a manibat ka reng aliwang labuad kilual Menila. Ing Lakanbalen atin yang tala na inyang 1960, ing kayang populasyun 16,093, at meragul yang 43,372 inyang 1970, at meging 81,610 inyang 1975, 136,514 inyang 1980 at 207,770 inyang 1985, at mitas pang  405,123 inyang 1990, 413,086 (1995 sensus) at katataulian 528,011 (2000 sensus).

Uling atiu keng Keragulang Menila  (Metro Manila), keraklan magsalita lang deng taga Lakanbalen Tagalug nung nu 94.4% ing kayang papulasyun, kabang 2.0% magsalita lang  Cebuanu at deng makatagan a 5.6% magsalita lang  Ilonggo, Bicolano, Waray, Pampangueño at alwp.




#Article 291: Mandaluyong (159 words)


Ing Lakanbalen Mandaluyong, metung yang karing  Lakanbalen at balen a bubuu keng Keragulang Menila (Metro Manila)—ing Labuad Bangsang Tungku. Ing kayang sepu king bandang albugan ya pin ing tungku ning bangsa, ing Menila, king pangulu ing balen ning San Juan, king aslagan ing Quezon Lakanbalen at Pasig Lakanbalen, at ing Makati Lakanbalen king mauli. Kasalungsunganbantug ya bilang Lakanbalen Tigri ning Filipinas, ing  Pusu ning Keragulang Menila, at ing  Shopping Mall tungku ning Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Lakanbalen Mandaluyong ikua ne ing kayang lagyu keng salitang Tagalog mga nung nu ing kabaldugan na na daluy ing buri nang sabian dadagus. Iti meyakua ya kareng matas a dikut antimong talayib a dati tutubu karin at dadagus agpang keng angin.

Inyang panau Kastila, ing karinan ausan deng San Felipe Neri deng Franciscan prayleng mitatag keng balen. Ing Mandaluyong meging yang Lakanbalen inyang Pebreru 9, 1994.

Ing Mandaluyong atin yang 27 barangay.




#Article 292: Maldang Republika ning Tsina (153 words)


Ing Maldang Republica ning Sina o kaya keng English, The People's Republic of China (PRC;  ), kebaluan bilang Sina, o keng English metung yang bangsa king Aslagang Asia. Atin yang maiggit 1.31 billion a katau, iti ing pekaramakal diling populasyun a bangsa. King maiggit a 9.5 million km² (3.7 million square miles).  Ing kayang tungku iyapin ing Beijing.

Ing Maldang Republika ning Sina tatalanan no reng maiggit aduang-pulung aduang lalawigan at tuturing ne ing Táiwān (台湾) bilang ing kayang kaduang pulung atlung lalawigan. Bukud kareng lalawigan, atin yang limang autonomous regions (自治区), at balang metung atin yang katutubung minoridad; apat a balen at aduang Special Administrative Regions a magkasuelu keng karelang autonomia. Ding aduang-pulung lalawigan, limang autonomous regions at apat a balen malyari lang mayaus bilang mismung gabun ning Sina, kayang magagamit a ela kayabe reng Hong Kong at Macau. Deng tututki ilapin deng administraibung makadake a tatalnan ning Maldang Republika ning Sina.




#Article 293: Bunduk Pinatúbû (639 words)


Ing Bunduk Pinatúbû metung yang makagising a stratobulkan atiu king pulu ning Luzon ning Filipinas, king atlung suluk ding lalawigan ning Zambales, Tarlac, at Pampanga. Ing Katutubung Pinatúbû metung yang stratobulkan a gawa keng andesite at dacite. Bayu 1991, ing bunduk makapampan ya at e ulata bilang bunduk at dakal ing melagas nang dake. Mitatakpan yang keng makapal a gubat nung nu ring dakal a populasyun ding katutubung tau a ausan dang Aeta karin la mangabiayan. Ding Aeta areni likuan da ing patag inyang deng Kastila sinakup de ing Filipinas inyang 1565.

Ing akbung ning bulkan inyang Juniu 1991 kaibat ning 635 a banuang pamanudtud, iti migpamakbung ya king asna king kasikan at makatakut a akbung a pangyatu king pang20ng dilanwa. Ding matagumpeng ula ra tungkul keng climatic a akbung ding tia-pulung libung tau a pakalele a karinan, miligtas la kareng makasirang agus ning pyroclastic, ash depositu, at katataulian, ing lahar pauli ning uran a tutuki ning agus kambe ning luma pang lahar, nung nu dakal a bale tinuki king agus na niti at mengatambunan.

Ing uyab ning pangayakbung meramdam mabilug a yatu. Migpabusuk yang dakal a aerosols karin king  stratosphere at iti ing pekamaragul manibat pa kanita inyang ing Krakatoa inyang 1883. King mapilan pang bulan, ding aerosol miglupa lang global layer ning sulfuric acid haze. Ing pali ning mabilug a yatu migbabang mga 0.5 °C (0.9 °F), at ing pangsira ning ozone lakuas merakal. 

Ing Pinatúbû metung yang dake ning malakadenang bulkan nung nu atiu king albugan dake ning Luzon. Ing aus da kareni subduction volcanoes la, a mibuu kapamilatan ning Eurasian Plate a lulub lalam ning  Philippine Plate king dane ning Manila Trench king albugan. Ing katayang Tagálug 'pinatubo' ing kabaldugan na 'tubu o dagul' keng Kapampangan,  Tagalog at Sambal a amanu, nung nu balu da na mikaakbung na kanita pa mga AD 1500, agiang alang amanang salitang ibat kareng nunu karing mengalabasan a akbung. Ing katayang Pinatubo mapalyaring ing kabaldugan na ing karinan mataba ya gabun at ing nung nu reng tanaman matalik lang dagul.

Bayu ing mapanyirang akbung ning 1991, ing Pinatúbû ere balung bulkan ya, ere balu reng keraklan a pakatuknang
karin palelele. Ing kayang tuktuk 745 m (5,725 ft) babo ning katas ning dayat malat, dapot mga 600 m ya babo kareng makalapit a kapatagan at mga 200 m ya katas kareng makaleleng kabundukan, nung nu keraklan papanpanan ne ing kayang panlalawe. Deng katutubung tau, deng Aeta (misan a kulitan Ayta), tinuknang la keng baidbid ning bulkan at ing kayang pakaleleng lugal king dakal nang milabas a dilanwa, nung nu likuan da ing kapatagan para tumakas la kareng kaigpitan da reng Kastila. Deni sane lang mabibie keng kagubatan.  Dening tau a reni tatanam lang wheat, barley at abias.

Ing eganagana, mga 30,000  a tau reng pakatuknang keng pasandig ning bulkan kareng barangay at mgalating tuknangan. Ing makapal a gubat a tatakap keng bunduk at kareng makapadurut a tutuk ila ing magkabie kareng mangubat at mangasung Aeta, kabang kareng makaleleng patag a karinan naman, ing dakal a uran (alus 4 m pabanua) pauli ning monsoon a klima at mangatabang gabun ning bulkan ila ing babie pamaglaulta at deng dakal a tau tatanaman lang pale at aliwang apapangan a tanaman. Mga 500,000  a katau pakatuknang la pa rin keng mga 40 km ning bunduk, a miki populasyun a  150,000 king Angeles Lakanbalen, at 20,000 king Clark Air Base.

Deng dakal a maulagang ilug ding karelang panibatan ibat la king Pinatúbû, antimo reng Bucao, Santo Tomas, Maloma, Tanguay at Kileng ilug. Bayu mememakbung dening ilug maulaga la keng ecosystems, dapot ing akbung sepakan no reng saug a mangalalam a pangatambun a pyroclastic. Since Manibat 1991, deng ilug mengabara la kareng (mengatagan abalsa) sediment, at ding kayang saug maralas mikakalahar. Agpang keng pamaningaral da dening ilug a reni maluat bayu la makabawi king 1991 a akbung. 




#Article 294: Bunduk Arayat (131 words)


Ing Bunduk Arayat metung yang matudtud a bulkan king pulu ning Luzon, Filipinas, a miraras a katas a 1026 m (3366 ft) AGL.  Ala yang misulat o tala ing akbung ning bulkan, at ing mapalyaring tauli nang dinugundung inyang panaun ning Holocene era.  Metung a misulat a akademia papakit na ing tauling mga 2000 a banua nang milabas, atin yang kanung thermal activity.

Ing Bulkan atiu king kapatagan labuad a asigan .  Apulung milya king bandang albugan ning Bunduk Arayat iyapin ing Angeles Lakanbalen at ing dating Clark Air Base.  Ing Bulkang Pinatubo atiu apulung milya pa papuntang albugan.

Metung yang makapagmulalang  bunduk, ing karinan ning ginung Mariang Sinukuan, at panwalan dang dating dakal ya bunga asna kayumu. Kapilan pamu dakal la reng tutul keng pamangabit stasyun radio king kayang taluktuk.




#Article 295: Crow Valley Range Complex (149 words)


Ing Crow Valley Bombing and Gunnery Range (IATA: RPXC) iya ing peka bombing range ning United States Armed Forces king albugan Pacific at atiu king Camp O'Donnell king Tarlac, Filipinas.  Ing 42-milyang facilidad atiu mga 14 a milya manibat Clark Air Base at ginamit de para mismu keng pamisane keng aerial combat, nung nu kayabe ing pamamomba at strafing a pamisane.

Ing facilidad atin yang airfield at magatas a klasing electronic warfare installations, kayabe no reng makabayung  radar at radar jamming a gamit, agiang deng Russian surface-to-air missile installation.

Ing kaba-kaba megamit ya mu rin masalese inyang sanayan Cope Thunder  a manibat kareng puersa da reng  ibat Filipinas, Canada, United Kingdom, Japan, New Zealand, Australia, Thailand at ing Republika ning  Singapore. 

Kasalungsungan, ing facilidad magagamit yang bilang sanayan da reng Philippine Air Force.  Magamit ya naman bilang base camp para kareng gasgas papunta keng Bulkang Pinatubo patse e magagamit.




#Article 296: Estratubulkan (119 words)


Ing estratubulkan o kaya keng amanung Kapampangan matilus a bulkan, metung yang matas balasusu bulkan a nung nu dakal ya sapisapin a mesias a lava, tephra, at abung bulkan. Dening bulkan a reni maka ugis lang matarik a uangis at maralas lang mamakbung mangasikan. Ing lavang mamagus marayuput at lalangi at mangasyas bayu miras king dayu. Ing penibatan ning magma matuturing acidic a kaya matas king silica at kasantingan a (rhyolite, dacite, andesite, o basalt). Iti kabaligtaran kareng e misyadung mangasikan pangkaraniwan amagma a bubuu king shield bulkan (kalupa na mo ning Mauna Loa king Hawaii), nung nu atin yang malapad a bitis a ding kayang baidbid malume la. Dakal kareng startovolcano lalagpas la keng katas a 2500 m.




#Article 297: Diosdado Macapagal International Airport (164 words)


Ing Sulapawang Internasyonal ning Diosdado Macapagal (amanung Ingles: Diosdado Macapagal International Airport (DMIA)), mayayaus mu rin Sulapawang Internasyonal ning Clark (amanung Ingles: Clark International Airport ), iya ing peka airport a masilbi keng makaleleng Clark Special Economic Zone (CSEZ) at ning makalapit a Angeles Lakanbalen king Filipinas.

Atiu king CSEZ dati airfield ning Clark Air Base, a sera ra ding U.S. Air Force inyang 1991 kaibat mamakbung ya ing Bulkang Pinatubo, kaibat lininis da at biklat dang pasibayu bilang CSEZ. 

Ing airport iya ing hub ning  Asian Spirit at South East Asian Airlines at susuyu bilang kaliwas ning king Menila, ing  Ninoy Aquino International Airport, at nung ing pakiramdam da ring aliwa a mas matas la singil king Menila.

Ing manibala king airport iyapin ing Clark International Airport Corporation (CIAC), a bandi a at talnan ning gubyernu.

Deng tutuking airlines a susuyu keng Diosdado Macapagal International Airport (agpang Eneru 2006):





#Article 298: Pangulung Mindanao (107 words)


Mipalagyuan Labuad  X ning Filipinas, Pangulung Mindanao (Hilagang Mindanao) atin yang limang lalawigan at walung lakanbalen, ilapin deng Misamis Oriental (Gingoog Lakanbalen at Cagayan de Oro Lakanbalen), Misamis Occidental (Oroquieta Lakanbalen, Tangub Lakanbalen atOzamis Lakanbalen), Camiguin, Lanao del Norte (Iligan Lakanbalen), at Bukidnon (Malaybalay Lakanbalen at Valencia Lakanbalen). Ing labuad tungku iyapin ing  Cagayan de Oro, nung nu deng labuad a opisina at mangaragula establisamento atiu la karin.  Ing Lanao del Norte milipat ya king Labuad XII, uli nng Executive Order No. 36. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Cagayan de Oro Lakanbalen iya ing labuad siduan ning Pangulung Mindanao.




#Article 299: Menila (382 words)


Ing Menila Lakanbalen (Tagalug: Maynila, Manila king English) iya ing balen tungku ning  Filipinas. Ing lakanbalen atiu king aslagan pampang ning Menila Bay king  Luzon, ing pekamaragul a pulu ning bangsa jihad allahu. Agiang laganap ing kaluluan, iti ing metung a lakanbalen a peka cosmopolitan a lakanbalen keti yatu. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Mania iya ing mumusbung a labuad a nung nu atin yang 90 yuta a katau. Ing Keragulang Mania labuad, nung nu ing lakanbalen a Menila kayabe ya, mas mtn dew maragul yang metropolis at atin yang 17 lakanbalen at balen. Ing artikulung iti tungkul ya keng mismung Menila at, lawen ye ing Keragulang Mania para keng metropolis.

Ing Menila iya ing kaduang marakal diling populasyun Mania king Kilipinas, a nung nu atin yang maigit 1.5 yuta a pakatuknang. Ing makalele Quezon Lakanbalen, ing dating balen tungku iya ing mas marakal a populasyun.

Ing  atiu king asbuk ning Ilug Pasig king aslagan pampang ning Menila Bay, nung nu atiu king bandang albugan ning Luzon. Atiu mga 950 kilometru ning maulingaslagan ning  Hong Kong at 2,400 kilometru pangulungalbugan ning Singapore. Ing ilug pipitnan ne ing  Lakanbalen king libutad. Ing Menila makasepu ya kareng dakal a balen at lakanbalen ning  Keragulang Menila: Navotas at ing  Caloocan Lakanbalen king pangulu, Quezon Lakanbalen king pangulungaslagan, San Juan at Mandaluyong Lakanbalen king aslagan, Makati Lakanbalen king maulingaslagan, at  Pasay Lakanbalen king mauli.

Ing lakanbalen atin yang 16 a geographical a distritu. Bukud metung a distritu ing dating balen karin, ing -  Port Area. Deng walung distritu pangulu ning Pasig ilapin deng  Binondo, Quiapo, Sampaloc, San Miguel, San Nicolas, Santa Cruz, Santa Mesa, at ing Tondo.

Deng mitagana walu ilapin deng  Ermita, Intramuros, Malate, Paco, Pandacan, Port Area, San Andres Bukid, at Santa Ana. Ing San Andres dati yang kayabe ning Santa Ana, at ing Santa Mesa dati yang kayabe ning Sampaloc.

Deng ngan distritung a reni bukud keng Port Area, atin lang sarili dang pisamban, at deni meging lang bantug king karela mismung agyu. Ing binondo yapin ing balen da reng Isik.  Ing distritung Tondo iya ind peka-kalulu, kabang ing Ermita at malate naman bantug kla kareng turista, at dakal la bars, restaurants five-star hotels, at shopping malls.

Ing Menila atin yang 896 ng barangay.




#Article 300: Makati (283 words)


Ing Makati Lakanbalen metung yang pekamaulagang lakanbalen ning Filipinas pangaras keng pera at commersiyu. Ing karinan na atiu king aslagan ning tungkung bangsa ing Menila, Ing Makati, metung yang karing  lakanbalen at balen a bubuu keng Keragulang Menila (Metro Manila)—ing Labuad Bangsang Tungku. Ing Makati kebaluan ya bilang Pilualtan Tungku ning Filipinas uli ning ding kumpanya menalakad lang opisina at pekaopisina king lakanbalen.  Ing Makati iya mu rin ing karinan ning masikanan a Makati Business Club at ing Philippine Stock Exchange. Ing Ayala Avenue, a lalabas king peka Central Business District, mayayaus ya naman bilang Wall Street ning Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Dakal lang dayu at expatriate deng makatuknang at magobra keng syudad.  Ing Makati ya mu irn ing karinan da reng primerung klasing shopping mall kalupa na mo ing Ayala Center at Rockwell Center. Ing syudad dakal ya limang-batuin a hotel kalupa da ring The Peninsula Manila, ing  Mandarin Oriental, ing  Shangri-la Makati Hotel, New World Rennaisance Hotel, Intercontinental Hotel Manila, at ing Dusit Hotel Nikko.

Ing Makati atin yang 33 ng barangay.

Ing Makati Lakanbalen atin yang populasyun a 444,867, agpang keng 2000 Sensus. Midadagan la reng tau a 39,824 o 8 porcientu manibat inyang 1995 a ibat keng 1995 Sensus. Karing syudad at balen ning Keragulang Menila, ing Makati pagnlima ya keng populasyun a atin 5 porcientung dake. Kilub ning 97 banua ing Makati meragul yang maka193. Ing 1903 Sensus ing poplulasyun na 2,700. 

Agiang ing populasyun na kulang yu king kapitnang milyun, ing populasyun na ustung aldo miyayabua ya at miraras milyun, uling dakal la reng magobra, magshopping at mangalakal ustung aldo lalu na king  Kaibudtang Kalakalan a Distritu.




#Article 301: Marikina (152 words)


Ing Lakanbalen Marikina Lakanbalen, metung yang karing  Lakanbalen at balen a bubuu keng Keragulang Menila (Metro Manila)—ing Labuad Bangsang Tungku. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Atiu keng aslagan sepu ning Keragulang Menila, ing Marikina Lakanbalen ing sepu na king albugan iyapin ing Quezon Lakanbalen, king mauli ing  Pasig Lakanbalen at Cainta, Rizal, king aslagan ing Antipolo Lakanbalen, ing balen tungku ning lalawigan Rizal, at king pangulu ing  San Mateo karin mu rin king Rizal.

Ing Marikina mipamansagan yang Sapatus Tungku ning Filipinas uli ning kayang kebaluan a industria keng sapatus.

Ing Ilug Marikina, a mamagus keng Ilug Pasig daralan ya keng libutad ning Lakanbalen. Ing Lakanbalen sasakupan ne ing mismung Saug at keraklan lulbug ya ustung daralan ne ning bagyu.

Ing Brampton, Ontario king Canada iyapin ing kambal Lakanbalenning Marikina

Ing Lakanbalen Marikina dake ne ning Saug Marikina. Ing  Marikina atin yang 15 barangay.




#Article 302: Albert Einstein (136 words)


I Albert Einstein (March 14, 1879 - April 18, 1955) metung yang physicist. Tinggap ne ing 
Nobel Prize aniang 1921 para king Physics.

Bantug ya i Einstein uling kareng kayang  tungkul king salâ, sangkap (matter), gravity, espasiu (space), ampong panaun (oras), a gigiya kareng sientista ba ra lang mas aintindian deng bageng deti kesa kanita. Kayabe la kareng teoria deng teoria ning special relativity ampo ing teoria ning general relativity. Ing pekataniag nang equation ya pin ing . Ing buri nang sabian niti, ing enerhia ampo ing mass adua la mung aliwang porma ning pareung bage, at ing kantidad ning enerhia king metung a pirasu ning material pareu ya ketang kanitad ning material a ita a parakalan (multiply) king bilis ning salâ (speed of light) a parakalan mu king sarili na (bilang a maragul a maragul).




#Article 303: San Francisco, California (107 words)


Ing San Francisco dake ne ning mas maragul a San Francisco Bay Area, nung nu atin yang mga  7.2 yuta a kataung manuknangan. Ing lakanbalen atiu keng telatuktuk ning San Francisco Telapulu, nung nu ing  Pacific Ocean atiu keng albugan, San Francisco Bay keng aslagan, ing Golden Gate keng pangulu. 

Inyang 1776, deng Kastila migdatun keng telatuktuk ning telapulu, mitatag lang pantalan keng Golden Gate (Pasbul Gintu) ampong  mission a pepalagyu da kang Francis ning Assisi. Ing  California Gold Rush inyang  1848 iyang menyikad keng lakanbalen nung nu iti matalik yang misaplala. Kaibat ning pangasira ning 1906 a ayun at silab, ing San Francisco sinaguli mibangun ya.




#Article 304: Muntinlupa (110 words)


Ing Muntinlupa Lakanbalen  iya ing pekamauling Lakanbalen king Metro Manila. Makasepu ya keng pangulu keng Taguig Lakanbalen; king pangulungalbugan ing Parañaque Lakanbalen; ing king Las Piñas Lakanbalen king albugan, king maulingalbugan king balen ning Bacoor, Cavite; king balen ning San Pedro, Laguna; at ning Laguna de Bay king aslagan, pekamaragul diling danao king bangsa. Mipalayo yang Emerald Lakanbalen ning Filipinas.  Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Muntinlupa Lakanbalen dati kebaluan ya keng  National Bilibid Prison, nung nu deng peka criminal ka rin la makakulung.  Kasalungsungan mewala na at apagpag  na ing kyang matsurang lupa na pauli ning pekamaluid a lakanbalen ning bangsa.




#Article 305: Pasig (264 words)


Ing Pasig Lakanbalen metung ya karing  lakanbalen at balen a bubuu keng Keragulang Menila (Metro Manila)—ing Labuad Bangsang Tungku, king Filipinas.  Dati yang balen tungku ning lalawigan ning Rizal bayu ya mitatag ing Metro Manila. Ing karinan na atiu king aslagan nang sepu ning  Metro Manila, ing Pasig Lakangbalen makasepu ya king albugan ning Quezon Lakanbalen at Mandaluyong Lakanbalen; king pangulu ning Marikina Lakanbalen; king mauli ning  Makati Lakanbalen, Pateros, at Taguig Lakanbalen; at king aslagan ing balen ning Cainta king lalawigan ning Rizal. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Pasig Lakanbalen keraklan pituknanangan -industria yang balen ngeni megiang yang karinan a commercia king kayang bandang albugan yapin ing kapitna ning Ortigas Center, metung kareng makatas a distritung pangkalakal ning metropolis (itang aliwang kapitnang dake na atiu king Mandaluyong Lakanbalen). Atupan yo keti ding dakal a mangatas  a pang opisinang pakatalakad, pituknangan a condominiums at pipagaralan. Ing University ning Asia at ning Pacific (UAP), metung a peka-mal diling university , atiu ya keni, makanyan mu rin ing pekapamuntuk a opisina ning Integrated Bar of the Philippines. King pangulungalbugan ning  Ortigas Center iyapin ing Meralco Compound, tuknangan ning pekaopisina nan ning  Meralco (Manila Electric Company), nung nu iti ing peka maragul diling  electrical distribution company ning Filipinas.  Ing headquarters na ning Philippine Stock Exchange, atiu mu rin keni.

Bilang dating tungku ning Rizal, ing capitolyu atiu mu naman king Pasig Lakanbalen. Ka ring king dane ning Eulogio Rodriguez Jr. Avenue (C-5 road) dakal lang pang industria at pabrika o planta.

Ing Lakanbalen Pasig atin yang 30ng  barangay.




#Article 306: Lakanbaleng Quezon (343 words)


Ing Lakanbaleng Quezon (Filipínu: Lungsod Quezon; Inggles: Quezon City; Espanyol: Ciudad Quezon), kebalwan ya kareng Pilipinu king daglat anti mung QC, iya ing dating tungku at pekamarakal diling populasyun ning Filipinas. Atiu king pulu ning  Luzon, ing Lakanbaleng Quezon metung ya kareng lakanbalen at balen a bubuu king Metro Manila, ing  National Capital Region. Ing Lakanbalen mipalagyu ya kang Manuel L. Quezon, ing dating  pamuntuk na ning Commonwealth of the Philippines nung nu iya ing mitatag king Lakanbalen at semasan ne para alilan ing Menila bilang tungku ning bangsa. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Lakanbaleng Quezon alayu king lalawigan Quezon at e dapat mababalatung, nung nu ing lalawigan ing pamuntuk iya naman mitatag.

Bilang dating tungku, dakal lang opisinang gubyernu a atiu keng Lakanbalen, kayabe nana deng  Batasang Pambansa, ing luklukan na ning Bale da reng Representati, nung iya ing mababang sanga ning Kongresu ning Filipinas. Ding peka universities ning Filipinas, kalupa na ing  Ateneo de Manila University at ing  Pamantasna ning Filipinas atiu ya naman keni.

Ing Lakanbaleng Quezon iya ing pekamaragul diling Lakanbalen king  Metro Manila. Mga  160 kilometru kudradu, sasakupan ne ing kapat nang dake ning Metro Manila. Ing  Lakanbalen atiu mismu keng matas a plateau king pangulung-aslagan a suluk ning metropolis pilatan ning mababang gabun ning Menila king mauling albugan at ing Ilug Marikina saug king aslagan. Ing mauling dake na ing kayang danum daragus papuntang Ilug San Juan at pupuntang Ilug Pasig, kabang ing pangulung dake naman ning Lakanbalen ing naman Tullahan Ilug.

Ing Lakanbaleng Quezon makasepu ya keng Menila king maulingalbugan, kapamilatan ning  Caloocan Lakanbalen at Valenzuela Lakanbalen king albugan at pangulung albugan. King papuntang mauli atiu ing San Juan at Mandaluyong Lakanbalen kabang ing  Marikina Lakanbalen at Pasig Lakanbalen sepu ne ing Lakanbaleng Quezon king maulingaslagan. King pangulu lipat ning Marilao Ilug atiu ing San Jose del Monte Lakanbalen king lalawigan ning Bulacan at king aslagan atiu ing Rodriguez at San Mateo, pareu lang atiu king lalawigan ning Rizal.

Ing Lakanbaleng Quezon atin yang 142 ng barangay.




#Article 307: San Juan, Metro Manila (246 words)


Ing San Juan metung yang balen king Keragulang Menila king Filipinas. Dati yang metung nang dake ning lalawigan ning Rizal anggang inyang meging opisyal neng dake ning Keragulang Menila. Ing balen iya ing pangaduang pekamalati kareng balen ampong lakanbalen keng metropolis. ing mung Pateros iya ing mas malati pa.  Iti ing karinan ning mumunang pamipamuk da reng Katipunan, deng Filipino revolutionariong aniban, laban kareng  Kastilang maniakup. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing San Juan atiu malapit keng kalibudtan ning Keragulang Menila. Kasepu ne ing Quezon Lakanbalen keng pangulu ampong aslagan, Mandaluyong Lakanbalen keng mauli, ampong ing lakanbalen ning Menila keng albugan. Metung karng makawiling karinan king San Juan ilapin deng Pinaglabanan Shrine, nung nu iti ing palatandanan  ning mumunang pamipamuk da rng Katipunan, ing Greenhills Shopping Center, metung keng sikat a karinan ning metro nung nu ka manakit a murang panialuan, lalu na karas keng electronics, ing Xavier School, sikat a panglalaking pipagaralan king Keragulang Menila. Atiu mu rin keni ing Immaculate Conception Academy- Greenhills, metung a karangaldangal a Filipino-Chinese Catholic a pipagaralan kareng mung babai.

Ing San Juan bantug ya keng Filipinas keng kayang kapagmasusian a karalng pintakasi, i San Juan a Bautista. Deng memalen pagmasusian de iti kapamilatan ning pamanyabug danum antimo neng bibinyagan la reng anak.

Ing dating Pamuntuk a Joseph Estrada sinuyu ya bilang mayor ning San Juan, nung du kanita dakal ya apagwa keng kayang balen. 

Ing San Juan atin yang 21 barangay:




#Article 308: Taguig (154 words)


Ing Taguig (dati mikakulitan a Tagig) iyang peka bayung Lakanbalen king Metro Manila king Filipinas Philippines. Ing  Lakanbalen dati yang maluid a pipanasan king pampang ning  Laguna de Bay dapot ngeni maulaga yang pituknangan at industria sanga ne ning Menila. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing panga gawa ning C-5 highway at ing pangakua ning Fort Bonifacio development area memie yang dalan para maging yang Lakanbalen ing dating balen. Ing Taguig Lakanbalen atiu king albugang pampang ning Laguna de Bay at makasepu ya keng Muntinlupa Lakanbalen king mauli, Parañaque Lakanbalen king maulingalbugan, Pasay Lakanbalen king albugan, at Makati Lakanbalen, Pateros, at Pasig Lakanbalen king pangulu. Taguig Ilug, makapasuglung keng Pasig Ilug pipitnan ne ing pangulung kapitna ning balen at ing Napindan Ilug, mkanyan mu naman a makapasuglung pababa keng Ilug Pasig a pareung sepu ning  Taguig king Pasig Lakanbalen.

Ing Taguig Lakanbalen atin yang 28ng  barangay.




#Article 309: Valenzuela (129 words)


Ing Valenzuela Lakanbalen metung yang balen king Metro Manila king  Filipinas at metung ya kareng bubuu karing balen at lakanbalen ning Metro Manila. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Lakanbalen atin yang mga 500,000 a pakatuknang at keraklan pangindustria ya at pituknangan at suburb ning Menila. Ing North Luzon Expressway daralan ya keng kayang Lakanbalen at palual ning Metro Manila papunta king lalawigan ning  Bulacan.

Ing Valenzuela Lakanbalen atin yang gabun a lapad a mga 45 metru kudradu. Makasepu ya keng  Quezon Lakanbalen at ning pangulung Caloocan Lakanbalen king aslagan, at ing  Malabon Lakanbalen at mauling Caloocan Lakanbalen king mauli, ing  Obando king Bulacan papuntang albugan, at  Meycauayan, king Bulacan mu rin, king pangulu.

Ing Valenzuela atin yang 33 ng barangay.




#Article 310: Pateros (112 words)


Ing Pateros metung yang balen king Metro Manila king  Filipinas. Inig malating balen a ini bantug ya keng kayang pamanyeseng itik at king pamangawang balut, metung a Filipinung kakanan nung nu pepabukal de ing ebun a itik. Ing Pateros makasepu ya keng Pasig Lakanbalen king pangulu, Makati Lakanbalen king alnugan, at Taguig king mauli. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Pateros iya ing pekamalating lakanbalen at balen ning Metro Manila karas keng populasyun at king lapad ning gabun, dapot iti ing pangadua karas keng pangasiksik da rng tau a manga 27 libu balang kilumetru kudardu kaibat ning Menila.

Ing Pateros atin  yang 10 barangay:




#Article 311: Keragulang Menila (610 words)


Ing Keragulang Menila o Metropolitan Manila keng salitang English,  (Tagalug: Kalakhang Maynila) o National Capital Region (NCR) iyang pangpitung peka maragul a lualas king Asia, at pang16 a pekamarakal a populasyun king mabilug a yatu. Keragulang Menila kayabe ya ing Menila, ing balen tungku ning Filipinas, at ding 16 a makapadurut a lakanbalen at balen kayabe ne ing Quezon Lakanbalen, ing balen tungku manibat 1948 anggang 1976.  Ing Keragulang Menila ya ing siduan ning politika, pamagsiasat, kalinangan, at aguman  ning Filipinas, at peka modernung lakanbalen ning Maulingaslagan ning Asia. Kareng pakatuknang karin ausan diyang Menila.  Ustung susulat kukuyaran deng keraklan M.M.. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Keragulang Menila (Metro Manila) ya ing pekamalating labuad, dapot ya ing pekamarakal diling populasyun at pekamakapal  a taung bilang,  ating populasyun a 9,932,560 (2000 sensus) king lualas a 636 kilometru kudradu mu. Iya mu ing labuad a alang lalawigan. Ing labuad ding sepu na ilapin ding lalawigan ning Bulacan king pangulu, Rizal king aslagan, at Cavite ampong Laguna king mauli. Ing Keragulang Menila (Metro Manila) makapasipit ya keng Manila Bay king bandang albugan at king Laguna de Bay king bandang maulingaslagan at ing Pasig River lalalbas ya pilatan da, pipitnan ne ing labuad.

Ena kalupa da reng aliwang labuad nung nu la mirakerake antimong lalawigan, Ing keragulang Menila (Metro Manila) o ing National Capital Region (NCR), pirakerake re anting apat a epapalalakad distritu, nung nu dala inaptas agpang keng geograpfia  keng lapit keng Ilug Pasig. Dening distritung areni melalang la inyang 1976 dapot ala lang representanti king Congressu at ala lang gubyernung local, ena kalupa deng lalawigan. Dening distritung areni magagamit la para keng piscal at statistical a pamangailangan.

Deng lakanbalen at balen a atiu keng NCR inaptas dalang apat a distritu a makatuki:

Mumunang Distritu

Pangaduang Distritu

Pangatlung Distritu

Pangapat a Distritu

Keng papil, ing Menila ya pin ing balen tungku ning gubyernung  Filipinas, ing katutuan the tungku makapalibut la keng Keragulang Menila. Ing sangang pamuntuk o executive at administrasyun atiu Menila, makanyan mu rin keng justicia.  Ing matas a kapulungan (Senate of the Philippines) atiu ya Pasay Lakanbalen, at ing mababang kapulungan (Congress of the Philippines) king Quezon Lakanbalen.

Ing Keragulang Menila atin yang labing apat lakanbalen at atlung  balen. Balang metung ing paplakad ing Mayor at kayabe la ngan keng Metro Manila Mayor's League, nung nu la dake ning Metropolitan Manila Development Authority (MMDA).

Filipino (the National Language that is based on the Manila lingua franca) at English pareu lang linguae francae, at halus egaagana aintidian da king Keragulan Menila. Atin mu ring aliwang salitang mayayagkas ka rin antimo ding  Tagalog, Cebuano, Bicolano, Waray, Kapampangan, Ilocanu, and Maranao. Ka reng salitang dayu a mayayagkas ka rin abe la ring bukud keng English Spanish, Sindhi, Punjabi, Japanese, Bahasa Indonesia, Korean, Basque, at dakal pang ibat king Europa.

Ing peka kasalpantayanan da ding Filipinos yapin ing Roman Catholicism. Deng Isik at Indians Buddhism at Hinduism, at deta naman aliwang Mestizo, American, European, at penganak Isik keraklan Protestanti la. Ing Islam iyang kasalpantayan da reng Maranao Filipinos, Arabs, and Indonesians.

Ing Metro Manila ya ing karinan da ring pekamasanting diling pipagaralan keng bangsa, antimo rengAteneo de Manila University, University of the Philippines, De La Salle University, Centro Escolar University, University of Asia and the Pacific, at ing  University of Santo Tomas. Deng aliwang tanyag ilapin deng Far Eastern University, University of the East, Miriam College, Assumption College, at AMA Computer University. Banua-banua libu-libu lang estudyanting magaral keti a manibat kerang aliwang bangsa ning Asia antimo reng ibat Tsina, Japan, Korea, and Vietnam, ampo reng iabt Europa, mumunta la king Filipinas para keng primera klasing pamagaral.




#Article 312: Blaise Pascal (133 words)


Y Blaise Pascal (), (Juniu 19 1623–Agostu 19 1662) metung yang French matematiku, physiku, at reliyosu philosopu. Metung yang child prodigy a nung nu ing kayang tatang iya ing mituru. Ing kayang mumunang penigobran iyapin ing natural at magagamit a science nung nu mekapanambag yang maulagang keng pamangawa ning mechanical calculator, pamanigaral kareng fluids, at pepamasala na ing conseptu keng pressure at vacuum kapamilatan ning pangalaganas ning gawa nang Evangelista Torricelli. Y Pascal sinulat niya naman ing masikan nang depensa keng scientific method.

Metung yang matematiku keng primera klasi. Y Pascal sinaup yang miglalang king aduang larangan at pamanyaliksik. Sinulat yang matimbang a treatise keng projective geometry. Inyang 16 yang banua misulatan lang Pierre de Fermat ibat 1654 at kaibat na nita probability theory, masikan neng inpluensiya ing makabayung economics at social science.







#Article 314: Thomas Edison (135 words)


Y Thomas Alva Edison (Pebreru 11 1847 – Octubri 18 1931) metung yang Americanung menimbentu at mangalakal a migpalual a dkal a kagamitan at menaliwa ing pamibiebie da ring tau king mabilug a yatu anggang king pang21 a Mayayaus yang  Ing Wizard ning Menlo Park ning metung a mamahayag, iuya ing mumunang menimbentu keng prinsiyipyu ning ausan dang mass production (o marakal a papalual) anggang keng processu ning inbensiyun, at kaya mabibiye ing galal a pamilalang ning mumunang pamanyaliksik keng industriyang laboratoryu. deng aliwang imbentu ela menibat kaya nune mesamasan la kareng menguang imbensiyun. Nanupata, y Edison mabibilang yang metung kareng pekamarkal diling imbensiyun agpang keng amlat, at tatalan keng 1,097 a U.S. patent keng kayang lagyu, at dakal pang pantents a king United Kingdom, France, at Germany. Mebie ya anggang king idad a 84.




#Article 315: Alexander Graham Bell (103 words)


Y Alexander Graham Bell ( Marsu 3,1847 – Agostu 2, 1922 ) metung yang matenakan a scientist, menimbentu, at mapanyalese. Mibait at meragul king Scotland, minta ya king Canada, at katataulian king United States. Ding milabasan a banua ding kayang dapat mebalu la kareng aduang bangsa. Mete ya king pulu ning Cape Breton, Nova Scotia, Canada, a idad 75.

Y Bell iya mismu ing kikilalalanan bali pekapepalual keng telepanu, nung nu y Antonio Meucci at Philipp Reis mirinan la naman dangal. Dagdag na pa ning gawa nang Bell keng pamakisabi, iya mu rin ing mismu maulagang migpasulung keng aviation at hydrofoil a teknologia.




#Article 316: Garalita (367 words)


King Garalitang Mayaktangan o Pamagaral Amanu (linggwistika), ing garalita ya pin ing set da reng structural rules a manibala kareng komposisyon da reng sugne (clauses), prasi (phrase) at salita king agyang sanu pang pamyalita. Iya pin ing Grammar king Inglis, Gramática king Espanyol at Balarila king Tagalug.

Agpang kang Evangelina Hilario Lacson, Ph.D., misulat king Aklat Magaral Tang Kapampangan king keyang Panagano: ...Pakatingiran mu sana ing babasan mu kening aklat ku, at kaybat manintun kang panaun irake mu iti karing aliwang kamaganak at kakaluguran mu. Sana arinan mung ulaga ing katutwan ayni: king ing aklat ayni a atyu king gamat mu, ya ing mumunang diling bunga ring mitipuntipun dang taimtim a kapagnasan ding mitukituking daying pantas.

Wa, ngeni ing bunga na ning tagimpan da ring nunu tamu miras ne keka. Iti malyari mu neng pamana karing supling mu ban pagaralan de, palabungan de at ikalat king yatu - at kanita milako na kekatamu ing takut pota kabud nya lumbug ing salitang Kapampangan keti king yatu.

Kaluguran kung sapni ning mal kung Lahi, iti yang pamana ra ding pipunpunan mung e metudtud.

Simbitla nalang Doktor Lacson ding mengatangkang aklat garalita king Kapampangan dapot ali mengayari pauli ning myayalwang kasangkanan, manibatan kang Feliz Galura y Napao ning Bacolor ing kayang Sanayan a Malagwang Pipagaralan king Amanung Kastila, king Kapampangan ketang 1915, kaybat ne kanung sinulat ing Gramatica Castillana king Kastila. Ing mesabing aklat a tawli pigkamlyan deng garalita king Kapampangan ding manenaya. Ing pengari nang Doktor Lacson i Don Zoilo J. Hilario yang kadwang migsadyang garalitang Kapampangan, dapot ali ne ikwang ayari ing malambat nang pisasadyang isulat pauli ning bigla nang pangamate ketang Ka-13, na ning Hunyu, 1963.

Di Doktora Anicia del Corro, Doktor Jeremias Calagui, adwa la karing asabi nang misulat pamipagaral keng Kapampangan syntax.

Melino kening Aklat Garalita nang Doktor Lacson a ding titik ning abakadang mirinan titik Romano, karing anas la makatulid. Kalupa ning sinabi nang Amado Benjamin Yuzon, anak na ning metung pang menatagan king Akademyang Kapampangan a pengutnan ku, ing Amanu tang misulat kanita simpli ya mu. Mayayakit pin ini karing dakal nang mengagulis a pamaglikas ding Anas Kapampangan king abakadang Romanu. Keng Bilungan bilang 2, ning aklat Magaral Tang Kapampangan mayakit la reni.




#Article 317: Globe Telecom (380 words)


Ing Globe Telecom (), a mas kilala king lagiung Globe, ing kaduang pekamaragul a cumpania king  king mabilug a  Filipinas.

Manibat pa kanitang panaun da reng Americanu ing umpisa ning Globe Telecom, ketang metung a cumpaniang maki lagyung Dollaradio, a mitatag kanitang decadang 1920.  Anya muring dekadang ita, minaliwa ya lagyu ing cumpania, at megi yang Globe Wireless Limited (GWL).

Kanitang Eneru 15, 1935, mekisanib ya ing GWL kareng adwang cumpania, ing Philippine Press Wireless (PREWI), ampo ing Mackay Radio Telegraph, at linto ya ing metung a bayung cumpania, ing Globe-Mackay Cable and Radio Corporation, o GMCR.  Ketang 1974, pisali ne ning GMCR ing 60% ning kayang stock king Ayala Corporation.

Kanitang decadang 1990, misanib ya ing Globe ampo ing metung pang cumpania, ing Clavecilla Radio System (CRS), at ini ing penibatan ning bayung Globe Telecom.  Anyang 1993, misaup ya ing Ayala ampo ing Singapore Telecommunications (Singtel), deng makibandi king cumpania, bang mitikdo ing kayang sikanan king telecomunicacion.  Ketang 2001, asali ne ning Globe ing  Isla Communications, o Islacom, metung a cumpaniang halus mengalugi na, a maki kaugnayan kareng cellphone at teleponung landline. Megi yang yang Innove Communications kanitang 2003 itang dake nang maki kaugnayan kareng landline, lalam ning lagyung Globelines.  Samantala, miragdag naman ketang metung a cumpaniang makalalam king Globe, ing Globe Handyphone, itang serviciu na king cellphone.     

Aniang Marzu 30, 2007, sinabi ning Globe Telecom, kapamilatan ning kayang pamuntuk ampong pun talapagpaganap (chief executive) a i Gerardo Ablaza Jr., a kakalat no reng kayang negosiu ba nang samantalanan ing matalik nang pamandagul ning negosiung broadband. Agpang kang Ablaza, parakalan ning kumpania ing kayang puhunan kareng sistemang cable ampong liniang kawad (wire lines) ba neng itikdo ing kayang pangabalangkas a broadband a Internet o Aptas. Akakit da reng talasuri king industria ing planu ning Globe a mamuhunan kareng sistemang cable antimong paralan bang pasikanan ing kayang pamagkumpitensia king Philippine Long Distance Telephone Co., a maniamantala king kayang bentahi kareng liniang kawad bang lungub king negosiung broadband.  

Deng makatuking cumpania ing bibilug king Globe Telecom :

Ing  PLDT ing manimuna nang ka-cumpitencia ning Globe karas kareng teleponung landline.  Karen namang cellphone, ing Smart Communications, a bandi ning PLDT, ampo ing Sun Cellular, a bandi ning Digitel, deng kayang maragul diling karibal.  Metung ya muring ka-cumpitencia karas king landline ing Digitel.




#Article 318: Kalamunding (155 words)


Ing Kalamunding (× Citrofortunella mitis), a king Ingles ausan da mu namang Calamondin, Calamondin orange, China orange, Philippine orange, To-kumquat o Golden Lime, metung yang species o uri ning tanaman king familia Rutaceae. Metung yang pakamalan a tanaman kareng mula uling king kayang malacremang aluntiang bulung ampong kakanan a bunga, at mitatanam ya murin kareng tamnanan. Neng kai, maslam la reng kayang bunga, at keraklan gagamitan la king pamaglutu deti, o kukuanan do katas. Neng kasibul ampong kaleldo, mamulaklak ya ing kalamunding, at mabanglu lang maputi o alus maputi deng kayang sampaga. Metung yang malating bagiang pun dutung a maki kátas a pilatan ning 6.5 pie ampong 25 pie (2-7.5m) at medio payat ya ing kayang tangke. Masuksuk lang bagia kareng aliwang dake deng sanga at misna yang lalam ing kayang taproot.Tubu ya king China at metung ya kareng tanaman a citrus a matibeng dili king dimla. Mestiso ne ning mandarin orange ampo ing kumquat.




#Article 319: Dalandan (174 words)


Ing Dalandan, keng English amanu Orange—mismung, sweet orange—dalerayaya keng citrus a pun tanaman Citrus sinensis (syn. Citrus aurantium L. var. dulcis L., o Citrus aurantium Risso) at ing kayang bungang tanaman. Ing dalandan metung yang hybrid ning minunang panaun a mesarul, mapalyaring ding pomelo (Citrus maxima) attangerine (Citrus reticulata).  Metung yang malating   mamulaklak a pun tanaman daragul mga 10 m a katas a atin emalalagas a bulung, nung nu makaareglu liwasliwas, a ovate a aske a atin crenulate margins at 4-10 cm kaba. Ing dalandan a bungang tanaman metung yang bungang tanaman ning hesperidium, a klasi ning berry.

Ing  katayang orange ibat ya keng Sanskrit narang o kaya Tamil naraththai. Deng dalandan ibat la king maulingalbugan ning Asia, king India, o kaya Vietnam  o mauling Tsina. Ing bungang tanaman a  Citrus sinensis mayayaus yang mayumung dalandan para ikawani ya keng Citrus aurantium, ing mapait a dalandan. 
Karing aliwang amanu, bantug ya bilang Isik a manzanas (e.g. Dutch Sinaasappel (Isik a manzanas)).





#Article 320: Garcinia (216 words)


Ing Garcinia metung yang genus da reng tanaman ning family Clusiaceae, a tubu king Asia, Australia, deng dakeng mauli at malisangan king Africa, at Polynesia. Maki bilang lang limang pulu anggang atlung dalan (50-300) deng species da reng dutung at palumpung (shrubs) a evergreen (e milalako bulung) a kayabe kaniting genus.  Dioecious ya iti, at  la reng mapilan kareng kayang sangkap o elementu. 

Dakal kareng species ning Garcinia ing maki bungang mapapangan king lugal nung nu la mayayakit.  Neng kayi, e ro man kilala deti pilan mung dalan a kilometru manibat king lugal nung nu la mapapangan.  Ing Purple Mangosteen (G. mangostana) ing pekakilalang dili.  Tatanam da  ne iti king mabilug a mauli-aslagang Asia (southeast Asia), dapot e pa binang malwat a midala kareng aliwang lugal.  E re makaing kilala kumpara king mangosteen ing Kandis (G. forbesii), a maki mangalating bungang kule malutu at maki laman a masla-aslam at malalaso.  Kilala la reng species ning Garcinia a mayayakit kareng lugal a malisangan antimong pikukwanan (xanthone), a gum-resin (agtang mala-goma) a kule komanggi at dilo (brownish-yellow).  Magagamit iti antimong pangule o pigment, o  pamurga o paglako bulati.

Sasabyan dang agyu dang patuknangan deng sangkap mekwa king Garcinia kola  ing  pamiparakal (replication) ning Ebola virus, agpang kareng experimentu kareng laboratoriu.

Tuturing dong katumbas ning Garcinia deng makatuking lagyu:




#Article 321: Neil Armstrong (115 words)


Y Neil Alden Armstrong mibait  metung yang American astronaut, test pilot, university professor, at Naval Aviator, at  minunang tau a tinuklu keng bulan. Ing mumunang spaceflight nang Armstrongiyapin ing Gemini 8 inyang 1966, nung nu iya ing command pilot. kening mission a ini, gewa na ing mumunang diling manned docking ding aduang spacecraft kayabe ne ing pilotung David Scott. Ing kadua at tatauling space flight nang Armstrong iyapin ing pnangacommander  na keng Apollo 11 moon landing mission inyang Juliu 20, 1969. Kening bantug nang giant leap for mankind, y Armstrong at Buzz Aldrin kinuldas la keng bulan at migdatun alng  2.5 a a oras at memagmasid la kabang y Michael Collins dudurut (orbit) ya babo. 




#Article 322: Mangosteen (607 words)


Ing mangosteen (Garcinia mangostana) metung yang dutung a e milalako bulung (evergreen), a mabibye kareng malisangan o tropical a lugal.  King Indonesia at Malaysia ya menibat iti, dapot tatanám da ne kareng myayaliwang bansa, kayabe ne ing Filipinas, lalu na king Mindanao.  Maki katas ya iting manibat king pitu (7) anggang adwang pulu’t limang (25) metru.  Maki kule yang malutu-lutung ubi ing balat na ning kayang bunga nung malulut ne.  Mayumu-yumu yang maslam-aslam anting citrus (dalandan o kalamunding) ing lasa na niti, at malinamnam ya naman at kalasang bagyang peach (melocoton).  King Asia, ausan de iting “Reyna da reng prutas.”  Malapit ya lasa kareng kayang kamag-anak, ing  ampo ing .

Medyu masyas ya ing pekakilwal nang balat niti, a maki kapal a apat anggang anam a centimetru (4-6 cm).  Nung gilyan ya itang balat, lunto itang laman a kakanan, a maki balilang antimong dalandan, dapot maki kuleng masala pangaputi. Maki sukad la reting  atlu anggang limang centimetru king kapal, at makabili la king metung a balut a maki kuleng malalam panga(ma)lutu.  Malyaring ating makibutul karetang balilang kakanan, dependi king dagul at pangalulut ning bunga.  Nanupata, e la malyaring kanan deng butul nung e la lutu.  Magdependi ing bilang da reng balila king bilang da reng “petal” king lalam ning balat.  Keraklan, e mamunga ing mangosteen nung ala ya pang labing limang banwa.    

Lipat ning masasali yang makalata at pepayaskad (frozen), malagad de mung pisasali iti kareng bansa ning Albugan (Western countries, king Europa at America), liban mu kareng tindaan a pang-Asianu.  Bawal lang ilub king America deng mabilug a bunga nung e la pepayasuk (fumigated) o me-irradiate uling king takut a magdala lang  , a malyaring mikalat at manyira kareng tanaman karin nung akwa rang milub.  Keng datang a panaun, malyaring malutas iti kapamilatan da reng bayung paralan ning pamag-irradiate.  Nanupata, mákálub no king America deng productu antimong katas mangosteen, freeze-dried a bunga, ampong sustansyang pandagdag () a mesangkap manibat kaniti.    

Tatanam na la’t mamisaling mangosteen kareng mapilan a isla ning Hawaii, dapot e la malyaring ilub king continental U.S. deti uling kareng sangkan a mebanggit na.  Nanupata, mákipagkasundu la reng tatanam king Hawaii king metung a pasilidad a mag-irradiate ba lang makapagpalub kareti king kontinenti ning America.  Tatanam de murin king , particular king , ing mangosteen, nung nu dakal lang mamangan kaniti.  Tanaman yang “ultra-tropical” ing mangosteen, at kaylangan na ing climang laganas (e mamaliwa) a malisangan. Mate ya ing metung a tanaman a maragul na kareng temperaturang mas mababa king 40 °F (4 °C).  

Lipat ning makunyat ya at masyas ing balat ning mangosteen, malagwa yang busni iti.  Keraklan, babangalan ya itang balat, at e gigilyan.  Sakmalan ya ing bunga kareng adwang gamat, itigik yang bagya-bagya pangasakmal (ken lang metung a dane deng tindaragul, at king sumangid no man deng aliwang taliri) anggang maspak ya itang balat.  Kabud mispak ne, malagwa na la mung pikawani detang adwang pitna ketang aspak at ilako ya itang laman, basta mimingat bang e mimantsan ketang katas a kule ubi at mala-tinta, a lulwal ketang malutung takap a makabalut ketang laman a maputi.  Kabud migmantsa ing katas ning mangosteen, halus e na milako iti king imalan (ini ing sangkan nung bakit babawal de kareng aliwang hotel kareng mapilan a bansa nung nu ya masasali).  

Nung lalambut ne ing balat, ing buri nang sabyan, malulut ne ing bunga, at lalu yang makayamang apsalan.  Uling e ne man taganang masyas iti nun e malambut ya dapot makapal (nung malulut ne), mabugbug ya at makulkul itang balat agyang king bagya mung pwersa, at angga itang laman a kakanan king kilub mituran.  Kaybat, e ne lumbat, nun e gad neng masira itang laman.




#Article 323: Kapampangan (lahi) (582 words)


Deng Kapampangan ing kapitung pekamaragul a lahi (bangsa o naciun) king Kapulwan Filipinas.

Manuknangan la keraklan kareng lalawigan ning Pampanga at Tarlac, at pati na king Nueva Ecija, Bataan, Bulacan, at Zambales, deng Kapampangan.

Matas ing paglalawe da reng keraklan king pamaglutung Kapampangan.  Ini ing tuturing dang manyaman at manimunang dili kareng lutu king Filipinas.  Kayabe la kareng lutung sasabyan dang ibat king Kapampangan deng kari-kari, sisig ampong kilayin.

Kapampángan, konsiderádu nang metung a amenasádung amánu,de ing amánung etniku ding Kapampángan. Ding Kapampángang ibat karing áliwâng rehion na ning Filipínas mánialítâng Tagálug (e.g., king Keragúlang Menílâ), Sebuánu (e.g., king Mindano) ampong aliwâ pa bílang karelang amánung sísuan (L1).David, K. A. G. (2017-11-12). We who seek to settle (8). Dávao Today. 

Miraras king 2,890,000 ing bilang da reng Kapampangan.  Menibat la kareng taung magsalitang amanung Austronesian a minta king Filipinas kanitang Panaun ning Bakal (Iron Age).  Ing Amanung Kapampangan ing gagamitan da reng Kapampangan.  Iti kayabe ya king grupung  Meso-Philippine da reng amanung Albugang Malayo-Polynesian.  Dakal kareng Kapampangan ing Catolicu o kayanib king metung a pisambang Protestanti o menibat kareng Protestanti.  

Agpang king alamat, menibat la reng Kapampangan ketang metung a princesang  a menukanangan king lugal a makikilala nang Pampanga ngeni.  Bayu la datang deng Castila, deng memalen a Kapampangan ing bibilug king keraklan kareng manuknangan ketang awsan dang Kayaryan ning Lusong (呂宋國) deng kasulatan ning Ming Dynasty.  Kilala la antimong negosyanti ampong talapaglibut (explorer).  Aluban de ing mercadu ning China ketang panaun a binawal ning Ming Dynasty ing eganaganang pamakikalakal kareng aliwang bansa, at misna king karakal ing megi rang tubu.  Lipat ning e marayu ing kabilyan ning sociedad a Kapampangan kareng keraklan kareng lugal king Mawli Aslagang Asia (Southeast Asia), nung nu ating mangalating comunidad a bibilugan da reng mikakamag-anak at panibalan ning metung a kapulungan o consejo da reng makatwa, ating mapilan a balen a mibabo at migsilbing sentru ning kalakal at upaya.  Kayabe ya kareti ing matwang bansa ning Tondo (東都) o Capitoliu king Aslagan” (Eastern Capital) ampo ing Betis.    

Ing maleparan a pamanasik at pamanasan ing manimunang industria da reng Kapampangan kanita.  Nanupata, anyang panaun a pekamasikanan ya ing Lusong king pamangalakal king China, ing pamangalakal king kadayatan, at mapalyaring ing pamag-pirata, ing meging manimunang kapanintunan.  Anting metung kareng Lucoes (memalen ning Lusong), megobra la antimong sundalus a babayaran (mercenary) para kareng myayaliwang estadu at kayaryan king Mawli-Aslagang Asia.  Misna ya kaulaga king pamangalakal ning China, anya  mepilitan yang sumakup kaya ing Brunei kanitang 1500.  Telakad de reng tau Brueni ing lakanbalen ning Menila ba nang tukyan ing pamangalakal at masiguradu ing pamakinabang ning Brunei.  Agpang kareng kasulatan da reng Japon, migtikdo lang sanga king Menila deng manimunang negocianti antimo i Luzon Sukezaemon and Shimai Soshitsu.  Ketang panaun a babawal no ning Ming Dynasty king pamaglwal king China deng kayang memalen, apapagkamalyan dong Isic deng Kapampangan a magdalang productu ning China king mabilug a Mawli-Aslagang Asia. 

Mapalyaring mitas ing paglalawe da reng Kapampangan king karelang sarili uling king pamandagul na at pangasikat ning Lusong uli ning pamangalakal king China.  Mapalyaring iti ing penibatan ning ugali da reng Kapampangan, pati itang paglalawe  da kaya reng aliwang lahi ning kapulwan.

Relihiosu lang Catolicu deng keraklan kareng Kapampangan. Atin yang pisamban ing balang balen king Pampanga, bukud pa kareng mapilang mangalating capilla.  Maygit lang adwang pulu’t anam deng mangaragul a pisamban king lalawigan.  Taganang pagmasusyan do reng fiesta ning Pisamban antimo ing Maleldo, Pascu at Fiesta nang San Juan Bautista, at dakal la reng daratang a turista, local man o dayu.




#Article 324: Kapampangan (amanu) (619 words)


Ing amanung Kapampangan (Kulitan: , ISO 15919: kapampāṅan, ) o tatagurian dang Amanung Sisuan, metung ya karing amanu ning Filipinas. Pakasaut la karing lalawigan ning  ampong  ding menasang tubu nang mangamanu niti. Atin muring makatalastas king amanung Kapampangan karing lalawigan ning Bataan ampong Nueva Ecija. Metung ya ing Kapampangan kareng walung manimunang angkan o grupung etno-linguistiko ning Pilipinas.

Konsiderádu nang metung a amenasádung amánu ing Kapampángan,
Diwa yang menibat king Matas a Diwa;
Inyang mabugtu ya king labing makudta
Mika-lindayug ya?t mapinung tumaila;
Sakdal ya karilag! Guintu yang salita!
Kawili-wili yang bibigkas ning dila!
Ban gamitan tayang makipag-salita
King Ari ding Ari, king Malam a Ibpa.

Gagamitan tayang taimtim mangadi
Arapan ning Ibpa tapat sasangguni;
Ah! Nung marapat yang ibigkas ning labi
Neng kasabi taya ing Ari ding Ari,
Karapat-dapat yang yagape?t ilimpi
Kenu man salita ning nanu mang laji;
Inia yapse tayang alang pamangimi
Ing amanung sisuan a guintu king uri.

Guintu ya king uri, ?nia naman ding watas
Papalkas de ningning bayang e mapintas;
Ala lang patugut maniabing matatas
King poesia?t prosa, at karing kalatas;
Yang panaguimpan da ing akit deng mitas
At mitaluktuk ya king siduan nang matas;
Ban ding kapampangan lubus dang abatas
King ing amanu da, amanu yang pantas.

Nuan tamu kabalen! Ding labi ta mismu
Ila ding migmana king guintung amanu;
Inia king kekatang pamipagmananu
Gamitan tala ding salitang maguinu
Ban manatili yang maslag at mapinu
Ibie ta ing lingap a e mamagkanu
Eta ya pabustan siran da terminu
Ding alang masabal a magninu-ninu!

Ing amanu tang mal, lon yu, makapakiak!
Mika panagkas yang terminung masalpak!
Dening pesi-uling miglayas a anak
Apulut do ketang delanan dang pitak!
At pablasa kaseng kuto la pamalak
Pikatang-katang de ing dinat king labak;
Bala ra dangalan king kanuan mitumpak
Maniabing magaspang at masalampitak!

King pamitipun dang miminum, magsaya
Pakiramdaman yong maglabit, mangaya;
Ere balung yapse ing laman dang diwa
Nung ala yang samut terminung masagwa.
Ding terminung detang makasulak daya
Ela kapampangan ibat king samula!
Ing amanung sisuan eya salaula
E ibat king pitak, ibat ya king ibpa!

Ding terminung masias mengari lang dikut
King palayan tamu kabud nala linsut;
Nung mipabustan lang dagul mangulaput
Ing palayan tamu masira, mapuput;
Inia dapat tamung lague at mamagut
Atsitan tamu ing malalam dang yamut;
Ban paniatang na ning aldo pamamalut
Ing gapasan tamu, pale alang samut.

Kekatang manasik, tutu tang e buri
Ing mamalut tamung pale sari-sari;
Inia manibat king pamanialbag bini
Ding bububud tamu binutil lang pili;
Makanian mu naman karing mal tang sapni
Ding pupunla tamu amanung lang budni
Uling nung nanu ing sisuan da king labi
Ya ing idalit da king pamag-bantiti.

King ban lunto tamung masipag manasik
Ding amanung budni palto tala litik;
Ipalkas tala ding terminung malantik
Antimong sampagang king kanbas linalik;
kapamilatan ning wagas tang tangkilik
Ing seda nang sutla milako ya baltik
Makanian yang lunto leguan at salpitik
Ing mal tang amanung king pusu darantik;

Ing amanu tamu king bayang maniulul
Makisugu tamu, ibie ta ing tungkul
Dening lumang pluma gawan talang sarul
Batang pamaligtad ing gabun nang uliul;
A sumaup tamung manese , mangambul
Bayang maniampagang malagung pamiukul
Layun magparayo king banua nang asul
Ing amanu tamung dapat pagmaragul.

Pagmasabal taya pablasang yang ubud
Batang misampulung king lagyu ning lugud;
King pamiaduangan yang magsilbing birtud
Batamung maniabing malagu?t makatud;
Potang apansin da ding kangatbang bakud
Ing amanu tamu malambing ya agud
Ela mikakunung mabe?t makibuklud
Lalam nang salilung ning pamikalugud.

Luid ya ing amanung inirug tang mutya
Mamutyawi ne ing aldo nang sasala;
At malaguintu na ing tenam tang punla
Magpatawe butil king tanke maramla;
Nung atin man mansa king seda nang sutla
Pamaglambing nemu king sepu ning dila.
At kening binie nang malagung salita,
Pasalamat tamu, king Dios a Bathala.




#Article 325: Botany (112 words)


Ing agham-biye pangtanaman ya pin ing pamanigaral a pang-agham ning bie ning tanaman. Bilang sanga ning agham-bye, mayayaus ya naman bilang agham ning tanaman o kaya agham pangtanaman. Ing agham-biye pangtanaman sasakupan ne ing malapad at dakal a belwan na ning pamanigaral ning balangkas tanaman, pangadagul, pamamalipi, metabolismu, pamipalual at ding sakit ning tanaman. Ing pamanigaral ning tanaman at agham-bye pangtanaman megumpisa kayabe ne ing katutubung lore, nung nu mebansagan lang malyaring kanan, agamit panulu at lasun atanaman, nung nu meging ing agham-bye pangtanaman metung yang pekamatuang agham. Ing sasakupan ning agham-bye pangtanaman miragdagan a meging kayabe la ring maiggit 550,000 a bage o miyayaliwang uri (species) da reng sablang mabye-lalang (organisms).




#Article 326: Cherry (152 words)


Ing katayang cherry ibat ya king amanung English a ing dalerayan na ing pun tanaman at ing kayang malaman a bungang tanaman nung nu makapadurut ya  keng metung a masias a butul, a ausan da keng English drupe. Ing  cherry kayabe ya keng pamilya Rosaceae, genus Prunus, kadane na ding almond, peach, plum, apricot at bird cherries. Ing subgenus, Cerasus, makikilala ya a atin sampaga king malating corymb na ning dakal a abe-abeng (ali mu metung  o kaya king raceme), at miki makinis a bungang king mainang aspac o kaya ala king metung a dane. Ing subgenus katutubu ya kareng katamtaman a labuad ning Pangulung Hemisphere, at miki aduang species king Pangulung America, atlu king Europa, at ding makatagan king Asia. Ing katayang cherry ibat ya keng French a akatayang cerise, nung nu ibat ya keng Latin a kataya cerasum atCerasus (ing Classical a lagyu ning baung lakanbalen ning Giresun king Turkey).




#Article 327: Dayat Malat ning Sulu (106 words)


Ing Sulu Sea metung yang maragul a dayat malat king mulingalbugan ning Filipinas. Makakawani ya keng Dayat Malat ning Mauling Tsina king pangulungalbugan keng Palawan, at king Dayat Malat ning Celebes king maulingaslagan king Sulu Kapuluan. Ing Borneo atiu king maulingalbugan at ing Visayas atiu king pangulungaslagan.

Ing Dayat Malat ning Sulu atin yang mapilan a pulu. Ing Cuyo Pulu at Cagayan Sulu dake na la ning lalawigan a Palawan kabang ing Cagayan de Tawi-Tawi at ing Turtle Pulu dake na la ning lalawigan Tawi-Tawi. Ing Dayat malat ning Sulu atiu mu rin ing Tubbataha Reef National Marine Park, metung kareng karinan ning World Heritage Site.




#Article 328: Geografia (180 words)


Ing Geografia (ibat keng Greek kataya Geo (γη) o Gaea (γαια), ing kabaldugan na Yatu, at graphein (γραφειν) kabaldugan na para ilarawan o kaya para sumulato imapa) metung ayng pamanigaral keng yatu at ing kayang lupa at pangasalbag ning bie keti yatu, kayabe no ring tau at ing kayang uyab king kayang gawa. Ing kayang diretcung pamaglikas yapin ing Isalita o igulis ya ing Yatu. Ing mumunang taung ginamit  keng katayang geografia iyapi y Eratosthenes (275-195 BCE). Apat  a keugalian a pamanyaliksik keng geografia ilapin deng spatial analysis ning natural at taung mengpalyari (geografia bilang pamanigaral ning pangasalbag), area pamanigaral (karinan at labuad), pamanigaral ning tau-gabun a pamiugne, research keng yatu sciences.  Nanupata ing makabayung geografia sasakupan an ngan ing disciplinang para paintunan na para aintindiyan ne ing yatu at ding tau at ding kayang aliwang mangasakit nung makananu la menaliwa at nung makanu la linual ngeni.  Masasabi iti ing indu da reng sciences at ing pamiunge da reng beluan. Bilang tete  ning tau at physical sciences, ing geografia pibangal da la bilang aduang sanga, taung geografia at physical geografia.




#Article 329: Lea Salonga (398 words)


 

Y Lea Salonga-Chien (mibait Maria Lea Carmen Imutan Salonga inyang Pebreru 22, 1971 king Angeles Lakanbalen king Pampanga) metung yang Tony Award-menyambut a Filipinu manganta at artista nung nu bantug ya keng kayang pamilarawan kang Kim king musical Miss Saigon.  King parang ning musical theater, ala nang aliwang Filipinu]ng menikua keng kayang pangabantug panginternational kalupa nang Salonga. Iya ing mumunang diling menikuang dakal a internationa a galal para keng metung mung linage o pamanarti. 

Iya ing mumunang Asian a lageng Eponine king musical a Les Misérables king Broadway, at maka tutuk yang maging tala bilang Fantine manibat Marsu 6, 2007. Inyang Pebreru 11, 2007, lalage ya king Philippine International Convention Center kambe da ring Philippine Philharmonic Orchestra. 

Y Lea kapilan pamu pepalual ne ing kayang mumunang studio album kaibat ning 7 banua a inaus dang Inspired.  Ing magdalang masolusolu ya mu rin ing pigawa a Beverly Craven's Promise Me.

Y Lea Salonga mibait ya kang Feliciano Genuino Salonga at Ligaya Alcantara Imutan. Migdatun ya anam a banua inyang kayanakan na king Angeles Lakanbalen, Pampanga, bayu ya linipat Menila.

Y Salonga meging yang maluid a anak a tala king Filipinas. Inyang pitu yang banua migprofessional debut lalage king musical The King and I neng Repertory Philippines. Iya ing menimunung tala king Annie at mikyabe ya karing aliwang productions, kalupa ning: Cat On A Hot Tin Roof, Fiddler on the Roof, The Rose Tattoo, The Sound Of Music, The Goodbye Girl, Paper Moon at The Fantasticks.

Megumpisa yang anak a tala, a iya ing meging talatanggap keng sarili nang television show, Love, Lea, at iya ing memuklat para kang Stevie Wonder inyang concert na inyang 1998 king Menila. Menikua yang atlung galal a  Aliw Awards para Best Child Performer manibat 1981 anggang 1983. Inyang 1983, inyang sophomore album, Lea linual ya. Meging tala ya naman king lage nang variety show nang German Moreno a miki pamansag a That's Entertainment.  Ing anak a LeaT linage ya naman kayabe ne y Herbert Bautista dakal a makapamilyang Filipino films inyang katataulian ning 1980s kalupa ning Ninja Kids, Captain Barbell at Pik Pak Boom.

.  

InyangEneru 10, 2004, y Salonga mekiasawa ya kang Robert Charles Chien, a Chinese-Japanese managing director ning entertainment software cumpanya king  Los Angeles, California. Ing karelan mumunang anak a babai iyapi y Nicole Beverly, mibait ya inyang Mayu 16, 2006. Mipalgyu ya keng katuwangan nang babai a meangubie, Beverly Chien.




#Article 330: Legazpi (104 words)


Ing Lakanbalen ning Legazpi  primera  yang klasing lakanbalen king lalawigan ning Albay, Filipinas. Iyapin ing kayang balen  tungku at kalibudtang politiku ning Labuad Bicol. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Legazpi Lakanbalen atin yang 70ng barangay.

Ding aliwang karinan a pasyalan at malyaring puntalan: 

Legazpi Airport, atin yang 2,280 metru, malayari yang akagyu ing maragul a aircraft. Philippine Airlines at Cebu Pacific Airlines (CEB) susulapo ya aldo'ldo ibat a t papuntang  Menila. Ing  CEB gagamit yang Airbus 319, kabang ing PAL gagamit yang Boeing 737. Ing Air Philippines atin yang atlung-flights balang dominggu.(Mar, Jue, at Sab.




#Article 331: Fort Stotsenburg (157 words)


 Ing Fort Stotsenburg, inyang panaun ningMeto Yatung Labanan II, iti ing karinan ning Philippine Department's 26th Cavalry Regiment, 86th Field Artillery Regiment, at 88th Field Artillery Regiment; kaantabe ning Philippine Division's 23rd at 24th Field Artillery Regiments. Iti ing karinan na rin ning 12th Ordnance Company at ing platoon ning 12th Quartermaster Regiment. 

Ing Fort Stotsenburg mga 80 km pangulu ning Menila, malapit Clark Field. Iti ing karinan nung nu, ing National Defense Act of 1935, coastal artillery training a milyari. Milagyu kang Colonel John M. Stotsenburg, metung a  Capitan ning Sixth U.S. Cavalry, at metung a Colonel ning First Nebraska Volunteers a mesintang kabang manimunu ya keng keyang regiment king labanan malapit Quingua, Bulacan, Filipinas inyang Abril 23, 1899.

c.1917, Ing Fort Stotsenburg iya ing karinan ning 1st Philippine Artillery Regiment.

Rosmer, D. (1986). An annotated pictorial history of Clark Air Base: 1899-1986 (4th ed.) . Republic of the Philippines: Office of History, Clark Air Base.




#Article 332: Ontario (122 words)


Ing Ontario metung yang lalawigan ning Canada a atiu king  aslagan-kalibudtan dake ning bangsa, ing pekamarakal diling populasyun at kadua keng Quebec king dagul o lapad ning gabun..  Ing Ontario makasepu ya kareng Canadian lalawigan ning Manitoba king albugan, Quebec king aslagan, at ing American states ning Michigan, New York, Minnesota, at Pennsylvania king mauli. Keraklan kareng sepu ning Ontario king United States, natural la, magumpisa king  Lake of the Woods at susundu kareng apat a Lakan Danao: Superior, Huron (nung nu kayabe ya ing Georgian Bay), Erie, at Ontario (nung nu ing lalawigan kaya ya muplagyu), at king dane ning Saint Lawrence River malapit Cornwall. Ing Ontario iya kabud a tin sepu king lalawigan ning Canada a sesepu king Great Lakes.




#Article 333: Portal:Alit (264 words)


Taladalit K
Neng Joel Pabustan Mallari

Karing Kapampangan likas nang tutu ing pangailig da king pamagdalit. Iti mayayakit ultimung karing simpling pamiakit da ring mibabarkadng kayanakan angga na karing maragulan a pusiunan antimo karing kasalan, kapiestan at karing aldo ning pamangampania neng panaun ning eleksiun. 
Y Fr. Benavente (bayu ya mete aniang 1709) asulat na deng minunang Kapampangan atin lang kakantang ausan dang Marungay at Dalit. Ing Marungay metung ya kanung dramatik at kakanta de kanita kabang mamagse la o atin pamikasaya king metung a pusiunan Kapampangan. Keti ing metung yang magkanta kabang deng dakal ilang makibat ketang estribillo o refrain. Kabang ing matuang Dalit naman yang lultong mas malalam. 
Deng kakanta da ring makatua kanita aliua mud eng mengayaus a dalit nunge deng dakal pang porma da ring obrang makapoesia. Kayabe keti deng  mengaltong baiung porma menga-debelop antimo deng Poesiang-Pangkasalesayan, Kuentung Poesia at Kantang Ukbu. Kabang deng mayayaus a foksong o kantang-balen kanita kayabe lang pane deng ausan dang basultu, pulosa, sapatia, katlu, arana at aliua pa. Deti deng dalit a mikakanta king miayaliuang datang at panaun ning pamikatagun. 
Dakal karing pulusador  ing maralas tamung akakit karing miayaliuang piestang balen at bariu pati na karing mangalating katipunan antimong bertdey o kasalan. Kasalungsungan, dakal pa rin naman karing pulusador at taladalit Kapampangan deng mararamdam karing miayayaliuang pamitipuntipun, kareti panimunan nalang Rodolfo “Totoy Bato” Laxamana, Pusoy 2 (Rico J. Dizon at Osias “Monching” Basilio), Ruth David, Bong Manalo, Ruperto “Ruth” Lobo, Renie “Diwata” Salor, Marita Hipolito-Sundiam, deng mikaputul a David (Danilo “Totoy” at Daniel), Sarah Del Mundo-Miranda, Rose Orata-Villegas, Gloria Panlilio-Manalo, Renato “Renie” M. Reyes. 




#Article 334: Villa da reng Papyrus (616 words)


Ing Villa da reng Papyrus (Villa dei Papiri king Italianu) metung yang pribadung bale ning lakanbalen (ciudad) a Romanu kanitang minunang panaun, ing 'Herculaneum (current commune of Ercolano) a bandi ning katwangan nang Julio Cesar, i Lucius Calpurnius Piso Caesoninus: ing minunang mengulkul kareti i Karl Weber kanitang 1765. Menibat ya ing lagyu na ketang metuklas a aklatan ketang bale, nung nu la makabili deng libu walung dalan a mengaduluk (1,800) a scroll a gawa king papyrus. 

Atin yang apat a pisu o palapag (level), a makasamasan antimong terrace, itang villang atyu king bebe dagat, at pilang dalang metru manibat ketang pekamalapit nang kasiping a bale. Iti ing maluhung diling bale king mabilug a Herculaneum ampong Pompeii. Atin yang pikawen (swimming pool), fountain, at mitikdong maki danum (water features). Atin ya muring mitipun a esculturang maki misnang katas a calidad, at keraklan kareti, makasinup la king . 

Anyang mamakbung ya ing Vesuvius kanitang 79 AD, makaimpaqui ne kareng lulanan a makasadya ra nang iyalis king ligtas a lugal ining misnang ulagang aklatan. Nanupata, aunan ne ning pamanagus a lulwal king vulcan. Bandang tawli, manga 30 m ning abung ibat king vulcan. Meduluk la reng scroll, dapot miligtas la murin anyang mesyas at meging tuff ing abu. Ini mu kabud ing aklatan ibat king panaun a classsical kanitang minuna ing miras king panaun tamu. 

Metung yang taung matas pegaralan i Lucius Piso, at metung ya kareng susuporta (patron) kareng filosofo (philosopher) ampong poeta. Obra no ing filosofong i Philodemus, a clienti nang Piso, deng dakal kareng obra. Uli na ning e balanci ing laman ning aklatan, isipan dang atin pang scroll a e pa metuklas: king makuyad a salita, ating kadwang aklatan.

Atin pang adwang libu, walung dalan a metru cuadradu (2,800 m² ) ing e pa mekulkul kaniting misnang luhung villa suburbana. King lalam na nitang akulkul da na, atin la pang adwang kukulkulan kanitang decadang 1990, at linto la reng adwa pang pisu king villa, at anti king mebanggit na, mitalakad antimong tuki-tuking terrace, at manibat keti, makalto ya ing dagat.

Ing sangkan nung bakit e pa mekulkul itang aliwa na pang dake ning lugal a iti, uling lalu nang didinan ulaga ning kapamahalan a Italianu ing pamaningat (conservation) at e ing pamangulkul (excavation), at mas intresadu yang manatili itang mekulkul na. Agpang kang David W. Packard, a sasaup king pamanignat king Herculaneum  kapamilatan ning kayang Packard Humanities Institute, mapalyaring agyu nang munye pondu para king pamangulkul kabud mabisa la reng manibala, dapot e mipaintulutan ing obra anggang e mayari ing metung a ulat king kapalyaryan (feasibility report), a panayan dang lumwal ketang umpisa ning banwang 2006, dapot e pa mibye iti, anya dakal medismaya la reng dakal a talapanigaral (scholar), mamayun man o laban king pamanyundu king pamangulkul.

Malyari nong basan detang papyrus a mengasilab kapamilatan ning , metung a paralan a migmula kanitang umpisa ning decadang 1990. King kapamilatan na ning Multi-spectral imaging, dakal la akukwang letratu da reng papyrus kapamilatan da reng myayaliwang filter king sinag a infrared o ultraviolet, a makabage karetang particular a wavelength ning sala. Uli na niti, lalto ing pekayagpang a dake ning spectrum (pangkabilugan a sinag, kareng myayaliwang kule at dake) ba yang luntong malino ing tinta king papil ketang papyrus a menuling. Kapagnasan da reng susuring makasaup la reng CT scan bang mika paralan ba lang mabasa deng maselan a scroll a e pa mibusni ba lang e masira deti.

Kalupa no mong kalupa ning Villa of the Papyri ing orihinal a J. Paul Getty Museum king Malibu, California. Anyang miyalis ya ing museo king Getty Center, misara ya ba reng samasan ing awsan da na ngening Getty Villa. Mibusni yang pasibayu ketang Enero 28, 2006.




#Article 335: Villa da reng papyrus (611 words)


Ing Villa da reng Papyrus metung yang pribadung bale ning lakanbalen (ciudad) a Romanu kanitang minunang panaun, ing 'Herculaneum (current commune of Ercolano) a bandi ning katwangan nang Julio Cesar, i Lucius Calpurnius Piso Caesoninus: ing minunang mengulkul kareti i Karl Weber kanitang 1765.  Menibat ya ing lagyu na ketang metuklas  a aklatan ketang bale, nung nu la makabili deng libu walung dalan a mengaduluk (1,800) a scroll a gawa king papyrus.   

Atin yang apat a pisu o palapag (level), a makasamasan antimong terrace, itang villang atyu king bebe dagat, at pilang dalang metru manibat ketang pekamalapit nang kasiping a bale. Iti ing maluhung diling bale king mabilug a Herculaneum ampong Pompeii. Atin yang pikawen (swimming pool), fountain, at mitikdong maki danum (water features). Atin ya muring mitipun a   esculturang maki misnang katas a calidad, at keraklan kareti, makasinup la king . 

Anyang mamakbung ya ing Vesuvius kanitang 79 AD, makaimpaqui ne kareng lulanan a makasadya ra nang iyalis king ligtas a lugal ining misnang ulagang aklatan. Nanupata, aunan ne ning pamanagus a lulwal king vulcan. Bandang tawli, manga 30 m ning abung ibat king vulcan. Meduluk la reng scroll, dapot miligtas la murin anyang mesyas at meging tuff ing abu. Ini mu kabud ing aklatan ibat king panaun a classsical kanitang minuna ing miras king panaun tamu.  

Metung yang taung matas pegaralan i Lucius Piso, at metung ya kareng susuporta (patron) kareng filosofo (philosopher) ampong poeta. Obra no ing filosofong i Philodemus, a clienti nang Piso, deng dakal kareng obra. Uli na ning e balanci ing laman ning aklatan, isipan dang atin pang scroll a e pa metuklas: king makuyad a salita, ating kadwang aklatan.

Atin pang adwang libu, walung dalan a metru cuadradu (2,800 m² ) ing e pa mekulkul kaniting misnang luhung villa suburbana. King lalam na nitang akulkul da na, atin la pang adwang kukulkulan kanitang decadang 1990, at linto la reng adwa pang pisu king villa, at anti king mebanggit na, mitalakad antimong tuki-tuking terrace, at manibat keti, makalto ya ing dagat.

Ing sangkan nung bakit e pa mekulkul itang aliwa na pang dake ning lugal a iti, uling lalu nang didinan ulaga ning kapamahalan a Italianu ing pamaningat (conservation) at e ing pamangulkul (excavation), at mas intresadu yang manatili itang mekulkul na. Agpang kang David W. Packard, a sasaup king pamanignat king Herculaneum  kapamilatan ning kayang Packard Humanities Institute, mapalyaring agyu nang munye pondu para king pamangulkul kabud mabisa la reng manibala, dapot e mipaintulutan ing obra anggang e mayari ing metung a ulat king kapalyaryan (feasibility report), a panayan dang lumwal ketang umpisa ning banwang 2006, dapot e pa mibye iti, anya dakal medismaya la reng dakal a talapanigaral (scholar), mamayun man o laban king pamanyundu king pamangulkul.

Malyari nong basan detang papyrus a mengasilab kapamilatan ning , metung a paralan a migmula kanitang umpisa ning decadang 1990.  King kapamilatan na ning Multi-spectral imaging, dakal la akukwang letratu da reng papyrus kapamilatan da reng myayaliwang filter king sinag a infrared o ultraviolet, a makabage karetang particular a wavelength ning sala. Uli na niti, lalto ing pekayagpang a dake ning spectrum (pangkabilugan a sinag, kareng myayaliwang kule at dake) ba yang luntong malino ing tinta king papil ketang papyrus a menuling. Kapagnasan da reng susuring makasaup la reng CT scan bang mika paralan ba lang mabasa deng maselan a scroll a e pa mibusni ba lang e masira deti.

Kalupa no mong kalupa ning Villa of the Papyri ing orihinal a J. Paul Getty Museum king Malibu, California. Anyang miyalis ya ing museo king Getty Center, misara ya ba reng samasan ing awsan da na ngening Getty Villa. Mibusni yang pasibayu ketang Enero 28, 2006.




#Article 336: Jeddah (109 words)


Ing Jeddah (a misusulat muring Jedda, Jiddah, Jidda, o Juddah; جدّة Ǧiddah), metung yang lakanbalen o ciudad ning Saudi Arabia a makabebe king  (). Iti ing manimunang centru ning populaciun king albugan ning Saudi Arabia, ing maragul dili king , at ing kadwang pekamaragul a lakanbalen king mabilug a Saudi Arabia kaybat ning Riyadh, ing capitoliu. Maki 3.4 millun yang tau ing Jeddah, a tuturing dang centru ning negociu king Saudi Arabia at makwaltang diling lakanbalen king  at Albugang Asia.  

Ing Jeddah ing manimunang daralanan palub king Mecca, ing pekabanal a lakanbalen king Islam. Kaylangan lang munta keti misan king karelang bye deng Muslim nung agyu ning katawan da.




#Article 337: Saskatchewan (132 words)


Ing Saskatchewan iya ing libudtad a lalawigan ning Canada atlung prairie lalawigan. Atin yang dagul a 651,900 km² (251,700 mi²) at populasyun a 985,386 (Saskatchewanians) inyang Juliu 1, 2006. Keraklan karing kayang populasyunmakatuknang la king kapitnang mauling dake ning lalawigan. Ing pekamaragul diling lakanbalen iyapin ing Saskatoon a atin populasyun a 235,800 (Juliu 1, 2005), tutuki iya ing balen tungku a Regina (populasyun: 199,000, Juliu 1, 2005). Deng aliwang lakanbalen (agpang keng dagul) kayabe ya ing  Prince Albert, Moose Jaw, Yorkton, Swift Current, at North Battleford. Lawen ya rin ing Tala da reng communidad king Saskatchewan.

Ing lagyu ning lalawigan ibat ya king Saskatchewan Ilug, nung nu menibatan ya keng amanung Cree: kisiskāciwani-sīpiy (Cree syllabics: ᑭᓯᐢᑳᒋᐘᓂ ᓯᐱᐩ), ing kabaldugan na masalusung mamagus a ilug.

Deng apulung pekamaragul a balen agpang keng populasyun




#Article 338: Holy Angel University (839 words)


Ing Holy Angel University metung yang pribadung unibersidad a  king Angeles Lakanbalen, Filipinas a miyayampang pamagaral a elementaria, secundaria ampong colegiu. Metung ya kareng manimunang pipagaralan king bangsa ing HAU. Titikdo na ing demokrasia at susuportan na ing mayap a pamanibala.

Deng Mumuna nang Banua

Kanitang banuang 1933, mitátag ya ing metung a eskuelang sekundaria kapamilatan ning pamisaup na ning meangubie Arzobispo Pedro P. Santos, a cura parroco ning Angeles ketang panaun a ita, at kaibat meging Arzobispo ning Nueva Caceres, ampo i Don Juan D. Nepomuceno, metung a kilalang negosianti ning balen a ita. Mipalagyuan yang “Holy Angel Academy” itang eskuela. Manimuna nang parasan niti ing miyampang pamagaral a Catolicu king lebel a sekundaria, a king palage da reng talatátag, yang kailangan ning balen kanitang panaun a ita. Uli na niti, ing Holy Angel Academy ing meging mumunang pipagaralan a sekundariang Catolicu a co-educational (panglalaki ampong pambabai) ning balen ning Angeles, Pampanga. Mitátag ya antimong corporasiun a non-stock, non-profit a susuyu king komunidad.     
 
Uli ning matenakan nang pamanibalang Ricardo V. Flores, metung a masigasig a talaturu ibat king Pagsanjan, Laguna, a meging mumunang principal, mipaintulutan yang mibusni ing eskuela. Anyang Junio ning 1933, mibuklat ya ing Holy Angel Academy, a maki pitumpulu't walung (78) magaral. Anyang tutuking banua, kinilala ne ning kapamahalan uli ning masanting a resulta da ring kayang magaral ketang achievement test ning Commission of Public Education. Uli ning tagumpeng iti ampo ing sigasig da reng talatátag, taglus-taglus lang merakal deng magaral.

Anyang 1948, mibuklat ya ing klasing pangbengi (evening session) ning high school, a maki pakeng munye pamikatagun kareng magaral a magobra (working student). Anya muring banuang ita, memusni lang departamentung tertiary deng palakad king eskuela ba lang suyuan detang e maki agyung magaral king Menila. Deng minuna nang dake niti ila pin deng College of Commerce, Junior Normal College, ampong Liberal Arts 

Kalabas da reng labing aduang banua, anyang 1960, mibuklat ya ing departamentung elementaria uli ning alang patugut a pamakisabi da reng memalen. Miyampang yang secretarial course a tunggal ampong tiduang banua anyang 1961. Antimong dalan para king karagdagang pamandagul, mibuklat ya ing aduang banuang kursung pre-engineering ketang 1962. E migluat, miragdagan la reti, at mika kumpletung kursu king Civil, Electrical, Mechanical, ampong Industrial Management Engineering  

Manibat Akademia anggang Kolehiyu

Uli ning akamtan na na niting institusion, mipaintulutan yang maging Holy Angel College, nung nu i Don Juan Nepomuceno ing mumunang Pamuntuk. King lalam ning kayang mayap a pamanibala ampo ing matenakan nang saup ning kayang anak, i G. Geromin G. Nepomuceno, mika pamagbayu king palakad ning eskuela, a tinuki king paralan ning pisalapyan (fiscal policy) a mibuklat dalan para king lalu pang pamandagul ampong panyulung. Bagya bagyang milyari ing paninap a pakibatan ing pamangailangan ning komunidad ampo ing mabilug a bangsa. Anyang 1965, mibusni ya ing Graduate School of Education ba lang tayran deng talaturu king kareng pamanalkus a propesional (professional growth). Katuki na niti, mika Vocational/Technical Department a miyampang kursu king Electronics, Automotive Mechanics, ampong Machine Shop Practice. Mitátag ya iti antimong pakibat king Manpower Development Program ning bangsa.

Manibat Kolehiyu anggang Unibersidad

Abitasa da reng talapanibala ing kabaldugan ning alang kapanteng pamandagul ning kolehiyu, at aliwa ne mang lebel ing kareng penikuanan: ing panga unibersidad ning Holy Angel College. Akamtan ne iti aniang Diciembre 4, 1981. I Engr. Mamerto G. Nepomuceno ing meging mumunang pamuntuk ning unibersidad kanitang Marzo 8, 1982. Ketang pamitagun a ita, bilalag neng Arzobispo Oscar V. Cruz ning Arkidiosesis ning San Fernando ing Holy Angel University antimong metung a unibersidad a Catolicu.

Anyang Agosto 12, 1985, i Sister Josefina G. Nepomuceno, OSB ing meging kaduang pamuntuk ning unibersidad. Lalam ning kayang pamanibala, mirinan yang maragul a ulaga ing aspetu nang propesional niting institutsion, at lalu yang mitimid ing kayang kauriang Catolicu. Manibat 1985 anggang 1994, miragdag la reng kursung AB major in Sociology ampong Religious Studies, ampo reng tiduang banuang programa king Computer Science ampong Theater Arts, BSBA major in Small Business Management/Entrepreneurship; BSED major in Values Education, PE, Health and Music and Library Science; BS in Electronics and Communications Engineering, ampong Associate courses in Computer Secretarial and Medical Secretarial. Deng bayung yampang ning Graduate School ila pin deng MA in Education major in College Teaching, English Teaching, Mathematics ampong Library Science. Manaya la king paintulut ning DECS deng Ph.D. program in Management ampong Master’s program in Public Administration.

Pamangilala ning PAASCU

Ketang Abril 1995, akamtan de reng Kolehiyu ning Arts and Science, Business and Accountancy, Education ampong Engineering ing FAAP second-level (full) accreditation status kapamilatan ning Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities (PAASCU). Uli na niti, ing Holy Angel ing meging mumuna at magdili-diling unibersidad king Labuad 3 a kikilalanan ning PAASCU. Anya muring banuang ita, meyari ing apulu nang banuang terminung S. Josefina G. Nepomuceno, OSB antimong pamuntuk. Elilan neng Acting President Mrs. Bernadette M. Nepomuceno. Anyang mumunang banua ning kayang pamanibala, mika pamagbayu king pangabalangkas ning pamanibala, at miyampang la reng bayung kursu: B.S. in Hotel and Restaurant Management, BSSA in Computer Secretarial and Travel Management, ampong BS in Computer Science.




#Article 339: Don Bosco Technical Institute, Tarlac (791 words)


Ing Don Bosco Technical Institute  king Tarlac Lakanbalen (sadya, Don Bosco Academy), o kabud namu Don Bosco Tarlac, metung yang pribadung pipagaralan a Katolikung pang pre-school, elementarya, ampong sekondaryo, at ing mumunang diling pipagaralan a Don Bosco king Filipinas. Ya kabud pipagaralan a akademiko-teknikal king Tarlac. Atyu king Sto. Cristo, Tarlac Lakanbalen.  

Pekilagyu de ing eskwela kang San Juan Bosco, a bilalag ning Iglesia Catolicang Ibpa ampong Talaturu ding Kayanakan. Inampang ne ing kayang bye king pamanuru. Ba nan isundu ing obrang iti, tetag ne ing metung a aguman a relihyoso da reng pari ampong brother, - ing Salesians of Don Bosco (SDB).

Mibusni ya ing Don Bosco Tarlac anyang 1947 king upahan a Oriente Hotel, king lalam nang Fr. James Wilson, metung a Americanung army chaplain king Clark Air Base a maki masabal king pamagaral dang Katoliko deng kayanakan ning Tarlac. Uli ning kayang debosyon king santo, St. John Bosco Academy ing binye nang lagyu king eskwala. Minalis ya king kasalukuyan nang lugal king Brgy. Sto. Cristo kanitang 1948. Anyang 1951, tinggap ne ning eskwela ing mumuna nang Salesian, i Fr. Anthony DiFalco. Manibat kanita, taglus-taglus neng tatanggap Salesian, at pasantingan de reti ing eskwela. Inumpisan ne ing kayang pamagaral a teknikal anyang 1974, at apat a banwa kaybat na nita, meging Don Bosco Technical Institute ing lagyu na. Manibat king bilang da reng magaral a 80 anyang 1947, meragul ing kayang populasyon king 1,034 kasalukuyan.

Mitikdo ing minunang pipagaralan a Salesian, ing St. John Bosco Academy, king Tarlac, Tarlac kanitang 1951. Mibusni ya ing kadwa anyang 1952 king Victorias, Negros Occidental, at tikyan de reng aliwang pipagaralan king Mandaluyong anyang 1953, king Cebu ampong Makati anyang 1954, at kaybat king Pampanga anyang 1956.

Bibilugan ne ning Educative Pastoral Community (EPC) o Komunidad ning Pamagaral ampong Pamaningat king Bageng Ispiritwal. Deng manimuna nang kayanib ila pin deng Salesian, deng talaturu ampong empleadung e tuturu, deng alumni, deng pengari, ampo deng magaral. Metung yang sangkap ing Diwang Pangpamilya o Family Spirit. Antimong institusyon ning pamanigaral, atin yang sistema o kaparalanan ning pamanuru ing DBTI a awsan dang Kaparalanan ning Pamanilag o  Preventive System. Makasandal ing sistemang iti kareng asyas ning relihyon, katuliran, ampong lugud ampong ganaka (religion, reason, and loving kindness).

Ing sagisag ning Don Bosco Technical Institute Tarlac bibilugan ne ning gear, flask, bulung a laurel ampong sawu (ancla o anchor). Ing gear mangabaldugan ya king alang kaparang Pamagaral a Tecnical (Technical Education) a yampang ning institucion kareng kayang magaral. Ing flask naman ing sagisag ning ganap a Pamagaral a Academico a bibye ning escuela, nung nu mas didinan yang ulaga ing ciencia. Deta naming bulung a laurel, papakit da ing pamanambag ning escuela ba mang miturung matatag a memalen a magdalang panyulung king bansa. Ing sawu naman o ancla ing sagisag nang Jesucristo, ing Ginu at Talapagligtas, nung kenu no lalapit ning Don Bosco antimong pipagaralan a Catolicu.  

Ketang aniversariu nang ginintuan (golden jubilee), digdag ne ning escuela king kayang sagisag ing kasebyan a: Ducere est servire. Iti Latin yang mangabaldugang: Ing pamanibala, pamanyuyu (to lead is to serve). Masasalamin kareng amanung deti ing damla’t talindo ning Institute, a ituru la reng talasuyung talapanibala (servant-leader) keng paintungulan ngeni. Panigobran ning escuelang sanayan la reng kayang magaral bang maging tuneng kayanakan a lalaking maki masabal king pamanyuyu kareng aliwa kabang pagdulapan dang manibala at manimuna king karelang apiling carera.

I Giovanni Melchiorre Bosco (August 16, 1815 – January 31, 1888) o San Juan Bosco, a karaniwan dang awsang Don Bosco, metung yang paring Catolicung Italianung talaturu da reng kayanakan. Pepairal na king tutung bye ing tuturu ning kayang religiun, at makayagpang ing kayang pamituru king lugud at e king pamagparusa. Uling binili na ing kayang obra lalam ning pamangambil (protection) nang San Francisco Sales (Saint Francis of Sales), Aguman a Salesianu (Salesian Society) ing megi rang lagyu deng kayang talatuki. 

Ikwa nang Don Boscong mitikdong pamiugnayan da reng centrung misundu ketang kayang inumpisan. Megi yang santu kanitang 1934 antimong pamangilala king kayang obra kareng kayanakan a pakakalulu.

I Santo Domingo Savio (Abril 2, 1842 - Marzo 9, 1857) metung yang kayanakan a Italianu. Ngeni, ya ing kikilalanan dang patron da reng kayanakan a milisya king dalan (juvenile delinquent). Mete ya king edad a labing apat – ing pekayanak diling e martir a mekilalang santu. Megi yang Santo kanitang panaun nang Papa Pio XII kanitang 1954.





#Article 340: Adamson University (449 words)


Ing Adamson University (AdU) metung yang universidad a Catolicu king Menila, Filipinas. Mitatag ya kanitang 1932. Kayanib ya king University Athletics Association of the Philippines (UAAP). Uling instituciun yang Catolicu, makisanmetung ya king misiun ning Pisamban a ipabalu ne king mapanyuring paralan ing cultura ning tau at isulung ya ing pangkabilugan a pamanalkus (formation) ning tau. Kapagnasan nang manambag king kayapan ning pamibyebye at king kapadurutnan/kapaligiran. Iti gagawan na kapamilatan ning pamanyaliksik at pamanyuyu king pamalenan (community services). 

Mitatag ya ing Adamson University kanitang 1932, kapamilatan da ri Dr. George Lucas Adamson ampo reng kayang pisan, di Alexander Adamson ampo i George Athos Adamson. Adamson School of Industrial Chemistry ing lagyu na kanita.

Anyang mumuna, deng pamangaylangan na king pamisulung ning Filipinas ing dininan dang pansin, particular king ciencia at chemical technology. Gewa neng universidad kanitang Febrero 5, 1941 ning Departamentu ning Pamituru.

Kanitang Diciembre 4, 1964, miyalis ing pamanibala ning universidad kareng Paring Vincentian (Padres Paules) ning Congregation of the Mission (CM), at miyanib ya king Adamson Ozanam Education Institutions, Inc. 

Ngeni, maki programa ya ing Adamson University king graduate education, abogasya, alit at ciencia, engineering, nursing, pharmacy, architecture, business administation, pamanyane kareng talaturu (teacher education), ampong pamanurung segundaria, elementaria at preparatory.

Ketang Febrero 2007, pigmasusian ne ning Adamson University ing kapitumpulu't limang (75) banwa ning kayang pamitatag. Dakal a actividad ing misadya para kareng magaral uli ning kayang Diamond Jubilee Celebration.

Mibait ya i San Vicente kareng kalulung pengari king Pouy king Gascony, Francia kanitang manga 1580. Minuna yang megaral king lalam da reng Paring Franciscanu king Acqs. Uli ning kayang pamisulung kilub ning apat a banwa, pinili neng maging subpreceptor kareng kayang anak ning metung a taung maki sasabyan. Uli na niti, ikwa nang mekapagaral a e meging pabayat kareng kayang pengari. Ketang 1596, megaral yang theological studies king Universidad ning Toulouse, nung nu ya me-ordina antimong pari kanitang 1600. Mepatad ya inawa ing tuturing dang Apostol ning Lugud (Apostle of Charity), i San Vicente de Paul, king edad a ochenta. Keng Setiembre 27 ing kayang fiesta. I San Vicente ing patron da reng aguman a sasaup kareng mangaylangan (charitable societies).


The only University in the Philippines offering a course to prepare high level technician for industries, manufacturing: Whitewares, Tile, Glass, Enamels, Cement, Limes, and Plasters, Refractories, Structural Clay Products, Insulations, etc.
Ya kabud makiyampang a cursu ba lang magsadya reng technician para king industria, at gagawang  Whitewares, Tile, Glass, Enamels, Cement, Limes, and Plasters, Refractories, Structural Clay Products, Insulations, etc.



#Article 341: Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning (118 words)


Ing Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning or ASAIHL (Aguman da reng Institucion ning Matas a Pamanigaral kareng Bansa ning Mauli Aslagang Asia), metung yang aguman a e- pangkapamahalan (non-government organization o NGO) a mitatag kanitang 156 ba lang saupan deng institucion ning matas a pamanigaral ba reng pasikanan ing sarili da kapamilatan ning pamisaup-saup at ban makilala kareng aliwang bansa king pamanuru, pamanyaliksik at pamanyuyu king malda.

Mimiral ya ing Aguman bang isulung ing pamisaplalal da reng institucion, ing pamangambul ning metung a pamikilalang panglabwad (regional identity) at pamisaup-saup, at pamakitalamitam kareng aliwang aguman a panglabwad (ning Mawli Aslagang Asia) at pang-myayaliwang bansa a maki kaugnayan king pamanuru ampong pamanyaliksik. Magsilbi ya ing ASAIHL antimong:

 




#Article 342: Bulkang Canlaon (214 words)


Ang Bulkang Kanlaon, o kaya Bunduk Kanlaon (neng misan miki kulitan a  Canlaon), metung yang stratovolcano king Negros pulu king Filipinas. Atiu king lalawigan pilatan ding lalawigan ning Negros Occidental atNegros Oriental king Visayas labuad (10°24.7'N, 123°7.9'E), mga 36 km maulingaslagan ning Bacolod Lakanbalen. 




#Article 343: Adventist University of the Philippines (417 words)


Ing Adventist University of the Philippines (sadyang Philippine Union College) metung yang institucion ing matas a pipagaralan a mayayakit king Puting Kahoy, Silang, Cavite. Mitatag ya kanitang 1917. Metung yang universidad a kayanib king Iglesia Adventista del Septimo Dia ().

Tungkul king AUP
Ing Adventist University of the Philippines metung yang privadung institucion ning matas a pamanigaral. Metung yang pipagaralan a tutuknangan da reng magaral (boarding school) a Cristianu, at makaparikil king pamagdulap king matas a uri ning pamagaral, at pamipaulagang Cristianu (Christian values). Kapagnasan nang sanayan la reng taung sumuyu king yatung iti at king yatung datang pa. 

Metung ya mu ing obra ning pamanuru ampo ing obra ning pamagligtas: ing ibalik ing tau ing mewalang diwa ning Miglalang kapamilatan ning pante-panteng pamisulugn ning kaisipan, pamikakatawan, pamakibage king balen at pamaningat king kaladwa.

Talindo (Vision)
Antimong metung a institucion ning matas a pamanigaral a makabasi king Biblia, kapagnasan ning AUP ing maging metung
a centrung 

Kapakayan o Parasan  (Goals)

Ba neng akamtan ing kayang kapakayan ning kayang damla o mission, makaparikil ya ing Universidad kareng makatuki:

Ing pamitanam kareng magaral ing lugud king Ginu, bangsa at kaparang tau, at munye maragul a ulaga king bye ning tau.

Ing pamiyampang king curriculum a makabage king panaun at pamiturung matas a uri, kapamilatan da reng talaturung karapatdapat at makayagpang king cursu, gamit a mikagyu king kaylangan at pamanyaliksik a maki parasan.

Ing pamanalkus (development) king kagiwan king pamanimunu at pamanibala para king panyuyung matas a uri at anti kang Cristo, at makabage king pamagbayu at panyulung. 

Ing munye ulaga king dangalan ning pamagobra at magsane king kabyasnan kapamilatan ning pamamye obra

Ing maging alimbawa ning metung a kabyayan a agpang king pamituru na king kabulasan/pamikakatawan dareng Iglesia Adventista 

Ing maging activu king pamakiugnayan king pamanyaup king pamalenan.

Ing misulung at sumaup kareng gugunyat a sagipan ya at palabungan ing kapadurutan/kapaligiran at isulung ya ing makagyung pamisaplala (sustainable development).

Ing mitatag at magpanatili king pamakiugnayan kareng pipagaralan a local o panglabuad, pambangsa at pangyatu, deng sanga ning kapamahalan, at aguman at grupung e-pangkapamahalan (non-government organization o NGO) 

Ing isadya la reng mayayaring magaral ba lang maging ustu pamagsane, maki kagiwan king karelang carera, at laus king lub ing pamanyuyu king Ginu at king sociedad




#Article 344: Airlink International Aviation School (144 words)


Ing Air Link International Aviation metung yang colegiu para kareng profesional king pamanyulagpo. Mayayakit ya iti king Pasay Lakanbalen, Metro Manila, Filipinas. 

Mítatag ya kanitang 1983 ing colegiu, at atin yang libu limang dalan (1,500) a magaral. Atin yang adwang pulu't pitung eruplanu at metung a hangar king siping ning silid pipagaralan. Atin ya muring malaut a resort nung nu la malyaring magpaynawa at maglibang neng maki pamagsane lang maygit metung a yaldo (multi day training sessions).   

Maki cursung Bachelor of Science king Aviation at Office Administration. Malyaring mag-major king aircraft maintenance (pamagmantini kareng eruplanu), , at avionics technology ing cursu king . Ita namang Ita namang cursung Office Administration, sasaklon na ing airline management, tourism at computer science. Ating mapilan a non-degree program kareng paksang deti. Atin muring pamagsane bang maging privadung pilotu, commercial pilot, talaturu king pamanyulagpo (flight instructor), at flight attendant.   




#Article 345: AMA Computer University (801 words)


Ing AMA Computer University (AMACU) metung yang universidad a mayayakit king Project 8, Quezon Lakanbalen, Filipinas. Makatutuk ya kareng tecnologiang electronico, pang-informaciun ampong comunicaciun. Metung ya kareng marca o brand ning AMA Education Group. Gagamit yang calendariung trimestral, nung nu maliari yang ayari ing karaniwang apat a banuang cursu kilub ning atlung banwa at atlung bulan.

Tuturing deng metung kareng mabilis diling dagul kareng pipagaralan king Filipinas ing AMA Education Group. Banua-banua, atlu la anggang apat a libu (3000-4000) deng mayayari. Nanupata, ditak lang dili deng tatagun kareng alumni homecoming (pamagbalik da reng miyari) at aliwa pang actividad king kilual ning pamagaral.

I Dr. Amable R. Aguiluz V ing mitátag king AMA Computer University. Pekilagyu ne king kayang tata, i Amable M. Aguiluz, Sr. Pengaku nang Dr. Aguiluz a mituru yang tungkul kareng computer agpang king kayang karanasan king pamamisaling computer. Tetag neng Aguiluz ing AMA Institute of Computer Studies king Shaw Boulevard kanitang October 20, 1980. Kanita, maki ampang yang mangakuyad a cursu king Electronic Data Processing Fundamentals, Basic Programming, and Technology Career ing kayang pipagaralan. Labi la mung atlu (13) deng magaral a migpalista anyang mumuna nang semestri niti.

Migumpisa ya ing AMA Computer College kanitang June 1981. Mekaba ya itang kayang pamagaral bang maging apat a banwang cursung Bachelor of Science king Computer Science. Manibat king ditak mung magaral kanitang mumuna nang banwa, biglang mitas ing bilang da reng estudianti, king 600 kanitang 1983, at 2,000 kanitang 1985 ketang mumuna nang campus king Makati Lakanbalen. E miglwat, mitikdo ya ing centru nang campus king Quezon Lakanbalen. Adwa lang campus king provincia deng mitatag: detang king Cebu at Silicon Gulf, Davao.

Anyang mipasar ya ing Philippine  ning 1994, midayu ing upaya ning kapamahalan a pigilan ing bayad kareng privadung pipagaralan. Alutas ning AMA ing prublema ning ditak a magaral kapamilatan ning agresivung campania ning pamamisali, patalastas (advertising) at pamamalita/informaciun. Uli na ning kaparalanan a iti, migumpisa lang dagul deng escuela.

Kaybat nang linto ning AMACC, mitatag ya murin ing AMA Computer Learning Center (ACLC) kanitang 1986, at ing AMA Telecommunication  Electronic Learning Center kanitang 1996. Ing mumuna, maki ampang yang mangakuyad a cursu para kareng profesional, at adwang banwang cursung tecnical o vocational para kareng bisang makapagobra. Ita namang kadwa, metung ya kareng mumunang pipagaralan king Filipinas a makatutuk king telecommunications, electronics at aliwang tecnologiang maki kaugnayan kareti.

Metung kareng principiu ning AMA ing maging mumunang makagawa king sanumang bage. Iti ing mumunang piparagalan king Filipinas a lubusan yang ilub ing Internet o Aptas king kareng kayang cursu. Mika serviciu lang Internet deng eganagana nang campus. Manibat kanitang 1987, tuglung-tuglung no ngan deng mangaragul a campus ning AMA kapamilatan ning metung a  (LAN). Uli na niti, anti la mong meging metung a pipagaralan king mabilug a bangsa. Ing AMA murin ing mumunang pipagaralan a migtagumpeng mangipalyaring  pilatan da reng kayang magaral matas a pipagaralan (high school) ampo retang king metung a high school mu naman king Canada kanitang 1994.

Kanitang 1991, ikwa nang Aguiluz a kilalanan (accredit) ne ning American League of Colleges and Universities (ALOCU) ing AMA Computer College, anya ing AMA ing meging mumunang pipagaralan a Filipinu at e Americanu a mirinan anti kaniting dangalan. Migit pa kaniti, megi yang oficial a kayanib ing AMACC king  Educational Institute king Japan. Kikilalanan ne murin ning AMACC ning  king .

 
Dininan neng certificaciun ning SGS o Société Générale de Surveillance International Certification Services Canada, Inc.
ning AMA Computer College kanitang Marzo 1999.

Ing buri nang sabyan niti, mesuri ne at merehistru ing quality Management System o kaparalanan ning pamanibala king calidad ning AMACC, at mipasar ya kareng pamangaylangan ning ISO 9001. Kaylangan yang mantinian o panatilian ing certificaciun ning ISO. Lalon de reng talasuri (assessor) balang kanam a bulan.

Mirinan yang kabilyan a universidad ing AMACC king Quezon Lakanbalen kanitang Agosto 20, 2001. Ing AMACC Quezon City megi yang AMA Computer University.

Kanitang 2004, mika kasundwan ya ing AMA Computer University ampo ing iCarnegie ning Carnegie Mellon University ba yang gamitan ing kayang curriculum ampong cursu kapamilatan ning e-learning. Agpang king Pamuntuk ning iCarnegie at ning CEO a i Allan Fisher, the academic relationship between STI and iCarnegie went well, the business side of the agreement did not go as planned. (Masalese ing daneng pangpamagarala, dapot e melaus ing itang maki kaugnayan king negociu) 

E no pepaintulutan ning  () deng aliwang campus ning AMA a gamitan de ing titulung “”, at “” mu o “” ing malyari dang gamitan uling e ra pa ayabut ing adwan na niting agenciang manibala king pamagaral.

Ketang 2003, mekipagkasundu ya ing AMA king kapamahalan ning emirate ning Bahrain ba yang itatag ing AMA International University king Manama.

Atin yang dinalan limampulung libung (150,000) magaral ing AMA Educational Group. Adwa lang dalan (200) deng kayang campus king Filipinas at aliwa pang dake ning yatu.




#Article 346: Araullo University-PHINMA Education Network (126 words)


Atyu king dake nang aslagan ning lakanbalen (ciudad) ing centru nang campus ning Araullo University, limang minutu manibat king kabalenan ning Cabanatuan Lakanbalen, Filipinas.
Metung yang institucion ning matas a pamanigaral a nonsectarian ing universidad.

Kapagnasan ning Araullo University ing magi yang manimunang universidad king Kalibudtang Luzon. Uling masikan ya king English communication at information technology, maki kagiwan yang munye matas a uring pamagaral a malyaring maging susi kareng pipagobran ning yatu. 

Bayu pamu, semasan no ning Araullo University, PHINMA Education Network deng kayang facilidad ba yang lalung makapamyeng matas a uring pamagaral.

Atin yang elementaria, segundaria, colegiu at graduate program ing Araullo University. Kayabe la kareng cursu na king colegiu deng nursing, criminology, commerce at accounting, education, political science, ampo ing civil at geodetic engineering.




#Article 347: Atbu (131 words)


Ing Atbu  Sugar cane keng English (Saccharum) metung yang genus a 6 anggang 37 species a matas a dikut (familia Poaceae, tribu Andropogoneae), katutubu kareng maligamgam a lugal  a labuad ning Matuang Yatu. Atin lang manabanabang pisuglung a  fibrous stalks nung nu dakal lang mayumu at atin sukad a mga 2 anggang 6 metru katas. Deng atbu species piayasawa dala, at ding pangcommerciu ilapin deng complex hybrid.

Kareng bangsa nung nu ing atbu mitatanam ya , dakal a la agagawang pamangan manibat keng atbu. kalupa ring:



#Article 348: Novial (141 words)


Ing Novial [nov- (bayu) + IAL, International Auxiliary Language] metung yang   a   (constructed) (IAL, pamikuyad king Ingles) a melalang bang makasaup king pamiugnayan at pamikakaluguran dareng bansa a yalang mákalamáng o mayayagraviadu. Ing miglalang kaniti yapin i Profesor Otto Jespersen, metung a  (matenakan kareng amanu) ibat Denmark a sadyang kayanib king pangimut a  at kaybat miyabe murin king pamaglalang king .

Keraklan kareng kataya na niti ibat la kareng amanung  at , kabang ing kaya namang garalita (grammar), dakal ya kinwa king .

Minuna yang mipakilala ing Novial ketang libru nang Jespersen a An International Language kanitang 1928. Mika pamagbayu ya ketang kayang diccionariu, Novial Lexike, a milimbag kaybat ning adwang banwa. Mika karagdagang pamanaliwa ketang , dapot mengapaburen ya kaybat ning kamatayan nang Jespersen anyang 1943. Kanitang , dakal lang taung mekatuklas pasibayu king Novial anyang linto ya ing .




#Article 349: Pale (139 words)


Ing Pale  rice keng English, adua yang species king Poaceae (tutung dikut) a familia, Oryza sativa at Oryza glaberrima.  Dening tanaman katutubu la keng tropical at subtropical 
king mauli at maulingaslagang Asia at king Africa. Ing pale mamye yang maiggit ikalimang dake ning caloring a apapangan ning tau king kayang pamamamgan. (Ing katayang pale lampung daleraya ya kareng lampung nang species ning Oryza, dapot daleraya ya kareng species ning mikiugnayan a genus Zizania, karing aduang lampung ampong sese.) Ing pale monocarpic banu-banuang tanaman, dragul mga 1–1.8 m a katas, agpang keng klasi at ning gabun a kataba. Ing dikut at yang makabang, payat a bulung  50–100 cm kaba at 2–2.5 cm lapad. Ing malating wind-pollinated bulaklak magagawa la king malaarkung pendulous inflorescence 30–50 cm a kaba. Ing butul metung yang butil (caryopsis) 5–12 mm kaba at 2–3 mm kapal.

 




#Article 350: Ateneo de Manila University (189 words)


Ing Universidad a Ateneo de Manila (Ateneo de Manila University king ; a  mayayaus muring Ateneo de Manila o kabud namu Ateneo) metung yang privadung universidad a pálakad na ning  king Filipinas. Maki yampang yang pamagaral a elementaria, segundaria, colegiu at graduate. Dakal a cursu ing kayang tuturu, alimbawa king Alit (Arts), Humanidades (paksang pantau), Kalakal (Comerciu o Business), Leyi, Ciencia Social, Teologia, ampong Cienciang Puru at Megamit (Applied).     

Atin yang campus king Metro Manila ing Ateneo de Manila University. Pilan lang libung talaturu deng tuturu kareng magaral a myayaliwa edad, manibat elementaria anggang postgraduate. Pitung libu limang dalan (7,500) ing bilang da reng magaral colegiu kareng escuela king Loyola, bukud kareng atlung libung (3,000) magaral a yaring colegiu (graduate students) – king makuyad a salita, malati ya mu ing Ateneo nung pakiyanti (cumpara) me  kareng dacal a Universidad king Filipinas.

Migumpisa ya ing Universidad kanitang 1859, anyang pepanibala ne ning Lakanbalen (Ciudad) ning Menila kareng Castilang Jesuita ing Escuela Municipal, metung a pipagaralan a primary a pangmalda.  Meging Ateneo ing lagyu ning escuela anyang migumpisa yang turung segundaria kanitang 1865, at king lambatan, meragul ya at meging uiversidad.




#Article 351: Angelicum College (135 words)


Ing Angelicum College, Lakanbalen Quezon (ACQC), metung yang pipagaralan a 
 at Filipinu a kilala king pamanuru king Filipinas uling king amanwan dang Non-graded System of education kanitang 1972.  Ngeni, kaybat ning dakal nang banwa ning alang patugut a pamanyamasan king sistema, kikilalanan (accredited) ne ning PAASCU ing kayang programa ning pamagmulang pamanuru (basic education).

Ing Filosofia o Kapaniwalan na king Pamanaru ning Angelicum ya ing katatalakaran o fundaciun ning kayang pangatatag at pamanatili. Daralan na niti ing paglalawe o conceptu ning pamanuru ning pipagaralan, lalu na ing kayang parasan o kapakayan (goals/objectives) ampo ing kayang paglalawe king uri o naturaleza (nature) ning magaral.

Ing Angelicum College metung yang pipagaralan a , Filipinu at . Kayabe la king kapaniwalan na king pamanuru ning pipagaralan deng tuturu , ing Orden a Dominicanu, ampo ing Kapamahalan ning Filipinas. 




#Article 352: Asia Pacific College (108 words)


Ing Asia Pacific College mitatag ya ketang 1991 antimong metung a pamiugnayan a yalang tubu (non-profit venture) kapamilatan ning IBM Philippines ampo ing . Minuna yang mitikdo antimong pipagaralan a makibat king pamangaylangan ning pamangaylangan ning industria ning . Manibat kanita, mika cursu ne murin king Multimedia Arts ampong Accountancy. Didinan nang ulaga ning Asia Pacific College ing pamiugnayan ning industria ampo reng pipagaralan, at babagayan do reng karelang yampang ampong talaturu king pamangaylangan ning industria.

Liban karing yampang nang pang-undergraduate (colegiu), mitatag yang Graduate School of Information Management ing APC, a maki atlumpulu’t anam (36) a unit da reng asignatura (subject) a bibilugan ning IT ampong IM. 




#Article 353: Ateneo de Davao University (112 words)


Ing Universidad a Ateneo de Davao (Ateneo de Davao University king Ingles; AdDU) metung yang privadung pipagaralan a  a mitatag at papalakad da reng paring  king isla ning Mindanao king Filipinas kanitang 1948. Mapipitna ya kareng walung colegiu, kayabe no ring School of Arts and Sciences, School of Governance at College of Nursing.  Atin ya muring elementaria ampong . Adwa la reng campus nang mangalapad, ing Jacinto Campus (nung nu la atyu deng myayaliwang colegiu ning universidad, kayabe ne ing graduate school ampong Ateneo Law School) ampo ing Matina Campus (elementaria at high school). Ati lu reti king Silicon Gulf, Davao Lakanbalen, ing tutoring dang centru ning kalakal at pamagarala king Mindanao.




#Article 354: Ateneo de Naga University (106 words)


Ing Universidad a Ateneo de Naga (Ateneo de Naga University king Ingles; AdNU or AdeNU) metung yang Universidad a   palakad da reng  king Naga Lakanbalen, Labuad a , Filipinas a mitatag kanitang 1940. Atin yang matas a pipagaralan (high school), colegiu ampong graduate program. Atilu king main campus deng Graduate School ampo reng anam a colegiu College of Arts and Sciences, College of Commerce, College of Computer Studies, College of Education, College of Engineering at College of Nursing. Ing matas a pipagaralan naman ing atyu king campus king Pacol. Ya kabud universidad a makikilalang maki kabilyan a PAASCU Level III king labuad a region a iti.




#Article 355: Ateneo de Zamboanga University (145 words)


Ing Universidad a Ateneo de Zamboanga (Ateneo de Zamboanga University king Ingles) metung yang privadung Universidad a  king Albugang Mindanao. Ya ing kadwang matwang diling pipagaralan a Jesuita king Filipinas. Migumpisa ya kareng elementaria ampong matas  a pipagaralan (high school) kanitang minuna. Mika colegiu ya kanitang 1952, at megi yang universidad ketang Agosto 2001. Adwa ya campus ngening salukuyan. King La Purisima Street ya ing main campus, nung nu la mayayakit deng colegiu ampo ing elementaria. Keta ne mang bayung gawang campus a makalawal king centru ning Zamboanga Lakanbalen (Zamboanga City proper), ing matas a pipagaralan. Maki balak a mitikdong bayung facilidad ketang bayung campus, kayabe ne ing katuglung ning elementaria, metung a auditorium, at bayung facilidad a pang-pasiknangan (sports facilities).

Ing Ateneo de Zamboanga ing maki maragul diling aklatan king Lakanbalen ning Zamboanga. Ing oficial dang pahayagan deng magaral yapin ing  The Beacon Magazine.




#Article 356: Cagayan State University (176 words)


Ing Cagayan State University o CSU ing kadwang maragul diling institucion ning matas a pamagaral king Labwad ning Cagayan Valley agpang king bilang da reng magaral ampong cursung yampang. Mitatag ya ing universidad kapamilatan ning  1436, a binayu ning  8292 kapamilatan ning pamiabeyabe da reng eganaganang institucion ning matas a pipagaralan king lalawigan ning Cagayan. 

Maki siyam yang campus ing universidad a mayayakit kareng lugal a mamasensu kareng atlung distritu na king Congresu ning Cagayan; Aparri, Lal-Lo ampong Gonzaga king Mumunang Distritu; Piat, Lasam ampong Sanchez-Mira king Kadwang Distritu; ampong Caritan at Carig king Tuguegarao Lakanbalen. Atin yang Executive Officer (CEO) ing balang campus, a katumbas ning Chancellor ning Universidad ning Pilipinas, liban kareng campus king Tuguegarao Lakanbalen, nun gnu ing Pamuntuk ning Universidad ing makalukluk a CEO. King campus ning Carig, nung nu ya atyu ing central administration, ing centru ning pamanibala 

 

Maki ampang yang cursu king , , ,  at cursung ka-aliadu,  at , , , ,  at  at , at aliwa pa. Dakal yang dili cursung pang-colegiu at graduate king lalawigan ning Cagayan.




#Article 357: Charente (113 words)


Ing Charente metung yang departamentu king kalibudtang France mipalagyu kaibat keng  Charente Ilug.

Ing Charente metung yang kareng mumunang 83 departamentung a melalang inyang French Revolution inyang Marsu 4, 1790. Iti melalalang ya ibat keng dating lalawigan ning Angoumois.

Ing departamentu metung yang dake ning kasalungsungan a labuad a Poitou-Charentes. Makapadurut ya kareng departamentu ning Vienne, Haute-Vienne, Dordogne, Gironde, Charente-Maritime, at Deux-Sèvres. Ding kayang kawatIt contains part of the geographical regions of Poitou and Limousin.

Deng pakatuknang keng departamentu ausan da lang Charentais.

Ing Cognac at pineau ila reng aduang major agricultural productu. Atin la naman productu a excellent butter. Dapot ing Charentaise slipper iya ing pangaduang bantug a productu kaibat ning (cognac).




#Article 358: Catanduanes State Colleges (203 words)


Ing Catanduanes State Colleges (CSC) metung yang institucion ning matas a pamagaral king lalawigan ning Catanduanes king Filipinas. Mitatag ya kanitang 1971 kapamilata'ning  6341, a me-amienda king R.A. 6590 king pamagpursigui nang  Jose M. Alberto. Linto ya ing CSC uli ning pamisanib ning Virac National Agricultural and Trade School, metung a escuelang maki yampang a matas a pamagaral a vocational, ampo reng pipagaralan a maki kaugnayan kaniti; miyalis yang pipagaralan a pang-colegiu o tertiary iti.
 
King capitoliu ning Virac ya mayayakit ing CSC, at ing manimuna nang susuyuan deng Catandunganon, deng memalen ning Catanduanes. Atin muring magaral a ibat kareng aliwang lalawigan king Labuad Bicol (Labuad V) ampo king Visayas. Manigaral la reti kareng myayaliwang cursu king Negociu, Humanidades, Ciencia, Agricultural ampong Fisheries, Engineering ampong Tecnologia, Pamanuru (Education) ampong Nursing.
.
Agpang king katatalakaran ning Commission for Higher Education (CHEd) kareng universidad ampong colegiung pang-estado king Labuad Bicol, kapakayan ning CSC ing dinan yang sikanan ing balang Catandunganon at aliwa pang Bicolanu ba lang makibat king pamangaylangan ning lalawigan ampo ning labwad para king ustung uri at makagyung panyulung (sustainable development)  da reng tau ampong tubung bandi (natural resources) para king lalung matas a pamaglalang (higher productivity) ampong pamakipatlalu king yatu (global competitiveness).




#Article 359: Cebu Normal University (148 words)


Mitatag ya ing Cebu Normal University kanitang 1902 antimong metung a escuela normal a panglalawigan, a sanga ning Philippine Normal School.  Migsarili ya antimong institucion kanitang 1924, megi yang  ketang 1976, at universidad anyang 1998.  Metung ya kareng manimunang pipagaralan king  nung nu dakal a byasang talaturu ampong kilalang tau ing miyari.
 
Kayabe la kareng miyari king CNU di Narciso Albarracin, ing meangu byeng meging Kadwang Kalihim (Undersecretary) ning Pamituru, i Hilario Davide Sr., ampo i pigkalubanan dang dangalan a National Model Filipino, ampo ing meging Pamuntuk ning Senadu ampong Chief Justice ning  a i Marcelo Fernan.  Kareng artista, i Sheryn Regis, a magkanta, miyari ya king CNU a maki cursung B.S. Secondary Education, Major in English. Kinilala ne ning universidad ing tagumpe na antimong talacanta. 

Ginamit neng headquarters ning katakutan dang Kempetai o Policia Militar ning Ukbung Pan-Imperiung Japon anyang Kadwang Guerrang Pangkabilugan ing lugal ning CNU. 




#Article 360: Najran (147 words)


Ing Najran (dati Aba as Sa'ud) (Arabic: نجران) metung yang lakanbalen king maulingalbugan ning Saudi Arabia malapit king sepu ning Yemen. Iti ing punlakanbalen ning Najran Lalawigan. Meyatulan bilang Bayung balen ning Gubyernung Saudi inyang 1965, ing Najran metung ya kareng mabilis a daragul a lakanbalen king kaarian, ing populasyun na mitas manibat 47,500 inyang (1974) at 90,983 inyang 1992 anggang 246,880 inyang 2004 (agpang keng sensus}. Ing Saudi Arabia inabe ne ing 'Asir, Najran, at Jizan ibat king Yemen inyang 1934.  Ing populasyun keraklan ibat la kareng tribung Yam.

Ing Najran lakanbalen bantug ya keng archeological  yalaga. Meging yang karinan da ring Christianung communidad nung nu akalaban da reng Jewish a manungkulan da ring Yemen kaibat deng talatuki nang prophet Muhammad. 

Mesabi keng amlat ning Najran history na malyari meng tukyan ing kayang amlat maniabt 4000 banua na ing milabas at deng Romanu sinakup de kanita 




#Article 361: Al Bahah (205 words)


Ing Al Bahah (Arabic: الباحة) metung yang lakanbalen king maulingalbugan ning Saudi Arabia. Iti ing punlakanbalen ning Al Bahah Lalawigan atiu karing pilatan da ring resort da ring Taif at Abha, ing al Baha iya ing primerang turistang makayakit keng kaarian. Katamtaman ing klima at makapadurut yang  maiggit apat a  pulung gubat, kayabe ne ing Raghdan, al Zaraeb at Baidan. Deng bibisita  king lugal  gaagmit lang tren king al Sarat at mangapamulala la karing akakait at daramdaman da kareng makaleleng saug at bunduk o kaya tatakman dala reng bungang tanaman a tutubu karin, kayabe no reng dates, pomegranate, walnuts, ubas at [sagin. 
Deng Villages karin bantug la kareng mayumung honey. Ing Al Baha iya ing karinan da ring aduang maragul a tribu:Ghamid at Zahran. Ing Al Baha midake ya atlung dake:Sarah nung nu atin yang mangatas a bunduk  at marimlarimlang [klima at matanaman ya uling mauran karin banuabanua. Ing Tehama dake nung nu iti atiu king bana at pampang at albugan ne ning Sarah nung nu mapali at malig=sangan ing klima at ditak ya uran.  Ing katlung dake iyapin ing aslagang bulubundukin   a atin katas a 1550 anggang 1900 metrus babo ning dayat malat a marimlarimlang winter at mapaling summer at ditak la reng tanaman.




#Article 362: Ha'il (204 words)


Ing Ha'il () metung yang oasis lakanbalen king Najd king pangulungalbugan ning  Saudi Arabia at ing punlakanbalen ning Ha'il Lalawigan. Ing lakanbalen atin yang populasyun a 267,005 (2004 sensus). Ing matuang kaugalian ing kualta at kayamanan ning Ha'il  manibat keng ausan dang camel caravan  a daralanan ning Hadj.

Ing Ha'il iya ing kalibudtan ning ibn rashid amirs manibat 1836 anggang 1921. 
Ing  mumunang ibn rashid amir, Abdullah bin Rashid, simsam ne ing pamanungkulan inyang 1836 ibat king dating manungkulan ning  Hail, y Mohammad Ibn Ali, a metung a kasapni ding Jafaar linage ning Abde section na ning  tribung Shammar. 
Y Abdulla bin Rashid sindu na ing pamanalakd nang Barzan palace king Hail nung nu inumpisan neng Mohammad Ibn Ali. Kaibat ning kamatayan nang Abdullah bin Rashid (inyang 1847 o 1848) ing kayang anak at tutuki king luklukan, y Talal (o Telal), inari ne ing palasyu.

Ingyang panaun nang ibn rashid  dakal a dayu  deng lalabas karin at dadalan la king Ha'il at kareng ibn rashid amirs, at sasabian da ing masanting a denasan da at sinulat da iti king karelang aklat, lawen ya halimbawa: G. A. Wallin 1854,  William Gifford Palgrave 1865,  Lady Anne Blunt 1881, Charles Montagu Doughty 1888 at Gertrude Bell 1907.




#Article 363: Centro Escolar University (232 words)


Ing Centro Escolar University () metung yang privadung universidad king Filipinas. Deng mitatag kaniti kanitang  , 1907 adwa lang babai, i Librada Avelino ampo i Carmen de Luna. Centro Escolar de Señoritas ing mumuna nang lagyu. Ngeni, atlu ya campus ining universidad, ing Mendiola Campus king  king Menila, ing Malolos Campus a mitatag kanitang 1978 king dake nang pangulu ning Malolos Lakanbalen king lalawigan ning Bulacan, ampo ing bayung dili, ing Makati Campus, a mibusni ketang 2005 king Central Business District ning Makati Lakanbalen. Kayabe ya king suge (system o network) ning universidad ing Parañaque anggang misara ya ini ketang decadang 1990.

Makaparikiil ya ing uiversidad king pamanuru at pamagsane da reng kayanakan a Filipinu kareng sanga ning alit (arts), humanidades, ciencia at kayanib ning medicina. Kilala ya murin ing CEU kareng mayayari king cursung Dentistry at Pharmacy. Kikilalanan (accredited) no ning Federation of Accrediting Agencies of the Philippines deng eganagana nang programa ning uiversidad king Level 2 ampong Level 3. Ing CEU ing mumunang uiversidad ning Filipinas a mirinan pamipatune (certification) ning  kareng kayang campus, metung a bageng magsilbing magpatas king uri ning pamanyuyu o serviciu na kareng kayang magaral. Mirinan ya muring ganap a pamagsarili (full autonomy status) ibat king   Commission on Higher Education ing universidad. Makalista ya king  ing universidad king lalam ning sagisag a CEU.  Ngening 2007 ne pagmasusyan ning universidad ing dinalan a banwa ning kayang pangatatag.




#Article 364: Portal:Pangulung Amerika (111 words)


Pangulung America metung yang continenti atiu king Albugang Hemisphere ning Yatu. makasepu king pangulu iyapin ing Arctic Ocean, kingaslagan on ing Pangulung Atlantic Ocean, king maulingaslagan ing  Caribbean Dayat Malat, at king mauli at albugan ing Pangulung Pacific Ocean.  Makasuglung ya keng Mauling America kapamilatan ning  isthmus nung nu neng misan ausan deng Kalibudatang America. Mikisakup yang dagul a mga 24.5 million kmsup2; (9.46 million square miles), o kaya mga 4.8 posientu ning gabun ning yatu. Inyang Juliu 2002, ing kayang populasyun mga 514.6 milyun ya. Pangatlu ya keng dagul a continenti, kaibat ning Asia at Africa, at pangapat ya karas keng populasyun kaibat da ring mesabing continenti at ning Europa.




#Article 365: Colegio de San Juan de Letran (708 words)


Ing Colegio de San Juan de Letran (CSJL) (a mayayaus muring San Juan de Letran College (SJLC), Letran College (LC) o Letran), mitatag ya kanitang 1620. Metung yang privadu at Catolicung institucion ning matas a pamagaral a mayayakit king Intramuros, Menila, Filipinas.

Dininan neng pamagkilalang (accreditation) Level 2 ning Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities ing elementaria, College of Liberal Arts and Sciences (CLAS), College of Business Administration (CBA), ampo ing matas a pipagaralan (high school) king escuelang ini.

Ibat ya ing lagyung San Juan de Letran king  king Roma, a tuturing dang Manimunang Pisamban ning Ca-Cristianuan (Mother Church of Christendom). Ing lagyu namang ita, menibat ya king Palazzo Laterano, a kasiping na king Piazza San Giovanni o Plaza San Juan king Mawli Aslagan (Southeast) ning Roma. Makatikdo ya king lugal ning sadyang palaciu ning emperador a binye nang Emperador Canstantino king Papa anyang mumuna nang dake ning kapat a siglo (early 4th century), at migsilbing tuknangan da reng papa kilub ning metung a libung banwa.

 
Makasalesayan ya at maki pagmaragul ing amlat ning pipagaralan a iti, a bandi da reng  ning Provinciang Dominicanu ning Filipinas. Ating megaral kening pamuntuk ning Filipinas, bayani ning revolucion, poeta, talagawang batas, pari at ukum. Ya kabud pipagaralan king Filipinas nung nu ating megaral at menuknangan a santung Catolicu kilub ning original nang campus. Maki adwa yang istatuang mangabaldugan kareng adwa nang manimunang megaral king larangan a pamanyuyu king balen ampo king religion: i Manuel L. Quezon ampo i San Vicente Liem de la Paz.

Ing mitatag a original ya pin ii Don Juan Geromino Guerrero kanitang 1620. Metung yang oficial king militar a Castila. Colegio de Niños Huerfanos de San Juan de Letran ing kayang lagyu, at kapakayan nang ituru na la reng ulila ba lang maging mayap a memalen a Cristianu. 

Kanitang panaun a ita, tetag nang Diego de Santa Maria, O.P. ing Colegio de Huerfanos de San Pedro y San Pablo. Anyang metwa ya i Don Guerrero, gewa rong metung deng adwang pipagaralan, at  Colegio de San Juan de Letran ing megi nang lagyu.

 Kaybat ning anam a pulung (60) banwa, mibulalag yang ecclesiastical college o colegiu ning pisamban ing Letran. Lelangan neng College of the First Class ning metung a kautusan ibat king ari anyang Mayo 1865 iti. Anya muring panaun a ita, megi yang exclusivung para kareng lalaki iting pipagaralan. 

Anyang , mituknang ing clasi king Letran, a meging garrison o pipagcampuan da reng Japon. Kaybat ning guerra, misundu ing clasi keti. Mitikdu lang pasibayu deng manibala ba lang miyalilan deng mengasira kanitang guerra.  

Migumpisa yang tanggap babaing magaral ing escuela (ing colegio) kanitang decadang 1970. Den namang elementaria ampong matas a pipagaralan, mika magaral lang babai kanitang Junio 2005. 

Atin yang cursu king , humanidades, ,  ampong pamagmulang pamanuru (basic education) ing Letran. Masikan la reng kayang programa king pasiknangan (sports/athletics), lalu na king , , , , ampong . Kareng dakal a mengalabas a banwa, dakal a atletang ibat Letran ing migdala king bansa kareng ligligan a internacional antimo ing , , , Jones Cup, ampong .

Kayanib ya ing Letran king National Collegiate Athletic Association manibat anyang 1928 anggang 1932, at manibat kanitang 1936.

Makyabe ya ing Colegio king basketball, volleyball, football (soccer), track and field, taekwondo ampo king lawn tennis. Ing aus da kareng varsity teams, Letran Knights (seniors division), Squires (juniors division) at Lady Knights (babai)

Matagumpe yang dili ing seniors basketball team king NCAA. Manibat anyang mikyabe ya kanitang 1928-29, labing anam a titulu ing karelang simbut, ing maragul diling bilang king NCAA. Tawli yang meging campiun ketang , nung nu mika record yang 13-1 king eliminations at 3-1 king playoffs (2-1 king finals), o metung a pangkabilugan a record a 16-2.

Ing staple cheer yapin ing Arriba Letran! (Kapampangan: Mibabo ka Letran). Deng mapilan a cheer ning Colegio ing metung kareng minunang megamit king NCAA. Deng kakampi ning team awsan da no mang Dugong Arriba (dayang Arriba).

Deng masikan dang diling ka-rival ila pin deng De La Salle Green Archers (bayu la meko king NCAA deng Green Archers), San Sebastian Stags ampo reng Mapua Cardinals, deng kasiping dang bale king Intramuros.

Magsadya yang maging universidad ing Letran, lalam ning Letran University System a bilugan da reng atlung campus.




#Article 366: Cherry plum (102 words)


Ing  Cherry plum (Prunus cerasifera, syn. P. divaricata), mayayaus ya naman Myrobalan (plum), metung yang specie ning plum katutubu king kalibudtan at aslagang Europa, maulingalbugan at kalibudtang Asia.

Metung yang maragul a shrub o malating pun dutung miraras 6-15 m katas , a atin deciduous a bulung 4-6 cm kaba. Metung ya kareng mumunang pun dutung a mamulaklak ustung spring, keraklan ustung kalibudtan ning Pebreru; deng bulaklak maputi la, 1.5-2 cm pasalangsang, a atin limang petals. Ing bunga na metung yang drupe 2-3 cm king kaba-mabilug at dilo at malutu ya kule; malyari yang apangan, at lululut ya manibat kalibudtang-Agostu anggang kalibudtang-Septiembri.




#Article 367: Najran Lalawigan (147 words)


Ing Najran (Arabic: نجران) metung yang lalawigan ning Saudi Arabia, atiu king mauling dake ning bangsa ing sepu iyapin ing Yemen. Atin yang lapad a 119,000 km² at atin yang populasyun a 367,700 (1999). Ingkayang tungku iyapin ing Najran. Deng pakatuknang king  Najran ilapin deng tribung Yam, masikan at matapang a tribu, manibat mga 100 a banaua na. Y  King Abdulaziz, ing mitatag keng Saudi Arabia, eno a pilit na lungub king kayang sakup. Ing gewa na ginawa yang kasunduan kareng katutubu at dininan nong katimawan para keng karelang kapanualan at tinggap dang maging dake nala ning  Saudi Arabia. Keraklan kareng polpulasyun Shia la. Inyang Abril 2000, detang armadung Shiites king  Najran migalsa laban kareng Saudi security forces uling e tinupad ing gubyernung Saudi agpang keng pikasundu da reng Najarani at ing aring Abdulaziz.  Ngeni ing Najaran mangasikatan karas keng karapatan pangtau at utang lub ning gubyernu.




#Article 368: Al Bahah Lalawigan (171 words)


Ing Al Bahah  (Arabic: الباحة) metung yang  lalawigan ning Saudi Arabia. Ing Al Bahah atiu king mauling dake ning bangsa, malapit Mecca. Atin yang dagul a 15,000 km², at populasyun a 459,200 (1999). Ing kayang tungku iyapin ing Al Bahah Lakanbalen. Ing  Al Bahah labuad abe ne ing Al Baha lakanbalen at Baljorashi. Ing Baljorashi atin yang bantug a traditional  a palenke a kebaluan bilang sooqe as-sabt, nung nu mangabaldugan bilang Sabadung palengki. Ing Baljorashi palenke metung yang matuang-matua nung nu ing tutung idad alang mikibalu. Iting palengke mibubuklat ya ustung kaibat ning pangading Al Fajer o kaya mga 5 A.M. local time. Ing palengke misasara ya mga kaugtuan. Ding tau manibatan la kareng miyayaliwang labuad para manyali at mamisaling gawang gamat a bage. Ding aliwang lakanbalen a atiu king labuad Al Bahah abe la ring Baljourashi, Almandaq, Rahwat Albar, Sabt Alalaya, lakanbalen  a atiu keng lele ning Malutung Dayat Malat ausan dang Al Qunfunda. Ing labuad Al Bahah iya ing karinan da ring aduang tribu, reng Ghamid at deng   Zahran.




#Article 369: Cavite State University (292 words)


Thomasite lang  deng mitatag king Cavite State University antimong metung kareng mumunang intermediate school kanitang 1906. Atlu ya mung pulung (30) kilometru king mawli ning Menila iting pipagaralan, a meging Cavite State University kapamilatan ning 
 No. 8468 kanitang  1998.
   

I C.E. Workman ing mumunang principal ning Cavite intermedite school kanitang 1906. Anyang 1915 ya mika minunang principal a Filipinu, i Mariano Mondero. Ing didinan dang ulaga kanitang mumuna ing vocational a  para kareng lalaki, at  kareng babai. Megi yang Indang Farm School ing lagyu ning pipagaralan kanitang 1918.

Anyang merakal la reng magaral, meragul ya ing pipagaralan kapamilatan ning donaciun dang gabun deng manimunang memalen ning Indang, kayabe ne i
Don Severino delas Alas, a Kalihim da reng Pisasabyang Pangkilub (Secretary of the Interior) king gabineting Aguinaldo, ampo i Francisco 
Ocampo. Miyalilan ya lagyu ing escuela, at megi yang Indang Rural School, anyang i Simeon Madlangsacay ing manungkulan. Mumuna yang miyampang
cursung pang-matas a pipagaralan (secondary) kanitang 1923, at  kanitang 1927. 

Antimong pamangilala king kayapan na pilubluban (generosity) Don Severino delas Alas king comunidad (balen), king lalawigan ning Cavite ampo king bangsa, elilan neng Don Severino National Agricultural School ing lagyu na niting pipagaralan kanitang 1958 ning Congresu. Menatili yang anti kaniti ing kayang lagyu angga kanitang 1964, anyang megi yang colegiu ning estadu (state college), agpang king Republic Act No. 3917. Lalam ning leying iti, mirinan yang sariling  ing pipagaralan, at meyaus yang Don Severino Agricultural College (DSAC). 

Ketang 2002, misanib la king Cavite State University deng Cavite College of Fisheries (CACOF) king , ampo ing Cavite College of Arts and Trade (CCAT) king Rosario. Mibuklat ya naman ing campus king Cavite Lakanbalen, at mipirman ya ing metung a  (Memorandum of Understanding o MOU) para king pamanikdo ning campus king Carmona.




#Article 370: De La Salle Philippines (117 words)


Ing De La Salle Philippines, Inc. (DLSP or DLSPI) ing lupung talapanibala (governing body) da reng eganaganang  a pipagaralang pang-distritu king Filipinas. Iti ing tatalan kareng labing walung campus a magsarili (autonomous) king mabilug a bangsa. Mitatag ya kanitang 2006 antimong kayalili ning De La Salle University System, metung a  a bibilugan da reng walung campus a magsarili king Metro Manila ampo reng kasiping nang lalawigan a Laguna ampong Cavite a mitatag lalam ning pamanungkulan nang  antimong pakibat king masalusung pamandagul da reng pipagaralan a Lasallian ba lang magamit king makayagpang diling paralan deng bandi (resources) da reti. Kanitang 1911 ya mitatag ing minuna nang campus, samantalang keta yang 2006 mibuklat ing bayung dili king Bagac, Bataan.   




#Article 371: Verjuice (239 words)


Ing  verjuice (ibat king amanung  o French a verjus aluntyang katas), metung yang katas a misnang kaslam a gagawan da kapamilatan ning pamanapsal kareng bubut a uvas. Neng kayi, katas ning  o  ing magagamit, o daragdagan dang  o dikut bang manaliwa ing kayang lasa. Kanitang , marlas yang magagamit king pamaglutung Frances antimong sangkap kareng , antimong pampalasa, o  king pamag .     

Kanitang panaun a ita, iti ing gagamitan da, samantalang alak o metung a uri ning aslam ing gagamitan da reng talapaglutu ngening panaun tamu. Ngeni, uling dakal nang uring alak at aslam a maki pampalasa (flavored vinegar) ngeni, e ne makaing magagamit. Nanupata, magagamit ya pa murin kareng lutu dareng  at aliwang bansa king Europa, o kareng lutu ning Kalibudtang Aslagan (Middle East), at malyari yang salwan kareng tindaan a mamisaling sangkap a gourmet.

Keraklan, gagamitan deng pamapaslam kareng  ing verjuice, nung magpaynum lang alak kayabe ning ensalada o salad. Ing sangkan na niti, uling babye yang lasang maslam ing verjuice, dapot e ne sasaulan  ing lasa ning alak, antimo alimbawa ing aslam o katas ning limon. 

Deng aliwa nang gamit ning verjus'  The Medieval Kitchen: Recipes from France and Italy, verjus murin ing aus da kareng butul ning uvas a makabili king asin bang e masira. 

King rejional a lutu ning Francia king Ardèche, verjus ing aus das king metung a  a me-ferment (pepaslaman) ibat king katas ning , metung a tanaman a balamu manzanitas bunga.




#Article 372: New York Lakanbalen (134 words)


Ing New York Lakanbalen (opisyalIng Lakanbalen ning New York) iya ing pekamaragul a lakanbalen king United States, nung nu ing kayang metropolitan karinan ing rangku na iti ing metung a  pekamaragula a urban a karinan keti yatu. Deng  Dutch tetag de bilang kalakalan a karinan inyang 1625, iti migsilbi ya bialng tungku ing United States maniabt 1785 anggang 1790, at iti ing pekamaragul a lakanbalen ning bangsa manibat inyang 1790.  Atiu keng pekamasanting diling pantalan keti yatu, ing New York metung ya  kareng pangkalibudtaran ning yatung pangkalakalan ampong panyalapi. Ing New York atin ya naman pangyatung uyab keng media, pamagaral, entertainment, alit, fashion ampongadvertising. Ing lakanbalen metung ya naman pun kareng pangkilual bangsa, nung nu iti ing punabala keng pun tanggapanning United Nations.




#Article 373: Los Angeles, California (196 words)


Ing Los Angeles (;or Los Ángeles keng Espanyol) iya ing pekamaragul diling lakanbalen ning state ning California at pangaduang pekamaragul dili king United States. Keraklan kukuyaran deng L.A., iti makarangku yang bilang  alpha yatung lakanbalen, a atin populasyun a 3.8 yuta tau nung nu menibat la kareng aliwaliwang suluk ning yatu ampong magsalita lang maiggit a 224 a aliwliwang amanu. Ing  Los Angeles iya ing tungku ning Los Angeles County, ing pekamarakal diling populasyun ampong samutsamut a  county king United States.  Deng pakatuknang kebaluan la naman bilang Angelenos ().

Ing Los Angeles mitatag ya inyang 1781, a tetag ning Kastilang gobernador Felipe de Neve bilang El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciúncula (The Village of Our Lady, the Queen of the Angels of Porciúncula). meging dake ning Mexico inyang 1821, kaibat ning pangtimawa na ibat keng Espanya. Inyang 1848, king wakas ning Mexican-American Pamipamuk, ing Los Angeles ampong California mesali la bilang dake na ning Pikasundung Guadalupe Hidalgo, inya meging yang dake ning United States; ing Mexico mitagan ya kaya ing territoryu ning Baja California.Meincorporated ya ing balen inyang Abril 4 1850 — limang bulan bayu ya meging state ing California.




#Article 374: Davao de Oro (105 words)


Ing Davao de Oro ing peka kaduang bayung lalawigan ning Filipinas atiu king Labuad Davao king Mindanao. Ing kayang balen tungku ya pin ing Nabunturan at sepu ne ing Davao del Norte king bandang albugan, Agusan del Sur king mauli at Davao Oriental king aslagan. King maulingalbugan ya pin ing Davao Gulf. Ing lalawigan, ausan dang Comval para keng kakuyaran, dati yang dake ning Davao del Norte anggang inyang meging yang timawa inyang 1998.  Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

Ing Davao de Oro atin yang 11 balen.

Melalang bilang Republic Act No. 8470 inyang  Marsu 7 1998.




#Article 375: San Jose, California (125 words)


 

Ing San Jose ()  keng amanung Spanish) o kaya San José iya ing  pangatlung pekamaragul a lakanbalen king California, ampong pangapulung pekamaragul king United States.  Iti ing luklukan county ning Santa Clara County. Ing San Jose atiu king Santa Clara Valley, king mauling danggut ning San Francisco Bay Area, ing labuad a makadalerayang Silicon Valley.  Dati iti malati yang asikan a lakanbalen, ing San Jose meging yang batubalani kareng bayu-bayu a manibat kareng suburban kareng bayung pakatalakad a pituknangan pilatan ning 1960s ampong 1990s, at ngeni iti ing pekamaragul diling lakanbalen keng  Pangulung California. Ing opisyal a United States Census Bureau populasyun para keng  Juliu 1, 2006 mga 929,936 ya. Ing California Departamentu ning Finance tatantian na ing populasyun inyang Eneru 1, 2008 989,496 ya.




#Article 376: Francisco Bustamante (199 words)


Y Francisco Bustamante (mibait Disiembri 29, 1963, Filipinas) metung yang  Filipino professional pool a mamyalung ibat Tarlac, a miki palayong  Django.

Y Bustamante mamyalung yang pool manibat inyang 10 yan banua, at ikua no reng titulung antimong Ing  Munich Masters, Ing German 9-Ball Championship at ing Japan 9-Ball Championship  a meging metung ka reng peka sikat a billiard international stars. 

Ing kayang panyambut king Tulsa, y Django a sikoti ne ing 1998 Camel Pro Billiards Series a banua kaba ing kualtang pekatamatas. Kaibat meging yang pangadua keng record breaking style, sinamabut ya keng  Columbus 10-Ball Open at meging mumunang menyambut kareng atlung Camel titles king metung a season. Ing kayang Columbus 10-Ball title makanyan mu naman meganap ing mumunang Camel trifecta, a atin titulu a karing atlung pialung keng Camel Pro Billiards Series: 8-Ball, 9-Ball at 10-Ball. Bantug keng kayang malumeng aske karas keng lamesa at itang kayang signature a tirang pagulut, y Django 23-a banua neng beteranu keng pialung. Kayabe nang Efren Reyes, Marlon Manalo and Ronato Alcano, metung ya kareng pekabiasang billiard player.

Ing kayang trademark iyapin itang tirang pagulut. Iya mu rin ing tatalan keng world record keng pekamasikan a break shot: 43 milya balang oras.




#Article 378: Far Eastern University (166 words)


Ing Far Eastern University (FEU) () king  king Albugang Sampaloc, Menila metung yang privadung universidad a yalang secta (nonsectarian) king Filipinas. Mitatag ya antimong local a pipagaralan kanitang 1928.  Kanitang 1933, limang banwa kaybat nang mitatag, mekilala yang universidad, ing kanam a matwang dili king Filipinas, at ing kapat a matwang diling privadung universidad king bansa agpang ketang atyu pang university charter na niti. 

Metung yang mitatag a kayanib (founding member) da reng adwang manimunang ligang pang-pasiknangan a pang-colegiu (collegiate athletic associations) king Filipinas ing FEU, ing National Collegiate Athletic Association (NCAA-Philippines) ampo ing University Athletic Association of the Philippines (UAAP).

Kanitang umpisa ning decadang 1950, meyaus yang “Pekamaragul a Universidad king Asia” (“Largest University in Asia”) ing FEU, a maki alus limampulung libung (50,000) magaral. 

Metung ya kareng minunang miyampang accountancy king Filipinas iting universidad. Atin yang cursu king arquitectura, bellas artes (fine arts), kalalangan ampong ciencia (arts and sciences), comerciu, pamanuru, ingenieria (engineering) at technologia, graduate research (pamanyaliksik pangayari), abogacia, nursing ampong pamanulu (medicina).




#Article 379: Far Eastern University - East Asia College (221 words)


Mitatag ya ing FEU - East Asia College, a sadyang mayayaus East Asia College of Information Technology (EACIT) ampong East Asia Institute of Computer Technology (EAICT) kanitang 1992.  Ing EACIT metung yang pamiugnayan o pami-sociu king pamanuru da ring Asia Pacific College (APC), Shoemart, IBM Phils., IWI (Phils.), ampo ing Far Eastern University (FEU).
Atyu iti king pangulu-aslagang (northeastern) dake ning FEU campus king Lakanbalen (Ciudad) ning Menila, ing sadya nang lugal ning   FEU Hospital kanitang libutad ning decadang 1950. Asali na ning universidad ing noventa porcientu (90%) da reng share ning East Asia Computer Center, anya bandi ne ning FEU ing keraklan king EACIT.
Ing College of Engineering ampo ing East Asia College of Computer Studies ing bibilug ngeni king FEU East Asia College. Metung ya kareng limang manimunang pipagaralan IT king NCR (National Capital Region o Metro Manila), a mekilalang CHEd Center of Development for Excellence in IT Education (CoDE).

Kapagnasan ning FEU-EAC ing sanayan la reng profesional king computer ba lang makapagsadya king pamangaylangan ning negociu ampong industria. Metung kareng kayang pake ing munye cursung mituru la isadya deng profesional ba lang mika makatud a fundaciun at kasanayan a practical ba lang mibage king metung a sociedad nung a makadependi kareng computer ampo king informaciun   

Technology Hall 

College of Engineering (former Institute of Technology)

College of Computer Studies




#Article 380: Far Eastern University - Nicanor Reyes Educational Foundation (213 words)


Ing FEU-FERN College a kayanib (affiliate) ning FEU, metung yang pipagaralan a non-stock at alang tubu (non-profit) a mayayakit king Sampaguita Avenue, Mapayapa Village, Diliman, 
Quezon Lakanbalen. Mitatag ya kanitang 1994. Para keta 
yang taganang Institute of Technology ing campus a maki leparan 
a labinglimang (15) ectaria.  

Mitatag ya iti antimong pamagmasusi king kadinalang banwa ning pangabait (birth centennial) nang Dr. Nicanor Reyes, Sr., ing mitatag king FEU. Daralán na ing kapaniwalan na king pamanurung Dr. Reyes, a metung kareng minunang menigobra para ba rang ayabut deng kayanakan a Filipinu ing matas a uri ning pamagaral. 

Ing FEU-FERN ing peka tuknangan ning UAAP Junior Tamaraws ampo ing lugal a pitalakaran ning FEU Athletics and Aquatic Center.

Agyu da reng keraklan ing pamagaral a elementaria, matas a pipagaralan (high school), ampong colegiu keting pipagaralan, nung nu trimestral ing pamagaral. Uli na niti, malyari yang mayari ing cursung colegiung (baccalaureate) karaniwang pang apat a banwa kilub ning atlung banwa at metung a trimester, o mas makuyad pa.  

Ba reng e pagkamalyarn ketang kapatad nang pipagaralan (ing ), beligtad do reng letrang NREF, at megi lang FERN.    

Kapagnasan ning colegiu ing magsane kareng profesional a misnang maki matulid a kaparalanan (exemplary integrity) at masipag king obra karetang carerang apili ra. 

Basic Education

IT and Business School




#Article 381: Far Eastern University - Nicanor Reyes Medical Foundation (370 words)


 
Linto ya ing Far Eastern University - Institute of Medicine o FEU-NRMF uli ning paninap nang Dr. Nicanor Reyes Sr. Kanitang Octubre 22, 1955, mibusni ya ing Ospital ning FEU antimong institucion a magkalub saup, at sasanayan no king ospital deng magaral magdoctor at maging nurse. Mitikdo ya king metung a loting maki tabas o alkus a trapezoid king dakeng pangulu-aslagan (northeastern) ning campus king Dalang Morayta (a ngeni Nicanor Reyes Sr. Avenue). Migastus lang P1.5 a miliun ba yang mitikdo ing gusaling iti, a diniseniu nang Arquitectu Felipe Mendoza kasaup ya ing Lupung ning Ospital (Hospital Committee) a pamimunan da ri Lauro Panganiban MD, Nicanor Reyes Jr., Angel Palanca, ampo i Ricardo Alfonso MD, a meging mumunang Director ning Ospital. 

Metung yang maragul a grupu da reng expertu king clinica ing migumpisa king pamagsane karetang meging talapanulu. Dakal kareti ing mekilala king karelang obra. Kayabe no kareti di Fe del Mundo MD, a meging Pambansang Cientista (National Scientist), at meging pekapun ning Departamentu ning Pediatrics; i Carlos Sevilla MD a meging talapamuntuk ning Departamentu ning Oftalmologia; i Gloria Aragon MD ning Departamentu ning OB-GYN; i Liborio Gomez MD ning Departamentu ning Patologia; i Jose Tirona MD ning Departamentu ning X-Ray; i Perpetuo Gomez MD ning Departamentu ning Medicina; ampo i Jesus Nolasco MD ing Departamentu ning Fisiologia.

Ketang 1970, miyalis la king metung a fundaciun o katatagan a non-stock at non-profit (alang tubu) deng Instituto nign Medicina, Escuela ning Tecnologia Medical (School of Medical Technology), ampo ing Student Health Service Clinic (Pamanyuyung Pangkabulasan da reng Magaral).

Kareng mengalabasan a banwa, menibat la keti deng matenakan diling lagyu king pamaningat king kabulasan (healtcare) o pamanulu: apat a Kalihim ning Kabulasan (Secretary of Health), pitungpamuntuk ning Philippine Medical Association (Aguman king Pamanulu king Filipinas), anam a Pamuntuk ning Philippine College of Surgeons (Colegiu da reng Cirujano king Filipinas), ampong metung a Pamuntuk ning World Medical Association (Agumang Pangyatu king Pamanulu). Ketang 1986, binye ne ning Board of Medical Education (Lupung king Pamanuru king Pamanulu), DECS ampo ing Association of Philippine Medical Colleges (Aguman da reng Colegiu ning Medicina king Filipinas) ing matas diling uri ning pamangilala, ing panga Center of Excellence in Medical Education (Centru ning Kabyasnan king Pamanuru king Pamanulu).




#Article 382: Pílak (212 words)


Ing pilak ( ) metung metal a elementung kemikal a maki sagisag a kemikal a Ag (, a ibat king Indo-European katayang yamut a *arg- para king kule abu o kikinang) ampong bilang atomikung 47. Metung yang transition metal a malambut, maputi ampong makintab, ya ing pekamatas a electrical conductivity king sanumang elementu, at pekamatas a thermal conductivity king sanumang  metal. Mayayakit yang natural king porma nang puru ampong timawa/libring porma (native silver), antimong kasamut (alloy) king gintu ampo kareng aliwang metal, ampo kareng mineral antimo king argentite ampong chlorargyrite. Ing keraklan king pilak, metung a byproduct king pamagpadalise (refining) ning tangsu, gintu, ltinggaputi, ampong zinc refining.

Kanita pa, tuturing da neng mayulagang metal ing pilak, at magagamit ya kareng alahas, dikurasyun, mangamal a kubyertus ampong gamit king pipanganan, ampong salapi o pera. Ngena, ing metal a pilak gagamitan de murin kareng electrical contact ampong conductor, kareng salamin ampo king catalysis da reng reaksyong kemikal. Deng kayang compund magagamit la king photographic film. Deng malanyo o dilute a solusyon ning silver nitrate ampo reng aliwang compound ning pilak gagamitan lang disinfectant a pakamateng  krobyus. Lipat ning dakal kareng gamit ning pilak king pamaglaban kareng krobyus atyu kareng antibiotic, taglus-taglus pa murin ing pamanyalugsug king gamit ning pilak king pamanulu ampo kareng ospital. 




#Article 383: Aprika (115 words)


Ing Aprika o Africa iya ing pang-peka maragul at peka-siksik a populasyun a continenti, Kaibat ning Asia Keti mabilug a yatu.Ing kayang mga 30,221,532 km² (11,668,545 mi²) kayabe no ring aliwang makalapit a pulu, atin yang 6.0% ning balat ning Yatu, at 20.4% ning eganaganang gabun. Atin yang maiggit 900,000,000 a katau (agpang inyang 2005) karing 61 territoryu, iti atin yang 14% ning mabilug a yatung populasyun da ring tau.  Ing continentimakapadurut ya keng Mediterranean Dayat Malat king pangulu, ing Suez Canal at ing Red Dayat Malat king pangulungaslagan, ing Indian Ocean king maulingaslagan, at ing Atlantic Ocean king albugan. Atin yang 46 a bangsa kayabe ne ing Madagascar, at 53 kayabeng lupung  a pulu.




#Article 384: Hong Kong (112 words)


 

Ing Ong Kong (), opisyal a aus Ong Kong Special Administratibung Labuad [agkas], metung ya kareng aduang special administratibung labuad na ning Maldang Republika ning Tsina (PRC), ing aliwang metung iyapin ing Macau. Ing territoryu atiu ya keng aslagan dake na ning Pearl River Delta, kasepu ne ing Guangdong lalawigan king pangulu ampong makayarap ya keng Mauling Dayat Malat ning Tsina king aslagan, albugan ampong mauli. Megumpisa ya bilang kalakalan pantalan inyang pang19 dilanwa, ing Hong Kong minalkus ya bilang manimunang kalibudtarang pangkualta. Ing Ong Kong mepinduan ya bilang metung a alpha meto-yatung lakanbalen uli ning kayang pangmeto-yatung pamgasiasat a uyab.

Hong Kong is subdivided into 18 geographic districts for administrative purposes: 




#Article 385: Bourg-en-Bresse (106 words)


 

Ing Bourg-en-Bresse ( Bôrg king Arpitan) metung yang  balen king aslagang France, préfecture (tungku) ning  Ain département, at iya ing meging tungku ning dating lalawigan ningBresse. Atiu king 36 m. N.N.E. ning Lyon. Populasyun (1999): lakanbalen 40,666 (mipalgyuan a Burgiennes at ing Burgiens), lakanbalen at ding makelele: 57,198 pakatuknang, urban area (French: aire urbaine): 101,016.

Ing Bourg-en-Bresse atiu king albugang bitis ning Bunduk Jura, king kaili ning pampang ning Reyssouze, a susu keng  Saône. Atiu mga 60 kilometeru Pangulung-Aslagan ning Lyon at mga 50 kilometru ning Lons-le-Saunier.

Bourg-en-Bresse ing lugal a kebaitan da ring:

Ing Bourg-en-Bresse makakmbal ka reng :

Dagdag pa mitatag yang ugnayan kareng:




#Article 386: Rodolfo Luat (100 words)


Y Rodolfo Luat (m. Disiembri 8, 1957) metung yang  Filipino professional pool player ibat Angeles Lakanbalen.  Metung ya kareng matas a rangku mamialung ning Team Philippines at atin dakal a titulu pang sarili at pansangaan. Y Luat meging yang professional inyang idad 16.  Atin yang titulu keng Asian Championships at ing Philippine Nine-ball Open inyang1992.  MInyambut inyang 1996 World Open Nine-ball Championship, y Luat mabibilang ya  bilang dark horse kareng dakal a tournaments.  Ing Boy Samson iya ing palayo ra kaya manibat inyang 1970s pauli ning kayang masikan a a sargu.  

Y at ing kayang asawa atin lang aduang anak.




#Article 387: Cancer (102 words)


Ing Cancer metung yang clasing sakit nung nu e ya apigilan ing pangadake ning cell at ing kayang pangakalat, kapamilatan ning pangaragul da ring tissue kapamilatan da ring pamaglusub o pangasaksak karing mangalaut a karinan a ausan dang metastasis (nung nu deng cancer cells mililipat la kapamilatan ning agusdaya o kaya keng kulinyayan). Agiang nanu ya idad ing tau malyari yang miki cancer, dapot darakal la tsansa deng tutua. Iti ing metung kareng sangkan ning pangamate kareng mealkus a bangsa. Pekakaraniwan cancer karing matuang babai idad 65 o patas yapin ing breast cancer samantalang prostate cancer ne man karing lalaking parehong idad.




#Article 388: Drôme (118 words)


Ing Drôme (Droma king Occitan, Drôma king Arpitan) metung yang departamentu king maulingaslagan ning France mipalgyu ibat keng Drôme Ilug.

Ing Drôme metung ya kareng 
Ing Drôme metung ya kareng mumunang 83 departamentung melalang inyang French Revolution inyang Marsu 4, 1790. Melalang ya bilang dake ning dating lalawigan ning Dauphiné.

Ing Drôme dake ne ning kasalungsungan labuad ning Rhône-Alpes (Rôno-Arpes) at makapadurut ya kareng departamentu ning Ardèche, Isère, Hautes-Alpes, Alpes-Maritimes, Alpes-de-Haute-Provence, at Vaucluse.

Ing sepu ning departamentu miyalilan lang dakal a besis at miyabe la ring Comtat Venaissin inyang 1792 at ing pangalalalng ning departamentu ning Vaucluse inyang 1793. Atin enclave ning departamentu ning Vaucluse, ing Canton ning Valréas (Enclave des Papes), nu nu padurtnan ne ning Drôme.




#Article 389: Tala da reng bangsa agpang king kontinenti (1036 words)


Ini ing tala da reng bangsa na ning yatu agpang king kontinenti, ampo ring pambangsang bandila at tungku. Ing talang ni atin yang:
King talang ini, maka-klasipika la reng bangsa agpang king United Nations Statistics Division . 


#Article 391: Kurów (119 words)


Ing Kurów  metung yang village king Mauling-Aslagan ning Poland, atiu pilatan ning Puławy at Lublin, king Kurówka Ilug. Ing tungku na iyapin ing makakawaning gmina, a balen, kilub ning Lublin Voivodeship at atin yang 2811 a pakatuknang (agpang inyang 2005).

 Mga pilatan ning 1431 at 1442 ing village meging yang lakanbalen agpang keng Magdeburg Law. Bilang privadung balen, iti ing meging centru ning kalakal pamangan ning makapadurut a lugal. Dakal a fur at balat a facturya a atiu la anman keti. Inyang 16 a dilanwa, ing Kurów metung ya kareng kalibudtarang ning Calvinism, pauli ning dakala kareng Polish a Kapatad 
a migdatun karin. Inyang 1660, keraklan kareng pakatuknang menaliwa la kapanwalan at meging lang maniwala keng ausan dang  Arianism.




#Article 392: Bandera (179 words)


Ing bandera metung yang tela, keraklan misusulapo ya keng metung a asias o pole keng amanung English keraklan magagamit ya para ipabalu ing nung ninu ila o kaya mamye tanda.  

Ding mumunang bandera magagamit la keng militar balang miugneugne o kaya kareng karelang pamisabi keng parang ning labanan at ngeni deng bandera minaliwa no gamit at magagamit la bilang tanda at pamibalu, lalung lalu na kareng kabilyan a masakit ing pamisabi antimo kareng lauta at king danuman. Ding Pangbangsang bandera metung lang masikan a pangbangsang symbulu ning malaparan a kabaldugan at keraklan makaugne kareng aniban a pangmilitar.  Ding bandera magagamit la keng pamisabi, advertising, at pangdecorasyun. Ing pamanigaral kareng bandera ing aus da vexillology, ibat keng Latin vexillum ing kabaldugan na bandera.

Ing metung a bantug a gamit ning bandera iyapin ing iti ing symbolu ning bangsa.  

 



#Article 393: Alemanya (252 words)


Ing Alemanya (Aleman: Deutschland), ing aus opisial Republikang Federal ning Alemania(), metung yang bangsa king Kalibudtang Europa. Ing sepu na king pangulu iyapin ing Pangulung Dayat Malat, Denmark, at ing Dayat Malat ning Baltic, king aslagan ing Poland at ing Czech Republika, king mauli ing Austria at Switzerland, at king albugan ing France, Luxembourg, Belgium at ing Netherlands.

Ing Germany metung yang democratic parliamentaryung federal republika, a atin 16 states, at nung nu neng misan timawa lang gagalo lual ning federasyun. Keng kasalesalayan, deti dakal lang timawang bangsa a atin sariling amlat, kalinangan, kasalpantayanan, ing Germany pisantmetung la bilang bangsang state inyang Franco-Prussian Labanan inyang 1870/1871. 

Ing Republikang Federal ning Germany kayanib ya kareng Pisanmetung a Bangsa, NATO, deng G8 at deng G4 nations, at metung ya kareng mengatatag keng Pisanmetung a Europa. Iti ing peka-marakal diling tau at pekamasikan karas keng pamagsiasat a bangsa. Ing Germany kabilang ya naman kareng peka-masikan (major power) keti yatu.

 

Ing Germany makadake yang bilang labingananm a states (king German ausan da lang Länder, metung Land; keraklan Bundesländer, metung Bundesland). At iti midake la pang 439 a district (Kreise) at lakanbalen (kreisfreie Städte) (2004).

Ding limang pekamaragul a lakanbalen king Aleman (populasiun agpang inyang Marsu 31 2005):

Ding limang pekamaragul a karinan king Germany (populasyun agpang inyang Eneru 1 2005):

Ing Germany midake ya at meging yang labing anam a states (Länder, singular Land; commonly Bundesländer, singular Bundesland). At iti midake ya pa at meging lang 439 distritu (Kreise, singular Kreis) at lakanbalen (kreisfreie Städte) (2004). 




#Article 394: Hapon (115 words)


Ing bangsang Apon o Japon (Apones: 日本, Nihon o Nippon, kabaldugan na aldo penibatan) metung yang bangsa king Aslagang Asia a makapadurut ya king Pasipiku Kadayatmalatan, Dayatmalat ning Apon, Dayatmalat ning Pilipinas,  Aslagang Dayatmalat ning Sina, at ning Dayatmalat ning Okhotsk. King albugan ya pin ing Korea (Pangulu at Mauli), king pangulu iyapi ing Rusya, at king maulingalbugan ing Sina at Taiwan.

Metung kareng pekamaluid a bangsa mayayaus ya naman  Land of the Rising Sun (Gabun ning Tatas a Aldo) atin yang 3,000 pulu. Deng pekamaragul a pulu ilapin deng, magumpisang pangulu papauntang mauli, Hokkaidō, Honshū, Shikoku, and Kyūshū. Deng Pulung  Ryukyu, kayabe ne ing  Okinawa, atiu la king maulingalbugan ning peka-pulu.

Deng aliwang pulu:

  
  

  

  




#Article 395: Matas a Prisyun (153 words)


Ing Matas a Prisyun, Hypertension keng amanung English, metung yang kabilyan nung nu ing prisyun ning daya maralas yang matas. Ing matas a prisyun keraklan kayabe ya ing ating pamaintagun a mika ataki ya pusu o kaya mika stroke ya.

Ing paneng matas a prisyun metung yang maging sangkan ning stroke, ataki keng pusu, pamagpalya ning pusu at arterial aneurysm, at ing manimunang sangkan ning chronic renal failure o ausan pangapalya ning batu.

Ing matas a prisyun adua la clasi mapalyaring essential o secondary. Ing Essential a matas prisyun ing buri nang sabian era balu at ala lang akit nung nanu ing sangkan obat matas ya prisyun ing metung a tau. Ing Secondary matas a prisyun o keng English Secondary hypertension ing buri nang sabian ing matas a prisyun ing meging sangkan na kinadua ya uli ning metung a sakit antimo ing sakit keng batu o reng tumor lalu na ing adrenal gland.




#Article 396: Prisyun ning daya (296 words)


Ing prisyun ning daya iya ing puersa tutulak na ning dururut a daya karing dingding ning uyat ning daya, at iti metung kareng magagamit para abalu ing kabilyan ning metung a patienti. Ing prisyun na ning dururut a daya bababa ya ustung ing daya daralundung kareng arteries, arterioles, capillaries, at vein o uyat keng Kapampangan; ing katayang matas a prisyun keraklan magagamit ya keng prisyun an ning maragul a uyat nung nu dening uyat areni ila daragus parayu keng pusu.
Ing prisyun ing daya keraklan masusukad ya kapamilatan ning gamit a sphygmomanometer, nung du gagamitan ne ing katas na ning asias ning mercury. Agiang dakal a makabayung a gamit kareng pamanyukad prisyun ning daya, mitatala pa ring ing pamanggamit a millimetres of mercury (mmHg). 

Ing systolic a prisyun iti ing pekamatas a prisyun kareng uyat , nung nu malilyari keng umpisa ning ausan dang kabug ning pusu o kaya keng Eng lish cardiac cycle; ing diastolic a prisyun iti ing pekamababan prisyun (keni ya makapainawa ing pusukaras keng cardiac cycle). Ing katamtaman a prisyun iyapin ing mayayaus a mean arterial pressure; ing pulse pressure iti ing pamialaiwa ding matas at mababang prisyun a mesukad. 





#Article 397: Stroke (211 words)


Ing Stroke metung yang pamanaus pangclinica para keng mabilis a pangawala ning gamit ning utak pauli ning pangasabat ning daya keng eganaganang o dake ning utak. Ing pangaplayari na niti pauli na ning thrombosis, embolism, o hemorrhage.

Ing stroke metung yang medical emergency at malyari yang anga-angang pangasira ning utak o kaya kamatayan nung  eya agad melawe at meulu.  Iti ing pangatlung sangkan ning kamatayan at mumunang sangkan ning matuang pangasira king United States at industrializadung bangsa ning Europa.

Ing sangkan ning stroke iyapin  ing pangatukang nna ning dalus ning daya keng utak, a megisan ing anging o oxygen at glucose keng mituran a lugal. Iti agad adad babawasan na o lalako  na ing gamit utak o ausan dang neuronal function,  at paganan na ing ischemic cascade nung nu deng neurons mamate la o taganang masira la at mawawal ya bisa ing utak. 

Ing kalualan ning stroke abe no reng mabilis metua, matas a prisyun, dating stroke o TIA (transient ischaemic attack), diabetes mellitus, high cholesterol, cigarette smoking, atrial fibrillation, migraine, at thrombophilia. Keng clinical practice ing prisyun ning daya iya ing pekamayalagang manaliling sugal ning stroke, dapot dakal mu ring a sangkan  a bage  akalupa na ning, pamanungnang pamanyigarilyu at pamanulu ning atrial fibrillation a pamangamit anticoagulant drugs, mayalaga la.




#Article 398: Ataki keng pusu (169 words)


Ing acute myocardial infarction (AMI or MI), o ausan dang ataki keng pusu at keng amanung English heart attack, metung yang sakit a kabilyan nung nu ing mamagus a daya keng dake ning pusu mesabat ya. Ing malyari ing ischemia o pamagkulang oxygen sisiran ne o kaya paten no ring tissue keng pusu. Metung yang medical emergency, at mumunang sangkan da reng pangamate da reng lalaki at babai keti mabilug a yatu.  Ing mayalagang risk factor ilapin deng milabas a kasalesayan ning sakit pangvascular antimo reng atherosclerotic coronary heart disease at ing o angina, dating ataki keng pusu o stroke, at nanu pang dating meging e pangkaraniwan a pitig ning pusu o syncope, matua keng idadmdash;lalu na kareng 40 patas kareng lalaki at kareng babai naman 50 patas, pamanyigarilyu, labislabis a pamaninum alak, pamanggamit kareng bawal a droga, matas a triglyceride levels, matas keng  LDL (Low-density lipoprotein) at mababa keng  HDL (High density lipoprotein), diabetes, matas a prisyun,  pamanaba, at pane ing matas a stress kareng mapilan a tau.




#Article 399: Naples (110 words)


Ing Naples (, Neapolitan: Nàpule, ibat keng Greek Νεάπολη  Νέα Πόλις Néa Pólis 'Bayung Lakanbalen' lawen Tala da reng traditional Greek a lugal a lagyu) iti ing tungku ning labuad Campania at ning Lalawigan ning Naples king Italy. Ing lakanbalen atin yang populasyun a 1 milyun. Agpang keng  metung a bilang da reng  metropolitan area ning Naples metung ya kareng pekamaragul king Europa, a a tin maiggit a 4,400,000 pakatuknang. Deng pakatuknang ausan dalang  Neapolitans, napoletani o keng kawatasan partenopei king Italian (napulitane king Neapolitan). Atiu keng kapitna nang dake papuntang keng bulkan ning Vesuvius at makakawaning pang lugal ning bulkan ing  Campi Flegrei, eganagana dake ning Campanian volcanic arc.




#Article 400: Tarlac State University (117 words)


Mitátag ya kanitang 1906 ing Tarlac State University (TSU), ing sentru ning kabyasnang akademiku king lalawigan ning Tarlac king Filipinas. Miyayampang yang kursung gradwadu kareng dakal a sanga ning belwan bukud kareng kursu o programang vocational, undergraduate degree ampong postgraduate programs king Engineering, Chemistry, Human Kinetics and Social Sciences, Computer Studies ampong Information Technology, Business and Accountancy, Education, Public Administration, Architecture and Fine Arts, Secondary ampong Nursing. Bayu-bayu pamu, biklat ne ning TSU ing kayang programa king Bachelor of Laws (LL.B) kasaup ne ing Integrated Bar of the Philippines Tarlac Chapter. Bukud kaniti, atin yang medical degree program para kareng magaral a internasyonal king kayang Lucinda Campus.

Ing DZCG-AM 1287 kHz meting yung AM istasyon Audiovisual Communicators




#Article 401: Pamagpalya ning pusu (176 words)


Ing Pamagpalya ning pusu o king amanung English, Congestive heart failure (CHF), neng misan mayayaus ya anamn congestive cardiac failure (CCF) o kaya basta mu Pamagpalya ning pusu, metung ya kabilyan nung nu papalya ya ing pusu o yay ausan dang functional cardiac disorder nung nu eya gagana ing pusu o kaya maina ya pitig ing pusu para akatmuan neng daya ing mabilug a katawan. Eye dapat pagkamalian keng pamituknang ning kabug ning pusu nung nu mayayaus keng Egnilsh a amnau bilang asystole, o kaya ausan dang cardiac arrest, nung nu tinuknang na ing taganang kabug ning pusu nung nu miras keng kamatayan].  Uli ning enman eganagana patienti atin lang volume overload ketang mumuang lawe, ing pamagpalya o heart failure iya ing buri rang gagamitan bayu ketang lumang ausan dang congestive heart failure.
Ing Congestive heart failure keraklan ere akakit o ere abibitasa uli ning ela mikakasundu at masakit yang lawen lalu na nung bagya ya mu. Agiang reng pang peka biasang therapist , ing pamagpalya ning pusu sisingil yang mga 10% balang banua kareng mamamate. 




#Article 402: Holy Name University (106 words)


Ing Holy Name University o HNU (sadyang Holy Name College; o Divine Word College of Tagbilaran) metung yang Catolicung  institucion ning  matas a pamagaral a atyu king Tagbilaran Lakanbalen, Bohol, Filipinas. Metung yang universidad a privadu, non-profit, at co-educational a palakad ning  (Aguman ning Verbu ning Dios) o SVD. Atin yang programa king elementaria, matas a pipagaralan (secondary o high school), colegiu ampong graduadu (graduadu). Kayabe la kareng yampang na deng cursu king graduate school, arte ampong ciencia, pamanuru, nursing, comerciu ampong accountancy, computer science, engineering, ampong leyi (law).  Bukud king pamanuru, darapat ya muring pamanyaliksik ampong pamanyaup king comunicad ing HNU.  Makarehistru ya king   (PAASCU).




#Article 403: International Academy of Management and Economics (218 words)


Ing Internatioal Academy of Management and Economics o I/AME (a yagkas Ay eym) metung yang escuela king comerciu king Makati Lakanbalen, Filipinas .

Mitatag ya kanitang 1979 ing mumuna nang alkus ning I/AME, lalam ning lagyung  International University Foundation. Ing mitatag yapin ing abogado at educador a i Dr. Emmanuel T. Santos, a maki patnube king International Acrediting Commission from Kansas, United States.

Ketang 1985, kinilala ne antimong local a institucion ing I/AME ning  the Commission on Higher Education of the Philippines.

Kanitang Marzo 21, 2003, ing I/AME ing meging mumunang escuelang ning comerciu a mekatupad king adwan ning  ISO 9001:2000 bang mitatag Quality Management System for the Provision of Higher Education in Management, particular para king diseniu, pamagdala (delivery) ampong pamanyubuk (testing) da reng cursu king comerciu, at deng pangkabilugan a principiu ning pamanibala (management) .

King Hotel Miramar king Hong Kong merapat ing ceremonia anyang miyari ya ing mumunang lupung ibat king instituciong iti. . 

Atin yang programa para king colegiu ampong graduadu king paksang pamanibala (management) ing I/AME. Mararapat la ngan neng Sabadu deng programang graduadu, at malyari lang Aryan kilub ning metung anggang atlung banwa Magobra la kareng cumpania king negociu deng keraklan a miyari, kareng colegiu, ampo kareng sanga ning kapamahalan.   

'==Deng Kilalang Miyari

Kayabe la kareng miyari king I/AME deng makatuki :




#Article 404: Aneurysm (100 words)


  	 
 	

Ing aneurysm (o aneurism) metung yang lugal keng uyat ning tau, nung nu mika bukul ya ing uyat at sinapak yang daya pauli ning pangaina ning dingding ning uyat. Deng Aneurysm keraklan malilyari kareng uyat a ausan dang arteries king bukana ning utak a ausan dang (the circle of Willis) at king aorta (ing pun a uyat manibat palual keng pusu), a ausan dang [aortic aneurysm. Ing bukul keng uyat malyari yang mipusit at ikamate agiang kapilan, kalupa ning bukul keng interior ning parugang. Dakal yang pagasang mipusit ing maragul a aneursym kesa keng malati. Ing aneursym malyari yang maulu.




#Article 405: José Rizal University (199 words)


Ing José Rizal University (JRU) metung yang privadung institucion yang alang secta at non-stock. Mayayakit ya king Shaw Boulevard, Mandaluyong Lakanbalen, Filipinas.

I Don Vicente Fabella (ing mumunang Certified Public Accountant a Filipinu) ing mitatag king colegiu antimong Far Eastern College School of Accounts, Commerce and Finance kanitang 1919. Miyalilan ya lagyu king José Rizal College (JRC) ketang 1922 antimong kapigaganakan king bayaning pambansa ning Filipinas, i Dr. José Rizal.

Anyang mumuna, atyu king Quiapo iting pipagaralan. Ala yang patugut babye serviciu king pamanuru manibat ketang 1919 liban mu anyang  ketang . 

Megi yang universidad ing JRC ketang Octubre 2, 2000. Mirinan ya muring kabilyan a deregulated kapamilatan ning Commission on Higher Education (Philippines).

Mikyabe ya ing Jose Rizal University king  kanitang 1927. 

Kayabe la kareng miyari king JRU di Ramon Magsaysay a Pamuntuk ning Filipinas, dang banquerung di Alfredo Antiporda ampo i Peter Kaw Sek, ding capitalistang Bienvenido Tantoco (Rustan Corporation) at Luis Ongpin (Wolff and Company), ing meging Kalihim ning Educacion, i Dr. Armand V. Fabella, ing broadcaster a i Joe Taruc, ing filantrofong i Chester G. Babst, di Philip Cezar at Vergel Meneses a , ampo ing comedianting in Jimmy Santos, a meging campiun king NCAA.




#Article 406: Kalayaan College (217 words)


Ing Kalayaan College metung yang colegiung privadung pang apat a banwa king Marikina Lakanbalen, Filipinas a mitátag kanitang 2001. Makarehistru ya king Commission of Higher Education ning Filipinas.

Tetag neng Dr. Jose V. Abueva, a sadyang Pamuntuk ning Universidad ning Pilipinas (1987-1993), ing Kalayaan College ketang 2000, kayabe la ring aliwang profesor ibat UP a maki kapagnasang miyampang matas a uring pamanuru. Tatanggapan no ning Commission on Higher Education o Comision king Matas a Pamagaral (CHED). Magobra la kareng mepiling profesion deng miyari keti, at susundu ra pa iti king mas matas a lebel deng aliwa. Atin namang mitikdong sarili rang negociu.



#Article 407: Visayas State University (251 words)


Ing Visayas State University ya ing sadyang Leyte State University (LSU) king , Filipinas. Didinan ne pa muring maragul a ulaga ing pamanyaliksik ampong pamanuru king agricultura, kayabe na ing obra king pamiparakal ning  ampo ing pamagpalto ning ngungut a macapunong malati (dwarf). Atin yang  programa king pamibalik king kakewan (reforestation) ing universidad.   

Maki apulu (10) yang colegiu ing Sistemang VSU, bukud king atlung instituto ampong metung a escuela (school, a kapante ning colegiu). Deti reng College of Agriculture, College of Forestry, College of Veterinary Medicine, College of Engineering and Agri-Industries, College of Arts and Sciences, College of Education, College of Fisheries (VSU-Tolosa Campus), College of Agri-Industrial Technology (VSU-Isabel Campus), College of Environmental and Agricultural Technology (VSU-Alangalang Campus), College of Education and Agricultural Technology (VSU-Villaba Campus), Institute of Human Kinetics, Institute of Tropical Ecology, Institute for Strategic Research and Development Studies, ampo ing Graduate School.  Atin ya muring Open University a manibala king programang pamiturung marayu (distance education).

Bang sumulung ing uri da reng memalen a makaempleu king Visayas at deng labuad a kalele na niti, atin yang programang pamanuru ing VSU a susuyu o magsilbi kareng kayang clienti. Didinan dang ulaga deng myayaliwang cursu ning universidad ing panyulung ning kabyasnan da reng magaral kareng larangan a technical, pamanibala (managerial) ampong pamag-negociu (entrepreneurial). Ating hands-on practicum ampong pamagsane king kilwal (field training) a gagamit kareng pekabayung gamit ampong facilidad bang lalung lumalam ing karelang kabyasnan kareng cursung  Agro-Industry, Information Technology, Tropical Ecology, Veterinary Medicine, Forestry, Fishery, ampong Food Science and Technology.




#Article 408: Jatropha (393 words)


Ing Jatropha metung yang genus a bibilugan da reng manga 175 a tanaman a  (succulent), palungpung (shrubs) ampong pun dutung ( la reng aliwa, antimo ing galumbang o Jatropha curcas L.), ibat king familiang Euphorbiaceae.

Tubu la kareng mangapaling (tropical) a lugal deng tanaman ibat king genus a iti antimo king  India, Africa, , ampo king .

Migumpisa ya king Caribbean ing jatropha, at kinalat da antimong pamakud (hedge plant) king Africa ampong Asia deng negocianting Portugues.

Atin lang sampagang lalaki ampong babai deng mangalating pun dutung, at e la masiadung daragul.

King salukuyan, gagamitan de ing laru ibat kareng butul ning Jatropha curcas (galumbang king Kapampangan) bang gawal panangab a  king India ampo kareng aliwang bansa. Bubulalag de iti kareng dakal a bansang Third World.  

Deni reng mapilan a species ampo ing karelang gamit:

Gagamitan da la reng tangke na niti king pamangawang basket deng  king Sonora, Mexico, at haat  ing aus da kaniti. Nanangdang, babangalan at bababad do reti king metung a complicadung paralan. Ibat ya king aliwang tanaman, ing Krameria grayi, ing malutu-lutung panguleng gagamitan da kaniti, at e keti.

Gagamitan ya iti bang gawang laru ning jatropha, a gagamitan bang gawang candila ampng sabun, ampong sangkap king pamangawang biodiesel. Malyari lang gamitan kareng digester ampong gasifier deng “cake” a mitagan kaybat nang meyapsal ning laru. Malyaring gamitan iti king pamangawang biogas king pamaglutu ampo kareng makina, antimong abonu, ampong pamangan animal. O kaya naman, malyari yang gamitan ing mabilug a butul (a maki laru) kareng digester bang gawang biogas. Pepakit da reng talasaliksik a ating sangkap ibat kaniting tatalab laban kareng tumor. Malyaring la panulu kareng magkasakit pamagbawas deng butul na niti. Malyari yang paglanggas sugat ing agta na niti, at pabukal da no man deng bulung at gagamitan dong panulu king malaria ampong lagnat deng bulung a pepabuka.  

Makalasun la kareng tau ampong animal deng kayang bunga ampong bulung. Metung yang manimunang dikut a prublema king Australia.

Gagamitan yang panagaula (ornamental) kareng lugal a mangapali (tropics). Atin yang ng sampaga alus king mabilug a banwa.  

Maki sampaga yang masigla pangalutu, antimong malutung coral, at bulung a malalam “pangagili” (strongly incised)

Gagamitan ya king pamag-tan king balat (leather) ampo king pamangawa king malutung panguleng gagamitan da king Mexico ampo king Mawli Albugan ning America (Southwestern United States). Tatanam de murin kareng bale.

Ing genus a iti awsan de muring:




#Article 409: Kalalangan (1393 words)


ING AMLAT AT ARTI NING POESIA, DALIT AT DRAMANG KAPAMPANGAN

Neng Joel Pabustan Mallari

Agpang kang R.Icban-Castro (1981), masakit na lang panintunan deng maliaring masabing literaturang Kapampangan na linto pa man baiu ing paniatang da ring Español. Liban namu karing matua pero alang malino idad ning pamagumpisa da ring basultu (kantang mikipaldak) at tumaila (o lalabay), bugtung ampong leyendu. Ing foksong a basultu kalupa ning O Caca, O Caca, minie yang idea na tutu neng malambat iti. Alimbaua, mababanggit la ring Aeta ning Kabundukang Zambales, nung iyagpang ya ketang kapanualan na minuna la taganang palak a menuknangan deng antimo ding Aeta king matuang lugal Kapampangan.  

Deng mangatuang bage a mipaliaring bibie idea nung nanu lang literatura deng minunang mikalat at miusu king matuang lugal Kapampangan panualan da ring minunang talasulat na penyilab da la ring memaniakup a Español (lauen ya i Yuzon, A.M. 1932).

A.	LITERATURANG POESIA

Deng minunang misionerung memaniatang keti Filipinas sasabian da ing pangamailig da ring minunang manuknangan keti Pilipinas king pamagdalit o pamagkanta da karing karelang matuang beluan at gelingan ketang paralang poesia o king Kapampangan iti deng ausan dang kauatasan o kudta at aliua pa. Deti mengasikap la karing kanta o dalit da kanita at makanian dalang karaniuang gagamitan deti potang antimo mamagse la king kalautan pati na potang magsaya la (Hernandez 2006). 

Ana pin Hernandez (2006), ing pangailig da ring minunang manuknangan keti Pilipinas king pamanganta at o pamagdalit at aliua pa ing megsilbing paralan karing misionariu ania makanian da lang asulat la karing lokal a amanu da ring tau kanita deng Pasion, Dalit, at aliua pang porma, para mu aipakalat ing kabaluan ning kasalpantayanang Kristianu. 

Deng Agustinu, pati na deng aliua pang order da ring kaparian, penigaralan dala deng miayaliuang salita da ring Pilipinu kanita, iti kayabe la deng poesia (o poema agpang kang Ocampo 2005), at aliua pang porma da ring pakabersung beluan at gelingan da ring tau kanita (Hernandez 2006). Mupin, dakal kareti mengapilit la namang mipalitan ba la mung mituki karetang piesang pangpisamban. 

Agpang naman king pamangilala king poesiang Kapampangan, ing paring y Alvaro de Benavente (1700?) ketang kayang Arte, yamu ing sinubuk a pagaralan iti. Sinulat na king Arte na ing poesiang Kapampangan alia masiadung malagu o artistik, ania makanian mu naman kanung, ditak mu ing asabi na kaniti (Hernandez 1998, 2006). Binggit na keti ing pangapayak at manaiun nang pansin karing poesiang Kapampangan. Keti sinulat nala deng apansinan na king pamibalangkas da ring bersu, na ilapin deng pakatuki:

Kabang deng salitang atin tiduang silaba na mayayagkas sabe, antimo ing Atiang, Sadia, Pudian, at aliua pa, misan magagamit la king paralan ning pamagbersu (Dizon 2004; Hernandez 1998 at 2006).

Matuang Poesiang Kapampangan

Y Benavente (1700?) asulat na naman na ing Amanung Sisuan atin yang aduang uri ning peosia: Ing Marungay [Manungay?] at ing Dalit. Itang mumuna dramatik ya kanu at kakanta ya kabang mamagse la o atin pamikasaya. Ing metung keti yang magkanta kabang deng dakal ilang makibat ketang  estribillo o refrain. Ing pakibat a iti ala yang pilming bilang da ring silaba, kabang ing Marungay miki-anam neman.

Ing Dalit yang lultong mas malalam at atin neman pitung silaba, o atlung sukad (three feet) at caesura.

Deng aduang areti, ali lang tutukian nung nu pilan ing istansang kailangan lang magaua. Maliari lang apatan, limaan, pati anaman o pituan pa kabang deng panauli dang silaba deti dapat langan ririma. Makanian murin, king balang istansa, deng rima malairi la naman mamalit, mupin kerakalan kareti papalit la potang kaibat na ning pitu o dakal pang istansa.

Mapilan karing dalit na mekua pang meramdam ketang panaun ning sinlag ya ing pang20 dilanwa na mengasinup, ibat la karetang Luther Parker Collection. Metung a alimbau ing pakatuki:
	“Ing sinta na ning dalaga
	Anti ing danum king dubasa
	Numan ari ing linis na
	Tin sumayad a galac na”

	“Ing sinta na ning lalaqui
	Anting danum naman cati
	Marayuping magparati
	Qng abari ning babaye ” 

Metung karing maulangang pansin a ikit nang Dizon (2004) kalupa nang Hernandez (1998) itang poesiang Marungay. Keti pakutang nemu naman kebit ketang sinulat na ing Marungay bilang Manungay. Iti makanian ne munaman apansinan Santos (2005) aniang lilikas ne ing obra nang Benavente ibat king salitang Ispanis. Ing salitang manungay, iti ing matuang diptong ning balu da ring Kapampangan ngening manungge o manunge. Iti mangabaldugan yang pamanuldu o maliari mu ring pamanuru keng para nang tau ning dadapat kaniti. Masanting yang ilage iti king dakal a panugali da ring Kapampangan. Mumuna, metung a panugali da ring Kapampangan ing mapanuru antimo potang atin magbasultu potang gagagkas nala deng makayagum king metung a pamitipun at potang lilipat ne king tutuking malaiari pang magbasultu o mamulosa. Nung balikan ya ing asulat nang Benavente kaniti, ustu ya naman buring sabian uling ing metung keti yang magkanta na anti y among manungge karing dakal ban ipakibat da ne man ing  estribillo o refrain. Iti kauangis nemu naman itang metung pang pialung ning pamigaleng atin pakibatann da ring dakal a makiabe. Iti ing ausan dang bulaklakan (o talubangan) at karagatan. Keti mipamakibat la deng kayabe balang kaibat nang mengutang ning metung anti y among manungge ketang durugpan ning talubang , at makanian nemang makibat ing magsilbing bulaklak o karutungan. 

Dakal munaman karing kantang pang-anak deng magsilbing pasilip ketang matuang poesiang Kapampangan na sasalamin king payak dang pamibiebie deng makatuang Kapampangan. Deng pakatuki metung lamu karing makakalinguan nang kanta da ring anak a mamialung king dalan kanita.

O silin-silinan
Babo na ning dutung
Ayalang patugut
King dalan luluyung
Iniang mebante ka
Ika pa ing sinumbung
E uari tutu ita
Ika ing sinumbung
Ika ing sinumbung

Bulan, bulan
Baldugan mukung sundang/palang
Nanan me ing sundang/ palang
Pangutud keng kuayan
Nanan me ing kuayan
Gauan keng bale
Nanan me ing bale
Dapukanan keng pale
Nanan me ing pale
Pamubud/panguruk/pakan yang manuk
Paten keng siklaud 

Dalit o Kanta?

Dalit o Kanta? Nanung pamialiua da reti? Agpang kang Paring Diego Bergaño O.S.A. (1860), ing dalit kanitang panaun a disan na, iti deng pakabersu (couplet), antimo deng kuentung makapoesia (ballad), kantang Kapampangan. Dagdag na pang Bergaño (1860), ing dálit, o manyalit, iti ing ikanta la; kabang ing délit tutukuy ya king kanta o ing nung para kaninu ya ing kanta;  mirálitan, ing magkanta la ring balang metung…kabang y Rodolfo Cortez (1963) naman ing sinabing metung lang pangkaraniuang kanta. Ania dakal karing lalaue karing aduang alimbaua da reti bilang ordinariung kantang babasultu da king dalan, ing “Atin ku pung Singsing” at ing “O Kaka O Kaka”.

Agpang kang Ricardo E. Galang (1940), ing dalit ilapin deng kantang pamibibie king balen. Dagdag na pa (Galang 1940), makakanta la menasa deti karing panaun ning pamamastul damulag, mamiping kakurangan, mangiling o magbaiung pale at mais, o balang mamagse la ring ati king bangka bang patdan da ing kainip king pamaglaut. 

Deng dalit (Galang 1940) tetema la king lugud ning leguan king kalikasan, lugud king Apung Ginu, kapalsintan, at o tepangan da rin bayani. Deti pakabersu la, at mas dirinan deng malalam a pansin ing tema kesa king melodi o tonu ning kanta. Katunayan, ing tonu na maralas mauulit la mu potang makakanta la. Menasa, deng magkanta o deng magdalit kukua lang maiplan a tabas ibat karing kuriru at keti pasantingan da nemu ing pamagkanta. Ing pakatuki, metung yang alimbaua ning dalit ibat ketang librung Ethnographic Study of the Pampangans nang Galang (1940).

		
Panupaya mu cu, dalitanan da ca
	Comanguing babai, malagung Sultana,
	Ding angang bulclac durucu la queca
	Uling icang reina ding bucu’t sampaga.

	Metung cang bulaclac qñg malagung jardin
	Isapuac babo na ning marimlang angina,
	Daig mo pa retang azucena’t jasmine
	Canitang cule rang masmiu’t maningning.

Agpang kang Lorenza Garcia (Perez n.d.), ing dalit metung yang imnu na mangising king kapanamdaman antimo deng manaklas at miadiang makipaglaban. Y Kapitan Karias Abundio, na masasabing pekamata nang Andres keti Kapampangan kanita aniang panaun ning rebolusiung 1896 ing magkantang dalit balang makapagadia at makatuki deng kasapi king lalaban ning katipunan. Dagdag na pang Alejandro Perez, aniang milabas na ing panaun ning rebolusiun, ing dalit megi lang anti mong imnung pangpisamban. Lultong deng dalit ila mong peka-pormal at mlagung liriku karing miayaliuang foksong o kantang pangbalen. 

Kasalungsungan, deng aduang areti (ing dalit at kanta) antinala mong mipapalitan a kabaldugan ning pamangamit.

Panabilin: Nung atin ko pung maulagang pangsin o komentung malairing iambag king bilungan a iti, matula kepu tanggapan at iabe king metipun a salese keti. Maliari ye pung iyabut king email a iti: joelpmallari29@yahoo.com




#Article 410: Lyceum-Northwestern University (100 words)


Ing Lyceum-Northwestern University metung yang escuela king medicina a atyu king Filipinas.

Tetag de ri Dr. Francisco Quimson Duque ampo i Mrs. Florencia Tiongson Duque ketang 1969 lalam ning lagyung Dagupan City School of Nursing. Migumpisa ya antimong iscuela ning  a maki metung mung cuartu king Dagupan City Polyclinic Hospital. Anyang mumuna, siyamlang pulu't apat (94) deng magaral. 

Anyang miyalis ya lugal, minaliwa ya rin lagyu, manibat king Dagupan City School of Nursing papunta king Lyceum of Dagupan City. Miragdagan ya itang metung mung cursu anyang minuna, at midagdag la reng pre-Nursing, Liberal Arts, , Radiologic Technology ampong Medical Technology. 




#Article 411: Lyceum of the Philippines University (525 words)


Ing Lyceum of the Philippines University (LPU) metung yang institucion ning matas a pamagaral a atyu king Intramuros, Menila. Tetag neng Dr. Jose P. Laurel, a meging katlung pamuntuk ning Filipinas. Ya kabud a universidad a tetag ning metung a pamuntuk ning pamuntuk ning republica. Pekilagyu re king  lykeion, ing malating kakewan (grove) king Atena (Athens) kanitang minuna nung nukarin no tirung Aristotle deng kayang dicipulus. Makatalakad ya ing talindo (vision) ning institucion kareng katatalakaran o principiung ibat kang Dr. Jose P. Laurel.  

Adwa la reng kapansin-pansin a bageng mayayakit king universidad. Metung ya keti ing Hall of Heroes (Sidwan da reng Bayani), nung nu la mayayakit deng ribultu (ning nang katawan o bust) da reng gagalangan a tau king amlat ning Filipinas, a dinukit ning  a i Guillermo Tolentino; ampo ing kilalang Lyceum Tower, a magsilbing saksi king kasalesayan ning universidad ampo ing kayang taglus-taglus a pamisulung.

Kayabe la kareng kayanib nang kalagyu ning universidad deng makatuki:

Atin ya muring extension campus king General Trias, Cavite ing universidad a maki lagyung Lyceum of the Philippines University - Cavite. E maglwat at gawan da na lang metung lagyu ampong sagisag (logo) deng anggang sanga lalam ning Lyceum University System o Sistemang Universidad a Lyceum.

Dakal la reng cursung mituturu king universidad, dapot ing  ing cursung magdala king universidad (flagship course). Dakal kareng pekapun ampong oficial king pamanyuyung pangmalda king Filipinas ampo king departamentu ning pisasabyan a pangdayuan (foreign affairs department) ing ibat king universidad.   

Kayanib ya iti king Intramuros Consortium, nung nu ya murin kayabe ing escuelang tecnical a  Mapua Institute of Technology, ing escuelang Catolicung Colegio de San Juan de Letran, ampo ing Pamantasan ng Lungsod ng Maynila a bandi ning Lakanbalen ning Menila.

Mibusni ya ing Lyceum of the Philippines University ketang Julio 7, 1952.

Makatalakad ya ing manimuna nang campus ning Lyceum of the Philippines University king Intramuros ketang lugal nung nukarin yang sadya ing Ospital ning San Juan de Dios.

King salukuyan, mangaliwalas la at paka-aircondition la ngan deng cuartung pipagaralan (classroom). Makataid la ngan deti king integrated computer network ning universidad.

'Veritas et fortitudo ing kayang motto (kasebyan), a mangabaldugang katutwan ampong tepangan.

Lyceum of the Philippines University offers programs classical courses, law, the liberal arts, diplomacy, and journalism, as well as Nursing, Engineering, Business and Accountancy, Mass Communications, Tourism, and Hotel and Restaurant Management. The university also aims to lead in tertiary level Information Technology education.
Miyayampang yang cursung kareng clasico, liberal arts, diplomacia, pamipahayag (journalism) ing universidad, bukud king Nursing, Ingenieria (Engineering), Comercio (Business) ampong Accountancy, Mass Communications, Turismo (Tourism), ampong Hotel and Restaurant Management. 

Kayabe la kareng miyari king universidad deng pekapun king kapamahalan o gobiernu, deng alit (arts) diplomacia (ugnayang pangdayuan), comerciu, at myayaliwang profesion.

Deng Kayang Programa:

Deng Kayang Programa:

Specialization: Advertising, Broadcast Communication, Public Relations

Major: English, Filipino, Social Studies

 
Deng Kayang Programa:

Banking and Finance, Computer Data Management and Processing, Economics, Entrepreneurship, Management, Management Accounting, Marketing, Public Administration.

Deng Kayang Programa:

Deng Kayang Programa:

Deng Kayang Programa:

Diplomacy, International Trade

Deng Kayang Programa:

Deng Kayang Programa:

Makakawani ya ing campus ning College of Law king Makati Lakanbalen.

Major: Educational Management, Guidance and Counseling




#Article 412: Manila Doctors College (230 words)


Ing Manila Doctors College (MDC) metung yang pipagaralan a miyayampang cursung academicu at makuyad a cursung maki certificate kareng paksang makayagum king medicina (allied medical services) o kareng alit at cienciang liberal (liberal arts and sciences). Mitatag ya ing MDC kanitang 1975 bilang  of  ning Manila Doctors Hospital. Ing Metrobank Foundation ing palakad kaniti. Kanitang banwang 2004, miyalis ya manibat king Menila papunta king Pasay Lakanbalen ing campus ning MDC. 

Mitatag ya ing escuela anyang kalibingsyam nang aniversariu ning Manila Doctors Hospital at minuna yang mekilala antimong MDH School of Nursing. Sadya, atyu king kapat a pisu (floor) ning Manila Doctors Hospital king United Nations Avenue. Kayabe la kareng kayanib a mitatag di Dr. Gonzalo F. Austria, Dr. Fidel Estrada, Dr. Jose Villanueva at aliwa pang kayanib ning  1979. Anyang miyalis ya, mepili ya ing metung a bayung grupu da reng director ning ospital, a panimunan da ri Dr. George S. K. Ty antimong Talapamuntuk (Chairman) ampo i Mr. Edgardo Espiritu antimong Pamuntuk (President). Uli na niti, matalik yang meragul ing colegiu. Mitikdo ya ing metung a gusaling maki atlung pisu (floor o palapag) a maki cuartung pipagaralan, laboratoriu ampong oficinang administrativu. 

Akakit mi ya ing Manila Doctors College antimung modelu o tatalangan dang institucion ning matas a pamanigaral king kabulasan ampo kareng aliwang larangan, antimong centru ning pamisaplala ning tau a makataladad king kalinangan ning kabyasnan ampong pamaningat (nurturance).




#Article 413: Manuel L. Quezon University (273 words)


Atyu king Hidalgo St., Quiapo, Menila, Filipinas ing Manuel L. Quezon University (MLQU). Kayabe ya iti king A member of the Colleges and Universities Sports Association (CUSA). Miyayampang yang pamagaral king elementaria, secundaria (matas a pipagaralan), colegiu ampong graduadu (graduate). 

Mitatag ya ing Universidad ketang 1947 kapamilatan da reting matenakan a abugadu ampong ukum: Leoncio B. Monzon; Lorenzo M. Tañada; Arsenio P. Dizon; Carmelino G. Alvendia; Jose B. L. Reyes; Manuel O. Chan; Anselmo S. Claudio. Makanyan yang linto ing Escuela ning Leyi (School of Law).  

Uling migising la diwa king kabyasnan da ampong sigasig deng karelang talaturu, kayabe la kareng mangatas dili ikwa king bar examination (examen king panga-abugadu) deng miyari kaniting escuela ning abogacia. Tikyan da reti ing inumpisan da reng karelang gagalangan a talaturu: ing sadyang Kalihim ng Katalarwan (Justicia), Ricardo C. Puno; ing talapamingwa ning katuliran a pantau (human rights advocate), i Sedfrey  Ordoñez, ampo ing sadyang Justice ning Kakataskatasan a Ukuman, i Isagani Cruz.  Adwa kareng megi nang estudianting Justice Puno ing meging Justice ning Supreme Court: di Jose Melo ampo i Jose Vitug. Deng aliwa, mekilala la king karelang profesion antimong abogadu, accountant, negocianti ampong talaturu.    

Meragul ya at mipalagyuang Manuel L. Quezon Educational Institution (MLQEI) ing  Escuela ning Leyi.  Kanitang 1958, akamtan na ing panga-universidad. Mitikdo la reng esceula ning Alit ampong Ciencia (Arts and Sciences); Pamanuru (Education); Comerciu ampong Pamanibalang Negociu (Commerce and Business Administration); Inginieria (Engineering); Arquitectura (Architecture); Pamanigaral a Graduadu (Graduate Studies); ampong Criminology.  Kanitang 1982, mitatag ya ing Escuela ning Tecnologiang Pang-Informaciun (School of Information Technology). Ing Paralegal Studies (Pamagaral a Kayagum king Leyi) ing tawling cursung miragdag king Escuela ning Leyi.

 

 

 

 

 

 

 

 




#Article 414: Mapúa Institute of Technology (945 words)


Ing Mapúa Institute of Technology (MIT, Mapúa Tech o kabud namu Mapúa) metung yang instituciong privadu at alang secta (nonsectarian) king Intramuros, Menila. Tetag neng Don Tomás Mapúa kanitang 1925. Matas ing paglalawe ra kaniti antimong pikukwanan ingenieru ampong “topnotcher” (manikwang pekamatas a marca) king board examination king ingenieria (engineering). Ing Mapúa ing minunang pipagaralan a pepalyari ketang calendariung academicung maki apat a dake (four-term), lipat ning adwa (o neng kayi, atlu) king Filipinas. Anyang 2006, atin lang kapabalwan king lalam (footnote) a  Malayan Colleges operating under the name of Mapúa Institute of Technology (Malayan Colleges a palakad lalam ning lagyung of Mapúa Institute of Technology) antimong tanda ning pamipalyari da ring talapanibala ketang pamanaliling lagyu.

Tetag neng Don Tomás Mapúa, a miyari king Cornell University at ing minunang arquitectung Filipinu licenciadu, ing Instituto. Anyang mumuna, deta mung cursung Arquitectura ampong Ingenieria Civil ing yampang ning Instituto kareng talapagaral o estudianting magobra neng aldo at magaral neng bengi. Walu la mung pulu (80) deng magaral, at labi lang adwa deng talaturu kanita, a magclasi ketang gusaling pang-comerciung upahan da king Carriedo, Quiapo, Menila. Kanitang 1928, mitatag ya ing Mapúa High School, at anyang 1930, mikyabe ya ing Mapúa king National Collegiate Athletic Association antimong Mapua Cardinals.

Anyang , ginamit deng garrison ing Instituto deng sundalus a Japon anyang sasakupan de ing Menila, at mituknang ing clasi. Denasan ning Instituto ing kasakitan anyang mabilug a panaun ning gera uling mituknang ing pamagpursigi nang isundu ing pamagaral da reng estudianti, at mepilitan yang payaryan lang maranun deng senior. Ketang 1945 lubus ing pangasira ning Instituto ketang panaun ning pangatimawa (libeeration). Kayabe ya king planung pasibayung pamagpasikan ing pamanyali ketang sadyang De Luxe Fashion School king Doroteo Jose, nung nu ya mibili ng departamentung secundaria (high school department) kanitang 1948. Anyang 1951, Mekasali yang kapirasung gabun ing familiang Mapúa king La Corporacion Fransicana, nung nu ya makatikdo ing salukuyan a Intramuros Campus. Mibuklat ya kanitang 1956 ing campus, at miyari ing pamanalakad kareng gusali kanitang 1963. Miyalis la ngan king Intramuros Campus deng eganaganang cursung pang-colegiu king Doroteo Jose Campus ketang 1973. Mete ya i Don Tomás Mapúa ketang December 22, 1965, at minalili ya antimong pamuntuk ing kayang anak, i Don Óscar Mapúa, anggang mete ya kanitang 1998.

Mekilala ya antimong manimunang pipagaralan king ingenieria king bansa ing Instituto king lalam ning pamanibala nang Don Tomás Mapúa ampo ing kayang anak, i Óscar Mapúa. Ketang panaun a ita, banwa-banwa yang manikwa kareng apulung pekamatas at pati adwang pulung pekamatas kareng keraklan kareng board exam king arquitectura ampng ingenieria. Ya murin ing dakal dili mipapasar kareng board exam kareng escuela king arquitectura at detang myayaliwang larangan ning ingenieria.

Ing anak nang Don Óscar Mapúa, i Arquitectu Oscar Mapúa Jr., ing menibala king kayang katungkulan angga kanitang Diciembri 1999, anyang inalis ne ning familia Mapúa ing instituto king Yuchengco Group of Companies (YGC) a tatalnan nang Ambassador Alfonso T. Yuchengco, at i Dr. Reynaldo B. Vea ing mepiling pamuntuk. Kanitang 2002, uling king kakulangan king lugal, mesali ya ing matwang gusaling RCBC king Makati, at iti ing gewa rang Mapúa Makati Campus, nung nu ya miyalis ing School of Information Technology. Mitatag ya ing metung a suli ning School of IT, ing Mapúa IT Center. Miyayampang yang adwang banwang diploma program ing MITC bang manikwang associate degree, a papunta kareng cursung bachelor’s degree (apat a banwa) ning Mapúa  king metung a ladderized program. Minalis ya manibat king sistemang semestral papunta king sistemang Quarterm ing Mapúa. Samantala, misara ya ing Mapúa High School, uling mangalugi ya.

Kanitang ,2005, pepabalu ning administraciun ing planung alilan ya lagyu king Malayan University ing instituto kayabe king planung itas ya king kabilyan a universidad iti. Nanupata, kabang panayan deng matanggap a universidad, Malayan Colleges pamu ing magamit, at manatili ya ing lagyung Mapúa Institute of Technology kareng Colegiu ning ,  ampong . E meging katanggap-tanggap kareng magaral ampong alumni iting kapasyan a iti. Mitipun la king kilwal ning campus king Dalang Muralla king Intramuros deng talapagaral a makasulud matuling a kamiseta antimong protesta kaniting planu ning administraciun, ampo ing karelang e pamangunsulta o pamanyad pamalak kareng talapagaral. Mibansagan yang protestang Black Valentine king amlat ning Mapúa iting milyari. Lipat ning pangimut da reng talapagaral, talaturu ampong alumni laban king kapasyan, tengwanan ne ning Board of Trustees ampo ing CHED  ing pamanaliling lagyu, a papalyari da king malapit a paytungulan.  
 

Biklat ne ning Mapúa ing San Lorenzo Ruiz School of Health Sciences at miyampang yang cursu king Nursing king Makati Campus anyang Julio 2004. Ketang 2005, miyari ing contrata ning Mapúa High School king Doroteo Jose, at misara ya iti anyang Marsu. Inumpisan ne ning Mapúa Institute of Technology ing bayung Malayan High School of Science king , a mibusni anyang Junio 2006, at agpang king planu, dinan nong ulaga deng programang makaugne king ciencia ampong tecnologia. Migumpisa yang miyampang programa king Psicologia ing Intramuros Campus, kabang inumpisan no ning Makati Campus deng Pamanibalang Negociu (Business Administration) ampong Accountancy anyang 2005, ampong Pamanibala kareng Hotel ampong Restoran (Hotel and Restaurant Management) anyang 2006.

 

Ing New Builder ing oficial a pahayagan ning Mapúa Institute of Technology. Tatalnan ne ning metung a grupu da reng estudianting periodistang panibalan ning Manibalang Talapatuntun (Managing Editor) ampo ing metung a Talausuk king Talapatuntun. The Builder ing lagyu ning pahayagan da reng talapagaral angga king decada sesenta (1960s). Sinaguli yang meging Avante Garde iti anyang mumunang banwa ing decada setenta (early 1970s). Anyang mibaba ing activismu da reng estudianti kaybat ning leyi militar (martial law), mibalik ya ing pahayagan ning escuela lalam ning salukuyan nang lagyu.  

Kayabe la kareng kilalang meging kayanib ning New Builder ampo reng inalilan na deng makatuki: 




#Article 415: Kundilat (212 words)


 

Ing kundilat, mayayaus mu rin lape, (keng amanung English) pancreas, metung yang  gland organ king digestive at endocrine systema da ring vertebrates. Pareu lang exocrine (papalual katas ning kundilat a atin pamaglaso enzyme) at endocrine (makagawang dakal a mayalagang hormone, kayabe ne ing insulin, glucagon, at somatostatin).  

Kareng tau, ing kundilat mga 15-25 cm (6-10 pulgadas) pakabang organ keng atian.  Metung kareng organ gulut ning lungib ning atian, atiu king kaibat kilual ning dungus at malapit ya at makataid keng duodenum. 

Atin yang atlung labuad: ing buntuk, katawan at iki.

Ing kundilat a  duct (mayayaus ya naman duct ning Wirsung) pupulayi ya keng kaba ning kundilat at magigisan ketang kaduang dake ning duodenum king  ampulla ning Vater.  Ing common bile duct keraklan tatayid ya keng kundilat a duct keni o kaya malapit keti.
Dakal kareng tau atin la naman malating accessory duct, ing duct ning Santorini, nung nu makatyatsat ya manibat keng pun a duct papuntang pangulu (papunta keng iki) papunta keng duodenum, tatayid ya keng proximal kesa keng ampulla ning Vater.

pauli ning alaga da ring enzyme a atiu keng kundilat, ing sugat o panasakit keng kundilat, mapanganib ya.  Ing tusuk keng kundilat keraklan mangailangan yang agad-agad a lawe ning metung a saneng doctor.

Ding miyayaliwang sakit keng kundilat ilapin deti:




#Article 416: Iki ning kundilat (122 words)


Ing Iki ning kundilat keng amanung English ing tail of the pancreas, atiu anatomically keng kaili malapit king hilum na ning spleen, at ali ya mu kabud  antomical distinction.  Ing iki ya mu kabud dake ning kundilat na atin Pancreatic Polypeptide (PP) cells, at ila ing miki gawa keng pamanyipsip keng  pancreatic polypeptide para mika coordinasyun keng exocrine at islet enzyme pamipalual. PP cells mayyakit la keng bandang lelelele ning iki. Beta cells (insulin secretory) at delta cells (somatostatin secretory) mayayakit la keng kalibudtan dake ning iki at karing aliwang dake ning kundilat.

Deng cells mesambitla babo atiu la mu king islet cells; ing karelang secretions miraras exocrine dake ning kundilat kapamilatan ning capillary network a makapadurut kareng islet cell a populasyun.




#Article 417: Mariano Marcos State University (380 words)


Mayayakit ya ing Mariano Marcos State University king Ilocos Norte, metung a lalawigan king pangulu-albugan (northwestern) nang dake ning isla ning Luzon, Filipinas. Atyu king balen ning Batac, a maki dayung apat a ralan pitumpulu't adwang kilometru (472 km) manibat Menila. Metung yang tahimik a balen a mabibye king pamananam ing Batac. Metung yang masanting a lugal para king pamagaral ampo king panyulung ning kanayunan. Uli ning masanting nang lugal, malagwang sake papunta king kabilugan ning Batac ampo reng balen ning Paoay, Currimao at San Nicolas ampo ing Lakanbalen ning Laoag. Dadalan la king campus deng jeep, mini bus ampong bus. Bukud kaniti, atin yang internacional a pisulagpon (airport) king Gabua, Laoag (Lakanbalen) ing lalawigan, at metung a daungan king Gaang, Currimao.  

Atin ya muring lima pang aliwang campus ing MMSU. Ati lu reti king Lakanbalen ning Laoag (adwang campus), Currimao, Dingras ampong Paoay. 

Manambag ya ing universidad paras king pamipakayap king uri ning bye ampo ing pamitimbang-timbang ning ecologia/kapatulugan kapamilatan ning matas a uri ning pamanuru, pangamabunga (productivity), pamanyaliksik a makabage kareng gagamit (client-oriented research), ampong programa at proyectung paras king pamakiyugnayan king balen (extension programs/projects) a susuportan da reng makagyung bilang da reng tau, gamit king pamanuru, ampong tecnologiang pang-informacion o pangbelwan.   

Kapagnasan ning universidad ing:

Miyampang dakal at miyayaliwang programang academicung kareng lebel o pangatas a certiificate, associate, baccalaureate, master ampong doctorate;
Magdalang maleparan a uri da reng programa king pamanyaliksik kareng cienciang basic ampong applied, lalung lalu na king alit (arts), agricultura, agribusiness, agroforestry, fisheries, pamagaral da reng talaturu (teacher education), rural sociology, pamanibala (management), ampong technologia, a maglalang belwan a yang panibatan da reng kalutasan da reng pamangaylangan na king panyulung a pamanalkus (development) ning kayang lalawigan ampong labwad; 
Provide off-campus instructional  continuing education and extension services to meet the needs  of residents of the province and the region within the context of the regional and national non-formal education; and 
Serve as the locus for the regional cooperative and development center for public and private colleges and universities in the Ilocos region. 
Munye pamanyundu king pamagaral kilwal ning escuela ampng saup king balen a makibat king pamangaylangan da reng makatukang king lalawigan ampo ing labwad kilub ning contextu ning e formal a pamagaral king labwad ampo king bansa.

Atin yang siyam a colegiu ing lalawigan:
  




#Article 418: Anterior surface ning kundilat (115 words)


Anterior Surface.—Ing keraklan a dake ning wanan a kapitna ning balat a makatagkil keng  transverse colon, at ita mung areolar tissue ing makasagabal.

Ing kayang babo dake ing batal lulsut ya, ing kayang wanan a sepu a atin kulkul para keng  gastroduodenal artery. 

Ing lalam a dakeng wanan, lalam ning transverse colon, makatakap ya keng peritoneum  a makatuki keng inferior layer na ning transverse mesocolon, at makatagkil ya kareng makapaluput na ning malating bituka. 

Ing superior mesenteric artery lalabas ya keng arap ning kailing kapitna sumangid ning  uncinate a procesu; ing superior mesenteric vein  pupulayi yang patas dane ning artery at gulut ning batal, at makiabe ya keng  lienal vein para maging yang portal vein.




#Article 419: Duodenum (407 words)


Keng anatomy ning pamaglaso pamangan (digestive system), ing duodenum metung yang kalubkubin a makasuglung a tubo tataid ne ing dungus keng  jejunum. Iti ing mumuna at makuyad a dake ning malating bituka at nung nu ing kerkaklan a malalaso ing pengan kapamilatan da deng chemicals. Magumpisa ya keng  duodenal bulb at magwakas ya keng ligament ning Treitz. Ing lagyung duodenum ibat ya keng Latin duodenum digitorum, 'labingaduang taliri' a sukad o pulgada.

Ing  duodenum iyang maragul a panibala para keng pamaglaso na ning pengan ken malating bituka. Ing Brunner's glands, iya ing magplual mucus, at mayayakit la keng  duodenum. Ing duodenum a dinding atin yang mangalating sapin da reng cells nung nu iti ing bibilug keng muscularis mucosae. Ing duodenum alus retroperitoneal ya. Ing kayang pH king duodenum mga anam ya.

Ing duodenum makadake ke ya kareng apat a dake(section) para milarawan ya.  Deng mumunang atlung dake maka-lupa lang kulitan a C ning alpabetung English. 

Ing mumunang (superior) dake magumpisa ya keng kasuglung ning sepu ning duodenal  na ning  pylorus. Manibat keni daralan ya papuntang patalindiking papuntang (wanan), superiorly at posteriorly, mga 5 cm, bayu ya masalingku keng inferiorly papuntang keng  superior duodenal flexure (keng sepu ning superior a dake). Metung yang intraperitoneal.

Ing kaduang (palalam) dake ning duodenum magumpisa ya king superior duodenal flexure. Daralan ya keng inferiorly papuntang keng maslalam a sepu ning vertebral body L3, bayu ya   salingkung masalingku king libutad papuntang inferior duodenal flexure (ing wakas ning papauntang lalam a dake). 

Ing kundilat a duct at ing common bile duct lulub la keng palalam na ning duodenum, at karaniwan yang mayayaus a hepatopancreatic duct (o kaya kundilat a duct king United States), kapamilatan ning pun duodenal papilla. Iting dake ning duodenum atin ya naman minor duodenal papilla, ing bukana ning accessory pancreatic duct. Ing kantu ning embryological foregut at midgut atiu ya keng lalam ning pun a duodenal papilla.

Ing katlung (inferior/horizontal) dake ning duodenum magumpisa ya keng inferior duodenal flexure at daralan ya keng pasalangsang keng kaili, lilipat keng inferior vena cava, aorta at ing vertebral column.

Ing kapat (papaitas) dake daralan ya keng superiorly, mume keng anterior, o kaya papuntang wanan, ning aorta, anggang dasan ne ing sepu ning inferior na ning katawan nign kundilat.  Kaibat , salingku ya keng anterior at magwakas ya keng duodenojejunal flexure nung nu tataid ya keng jejunum. Ing  duodenojejunal flexure makapadurut yang peritoneal a sapin-sapin a ausan dang laman a fibres: ing ligament ning Treitz.




#Article 420: Mindanao State University (399 words)


Mitátag ya ing Mindanao State University lalam ning Philippine Republic Act 1387 at mitikdo ya king Marawi Lakanbalen 1 ya ing Septiembre 1961. Metung ya kareng universidad a pang-estadu ning Filipinas a maki parasan a magdala king educacion o pamituru kareng myayaliwang maulagang lugal king isla ning Mindanao. Kaybat, meragul ya iti at megi yang sistemang pang-universidad a bibilugan da reng myayaliwang campus (anam a magsarili o autonomous a campus): MSU-IIT (CHED Center of Excellence in Science and Technology), MSU-General Santos, MSU-Sulu, MSU-Maguindanao, MSU-Naawan, ampong MSU-Tawi-Tawi.

Kareng universidad a pang-estadu ning Filipinas, bukud mung ing MSU ing sasakupan ning kautusan (mandate) a pibuklud-buklud la reng miyayaliwang pamalenan o comunidad a pangcultura king Mindanao king pangkabilugan nang agus ning bye nang pangcultura at pampulitica ning Filipinas. Pagnasan nang daptan iti kapamilatan ning pamamye pamikatagun para king pamituru (educacion) a matas a uri at makabage king kareng kabilyan, para king karelang pansariling pamisaplala (self-development), at pamirake king kabyasnan a tecnical at magamitan king obra para king panyulung nang pangkabyayan (economic development) nign labwad (region). Kapakayan nang kamtan ing karatunan/kapayapan ampong pamisaplalang agyung mantinian (sustainable development) king labwad a MINSUPALA (Mindanao-Sulu-Palawan),
mitatag  apusan o standard king kabyasnan king ciencia, alit (arts), tecnologia, at aliwa pang larangan; gawang malagwa ing pamisaplala rang pangkabyayan (economic), pangcultura, pang-sociedad, pampulitica, pang-agricultura ampong pang-industria da reng Muslim ampo reng aliwang lupung a pangcultura, bang miyalalayan ing pamakisanmetung da king comunidad a pambangsa; byayan ya ampong gambulan ing mabandi nang pamanang pangcultura ning labwad, at panatilyan ing kayang dakal a likas a bandi.

Manigobra ya ing MSU-Marawi bang maging manimunang universidad a makababo kareng labwad (supraregional) paras king pamisaplala nang pang-agricultura, pang-ecologia, pang-sociedad, pangkabyayan, at pampulitica ning Mindanao. Kapagnasan nang mitátag centru ning kabyasnan (centers of excellence) king ciencia ampong tecnologia, comerciu, humanidades (pamagaral a pantau), cienciang pang-sociedad, at aliwa pang obra kayawig na niti. 

Metung yang e kilalang talapagaral a malalam belwan king cultura ampong panimanman (vision) ing miglalang king sagisag ning MSU. Deng atlung yata (sinag) mangabaldugan lang Mindanao, Sulu and Palawan (MINSUPALA), deng atlung labwad a ukulan dang silbian o suyuan ning MSU anyang mitátag ya iti. Ing kabaldugan ning sulu king libutad, ing sala, a yang maging daklat o giya da reng memalen king karelang pamanintun king kabyasnan. Den namang asan ampong simbolong “okir” a makapadurut king sulu, pati na reng kule, ilang mangabaldugan king cultura da reng Maranao, a manuknangan makapadurut king MSU.    




#Article 421: Agila (133 words)


Deng agila mangaragul lang ayup a mandakap (birds of prey) a kamaganak da 
reng balawe ampo reng bwitre. Neng aldo la mangasu deng agila, a misnang kasala 
mata. 

Metung yang maragul a agila ibat king Pangulung America ing bald eagle. 
Makikilala ya ketang kayang maputing buntuk ampong iki. Iti ing pambansa nang 
ayup ning Estados Unidos ning America. Asán ing keraklan nang kakanan. 
Neng sasabyan dang eagle deng Americanu, keraklan iti ing amanwan da. 

Mayayakit ne man kareng keraklan a lugal king yatu ing golden eagle. Mangalati 
lang mammals deng maralas nang kakanan niti. Neng sasabyan dang eagle deng tau 
king Britania, ini ing karaniwan dang amanwan. 

Neng kayi naman, ustung sinabi rang agila, agyang sanung maragul a balawe ing 
amanwan da. E la malapit a mikakamaganak deng kayabe king grupung awsan dang 




#Article 422: Archaea (897 words)


Metung lang maragul a dake da reng organismung mabi deng  
Archaea (a awsan da muring Archaebacteria). E man makaing malino ing 
eksaktu rang penibatan () deng grupung deti, deng Archaea, 
Eukaryotes at Bacteria ing manimunang pamipitna-pitna da reng mabibye 
king awsan dang . Kalupa da reng bacteria, tunggal la 
cell deng archaea, at ala lang , anya iyabe ra la 
kareng prokaryote antimong Monera king  a maki limang . Minuna lang meyakit 
kareng kapaligiran a  extreme, dapot manibat kanita, abalu 
rang mabibye la pala kareng myayaliwang klima at paligid.             

Kinilala nong Carl Woese deng Archaea kanitang 1977 agpang king karelang 
pamikawani kareng aliwang prokaryote kareng 
 a 16S 
rRNA. Anyang purmeru, Archaebacteria at Eubacteria ing dareti, at tuturing 
da lang  o subkingdom. Ing pamangaintuliran 
nang Woese, aliwa lang aliwang sanga da reng mabibye deng adwang deti. Kaybat, 
pemalagyuan na lang Archaea at Bacteria bang ipalto it, at sinabi nang dapat 
lang dapat lang bumilug deti kareng 
 da 
reng mabibye.   

Kalupa do reng archea deng aliwang prokaryote karing keraklan kareng aspetu ning 
pamibalangkas ning  ampo king . Nanupata, karas 

la makikilala deng bacteria, nun e kalupa rong kalupa deng eukaryote karas 
keti. Alimbawa, anti la karetang kareng eukaryote deng initiation ampong 
elongation factor a magagamit king translation da reng archaean, kabang itang 
karelang transcription, gagamit yang TATA-binding proteins (protinang tataid 
king DNA sequence o pamituglung-tuglung a “TATA”) at TFIIB anti kareng 
eukaryote. 

Atin pang aliwang katangyan a mangawani kareng Archaea. E anti kareng keraklan 
kareng bacteria, tunggal la mu  a alang peptidoglycan 
wall. Karagdagan pa kaniti, pareu lang ating membrane a gawa king glycerol-
ester lipid deng eukaryote ampong reng bacteria, kabang glycerol-
ether lipid no man deng kareng archaea. Mapalyaring pamakibage da reng 
archaea iti king  o paligid a mapaling 
tutu. Metung pa, aliwa yang aliwa king sangkap at pamanalkus (develoopment) ing 
flagellum o tela-latigu da reng archaea nung pakiyanti (ikumpara) ya iti 
ketang kareng bacteria (agyang balamu milulupa la reti king mumunang lawe).

Dakal la reng  kareng archaean. Deng aliwa kareti, karen 
lang misnang katas a temperatura, a keraklan maygit king 100 °C, antimo 
kareng  ampong . Den namang aliwa, mayayakit 
la kareng lugal a asna namang karimla o king danum a misnang kalat, asidu, o 
alkaline (anting lihiya). Nanupata, mesophile no man deng aliwang archaea, 
at mayayakit la reti kareng kapaligiran a yanti kareng land, 
, at gabun. Dakal a archaea a methanogen (gagawang 
methane a mayayakit king daralanan ning pamangan da reng animal antimo reng 
, ane at tau. Keraklan, e la makaperwisyu kareng aliwang 
mabibye, at agpang king balu tamu, alang magdalang sakit kareti. 

Manibat king 0.1 angga king maygit 15 μm ing lapad ning balang metung a 
archaean. Deng aliwa kareti, pakasapunggul la o tuglung-tuglung a balamu tali, 
at miraras la reti king anggang 200 μm king kaba. Myayaliwa la alkus (shape) 
deti – mabilug, anting tukud, balikungkung, anting balugbug, o rektangulo. 
Myayaliwa la murin paralan metabolismu o pamamangan at pamaglaso pamangan at 
prosesu king katawan. Alimbawa, gagamit lang sala deng halobacteria 
(bacteria a mabibye king malat) bang gawang ATP, 
dapot alang Archaea a magpagana king photosynthesis kapamilatan ning 
electron transport chain, anti ing malilyari kareng aliwang grupu.     

Mapipitna la reng archaea kareng adwang mangaragul a grupu basi kareng rRNA tree 
(pamisanga-sanga agpang king rRNA), deng Euryarchaeota ampong 
Crenarchaeota. Bukud kareti, atin pang adwang grupu melalang para kareng 
mapilan a mekwa kareng espesyal a paligid, ampo itang alang kalupang species a 
Nanoarchaeum equitans, a atuklasan nang by Karl Stetter 
kanitang 2002, dapot e malino ing karelang kaugnayan kareng aliwang archaea.

Agpang kang Woese, balang metung kareng atlung grupu – ding bacteria, archaea, 
at eukaryotes – metung yang metung yang manimuna at makayaliwang lahi dareng 
mabibye, a maranun kinawani ketang pipumpunan a   a e pa 
makaing makabayu o masalese (poorly developed kaparalanan ning pamiparakal 
(genetic machinery). Mababakas ya ing palageng iti ketang lagyung Archaea, a 
ibat king amanung Griegung archae o misnang katwa.  

Metung ya pa muring maragul a prublema ing pamiugne ning Archaea ampo ning 
Eukarya. Bukud kareng pamilupang mebanggit na king babo, miyayabe la reng adwa 
kareng aliwang genetic tree. Agpang kareng mapilan, mas malapit la reng 
eukaryote king Eurarchaeota  kesa king Crenarchaeota, agyang aliwa ing sasabyan 
ning membrane chemistry. Nanupata, maging masakit ing pamanigaral king karelang 
pamiugnayan uling king pangatuklas da reng gene a balamu karetang kareng archaea 
kareng mapilan a bacteria, antimo ing Thermotoga. Ating sasabing 
mapalyaring linto la reng eukaryote kapamilatan ning pamisanib (fusion) ning 
metung a archaean ampo ning metung a eubacterium, a meging nucleus ampong 
cytoplasm, a yang penibatan dareng pamilupa-lupa king gene da reti. Nanupata, 
mikaka prublema king teorya iti karas king pamipalino king pamibalangkas ning 
cell.

Manibat king  da reng tunggal tunggal a gene, para king 
, miras na king sequencing ning kabilugan ning 
. King salukuyan, adwa nong pulu’t apat (24) a uri da reng archaea 
deng me-sequence, at adwa lang pulu’t adwa la reng e pa kumpletu    
.

Archaea]

Archaea, ecology, systematics and morphology]

antimicrobials, Dr Sarah Maloney] Citat: ...Ground breaking research on 
extremophiles continues to this day, with the recently discovered 22nd 
genetically encoded amino acid – pyrrolysine – from the 
archaeon, Methanosarcina barkeri, (Hao et al., 2002; Srinivasan et al., 

Toughest bug reveals genetic secrets] Citat: ...It [Pyrococcus abyssi] 
likes conditions that the vast majority of other organisms would find impossible 
to live in. It thrives best at temperatures of about 103 degrees [Celsius] and 
under pressures of about 200 atmospheres....




#Article 423: Listaan da reng kometa (176 words)


Metung yang listaan da reng kometa king solar system ining makatuki.

Balik-balik la balang mapilang banwa deng periodic a kometa.  Deta namang non-periodic a kometa, misan la mu dadalan.  Makamarka lang P king arap da deng periodic a kometa, at C no man deng non-periodic.  Neng kayi, ating nomiru king arap ning P: papakit na niti nung mekatapilan deng ikit deng tau itang kometang dadalan kekatamu. 

Atin lang espesyal a papil king astronomy deng periodic a kometa uling keraklan e mamaliwa ing karelang orbit.  Balu tamu nung kapilan dakatamu balikan; malyari tamung magplanung magumasid kareti, at makapagparla tamu muring space probe a sumuri karela. 

Kanitang Agosto 24, 1994, gewa neng standard o pare-pareu nng International Astronomical Union (IAU) ing paralan ning pamamye lagyu kaniting klasi da reng kometa.  Ginawa yang sistema da reng letra at nomiru (at neng kayi, lagyu).  Uli na niting sistema, balu tamu nung sanung kometa ing amanwan tamu.  Pinili ne ning IAU ing P kareng periodic a kometa, at D kareng periodic a kometang mewala o misalbag.  Magagamit la murin deng letrang 




#Article 424: Johann Sebastian Bach (153 words)


I Johann Sebastian Bach metung yang kompositor a Aleman o German. Mibait ya anyang 21 ya ing Marzo, 1685 king metung a pamilia da reng mosicus king Eisenach. Dakal kareng kayang obra ing megawa para king pisamban: Pasion agpang kang Juan at Mateo, Oratorio, at manga atlung dalan (300) a Cantata; mewala no reng keraklan kareti. Sinulat ya mu namang musica para kareng instrumentu antimo ing biolin, , plauta, , harpsichord ampong clavichord. Kayabe la reng kilalang anam a  kareng sinulat na para king orquesta. Mekatadwa ya mikyasawa, at aa lang pulu (20) deng megi nang ának. Mapilan kareti ing linub murin king musica. Mete ya anyang 28 ya ing Julio, 1750 king Leipzig. Lipat ning malwat neng mewala, maragul pa murin ing influencia ning kayang musica angga ngeni. At anggyang e makaing kilala kareng aliwang bansa kanitang panaun na, tuturing de ngening metung kareng kaluguran dang diling talatuki ning musica king kasalesayan. 




#Article 425: Larawan ning aldo (349 words)


Ing larawan ning aldo metung yang letratung miyayalilan aldo-aldo king metung a letratu ibat king  (mepiling letratu).

.

 para king pamitukituki.

Malyari meng palub ing larawan king kekang user page o talk page kapamilatan ning pamandagdag king makatuki
 (makalto ya king babo ing bersion a ini). Lunto ya king metung a kahun a maki leparan a anam a ralan (600) a pixel, at maki ditak a sulat a makaparikil king articulu nung nu ya makabili ing larawan. Malyari ya murin ing bersion a alang sulat kapamilatan ning
.

Malyari muring gawang sarili mung pamanayus (layout) ning Larawan ning Aldo, nung sakaling e la bage king kekang user page deng bersion a atyu na. Pisamut-samut mu la reng makatuking sangkap ba kang gawang sarili mu. Gumana ya mu ing sistemang iti kareng Larawan ning Aldo manibat Enero 1, 2007. Siguraduan meng alilan ing [date] ketang ustung petsa. Para king metung a bersiong manaliling dili na, gamitan me ing   
 (example: ).

Atin pang adwang karagdagang layout a tambing nang misamasan (pre-defined)

Malyari ya muring permanenting ibili ing Larawan ning Aldo para king metung a mepiling aldo. Idagdag me mu ing particular a bilang (value) ketang petsang buri mu. Alimbawa, ing Larawan ning Aldo ngeni anti ya kaniti
. Malyari mu la muring gamitan deng balangkas (parameter) ning petsa kareng aliwang apusan o template. Nung buri mo retang sadya nang megawa, agamit mu la rin deng date parameter kareta, anti kaniti: 
 o
. Pasibayu, 
Gumana ya mu ing sistemang iti kareng Larawan ning Aldo manibat Enero 1, 2007.

Nung buri meng permanenting iyabe ing metung a Larawan ning Aldo a mepili king pilatan ning Noviembre 1, 2004 at Diciembre 31, 2006, gamitan me ing makatuki:
 o . Alimbawa, .

Den namang Larawan ning Aldong mepili manibat ketang Mayo 2004 anggang Octubre 2004, malyari la mung puntalan kapamilatan da reng archivo para king balang bulan (month-at-a-time), at malyari lang ibili kareng user pages nung gamitan ya ing .

Ating informaciun tungkul king pamipalub king Commons POTD (Picture of the Day o Larawan ning Aldo) king kekang user page o talk page king .




#Article 426: Insulin (504 words)


Ing Insulin (ibat keng  Latin insula, pulu, nung nu magagawa ya king  Islets of Langerhans keng kundilat) metung yang anabolic polypeptide hormone nung nu mamantinyan ne ing metabolismu ning carbohydrate. Bukud keng primerang agenti keng carbohydrate homeostasis, atin yang uyab keng metabolismu ning pangataba  at iti alilan ne ing gagawan ning ate keng pamanyimpan at pamipalual ning glucose o mayumu at king procesu na ning lipid na ning daya at aliwa pang tissue kalupa na ning taba at laman ning katawan.  Ing dakal ning insulin keng dudurut atin yang uyab keng mabilug a katawan.

Ing Insulin magagamit ya keng medicina para uluan la reng sakit a diabetes mellitus. Deng patienti a atin type 1 diabetes mellitus manalig la keng insulin manibat kilual (keraklan injectiunan dala keng lalam ning balat) para kumabie la uli ning kakulangan na ning insulin hormone. Deng patienti atin  type 2 diabetes mellitus atin lang insulin resistance, mababa keng pamangawang insulin, o kaya pareu; deng aliwang type 2 diabetics mangailangan lang insulin ustung deng aliwang panulu magkulang la keng pamagmantini keng mayumu keng daya.

Ing Insulin atin yang 51 amino acid residues at atin yang molecular weight a 5808 Da. 

Ing balangkas ning insulin manaliwa yang bagya kareng species da reng animal. Ing insuling ibat kareng animal manaliwa yang bagya ing pamagmintini na karas keng sikan (itang, keng carbohydrate metabolism) kareng tau uli daring pamanaliwa. Deng insulin ning babi malapit ya kareng tau a uri.

Inyang 1869 y Paul Langerhans, metung a magaral keng medicina king Berlin, manigaral ya kareng balangkas na ning kundilat (itang malambutlambut a gland gulut ning dungus) lalam ning microscope inyang abalu no retang dating e mapapansin a tissue bukul-bukul a makakalat king mabilug a kundilat. Ing agagawa da ring  little heaps of cells, kaibat mebalu bilang Islets of Langerhans, era pa balu, dapot y Edouard Laguesse kaibat ing munikala na mapalyaring papalual lang katas  a maglaso keng pengan. Ing anak nang Paul Langerhans', y Archibald, ya mu rin sinaup yang mikaintindi king nanu ing gagawan na ning insulin.

Inyang  1889, ing Polish-German physician Oscar Minkowski king pamianiban da keng gawa ri Joseph von Mering leko re ing kundilat keng masikan a asu at lewen de nung nanu ing kayang gagawan keng pamaglaso keng pamangan. Kaibat ning milabas a dakal aldong milako ya ing kundilat ning asu, y Minkowski a talaingat  a asu, apagumasdan na deng lango kakanan da ing imi ning asu.  Inyang sinuri da  ing imi ikit da ing atin mayumu ing imi ning asu, at makanyan dang apagumasdan na atin relasyun o kasapni ing kundilat at ing diabetes.   Inyang 1901, metung pang maragul a takbang ing apalyari nang Eugene Opie, nung nu mesala na ing ugnayan da ring Islets of Langerhans at diabetes: Diabetes mellitus ... sangkan ning pangasira ning islets of Langerhans at malilyari ustung dake ning katawan masira la, ing mabilug o ditak a dake man.  Bayu keng kayang salisik at obra, ing ugnayan da ring kundilat at diabetes masala na, dapot e naman ing tutung pake  da ring mgalating pulu (islets).




#Article 427: Diabetes mellitus (408 words)


Ing Diabetes mellitus (IPA pronunciation: [], neng misan) metung yang sakit keng e pamaglaso ning pengan a ausan dang hyperglycemia o (matas mayumu keng daya) at aliwa pang pawaga, a aliwa keng metung a sakit o kabilyan. Ing World Health Organization kikilalanan do ring atlung tinduk a diabetes: ing type 1, type 2, at gestational diabetes o diabetes inyang manganak, nung nu deng waga kalupa da la at ing uyab na niti, dapot miyayaliwa ing sangkan at pangasalbag keng populasyun. Ing katataulian uli da ring beta cells na ning kundilat (o pancreas) nung nu eya makapalual a ustung dakal a insulin para aiwasan ing hyperglycemia. Ing Tinduk (Type) 1 keraklan uli ning autoimmune a pangasira ning kundilat da ring beta cells nung nu ila reng gagawa keng insulin. Ing Tinduk (Type) 2 ing katangian na ding ing tissue-wide insulin a resistensiya at maragul a pamanaliwa; neng misan kakawalan yang beta cell a gamit. Ing gestational diabetes kalupa ne ing type 2 diabetes, na makaugne ya ing insulin resistance; deng hormones ning mabuktut ilang maging sangkan ning insulin resistance kareng babaing amana da reti kareng karelang pipumpunan a maka-akda lang mika makanyan a kabilyan.

Deng Type 1 at 2 malyari lang uluan ing karelang chronic a kabilyan, dapot mayuyulu la kanita manibat ing insulin meging yang pangmedicina inyang 1921, at ngeni panibalan de kapamilatan ning piyabeng dieta, tabletas (keng type 2) at, maralas, pamandagdag insulin. Ing gestational diabetes keraklan mawawala ya potang kaibat ning pamanganak.

Ing Diabetes malyari yang muli keng dakal a complicasyun. Acute complicasyun (hypoglycemia, ketoacidosis o kaya nonketotic hyperosmolar coma) malyari nung ing sakit e ya meyasikasung masalese. Seriosung pangmaluatan a complicasyun kayabe la deng cardiovascular disease (doble ing kapalyarian), chronic renal failure (diabetic nephropathy iti ing peka sangkan ning dialysis kareng mealkus a yatung mangatua), retinal pangasira (nung nu maging sangkan ning pangabulag at ing pekasangkan ning pangabulag ding e masyudaung mangatua kareng menga-alkus a yatu), nerve pangasira (dakal a miyayaliwa), at microvascular a pangasira, nung nu ing ari enesisyas o (titikdo) at mainang pangayulu, lalu na deng bitis, miras keng ausan dang gangrene nung nu mangailangan pututan ya ing bitis — ing mumunang sangkan da reng non-traumatic amputation kareng e masyadung mangatua kareng meyalskus a bangsa. ustung pamanulu ning diabetes, at makanyan mu rin keng ustu pamaningat keng prisyun keng daya at pamaningat keng bie (kalupa na ning e pamanigarilyu at maustang pamaningat keng timbang ning katawan), mapalyaring salese ka laban kareng mengasabing complicasyun.




#Article 428: Glucose (478 words)


Ing Glucose (Glc), metung a monosaccharide (o kaya keng amanu tamu mayumu), metung yang mayalagang carbohydrate keng biology. Ing kayang cell gagamit yang panibatan ning sikan at metabolic intermediate. Ing glucose metung ya kareng pun productu ning photosynthesis at magumpisa ya keng cellular a pamangisnawa kareng balang prokaryotes at eukaryotes. Ing lagyu manibat ya keng katayang Greek a glykys (γλυκύς), nung nu ing kabaldugan na mayumu, at ing karadagan a pambuldit ing -ose nung nu ing buri nang sabian carbohydrate.

Aduang isomers na ning aldohexose a mayumu kebaluan la bilang glucose, ita mung metung nung nu ing (D-glucose) biologically active ya. Ining (D-glucose) a ini keraklan madaleraya ya bilang dextrose (dextrose monohydrate), lalung-lalu na keng industria ning pamangan. Ining articulung iti tungkul ya kareng mangalating D-aske ning glucose. Ing salamin-larawan ning molecule, L-glucose, eya malayaring gamitan da reng cells.

Ing glucose karaniwan atiu ya keng askeng maputing bage o masias a buung crystal. malyari ya naman mayakit keng aqueous solution.

Malyari tamung manula nung nanu ing sangkan obat ing glucose, at aliwa ing metung pa ing monosaccharide kalupa na ning fructose (Fru), iya ing malaparan a magagamit keng evolution, keng ecosystem, at metabolismu. Ing glucose malyari yang manalkus ibat keng formaldehyde lalam ning abiotic a kabilyan, inya atiu ne kanita pa keng pekamamabang biochemical systems. Mekad ing mayalaga para mitas ing bie ing mababang pupuntalan ning glucose, nung wawangis me aliwang hexose a mayumu, nung nu ela makipamuk kareng lupung da reng amino a proteina. Ining pamipamuk da reng (glycation) mababawas o sisiran ne ing gamit da reng dakal a enzymes. Ing mababang balak na ning glycation ing sangkan iyapin ing pipilinan ne ning glucose ing mas e makipamuk keng cyclic isomer. Nanupata, dakal kareng pangmaluatan a dame ning diabetes (alimbawa, pangabulag, pamipalya ning batu, at peripheral neuropathy) mapalyari ing sangkan ing glycation da ring proteina o lipids. King kabaligtaran, ing enzyme-a makamantining pamandagdag keng glucose kareng proteina kapamilatan ning glycosylation keraklan mayalaga ya keng karelang gamit.

Deng lakan a dietary carbohydrates atin lang glucose, mapalyaring kabud ila mu deng gagawa keng bloki, kalupa na mo ning arina at glycogen, o kaya kambe da ring aliwang monosaccharide, kalupa ning sucrose at lactose. Keng lumen ning duodenum at malating bituka ing oligo- at polysaccharide matatatal la anggang maging lang monosaccharides pauli ning kundilat at ning bitukang glycosidases. Ing glucose kaibat miyayalis ya sumangid ning apical membrane na ning enterocytes kapamilatan ning SLC5A1 at kaibat summangid ding karelang basal membrane kapamilatan ning SLC2A2 (). Ing aliwang glucose mumunta yang taglustaglus keng cell da reng utak at erythrocytes, kabang deng aliwa miraras la keng ate at laman, nung nu misimpan ya bilang glycogen, at king cell da ring taba, nung nu la magamit para mamie sikan keng pamipamuk atin misasamut kareng taba. Ing glycogen iya ing kaduang panibatan a sikan ning katawan, mayayaus at miyalilan para maging glucose ustung mangailangan sikan.




#Article 429: Katas ning kundilat (111 words)


Pancreatic juice is a juice produced by the pancreas. It contains a variety of enzymes. They include trypsinogen, chymotrypsinogen, elastase, carboxypeptidase, pancreatic lipase, and amylase.

Ing katas ning kundilat metung yang alkaline keng kalikasan pauli ning matas a pamitipun da reng bicarbonate ions. Mayalaga ya iti keng para a neutralize ne ing acidic gastric acid, para mas mauyab ya ing dapat ning enzyme. 

Ing pamipalual ning katas ning kundilat sasalesen ne ning hormone a secretin, nung nu papalual ne ning duodenum ustung apagumasdan de ing proteina at taba.
Ing katas ning kudilat a pamipalualatin yang aqueous bicarbonate component ibat ka reng duct cells at enzymatic component ibat ka reng acinar cells




#Article 430: Ampulla ning Vater (130 words)


Ing  ampulla ning Vater, kebaluan mu ring bilanghepatopancreatic ampulla, meyalkus ya kapamilatan ning pamiabe da reng duct ning kundilat at ning common bile duct.  Ing ampulla ka rin ya mismu king major duodenal papilla.  

Ding dakal a  smooth muscle sphincter ila reng manyalese keng agus ning  bile at katas ning kundilat kapamilatan ning ampulla: ing  sphincter na ning kundilat a duct, ing sphincter na ning bile duct, at ing hepatopancreatic sphincter (sphincter ning Oddi). 

Ing  sphincter ning Oddi iya ing manyalese keng pamipalual ning bile at kundilat a katas papuntang duodenum, at makanyan mu rin ing pamipigil ning pamaglub ning laman ning duodenal papaunta keng Ampulla.

The eponymical term ampulla of Vater is named after Abraham Vater (1684-1751), a German anatomist who first published a description of it in 1720.




#Article 431: Common bile duct (113 words)


Ing Bile, nung nu misasamut ya keng ate, midadala ya keng wanan at kaili ning hepatic ducts, nung nu misasalubung la para mialkus la at maging common hepatic duct. Karin, malyari lang lungub keng superior a wakas ning common bile duct at magisan ya keng duodenum, o kaya lungub ya keng cystic duct para misimpan ya keng atdu (gallbladder). 

Ing  inferior a sepu ning common bile duct sasalubung ya keng maragul Kundilat a  duct (duct ning Wirsung) manibat keng kundilat, papuntang ampulla ning Vater. Karin, deng aduang ducts makapadurut lang laman ausan dang hepatopancreatic sphincter (sphincter ning Oddi) nung nu mapipisil ya, at sasabagkalan ne ing  bile para e lungub keng malating bituka. 




#Article 432: Bile (355 words)


Ing katas ning atdu o keng amanung English Bile (o gall) metung yang mapayit, dilo o aluntiang a alkaline fluid papaplual ning hepatocytes maniabt keng ate da ring keraklan da ring vertebrates. Kareng dakal a species, misisimpan ya iti keng atdu pilatan da reng pamangan almusal, pagtuan o 'apunan at kaibat mengan miyuyugse ya iti keng duodenum nung nu lulual ya bilang basura at sasaup ya keng procesu ning pamaglaso da ring lipids.

Ing bile gagawan ne ning hepatocytes keng ate, at dadalundung ya keng bile ducts a lulub keng ate. Kabang mapoprocesu la, ding epithelial cells mandagdag lang maranumdanum a solution a sapak keng bicarbonates a lalao na rayuput  at parakalan na ing alkalinity na ning solution.   Ing bile kaibat mamagus ya papuntang common hepatic duct, nung nu makiyabe ya keng cystic duct manibat keng atdu para mayalkus ing common bile duct.  Ing common bile duct kaibat yayabe ya  kundilat a duct para magisan papuntangto duodenum.  Nung ing sphincter ning Oddi makasara ya, ing bile mapipigil ya para dalundung papuntang bituka at imbes dumagus ya keng atdu, nung nu karin ya misimpan at maging yang buu para sikan yang mga limang beses a sikan manibat ketang mumunang sikan pilatan da reng pamamangan. Ining pamibuu daratang kapamilatan ning pamanyipsip na ning danum at mangalating  electrolytes, kabang atsu o ela mawawala reng mumunang organic molecules.  Ing cholesterol lulual mu ring kayabe ne ing katas ning atdu o bile , melasu keng acidu at ataba mayayakit keng memuung solution.  Ustung ing pamngan linual ya keng dungus papuntang duodenum keng alkus a chyme, ing atdu papalual yang buubuung bile para a ganap ne  ing pamgalaso pamanga.

Ing ate ning tau malyari yang palual a mga metung a litru a bile balang aldo (atsu keng katawan ning tau). 95% na ning asin a papalual ning bile masisipsip lang pasibayu keng sepu ning ileum at magagamit lang pasibayu. Ing daya iabt keng ileum daragus yang matulid papuntang hepatic portal vein at magbalik ya keng ate nung nu ing  hepatocytes sipsipan nang pasibayu ing asin at babalik na  kareng bile ducts para magamit pasibayu, neng misan makatadua o makatatlu balang pamamangan.




#Article 433: Islets of Langerhans (158 words)


Ing endocrine (itang, hormone- a papalual) a cells na ning kundilat makalupung la kareng mangalating pulu ning Langerhans. Mebalu ya inyang 1869, ne ning German pathological anatomist Paul Langerhans, deng mangalating pulu ning Langerhans ila reng bubuu mga 1 anggang 2% na ning kabilugan ning kundilat. Atin mga metung a yuta kareng mangalating pulu keng metung a mabulas a kundilat ning tau, nung nu makasambulat lang pantepante keng mabilug a organ, at ing karelang piyabe-abeng timbang mga 1 anggang 1.5 gramu. Balang metung a malating pulu atin yang mga metung a libung cells at 50-500 μm ya keng kaba ning metung a bilug.

Deng hormones a paalual ning mangalating Pulu ning Langerhans lulual lang taglus-taglus keng mamagus a daya at e kumulang kareng apat a miyayaliwang uri da reng cells:

Deng mgalating pulu mipapanuki la kapamilatan ning paracrine at autocrine a pamisabi-sabi, at deng beta-cells miyayasawa la electrically kareng beta-cells (dapot ali kareng aliwang uri da reng cells).




#Article 434: Ilokanu (amanu) (416 words)


Ing Ilokanu (malyari muring: Ilocano, Iluko, Iloco, ampong Iloko) ing amanung maki katlung dakal diling magsalita king Filipinas.

Metung yang  a kamaganak da reng amanu anti ing , , ,  (ning New Zealand), ,  (ning Madagascar), , ,  (ning Guam ampo ing ), Tetum (ning ), at  (ning Taiwan).

Menibat la reng taung magsalitang Austronesian-ibat king dake nang mawli ning  a dinalan king Taiwan. Dinatang la reng familia ampong lipi kapamilatan da reng  viray o bilog, meaning a mangabaldugang bangka. Menibat ya ing amanung Ilokano king  i-, a mangabaldugang from (ibat king), ampo ing looc, a mangabaldugang cove or bay, anya people of the bay.

Atyu king sarili nang sanga ning familiang Cordilleran ning Filipinas ing Ilokanu. Walu lang miliung tau deng gagamit kaniti antimong tubung amanu (native language).

Metung yang lingua franca king dake nang pangulu ning Luzon ing Ilokanu, at gagamitan deng antimong kadwang amanu deng maygit kareng adwang miliung tau a maki tubung amanu king , , ,  at aliwa pang amanu king Pangulung Luzon.

Manuknangan la reng Ilokanu king makitid at mabatung labwad king pangulu-albugan (northwest) nang sepu ning Luzon, a makasipit king pilatan ning kabundukang Cordillera king aslagan ampo ing Dayatmalat ning Mawling China (South China Sea) king albugan. Uli na ning karelang kabilyan, megi lang malapit king metung at metung, matipid, masipag ampong matiyaga.  Ini murin ing sangkan nung bakit ala lang patugut mamalis tuknangan bang manintun mas masanting a pamikatagun at gabud ang pikabyayan. Lipat ning atyu kareng lalawigan a Ilocos Norte, Ilocos Sur,  ampng , ing karelang taganang labwad, míkalat la king aslagan ampo king mawli ning sadya rang tutuknangan.  

Mitipun-tipun la reng minunang Ilucanu king Cagayan Valley, deng kabundukan ning Apayao, ampo reng kapatagan ning Pangasinan anyang kalabingwalu ampong kalabingsyam a dilanwa o siglu, at ila na ing dakal dili o metung kareng dakal dili kareng lugal a reti. Keta namang kadwang pulung siglu, dakal a familiang Ilucanu ing minalis king Menila ampo reng kasiping nang balen, at angga na king Mindanao. Ila ing minunang lahi o bangsang Filipinung minalis a tsa-rakal king  (itang awsan dang Manong generation). Mangaragul lang comunidad deng atikdo da, lalu na kareng estadu ning Hawaii, California, Washington ampong Alaska. Ing Ilucanu ing amanu rang siswan deng keraklan kareng orihinal a Filipinung minalis king America anyang kadwang pulung siglu, dapot mas dakal la reng gagamit Tagalug kareng Filipino-American uling iti ing kikilalanan nang pambansang amanu ning kapamahalan ning Filipinas.

Darakal la murin deng Ilucanu king , Hong Kong, , , Canada ampong .






#Article 436: Breton (amanu) (866 words)


Ing Breton (Brezhoneg) metung yang ng gagamitan da reng aliwang manuknangan king Brittany (Breizh), a atyu king .

Menibat ya ing Breton king sanga nang  da reng amanung  a dela da reng minalis a  king Britanny mapalyaring ketang katlung siglu pababa. Ing  modernung amanung malapit dili king Breton, at kaybat na niti ing . Ing metung pang amanung panglabuad (rehiyonal) ning Brittany, ing , metung yang  a ibat king Latin.  

Sadya, magagamit ya ing Breton king Mababang Brittany (Lower Brittany), banda king albugan (west) ning metung a gulis a mitutuglung king Plouha ampo king Vannes. Ibat ya king metung a comunidad ning amanung sasaklo king  ampo king Armorica (ing salukuyan a Brittany).  Iti ing amanu da reng makababo king sociedad (elite) angga ketang kalabingadwang (12) siglu.  Nanupata, kaybat na nita, megi na ne mung amanu ning Albugang Brittany (Breizh Izel), at tuki-tuki lang minalis king  (French) deng uring sugi o mardika (nobility) ampo reng maki agyu (bourgeoisie). Latin ing gagamitan ning  kareng kasulatan, at minalis ya iti king Frances ketang kalibinglimang (15) siglu. Ating limitadung tradiciun ning panyulat o literaturang . Ating amanu manibat king Matwang Breton (Old Breton) a magagamit king Makabayung Breton ngening salukuyan para kareng amanung magagamit king filosofia ampo king ciencia.   

Ala yang taganang masabal kareng  ing Kayarian a Frances. Nanupata, migumpisa ing tutung pamagpabor king Frances lipat da reng amanung panglabwad o regional anyang . Awsan do reti king mababang lagyung patois. Ing ukulan da reng revolucionariu, mas buri da reng  ampo reng  ing gamitan la reng amanung panglabwad ba lang manatiling kulang king belwan deng masang ortelanu o maglalawta. Agpang kareng talapamingwa (defenders) ning amanung Breton, miglwat la reng patakaran ba yang laganas a idayu ing Breton angga king dekadang 1960 kareng pipagaralan ampong pisamban. 

Ngeni, lipat ning taglus-taglus at matigik a pamanalan ning centru king Francia, ampo ing masikan a influencia ning media, gagamitan de pa muring pang-aldo-aldong amanu deng kapitnang miliung tau ing Breton. Nanupata, mibaba ya ini manibat ketang metung a miliun ampong katlu (1.3 million) ketang 1930. Anyang umpisa ning kadwampulung siglu (20th century), Breton mu ing balu da reng kapitna da reng tau king Mababang Brittany, at adwa la balung amanu detang aliwang kapitna. Karas ketang 1950, dinalan na la mung libu (100,000) deng mitatagan a Breton a , at lalu na lang ditak ngeni  

Agpang king metung a statistical survey  ketang 1997, manga atlu lang dalan a libu (300,000) deng magsalitang Breton king Bas Bretagne (Mababang Brittany), at maki edad lang sesenta (60) patas deng dinalan at syam a pulung libu (100,000) kareti. Mapalyaring kulang king metung a porcientu da reng maki idad a kinsi anggang dicinuevi (15-19) ing magsalita pang Breton.

Kanitang 1925, king uli nang Profesor Roparz Hemon, linto ya ing minunang isyu ning pahayagang (review) Gwalarn. King labingsyam a pulung banwang maybe ya iti, sibukan ning Gwalarn a itas ya uri ing Breton ba nong kapante deng aliwang mapyang amanung internacional o pangyatu kapamilata’ning pamaglalang orihinal a obrang sasaklo ka reng eganaganang uri ning panyulat (genres), at pamagmunikalang milikas la king Breton deng obrang dayung kikilalanan da king yatu.

Ketang 1946, elilan ne ning Al Liamm ing Gwalarn. Linto la reng aliwang pahayagan at mitipun-tipun ing maragul a bilang da reng panyulat para king metung a amanung minoria .

Ketang 1977, mitatag la reng Diwan bang mituru ya ing Breton king paralan a immersion. Libu-libu lang anak deng tiru da manibat king elementaria angga king secundaria. Lalu lang mekilala uling king mangatas a akukwa da reng karelang magaral kareng examin. Atin muring aliwan paralan ing mimunikala, ing paralan a bilingual, a susulung ning Div Yezh (Adwang Amanu) kareng escuela ning Estadu, ampo ing  Dihun (Pamangising) kareng escuelang Catolicu.

Milikas ya king Breton ing serieng comics a Asterix. Karapatdapat yang dinan pansin iti uling agpang king comics, atyu king , ing bariu king Gaul nung nu ya manuknangan i Asterix. Bukud king Asterix, milikas la murin king Breton deng aliwang comics: , Spirou, Titeuf, Hägar the Horrible, Peanuts, at aliwa pa.

Pálage da la murin king Breton deng mapilan a pelicula: deng (Lancelot, Shakespeare in Love, Marion du Faouet, Sezneg) ampo reng serie king television a (Columbo ampong Perry Mason)

Susulat la king Breton deng aliwang poeta ampong talasulat. Alimbawa kilala no kareng aliwang bansa di  Yann-Ber Kalloc'h, Roparz Hemon, Anjela Duval, Per-Jakez Hélias, at Youenn Gwernig

Ngeni, bukud namung ing Breton ing ng e makikilala antimong amanung oficial. E ne buring alilan ning Estadu ning Francia ing kadwang articulu ning Punbatas (a midagdag ketang 1994), nung nu makasulat a ing Frances ing amanu ning Republica.

Ing Catholicon ing mumunang diccciunariung Breton, at iti murin ing mumunang dicciunariung Frances. Inedit neng   ketang 1464 ining obra king atlung amanu, Breton, Frances ampong Latin. Ngeni, papakit ning pamanalto da reng bilingual a dicciunariu king Olandes, Aleman, Español ampong Welsh ing kapagnasan ning metung a dai (henerasyun) bang makilala ya kareng miyayaliwang bansa ing Breton. Atin muring dicciunarung kabud mung Breton, a babye kabaldugan kareng amanung Breton king Breton.

Keraklan, atilu king Albugang Brittany deng magsalitang Breton, at mas malagad king Aslagang Brittany (nung nu ya magagamit ing Gallo bukud king Breton ampong Frances, at kareng lugal king yatu nung nu la menuknangan deng Breton.




#Article 437: Hormone (163 words)


Ing  hormone (ibat keng Greek όρμή - samasan para galo) metung yang  chemical a tubud manibat keng metung a cell (o lupung a cells) papunta kareng aliwa.  Eganaganang multicellular organisms papalual lang  hormones (kayabe no reng tanaman - lawe ye ing phytohormone). 

Ing gamit da reng hormones ing sumuyu la para mamye senyas kareng mismung pakikuana a cells; ing   dapat da reng hormones mababalu ustung kareng padrun da reng papalual at ding senyas o signal transduction da reng tatanggap a tissue.
Deng peka-bantug a animal hormones ilapin deng papalual a endocrine glands na ning vertebrate animals, dapot deng hormones 'alus lulual la kareng eganaganang organ system at tissue type da ring multicellular organismu. 

Ing Endocrine hormone molecules lulual la taglutaglus keng agusdaya, kabang deng exocrine hormones (or ectohormones) lulual la taglustaglus keng duct, at manibat keng duct mekad dumagus la papunta keng agusdaya o kaya dumagus la manibat keng cell papuntang aliwang cell kapamilatan na ning  diffusion keng procesung ausan dang paracrine signalling.




#Article 438: Kometa (199 words)


Ing kometa o panbulu metung yang bolang gawa keraklan king yelu a maglakbe king . Kawangis ne ning asteroid. King solar system ning Yatu, mas malaut la reng orbit a dudurutan da reng kometa kesa ketang king Pluto, metung a ng sadyang marayung dili king . Marayu la king aldo deng keraklan kareti, oneng akakit ta la reng aliwa neng  nung milalapit lang ustu king Aldo. Mangakaba la iki deti uling lalasawan ning Aldo itang yelu. Neng kayi, awsan dong dirty snowballs o shooting stars deti. 

Nucleus ing aus da king masyas a libutad ning kometa. Metung ya kareng mangatuling diling bage king solar system. Anyang sinlag ing sala king Kometang Halley, apat mung porcientu (4%) kaniti ing sinlag pabalik kekatamu. 

Balik-balik la kekatamu deng kometang periodic, kabang misan la mu lalto deng kometang non-periodic o single-apparition. 

Ikit da nong misasalbag deng aliwang kometa, alimbawa ing . Atin namang kometang ikit dang tinud king planeta: tinud ya king Jupiter ing Kometang Shoemaker-Levy 9 kanitang 1994. Atin namang kometang pakalupung o abe-abe neng dudurut king aldo; ukulan o isipan da reng astronomer a pira-pirasu na la ning sadyang metung mung bage, a misalbag . 

Deni reng mapilan kareng kilalang kometa:




#Article 439: Miriam College (295 words)


Ing Miriam College metung yang pipagaralan a alang stock at e magtubung a Filipino ampong Katoliko para kareng bábai king Quezon Lakanbalen, Filipinas. Miyayampang yang programang akademiko manibat pre-elementarya anggang postgradwadu ampong pamanuru da reng atsu na king edad para king pamanalkus (development) ning kabyasnan ampong kagiwan da reng magaral, a miririnan leparan ampong lalam kareng pamisuglung a pambangsa, pangrehiyon ampong internasyonal. Manimuna yang pipagaralang pambabai, dapot deng kayang programang pre-elementarya, pamanuru kareng atsu edad, gradwadu ampong pamanigaral da reng maklak tatanggap lang magaral a lálaki.

Migumpisa ya ing Miriam College kanitang 1926, anyang mekisabi ya ing Arzobispo ning Menila kareng madre ning Maryknoll Congregation a makabasi king 
New York,  a mitalakad lang escuela nung la malyaring iturung mag-mestra deng kayanakan a Filipinang Catolicu. Anyang mumuna, ginamit de ing sadyang cumbintung Agustino king Malabon, Rizal, at meyaus ya iting Malabon Normal School. Makatapilan ya minalis iti anggang 1952. Anyang banwang ita, miyalilan ya lagyu king Maryknoll College, at megi neng permanenting lugal ing Diliman, Quezon Lakanbalen. 

Meragul ing yampang ning Maryknoll College, manibat king pamanurung mestra paras king metung a colegiu ning liberal arts.  Kaybat ning 
Vatican II, migdicisiun ya ing congregaciun a Maryknoll a ibugnus ing karelang obra king dapát a pangmisionariu king mabilug a yatu. Anyang 1977, miyalis ing pamibandi na ampong pamanibala ning pipagaralan paras kareng talapanibalang laico (e pari o madre). Agpang king pamikasundu, miyalilan ya lagyu ing escuela king Miriam College anyang 1989.

Kayabe la kareng pasilidad king campus ding Bahay Silungan, metung a dormitoriu para kareng talapagaral ibat kareng aliwang bansa a saguli mu, ing Gallery of Women's Art a maki obrang donasiun da reng bábaing talatuki ning alit o artist, ing Little Theatre a para kareng miyayaliwang palage king escuela, ing Mini-Forest Park, kapilya ampong day care center.  




#Article 440: Amsterdam (134 words)


 

Ing  iya ing tungkung  lakanbalen na ning  Netherlands, atiu king mauli ning lalawigan North Holland. Ing lagyung Amsterdam ing kabaldugan na Amstel dam. Ing lakanbalen mitatag ya inyang pang12ng dilanwa bilang malating pipanasan a barangay. Ing maalat a kalibudtan bantug ya keng kayang pakadurut a canal, keraklan megawa la inyang Dutch Golden Age inyang pang17ng dilanwa.  The city has been compared with Venice.  Beyond the canals, the similaraties have a basis in the cities' long histories of overseas trading, translating in openess and tolerance.

Agpang inyang Eneru 1, 2006, ing lakanbalen ning Amsterdam atin yang populasyun a 743,027 pakatuknang at ing kayang sukad ning populasyun iya ingpekamaragul diling lakanbalen king Netherlands. Ing urban area atin yang populaysun a 1,021,870 pakatuknang at dake ne ning conglomerate metropolitan area Randstad, a atin populasyun a 6,659,300 pakatuknang.




#Article 441: National Christian Life College (122 words)


Ing National Christian Life College (e mipakuyad king NCLC), at sadyang maki lagyung Maranatha Christian Academy (a pepakuyad king MCA), metung yang pipagaralan a Cristianung (born again) privadu at alang secta (non-sectarian). Atyu king Marikina Lakanbalen ing kayang manimunang campus. Mitatag ya kanitang Febrero 1980 kapamilata'nang Dr. Leticia S. Ferriol, Ed.D., a kasalungsungang magsilbi antimong Directora (Directress) ning escuela. 
 
Atin yang mapilan a sanga kareng miyayaliwang dake ning Filipinas at pati kareng aliwang bansa. Atyu king Malagasang, Imus, Cavite ing pekamaragul.

Miyayampang lang preparatory ampong elementaria deng keraklan kareng campus ning NCLC (dakal kareti ing magdala pa murin king lagyung MCA).

King salukuyang, bukud mung ing campus king Marikina ing ating cursu king colegiu. Deni reng cursung yampang na ning NCLC Marikina:

 
 




#Article 442: National University (Filipinas) (176 words)


Ing National University (NU) metung yang universidad king Menila, Filipinas. Tetag neng Don Mariano Fortunato Jhocson kanitang 1900. Iti ing matwang diling universidad a privadu ampng alang secta king Filipinas. I Camilo Osias ing minunang nang meging pamuntuk.

Ing National University, a maki team a NU Bulldogs, ing metung kareng kayanib a talatatag (founding member) ning University Athletic Association of the Philippines (UAAP) at sadya neng kayanib ning the National Collegiate Athletic Association (Philippines) (NCAA-Philippines). Kayabe ya murin kareng migumpisa king Philippine Association of Colleges and Universities (PACU). Kayabe la kareng grupu kareng aliwang bansa nung nu ya kayanib deng Association of Southeast Asia Higher Institutions of Learning (ASAHIL) ampong International Association of Universities (IAU). Atyu ing escuela king  Dalang M. F. Jhocsonin king distritu ning Sampaloc. 

Among the notable alumni of National University are Philippine Presidents Fidel V. Ramos and Carlos P. Garcia, and writer N.V.M. Gonzalez.

Specialization In Educational Management, Educational Psychology, Child Study And Development, Guidance, Special Education For The Gifted, Mentally Retarded, Children With Behavioral Problems, Mathematics Education, Filipino, Social Studies Teaching.




#Article 443: Diwan (pipagaralan) (119 words)


Ing Diwan aguman de reng pipagaralan king  a gagamit king Breton (amanu). 

Mitatag ya kanitang 1977 ing mumunang escuelang Diwan king Lambaol-Gwitalmeze (opisyal a lagyu king : Lampaul-Ploudalmézeau) malapit king , uling e re buring yampang deng pipagaralan a palakad ning gubiernu ing amanung Breton. 

Ing penibatan ning kaparalanan o sistemang Diwa, nung nu la manigaral Frances ampong Breton deng anak kapamilata'ning , yapin ing pangimut a Ikastolak king labwad a  ampo ing pangimut a   Ysgolion Meithrin king Wales.

Ketang 2005, maygit la king adwang libu adwang dalan (2,200) deng disipulus a magaral kareng escuelang Diwan king mabiug a Brittany manibat king preschool angga king colegiu. Mibusni ya ing metung a pipagaralan a Diwan king Paris,  kanitang Septiembre 2004.




#Article 444: Espanyol (amanu) (490 words)


Ing Espanyol o Kastila (Castila, Español), metung yang amanung Romansi a menibat king dake nang pangulu ning Espanya. Iti ing opisyal a yamanu ning Espanya ampo ning keraklan da reng bansa king , amo ning Equatorial Guinea king Aprika. Miras lang adwang pulu’t limang bansa ampong teritoryu deng gagamit king Kastila antimong manimunang amanu. Bukud kaniti, maulaga yang amanu kareng dakal pang lugal. 

Migumpisa ya ing Kastila antimong diyalektu ning Latin kareng mangalawut a salapungan kareng lalawigan ning Kantabriya, Burgos, Soria and  king pangulu ning Espanya. Manibat karin, bagya-bagya yang mikalat kilub ning Kayariyan ning Kastilya (Castilia, Castille), nung nu ya miyalkus (evolved) at king lambatan, meging manimunang amanu ning kapamahalan ampo ning kalakal. Midala ya king  at aliwa pang dake ning yatu karing tauling limang siglu (dilanwa) kapamilatan da reng kolonista ampong talapaglakbeng Espanyol. 

Miraras lang atlung dalan a milyun adwang pulu’t adwang miliun (400,000,000) anggang apat a ralan a milyun deng magsalitang king amanung iti.. Uli na niti, iti ing maragul diling amanung Romansi, at mapalyaring ing kadwang pekamaragul a yamanu agpang king bilang da reng tubung mangamanu. Ing tantya ra, nung piyabe la reng tubu ampong e tubung magsalita, miras lang limang dalang milyun deti. Uli na niti, mapalyaring ing Espanyol ing kapat a pekamaragul a yamanu agpang king pangkabilugan a bilang da reng talasalita.

Metung ya kareng  ning Misasanmetung a Bansa (United Nations). Dakal lang dili reng magsalita kaniti king Pangulung America, Mauling America, Espanya, at king mas malating bilang king Aprika ampong . Ing Espanyol murin ing kadwang pekamaragul a yamanu king 
, nung nu iti murin ing popular diling dayung amanu (foreign language) a panigaralan da kareng pipagaralan ampong universidad 

Malapit yang dili ing Kastila kareng aliwang amanung Romance a : Asturyanu (), Galyegu (), Ladinu (, ), and Portuges (), at, kareng mapilang aspetu, king Aragones () ampong Katalan ().

Ing Katalan, metung a amanung  (East Iberian), mas malapit ya ketang kasiping nang amanung  () kesa king pamikamaganak da reng Kastila (Espanyol) ampong Portuges. Miwawangis la garalita (gramatica) deng Kastila ampong Portuges, pati na ing keraklan da reng karelang amanu o bokabularyu, at metung a kasalesayan, particular king impluensiya ning Arabu, anyang sinakup deng Muslim ing keraklan ning peninsula (pareu lang melaganap kareng teritoriung Muslim deng adwa). Tatantyan dang 89% ing karelang pamiyawig. 

Ing Ladino naman, a keraklan ing Castila ketang panaun a medieval (Edad Media, Middle Ages o Kalibudtang Panaun), at mas malapit king makabayung Kastila o Espanyol kesa king sanu pa mang amanu, gagamitan de reng lahi da reng Judiung Sephardic, a mitabi king Espanya ketang kalabing limang siglu o dilanwa (15th century). Agpang karing dakal nang katindukan, e ya aliwang amanu nun e metung ya mung diyalektu ning Kastila. Ala lu king Ladino deng katayang ibat kareng tubu king Amerika (Indian o native American) a mikalat ketang panaun ning kolonyalismu. Atin yang kataya ibat king Turku, Ebreu at aliwa pang amanu da reng lugal nung nu la menuknangan deng Sephardi.




#Article 445: Ding Commune ning Pyrénées-Orientales a departamentu (108 words)


Ing departamentu, na ning atin yang 226 commune . Keraklan keng territoryu (maliban mu keng distritu ning Fenolheda) dake ne ning Principalidad ning Catalonia anggang 1659, at ing amanung 
Catalan iya pa mu rin ing mayayagkas (bukud keng French) a kareng mapilan a minor da reng populasyun. Deng lagyung Catalan da reng commune meyakua la ibat keng Enciclopèdia catalana at ing pake na para pilupan la kareng opisyal French a lagyu: ena buring sabyan ing kasalungsungan o dating amanu da reng commune.

The following names of communes are no longer in use, 
either because the commune has been absorbed into another 
commune or because it has changed name.




#Article 446: Amanung Hapones (992 words)


Ing , Hapon o Apon, metung yang amanung gagamitan da reng maygit king dinalan atlumpung miliun (130,000,000) a tau king Japan ampo kareng comunidad da reng Japon a minalis kareng myayaliwa nang dake ning yatu. Metung yang amanung tuglung-tuglung (agglutinative) at makikilala kapamilata'ning metung a komplikadung kaparalanan o sistema da reng amanung pamye-galang (honorifics) a sasalamin king kauryan nang herarkikal (mapipitna agpang king katas o kabilyan king sociedad) ning sociedad a Japon. Atin yang alkus (form) o uri ning pandiwa ampong particular a kataya ba yang makilala ing kabilyan o katas ning magsalita, makiramdam ampong taung pisasabyan. Ditak la mu deng uri ring katni (sound) ning Japon, at sistema da reng tonu at gegeng babye pamiyaliwa kareng amanu (lexically distinct pitch-accent system). Ing balu tamu tungkul king Japon ketang minuna keraklan makabasi ketang kabilyan na ketang kawalung siglu (dilanwa), nung kapilan la misulat deng atlung pekamaulagang kasulatan ning Matwang Japon (Old Japanese); nanupata, ating mas ditak a a kasulatan a mas matwa, at keraklan pakadukit (inscriptional) la reti. Ibat ya king metung a kasulatan ibat Chinang kanitang 252 A.D. ing mumunang pangabanggit da reng katayang Japon. 

Misusulat ya ing amanung Japon kapamilatan da reng atlung uring sulat a abe-yabeng magagamit:  o kanji, ampong adwang uring sulat a , ing hiragana ampo ing katakana. Magagamit ya mu naman ing  o rōmaji king makabayung Japon, lalu na kareng lagyu ra ampong sagisag deng cumpania, patalastas (advertising), ampo king pamanyulat o pamagpalub ning amanung Japon king computer. Keraklan, deng nomirung  a gagamitan da kareng bansa ning Albugan (Western) ing gagamitan da, dapot maralas la muring magagamit deng nomirung 

Maragul ing ambag da king Japon deng katayang indam ibat kareng aliwang amanu. Misna lang dakal deng katayang ibat king Isic (amanu), o milalang basi kareng amanung Isic, kilub ning libu limang dalan (1,500) a banwa. Manibat anyang tawli nang dake ning kalabingsyam (19th) a siglu o dilanwa, dakal ne ayandam a yamanu ing Japon ibat kareng , keraklan king Ingles). Uli ning espesial a pamiugnayan ning Japan ampong Holland ketang kalabingpitung (17th) a dilanwa, maragul ing influencia ning amanung  o Dutch, nung nu la meyandam deng katayang bīru (ibat king bier; ) ampong kōhī (ibat king koffie; ). 

Mikakasundu la reng  o talapagaral king kasalesayan ning amanung makatutuk king amanung Hapon a metung ya kareng adwang kayanib king familiang amanung Japonic; ing  itang metung. Nanupata, deng aliwa, tuturing dong dialectu ning Hapon deng salita kareng islang , uling e pa malino nung makananu la at kapilan miras kareng islang deta deng magsalita kareti. 

E pa malino ing kaugnayan ning pamilyang Japonic kareng aliwang amanu. Dakal nong pepamunikalang teorya, a miyuyugne kaniti kareng dakal a aliwang amanu ampong pamilya, kayabe no reng mapilang amanung mewala na (extinct) a sadyang gagamitan da reng culturang milabas king Korea; ing Koreanu (amanu); deng ; ampo reng , at dakal pang aliwa. Atin muring magmunikalang metung yang amanung creole a nung nu la misasanib deng maygit metung kareti. King salukuyan, ala pang teoryang tatanggapan da reng keraklan, at mapalyaring malwat deng pidibatian ing bageng iti. 

Lipat ning halus king Japan ya mu magagamit ing Hapon, sadya reng gagamitan kareng aliwang lugal, at kanita at angga pa ngeni. Anyang sinakup ne ning Japan ing Korea, Taiwan ampo reng mapilang isla ning Dayatmalat a Pacifico bayu at anyang malilyari ing Kadwang Gerang Pangkabilugan, pinilit dong manigaral Hapon deng tau kareng bansang deta king pamitikdo nang imperio ning Japan. Uli na niti, angga anyang decadang 1970, dakal kareng bansang deti ing makapagsalitang Hapon bukud kareng sarili rang amanu. Maralas, gagamit lang Hapon antimong mumunang amanu deng comunidad a Hapon a minalis kareng aliwang bansa. Atyu king Brazil ing pekamaragul kareti. Atin murin king Peru, Argentina, Australia (lalu na king Sydney, Brisbane, ampong Melbourne, ampo king America (lalu na king California ampong Hawaii).Ating malating comundiad da reng minalis king Davao, Filipinas, nung nu dakal la reng Filipinung maki lahing Hapon, bukud pa king Laguna at aliwa lugal king Filipinas. Maki adwang dalan, apat a pulu't limang libu, limang dalan labing walung (245,518) king Japan, bukud pa karetang mikyasawang memalen a Hapon. Makapagsalita lang Hapon deti. Nanupata, malagad la mung makapagsalitang masalese king Hapon deng karelang palipi, yawsan dang nikkei 日系, literal a paliping Hapon o Japanese descendants). Bukud kareti, tatantyan dang ating maki pilang milyung e Hapon a manigaral Hapon; yampang de ing amanu kareng pipagaralan a elementarya ampong sekundarya.

Ing Hapon ing amanu nang opisyal a de facto king Japan, a ya kabud bansa king yatu nung nukarin iti ing magagamit a opisyal a yamanu. Ating metung a uri ning amanung tuturing dang yang tutukyan (standard): , Hapon a tutukyan (standard Japanese), o , amanung pangeganagana (common language). Halus milulupa la kabaldugan deng adwang katayang deti. Ing Hyōjungo ampo ing kyōtsūgo metung yang conceptung katulid ning dialectu. Ining amanung gagawan Migmula ya ining amanung gagawang batayan (normative) kaybat ning after Meiji Restoration  (1868) at makabasi king amanung magagamit king dake nang babo (uptown) ning Tokyo uli ning pamangaylangang mikayntindi.Gagamitan de kareng eskuwelal, telebisyon ampong komunikasyun ning kapamahalan ing hyōjungo, a yang uri ning Hapon yang pisasabyan king articulung iti.

Sadya-sadya, aliwa ya king king karaniwang amanung Hapon (, colloquial language o amanung karaniwan king amanung tutukyan king pamanyulat (, amanu ning panyulat o literary language). Myaliwa la garalita (gramatica) deng adwang sistema, at atin la muring pamiyaliwa kareng karelang kataya. Ing bungo ing manimunang uri ning Hapon a magagamit neng susulat angga anyang manga 1900. Manibat kanita, bagya-bagya yang mesikan ing kogo, at pareu dong gagamitan king pamanyulat deng adwa angga anyang dekadang 1940. Gagamitan de pa murin ing bungo deng talasulat amlat (historian), talapanigaral king panyulat (literary scholars) ampo reng abugadu (makasulat la pa murin king bungo deng dakal a leyi o batas a menatili kaybat ning gera, dapot taglus-taglus ing pamagpursiging ibayu ya ing amanu). Ing kōgo ig keraklan dang gagamitan king pamanyulat Hapon ngeni, dapot lulub da neng kayi ing bungo king makabayung Hapon nung atin lang buring iparas a epektu.




#Article 447: New Era University (415 words)


Ing New Era University (NEU) metung yang pipagaralan king Filipinas a palakad ning Iglesia ni Cristo (INC). Atyu king # 9 Central Avenue, New Era, Quezon Lakanbalen, king Central Office Complex ning INC. Atin yang mapilang sanga kareng myayaliwang dake ning Filipinas, alimbawa king San Fernando Lakanbalen, Pampanga, king Lipa Lakanbalen, Batangas, ampong General Santos Lakanbalen, South Cotabato. 

Mitatag ya kanitang Junio 17, 1975. New Era Educational Institute ing minuna nang lagyu, at king Echague, Quiapo, Menila king Dalang Carlos Palanca ya anyang purmeru. Anyang mumuna, secundariu (matas a pipagaralan o high school mu ing yampang na, oneng meragul ya kanitang 1977, at mika cursu ya mu namang technical ampong vocational lalam ning Center for Livelihood and Skills Training (CLST) anyang meragul ya ketang 1977. Atin ne muring cursung graduadu (masteral ampong doctoral). 

Miyalilan yang lagyu king New Era College anyang kinilala neng colegiu ning Ministry of Education, Culture and Sports (MECS) ketang 1981. Ketang Junio 1995, miyalis ya king salukuyan nang lagyu, ing New Era University, anyang gewa neng universidad ning Commission of Higher Education (CHED). 

Anyang 1982, milyari ing mumuna nang seremonya ning pangayari o commencement exercise, at pigkalub na ing Bachelor of Science in Psychology, Industrial Education ampong Business Administration kareng mumunang labing adwang graduadu o miyari.

Mitatag ya ing escuelang pang-graduadu ketang banwang 1983-84, at miyampang yang Master of Arts in College Teaching. Migumpisa la murin deng cursung Bachelor of Elementary ampong Bachelor of Secondary Education. At anyang 1984, inumpisan no ning New Era College deng kayang departamentu ning preschool ampong elementarya.

Anyang Mayo 10, 1986, biklat neng Eraño G. Manalo ing bayu at permanenting campus ning New Era College king Dalang St. Joseph, Milton Hills Subdivision, Diliman, Quezon Lakanbalen. Uli ning prublema king kataimikan ketang lugal ning campus king Menila, miyalis la mu naman deng departamentung secundaria ampong pamiturung e pormal (non-formal education) ketang bayung campus king Diliman. Uli na niti, miyabe-yabe la reng eganaganang dake ning colegiu lalam ning bayung gusaling maki apat a palapag o pisu.

King salukuyan, palakad ne pa murin ning INC para king pamangaylangan da king pamituru o educacion deng kayanib, dapot tatanggap yang magaral ibat kareng e kayanib. Atyu murin king lalam ning universidad ing College of Evangelical Ministry, nung nu na la sasanayang maging ministru deng kayanib nang lalaki. 

Deng aliwang colegiu ila pin deng College of Engineering and Technology, College of Nursing, College of Business Administration, College of Arts and Sciences, College of Education, College of Law ampong School of Graduate Studies.




#Article 448: Organ (anatomy) (339 words)


Ş:Para kareng aliwang gamit, lawen ya ing Organ (disambiguation)
Keng biologia, ing organ (Latin: organum, o kaya organu keng Kapampangan  metung yang instrumentu, o gamit) metung yang lupung a  tissue nung nu manigobra ya keng mismung gawa o lupung a gawa.  Keraklan atin yang pun a tissue at sporadic tissues. Ing pun a tissue iya ing aliwa keng , mismung organ. Alimbawa, ing pun tissue keng pusu iyapin ing myocardium, kabang ing sporadic ila reng nervius, daya, connective alwp.  

Pangkaraniwan a animal (kayabe la reng  tau) deng organs kayabe la reng pusu, baga, utak, mata, bituka, atdu, kundilat, butul,  batu, ate, dungus, balat (ing pekamaragul organ ning tau), matris, at ing pantug. Deng organ da ring animal kilub ning katawan darelaya lang  bilang kilub organu.  Deng kilub organu ilangan, mayayaus lang viscera, ing pangmarakalan malagad yang magagamit ing katayang viscus.

Deng organ na ning tanaman malyaring midake bilang pang-guleule at pangdarakal.  Deng pang-gule organ ila reng yamut, tangke at ing  bulung, kabang deng pangdarakal ila reng bulaklak, butul at bunga.

Deng pang-guleng organ kailalngan la para mamantini ing bie da reng tanaman (gagawa lang pang-gule, kailangan a gamit, kalupa na ning ausan dang photosynthesis), kabang deng pangdarakal kailangan la king reproduction. Dapot nung atin asexual pang-guleng pangdarakal, deng pang-guleng organ ial reng gagawang bayung generasyun a tanaman: keraklan ila reng gagawang clonal colony.

Deng lupung a kasapning organ ing aus da organ a tuntunan. Deng organ a atiu keng tuntunan mapalyaring kasapni la karas keng gawa, dapot ing pangasapni ra karas keng gamit ila reng keraklan a magagamit. Alimbawa, ing paman-i a tuntunan atin yang lupung a organ a gagawa a misasanmetung la para makapalual, misimpan, at magdala lang imi.

Deng gamit da reng organ a tuntunan keraklan ign gamit da lapo-lapo.  Antimo, ing nervius at endocrine system pareu lang gagalo kapamilatan ning metung mung organ, ing hypothalamus. Uli na niti, deng aduang tuntunan piabe at panigralan da la bilang neuroendocrine system. Mkanyan mu rin keng musculoskeletal a tuntunan, nung nu makaugne la reng muscular at ing  skeletal system.




#Article 449: Arung (146 words)


Anatomically, ing arung makapatoto kareng vertebrate nung nu karin ya makabale ing nostril, nung nu karing ya mangisnawa (papalub at papalwal a angin)  a ausan dang respiration keng English kayabe ne ing asbuk.



Keraklan kareng mammal, ing arung iya ing manimunang organ para keng pamamau. Kabang ing animal sisingap ya, ing angin daragus kapmialtan ning arung at kareng aliwang balangkas a ausan dang turbinate keng pidalan ning arung.




#Article 450: Asbuk (110 words)


 Ing  asbuk, iya ing busbus nung nu ing organismu karin ya mamangan at miminum danum. 

Kareng ngan mammals, ing asbuk atsu keng arap na ning lupa.  Deng e-mammals deng karelang asbuk ing atsu kareng aliwang lugal (alimbawa, ing asbuk ning planarium atsu keng libudtad ning atian).  Deng aliwang animal, kalupa da ding cnidarian, deng  brachiopod, at ding planaria, ala lang makakawaning pitaklan, inya papalual da ing karelang takla kapamilatan ning asbuk.

Keraklan kareng animal atin lang ganap a pamaglaso pamangan, nung nu ing asbuk atsu keng metung a sepu at ing pitaklan naman atsu keng aliwang sepu.

Ing asbuk keraklan magagamit ya keng pamamangan, dapot atin yang aliwa pang gamit.G




#Article 451: Labi (468 words)


Ing Labi mayayakit yang organ king asbuk da ring tau at dakal a animal.  Deng labi malambut la, makapalual, gagalo at keraklan gagamitan lang para pamangan, pamanam at king pamanyalita.

Ing Babo  (Labium superioris) at ing lalam labi (Labium inferioris) malyari lang abalu ding karelang pamialiwa. Ing lalam labi keraklan maragul ya kesa keng babo.The lower lip is usually somewhat larger. Ing sepu na ning makapadurut a labi keng balat ing aus da vermilion  a sepu,  o kaya vermilion mu kabud. Itang makapatalakad a kulkul keng babo labi ing aus da  philtrum. Ing itang eganaganang balat pilatan ning labi at arung daleraya ya bilang ergotrid. 

Ing balat ning labi, atin atlu anggang limang cellular a tumpak, maimpis ya nung wawangis me keng balat ning lupa, a atin anggang 16 a tumpak-tumpak. Kareng maputi balat, ing balat ning labi ala yang  melanocyte (pigment cells, nung nu mamie yang kule keng balat. Uli na niti, deng paragus daya lulto la keng balat ning labi, nung nu  malutu-lutu la reng labi ra. Karneg manuling-nuling a balat ini e masyudaung mayayakit, nung nu ing balt ning labi atinmas dakal a melanin at keraklan mas makapal ya.  

Ing balat ning labi eya mabulbul at ala yang  sweat gland  o sebaceous gland o eya manimawas. Inya , ala yang panlaban a balat a pawas o laru ning katawan para pampakinis, at para paten no reng pathogens, at pakapalian ne iti.  Inya ing labi saguli langi ya at mangaspak ya.

Ing balat ning labi metung yang stratified squamous epithelium. Ing membrane a wawa atiu ya karin ing malapad a  sensory cortex inya saguli manamdaman ya.  Ing Frenulum Labii Inferioris iya ing frenulum na ning lalam a labi.  Ing Frenulum Labii Superioris metung yang  frenulum na ning babo labi.

Uling atin yang sariling laman, dneg labi gagalo la. Deng labi magagamit la ustung mamangan, pamanalan keng pamangan, o kaya para isubu na iti.on, Karagdagan na niti, ding labi, magagamit la para isara ya ing asbuk para e lumual ing pamangan at inuman kilub at para e lungub deng emu buring lungub.  Nung gagawa kang malating busbus, ing panyipsip ning asbuk sisikan ya.  Ining pamansipsip  a iti kailangan ya kareng bingut para sumusu. 

Ing labi dakal a ya nerve ending inya makipamuk ya kareng salat a panamdam. Deng labi masiri la keng pamanyalat, dimla at pali. Inya iti mayalaga ya kareng bingut king karelang pamikbalu kareng era balung bage. 

Ding labi malyari lang maglalang miyayaliwang katni - lalu na deng ausan dang labial, bilabial at labiodental kakatning a panamdam - inya mayalaga yang dake keng pamaglalang kareng pamanyalita.  Deng labi malyari lang gamitan pamasyuk, o kaya bageng pang-angin a gamit  kalupa na ning turutut, flute, o clarinet.

Bilang organ na ning katawan, ing labi malyari yang dugpa ing sakit o malyari yang pakit a sakit:

Scientific Sources:




#Article 452: Kile (172 words)


  
Ing kile iti ing atsu keng babo ning mata at tutukian ne ing butul a babo ning mata.

Ing mumunang gamit na ning kile ilapin deng para milisiya keng basa, keraklan keng malat a pawas at uran, a dumagus keng mata, metung a organ a mayalaga keng pamanlawe. Ing makapasalingkung aske ning kile (makapatomba at patilus keng metung a sepu), bibitasan na ing basa e mananabu keng mata at dumagus keng talindiking ning mata at keng talindiking ning buntuk at keng dane ning arung. Ing makapalual a telabaleng mata da ring makabayung tau, makanyan pa mu rin ing gamit na ning kile at telebale.  Kambe na ning kile, ing telabale na ning mata, mamaie salilung kareng mata laban keng aldo.

Ing kile sasagkalan na la naman deng balikubak at aliwang mangalating bage a mananabu keng mata, at magagamit yang panamdam kareng bageng antimo deng insektu.

Deng kile atin  la naman mayalagang gamit antimo usutung mangapakitrut ka o kaya usutng mimua ka.  Kareng aliwang kalinangan ing kile magagamit yang panatu, tatangu, at magmatas.




#Article 453: Ipan (527 words)


Deng Ipan, keng amanung English, teeth metung lang balangkas a mayayakit keng panga da reng dakal a vertebrates nung nu magagamit la para pamirasu, panginis at pamalangut keng pamangan. Deng aliwang animal lalu na reng mamangan carni a ausan dang carnivore keng amanung English, gagamitan diya naman ing ipan para paglaban. Deng yamut da ring ipan makapanpan lang gilagid. 

Deng ipan ila reng metung a pangilala (at pangmaluatan), da ring mammal. Deng Paleontologists gagamitan do reng ipan para a kilala da la reng miyayaliwang species da reng fossils at ababalu da la reng karelang ugnayan. Ing aske na ning animal atin yang kasapni keng kayang pamamangan. Alimbawa, deng tanaman masakit la lasawan keng dungus at bituka inya deng herbivores dakal la molars para paglangut, kabang den naman carnivores, kailangan de ing pangil para makamate at lapakan de ing laman.

Deng tau diphyodont la, ing kabaldugan na, adua lang ilera deng ipan da. Deng mumunang ilera (ing bingut, gatas, primara o deciduous a ilera) ing ustu magumpisa lang lulual mga anam a bulan a idad, agiang deng aliwa mibabait lang atin metung o aduang mayayakit a ipan, kebaluan keng English bilang neonatal a ipan. Ing pangkaraniwan a pamanubu ning ipan king idad a anam a bulan ausan dang teething mapalyaring masakit para keng metung a bingut. 

Deng aliwang animal atin lang metung a ilerang ipan (monophyodont) kabang deng aliwa naman dakal lang ilera(polyphyodont). Deng pating, alimbawa, tutubu lang byung ilera balang kaduang duminggu para alilan la retang mepudpud nang ipan. Deng dagis deng karelang pangil daragul la at mapupudpud la kapilatan ning karelang pamagngatngat, at a mamantini ra ing pane kaba ning ipan.

Ing dental anatomy iya ing parang ning anatomy makapasuyu keng pamanigaral keng balangkas da reng ipan. Ing pamanalkus, pangayalto, at uri na ning ipan keni la durugpa, dapot ing  dental occlusion, o kaya ing pangatagkil eya kayabe. Ing dental anatomy  iya mu rin keng  taxonomical science nung nu pagaralan da la  naman deng pamilagyu at balangkas na ning ipan. Dening kapabaluan mamie lang paralan para masaguli dalang abalu deng ipan at ding karelang balangkas potang panigaralan at uluan dala.  

Deng tau keraklan atin lang 20 primerang ipan (a ausan da naman
deciduous, bingut, o kaya ipan gatas) at 32  permanenting ipan.  Kareng primerang ipan, deng 10 mayayakit la king maxilla at ding aliwang 10 king mandible.  Deng ipan makauri la bilang pamirasu (incisors), pangil (canines), at pangiling (molars).  Kareng primerang ipan, atin aduang uring pamirasu (o kaya pamirat) kalibudtan at patalindiking, at aduang pangiling, ing mumuna at ing kadua. Deng eganaganang primerang ipan miyayalialan lang kalupa rang permanenting ipan puera mu kareng pangiling, nung nu miyayalilan lang permanenting premolars o bayu pamangiling.  Kareng permanenting ipan, deng 16 mayayakit la keng babo panga(maxilla) at ding 16 naman keng lalam panga (mandible).  

Keraklan kareng ipan atin mayayakit para iti abalu do reng pamialiwa.  Dakal la reng pamialaiwa notation systems para idalerya de keng metung a mismung ipan.  Deng atlung pangkaraniwan a tuntunan ilapin deng FDI World Dental Federation notation, ing universal numbering system, at ingPalmer notation method.  Ing FDI a tuntunan magagamit ya mabilug a yatu, ati ing universal kerkalan magagamit ya king malaparan a United States.




#Article 454: Our Lady of Fatima University (341 words)


Ing Our Lady of Fatima University, a sadyang maki lagyung Our Lady of Fatima College, metung yang privadung universidad king Filipinas. Adwa ya campus, metung king Valenzuela Lakanbalen ampong metung king Quezon Lakanbalen. Makatutuk ya ing universidad kareng cursung makaugne king pamanulu o medicina. Ibat ya ing kayang lagyu king  Philippine National Shrine of Our Lady of Fatima a malapit king campus king Valenzuela, dapot e 
makaugne king Iglesia Catolica, at tatanggap yang magaral king sanumang relihiun o kasalpantayanan. 

Mitatag ya king Valenzuela kanitang 1967 kapamilata'nang Jose C. Olivares ampo ing kayang manuyang, i Dr. Vicente M. Santos, at menibat ya king 
Our Lady of Fatima Hospital. Ing ospital a iti ing meging manimunang magserbisiu king kabulasan (health) da reng tau Valenzuela. Metung yang negocianti
i Olivares, a meging propesor king quimica (chemistry) king Ateneo de Manila University ampo king University of the Philippines. I Santos naman, simpli ya penibatan king Hagonoy, Bulacan, miyari ya king University of Santo Tomas, megi yang , at pepanganak yang 
syam a pulu't anam a libung (96,000) bingut king apat nang pulung banwang magsilbi . Kapagnasan ning colegiung itikdu la reng 
virtud ning veritas et misericordia ( para king katutwan ampong pakalulu).

Meragul ya ing institucion manibat king general hospital paras king teaching hospital para kareng maningat king kabulasan (health care providers), antimo deng nurse ampong komadrona. Migumpisa iti kanitang 1973, nung kapilan ya mitatag ing  Our Lady of Fatima College of Nursing. Ketang 1976, mipasar la reng anggang kinangwa king Nursing Board examinations, bageng e pa sadyang milari. . Sindu nang Dr. Santos ampo ning kayang asawa, i Juliet Olivares-Santos, ing pamagparagul king escuela, kayabe ne ing pamitatag ning  Fatima College of Medicine kanitang 1979. Agyang makatutuk ya pa keraklan king medicina ampong kabulasan ing Fatima, miragdagan la reng kayang cursu ketang decadang 1990, at migumpisa la reng cursu antimong computer science, maritime education, ampong comerciu. Megi yang universidad ing colegiu ketang Diciembre 2002, nung nu i Vicente Santos ing pamuntuk a talatatag (founding president). Anyang kamate na, ing asawa na ing minaliling pamuntuk. 




#Article 455: Aquilino Pimentel, Jr. (432 words)


I Aquilino Nene Quilinging Pimentel, Jr. (born December 11, 1933) metung yang puliticung Filipinu. Minuna yang mialal antimong delegadu king 1971 Constitutional Convention, at merakap ya aniang mibulalag ing  lalam nang Presidenti Ferdinand Marcos. Aniang 1980, mialal yang Alcaldi ning  Cagayan de Oro Lakanbalen king Misamis Oriental, leko neng  Marcos, at misubli ya kaibat ding mangaragul a demonstrasiun ding malda aniang 1981, at merakap yang pasibayu aniang 1982 ampong 1985. Kaibat, mialal yang Assemblyman ning Batasang Pambansa, nung nu ya migsilbi manibat 1984 anggang 1986.   

Kaibat ning People Power Revolution, pinili neng Presidenti Corazon Aquino antimong Ministru ning Kapamahalang Local (Minister of Local Government) ampong talausuk ning pamuntuk/pekapun a negosiador (Presidential advisor/chief negotiator) kareng rebelding Muslim king Mindanao. Kaibat, mialal yang Senador (1987-1992), at ya ing meging talalalang ning katatalakaran (seminal) a Local Government Code. Kaibat, tinagal yang kaduang pamuntuk kanitang 1992 king lalam ning Partidu Liberal king kayabe ne i Jovito Salonga a tinagal pamuntuk, at panglima ya kareng candidatung kaduang pamuntuk, at menikua yang 9.9% ning botu. Mepirait ya aniang alalang pambangsa kanitang 1995 kaibat nang tinagal pasibayu king panga-senador. Dela ne ing casu king Kakataskatasan a Ukuman, at simbut ne ing kayang dalum aniang 2004. Kanitang 1998, sinambut ne namang senador, at migsilbi ya manibat 1998-2004. Inalal deng kalabing siam (19) a Pamuntuk ning Senadu, at migsilbi yang 2000-2001. Aniang Mayu 10 2004, misubli ya king Senadu; katlu yang pekamatas kareng botu king mabilug a Filipinas, king metung a alalan a maki alus 80 candidatu para kareng 12 puestu king Senadu.   

Anting talapamuntuk (chair) ning Blue Ribbon Committee, rinecomenda na ing pamanusig kareng mangatas a opisial ning kapamahalan ibat kareng minunang administrasiun dikil king Expo Pilipino centennial scam, ampo ing e ustung pamangamit kareng pondu ning Retirement and Separation Benefits Systems of the Armed Forces. Rinecomenda na murin ing pamanusig da reng mapilang tauan ning  Land Registration Administration a misangkut king pamangawang e tutung titulu king gabun. Mas bayu kaniti, mika imbistigasiun ya ing kayang lupung (committee) kareng sasabian nang Gobernador Luis “Chavit” Singson dikil king jueteng scandal. Antimong Talapamuntuk ning Lupung king Kapamahalang Local (Committee on Local Government), susuportan na ing maleparan a pamagbayu bang pasikanan ing papil da reng local a kapamahalan king paniulung ning bangsa. Ikua na murin ing pamag-apruba ning Senadu bang isubli ing pamanibala kareng pulicia kareng local a kapamahalan, at sinulat yang leying mitutuldu king petsa da reng alalan king ARMM.

Ya ing pamuntuk ampong talatátag king partidung PDP-Laban. Aniang April 25, 2008, megi yang talalalang king metung a munikalang leyi (bill) a manalis keng sistema ning Filipinas ba yang maging republicang federal.




#Article 456: Babo California (159 words)


Ing Babo California o (Alta California) mitatag ya inyang 1804 inyang ing lalawigan California, kanita dake ne pa ning  Spanish colony ning Bayung Spain, mepitna ya keng dane ning gulis a kakawani ne  ing Franciscan missions king pangulu manibat kareng Dominican missions ning mauli. Ing mauling dake meging yang territoryu ning Baja California. Deng aduang territoryu meyaus la naman Bayung California (Babo California; Alta California) at Matuang California (Vieja California; Lalam California).

Ing Babo Californiamdash;sasakupan ne ing gabun a ngeni sakup ning makabayung US states ning California, Nevada, Utah, pangulung Arizona, albugan Colorado, at maulingalbugan ning Wyomingmdash;mika katimawan ibat keng Espanya inyang 1821 inyang kayariyari ning Mexican Guera ning Katimawan, kaibat ning guera at makuyad ning pamiabe ning  Mumunang Emperiu (nung nu papayali ya ing Espanya inyang 1822), dapot e mekilala bilang bayung timawang United Mexican States. Ing 1824 Constitution  daleraya yang bilang metung kareng deng territoryu. Ing Mexico mewalan yang upaya keng territoryu pauli ning Mexican-American Guera (1846ndash;1848). 




#Article 457: Buak (145 words)


 

Ing Buak metung yang tutubung kilual a protina , a mayayakit mu kareng mammals. Lulual ya manibat keng epidermis, agiang daragul ya ibat keng buak a follicle king malalalm nang dake ning dermis. Agiang dakal kareng aliwang organismu, lalu na kareng insectu, papakit do ring pamandagul manibat kareng filamentous. Ela mabibilang buak deti. Deng mayayaus a buak (trichomes) mayayakit la naman kareng tanaman. Ing projections da reng arthropods, kalupa da reng insectu at babagwa ing aus da talaga insectung bristle. Ing buak da reng e tau a mammal species keraklan mayayaus yang bulbul. Atin mapilan kareng uring animal kalupa da reng pusa, asu at dagis pelipi da la para ditak o ala lang bulbul. Kareng aliwang species ing buak mawawala ya o makakalbu la karas da keng idad. 

Ing taganang component ning buak ausan deng keratin. Deng Keratins protina, makabang tanikalang (polymer) ning amino acid.




#Article 458: Commune king France (103 words)


Ing  commune iya ing pekamababang administratibung pangadake king French Republic. Ing French akatayang commune linto ya inyang pang12 dilanwa, ibat keng  Medieval Latin communia, ing kabaldugan na pamirungut da reng tau a karake da ing karelan pamilupang bie, ibat king Latin communis, ing bageng atin pamipalupa.

DengFrench commune alus ila reng incorporated a  balen/lakanbalen king United States o kaya Gemeinden king Germany. Ding French commune ala lang taganang katumbas king United Kingdom, a mika kabilyan a mga English districts at civil parishes.

Ing French commune cmalyari yang atin 2 million pakatuknang kalupa ning Paris, o balen a 10,000, o kaya 10-tau keng village.




#Article 459: Dagis sungsung (215 words)


Deng dagis sungsung (Guinea pig o cavy king Ingles) rodent (kamaganak da reng dagis) lang kayanib king familiang Caviidae ampo king genus a Cavia. Lipat ning karelang lagyu, e la ibat China (“sungsung”) deti.  E la murin ibat Guinea, at e ro malapit a kamaganak deng babi. Menibat la reti king kabundukan ning Andes king Mawling America (South America).  Agyang e no mayayakit king ilang (“in the wild”), atin la pa muring kamaganak a species deti a mabibye kareng madikut a patag ampong plateau (matas a patag) ning labwad a ita.  

Maulaga ing papil ning dagis sungsung king cultura dang balen deng tubung grupu (indigenous groups) ning Mawling America, anting metung a pikukwanan pamangan ampong gagamitan king tradiciunal a pamanulu ampo karang ceromonias a pang-relihiun .

Kareng sociedad ning Albugan (Western societies), sinikat ya ing dagis sungsung antimong metung a sese manibat anyang dela re deng negocianting ibat Europa kanitang kalabing-anam (16th) a siglu. Uling matunud la reti, at malugud kareng tatalan ampong papakan karela, at malagwa lang sesen, angga ngeni, dakal la pa reng mahilig manyese kareti. Ating aguman (organizaciun) a mitatag king mabilug a yatu para king pamanyese kareti para kareng ligligan (competitive breeding). Dakal lang uring (variety) dagis sungsung, a myayaliwa kule ampong itsura, deng sesesen da reng propesional a magparakal kareti.




#Article 460: Galal a Palanca (280 words)


Ing Galal a Palanca o Palanca Awards (Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Galal a Panalalang Don Carlos Palanca king Literatura) ing prestihiyosu at maluat diling galal king literatura o malagung panyulat. Ausan de iting Pulitzer Prize ning Filipinas. Atin lang metung o maigit pang simbut a Palanca deng manimuna o pekamaulagang talasulat a Filipinu king Ingles o Tagalug.  Sasabian dang ing pamanyambut keti ing tandang mekalub ne king yatu ning panyulat a Filipinu ing metung a talasulat.  

Mitatag ya ing Palanca Awards kanitang 1950 kapamilatan da reng talapagmana nang Don Carlos Palanca Sr., metung a negosianting migtagumpe king bie kapamilata'ning sipag, sariling pamanigaral, ampong matulid a dapat. Kapagnasan na ning Galal a iting isulung ya ing panyulat a Filipinu kapamilata'ning pamamie galal kareng talasulat ba rang itayis ing karelang talentu bang mikudta king karelang masanting diling obra; ing magsilbing simpanan (treasury) da reng iyas da reng talasulat a Filipinu, at sumaup king pamikalat da reti king malda, lalu na kareng magaral.

Migumpisa ya iti king kategoriang  king Inglis ampong Tagalog.  Manibat kanita, miragdag la reng kategoriang  (One Act Play) kanitang 1953,  o Poesia (Poetry) kanitang 1963,  (Full-length Play) kanitang 1975,  o Esai (Essay) kanitang 1979,  (Novel) kanitang 1980,  (Short Story for Children) kanitang 1989,  kanitang 1990, ampong  kanitang 1994.

Ketang 1997, atlu lang bayung dake (divisions) deng mibuklat. Deti reng Makuyad a Salita king Ilokánu, Sebuánu ampong Ilonggu. Ba lang magunyat a sumulat deng kayanakan, mibusni ya ing Kabataan (Kayanakan) Essay para kareng magaral king sekundaria o high school ketang 1998. At kanitang 2000, mibuklat ya ing kategoriang Future Fiction, makakawaning kategoria ning makuyad a salitang maki kapagnasang lagpus king angganan ning salukuyan ba yang asuglapan ing paintungulan.




#Article 461: After the Day's Toil (974 words)


Iting articulung iti menibat ya keng Inquirer makapetsa 10/07/2007

Menila, Filipinas -- Kaibat ning  limang dekadang pamanintun, deng pamilya nang Vicente Alvarez Dizon, ikit da ne ing pinta a menyambut at mika galal bilang mumunang dili king panginternational a ligligan inyang 1939 nung nu kayabe la ring bantug a Salvador Dali at Maurice Utrillo.

Ing obra maestra nang ning meangubie Dizon, After the Day's Toil, a nung nu tauli deng ikit deng pamilya na inyang 1952 na dela re keng bangsa para keng Philippine International Fair, atiu ngeni keng pibandian nang Dr. Rogelio Pine, metung a Filipinu cardiologist magdatun king New Jersey, USA.

Y Pine seli ne iti inyang 1980 kang Daniel Grossman na ning Grossman Gallery, nung nu iya seli na neman keng IBM New York inyang ing kumpanya memisali yang dakal a pinta inyang katataulian ning 1970's. 

Y Dizon, na ning Universidad ning Filipinas, kanita School of Fine Arts, pininta ne ing After the Day's Toil inyang 1936 bilang graduation thesis kabang atin yang postgraduate scholarship king Yale University king New Haven, Connecticut.

Inyang minuli ya, migdatun ya Malate, Menila at sindu na ing pamanuru na king UP, ing  National Teachers' College, at aliwa pang pipagaralan.

Inyang 1939, y Thomas J. Watson, ing mitatag keng International Business Machines (IBM), mekaisip yang mitatag a ligligan a panginternational keng art king Golden Gate Exposition king San Francisco, California.

Peparala ne ing kayang pekakatawan, y Kevin Mallen, kareng 79  a bangsa mabilug a yatu para manintun makiabe.

King Menila, y Mallen pintalan ne y Dizon king kayang tuknangan king 1111 A. Mabini Street, para lawen ne ing After the Day's Toil.

Y Mallen seli ne ing pinta para keng IBM kabud ikit ne, at pepakuadru ne at peparala ne United States.

Miyabe ya keng International Competition on Contemporary Art ning 79 a bangsa king Golden Gate Exposition.

Ketang maamlat a ligligan, ing After the Day's Toil menyambut yang mumunang galal kapamilatan da ring alal da ring malda.  Ing pepalub ning Espanya kapamilatan nang Salavador Dali, menyambut yang pangadua, at ing pepalub ning United States pangatlu.

Ing pepalubg nang Utrillo eya menyambut.

Ing makatatak keng menyambut a medalya ing mababasa: Pisanmetung da reng bangsa keng Pacific iya ing kapigaganakan ning America at kapanibalan.  Ing San Francisco iya ing pasbul papunta keng dayat malat nung nu durulang ya kareng bangsang a reti, inya ing Golden Gate International Exposition, inya aku matula keng pagtiwalan ing pamanibala.  Nasa ining pamibulaglag keti yatu keng Pacific inyang 1939, taganang suyuan no ngan deng bangsa.--President Franklin D. Roosevelt

Ing Golden Gate Exposition meganap ya king kapagmasusian ding aduang bayung tete ning San Francisco 

Ing San Francisco-Oakland Bay Bridge at ing Golden Gate Bridge mibuklat la inyang Nobiembri 12, 1936 at May 27, 1937, pamitukituki.

Ing pamibulaglag menibat ya Pebreru 18 anggang Octubri 29 inyang 1939 at manibat Mayu 25 anggang Septiembri 29 inyang 1940.

Y Vicente Alvarez Dizon, anak neng Jose Sampedro Dizon ning Bacolor, Pampanga, at Rosa Carlos Alvarez ning Concepcion, Tarlac, mibait ya king Malate inyang Abril 5, 1905.

Ing matuang Dizon, metung yang graduate ning University of Santo Tomas inyang 1897, at metung yang landscape artist at botanist-agronomist na ning Bureau na ning Agriculture.

King kayang obra, mitutukan yang magobra kareng balen Capas king Tarlac, Magalang king Pampanga, at Cabanatuan king Nueva Ecija.

Ing anak a  Vicente atin yang maranun a pamanigaral king Malate Primary School, at sindu ne ing kaduang antas a pamanigaral karing balen nung nu ing tatang na karin ya midistinu.

Ing tatang buri neng magaral medicina ing anak.  Ing anak memintu ya at megaral ya king National University  Colegiu ning Medicina inyang 1921-23.

Y Dizon kaibat linipat ya king UP School of Fine Arts, nung nu kinanwa ya limang banuang cursu at migraduate yang mikadiploma keng art inyang 1928. Kaibat ning graduation, meging yang mumunang diling artist-lecturer na ning Filipinas.

Iya ing mumunang Filipinung meyambut keng maulagang sholarship keng aliwang bangsa, kalupa na ning memye galal kaya a binye ning  Federal Schools ning Art king Minneapolis, Minnesota.

King kayang sarili, megapply at mirinan yang scholarship king Yale.

Inyang minuli ya king kayang Indung Tibuan, y Dizon sindu na ing pamanuru, at mekilala ya bilang manimuna karas keng pamanuru keng art king Filipinas.

Penimunan na ing pamangamit taliri keng pamagpinta, inagkat deng ipakit at ituru ing bayung pamangamit at technique king Menila at Kalibudtarang Luzon.

Y Dizon meging yang kayanib keng faculty na ning UP Pipagaral na ning Fine Arts nung nu memye yang lisyun keng amlat na ning kalalangan (1940 anggang 1947), at king UP College of Education, nung nu memye ya naman lisyun keng kalalangan at pamisantingan kilub(1946-47).

Inyang 1938, mitulduan yang kayanib keng UP School of Fine Arts' alumni committee para masalasan ya.  Metung ya naman artist at maamlat a pikutnangan na ning US Army, 5th Air Force Commandking Clark Field (Pebreru anggang Agostu 1945).

Ganap ya naman professor na ning kalalangan king Mapua Institute of Technology (1937-41).

Ing panaun da ning guerra, y Dizon pasalikut nang tinala ing kayang bye a masakit ng delanan.

Aganap no ring 30 makule at makapanamdaman a guerrang pinta, nung nu pemansagan an lang From Japanese Invasion to American Liberation, As My Brush Saw It.

Sinulat ya naman aduang aklat--Art Education and Appreciation, nung nu melimbag ya iti, at ing Living As An Art.

Y Dizon ayasawa ne y Ma. Ines Lutgarda S. Henson na ning  Angeles, Pampanga.

Ing pamiabe ra mibinsiyunan lang apat a anak -- deng kambal  Victor and Daniel, Luminoso at Josefina.

Y Daniel at Josefina (Josie) meging lang professional artists.

King maranun na ning 1947, kabang sasamasnan ne ing UP School of Fine Arts, y Dizon mesakit yang matindi.

Mete ya inyang Octubri 19 ning banuang ita king idad a 42.

Ing sinulat iyapin ing anak nang babaing Vicente Alvarez Dizon.

Kepampangan neng Val Sibal, Octubri 25, 2007
 00:42, 26 October 2007 (UTC)




#Article 462: Philippine Military Academy (405 words)


Ing Philippine Military Academy (PMA) ya pin ing eskuela nung nu la magaral deng maging opisial ning Ukbung Makisandata ning Filipinas (Armed Forces of the Philippines. Mitatag ya antimong  Officer's School of the Philippine Constabulary (Pipagaralan da reng Maging Opisial ning Constabulariu ning Filipinas) kanitang Febrero 17, 1905 king Intramuros, Manila, dapot miyalis ya king Baguio Lakanbalen anyang Setiembre 1, 1908.

Malyari yang tukyan ing amlat ning Philippine Military Academy king Academia Militar a mitatag kanitang Octubre 25, 1898 king Malolos, Bulacan. I General Emilio Aguinaldo, ing pamuntuk ning bayung republika, ing mitatag king Academia, lalon da antimong institusion a sanayan kareng maging opisial ning ukbu makasandata. Sadya lang kayanib ning Guardia Civil a Castila deng keraklan kareng tuturu king pipagaralan a iti, a pinili ning kapamahalan bang turu kareng sundalus a Filipinu. Misara ya kanitang Enero 20, 1899 anyang milablab ing laban da reng Americanu ampong Filipinu.

Mitatag ya ing metung a Eskuela da reng Opisial ning Philippine Constabulary ketang Febrero 17, 1905 kilub ning Intramuros. Miyalis ya iti king Baguio anyang Setiembre 01, 1908. Agpang king Act No. 3496 ning Legislatura ning Filipinas, a mipasar anyang Setiembre 08, 1926, miyalilan ya king Philippine Constabulary Academy ing lagyu na niti, at mekaba la reng kursu manibat king siyam a bulan angga king atlung banwa.    

Anyang mipasar ya ing National Defense Act  (Leyi king Pamamingwa ning Bansa) anyang Diciembre 21, 1936, pormal yang mitikdo ing Philippine Military Academy, a mipaintulutang magkalub king titulung Bachelor of Science kayari da reng kursung apat a banwa.

Anyang mikalabkab ing World War II, megulung ing pamagsane, maranun dong pepayarian deng klasing 1942 ampong 1943, at peparala do reti bang lumaban king Bataan ampo reng aliwang lakanbalen o siudad ning Filipinas. Dakal kareng kayanakan a opisial a reti ing mete anyang gera. 

Kaybat ning gera, mibusni yang pasibayu ing Academy anyang Mayo 5, 1947, king Camp Henry T. Allen. Nanupata, uling mangaylangan yang mas maragul a lugal a gabun a pipagmartsan, miyalis ya king salukuyan nang tatalakaran king Fort Del Pilar, Loakan, manga apulung kilometru manibat king sentru ning Baguio.   ing bayung lugal ning Academy. Anyang dekadang 1960, uling mangaylangan lang sundalus a mas balansi belwan ampong kauryan, digdagan do reng kursung tungkul king sociedad ampong humanidades (pamagaral kareng tau).

Megi yang makabaldugang banwa ing 1993, ing banua nung kapilan la tinanggap babaing kadeti, at mitutuk la king metung a sanga (specialization) agpang king luban dang dake ning ukbung makisandata.




#Article 463: Sergio C. Navarro, Jr. (108 words)


I Sergio C. Navarro, Jr. metung yang Kapampangan talasulat ampong watas. 

Kebaitan na ketang Ka-6 nang Aldo ning Oktubri. Banuang 1898 ya mipanganak king San Fernando. Metung yang Kapampangan watas at talasulat. Sinulat ne ing aklat poesyang Kasakmal a Sampagita, gewa ne ing babasan duminguan, Ing Kawal. 11 lang drama ding sinulat na, atlu kareni sarsuela uling atin lang tigtigan. Magaling yang manalumpati, tutukyan de ding dakal a makiburi kaya nukarin ya man muntang balen para magsalita. Sinaup yang milikas king aklat pangadi at misa ning San Fernando king Kapampangan. Talalikas ne nitang Rizal Centennial Commision (1969). Metung yang miglikas karing obra nang Kastilang Rizal king Amanung Kapampangan. 




#Article 464: Malating bituka (688 words)


Kareng  (animal a maki galudgud), , ayup, ampong  (bony fish), ing malating bituka (small intestine king Ingles) kayabe ya king gastrointestinal tract (gut), a daralanan ning pamangan. Atiu king pilatan ning dungus ampo ning maragul a bituka. Kayabe la king malating bituka deng duodenum, jejunum, ampong ileum. Keti maliliari ing keraklan king  ampong pamanyipsip ning katawan king pamangan. Kareng  (animal a alang galudgud), antimo deng bulati, deng terminung gastrointestinal tract ampong maragul a bituka gagamitan da la para king kabilugan ning bituka.     

Maki kaba yang pitung (7) metru ing malati nang bituka ning metung a taung atiu king edad, at maki lapad yang manga 2.5-3 cm iti. Lipat ning maragul ing kaba ning malating bituka kesa king maragul a bituka (keraklan, makatapat o makatalima ing kaba na), ikua na ing kayang lagiu uling palak ya kakitid iti. Agiang mipagiu ya mu king lapad a manga 0.5m2 nung iladlad ya ing metung a tubong kasingkaba na ampong kasing-lapad ning malating bituka, uli ning pamanuklip na ampong pamangulurut ning kilual na niti, makata-500 a besis/ukdu ing pamaglapad na niti, ania miraras king 250m2 ing kayang lapad, o manga kasing lapad ning metung a tennis court.


Mapipitna ya kareng atlung dake o parti ing malating bituka:

Lupa-lupa la nung lon la king microscope deng atlu nang dake ning malating bituka, oneng ating mapilan a maulagang pamialiwa.

Deng dake ning bituka ila reng makatuki:

Metung yang kalamnan (muscle), ausan dang pylorus o pyloric sphincter, ing magpaintulut king pamangan a lungub king duodenum ibat king dungus. Kaibat, mitutulak ya kilub ning malating bituka kapamilatan ning metung a prosesu ning pamanapsal o pamamusit (contractions) ning kalamnan a balamu alun, a ausan dang peristalsis.  

King malating bituka maliliari ing keraklan king pamaglasong kemikal. Papalual no ning kundilat {pancreas) deng keraklan kareng ng magagamit kng malating bituka; lulub la reti kapamilatan ning pancreatic duct o tubo ning kundilat. Lulub la king malating bituka deng enzyme anting pakibat king hormone a cholecystokinin, a lalalangan ning malating bituka uli ning presensia ning sustansia. Uli ning hormone a secretin, magpalual ya muring bicarbonate paras king malating bituka ing kundilat ba yang labanan ing maliaring pamaglub ning dilikadung asidu ibat king dungus.

Deng atlung pekamaulagang uri da reng sustansiang dadalan king prosesu ning pamaglaso ila reng protina, lipid (taba) ampong carbohydrate:
  

Malyari nang munta kareng uyat a daralanan ning daya (blood vessels) kareng gilid ning bituka ing pamangan a melaso, king prosesung ausan dang pamanyipsip o absorption. Ing malating bituka ing lugal nung nukarin la masisipsip deng keraklan kareng sustansiang ibat king pengan.

Ing kilub ning gilid (inner wall) ning malating bituka, a ausan dang mucosa, mitatakpan ya kareng simpling laman a tela-asias (columnar), ing epithelial tissue. King pangabalangkas na o porma niti, mitatakpan ya kareng dakal a kulurut a ausan dang plicae circulares ing mucosa, at tuturing da lang permanenting dake ning gilid ning organung iti deti. Aliwa la reti kareng rugae, a e permanenti, at pansamantala la mung lalto neng miyayatiat ya at magpusit ing bituka neng lalasawan na niti ing pamangan. Manibat kareng plicae circulares, ating makatuglung a malatiktik (microscopic) a pirasu ning laman a katabas taliri, a ausan dang villi (Latin para king bulbulin a buak o shaggy hair). Atin la muring pakatuglung a balamu taliri deng tunggal-tunggal a cell a epithelial, a mayayaus microvilli. Ing papil da reng plicae circulares, villi ampong microvilli, ing magdagdag king leparan ning bitukang maliaring magamit king pamanyipsip kareng sustansia.   

Ing balang villus atin yang pamisanga-sanga (network) da reng  ampong mangapinung uyat a lymphatic (lymphatic vessels) a ausan dang lacteal a malapit king kilual (surface). Darala da reng epithelial cell ning villi ing sustansia manibat king lumen ning bituka papunta kareting capillariy (amino acid ampong carbohydrate) ampong lacteal (deng lipid). Den namang uyat ning daya (blood vessel) ing magdala kareng sustansiang mesipsip paras kareng miayaliwang organu ning katawan, nung nu la magagamit kareng komplikadung sangkap a kailangan ning katawan. Assimilation ing aus kaniti. Ita namang pamangan a e melaso at e mesipsip, pupunta king maragul a bituka.  

Maliliari king jejunum ing pamanyipsip kareng keraklan kareng sustansia, liban kareng makatuking maulagang alimbawa:




#Article 465: Shikoku (120 words)


Ing Shikoku  iya ing pekamalati (225km kaba at mga 50km at 150km lapad) at pekamaritak yang dili populasyun akreng apat a pulu ningJapan, atiu mauli ning Honshū at aslagan ning Kyūshū pulu. Ing kayang matuang lagyu abe no reng Iyo-no-futana-shima (), Iyo-shima (), at Futana-shima (). Ing kasalungsungan a lagyu abe no reng dating apat a lalawigan nung nu iti ing bubuu keng pulu: Awa, Tosa, Sanuki, at Iyo.

Ing Shikoku labuad, a bibilugan ning Shikoku at king kayang makapaligid, sasakupan ne ing 18,800 km² at atin yang apat a prefectures: Ehime, Kagawa, Kochi, atTokushima. Lipat ning Inland Sea atiu ing Wakayama, Osaka, Hyōgo, Okayama, Hiroshima, at Yamaguchi Prefecture king Honshū. King albugan atiu ing Ōita atMiyazaki Prefectures king Kyūshū.




#Article 466: Ryūkyū Islands (113 words)


Ding Ryukyu Pulu, keng Japanese mayayaus la naman Nansei Pulu  (kabaldugan na Mulingalbugan a Pulu) kadena lang  pulung Japon king albugan ning Pacific Ocean king aslgan danggut ning Aslagan Dayat Malat ning Tsina. Makayatsat la maulingalbugan manibat keng pulu na ning Kyūshū anggang pulu ning Taiwan. Deng pulu makadake la karas keng administratibu at ilapin deng Satsunan a Pulu king pangulu,a sasakupan ning Kagoshima Prefecture, at Ryukyu Shotō king mauli, a sasakupan ning Okinawa Prefecture, Japan (Yoron Pulu iya ing pekamauling pulu na ning Satsunan  at ning Yonaguni  ing pekamauli da ring Ryukyu Pulu). Ing pekamaragul kareng pulu iyapin ing Okinawa Pulu.

Ining talang iti meyakua ya keng kasalungsungan a geografia ning Japan:




#Article 467: Vicente Dizon y Álvarez (231 words)


Y Vicente Dizon y Álvarez, anak neng José Sampedro Dizon ning Bacolor, Pampanga, at Rosa Carlos Álvarez ning Concepcion, Tarlac, mibait ya king Malate inyang Abril 5, 1905.

Ing matuang Dizon, metung yang graduate ning University of Santo Tomas inyang 1897, at metung yang landscape artist at botanist-agronomist na ning Bureau na ning Agriculture.

King kayang obra, mitutukan yang magobra kareng balen Capas king Tarlac, Magalang king Pampanga, at Cabanatuan king Nueva Ecija.

Ing anak a  Vicente atin yang maranun a pamanigaral king Malate Primary School, at sindu ne ing kaduang antas a pamanigaral karing balen nung nu ing tatang na karin ya midistinu.

Ing tatang buri neng magaral medicina ing anak.  Ing anak memintu ya at megaral ya king National University  Colegiu ning Medicina inyang 1921-23.

Y Dizon kaibat linipat ya king UP School of Fine Arts, nung nu kinanwa ya limang banuang cursu at migraduate yang mikadiploma keng art inyang 1928. Kaibat ning graduation, meging yang mumunang diling artist-lecturer na ning Filipinas.

Iya ing mumunang Filipinung meyambut keng maulagang scholarship keng aliwang bangsa, kalupa na ning memie galal kaya a binie ning  Federal Schools ning Art king Minneapolis, Minnesota.

Y Vicente ing miglalalang keng pintang After the Day's Toil a miniambut mumunang galal king ligligan a panginternational keng art king Golden Gate Exposition king San Francisco, California, inyang 1939.

King kayang sarili, megapply at mirinan yang scholarship king Yale.




#Article 468: Barcelona (lalawigan) (100 words)


Ing Barcelona metung yang lalawigan ning aslagan Espanya, king kalibudatan ning autonomous community ning Catalonia. Ding kayang sepung lalawigan ilapin deng Tarragona, Lleida, at Girona, at ning Mediterranean Dyat Malat.

Ing kayang tungku iyapin ing Barcelona. Mga 5,350,000 a katau makatuknang la keng lalawigan (2006), nung nu 1,593,075 makatuknang la keng balen ning Barcelona.

Deng aliwang balen at lakanbalen a kayabe keng lalawigan ning Barcelona ilapin deng L'Hospitalet de Llobregat, Badalona, Cerdanyola del Vallès, Martorell, Mataró, Granollers, Sabadell, Terrassa, Sitges, Igualada, Vic, Manresa, Berga.

Laen ya rin Tala da reng balen ning Barcelona.

Ing lalawigan bubuu ya kareng makatuking comarques:




#Article 469: Impeachment (1959 words)


Karing punbatas da reng miyayalwang bansa, ing impeachment yapin ing mumuna karing aduang takbang ning metung a makaparikil a paralan bankanita ing metung a batasan ilako ne ing metung a oficial ning pamahalan a ali mamayun milako.

King kalagad ning pangapalyari ning impeachment, dakal karing tau king metung a bansa ring atin e maustang kebalwan king tune nang laman nini. Karaniwan karing e maustang panakit ya pin ing pagkamalyan deng ali kaburyan a pamaglako king pangalukluk king katungkulan; ing tutu metung ya mung pamanyalita karing bibintang a kasalanan, kalupa ning pagasakdal (indictment) king batas pangkriminal (criminal law). Ing metung a official a me-impeach, makayarap ya pa keng kaduang pamagbotung panbatasan (malyaring king mismung lugal a mipasa king impeachment o king aliua pa), at karin, simen da ing pamanusga o ali pamanusga (nung megawa la pin ding mibintang a kasalanan)  makalaman king impeachment. Keraklan karing punbatas, mangailangan lang supermajority, maragul a kalamangan king pamagbotu, para manusga.

Ing metung a matwang gawi keng impeachment, migmula king batas ning England at Wales, law of England and Wales, nung nukarin milyari ing tawling pamaralan ketang 1806. Malilyari ing impeachment lalam da ring tuntunan a pang-punbatas karing miyayalwang bansa mabilug a yatu, kayabe la ring  United States, Brazil, Russia, ing  Filipinas ampo ing Republic of Ireland.

Nung tuntunan ya ing pigmulan ning katayang “impeachment,” meyakwa ya ini karing yamut a Latin, yapse na ing ukul a mararakap o mesaluput at mamawig ya king makabayung Pransis a pandiwang, “empecher” (ibawal o pangilagan) ampo king English a “impede”. Ing pikabalwan  medieval a pigmulan pagkamalian deng tatayid karing mengayakwang Latin “impetere” (atakyan). (King maralas at mas technical nang gamit, ing impeachment ning metung a tau king kayang pamanganap anting testigu witness, ya pin ing pamanamun king kayang katapatan o nung ya panualan de pa ring memalen.)
Ing paralan e ya sukat pagkamalyan anting  pamamawing alalan, recall election. Ing recall election, maralas pekiduang de ring migbotu o botantis, at malyari yang keulyan da ring “pamagbintang a pampolitika “ kalupa ning maling pamamalakad, kabang ing impeachment paralan ne ning metung a panpunbatas a telakaran (pagawan batas o batasan) at ini pauli ring mabibintang a kasalanan criminal. Ing pamaralan ning pamaglako official ali niya naman kalupa.

King United Kingdom, ing House of Commons yang makiupayang mipalad impeachment. Agyang ninung kayanib, malyaring mangawang pamanyangkan  milalung pamagtaksil high treason o malalang krimen at kimut labag karing batas, o high crimes and misdemeanours. Ing mipalad a kayanib kailangan nang patunayan ding singkan na at manyawad move impeachment. Nung ing Commons dala ne ing kaanwaran, ing minyawad tanggap yang kautusan a isulung ne ini king bar ampo king Bale ring Ginu o House of Lords  (Senado, karing tiduang bale punbatas, kalupa ning Amerika at Pilipinas) at impeach ya ing misangkanan “king lagyu ning House of Commons, at ding anggang commons ning United Kingdom.”

Ing minaus impeachment sabyanan ne dapat ing Lords a ing House of Commons king takdang panaun pakit nala ring kasulatan laban king misasangkanan, at ini sukat nang tuparan. Keraklan, kaybat  mamili yang kapulungan a samasan karing mibibintang a kasalanan at gawa lang “Article of Impeachment” balang metung. ( Pero ketang kasu nang Warren Hastings, ing pamangawa karetang kasulatan minuna king pormal a impeachment.) Kabud ing megawang kapulungan aparla na nala ring kasulatan karing Lords, ring pamitalamitan dumalan king Lords keng pamilipatan da king misangkanan at ding Commons, o kaya ing pamangarga munta king Black Rod. Ing misangkanan malakuan ya king kargu anggang ing Lords panytulutan neng magpyansa. Ing Lords saglawen na nung kapilan ing pamaglitis kabang ing Commons manuldu yang mangasiwa, reni ilang lumitis potang atin nang bista. Ing misangkanan pagtanggul ne ning abogadu (counsel).

Ing  House of Lords litisan de ing kasu, at ing  Lord Chancellor yang mamuntukan (o kaya ing  Lord High Steward, nung ing impeachment ken yang metung a makayabe karing mardikas (royalty), peer a misangkanan malalang pamagtaksil king gubiernu o bansa (high treason). Ing pamagbista wawangis ya king karaniwan a pamaglitis: ring aduang panig malyari lang maus testigus at mipalad patune. Kayari ning bista, ing Lord Chancellor kabit ne ing kutang king mumunang kasulatan karing balang kayanib agpang king karelang ketwanan o lambat ning pamagsilbi, magumpisa king pekaanak a kakuyug, at tawli ya ing sarili na. Kaybat dang mekapagbotu, makanyan mu naman ing karelang gawan karing mitatagan a kasulatan, isundu dalang pisabyan. Pangayaus na, ing Lords kailangan yang tikdo at iyagkas king kayang kagalangan (on his honor), ing “Mikasala” o “Ali Mikasala”. Kaybat dalang pipagbotuan ding eganaganang kasulatan at nung ing Lords ikit nang mikasala ya ing misangkanan, ing Commons anwaran na ing pamaglakad ning pamanatul; ding Lords malyari lang ali miyagkas parusa angang ing Commons ali na pa pakiduang. Ding Lords kanita abie rana nung nanu man parusang akit dang masampat lalam ning batas. Ing  Pamamatawad  ding Ari/Reyna (Royal Pardon) ali ne malyaring palako ing misakdal king pamaglitis, pero malyari neng iligtas ing meusgan a makasakdal.
 

Ing Batasan/Parliament atin neng upayang impeachment ketang panaun ning kalibudtan, (medieval times). Sadya, ing House of Lords telakaran na ing impeachment karen ya mung merdikas malyaring marapat, reng maghari (ring Lords) litisan dala ring karelang kalupa, kabang reng commoners dapat dalang litisan ring kalupa rang aliuang commoners keng metung a jury. Oneng ketang 1681, ing Commons pisyag na’t pepabalu king atin lang katuliran mag-impeach ninu man ing buri ra, kapanwalan a ginalang da ring Lords.

Anyang mepupus ne ing kayarian nang Edward IV, ing impeachment ali ne megamit, ing bill of attainder yang aburi rang paralan keng pamanalan karing ali ra buring sakup ning Corona. Oneng ketang panaun nang James I angga king mepupus ne iti, aburi reng pasibayu ing impeachment, pauli ning ali ya kailangan ing pamanayun ning Hari o Reyna, kabang ring bills of attainder kaylanganan da pa iti, anya ing Parliament/Batasan atapus na ing miras king upaya ring merdikas. Ing pekatawling kasung impeachment ya pin ing kang Warren Hastings, Gobernador-Heneral ning India ketang 1773 angang 1786 (me-impeached ketang 1788; ding Lords ikit dang ali ya mikasala ketang 1795), ampo ing kang Henry Dundas, 1st Viscount Melville, First Lord of the Admiralty, ketang 1806 (mipaalang sala ). Ing tawling sibukan dang impeachment  meganap ketang 1848, anyang i David Urquhart singkanan ne’i Viscount Palmerston miglagdang lihim a pikasunduan king Imperial Russia ampon tinangap salapi king Tsar. . Mesagip ya’i Palmerston king botu ning Commons; ding Lords ali re linitis ing kasu..

Itang pamagbista king impeachment nang President Bill Clinton ketang 1999, pemuntukan neng Chief Justice William H. Rehnquist . Ring talapamahala ning Bale o Bale ring Deputadu makalukluk la king kapat-a pabilug (quarter circular) a lamesa king  kayli at ing pansarili nang abogadu ning pamuntuk atyu king wanan, bina nang kayarle nitang bista  nang Pamuntuk Andrew Johnson.

King Bansang Amerika, ing impeachment pareu yang malyaring marapat  king federal at state a antas. King federal, aliua la reng talatuntunan magagamit patye ing impeachment ken yang kayanib ning executive branch, sangang pamipairal o kaya ning judiciary, sangang pamipatupad ( kasalukyan ating pisasabyan king pamangamit impeachment laban karing kayanib ning sangang pigawan batas). Para king sangang pamipairal, (executive branch) reta mung mikasalang” treason, bribery, o masubing krimen (high crimes) ampon “pamaglabag batas” a ausan dang “misdemeanors” ilang malyaring ma-impeach. Agyang malino nala ring pamagtraidor king balen, pamanyuhul,(treason and bribery) ing Punbatas (Constitution) tayimik ya king laman ning “ masubing krimen o pamaglabag batas”, “ high crimes or misdeameanor.” Marakal lang talapagsalitang sasabing ing Congress,(Pigawanbatas), yang malyaring magpasya king sarili na nung nang maging maka-impeach a sala (impeachable offence) Ring tuntunan king impeachment karing  talatupad batas o judiciary mas malawak ya. Ing Article III ning Punbatas sasabya’na king ring hukum manatili la karing katungkulan da “kabang mayap la pangimut”,  pahiwatig a ing Batasan alako ne ing metung a hukum pauli ning marok a pangimut o gawa. Ring tuntunan king impeachment da ring kayanib king pigawan batas kalupa o maging kalupa dala ring king Talapairal o “Executive”, “ pamagtraidur, pamanyuhul, o aliua pang masubing krimen ampon pamaglabag batas.”

Ing pekapusad a kutang dikil king pisasabyan a pangatuki na king Punbatas ning impeachment karing mangawang batas ya pin iti: Ring kayanib ning Batasan “oficialis” nala ning Bansang Amerika ? Ing Punbatas babye na king Bale (House) ing upayang mag-impeach “king Pamuntuk, Kaduang Pamuntuk at ring eganaganang Oficialis a civil ning Bansang Amerika.” Dakal lang manwalang mataktak  a ring Kayanib ning Batasan ali la “oficalis ning Bansang Amerika.  

Dakal karing aliua, manwala nala man king ring Kayanib, Oficialis lang civil at malyari lang dumalan impeachment. Ing Bale (House) ding Diputadu atin neng inimpeach misan, metung yang Senador, i Senador William Blount. Ing Senado tinabi de i Senador Blount at kaybat deng pigbistan sinaguli ing kayang impeachment, inugse dala ring bintang pauli ning kakulangan  sakup. Ing kutang nung “Ring kayanib ning Batasan oficialis lang civil ning Bansang Amerika?” ali ya mipakibatan. King bayung panaun , ing pamanabi yang aburi (agyang malagad) rang paralan keng pamanarap karing mikakasalang Kayanib ning Batasan, pablasang ing Bale atin yang kegiwang manabi karing sarili nang kayanib - a ali ya kailangan papakialaman ing aliwang palapag, agpang king pakiduang ning impeachment.

Ing paralan impeachment atin yang aduang takbang. Ing House of Representatives kailangan ya pang mipasang “ kasulatan ning impeachment “, “articles of impeachment” ibat king payak a keraklan, “simple majority”. ( Ren ngan limang pulung estadu kayabe ya ing District of Columbia kapuluan lunsud malyaring mipasang kasulatan ning impeachment laban kareng sarili rang mamuntukan). Ring kasulatan ning impeachment lalamnan dala ring pormal dang bibintang. Potang mipasa nala, ing makademanda o makasakdal  “me-impeach ne.”

Kaybat, ing Senate litisan ne ing makasakdal. Nung ing Pamuntuk Bansa ya ing maki kasu, ing Chief Justice of the United States yang mamuntukan king bista. O kaya ing Kadwang Pamuntuk, antimong Pamuntuk ning Senadu, o kaya ing President pro tempore of the Senate. Malyari neng kayabe ning impeachment ning Kaduang Pangulu mismu ini, agyamang ring legal a tuntunan iyapse ra king ing paburen yang maging hukum ing metung a makasakdal king mismu nang bista ali  ra paburen malyari ini. Nung ing Kaduang Pamuntuk e ya mamuntukan keng impeachment, ring katungkulan miras la king President Pro Tempore.

Para mausga yang mikasala ing makasakdal kailangan ing mayoryang adwang katlu (two-thirds majority) ring tatagun a senadoris. Ing kayatulan mikasala ilako neng tambing ing makasakdal king katungkulan. Kaybat ning pamanatul malyaring ing Senadu  magbotu yang mamye pang parusa king oficial, ing ali ne malyaring talan pang katungkulan federal (mituldu man o meyalal).  Agyang pang miyatulan ne king Senadu ing makasakdal, manatili ya pang mamakibatan keng pamaglitis  kriminal. Mapalyari mu namang gawan ing i-impeach ya ing metung a tau agyang meko ne king kayang katungkulan bankanita ilako ne kegiwan talan  pang tutuking katungkulan o karing mapilan a pamananggap kabayaran keng tawli nang pangalukluk (antimo reng pensyun.) Nung ing two-thirds majority da ring tatagun a senadoris ali la migbotung “Mikasala” keng metung o dakal pang kasalanan, ing makasakdal mipaala neng sala at alang parusang mibye.

Ing Batasan tuturing neng metung a upaya ing impeachment a magamit mu karing masubing kasu:  ing Bale, 62 la pamu deng alayag nang  pamibalayun  impeachment manibatan ketang 1789 (pekatawli ya i Presidenti Clinton), at rening tutuking 17 oficialis a federal ila pamu ring me-impeached:
aduang  presidenti:

Dakal la ring atin e maustang kapanwalan a me-impeached ya i Richard Nixon, pero ali ya. Ing Kapulungan nang Panhukuman ning Bale ning Batasan tinggap dala ring kasulatan impeachment laban kaya (king maragul a bilang botu) saka la miyabisa king mitmung Bale, i Nixon meko ne bayu ne erapan ning Bale ring pamanyaus impeachment. Ing panga-impeach na king Bale ring Diputadu at ing pangausga nang makisala meyakit lang masalang malyari; meko ya ii Nixon kaybat na kanung abalu ini king metung a Senador a Republican.
Ing minuna nang kaduang-pangulu, Spiro Agnew, meko ya naman  kesa keng manaya ya pang ma-impeach pauli ning pamangilag pamamayad buwis ampon “money laundering” pamaglingad king pigmulan ding salapi.




#Article 470: Dimane (112 words)


Ing Dimane (Arabu: الديمان) metung yang mabunduk a bariu king labuad nang Pangulu (Northern region) ning Lebanon, king . Maki katas yang manga 1400 m babo ning dayatmalat.

Mágsilbi yang tuknangan a pangkaleldo (summer residence) ning Patriarcang Catolicung Maronite (Maronite Catholic Patriarch), a king salukuyan i  Cardinal Mar Nasrallah Boutros Sfeir, ing Dimane. Mikutkut ya ing batung nang pundasiun niting tuknangan ning patriarca kanitang Setiembre 28, 1899.

Kilala ya murin ing Dimane uli ning Mula da reng Patriarca (Garden of the Patriarchs), a atiu king albugan nang gilid (western side) ning balen, ampo ketang misnang katuang gasgas a magumpisa king gulut ning pisamban ning parokia, at papunta king lalam ning  (Kadish Valley).




#Article 471: Bkerke (118 words)


Ing Bkerke (Arabic: بكركي malyari muring Bkerké or Bkerkeh) ing sentru ning Maronite Catholic Patriarchate, a maki katas a 650 m king babo ning bay of Jounieh king Lebanon. 

Anyang purmeru, atyu king Antioch ing sentru ning Maronite Catholic Patriarchate, oneng uling king pamanalipit (persecution), miyalis ya ini king Saint Maron's Monastery king Ilug Orontes, at kaybat, kareng miyayaliwang lugal king Bunduk ning Lebanon (Mount Lebanon), antimo ding Kfarhay, Yanouh, Mayphouk, Lehfed, Habeel, Kfifan, Al Kafr, ampong Hardeen king labuad ning Byblos. Kaybat, miyalis ya king Qannoubine king Lambak ning Kadisha (Kadisha Valley) uli ning lalung mabayat a pamanalipit, at meluat ya karin manibat anyang 1440 anggang 1823, nung kapilan miyalis ya king Dimane, at katataulian king Bkerke.




#Article 472: Philippine Women's University (161 words)


Ing Philippine Women's University (PWU) metung yang insitusion da reng babaing alang sekta (non-sectarian) king Filipinas. Tetag de kanitang 1919 antimong Philippine Women's College deng babaing maki kapagnasan a mitikdong pipagaralan a magsadya kareng kayanakan a babai para king pamanibala (leadership) ampong pamanyuyu (service). Makatikdo ya ing PWU king metung a bloki king Malate, Menila. Makapadurut la keti deng dalan a Taft Avenue, Malvar, Remedios ampong Leon Guinto. Mekilala yang universidad kanitang 1932, at bale re antimong  Mumunang universidad para kareng babai king Asia (First university for women in Asia). Kabalitan ya kareng kursu nang maki kaugnayan king sibika, partikular ing pamagsane kareng babai king pamaningat anak (child care) ampong obrang pangmalda (social work).

PWU is a member institution of Philippine Association of College and Universities (PACU), Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities (PAASCU), Philippine Association of Colleges and Universities Commission on Accreditation (PACUCOA) as well as the International Association of Universities and the International Association of University Presidents.




#Article 473: Agama (lupisak) (268 words)


Ing agama metung ya kareng mangalating lupisak a makaba iki at mamangan insektu a kayabe king genus a Agama. E la kukulang king 31 a species deng bibilug king genus da reng agama king mabilug a Africa.  

Metung ya kareng kilalang diling species ing red-headed rock agama o agamang batung malutu buntuk  (Agama agama), a makelatan (widespread) king  (sub-Saharan Africa). Anyang minuna, king  ya mabibye, dapot ngeni, mayayakit ya murin kareng balen ampong bariu. Abe-abe lang mabibye reng agama, a bibilug grupung manga apulu anggang adwang pulu. Ing pekapun o leader da reti, metung yang matwang lalaki, kabang kayanib no man deng bábai ampong ampong anak a lalaki. Matuling ya pangakomanggi (dark-brown) kule iti neng bengi, pero manaliwa la reng kule ning lalaking manimuna. Magi yang maputlang iro (asul) ing katawan, at masala ne man pangadalandan ing buntuk ampo ing iki. Malyari lang manaliwa deti basi king kundisiun o kabilyan ning lalaking manimuna. Alimbawa, nung milaban la reng lalaking agama, magi lang komanggi deng buntuk da, at ating laltong tuldik a maputi king king karelang katawan. Malilyari ing laban nung ating luntung dayung lalaking agama  Subukan ne niting samsaman ing pamanimuna ning lalaking pekapun. Neng milalaban la, sasalitsti (“hiss”) la reti, a tuturan de ing buntuk ning kalaban da ketang karelang iki. Neng kayi, masyadu lang masikan o bayolenti deti, at mikakapasa (hematoma) la o balbal a panga deng kalaban da.

Laganas a komanggi ing kule da reng bábai. Maralas, ating matas diling babai, a malapit king pekapun a lalaki, at panikwanan nong idayu deng aliwang bábai. 

Deng makatuki ila reng species a kayabe king genus a Agama:




#Article 474: Tomokazu Yoshida (110 words)


I Tomokazu Yoshida (吉田 友一, Yoshida Tomokazu), metung yang artista at magtangal king Hapon. Mibait ya at dinagul king Prepektura ning Saitama, pero makatuknang ya ngeni king lungsud ning Nagaoka king Prepektura ning Niigata. AGAPE l'at AVEX Entertainment deng kumpanya na.

Metung yang modelo kareng magasin, at metung yang guru king drama. Minsan, mag-perform ya kareng musical preformances.

Bisa ya munta kareng aliwang lugal. Minta ya kareng 44 a prepektura king Hapon. Minta ya murin king aliwang lugal king Korea, kabilang king Seoul at Incheon.

Inyang 2003, kayabe ya king drama a Lion Sensei (ライオン先生). At inyang 2004, kayabe ya king seryeng Sentai a Tokusou Sentai Dekaranger (特捜戦隊デカレンジャー) bilang DekaBreak.




#Article 475: Ing Lubenas ning Pasku 2007 (118 words)


lakanbalen ning Angeles, a penimunan nang semasan ning Kuliat Foundation, Inc., milyari inyang
Disiembri 14, 2007.  Ing damla ning KFI, ing a mantinian ing kasalesayan, kalinangan at kaugalian
ning Lakanbalen ning Angeles.

Ing katayang lubenas ibat ya ya keng katayang novenas nung nu atin yang siyam a aldong pamangadi
para makapanyad a gracia.  Keng lubenas ning Pasku, ing panata mararapat siyam a aldo bayu Pasku,
at magaganap kapamilatan ning pamaglimbun da reng parul at king wakas ning limbun ing patrun a santu
ning bariu iya ing makatuki. Kening limbun a iti atin maguitara at mikitambul.

Kening limbun a iti deng parul makauangis lang pati-pati (para keng kapayapan), asan danum (para saplala), at tupa (para keng salibatbat o kapibabatan).




#Article 476: Philippine School of Business Administration (104 words)


Ing Philippine School of Business Administration (PSBA) metung ya kareng manimunang kolehiyu ning Filipinas king accounting ampong komersiu (business). Banwa-banwa, kayabe la kareng matas dili akukua king board exam a  deng miyari keti.  Mas matas ya kesa king 

Mayayakit ya iti king Dalang R. Papa, Menila ing iskuelang iti, at maki campus ya king Aurora Blvd. Quezon Lakanbalen. 

Pamuntuk ning Manila Campus   


#Article 477: Saint Columban College (282 words)


Ing Saint Columban College, Incorporated metung yang manimunang pipagaralan a pribadu ampong Catolicu a atyu king Pagadian Lakanbalen, Zamboanga del Sur, Filipinas at palakad ning Diosesis ning Pagadian. Kayanib ya king Diocesan Schools of Pagadian (DSP). Mitátag ya iti kanitang 1957 kapamilatan nang Fr. Sean Nolan ning Missionary Society of Saint Columban (MSCC), kayabe la reng Sisters of Saint Paul de Chartres (SPC) antimo ing Saint Columban School. 

Ngeni, kilala ya ing Saint Columban College a panibatan da reng mangatas a uring propesional, antimo reng Certified Public Accountant (CPAs), talaturu, ampong espesialista king IT. Kasebian ya antimong ing Center of Academic Development and Excellence for Education, Accountancy, and Information Technology (Sentru ning Pamanalkus a Akademiku ampong Kabiasnan king Pamanuru, Accountancy ampong Information Technology king Labuad 9 (Region 9). Mapipitna ya ing Saint Columban College king atlu: Saint Columban College Grade School (SCCGS), Saint Columban College High School (SCCHS), ampong Saint Columban Colleges (The College department). Atilu king orihinal a campus king Sto. Niño District deng mumunang adua, kabang mayayakit ne man kareng dalan a Alano-Sagun king distritu ning San Francisco.

Kilala ya ing SSC antimong pekamalapit diling kakumpitensia da reng mangaragul a unibersidad ning bangsa uli ning ala nang patugut a pamanyambut kareng galal (award) ampong pamangilala ibat kareng gagalang a sektor, institusion ampong opisina ning kapamahalan. Dakal da neng besis (ukdu) pekiyanti ing eskuela king  
Ateneo de Zamboanga University, a sasabing ya ing manimuna king pamanuru king Information Technology. Nanupata, ala yang kilalang karibal kareng aliwang lakanbalen ing SCC bukud kareng kakumpitensia da reng departamentung sekundaria ampong elementaria, antimo deng Zamboanga del Sur National High School (ZSNHS) ampo ing Pagadian City Pilot School (PCPS), a pareung pipagaralan a pangmalda (public schools). 




#Article 478: Gobernador-Heneral ning Filipinas (150 words)


Ing Gobernador Heneral u Pung Gobernador ning Filipínas iya ing pamansag da kareng pekapun a pampulitka inyang bayu meging yang timawa (makataduang besis) keng amlat ning Filipinas lalam ning Espanya at Americanung pamamalakad.

Ing Pung Gobernador a Real ning Filipínas iya ing memalakad keng sakup Espanyol (Spanish colony) a ausan da ngening Republica ning Filipinas maliban mu karetang atlung banua inyang deng Britániku ilang menungkulan. Iting territoryu meyaus ya naman bilang Pangapung-Kapitan ning Filipinas inya ing gobernador Mayuayaus ya naman keng pamansag a capitán general, rankung pepaupaya ning  ning Espánia. Ding taung tatalan keng luklukan a iti ila ing mamalakad  keng Filipinas at ding Spanish East Indies manibat 1565 anggang 1821, king pamikartawan ning Viceroyalty ning Bayung Espanya.

Manibat  1901 anggang 1935, ing Filipinas pepalakad ne ning United States ning America. Ing Pamuntuk ning United States iya ing , mamili at mitutuldu keng  Pung Gobernador at mebisa la reng Senadu. 




#Article 479: RocKapampangan (366 words)


Ing RocKapampangan: The Birth of Philippine Kapampangan Rock ing mumunang diling Kapampangan rock album king kasalesayan. Ing katayang RocKapampangan kinudta neng Jason Paul Laxamana, miki idad a 20, at melalang ya ing album kapamilatan ning saup na ning Juan D. Nepomuceno Center for Kapampangan Studies at ding bandang makayabe. Me-record la ring kanta king D'Zone Digital Recording Studio at pepalual do ring CD inyang Pebreru 18, 5 n.g. king Plaza San Jose, Holy Angel University.

Panagimpan da ring makidapat king RocKapampangan ing itanam karing bayung sisibul a Kapampangan a talatigtig ing lugud king karelang balen at amanung Kapampangan, na ipagmaragul da ing karelang dayi angga king musika at pamaglalang dalit. Kapagnasan da mu rin ding makidapat ing manambag king pamagpasaplala king musikang Kapampangan king kapamilatan ning pamanggawang bayung dalit Kapampangan a makayamanu king Kapampangan gamit ding anyu ning musikang kapad da ring makabayung kayanakan.

Labing anam lang banda ring tinipun da ring mamuntukan bang gawang tunggalan a Kapampangan a kanta. Keraklan karing banda mig-revive lang sikat a pulosa, basultu, dalit ukbu, at matuang kanta kabang atlu naman karela ing sinulat talaga karing karelang ambag para king album. Ding bandang makayabe king album ila pin ding Asthma (Atin Ku Pung Singsing 2),
Fine Time (40 Aldo), Nora Aunor Fans Club (Kaplas), Pulse Rhythm (Saug A Malati), Silence (Indung Balayan), Mernuts (Aliwa Kang Talaga), Amygdala (Aldo Ning Kekeng Kasal), Cyclo (Dalumdum Ning Bengi), T.H.E.M. (Kasamsaman), Neophytes (Katatagan King Pamakilaban), Mental Floss (Ing Lugud Ning Indu), Dialogo (Atsing Rosing), Chilimansi (Istorya Nang Raffy Balboa), Tibuan (Sintang Pangarap), Fourth Clan (Dayang Kapampangan) ampong 5 Against the Wall (Sibul Na Ning Arayat).

Metampuk ne ing RocKapampangan karing miyayaliwang palage king TV at radyu: Kapuso Mo, Jessica Soho (GMA-7), Pampanga (ABS-CBN Pampanga), Personalan (Infomax), Viva Pampanga (GVAM 792), TV Patrol Pampanga (ABS-CBN Pampanga), I-Max News (Infomax); at karing miyayaliwang dyaryu: Philippine Daily Inquirer, Sun Star Pampanga, at Punto.

 Going RocKapampangan nang Tonette Orejas, Philippine Daily Inquirer

 Rock and Kapampangan nang Robby Tantingco, Sun Star Pampanga

 Busang Basultu: Dinatang Na Mu Rin! nang Kragi Garcia, Sun Star Pampanga

 Launching of RocKapampangan Album, a Success nang Jason Paul Laxamana, The Prodigal Kamaru Blog

 RocKapampangan nang Joel Mallari, Punto / Tarebalak Discovery

 Pampanga (ABS-CBN Pampanga)




#Article 480: Phong Nha-Ke Bang (241 words)


Ing Phong Nha-Ke Bang (Vietnamese: Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng) metung yang national park king Quang Binh Lalawigan, Vietnam. Atin yang 300 a lukib o cueva ining parke, at maki kaba yang 70 km, nung nu 20 km na ing asusuri da na deng sientistang ibat Britania ampong Vietnam. Dakal ya ilug king lalam ning gabun ing parke, at maki miayaliwang mabibie (biological diversity). Aniang 2003, linista ne iti ning  antimong metung kareng karinan a pamanang pangyatu (world heritage sites), antimong metung a natural heritage site.

Ing Phong Nha–Ke Bang karst mealkus ya manibat inyang Paleozoic (mga 400 yutang banua a milabas na) inya iti ing pekamatuang puna karst a karinan king Asia. King kayang pamanalkus iti mengayalilan yang mangaragul a tectonic a atin yang tukituking miyaliwang pinduan a batu a sapinsapin king mangasakit pang aliwang paralan. Mekad agiang pitung batung pamanalkus a antas na ning karst atin ya pauli ning pamanas ning tectonic ampong pamanaliwa ning pante ning dayat malat. Ing mayayakit a karst ning PNKB tutu yang binang masakit a atin matas a geodiversity ampong geomorphic features a kapansinpansin a alaga. Kalupa ning keraklan ning Vietnam, iti mengalantang ya kareng dakal a tectonic a pamanaliwa inya deng limestones ning Phong Nha makaikat la kareng mapilan a aliwang batu. Atin masikan a lalto na ing sulphurous solusiun ampong hydrothermal action atin yang ambag mayalagang keng pamanalkus na ning pangaaske da ring landscape ampong lukib, agiang epa mesuring masalese iti.




#Article 481: Rogationist College (157 words)


Ing Rogationist College (RC) metung yang pribadung institusyong palakad da reng paring , metung a orden a pangrelihiyun ning . Atyu iti king Silang, Cavite king Filipinas. 

Migumpisa ing pamanikdo ning Saint Anthony's Boys Village (SABV), metung a ampunan, kanitang Marzo 2, 1985 kingImus, Cavite. Tetag de reng paring  a  kasaup ya ing kapamahalan ning  kapamilatan ning Giuseppe Tiovini Foundation. Ini ing mumunang ampunan king Filipinas a mibubulalag kareng tuturu nang San Annibale Maria di Francia tungkul kang .

Ketang Mayo 1987, mitikdo ya ing Rogationist Academy kaybat nang meyari ning ampunan. Bukud ya mung king ampunan tatanggap magaral para king sekundarya, at mayayaus lang internal students deti. Anyang Junio 1990, kinilala ne ning Republica ning Filipinas ing eskuela. etang 1991,  anam lang pulu't anam (66) deng miyari, at adwang pulu't lima (25) kareti ing internal students. 

Ketang 2001, inapruban ne ning  ing pamanalili ning eskuela king metung a kolehiyu. Uli na niti, mipalagyuan yang Rogationist College.




#Article 482: Guido ning Arezzo (265 words)


I Guido ning Arezzo o Guido Aretinus o Guido da Arezzo o Guido Monaco o Guido d'Arezzo (991/992–kaybat ning 1033) metung yang teorista ning musika ning  (Middle Ages). Tuturing deng imbentor ning modernung sistema da reng nota a menalili ketang sistemang . Kadua yang pekalaganap a obrang mag-isplika king musika itang libru nang Micrologus ketang panaun na, at kakadua ya mu kareng sinulat nang Boethius.

Metung yang mongha ning orden a  a ibat king siudad-bangsa (city-state) ning Arezzo I Guido. Agpang king bayung pamanyaliksik, misulat ya kanitang 1025 o 1026 ing Micrologus. Uling sinabi ne ketang metung nang sulat a treinta i kuatru (34) ya anyang sinulat ne iti, paniwalan dang kanitang 991 ya o 992 mibait. Anyang mumuna, kunektadu ya king monasteriu ning Pomposa king pampang a Adriatic malapit king Ferrara. Anyang manuknangan ya karin, apansinan nang magkasakit lang magmemoriang  deng magkanta. Mekaisip yang paralan ba lang iturung la reng magkantang malaguang paralan ba lang tandanan deting chant, at gad yang sinikat king pangulu ning Italia. Nanupata, mimua la kaya deng aliwang mongha king monasteriu, anya minalis ya king Arezzo. Ala yang monasteriu ing balen a ita, oneng dakal ya magkantang mangailangang turu at magsane karela. 

Anyang ati yu Arezzo, mekagawa yang bayung paralan ning pamanuru, alimbawa ing staff notation ampo ing solfeggio (ing penibatan ning sukad (scale) a do-re-mi, a menibat kareng mumuna rang silaba deng mumunang anam a gulis a pangmusika (musical phrases) ning mumunang telatag (stanza) ning imnung Ut queant laxis).

Kalagyu ne muring Guido ing GUIDO Music Notation, metung a sistema ning pamanyulat da reng piesa (musical score) king computer.




#Article 483: Domingo Savio (174 words)


I Santo Domingo Savio o Saint Dominic Savio (: Domenico Savio; Abril 2, 1842 - , 1857))  metung yang kayanakan a estudianti nang San Juan Bosco o Don Bosco. Manigaral yang mag-pari aniang mesakit ya at mete, mapaliaring uling king .

Matas ya paglalawe kaya ing kayang mestru, i  Juan Bosco, a yang sinulat king talambie na, Ing Bie nang Domingo Savio (Vita del giovanetto Domenico Savio). Kayabe ya ing librung ita kareng aliwa pang kasulatan a meging batayan king kayang . Lipat ning king palage da reng dakal a taung masiadu yang anak king edad (labing apat a banua) bang magawang santu, mituring yang karapatdapat para kaniting alang kayanting dangalan uli ning mala-bayaning kayapan king kayang pang aldo-aldong bie. Ya kabud ing santu king anti kanitang edad, kayabe ne i Maria Goretti at Pontico ning Lyons, a mibulalag a santu e uling king panga-, nun e uling mebie yang banal. Mibulalag yang santu kanitang Junio 12, 1954 kapamilata'nang .
Uli na niti ya ing anak diling e martir a meging santu king . 




#Article 484: Don Bosco Pampanga (1244 words)


Ing Don Bosco Pampanga (o Don Bosco Academy, Pampanga) metung yang pribadung pipagaralan a panlalaking palakad da reng  king Filipinas.

Ing Don Bosco king Filipinas

Dinatang ya king Filipinas ing Don Bosco aniang 1912, aniang midistinu la king parokia ning Nuestra de los Remedios king . Kalabas da ring apulung banua, mituldu lang Delegadu at Sekretariu di  Rt. Rev. Msgr. William Piani ampo i Rev. Morrow. Lalu yang melino ing misiun da king Filipinas deng Salesianu aniang mituldu yang mumunang  Provincial Superior i  Rev. Fr. Charles Braga, SDB. Ya ing memuklat king dalan para king metung a permanenting Aguman a Salesianu king bangsa.

Mitátag ya ing mumunang pipagaralan a Salesianu, ing St. John Bosco Academy, kanitang 1951 king Tarlac, Tarlac. Mitikdo ya ing metung pang institusion kanitang 1952 king Victorias, Negros Occidental, at mitukian ya pa kareng aliwang eskuela, detang king Mandaluyong aniang 1953, king Cebu ampo king Makati kanitang 1954, at king Pampanga naman aniang 1956. 

Pamitátag

Tetag neng Rev. Fr. Godfrey Roozen, SDB ing Don Bosco Academy king Bacolor, Pampanga kanitang 1958, dapot bayu pa ita, panigobran na ne iti. Inagkat neng Msgr. Guerrero, a yang Obispu ning San Fernando, Pampanga, a mitikdong Bale Salesianu king diosesis. Aniang mumuna, ginamit neng Fr. Roozen ing St. Ferdinand Academy king kabalenan, oneng mika problema. Kulang ing pondu ba yang palakad ing eskuela, at magkasákit la kareng magaral a e mamayad, ania minyara ya itang eskuela kaibat ning pabanua. 

Menuknangan ya pa murin i Fr. Roozen, at maintun yang bayung lugal nung nu ya ibili ing eskuela. Ating minaluk lugal kaya, oneng mika problemang pasibayu aniang e la mebisa ketang eskuela detang manupa king gabun. Adua ya pang banuang manintun i Fr. Roozen anggang mikit lang Don Pedro de Leon. Inaluk ne ing metung a loting maki lapad a limang ektaria lipat ning dake nang albugan ning San Fernando. Aniang banuang 1958, mitikdo ya ing mumunang gusali, nung nukarin ya ing kapilia ampong kuartung pipagaralan (classroom) Migumpisa yang miyampang Kalima at Kanam a Balitang (Grade 5 ampong Grade 6) ing eskuela para king elementaria, at Mumuna anggang Kapat a Banua (Year I to Year IV) para kung sekundaria. Aniang banuang 1960, atlu lang pulu't anam (36) deng migmartsa king elementaria, at minie ya muring pamipatune (certficate) para king mumuang lupung (batch) da reng miyaring sekundaria. Mika bunga ing ala nang patugut a pamagpursigi ning talatátag. Mibuklat na ing dalan para king obra da ampong misiun deng Salesianu king paintungulan.  

Kalabas da reng banua, alang patugut lang miraragdagan deng magaral, ania mitikdo la reng bayung gusali ampong pasilidad. Miragdagan la reng balitang king elementaria, at mika Katlu ampong Kapat a Balitang (Grades 3 to 4). Aniang 1962, mitikdo ya ing kapat a gusali: ing aduang pisung (two-story) Juniorate o Salesian School for Minor Seminarians, nung nu la megambul deng dakal a Pari ampong Brother a Salesianu king Filipinas, at misonariu kareng aliwang bangsa. Kanitang 1963, mitikdo ya ing metung a maragul a gymnasium para kareng aktibidad nang pang-pasinangan (sports) ampong pangkultura ning eskuela. Kilub ning apulung banua, matalik neng daragul ing eskuelang makibat king sisikan a interes king misiun nang Don Bosco.  

Mikalat ing kasikatan ning Don Bosco Academy kareng mengalabas a banua. Meragul la reng pasilidad, bayung kaparalanan king kurikulum, ampo ing bilang da reng lulub, ania mengailangan yang i-limita ing bilang da reng tatanggapan dang magaral. Mekilala ya ing Don Bosco king disiplina, pamagsane king relihiun, ampong matas a uri ning pamagaral. Uling ning pamagbayu king direksiyun king pamanuru king Filipinas, migpakilala yang bayung ideya ampong kaparalanan ing eskuela. Mika pamagbayu ing kurikulum king elementaria ampong sekundaria, at meging pamikatagun para king bayung pamagaral ing pamanyane kareng tuturu.  

Anyang dekadang 1980 ampong 1990, lalu yang mekilala ing Don Bosco Academy antimong metung a matas a uring eskuelang Katoliku para kareng lalaki. Kayabe king kayang kasikatan ing kayang debosiun kang Maria Saup da reng Cristianu, a meging inspirasiun kareng kayanakan ampong pamilia uli ning kayang lugud antimong indu. Em mu kabud deng estudianti ampong aspirant ing evangelization. Tinanggap la murin king pamiturung Cristianu, kasanayan king pasiknangan (sports), edukasiun ampong saup a pinansial. Maragul ing megi rang tatak king kasalesayan na ampong panyulung ning Pampanga aniang mengalabas a banua ing obra da reng Pari ampong Relihiosung Salesianu.

Aniang Octubre 1, 1995, uli ning kalamidad a deli ning pamanambun king lahar, mesira at mitambunan ing eganagana king eskuela ampo reng lugal a malapit keti. Tinuknang saguli ing palakad ning eskuela, dapot ing obra para kareng kayanakan taglus-taglus pa murin. Aniang 1995, mibusni ya king komunidad nang Don Bosco ing St. Scholastica's Academy.

Mika donasiun ibat king metung a mayap a talapagkalub, i Tomas Dizon ampo reng meangu bie nang pengari, di Mr.  Mrs. Celestino at Maria Dizon a loting apat a ektaria king Barangay Mabiga king Mabalacat, at karin ya mitikdo ing Don Bosco Academy. Kapamilatan ning ditak a kualta ampo ing kapagnasan a magtagumpe, atikdo de reng Padreng Salesianu ing bayung eskuela. Pasibayu, itang sikanan a mitulak king pamitátag ning eskuelang iti, yang maging inspirasiun king pamisundu king obra na ampong misiun king Pampanga. Kapamilatan ning pamanalis da king pangulu (norti) ning probinsia, daragdagan da reng Salesianu nang Don Bosco ing karelang presensia kareng mas dakal a Kapampangan, a agyagan ning kasebian a 
Luctor et Emergo!

Ing Siuala ing opisial a pahayagan ning Don Bosco Academy-Pampanga ngening milabasan a aduang pulung (20) banua. Kayanib la king diariung iti deng matenakan nang diling talasulut ampong talagulis ning eskuela; keti la magsane deng magaral a maki hilig king pamaniulat ampong pamangulis. Amanu yang kapampangan ing Siuala, a mangabaldugang bosis. Metung yang kasangkapan ning komunikasiun kapamilatan da reng magaral, pengari, miyari (alumni, talaturu (faculty), Salesianu, ampo ing academy o eskuela. Metung yang karinan nung nu la maliaring basan deng obra maestra da reng makudtang (creative) poeta o watas a Bosconian. Manibat king pabalat, angga kareng larawan ning balang artikulu angga king gulut, makalto ing kabiasnan da king pamangulis deng Bosconian. E na ka mu babalitanan kareng bayung maliliari king eskuela ning pahayagan, nun e dakal ya tampuk a artikulung makalibang babasan. Mitmu ya muring maulagang impormasiun. Bukud kaniti, atin yang dake para kareng pamanatu (greeting section), nung nu la maliaring mangibiling mensahi deng Bosconian kareng buri rang paralan.  

Chemicals, scientists, astronomy… yup! You got it right! The Young Galileans are coming your way. These young scientists concentrate not only on matter in the Science Laboratory but also on the welfare of the students, like the Science Jingle Contest. They advocate environmental issues such as waste segregation, campus cleaning and recycling. Truly, the Young Galileans Club in an org with cause.

Kemikal, siyentista, astronomia.. wa pin! Ustu ka! Paratang no reng Young Galileans. Aliwa mu ing sangkap (matter) king Science Laboratory ing didinan dang pansin dening siyentipikung kayanakan, nun e pati ing kayapan da reng magaral, alimbawa king Science Jingle Contest.  Mitataguyud la kareng isiung pangkapaligiran anti ing pamikawani king dinat (waste management), pamaglinis king eskuela,  ampo ing pamangamit pasibayu (recycling). Tutu ya ping aguman a maki parasan ing Young Galileans. 

Metung yang aguman da reng magaral a maki talentu ing Teatro Busko. Sasanayan na la reti king pamanarti, pamagkanta, pamanerak ampong makudtang pamanisip (creative thinking). Dakal ne pepalage ing aguman a iti. Metung ya kareng kailangan king agumang iti ing tiyaga o pamagpasensia. 

Pamuntuk: Dungca, Paul
Kaduang Pamuntuk: Enriquez, Ephraim

Ikami, ing Komunidad a Tuturu ampong Pastoral ning Don Bosco Pampanga, akakit mi la reng kayanakan antimong taung kayanib antimong talasuyu-pekapun (servant-leaders) ning Pisamban da reng Pakakalulu.

Mangaku kaming




#Article 485: Federal Distritu ning Russia (108 words)


Ing Russia makadake ya kareng pitung mangaagul a federal distritu (, sing. ; tr.: federalnyye okruga, sing. federalny okrug) (apat king Europa, atlu king Asia). 

Deng federal distritu ila reng balitang ning administrasyun para e magkasakit at mayan keng federal gubyernu. Deng units na ning Russian Federation mayayaus la bilang federal subjects.

Balang distritu kayabe la reng dakal a federal subjects. Balang federal district atin yang presidential envoy, nung nu ing kayang official title iyapin ing Plenipotentiary Representative. Ing obra ning Plenipotentiary Representative ing banten no reng obra da ring gagauan da ring federal agencies kareng labuad, agiang ing dapat a iti magurung at malaparan at atin kararatnan.




#Article 486: Nanotechnology (359 words)


King maleparan a kabaldugan, ing nanotechnology tutunggen ne ing metung a larangan ning  (applied science) ampong teknolohiyang, a makaparikil king pamagkontrol o pamanagin king pekasangkap (matter) king degulan o lebel ning atom ampong molecule, keraklan manibat metung (1) anggang dinalan (100) a nanometer, ampo i ing pamangawa kareng gamit a makanyan la dagul deng pekamaulaga dang parti/dake.   

Iti metung yang larangan a tutung  (tatagkil kareng miyayaliwang larangan): mandam ya king ,  (materials science), ,   (ing dake ning kimikang manigaral king pamiugnayan dang noncovalent deng molecule,  at saka , , , , ampong . Maragul ing dibati nung nanu ing lualan ning pamamanyaliksik kareng karinan a reti. Maliari yang lon ing nanotechnology antimong pamaglub o pamituglung da reng siensia king nanoscale o lebel a misnang latiktik, o antimong pamaniamasan 
king kabaldugan da reng siensiang atku na ba yang mas bayu at bage king salukuyan.

Adua la reng manimunang magagamit a paralan (approaches) king nanotechnology. Ketang paralan a  bottom-up (manibatan lalam), mititikdo la reng sangkap (materials) ampong gamit (devices) ibat kareng dakeng (component) gawa kareng molecule, at miyugne-ugne la reti at mititikdo kapamilatan da reng prinsipiu ning . Keta namang paralan a top-down (manibatan babo), mititikdo la reng nano-objects o bageng misnang latiktik ibat kareng gamit a mas maragul a e la matatagin deti king lebel a pang-atom. Linto ing nanotechnology uli ning mibayung interes king , kayabe ing bayung dai o henerasiun da reng kasangkapan king pamagaral antimo ing  (AFM), ampo ing  (STM). Kayagum la reng prosesu antimo ing  ampo ing , gewa rang posibling deng gamit a reti ing sasarian a pamanagin kareng misnang latiktik a bage (nanostructures), at uli na niti, dakal a bayung kapaliarian (novel phenomena) a mesuri.   

Kayabe la kareng alimbawa ning nanotechnology deng pamangawa da reng polymer basi king pangabalangkas a molecular, ampo ing pamagdiseniu king planu o layout da reng  basi king surface science. LIpat ning maragul a pangaku da reng dakal a uri ning nanotechnology, kayabe no reng  ampong , keraklan, den pamung komersial a gamit ning teknolohiyang iti keta pamung pamangamit da reng colloidal o marayuput a nanoparticle a tsarakal, antimo king ,  (pakasanting itsura), , , ampong imalan a e mimamantsan.




#Article 487: COM:POTD (112 words)


Deni reng larawan a mepiling lunto king Pun Bulung antimong Larawan ning Aldo. Uling makabulalag la keng bulung a iti, malyari da lang ilikas deng talagamit kareng aliwang amanu.   

Manibat king 1 ya ing Julio 2007, kaylangan lang maging  a e pa megamit a Larawan ning Aldo deng pilinang maging Larawan ning Aldo. Pipilinan la reng  kapamilatan ning pamikakasundu . Makabili ne man ing metung a listaan da reng larawan a malyaring gamitan a Larawan ning Aldo .

Malyari yang ibili king metung a bulung ing salukuyan a Larawan ning Aldo kapamilatan ning apusan o template a

Malyari yang akit ing larawan a iti keti

Malyari yang lon ing caption kapamilatan ning




#Article 488: Gansu (102 words)


Ing  () metung yang lalawigan atiu king pangulungwalbugan na ning People's Republic of China. Atiu king pilatan ning Qinghai, Inner Mongolia, ampong ing Huangtu Plateaus, at kalele ne ning Mongolia king pangulu at ing  Xinjiang king albugan. Ing Dilong Ilug daralan ya keng libudtad na ning lalawigan.  Atin yang populasyun a mga 26 yuta (2004) ampong dakal ya pakatukunang a Hui Chinese. Ing kayang tungku iyapin ing Lanzhou, atiu king maulingaslgan dake ning Gansu. Ing Gansu iya ing kiyaran a Gan o Long (陇/隴), at bantug ya naman bilang Makabang Albugan o Makabang Wanan, king daleraya ning Makabang Bunduk aslagan ning Gansu.




#Article 489: Moscow Oblast (116 words)


Ing Moscow Oblast (, Moskovskaya oblast), o Podmoskovye (, Podmoskovye) meutng yang federal subject ning Russia (metung a  oblast) mitatag ya pangopisyal inyang Eneru 14, 1929. Iti ing pangaduang peka marakal a populasyun a Russian federal subject kaibat na ning lakanbalen ning Moscow (pop. 6,618,538 as of the 2002 Census).  Ing kayang lualas, king 45,900 km², malati ya nung uauangis me kareng aliwang  federal subjects, inya iti ing pekasiksik karas keng populasyun a labuad keng bangsa.

Ing Populasyun: Agpang keng (2002 Census), ing populasyun na ning oblast 6,618,538 ya.

Deng Katutubung lupung:  Atin aduang pulu't metung a makikilalang katutubung lupung a atin maiggit a aduang libung katau balang metung, at ing bangsang pamitugma ilapin deng makatuki:




#Article 490: Abaka (tanaman) (172 words)


Ing Abaká, ibat keng Kastila abacá ( ah buh KAH), o Musa textilis, metung yang specie na ning sagin a katutubu king Filipinas, matalik dagul mu rin king Borneo ampong Sumatra. Neng misan mayayaus ya naman bilang BacBac. Ing tanaman mayalaga ya karas keng pamagsiasat, pauli na ning kayang pamamupul keng kayang tela a ausan dang Manila hemp, meyakua ibat kareng mangaragul nang tulungkabang bulung ampong tangke. Keng karaniwan, ing tanaman daragul yang mga 20 pie (6 metrung) katas. Ing kayang tela magagamit ya bilang lubid. Ing lagyu ning tanaman neng misan mika kulitan yang Abacá. Mumuna ya megambul a pangmaragulan king Sumatra inyang 1925 lalam da reng Dutch, nung nu ikit da ing pamngambul king Filipinas para gamit lubid, manibat kanitang 1800s, tinuki keng pamananam king Kalibudtaran America lalam ning U.S. Department ning Agriculture. Commercial a pamananam migumpisa inyang 1930 kingBritish North Borneo; inyang magumpisa ing the commencement of WWII, ing manibat Filipinas gisan da reng Japanese.

Deng aliwang lagyu ning Manila hemp abe la reng Cebu hemp ampong Davao hemp.




#Article 491: Jason Paul Laxamana (313 words)


Y Jason Paul Laxamana (21 septiempri 1987) a meyari keng kursong BA Broadcast Communication keng University of the Philippines, Diliman. Na base king Angeles City, Pampanga, Ya ngeni ing Luzon Representative of the National Committee on Cinema (NCCA SCA). Kang magaral ya pa meging yang production assistant kareng director Jeffrey Jeturian ampong Maryo J. De Los Reyes. Megobra ya ring bilang script supervisor keng pelikula ning Star Cinema’s “A Love Story,” anyang 2007 na dinerek ng De Los Reyes. Anyang 2008, megobra ya ring bilang script supervisor keng pelikula nang Brillante Mendoza na tin pamagat a “Serbis.” Kaibat nang ginawang Kapampangan short films ampong music videos keng kayang probinsya, Inumpisa neng gewa ing kayang mumunang feature film anyang 2010 na “Astro Mayabang” na miabe king Cinema One Originals Gil Festival in 2010, na minyabut keng kategoryang Audience Choice Award. At anyang 2012, meyaring ya keng Star Cinema Scriptwriting Workshop keng pamantabe nang Ricky Lee and Amor Olaguer. 

Y Jason Paul Laxamana a meyari keng kursong BA Broadcast Communication keng University of the Philippines, Diliman. Na base king Angeles City, Pampanga, Ya ngeni ing Luzon Representative of the National Committee on Cinema (NCCA SCA).Kang magaral ya pa meging yang  production assistant kareng director Jeffrey Jeturian ampong Maryo J. De Los Reyes.Megobra ya ring bilang script supervisor keng pelikula ning Star Cinema’s “A Love Story,” anyang 2007 na dinerek ng De Los Reyes.Anyang 2008, hMegobra ya ring bilang script supervisor keng pelikula nang Brillante Mendoza na tin pamagat a “Serbis.” Kaibat nang ginawang Kapampangan short films ampong music videos keng kayang probinsya, Inumpisa neng gewa ing kayang mumunang feature film anyang 2010 na  “Astro Mayabang” na miabe king Cinema One Originals Gil Festival in 2010, na minyabut keng kategoryang Audience Choice Award. At anyang 2012,meyaring ya keng Star Cinema Scriptwriting Workshop keng pamantabe nang Ricky Lee and Amor Olaguer.

 The Prodigal KAMARU

 Kulang King Yumu




#Article 492: San Beda College (493 words)


Ing San Beda College (SBC) metung yang kolehiyung palakad da reng monghang  king Filipinas. Atiyu iti king   king San Miguel, Menila. Mitátag ya iti kanitang 1901 ba yang pakibatan ing daragul a pamangailangan da reng memalen para king edukasiun. Migumpisa ya antimong eskuelang elementaria para kareng lalaki ing San Beda, a yausan dang El Colegio de San Beda ketang panaun a ita. Manibat kanita, mika departamentu yang sekundaria, College of Arts and Sciences, ampong Law School. King salukuyan, atin yang atlung aliwa pang campus:  ing San Beda College-Rizal (ing pekamaragul a San Beda campus king leparan), ampo ing bayung extension campus para king College of Law king Muntinlupa Lakanbalen. Atin ya muring kapatad a eskuela, ing San Beda College Alabang (ing sadyang St. Benedict College ampong Benedictine Abbey School) king Alabang Hills karin Muntinlupa. Panibalan de murin deng monghang Benedictine ing Paul VI Institute of Liturgy king Malaybalay.  
 
Mayayakit ya king metung a komunidad a sadyang bibilugan da reng tahimik a tuknangan da reng kasantingan kabilyan (middle class). Ngeni, kayabe ne iti king ausan dang , metung a lugal a tabas telabulan (crescent) a manga anam a kilometru kaba, a lalabas kareng anam a distritu ning Menila, at maki maigit yang atlung pulung kolehiu ampong unibersidad.

King salukuyan, pitu lang departamentu deng bibilug king San Beda: ing Basic Education Department; College of Arts and Sciences, a maki kursung liberal arts, siensia ampong komersiu; ing College of Law, a mitátag kanitang 1948; deng Graduate Schools ning Business, Liturgy ampong Law; ing College of Medicine, ampo ing College of Nursing. Minuna lang metanggap deng bábai kanitang 2004, at miyalis ya ing kayang Basic Education Department (pre-school anggang high school) ketang bayung campus king Taytay, Rizal. 

Metung yang kayanib a talatátag king Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities (PAASCU) ampo king 
National Collegiate Athletic Association (Philippines) ing San Beda. Deng kayang varsity team ila pin deng San Beda Red Lions, nung nu la kayabe reng Team A o Team Animo, ampo ing Team B, ing Team Behold. Ing San Beda College Alabang kayabe ya kareng miyayaliwang liga antimo ing WNCAA, NCAA South ampong National Cheerleading Competition (NCC). 

Dirinan nang ulaga ning planu ning eskuela ing pangamagamitan (functionality) ampo ing sintingan (aesthetics). Gagamitan nang ustu ning eskuela ing espasiu, at makasadia ya kareng kuartung miyayaliwa gamit (multi-purpose rooms). Atin yang aduang air-conditioning unit ing balang kuartung pipagaralan (classroom), overhead projector. Maki overhead projector, LCD projector ampong white screen ing balang kuartu. Atin muring Conference Hall (Siduan a Pulungan) a laganas a maka air-condition at masala. Kayabe la kareng pasilidad a pang-pasiknangan (sports facilities) deng St. Placid's Sports Complex, senior football field, physical fitness room, ampong swimming pool. 

Atin yang apat yang aklatan, apat a laboratoriung siensia, anam a laboratoriung pang-computer, metung a klinikang medical ampong dental, metung a football field, aduang swimming pool, metung a quadrangle nung nu mikakapapamitipun neng abak ampong pangayari (graduation), aduang kantina ampong metung a tindahan libru ing San Beda College.




#Article 493: Eukaryote (255 words)


Deng animal, tanaman, fungus, ampong protist ausan dong eukaryote ( o ), organismu nung nu ding cells makabalangkas la kareng komplikadung istrukturang atsu king kilub da ring membrane. Awsan deng nucleus ing dakeng makabalut kareng membrane a yang pamiyaliwa da reng cell a eukaryote kareng cell a prokaryote. Ing presensia ning nucleus ing babie king lagyu da reng organismung deti: ibat ya iti king katayang ng ευ, a mangabaldugang mayap/tutu, ampo ing κάρυον, nues (nut) 

Ing  (cell division) kareng eukaryotes aliwa ya kareng organismung alang nucleus (prokaryote). Ing malilyari, mapipitna la reng chromosome kapamilatan ning pamangimut a panibalan da reng microtubule. Adua lang uri deng paralan ning pamipitna. King mitosis, mapipitna ya ing metung a cell at magi yang aduang cell a milulupa gene (genetically identical). King meiosis naman, a kailangan king pamiparakal a sexual, dadalan ya king  ing metung a cell a diploid (maki aduang kopia ning balang chromosome, metung ibat king balang pengari) king balang paris da reng chromosome ibat king balang pengari. Kaibat, makataduang marapat ing pamipitna ning cell, nung nu adua lang haploid cell (gametes) deng magbunga. Atin ya mung metung a uri ning chromosome ing balang gamete, a kabangal ning paris ibat king balang pengari. 

Balamu monophyletic la reng eukaryote, ania ila ing metung kareng atlung  o domains of life. Detang adua pang aliua, detang bacteria ampong  archaea, prokaryote la, at ala lu karela deng kaurian (features) a mebanggit king babo. Nanupata, atin lang pamilupa king aspetu ning biochemistry deng archaea, anya kadane do reng archaea king clade a Neomura.




#Article 494: Prokaryote (139 words)


Deng prokaryote ) grupu lang organismung alang  (= karyon), o nanu mang organelle o mibabalut membrane. Aliwa la kareng eukaryote, a maki cell nucleus. Keraklan kareti,  la o tunggal mu cell, dapot ating prokaryote a bibilugan da reng dakal a cell o organismung multicellular. Ing katayang prokaryote ibat ya king katayang  o Old Greek a pro- bayu + karyon  o /bini, a tutungge ketang cell nucleus, ampo ing suffix a -otos. Neng kayi, susulat de muring procaryotes king Ingles
 
Mapipitna la kareng aduang domain deng prokaryote: deng bacteria ampo reng archaea. Deng archaea metung lang bayung lalang a   ning bie. Aniang mumuna, ing isipan da, karen la mung lugal o kabilian a sobra (extreme) mabibie deti, alimbaua kareng lugal a  masiadung matas a , pH, ampong , dapot manibat kanita, ikit da no kareng eganaganang uring tutuknangan o habitat.




#Article 495: PH (256 words)


Ing pH sukad ne ning panga-asidu (kaslam) o panga-alkaline ning metung a solusiun. Deng solusiun king danum o aqueous solutions king pali o temperaturang 25 °C a maki pH a kulang king pitu (7.0) tuturing da lang asidu, kabang alkaline o basic no man detang maki pH a maigit king pitu. Nung saktu yang 7.0 ing kayang pH, tuturing deng 'neutral' king temperaturang 25 °C uling king temperaturang ita, pante ya ing bilang da reng H3O+ karetang OH− king purung danum. Magdependi ya ing pH king aktibidad da reng hydronium ion (H3O+), dapot kareng maina (o dilute) a solusiun, malyari yang gamitan ing molarity ning H3O+ a e midadayu ketang ustung kuenta  Ing (H+ pane deng gagamitan a katumbas ning H3O+.) Uling magdependi ya ing pH king aktibidad da reng ion, metung a kaurian (property) a e malaguang sukdan o karkulan ibat king teoria (theoretically), masakit yang pakibaluan ing eksaktung sukad ning pH ning metung a solusiun. keraklan, makukua ya ing sukad ning metung a solusiun kapamilata'ning pamiyanti (comparing) kareng solusiun a e ra pa balu pH karetang balu ra na pH, at ating mapilan a paralan bang marapat iti.

Ing minunang migpakilala king konseptu ning pH ya pin ing chemist ibat Denmark a i S. P. L. Sørensen king Carlsberg Laboratory potentiel hydrogène (French), ampong potential of hydrogen (English).

Magdependi ing pH da reng miyayaliwang likidu ning katawan ketang gamit da reti at aliwa pang bage. Keraklan, masipit o maigpit ing pamagkontrol kaniti bang panatilian ing  o pangabalansi da reng asidu ampong alkali  base.





#Article 496: Daras (133 words)


Ing kasangkapan a mayayaus daras, a adze o adz king Ingles (lon ya ing ) () ampong azuela king Castila, gagamitan ya ba yang kuminis ing labron (dutung a magaspang a yari o rough cut) neng panigobran ya iti kapamilatan ning gamat. Keraklan, tukluan ne ning gagamit ing metung a tabla o trosu at ipukul neng pababa a makaturu king kayang kabitisan iti, ba lang matabas o matistis deng mangalating pirasu ning dutung; lalakad yang pagulut kabang mayayari ya king metung a dake, ba yang maglakuan tablang makinis nang bagya. Nanupata, keraklan, magagamit ya murin ing daras para kareng aliwang bage, alimbawa ing pamamutut dutung. 

Makapusisiun ya ing buntuk ning daras antimong sarul gamat o katam, at e anting metung a palakul, nung nu makakurus (perpendicular) ya ing taram kumpara ketang king daras.




#Article 497: Balbiki (250 words)


Ing balbiki o balibul (brace o brace and bit king Ingles) metung yang kasangkapang gamat a magagamit king pamamusbus, keraklan king dutung. Titímid ya ing babo na niti, at dudúrut ya ing kasangkapan kapamilatan ning metung a talanan a tabas-U (U-shaped grip). 

Metung yang uri ning  (crankshaft) itang dakeng tabas-U.

Ing arap ning balbiki bibilugan ne ning metung a   a maki bracket a tabas-V o  king kilub. Nung idurut ya ing spindle ning chuck king direksiun a pa-wanan a padurut (clockwise), tátalik ya itang taram barena ning chuck, at nung baligtaran ne man ing direksiun, liliwalas ya iti ba yang malyaring ilako. 

Karing keraklan kareng balbiki, keta mismung gulut ning chuck ating  release a maki atlung pusisiun. Paintulutan na niti ing  kareng mangaskup a lugal. Nung idurut ya ing gear release manibat king pusisiun a makalibutad, malyaring mika ratcheting ning balbiki ketang direksiun a kailangan. Nung itodu yang pa-wanan (clockwise) ing pamandurut ning gear release, malyari yang ilako ing dutung king direksiun a pa-wanan (padurut), kabang pa-kaili ne mang padurut (counter-clockwise) ing kimut ning ratchet. Kaibat, nung itodu yang pa-kaili ing pamandurut ning gear, malyari yang idurut ing balbiki king direksiung pa-kaili, keraklan ba yang idayu king busbus itang drill bit. Uling makalibutad ya pusisiun ing gear release, e marapat ing ratcheting effect.

Atin yang dutung a spindle ing maniketa (o crank) a tabas-U; malyari yang taglus-taglus a idurut lalam da reng gamat kayabe ya ing top spindle, a e gagasgas kareng gamat iti (anya e la mamalintusan deng gamat).




#Article 498: Lagari (250 words)


Ing lagari metung yang kasangkapan a maki masias a taram o alambring maki magaspang king kayang gilid, a gagamitan ba lang pututan deng materialis a mas malambut. Mapalyaring taram yang maki ipan o maki gilid yang magaspang itang dake nang pamutut ning metung a lagari. Malyari yang paganan ing lagari kapamilatan ning gamat, o malyari ne mang paganan king upaya ning singo (steam), danum, kurienti o aliwa pang pikuanan enerhia. 

Ketang modernung lagaring maki ipan, makabaluktut ya ing balang ipan king eksaktung anggulung ausan dang set. Magdependi ya ing set da reng ipan ketang uri ning putut a kailangan nang gawan ning lagari. Alimbawa, makayawig la anggulu king taram ning pat deng ipan ning lagaring panistis o rip saw. Miliari iti uling kailangan neng tistisan, tastasan o gabakan ning lagaring panistis itang lalagarian na. Atin namang ipan a makakorba o makalikung bagya king metung a tagiliran ning taram, ba yang mas malapad itang gulis a meputut kesa ketang mismung taram, at e malalakuan king meputut ing taram.

Ita namang abrasive saw, gagamit yang magaspang a mabilug (abrasive disc) o babat (band) king pamamutut, at e taram a maki ipan. 

Agpang king paniwala da king China, i Lu Ban ing menimbentu king lagari. King  (Greek mythology), i Perdix, a pangunakan nang Daedalos, ing menimbentu king lagari. Nanupata, agpang king amlat (history), kanita la pang panaun a prehistoric (bayu ing amlat) deng lagari, at mapalyaring menibatan la kareng kasangkapan a gawa king batu o butul a gagamitan da kanitang panaun a Neolithic.




#Article 499: Patulu (141 words)


Ing patulu (plumb-bob o plummet king , plomada king ) metung yang pabayat a matilus king lalam at makasabit king leting. Gagamitan deng gulis a batayan o dalerayan king direksiung patikdo (vertical reference line). 

Kanita pang panaun da reng minunang tau Ehiptu, gagamitan da ne ing kasangkapang iti deng kanteru ampong karpinteru ba lang siguradung eksaktu lang matulid tikdo o plumb deng karelang gagawan. Malyari ya muring gamitan king pamanyukad leparan (surveying) ba yang ituru (sight) ing metung a lugal king gabun a e mayayakit masalese. Magagamit la reng mangalating patulu kareng kasangkapan antimo reng nibel (level) ampong theodolite. Gagamitan da la naman ba yang saktung itulid (set) ing metung a instrumentu king datum marker a permanenti (fixed), bayu ing pasibayung pamamasa kaniti. Sasabit ya ing patulu ketang center of gravity o sentru ning bayat ba lang eksaktu pangatikdo deng pader.




#Article 500: Pat (156 words)


Ing pat metung yang  nung nu itang taram maki partikular yang tabas, a magagamit king pamandukit ampong pamamutut king metung a masias a material, alimbawa ing dutung, batu o metal. Gawa la king metal o dutung a maki mataram a gilid deng talanan da ampong taram deng mapilan a klasing pat. 

Gagamitan ya ing pat kapamilatan ning pamamukpuk na niti king metung a bage ba yang maputut iti. Maliari yang manibat iting puersa king gamat, o kapamilatan ning masu o martiliu. Kareng pabrika, metung yang hydraulic ram o mababaldug a pabayat ('trip hammer') ing panibatan ning puersa ba yang ipukpuk ketang bageng pupututan ning pat.

King pamandukit kuayan ampong dutung, gagamitan de murin ing likup, lukub o pat lukub, ba lang labran o tabasan deng mangalating pirasu ibat ketang dutung a dudukitan. Keraklan, gagamitan la reti king pamangawang kilual (surface) a concave. Keraklan, katabas yang 'U' iti nung lon ya ing kayeng dakeng binangal (cross section).




#Article 501: Suligi (227 words)


Ing suligi (pitchfork king Ingles, horca king Castila) metung yang kasangkapan a maki makabang talanan ampong mangakaba, payat ampong mikakawaning tusuk a gagamitan king pamamulut ampong pamanatsa kareng bageng buhaghag o kawa-kawani, alimbawa are, bulung, ubas ampong aliwa pang produktu kareng asikan. Keraklan, manibat adua la anggang anam deng tusuk da reng suligi. Miyayaliwa la kaba deti dependi king gamit ning kasangkapan. Kawangis ne ing , at maralas, apapagkamalian do reting adua. Malyari yang gawâ king dutung, bakal, kuayan, aduang uri ning metal a pisamut, atlwp. Keraklan, kareng asikan ya magagamit iti, at tuturing deng kasangkapan a pang-agrikultura.  

Maralas, gagamitan de muring sandata ing suligi deng tau nung e ra agiung sali kareng mas mangamal a sandata antimo reng espada, o kaibat, deng baril. Uli na niti, kasebian deng gagamitan deng kumpul-kumpul a ortelanung mikakalabkab king kamua. 

King Europa, minuna reng ginamit ing suligi kanitang mumuna nang daka ning Edad Media (Middle Ages). Alus kayagnan ne ing .  Aniang mumuna, halus king dutung ya ngan gawa ing suligi. Ngeni, gawa no keraklan king metal deng tusuk.  

Keraklan, gagamitan de ing suligi king satirika ning paniwalang Cristianu tungkul kareng demoniu king media, lalu na kareng minunang , nung nu maki anghel ampong demoniung makalukluk king pago ning bida. Atin yang mas seriosung pamilupa king  ning dios a Griegu, i Poseidon, ampo ing dios a Hindu a i Shiva. 




#Article 502: Dagis-dagisan (189 words)


King anatomy o pamibalangkas ning tau, ing dagis-dagisan (biceps brachii king English) metung yang laman o muscle a atyu king takde. Atin yang mapilan a gamit ing dagis-dagisan. Ing pekamaulaga kareti, yapin ing pamibaluktut ning siku, ampo ing pamandurut king dake ning takdeng bandang gamat (forearm).

Mapaliaring ing dagis-dagisan ing kilalang diling laman, uling gad yang mayayakit, at malino ya angiang karetang e atleta o talapamialung. Balu reng balu iti deng bodybuilder, at maliari yang dagal mayap king uli ning pamagsane kareng pabayat o .

Dakal la reng paralan ning resisted elbow flexion a mas kilala king aus a curling motion, a mag-ehersisiu king dagis-dagisan.

Deni reng mapilan kareng uri na niti:

Nung gamitan la reng laman king bandang babo ning gulut (upper back muscles) neng babagse (rowing) ampong manigut, miyabe ya murin ing dagis-dagisan uli ning masikan a pamangailangan king pamagbaluktut ning siku (elbow flexion). Nanupata, ing kayagnan a pamanatiat (simultaneous flexion) ning glenohumeral joint sangkan ne ning pangakaba ning dagis-dagisan, ania mimina ing pamaglati (contraction) na niti, at miyayalis ing obrang  king brachialis ampo king brachioradialis. Ausan dang  ing papil ning dagis-dagisan kareng kimut a anti kaniti.




#Article 503: University of Santo Tomas (933 words)


Ing Pontifical and Royal University of Santo Tomas, The Catholic University of the Philippines (o kabud namu University of Santo Tomás, Unibersidad ning Ápûng Tomás o UST) metung yang pribadu at ng unibersidad a palakad da reng 
Order of Preachers king Menila. Metung ya kareng maragul diling unibersidad a Catolicu king yatu king populasiun iti. Mitátag ya kanitang Abril 28, 1611. Daralan ne ing matuang diling charter ning unibersidad a atyu pa king Filipinas. Ing UST murin ing 
 ampong pekamaragul a unibersidad king Lakanbalen ning Menila.  

Bibilugan de reng mapilan a autonomous a pakultad (faculties), kolehiyu, eskuela ampong instituto ing unibersidad, at balang metung kaniti magkalub yang titulu, ampo reng dakeng pamagaral a pang-pundasiun (basic education units). Kikilalanan no ning  Commission on Higher Education antimong Sentru ning Kabiasnan (Centers of Excellence) deng mapilan kareng titulu o degree na niti.

Mayayakit ya ing pipagaralan king distritu ning Sampaloc king Menila. Halus eksaktu yang parisukad ing tabas na niting campus, a minunang megamit kanitang 1927, anyang masyadu neng malati para king daragul a bilang dareng magaral itang minunang campus king distritu ning Intramuros. Panigobran ning unibersidad ing pamandagdag campus king Sta. Rosa, Laguna, General Santos Lakanbalen ampong Negombo, Sri Lanka.  

Deng athletic team ning UST ila pin deng Growling Tigers, a kayanib king University Athletic Association of the Philippines at maralas sasambut king the . Kayabe la kareng kilalang Tomasino o miyari king UST deng santu, pamuntuk ning Filipinas, bayani, ampong pekapun king relihiun, a maki maulagang papil king amlat ning Filipinas. 

I Most Reverend Miguel de Benavides, O.P. ing kikilalanan dang talatátag ning unibersidad. Dinatang ya king Filipinas kayabe la reng minunang misionerung Dominicanu kanitang 1587. Ya ing meging obispu ning Nueva Segovia, at mitas ya antimong arsobispu ning Menila kanitang 1601. Kamate nang Fr. Benavides kanitang Julio 1605, pepamana ne ing kayang aklatan ampng pansariling pibandian a maki alagang libu limang dalan (1,500) a pesus a pondung bini para king pamitátag ning metung a institusion ning matas a pamagaral. Tikian nang Fr. Bernardo de Santa Catalina ing kayang penabilin, at menikua yang gusaling malapit king pisamban ampong kumbintung Dominicanu king Intramuros para king kolehiyu.

Kanitang 1609, miniad lang paintulut kang Aring Felipe II ba yang ibusni ing kolehiyu, dapot miras ya mu king Menila iti aniang 1611. Aniang Abril 28, 1611, migsilbi yang saksi ing notariung i Juan Illian king pamagpirma da ri Fr. Baltazar Fort, OP, Bernardo Navarro, OP, at Francisco Minado, OP king aktu ning pamitátag (act of foundation). I Fr. Fort, a mituldu king posisiun a Father Provincial itang banuang ita, ing mumunang Rector. 

Mitátag ya ing Colegio de Nuestra Señora del Santísimo Rosario kanitang Abril 28, 1611, ibat king aklatan ning meangubie Fray Miguel de Benavídez, O.P., a meging Arsobispu ning Menila. Kaibat, miyalilan ya lagiu king Colegio de Santo Tomas. Kinilala neng unibersidad  kanitang , 1645 ketang kayang brief, In Supreminenti.. Uli na niti, ing unibersidad ing meging kaduang “royal and pontifical university{ king Filipinas, kaibat ning Universidad de San Ignacio a mitátag kanitang 1590 dapot misara kanitang dekadang 1770 kaibat ning pangatabi na ning  king Filipinas.

Ing kumpletu nang lagiu, Pontifical and Royal University of Santo Tomas, The Catholic University of the Philippines. Dininan neng titulung Royal (pang-ari) Aring  kanitang March 7, 1785; itang  ibat ya kang  kanitang Setiembre 17, 1902.  Ita namang aus a The Catholic University of the Philippines pigkalub neng  kanitang Abril 27, 1947.

Sadia, mayayakit ya ing unibersidad kilub ning makabakud a lakanbalen (walled city) ning Intramuros king Menila. Aniang mumuna, magsilbi yang seminariu ning Castilang  para kareng kayanakan a magpari, at kinangua yang inspirasiun kang Santo , metung a teologong Dominicanu. Deng mumunang kursung yampang ning Colegio de Santo Tomas ila pin deng canon law, theology, philosophy, logic, grammar, arts, ampong civil law. Kanitang 1871, migumpisa yang miyampang kursu king Medicine ampong Pharmacy, at ya ing mumuna king dake nang mesakup ning Asia.  

Anyang umpisa ning kaduang pulung dilanua o siglu (20th century), uli ning daragul a populasiun da reng magaral, sinali lang gabun king Sulucan Hills king  king Menila deng paring Dominicanu, at telakad de ing campus a maki leparan a aduang dalan aduang pulung libung (220,000) metru kuadradu kanitang 1927. Mibuklat ya ing kayang Main Building (a sasabian dang mumunang gusaling e mituran king ayun o earthquake proof king Filipinas). Anya muring banuang ita, migumpisa yang tanggap magaral a babai. Kilub ning apat a dilanua/siglu, ikua nang meragul at maging metung a pangkabilugan a institusion ning matas a pamagaral ning unibersidad, a magkalub titulu king leyi, medisina at miyayaliwa pang kursung akademiku. Miyari la keti deng pambansang bayani at pamuntuk ning Filipinas,  ampong santu.

Aniang , gewa reng concentration camp para kareng sibilian, dayu ampong  ing campus. Miliari king Santo Tomas ing brutal diling krimen ning gera laban kareng sundalus ampong sibilian a Americanu. 

Dakal la reng mangatas a taung mika opisial a pamagbisita king unibersidad anting pamikilala king kayang akamtan. Kareng milabasan a atlung dekada, kayabe la kareti di: Ing Kayang Kabanalan Papa Pablo VI kanitang Noviembre 28, 1970; Ing Kayang Kamalan Aring  kanitang 1974 ampong 1995; Mother Teresa ning Calcutta kanitang Enero 1977 at pasibayu kanitang Noviembre 1984; Papa Juan Pablo II kanitang Febrero 18, 1981 ampong Enero 13, 1995 (king pamagmasusi ning World Youth Day 1995).

Ngeni, manga atlu lang pulu’t lima (35,000) deng magaral king unibersidad. Atlu lang pulung libu deng kolehiyu (undergraduate), at lima no mang libu deng king Medicine, Law ampong Graduate School. Walung libu limang dalan (8,500) la reng bayung magaral a tatanggapan na banua-banua ning unibersidad, ibat kareng apat a pulu’t limang libung (45,000) aplikanti balang banua, o labingsiam a porsientu (19%). 




#Article 504: Lape (299 words)


Ing lapé (spleen king Ingles) organu yang mayayakit  karen ngang animal a  (maki galudgud).. Kareng tau, atyu iti ing bandang atyan, nung nu ya magsilbi king pamanyira kareng mangatuang  (red blood cells), at atin yang lulanan daya. Metung ya kareng tuturing dang sentru ning  (dake ning ). Angga kanitang 1993, e re pa balu ing eksaktung gamit ning lapé. Kikilalanan da nang nung ala yu iti, malagua yang maimpeksiun ing metung a tau. 

Mayayakit ya king dake nang babo kaili ning atian ing lapé ning tau. Atiyu king gulut ning dungus, at lalam ne mu ning . Kareng normal a tau, maki sukad ya iting manga 125 × 75 × 50 mm (5 × 3 × 2 pulgada), at maki bayat yang  150 gramo (5 oz).

Ing lapé ing pekamaragul nang ng  ibat king mesenchyme, at atyu iti king mesentery. Bibilugan de reng kumpul-kumpul a   a itsurang malabinutil (granular), at mayayakit kareng mapinung sanga king sepu da reng  ampong . Mituglung-tuglung la reng uyat a reti kareng mibayung (modified) capillary a ausan dang splenic sinus.   

Manga apulung porsientu (10%) kareng tau ing maki metung o maigit pang . Maliari lang  mayakit deti malapit king  ning mismung lapé, ing salapaungan dalan nung nu la lulub at lulual king organu deng uyat ning lapé.

Ating mapilan a litid (ligament) ning  a tatalan king lapé (makasaup king pamanintindi king karelang lagiu nung isipan tamung ing lien metung yang  para king lapé)

Makatuglung ya king lapé ing libutad.

Mayayakit ya kareng dakeng binangal (cross section) ning lapé ing kilual a malutu ampong malambut, a mapipitna kareng aduang dakeng malambut a laman a makayagpang kareng aduang pekamaulagang diling papil ning lapé a mababanggit king lalam:

E la masiadung kapansin-pansin deng aliwa nang gamit ning lapé, lalu na kareng taung maragul na ampong masalese pamikakatawan:




#Article 505: Erythrocyte (1038 words)


Deng erythrocyte o korpuskulos a malutu (red blood cell king Ingles) ila reng dakal diling korpuskulos, a ila muring manimunang paralan ning pamagparla king oxygen kareng katawan da reng vertebrate manibat kareng baga o asang.

 
 
Ausan da la muring RBCs, haematids o erythrocytes deng korpuskulos a malutu (itang tauli, ibat ya king from ng erythros para king malutu ampng kytos para king alang laman king kilub (hollow); ing cyte, keraklan lilikas deng cell ngeni). 

Ing schistocyte metung yang korpuskulos a malutung kasalungsungang mapipitna (cell fragmentation), o metung yang dakeng mebangal ning metung a korpuskulos a malutu. 

Keraklan, bibilugan dong hemoglobin deng erythrocyte. Iti metung yang komplikadung molecule a maki grupung heme, nung nu pansamantala lang misusuglung king oxygen dang atom ning iron kareng baga o asang, at tatabili ra o darake king mabilug a katawan. Malagua yang milabas (mag) ing oxygen king  da reng korpuskulos a malutu. Darala na murin ibat kareng tissue ing peka-basura ibat kareng tissue, ing carbon dioxide. (Kareng tau, makalaso (held in solution) king  ing kulang king aduang porsientu [2%] ning oxygen, at keraklan king carbon dioxide). Ating compound a kayawig na niti, ing [myoglobin, a manyinup king oxygen kareng cell da reng muscle. 
 
Ibat king grupu nang heme o heme group ning hemoglobin ing kule da reng erythrocyte. Nung ita mu kabud , kakule yang are iti, dapot manaliwa la kule deng korpuskulos a malutu dependi king kabilian ning hemoglobin. Nung makataid ya iti king oxygen, malutu yang malutu itang kombinasiun a ausan dang oxyhemoglobin, at nung mitabili ne man itang oxgen, mas matuling (darker) yang bagya iti, at mayasul-asul o kayawig yang iro (bluish) ya itsura, nung mayayakit ya iting tataglus king kilual ning uyat ampong balat. Gagamitan ning pulse oxymetry iting pamanaliwa king kule ba yang sukdang diretsu ing  ning daya da reng artery kapamilatan da reng paralan a . 

Metung yang maulagang takbang king  da reng vertebrate ing pamaglulan (sequestration) da reng protinang magdalang oxygen kareng partikular (specialized) a cell (imbes na makalaso la o dissolved king likido ning katawan o body fluid). Uli na niti, mipalyari ing dayang e masyadung marayuput, mas masiksik a pamagdala king oxygen, ampong mas masaleseng pamikalat (diffusion) ning oxygen manibat king daya papunta kareng tissue. Tutung maragul ing pamiyayaliwa da reng erythrocyte kareng miyayaliwang species da reng vertebrate. Keraklan, mas maragul yang metung a kapat o beinti singku porsientu (25%) ing karaniwan a lapad da reng erythrocyte kesa king lapad ning capillary. Ukulan dang sasalese ing pamanalis ning oxygen manibat kareng erythrocyte papunta kareng tissue uli na niti.

Kareng vertebrate, bukud mung deng ice fishes (family Channichthyidae) ing balu rang e gagamit erythrocyte para king pamagdala king oxygen. Mabibie la reti king danum a marimla at mitmung oxygen, at mikakalat ya ing oxygen king karelang katawan ibat king karelang daya, nung nu ya daretsung makalaso iti.
 
Kanitang 2007, mibalitang atin la muring papil king  ning katawan deng erythrocyte: neng lalasawan (lysis) do reng bacteria deti, magpalual yang  ing karelang hemoglobin, a maglasak king cell wall ampong cell membrane ning mikrobius a magdalang sakit, at uli na niti, mamamate ya iti.

Anucleate la potang matua (mature) na la reng erythrocyte kareng mammal. Ing buri nang sabian niti, ala lang cell nucleus, at uli na niti, ala lang DNA. Atin lang nucleus potang umpisa ning kareng pamanalkus dening korpuskulos a malutu, dapat lulual de iti bang lalung mipagyu ing hemoglobin. Kumpara kaniti, atin lang nucleus deng erythrocyte da reng alus eganaganan vertebrate; ing ala mu deng  ning genus a  Batrachoseps. Mawawala la murin deng aliwang organelle da reng erythrocyte da reng mammal, alimbawa deng karelang . Uli na niti, ala lang gagamitan deng korpuskulos a malutu ketang oxygen a daralan da; gagawa la ketang pikukuanan enerhia, ing ATP, kapamilatan ning , kapamilatan ning glucose a tutukian ning pamangawang  lactic acid. Karagdagan kaniti, ala lang insulin receptor deng korpuskulos a malutu, at e dadalan king insulin ing pamangamit dang glucose. Uling ala lang nucleus ampong organelle, e la maglalang RNA deti, anya e ra agyung pitnan o larinan ing sarili da.

Mangabilug lang tela-pinggan a makikulkul misusumangid deng erythrocyte da reng mammal, at nung bangalan la, katabas lang dumbbell. Uli ning tabas a iti (pati ing pangawala da reng organelle ampong nucleus), lalu yang maging bage king pamaglibeng oxygen king kayang paligid ing cell. Uling mababaluktut (flexible) la reng cell, mipagyu la kareng capillary, nung nu ra lulual o tatabili itang daralan dang oxygen. Mabilug la tabas deng erythrocyte, liban kareng kameliu ibat king famiy Camelidae, nung nu la tulungkaba (oval) deti.   

Kareng mangaragul a uyat, malyari lang mayakit a anting tumpak-tumpak (stack) deng korpuskulos a malutu, nung nu makatuglung ya itang gilid nang pitpit ning metung ketang metung. Ausan dang rouleaux formation iti. Mas malilyari ing anti kaniti nung matas ing lebel da reng aliwang protina ning serum, alimbawa neng malilyari ing pamangalbag. 

Magsilbi yang simpanan o lulanan korpuskulos a malutu ing lape, dapot e masiadung maliliari iti kareng tau. Samantala, kareng aliwang animal, alimbawa kareng asu ampong kabayu, manipun yang dakal a erythrocyte ing lape, at bubugnus no king daya deti neng panaun alimbawa ning sobrang pagal (exertion stress), anya mas dakal ing oxygen a malyaring nang dalan ning daya.

Ing lapad ning karaniwan a erythrocyte ning tau 6–8 µm ya - mas malati kesa karing keraklan kareng aliwang . Atin yang manga aduang dalan pitung pulung miliun (270 million) a molecule ning hemoglobin ing karaniwan a erythrocyte, at magdala yang apat a heme group ing balang metung kareti.  

Maki manga 2–3 × 1013 lang korpuskulos a malutu deng taung maragul na (maki apat la o limang miliun deng kareng babai, balang microliter (millimetru kubiku o cubic millimeter) ning daya, at lima naman anggang anam a milium kareng lalaki; mas dakal ing kareng taung makatuknang kareng mangatas a lugal, nung nukarin mababa ing oxygen tension). Uli na niti, mas dakal a la reng korpuskulos a malutu kesa kareng aliwang dake ning daya. Ating  4,000–11,000 a  ampong 150,000–400,000 a platelet king balang microliter ning daya ning tau.

King kabilugan, miraras adua puntu limang (2.5) gramu ning iron ing makabili kareng eganaganang daya ning karaniwang taung lalaking maragul na. Iti anam a pulu't limang porsientu (65%) ning eganaganang iron at atyu king katawan. (See Human iron metabolism.)




#Article 506: Lasetas (704 words)


Ing lasetas (king Ingles, switchblade, automatic knife, switch, o king , flick knife) metung yang uring kutsiliung maki taram a tutuklip o tatalusad neng titimid ya itang buton o  ketang talanan.

Legal lang sandata king America ampong Rusia deng lasetas, at panibalan do reng leyi o batasmdash;mipatupad la reti aniang panaun ning kapigaganakan kareng  ampong pelikula tungkul king pamangamit da reng kutsiliu. Kapansin-pansin iti kanitang dekadang 1950, aniang pepalage do reng pelikula anti ing The Wild One kanitang 1954, Rebel Without a Cause ampong High School Confidential kanitang 1955, ampo ing drama king Broadway a West Side Story kanitang 1957, a tungkul kareng kayanakan a magrebeldi, a keraklan gagamit lasetas. Kaibat dang mipalage reti, mipatupad ya ing  Switchblade Act of 1958, at alus katuki ne ing  Restriction of Offensive Weapons Act 1959.

Adua ing pangkabilugan dang uri deng lasetas, deng “side-opening” o bubuklat king tagiliran, ampong “out-the-front (OTF)” o tatalusad. Mag-pivot ya palualibat king tagiliran ning talanan ing taram ning lasetas a side-opening (anti ing karaniwang kutsiliung tutuklip, liban mu ketang buton a titimid). Ita namang lasetas a out-the-front, tatalusad yang diretsu payabanti, ibat king sepu ning talanan. Aduang lang uri deng lasetas a OTF (out the front): double action ampong single action.

Agagawa ning gagamit a ikaba ya o iurung ing taram da reng double action OTF katimid ning metung a buton a tatalusad. Ing pamangimut ning buton ing babie king puersang spring tension, ania mas ligtas la reti uling e na la kabud mibubusni.  Nanupata, uling uli ning karagdagang puersang kailangan, mas masákit lang sarian a buklat deti. 

Den namang single action OTF, kailangan dang iatras ya king gamat ing taram, at kaibat pitpitan ya o itimid ing spring. Uling mangailangan lang baluat (lever) ba yang itimid ing muelie (spring), maliari lang gamitan deng mas mangasikan a muelie. Uli na niti, mas masikan lang bubuklat kesa keretang double action, ania mas matigik la pangasara.

King karakal da uri deng mekanismu da reng buton, baluat, paniarang taram, safety, ampong pangabalangkas a tunggal o tia-rakal a taram ampong muelie, imposibli lang ilista ngan deti. Dakal la reng libru ampong pahayagan a misulat ba lang saupan deng manipun kareti (collector) king pamitinduk-tinduk (classification) kareti.   

Neng kayi, magagamit ya ing katayang stiletto king America kareng lasetas nung nu lulual ya ing taram king metung a danggut o sepu ning pulu o talanan. Nanupata, e ya dapat apapagkamalian ing lasetas a bubuklat king tagiliran kareng , , o kaya itang stiletto a e bubusning dili na (non-automatic stiletto).

Manibat kanitang dekadang 1930 anggang 1950, pulidu la pangawa king gamat deng lasetas, at panintunan do reng kolektor. Ngening bandang tauli, tia-rakal da nong gagawan deti, ania mas mura lang lalto deng lasetas, mas maimpis la materialis, at e no makaing detaliadu pangagawa. Nanupata, atin pa muring marakal-dakal a kumpania ampong taung gagawang pasadia kareng matas a uring lasetas para king militar, emergency personnel (tauan a kailangan kareng e asahan a pamikatagun), ampong manipun lasetas o knife collector. Kayabe la kareng pikabaluan a gagauang automatic a lasetas deng Microtech Knives, Gerber Legendary Blades, ProTech, Benchmade, Dalton, Boker/Magnum, Severtech, Spyderco, ampong Piranha.  Potang kayi, atin muring talagawang Italianung kilala kareng klasikung istilong stiletto switchblade.  Kayabe ya kareti i Frank Beltrame, ibat king pamiliang lima nang pulung (50) banuang gagawang automatic, ampo ing AGA Campolin, metung pang pamiliang maigit nang anam a pulung (60) banuang atiu king negosiung iti.

Uling bawal la kareng aliwang lugal deti, ating metung a uring lasetas a maki diseniung dual action o adua uri pangabuklat, nung nu maliari neng buklat ning gagamit ing lasetas a anti ya mong kutsiliung bubuklat king gamat (a keraklan e bawal). Maralas, makasalikut ya king metung a grip panel itang pamuklat kareng lasetas a reti, ania kailangan yang sakmalan o palipitan ing talanan king metung a paralan, o aliwa ya pang uri pangasalikut. 

Nanuman ing partikular a leying papaliari da, kareng bansang , tuturing dong mapanganib a sandata (offensive weapons) deng lasetas, at bawal lang pidala-dala king kilual a alang kapaintulutan o masikan a sangkan.

Nanupata, keraklan, ating partikular a leying makaparikil kareng lasetas. Keraklan, lilimitan da reti ing metung kareng makatuki: pamangawa, pamaglual (export), pamaglub (import), pamamisali (sale), pamibandi (possession) o pamagdala king publikung lugal (carrying in a public place). 




#Article 507: Leukocyte (1036 words)


Deng leukocyte o korpuskulos a maputi, cell no ning immune system a mamingwa o magprotekta king katawan laban kareng  ampong bageng e karapatdapat king katawan. Dakal la at miyayaliwa deng leukocyte, dapot deti ngan melalang la ibat king metung a  cell king  a ausan dang hematopoietic stem cell. Mayayakit la reng leukocyte king mabilug a katawan, kayabe ne ing daya ampo ing lymphatic system. 

Keraklan, mayayakit ya ing sakit king bilang da reng leukodgtrhr5cyte king daya. Keraklan, ing bilang da reti atyu king pilatan ning 4×109 ampong 11×109 a korpuskulos a malutu king metung a litrung daya, o manga metung a porsientu (1%) ning daya ning taung atyu king ustung edad ampong pamikakatawan. Kareng sakit anti ing leukemia, mas matas ya kesa king karaniwan ing bilang da reng leukocyte, at nung leukopenia naman, mas mababa ne man. Mamaliwa la reng pisikal a kaurian (physical properties) antimo reng dagul, kagiwan magdalang kurienti (conductivity), ampong pangagaspang (granularity) uli ning panga-aktibu da reti, ing panga-atyu o presensia da reng cell a e pa matua (immature), o ing presensia da reng malignant a leukocyte.   

Melalang ya ing katayang korpuskulos a maputi o White Blood Cbgfgmjdghfell uling kaibat ning  ning daya, mayayakit la reng mangaputing cell king 
Buffy coat, metung a maimpis a tumpak (layer) da reng cell king pilatan da reng korpuskulos a malutu o erythrocyte ampo ing , a keraklan kule maputi. Keni ya ibat ing terminung  leukocyte, a mekua king  leukos - maputi, ampong kytos - cell. Maliari yang maging aluntian ing  nung dakal la reng neutrophil, uling king enzyme a maki heme, ing myeloperoxidase, a gagawan da reti.         

Miyayaliwa lang uri deng korpuskulos a maputi. Dakal ing kareng pamiyawig, oneng miyayaliwa la reti. Ing metung a paralan ning pamitinduk-tinduk (classification) kareti, yapin ing pamanintun kareng  (granules), anya apikawani ta la reti kareng granulocyte ampong agranulocyte.    
Deng granulocytes (polymorphonuclear leucocytes): deng leukocyte a a maki  (granules) a aliwa pangakule (differently staining) king karelang cytoplasm neng lalon la lalam ning light microscope. Deting granule, enzyme lang padurutan dang membrane a keraklan magagamit king pamaglaso kareng mangalating bageng me-endocytose o inakmul ning cell. Atlu lang uri deng granulocyte: deng neutrophil, basophil ampng eosinophil, a mipalagyuan agpang o basi king maliliari karela neng mikukulayan la (staining properties).

 
Deng neutrophil magagamit la king pamamingua (defense) laban kareng impeksiun o sakit a daralan da reng bacteria o fungi at aliwa pang panibatan ning pamangalbag (inflammatory processes), keraklan, ila ing mumunang mag-respondi king impeksiun ibat kareng mikrobius. Lálto ing nana uling king aktibidad da reng dakal a neutrophil. Ausan da la muring polymorphonuclear leukocyte ampong microphage. Ibat ya ing lagyung microphage uling king aktibu rang pamakiabe deti king phagocytosis o pamanakmul dang bage deti. Maki nucleus lang multilobed o dakal tela-balugbug a maglupang dakal a nucleus: keti ya menibat ing katayang name polymorphonuclear leukocyte. Malyari yang luntong malino ing cytoplasm uling kareng mangapinung binutil o granule a maki ditak a kuleng malare. Aktibu la reng neutrophil king pamag-phagocytose kareng bacteria, at dakal la reti kareng sugat. Nanupata, e la miyayalilan deng kareng lysosome a magagamit king pamaglaso kareng mikrobius a inakmul da - iti ing sangkan nung bakit mayayakit la reti keraklan king nana, at e king laman. 

Ing manimuna dang papil deng eosinophil ing pamaglaban kareng impeksiun da reng parasitiku, at ita ing malyaring kabaldugan nung darakal la reti. Deng eosinophil murin ing mag-domina neng makadanas yang allergy ing tau. Ing maralas diling sangkan ning eosinophilia ila pin deng asthma (mausang o sisigasig), hay fever, ampong hives, ampo deng impeksiun da reng parasitiku. Keraklan, bi-lobed (maki adua yang tela-balugbug) ing nucleus. Mitmu yang granule ing cytoplasm, a mikukulan ketang kuleng malare-dalandan nung nu la makikilala neng kukulayan dong eosin.  

Ing pekamaulaga dang papil deng basophil ya pin ing reaksiyon a allergic ampong antigen kapamilatan ning pamagpalual king kemikal a histamine, a sangkan ning pamangalbag (inflammation). Ing nucleus bilobed ya o trilobed (adua ya o atlu tela-balugbug) dapot masákit yang paintunan uling king karakal da reng mangagaspang a granule o binutil a tatakap kaniti.  
Makikilala la reti kareng mangaragul dang granule a kule iro (asul)

Mas dakal la reng lymphocyte king lymphatic system. Makikilala la reti king nucleus a malalam kule neng makukulayan (stained) ya, at e makasentru pangabili iti king cytoplasm, a malati mu. Atlu lang uri deng lymphocyte:  

Kalupa da reng neutrophil, magsilbi la antimong vacuum cleaner (kapamilatan ning phagocytosis) deng monocyte, oneng atin lang karagdagang papil: mgadala (present) lang kapirasu da reng mikrobius kareng T cell, ba rong akilalang pasibayu at paten deti, o ba yang makapanablas ing katawan kapamilatan da reng antibody. King lambatan, mamako lang king daralanan daya deng monocyte, at magi lang tissue macrophage a maglako kareng pira-pirasu da reng meteng cell ampong mikrobius. E anti kareng neutrophil, agyu dong alilan deng monocyte deng laman dang lysosome, at paniwalan dang mas maluat lang magagamit deti. Atin lang nucleus a maki tabas-batu (kidney-shaped), at keraklan ala lang binutil (agranulated). Dakal ing karelang cytoplasm.

Kabud meko la king daralanan ning daya papunta king laman o tissues ning katawan, manaliwa la itsura deti (differentiate), ba lang arapat ing , at kanita mayayaus lang macrophage.

Ating panulung makayapektu king bilang da ampong obra deng korpuskulos a maputi o leukocyte. Ing leukopenia ing pangabawas ning bilang da reng korpuskulos a maputi, a mamapektu king pangkabilugan a bilang da reng korpuskulos a deti, o king metung a partikular a uri da reng korpuskulos a maputi. Alimbawa, mayayaus neutropenia ing kabilian nung mababa la reng neutrophil, at lymphopenia naman nung deng lymphocyte ing meritak. Kayabe la kareng panulung magdalang leukopenia deng clozapine, metung a panulung  a maki e karaniwan a epektung panibatan ning pangawala da ren ngang granulocyte (neutrophil, basophil, eosinophil). Maliari na la muring panibatan ning leukopenia deng panulu antimo deng  drug, anti ing sirolimus, mycophenolate mofetil, tacrolimus, ampo ing cyclosporine. Makanyan la murin deng interferon a magagamit king pamanulu king multiple sclerosis, antimo ing Rebif, Avonex, ampo ing Betaseron.   

Ating leukocyte a pupunta kareng tissue ning katawan at magpirmi na la mu karin, imbes na manatili la king daya. Keraklan, atin lang sariling lagyu deti dependi nung nu la tutuknang. Alimbawa, deng macrophage a makabili king ate mayayaus lang Kupffer cell. Atin la pa muring papil king immune system deng cell a reti. 

    




#Article 508: Bangus (193 words)


Ing bangus, milkfish keng English (Chanos chanos), metung yang mayalagang pamangan a asan king Maulingaslagan Asia ampong iti ya kabud a mabieng species king familiang  Chanidae. (Mga pitung limbug a species kareng limang karagdagan a genera no reng mitala.)

Ing bangus atin yang milulupa ampong matalatalusad a aske, at atin yang makapabukakang   caudal fin (palikpik).  Malyari lang dagul manibat 1.7 m dapot keraklan mga 1 metru la kaba.  Ala lang ipan at keraklan ing kakanan da iyapin ing lumut ampong invertebrates.

Atiu la keng Indian Ocean ampong sumangid ning Pacific Ocean, miyabyabe la a ausan da keng English,  school kareng pakapadurut a pampang ampong pulu a atin reef.  Deng kayanakan a  fry tutuknang la keng lauta mga adua o altung duminggu kaibat malis la keng bakawan a pinak, estuariu, at neng misan kareng danao at magbalik la keng lauta at karin la makapagparakal.

Ing bangus iya ing pangbangsang symbulu ning Filipinas.  Pauli ning ing bangus kabalitan ya bilang masuksuk o ma(dui), deng lekong dui masali la kareng tindaan ampong palengki. Ing pamagtindang bangus a alang dui megumpisa iti king Dagupan Lakanbalen, Pangasinan, at lalaku dala kareng miyayaliwang mangaragul a supermarket mabilug a yatu. 




#Article 509: University of the Philippines, Extension Program in Pampanga (969 words)


Ing University of the Philippines, Diliman - Extension Program in Pampanga (UPDEPP) daralán ne ing uri ning pamagaral ning UP king edukasiun/pamanuru (education), pamanialiksik (research) ampong pamaniuyung malda (extension) king mamasensu at matalik diling dagul a lugal king , ing Clark Freeport. Sasaup ya murin king Clark Development Corporation (CDC) king pamanalkus (development) at pamisulung ning programa na king turismu, ampo king Clark International Airport Corporation (CIAC) king pamipasikan king kagiwan na king logistics. Atin ya muring sanga (unit) king Subic Freeport, a yausan dang University of the Philippines Diliman Extension Program in Olongapo (UPDEPO). Migumpisa ing presensia ning UP king Pampanga anyang mitátag ya ing metung a extension program king Clark Air Force Base kanitang 1953. Metung ya pang sanga ing mitátag king San Fernando, Pampanga ketang 1979. Aniang mumuna, meyaus yang UP Extension Program in San Fernando, (UPEPSF), at meging pormal ing kayang pamanikdo kapamilatan ning metung a Memorandum of Agreement pilatan ning UP ampo ning lalawigan ning Pampanga lalam nang Gobernador Estelito Mendoza. Makikilala ya murin ing UPDEPP king lagyung UP Clark o UP Pampanga. Metung ya kareng extension campus ning Universidad ning Pilipinas Diliman.

Migmula ing maragul a pakinabang ning UP king Pampanga aniang miyumpisan ya ing metung a sanga (unit) ketang kanita Clark Air Force Base king Angeles. King umpisa pamu, mekilala na la antimong “Thomasites in reverse” deng talaturu ning UP Clark uling pepakilala ra ing kulturang Filipinu ampong Asianu king mabilug a dai (henerasiun) da reng Americanung expatriate.

Bang mikalat ing pamaniuyu o serbisiu ning UP king labuad (rehiyon), pormal yang mitátag ing metung a extension program king San Fernando kanitang Junio 1979 lalam ning metung a Memorandum of Agreement (MOA) king lalawigan ning Pampanga lalam nang Gobernador Estelito Mendoza. E migluat, migsara ya ing sanga king Clark. Lalam ning makanian muring kapagnasan, mika kawangis a extension program king Olongapo kanitang 1984, kapamilatan ning MOA king lakanbalen (siudad) lalam nang Alkaldi Richard Gordon. Iti mayayaus yang  University of the Philippines Diliman- Extension Program in Olongapo. 

Mekilala ya ing bayung sanga king Pampanga antimong UP Extension Program in San Fernando. Aniang umpisa, atin yang dinalan labimpitung (117) magaral a kolehiyu (undergraduate), ampong apat a pulung (40) graduadu. Manibat 1980 anggang 1995, mararapat ing klasi king metung a simpling gusaling maki anam a silid ampong aduang pisu (two-storey) a sadiang gagamitan ning Pampanga High School king San Fernando. Aniang panaun a iti, dakal kareng magaral ibat king Pampanga ing linub keti, imbes na king UP Diliman.  

Biglang tinuknang ing palakad ning campus king San Fernando kaibat ning pamamakbung ning Bunduk ning Pinatubu kanitang Junio 15, 1991, a tikian ning pamanagus ning lahar. Aniang mesira ya itang kayang gusali, miyalis ing obra ning tanggapan ning pamanibala (administrative office) king makibubungan a basketball court ning Pampanga High School.

Menatili ya ing UPEPP lipat ning kasiran ning Pinatubu, at antimo king fenice (phoenix), mibangun yang pasibayu king Clark kanitang 1996, nung nu ya minalis manibat king metung a pansamantalang karinan papunta king aliwa. 

Aniang 1999, minalis ya king metung a bodegang semasan king Claro M. Recto highway, ing megi nang lugal manibat kanita.

Ketang kayang karinan a bayu dapot pansamantala pa murin, ikua nang menikuang masaleseng grupu da reng talaturu, at samasan la reng kayang yampang a kursu, lalu na ing kayang programang pang-graduadu (graduate program).

Manatili yang matapat ing UP Pampanga king kayang karinan king Indung Kapampangan: alang patugut ing kayang pamanyaliksik king amlat na ampong kultura ning Kapampangan, at mibulalag yang aklat tungkul king kawatasan o poesiang Kapampangan a malugud a mipalagyuang “Tuglung.”  

Migsadia ya pang programa king pangkabilugang pamagaral (general education o GE) dikil king kulturang Kapampangan a inaus nang “Araling Kapampangan” (Pamagaral a Kapampangan), metung a e apagkamalian a kaurian a panglabuad (local slant) king kayang curriculum.    

E la murin mekalinguan deng tubung manuknangan king Pampanga. Inumpisan ne ning UPDEPP ing metung a bayung tátag a Aeta Studies Center, kayantabe ya ing Clark Development Corporation (CDC). Iti metung yang obra king pamaniuyung malda (extension effort) a maki kapagnasan a sumaup kareng pakakalulung Aita, kayabe ing kayang kagiwan king pamanigaral king tau ampo king sosiedad o ketawán.  

Aniang Junio 22, 2007, metung a petsang maliaring ausang pekamaulagang pinandit ning limampulu't apat (54) a banua ning pamanatili ning UP king lalawigan, pigkalub ne king unibersidad ning CDC ing metung a loting 3.28 ektarea a magsilbing permanenti nang karinan ning UPDEPP. Merapat iti king metung a makabaldugan a seremonia ning pamanaspak gabun (groundbreaking ceremony) a mitukian king metung a makatagkil kapanamdaman a pamisubli da reng miyari (alumni homecoming).

Miyugnayan la ring UP ampong CDC king pamaniamasan kaniting bayung karinan, a balak dang gawang university town o  balen a pang-unibersidad. Kayari na, magi yang metung ing Clark kareng ditak mung masaplalang special economic zone (makabukud a karinan a pang-ekonomiya) king yatung maki institusion ning matas a pamagaral king kayang sasakupan. 

Ing UPDEPP, a makikilala murin king lagyung “UP Clark” ampong “UP Pampanga”, miras ne king ustung edad, at malaut ne disan manibat king maluka nang pangabait kanitang 1953, ampo ing pamibangun na manibat king kasiran a dela ning pamamakbung ning Pinatubu kanitang 1991. Ngeni, magsilbi ya antimong sentru ning kabiasnan ning Region 3 ampo ning Labuad Kapampangan. Makayagum la kaya deng matenakan dili king labuad (rehiyon), at pikabaluan ne uling kareng kayang tagumpeng pang-institusion ampong ambag king panyulung ning kabiasnan.    

King salukuyan, panigobran ning kayang direktor, i Dr. Juliet C. Mallari, ing pamangalap king apat a miliung dollar (US$14 million) para king pamanikdo ning UP Clark University Town. Menikua neng pamirakeng (appropriation) limampulung miliung pesus (PhP 50 million) manibat kang Representanti (Cong.) Edcel Lagman ning Albay. Bayu iti, mengaku yang munie limampulung miliun muring pesus i Senador Lito Lapid ning Pampanga, oneng minurung ya king e malinong sangkan.



#Article 510: University of the Philippines, Diliman (919 words)


Ing Unibersidad ning Filipinas, Diliman (king , University of the Philippines, Diliman o U.P. Diliman), ing sentrung campus (flagship campus) at maragul diling Kayanib a Unibersidad (Constituent University) ning University of the Philippines System. Atyu iti king Diliman, Quezon Lakanbalen king Keragulang Menila (Metro Manila). Miyayampang yang kursu king Liberal Arts, Social Sciences, Law, Business and Economics, Natural Sciences, Engineering, Music ampong Fine Arts, at aliwa pa. Maragul yang dili kursung pang-graduadu ampong kolehiyo king mabilug a Filipinas. 

Atin yang Extension Program in Pampanga king Clark Special Economic Zone, Pampanga, ampong Extension Program in Olongapo king Olongapo Lakanbalen, Zambales ing unibersidad.

Panibalan ne ning U.P. Board of Regents, ing matas diling lupung a gagawang patakaran para king Unibersidad, ing University of the Philippines System. Ing pekapun king campus ning Diliman metung yang Canciller (Chancellor) kambe da reng Vice-Canciller (Vice-Chancellors), a mamuntukan kareng partikular a tanggapan. Ing salukuyana a Canciller ya pin i Dr. Sergio S. Cao, a inalal na ning Board of Regents king kayang puestu aniang ka-1193ng kapulungan kanitang Febrero 24, 2005. Migumpisa ing terminu nang Dr. Cao a atlung banua aniang Marzo 1, 2005. Mitalaga yang pasibayu i Dr. Cao antimong Kansilier anggang Marzo, 2011. 

Bibilugan de reng dakal a kolehiyu ing Unibersidad (a maki opisial a aus a degree-granting units o sangang magkalub titulu).

Bukud kaniti, atin yang mapilang aliwang sangang e magkalub titulu ing Unibersidad:

Deng makatuki ing magsilbing dekanu da reng miyayaliwang sangang magkalub titulu kilub ning Unibersidad:

Maki aduang dalan anam a pulu’t siyam (269) a aguman da reng magaral a academic (akademiku), alliance (aliansa), cause-oriented (makatutuk king parasan), community service (pamaniuyu king komunidad), dormitory (dormitoriu), fraternity/sorority (pamikakapatad), regional/provincial (pang-labuad/panglalawigan), religious (pang-relihiun), special interest (espesial a paksa), ampong sports  recreation (pasiknangan ampong pamaglibang) 

Ing komunidad ning Diliman, a pabíru rang ausang Diliman Republic ampong microcosm of the Philippines (malating pekakatawan ning Filipinas), atin yang sariling kulturang aliwa kareng aliwang unibersidad king bangsa. Ya kabud unibersidad king Keragulang Menila a maki sariling linia ning  uli ning kayang degulan. Atin ya muring prangkisa ubat king Congresung bang manibalang aduang istasiung radiu (AM ampong FM), ampong istasiung telebisiun. Dakal ya sasakupan a lugal da reng tuknangan (residential areas), at maralas, panamdaman da reng magaral ing karelang pamakisanmetung kareng memalen. Babanten ne ning sarili nang U.P. Police.

Ing U.P. Diliman ing pekakatawan ning U.P. System king University Athletic Association of the Philippines (UAAP), at makiabe ya karen ngang pialung. Kareng mengalabasan a banua, e la mamako king matas diling atlu (top three) king pangkabilugan a puntus ning UAAP.  

Two of the most-awaited events in the campus are the Lantern Parade, held on the last week before the Christmas break, and the U.P. Fair, held every February. During the Lantern Parade, various groups within the University create Christmas lanterns and floats and parade around the Academic Oval. The U.P. Fair, organized by the University Student Council, is a week-long event held at the Sunken Garden that features nightly music concerts, booths, and amusement park rides.
Adua la kareng pakapanayan dang okasiun king campus deng Lantern Parade, a mararapat king tauling paruminggu bayu ing bakasiun neng Pascu, ampo ing U.P. Fair, a gagawan da balang Febrero. Gagawa lang parul a pamascu ampong float deng miyayaliwang grupu king Unibersidad, at magparada la reti padurut king Academic Oval. Ita namang U.P. Fair, a panibalan ning University Student Council, paruminggu yang okasiun a mararapat king Sunken Garden. Atin yan konsiertu bengi-bengi, booth, ampong sasaken a pang-peria. 

Pikabaluan ya ing campus king Diliman antimong institusiun a dakal dili COE/COD kareng pipagaralan ning Filipinas.  Deng salukuyan a COE/COD king Unibersidad ila pin deng makatuki:

Aniyang Enero 8, 2008, inumpisan ne ning University of the Philippines System (UP), a maki pitung kayanib a unibersidad ampong labing aduang campus a miyayampang aduang dalan limampulu’t walung (258) kursung pang-kolehiyu ampong apat a ralan atlung pulu’t walung (438) kursung pang-graduadu ing pamagmasusi king kadinala’nang banua (sentenariu) king Diliman campus. Ibat la king unibersidad deng pitu kareng labing-apat a pamuntuk (president), labing adua kareng pamuntuk ding mahistradu ning Kakataskatasan a Ukuman (Supreme Court Chief Justices), atlung pulu (30) kareng atlung pulu’t metung a pambangsang sientista (national scientist) ampong atlung pulu’t anam (36) kareng limangpulu’t pitu (57) pambangsang talatuki ning alit (national artist), ampong manga aduang dalan ampong limampulung libung (250,000) miyari o alumni (15,000 a doktor, 8,000 a abugadu ampong 23,000 a talaturu). 
I Fernando Javier, a dinalan a banua, ning  Baguio, ing matuang diling  king UP (Civil Engineering ibat king University of the Philippines, Manila, 1933), ing migdala king 100-torch relay king UP academic oval king Diliman, Quezon Lakanbalen. Ing ka-siam a pulu’t siam a magdalang sulu yapin i Michael Reuben Dumlao, ing anák dili, metung a 6-grader ning University of the Philippines Integrated School king U.P. Diliman. Ing pamuntuk ning UP a i Emerlinda Roman, ing mumunang pamuntuk a babai, ing migdala king kadinalan a sulu at minyalangi king centennial  king UP Oblation. 
The cauldron featured 3 pillars representing the core values of Excellence, Leadership, and Service and 7 flowers representing the constituent universities, to wit, UP Manila, UP Diliman (together with UP Pampanga, its extension campus), UP Los Baños, UP Baguio, UP Visayas, UP Mindanao, and UP Open University.
Maki atlu yang asias ing kawa o cauldron, a mangabaldugan kareng manimunang pamipaulaga (core values) a Excellence (Kabiasnan), Leadership (Pamanugit), ampong Service (Pamaniuyu), ampong pitung sampagang mangabaldugan kareng kayanib a unibersidad: UP Manila, UP Diliman (kayabe ya ing UP Pampanga, ing kayang extension campus), UP Los Baños, UP Baguio, UP Visayas, UP Mindanao, ampong UP Open University.




#Article 511: Sarul (221 words)


Ing sarul (plough king British English, plow king American English, at arado king Castila) metung yang kasangkapan a magagamit king pamanasik para king mumunang pamangambul king gabun bayu ing pamanialbag kareng bini o pamananam. Metung ya kareng pekamaulagang kasangkapan king keraklan king kasalesayan, at metung ya kareng manimunang panyulung king agrikultura. Ing mumunang sangkan king pamanyarul yapin pamamaligtad king dake nang makababo ning gabun, ba lang idala king babo deng bayung sustansia, kabang kukutkut la reng e mayap a dikut ampo reng tagan ibat kareng minunang mitanam, ba lang malaso deti. Payanginan ne murin ing gabun, at sasaup ya ba yang lumbat a mabasâ ing gabun. Ngening panaun a iti, paburen deng langi ing asikan a mesarul, at kaibat 
asuen ya bayu ya tamnan. 

Aniang mumuna, igutan dong baka o damulag deng sarul, at kaibat, kabayu. Kareng bangsang industrialisadu, ing enerhia ibat king singo (steam) ing minunang de makinang paralan, kapamilatan da reng ploughing engine o steam tractor, dapot bagia-bagia lang mialilan deti kareng traktora. Kareng mengalabasan a aduang dekada, mababawasan na ing pamangamit kareng traktora kareng aliwang lugal, at miayalilan iti king mas mababong pamaniarul at aliwa pang paralan ning pamangambul. 

Gagamitan da la reng sarul angga king lalam dayatmalat, para king pamamili kareng , ampo king pamagsadia king gabun para king side-scan sonar ketang metung a prosesu king . 

 




#Article 512: Mauling Korea (100 words)


Ing Mauling Korea (Ingles: South Korea), pekaaus Ing Republika ning Korea (Korean: 대한민국, , ), metung yang bangsa king Aslagang Asia king mauling kapinang dake ning Telapulung Korea. King pangulu, makasepu ya keng  Pangulung Korea (Demokratikung Pangmaldang Republika ning Korea), nung nu metung yang bangsa a a aus dang Korea anggang inyang 1945. King albugan, lipat ning Yellow Sea, atiu ing Tsina, at king maulingaslagan, lipat ning Korea Strait, atiu ing Hapon. Alus kapitna ning populasyun ning South Korea makatuknang la o malapit la keng tungku at pekamaragul a lakanbalen ing Seoul, ing pangaduang pekamaragul a metropolitan area keti yatu.




#Article 513: Gunting (279 words)


Deng gunting (scissors king Ingles, tijeras king Castila) kasangkapan lang magagamit king pamangupit king maimpis a materialis a mangailangan mung ditak a puersa o sikanan.

Gagamitan la reti king pamamutut, alimbawa, king papil, kartun, palara, maimpis a plastic, pamangan, tela, lubid, ampong kawad. Maliari la muring gamitan king pamanurud king buak deng gunting. 

E anti king kutsiliu, ing metung a paris a gunting, bibilugan de reng aduang taram a maki piesang dudurutan (pivot). E la makaing mataram deng keraklan kareng gunting; itang puersa ning pamangupit pilatan da reng aduang taram yapin ya ing mangupit. Lalu lang e mataram deng gunting da reng ának, at keraklan makakambil (maki proteksiun) lang plastic deng taram. 

Agpang kareng pamagaral king pamangalo (mechanics), maliari lang ituring primera clasi at dobling baluat (double-lever, nung nu magsilbi yang fulcrum ing pivot (pidudurutan). Ba yang pututan ing materialis a makapal o mabayat, maliari yang samantalanan ing  ning baluat kapamilatan ning pamaglapit (anggang maliari) ning materialis ketang fulcrum. Alimbawa, nung itang puersang gagamitan (alimbawa, king gamat) dobli ya dáyu king fulcrum kesa ketang lugal nung nu ating pupututan (alimbawa, kapirasung papil), dobli ya ing puersa ketang lugal a pipupututan kesa ketang puersang magagamit kareng talanan. 
Sasamantalanan da reng espesial a gunting, alimbawa deng bolt cutters, ing leverage o puestu, kapamilatan ning makabang talanan, dapot malapit ya king fulcrum ing materialis a gupitan. Makagupit la reng gunting kapamilatan ning pamangamit king puersang  king lugal a pipupututan, a sobra king tibe o kuniat (shear strength) ning materialis.

Ukulan dang meimbentu la reng gunting libu dinalan a banua bayu i Cristo (1500 BC) king  . Mapaliaring  la reti nung nu makabili ya ing pidudurutan banda king sepu sumangid ning talanan .




#Article 514: Sarul gamat (218 words)


Ing sarul gamat o surgamat (hoe king Ingles) metung yang kasangkapang gamat a gagamitan king pamananaman king mula (gardening). Iti bibilugan ne ning matalas a taram, a keraklan gawa king metal anti king bakal o aluminium, a makatuglung king makabang talanan, a keraklan gawa king dutung. Malyari yang mika miyayaliwang uri ding taram ing sarul gamat, a maki dakal a gamit. Mapaliaring ing maralas dili kareti ya pin ing pamaglako kareng dikut ampong tanaman a sukat ilako. Metung ya kareng kailangan diling kasangkapan a pang-gamat king pamananaman, kayabe ning pala ampo ning suligi. 

Gagamitan la reng sarul gamat para bang:

Dakal lang uri deng taram, at miyayaliwa la itsura ampong gamit deti. Atin kareting magagamit kareng dakal a bage. Atin namang magagamit king partikular a bage (alimbawa, ing collinear hoe atin yang makitid ampong matalas a taram a gagamitan king pamangili kareng dikut kapamilatan ning pamanabas malapit king gabun anting mamalis; e bage iti kareng obrang anti king pamanalis king gabun ampong pamanadtad).

Ing Dutch hoe (scuffle, action, oscillating, swivel, or hula hoe) metung yang sarul gamat a tutulak o abitan king gabun ba lang pututan deng dikut ketang lalam na mung bagya ning gabun. Ing pekataram na balamu singsing yang pitpit a strap metal. E ne kasing santing ning chopping hoe king pamanigut o king pamanulak gabun. 




#Article 515: Cádiz (lalawigan) (153 words)


Ing Cádiz metung yang lalawigan ning mauling Espanya, king maulingalabugan dake ning in  autonomous community ning Andalusia, ing pekamauling dake ning continental Albugang Europa.

Ding kayang sepu kareng lalawigan ilapin deng lalawigan ning Huelva, Sevilla, ampong  Málaga, makanayan mu rin keng Atlantic Ocean, ing Mediterranean Dayat Malat, ing Strait ning Gibraltar ampong Sasakupan nang lauta ning British  a Gibraltar. Atin yang lualas a 7,442 kilometru kudradu.

Ing kayang tungku iyapin ing lakanbalen ning Cádiz.  Ing lalawigan atin yang populaysun a 1,194,062 (inyang 2006), nung nu mga 600,000 makatuknang la king Bay ning Cádiz.  160.45 a katau balang kilometru kudradu ing kayang populasyun a pangasiksik 

Image:Comarcas de Cádiz.png|right|thumb|250px|Mapa ning Lalawigan ning Cadiz makaustan]

Ing lalawigan atin yang 44 balen; bukud king kayang tungku, deng alieang mayalagang lakanbalen ilapain deng  Jerez ampong Algeciras.  (Lawen me ing  tala da reng balen ning Cádiz.)  * Bahía de Cádiz (Bay of Cádiz)

 Ports, as in Cádiz and Algeciras.




#Article 516: Castellón (lalawigan) (149 words)


Ing Castellón (Espanyol) o Castelló (Valencian/Catalan) metung yang lalawigan king pangulung dake ning Valencian Community, Espanya. Atin ayng sepu kareng lalawigan ning Valencia, Teruel, Tarragona, ampong keng Mediterranean Dayat Malat.

Ing kayang tungku iyapin ing Castellón de la Plana (ca: Castelló de la Plana). Ing lalawigan atin yang populasyun a 501,237 (2002), nung nu 30% makatuknang la king tungku, 60% king degulan a karinan apomg 85% in keng pampang.

Ing territoryu atin yang aduang amanu, keraklan magsalita lang Espanyol, at dakal mu rin mangamanu lang It is a bilingual territory, with almost all inhabitants speaking Spanish, and very many also speaking the Valencian, ing labuad a opisyal a amanu.

Deng aliwang lakanbalen ning lalawigan abe la ring Vila-real (Spanish: Villarreal), Burriana ampong Vinaròs. Atin yang 135 a balen ing Castellón; lawen ye ing Tala da reng balen king Castellón.

Ing lalawigan keng kayang kasalesayan makadake ya kareng comarcas/comarques (shires):




#Article 517: Piruya (163 words)


Ing piruya, pangamus o kaleke (rake king Ingles, rastrillo king Castila), metung yang kasangkapan a gagamitan da king pamananaman; bibilugan ne ning rehas a maki ipan, at makatuglung king talanan. Iti magagamit ya king pamanipun bulung, are, dikut, atlwp., king pamananaman king mula, king pamangambul king gabun, pamamutput kareng mangalating dikut, pamagpante king gabun, at keraklan, kareng obra nung nu ya magagamit ing asue king asikan.

Keraklan, maki ipan lang aseru, plastic, o kuayan deng makabayung piruyang pang-gamat, dapot kanitang minuna, gawá la reti king dutung o bakal. Ita namang talanan, gawá ya king dutung o metal. Nung mas makaba la ipan deng piruya, malyaring maka-ayus la reti anti kareng tutuklip a  ketang minuna. Ating mangaragul a bersion a makatumpak kareng parugang, a maki rehas nung nu la makatuglung deng mangakabang ipan a baluktut at makagawa king bakal, at magagamit kayabe da reng traktora. Ibat la reti king metung a kasangkapan a igutan dang kabayu, a gagamitan da bayu di makina ing pamanasik. 




#Article 518: Matas Mayumu (651 words)


Ing pangmaluatan a sakit a matas a mayumu (chronic hyperglycemia) nung nu e mamako agiang kareng makadietang o kaya magbawas pamangan a states ing karaniwan a aus da iyapin ing diabetes mellitus, ing tutu na niti ing pangmaluatan a matas a mayumu, iya mismu ing sakit.  Ing pabigla-biglang hyperglycemia a ala naman sangkan iti ing pauaga ning manalkus a diabetes o bibitasan na ing pamanyatang ning sakit.  Ing mababang insulin keng katawan iya ing aske ning hyperglycemia.  Iting mababang insulin iya ing sasagkal keng pamanagus ning mayumu (glucose) kareng  cell membranes inya mitatas la mayumu deng tau.

Ing e ustung pamamangan malyari yang mamye biglaan a e-diabetic hyperglycemia, kalupa na mo ning bulimia nervosa, nung nu ing metung a tau mangan misan a dakal a matas a calories  king metung a pamamangan, maralas kareng mangatas a simpli ampong complex carbohydrates. Deng aliwang panulu magpatas lang mayumu, kayabe no keti deng  beta blockers, thiazide diuretics, corticosteroids, niacin, pentamidine, protease inhibitors, L-asparaginase, and some antipsychotic agents.

Dakal kareng mikabigalaan a stress, malyari lang mika stroke o kaya myocardial infarction at mika hyperglycemia la, agiang ala yang mesuring diabetes. Ing pamanigaral kareng tau ampong animal, eya grabi iti, at ing stress-induced hyperglycemia makataid ya keng keraklan king pangamate kaibat ning stroke ampong  myocardial infarction.

Ing Hyperglycemia (Matas Mayumu) malilyari iti kareng panaun ning pamagnana o kaya pamangalbag. Patse ing katawan daranas yang kasakitn antimo ing stress, deng endogenous catecholamines lulual - kayabe no reng aliwang bage- iti ing magpatas keng mayumu keng daya.  Ing pangatas ning mayumu manaliwa balang keng metung a tau. Deng aliwa matibe la. Inya dapat nung iti iya pa ing primeru nang sakit a hyperglycemia eya dapat surian bilang atin diabetes nung nu ing masakit ya naman kareng adua, ing diabetes at hyperglycemia. Dapat daptan da ing dakal pang pamanyuri kalupa na mo deng fasting plasma glucose, random plasma glucose, o kaya aduang-oras  a postprandial plasma glucose level.

Glucose levels are measured in either: 

Scientific journals are moving towards using mmol/L; some journals now use mmol/L as
the primary unit but quote mg/dl in parentheses.

Glucose levels vary before and after meals, and at various times of day; the definition of normal varies among medical professionals. In general, the normal range for most people (fasting adults) is about 80 to 120 mg/dL or 4 to 7 mmol/L. A subject with a consistent range above 126 mg/dL or 7 mmol/L is generally held to have hyperglycemia, whereas a consistent range below 70 mg/dL or 4 mmol/L is considered hypoglycemic. In fasting adults, blood plasma glucose should not exceed 126 mg/dL or 7 mmol/L.  Sustained higher levels of blood sugar cause damage to the blood vessels and to the organs they supply, leading to the complications of diabetes.

Chronic hyperglycemia can be measured via the HbA1c test. The definition of acute hyperglycemia varies by study, with mmol/L levels from 8 to 15.

Deng makatuking symptomas makataid la keng biglaan o pangmaluatan a hyperglycemia, nung  ding mumunang atlu ila reng bibilug  keng pamipinduan a hyperglycaemic atlungan:

Ing maralas maranup nung alang aliwang symptomas malyari ka mu naman ing mababa mayumu.
Iti malilyari ustung deng atin disbetes miminum lang dakal a panulung insulin nung  mauauangins ya keng nung makananu karakal ing kakanan da. Ing pamagbaba na ning mayumu  lalam ning kaustuan iti ing magparanup. Iti danup eya mayayakit keng Pamitinduk I diabetes, lalau nung magumpisa pa, dapot magkasit lang mamye reseta uling milalako la pamanalan keng pamamanulu.

Polydipsia ampong  polyuria malilyari iti neng ing mayumu mitas ya at iti palual na keng batu (glycosuria), a magpalual yang osmotic diuresis.

Symptoms of acute hyperglycemia may include:

Ing pamanulu keng hyperglycemia mangailangan yang ilako reng bage nung bakit iti daratang ya, kalupa na mo ing pamanulu keng diabetes nung ing diabetes iya ing sangkan. Ing biglaan ampong grabing hyperglycemia malyari yang maulu kapamilatan ning pamamye insulin agadagad keng katawan, lalam ning metung a doctor o medico.




#Article 519: EmoKapampangan (108 words)


Ing EmoKapampangan ing mumunang diling Kapampangan digital comics king kasalesayan a megumpisang linual inyang Marsu 2008. Ding karakter ila pin ding emo (emotive hardcore) a mitaung Yubs at Clacla, i Karag, at i Damulag.

I Jason Paul Laxamana ing gugulis at susulat karing balang isyu a lulual king Internet. Bilang lualung pang-kultura, kapagnasan na ning miglalang ing mika-interes lang mamasang Kapampangan at makabalu lang mengakalinguan nang amanu ring kayanakan a Kapampangan kapalimatan ning emoKapampangan.

Lulual la ring balang isyu ning emoKapampangan king Friendster account na ning RocKapampangan at king metung karing blog nang Laxamana, ing 'Kulang King Yumu.'

 Kulang King Yumu: Ding Sulat Kapampangan nang Jason Paul Laxamana




#Article 520: Palakul (455 words)


Ing palakul (‘’axe’’ o ‘’ax’’ king Ingles) metung yang kasangkapan a libu-libu ra nang banuang gagamitan king pamanabas, pamamangal ampong pamamutut dutung, pamamutut trosu, antimong sandata, at anting sagisag kareng seremonias ampo kareng sagkal ning armas (coat of arms, in heraldry).  Dakal ya alkus ampong espesial a gamit ing palakul, dapot keraklan, bibilugan ne ning metung a buntuk a maki pulu o talanan.  

Deng minunang alimbawa da reng palakul maki buntuk lang batu a makatuglung king metung a talanan, king paralan a makabage ketang kayang materialis, ampo king gamit na niti. Aniang agyu na nong gawan ning teknolohiya deti, linto la reng palakul a gawa king tansu, bakal, ampong aseru. 

Ing palakul alimbawa ne ning , uling metung yang uri ning , o dobling padagusdus (dual inclined plane). Uli na niti, mababawas ing sikanan a kailangan ning mamutut dutung. Babangalan ne ning palakul ing dutung kapamilatan ning prisiun (pressure). Magsilbi ya muring  (lever) ing talanan ning palakul; uli na niti, sisikan ing puersa ketang gilid a mamutut (nung subukan meng gamitan ing buntuk ning palakul a yalang talanan, lalu mung aintindian iti). King mapinung pamanadtad kapamilata’ning side axe, makasaup iti, dapot nung mamutut kapamilatan ning double bitted axe, e magagamit masalese ing palakul. 

Keraklan, atin lang mababong anggulu ning taram (shallow wedge angle) deng palakul a pamutut, kabang mas malalam no man anggulu deng palakul a pamangal. Keraklan, double beveled la reng keraklan kareng palakul (pante la reng misusumangid nang tagiliran ning taram), dapot ating espesial a palakul a maki metung mung bevel blade, at metung a offset handle ba lang magamit deti king obrang pamagpakinis (finishing) a e la dilikadu deng buku nang taliri ning gagamit. E no makaing dakal ngeni deti, dapot kanita, e la mawawala deti kareng kasangkapan da reng karpinteru, at e la mu magagamit king pamag-trosu. Ating kasangkapan a kayawig na niti, ing billhook, a maki makuyad a talanan at makabang taram, at magagamit kareng obra nung nu e ya bage ing palakul. Nanupata, king Francia ampong Olandia, ing billhook ing keraklan dang gagamitan a kasangkapang bangku (bench tool) deng karpinteru ampong gagawang aparador, imbes na ing palakul.

Maki bakal lang buntuk ampong dutung a talanan deng palakul ngeni (keraklan hickory king America ampng  king Britania ampong Europa, dapot maralas la muring magagamit deng talanan a plastic ampong fiberglass. Atin lang kanya-kanyang gamit, alkus (porma) ampong dagul deng makabayung palakul. Den namang palatso, mangalati lang palakul a maki talanan, at maralas atin lang martiliu king gulut.

Maralas dong gagamitan antimong sandata deng palakul uling malagua lang gawan deti. Keraklan, deng gagawang kasangkapan a maki taram kareng nayun ing magsilbing talagawang armas da reng panginuan a piyudal neng panaun ning gera.

H. Bächtold-Stäubli, Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens (Berlin, De Gruyter 1987).




#Article 521: Lipid (267 words)


Deng lipid ila pin deng molecule a malalaso king taba (lipophilic o fat-soluble), at mayayakit king kalikasan. Kayabe la kareti deng taba (fats), laru (oils), pagkit (waxes), cholesterol, sterols, bitaminang malalaso king taba (fat-soluble vitamins, anti reng bitamina A, D, E ampong K), monoglyceride, diglyceride, phospholipid, at aliwa pa. Ing maulaga rang diling papil deng lipid ila pin deng pamanyinup enerhia (energy storage), pamagsilbing dake ning balangkas da reng cell membrane, ampong pamagsilbing  o signaling molecule.

Lipat ning magagamit ya ing katayang lipid' antimong kasingkabaldugan ning taba, deng taba metung lang uring lipid a ausan dang triglyceride, at e la dapat apagkamalian ketang terminung fatty acid. Masasaklo la murin keng terminung lipid deng fatty acid ampo reng sangkap a ibat kareti, kayabe no reng tri-, di-, at monoglyceride, pati na reng phospholipid), ampo reng aliwang metabolite a maki sterol anti ing cholesterol. 

Deng lipid tutu lang miyayaliwang materialis a dakal a gamit kareng mabibie, kayabe na ing pamagsilbi anting balangkas da reng cell membrane, simpanan o lulanan (at pikukuanan) enerhia king katawan, at pamakiabe kareng prosesu kareng mabibie antimong talapagdalang senias (signalling). Malyari lang pitnan deti kareng hydrophobic o amphiphilic a mangalating molecule, a laganas o maki dakeng manibat kareng aduang malinong uri da reng parti o building blocks: ketoacyl ampong isoprene groups. Agpang king sistemang iti, malyari lang pitnan deng lipid kareng walung uri o kategoriya: fatty acyls, glycerolipids, glycerophospholipids, sphingolipids, saccharolipids ampong polyketides (a ibat king pamitipun-tipun da o condensation deng dake o subunit a ketoacyl); and sterol lipids ampong prenol lipids (ibat king condensation da reng isoprene subunits).    

Pamitinduk-tinduk (Classification)

Pamamie lagyu

Deng database




#Article 522: Martiliu (267 words)


Ing martiliu (‘’hammer’’ king Ingles) kasangkapan yang pamukpuk kareng bage. Ing karaniwan a gamit na niti, ila pin deng pámukpuk , pamilapat kareng dake da reng gamit, ampong pamaglasak o pamangalag kareng bage. Keraklan, megawa la para king partikular a gamit deng martiliu, at miyayaliwa la tabas ampong pangabalangkas. Keraklan, bibilugan ne ning pulu o talanan ampong buntuk ing martiliu, nung nu atyu king buntuk ing keraklan king bayat na niti. Paganan ya king gamat ing pekasimpling diseniu, pero atin muring modelung de makina para kareng mangabayat a obra.

Ing maritiliu ing pekamaulagang kasangkapan kareng dakal a obra o propesion, at malyari ya muring gamitan anting . Mapalyaring iti ing matuang diling kasangkapan ning tau.

Kanita pang manga 2,400,000 BCE (maigit aduang miliung banua Bayu i Cristo), gagamitan da no reng batung miyayaliwa tabas king pamamukpuk king dutung, butul ampo kareng aliwang batu, king pamamirasu kareti, ampo king pamandukit kareti. Gagamitan da la reng batung makatuglung kareng taiktik (stick) kapamilatan da reng mangakabang pirasung balat o litid animal kanita pang atlung libung banua Bayu i Cristo (30,000 BCE) aniang libutad ning . 

Ing pekamaulagang dake ning martiliu ya pin ing buntuk, metung a siksik a pirasung malyaring pamukpuk ketang bageng sukat turan, a e madidisporma.  

Deng maralas dang gagamitan a martiliu ila pin deng makatuki:

Keraklan, aliwa la itsura deng martiliung de makina kareng kasangkapang gamat, dapot gagana la king metung mung prinsipiu. Kayabe la kareti deni:

Kareng aluaging gagawang , lalu na kareng masulung a bangsa, alus miyalilan ne king nail gun ing martiliu. King propesiun namang upholstery, ing staple gun naman ing kakumpitensia ning martiliu.   




#Article 523: Nibel (347 words)


Ing metung a nibel (‘’spirit level’’ o ‘’bubble level’’ king Ingles) metung yang kasangkapan a gagamitan bang mabalu nung pante ya pangakera o pangatikdo (plumb) ing metung a patag (surface). 

Aniang mumuna, ating lang aduang ampolias (glass vial) a tabas-sagin king balang pisisilipan (viewing point), at mas komplikadu lang gamitan deng nibel. Kanitang dekadang 1920, i Henry Ziemann, ing mitátag king , inimbentu ne ing makabayung nibel a maki metung mung ampolias. Deting ampolyas, a mayayakit kareng keraklan a karaniwang nibel ngeni, atin lang tubong salamin a makabaluktut bagya at e laganas a sapak king likidu, a keraklan ‘spirit’ (ing aus da king ethanol, metung a uri ning alcohol)ania ating bulang lalto king tubo. Gagamitan de ing ethanol uling mababa ing kayang  (temperatura ning pamagyelu, −114 °C, at e magyelu neng marimla ing panaun. Keraklan, gagamitan do reng nibel bang ipakit nung pante ya pangakera (level) o pangatikdo (plumb) ing metung a patag o surface.

Deng aliwang nibel, agyu de muring pakit ing anggulu ning metung a patag pilatan ning pakera (horizontal) ampong patikdo (vertical). Ing simpling diling uri ning nibel, ya pin ing bull's eye level: metung a kasangkapan a mabilug at pante king lalam, nung nu atyu ing likidu king lalam ning lupang salamin a convex (makalual libutad) bagya, nung nu ya malinong mayayakit ing sentru. Papakit na ing pangapante ning metung a patag kareng aduang direksiun/nangan a mikukurus (perpendicular), kabang itang  agyu na mung gawan iti king direksiun ning tubo. Saktu la angga king limang kayapulung libu ning pulgada (.0005) balang pulgada, at mas malagua lang basan uling iro/asul ing karelang kule. Nung kailangan yang gamitan a agiang baligtad ya ing metung a nibel, tubo yang tabas-barilis ing magagamit, imbes na tubong tabas-sagin. Uli na niti, pane yang ustu tabas ing babo nang patag a pangkilub (upper internal surface) nign tubo. Anti la kaniti tabas deng keraklan kareng makabayung nibel, uling ampolias a plastic ing gagamitan da imbes na salamin a baluktut. 

Ating miyayaliwang uri ning nibel, a dependi king gamit da reti:

Mayayakit ya murin ing nibel king buntuk da reng combination square.




#Article 524: University of the Philippines, Manila (236 words)


Ing University of the Philippines, Manila, a mitátag kanitang 1908, ing pekamatua kareng pitung kayanib a unibersidad o constituent universities ning Unibersidad ning Filipinas (UP). Atyu iti king Menila, ing kapitoliu ning Filipinas. Mitátag ya kanitang 1905 ing matua nang diling sangang magkalub titulu, ing College of Medicine, antimong Philippine medical school – anya minuna yang atlung banua king pamitátag ning Unibersidad ning Filipinas.  

Mekilala yang sentru da reng siensiang pangkabulasan (health sciences) king bangsa aniang mitátag ya ing National Health Sciences Center. Metung ya muring pikabaluan a sentru ning pamanyaliksik king siensiang pangkabulasan king gilid ning Asia-Pacifico. Iti ing manibala king Philippine General Hospital (Pangkabilugang Ospital ning Filipinas), ing pekamaragul a sentru ning pamanulu, ampo ing pambangsang sentrung sanggunian (national referral center) a pangkabulasan king Filipinas, , , ampong . Ing UP Manila metung yang respetadung pipagaralan kareng siensiang pangkabulasan, at mas dakal lang magaral king sekundariang interesadu king larangan a iti ing susubuk a lungub keti kesa king sanu pa mang iskuela king bangsa.

Aniang 2001, atlu lang excellence/development (COEs/CODs), o sentru ning kabiasnan/sentru ning pamanalkus, deng mepili king UP Manila. Deti ila reng Biology, Medicine, ampong Nursing.

Kilala ya murin ing UP Manila kareng magaral a maki kamalayan king pulitika ampong aktibista, at maki katatalakaran kareng pisasabian o issue a pambangsa, at susuporta king katimawang akademiku ampong kabiasnan (academic freedom and excellence). 

King salukuyan, maki siam yang sangang magkalub titulu ing UP Manila:




#Article 525: Plais (361 words)


Deng plais (‘’pliers’’ king Ingles) kasangkapan lang gamat, at ing pekamaulaga rang sangkan, ya pin ing pamanalan kareng bage kapamilatan ning leverage. Megawa la reng plais para kareng miyayaliwang gamit, at miyayaliwa la tabas panyipit ba ra lang talnan, idurut, igutan o sipitan deng dakal a uri da reng bage. Magagamit ya ing kasangkapan a iti kareng dakal a obra o propesion nung nu ya magagamit ing gamat. Dakal muring plais a maliaring gamitan king pamamutut. 

Meimbentu la king Europa kanitang manga aduang libung banua bayu i Cristo 2000 BC bang magsilbing panalan kareng mangapaling bage (keraklan ing bakal, potang papandayan de iti king palian (anvil). Kayabe la kareng mangatuang diling larawan da reng plais detang papakit king dios a Griegung i Hephaestus king kayang pandayan. Ngeni, tongs ing keraklan dang aus karing panalan kareng bageng mapali. Merakal la bilang deng diseniu da reng plais aniang meimbentu la reng miyayaliwang bageng tatalnan da kareti: sapatus kabayu, , kawad, , ampong piesang gagamitan king kurienti ampong electronics.  

Bagya pamu ing miyalilan king karaniwang diseniu da reng plais manibat aniang linto la reti. Atin yang aduang panalan (‘’handle’’), pusad (pivot), ampong buntuk (head) a maki panyipit/panga (gripping jaws), at gilid a pamutut (cutting edges) - deng atlung dake. E anti kareng gunting, pane lang misasagana deng panga da reng plais.  

Ing plais, kasangkapan yang manalis king masikanan a pamanalan (power grip) - ing pamanyakmal ning palad - king pamanalan a mapinu (precision grip), a maglipat king sikanan ning pamanyakmal ning gamat king paralan a eksaktu, paras ketang bageng tatalnan. Makaba la reng talanan kumpara ketang kuyad ning “arung” da reng plais. Uli na niti, magsilbi lang baluat a mumunang uri (first class levers) a maki , ania sisikan ing puersang daralan ning pamanyakmal ning gamat, at yalis yang todu iti ketang bageng tatalnan o panigobran. 

Deng materialis a keraklan dang gagamitan king pamangawang plais ila pin deng samut a bakal (stell alloys), anti ing Vanadium at/o Chromium, ba yang sikan ing samut (alloy strength), at e gad mangalawang ing kasangkapan. Keraklan, maki talanan lang insulated o maki takap deng plais, ba lang mas malaguang talnan detik, at bang lisian ing pamandalan ning kurienti.  




#Article 526: Kutsiliu (191 words)


Ing kutsiliu (‘’knife’’ king Ingles) metung yang kasangkapan a bibilugan ning pulu o talanan a makatuglung king taram a gagamitan king pamangili. Iti metung yang kasangkapan a malyaring gamitan anting sandata. Minuna yang linto iti kanita pang , at iti patunayan da reng kasangkapan a  .

Melalang la reng minunang kutsiliu kapamilata’ning  (papukpuk a pamagliluk [percussive flaking]) ning batu, partikular deng mangasias a batu anti ing  ampong flint. Kanitang kapanaunan a [Paleolithic, mapalyaring ginawa yang kasangkapan a anti kanita ing Homo habilis ibat king dutung, butul at aliwa pang materialis a gad masisira, dapot mewala no reti.

Aniang panaun a , aniang sinulung ing pamanigobra at pamangamit kareng metal, bagya-bagya lang miyalilan tangsu, bronsi, bakal, at banuang tauli, aseru. 

Gawa la kareng miyayaliwang materialis deng makabayung kutsiliu, kayabe no reng aserung samut a pangkasangkapan (alloy tool steels), , , ampong titanium.

Keraklan, lilimitan no ning leyi deng kutsiliu, dapot maragu ing pamiyaliwa da reti dependi king bangsa o estadu, ampong uri ning kutsiliu. Alimbawa, ating leying magbawal king pamagdala kareng kutsiliung e makasalikut king kilual, at atin namang maglimita angga king pamagbandi kareng mapilang uri da reng kutsiliu, alimbawa deng lasetas. 




#Article 527: Beta blocker (450 words)


Deng Beta blockers (neng misan misusulat bilang β-blocker) metung lang pinduan a panulu a gagamitan da kareng miyayaliwang signus, dapot lalung lalu na keng pamanalan o pamangasiwa keng cardiac arrhythmia ampong pamaningat keng pusu kaibat ning myocardial infarction. Inya iti ing mumunang pamanulu keng matas a prisyun o hypertension, deng karelang agagawa mebawas a alaga inyang Juniu 2006 ning United Kingdom keng pang-apat a gulis a nung nu ela mabisa kalupa da reng aliwang panulu, lalu da kareng mangatuang atin erectile dysfunction ampong manalas a pitaklan, ampong darakal ing katibayan na deng maralas a magagamit a beta-blockers lalunglaluna deng piayabe kareng thiazide-a pinduan a diuretics a maging sangkan ing mikaka type 2 diabetes la.

Ing Propranolol iya ing mumunang diling clinically a gamitan a  beta adrenergic receptor antagonist. Inimbentu neng Sir James W. Black, iti elilan na ing pamangasiwa  keng pamanulu keng  angina pectoris ampong iti ing pekamaulagang ambag keng clinical a pamanulu ampong keng pharmacology ngening pang20ng dilanua.

Deng Beta blockers malyari la naman idaleraya bilang beta-adrenergic pangsabagal a agenti, beta-adrenergic panglaban, o kaya beta panglaban.

Deng Beta blockers sasabatan na ing gawa ning  endogenous catecholamines (epinephrine (adrenaline) ampong norepinephrine (noradrenaline) lalu na ing mismung ), keng β-adrenergic receptors, dake ning  sympathetic nervous system nung nu iti ing mamagitan keng laban o mamakong pakibat. 

Atin atlung kebaluan a pinduan da reng receptor, mitulduan bilang β1, β2 ampong  β3. β1-Deng adrenergic receptors keraklan atiu la keng pusu ampong batu. β2-Deng adrenergic receptors atiu la keraklan keng baga, bituka, ate, palaanakan vascular smooth muscle, ampong  kalamnan keng bungu. β3-Deng receptors atiu la kareng taba da reng cells.

Deng alimbawa da reng beta-blockers abe la reng : Sectral, Zebeta, Brevibloc, Inderal, Tenormine, Normodyne, Coreg, ampong Lopressor

Ustung mayayapis la reng β1 receptors kareng epinephrine iti maginduce lang positive chronotropic ampong inotropic a uyab keng pusu ampong dadakalan na ing cardiac conduction velocity ampong automaticity. Ing mayayapis a  β1 receptors keng batu lulual la reng renin. Ing pangayapis da reng  β2 receptors mipapainawa lang reng smooth muscle  (ing uyab na ing vasodilation ampong bronchodilation (pamamuklat da reng broncho), iti mikakagalgal keng kalamnan keng bungu, ampong darakal ing glycogenolysis keng ate ampong kalamnan keng bungu. Ing pamanapis ning  β3 receptors maging lipolysis.

Deng Beta blockers sasabatan nala dening normal epinephrine-mediated sympathetic a gawa, dapot ditak mu ing uyab kareng makapainawa. Nung nu babawasan na ing uyab keng pangabigla/sikan a pamagpilit keng kabug ning pusu, ampong king kayang pangapisil, pangabuklat da reng uyat, ampong pamamuklat da reng bronchi, ampong pangaritak ning galgal ampong pamaglaso keng glycogen.

Ing Propranolol iya kabud a agenti a indicasyun para panglaban keng tremor, portal hypertension ampong esophageal variceal a pamandaya, ampong keng pamangamit kambe ning α-blocker a pamanulu keng [phaeochromocytoma.




#Article 528: Saint Louis University, Baguio City (472 words)


Ing Saint Louis University (SLU) metung yang pipagaralan king Baguio Lakanbalen a manga aduang dalan limampulung (250) kilometru king pangulu ning Menila.

Tetag de kanitang 1911 deng misionariu ning  (CICM) ing Saint Louis University ba yang isundu ing pamag-Cristianu na ning pangulu ning Filipinas. Mayayakit ya king Baguio Lakanbalen, metung a siudad bakasiunan aduang dalan limampulung (250) kilometru king pangulu ning Menila a ausan dang Summer Capital of the Philippines  (Kapitoliung Pangkaleldo ning Filipinas). Ing SLU ing pekamaragul a unibersidad king Pangulung Filipinas (Northern Philippines); kanitang Noviembri 17, 2007, 20,750 (adua lang pulung libu pitung dalan limang pulu) la reng magaral keti, at ibat la karen ngang labuad ning Filipinas deti, bukud pa kareng aliwang bangsa. Atyu king sentru ning Baguio ing kayang campus a maki atlung pulung gusali, at misasamut la keti deng miyayaliwang kultura ampong nasiun. Ngeni, tuturing deng metung kareng manimuna at gagalang a institusion ning Filipinas. Daragul ya kayabe ing pamangailangan da reng magaral ampong talaturu, at miyayampang yang pamagaral king elementaria sekundaria, kolehiyu ampong graduadu.         

Kanitang 1907, míras la king Filipinas deng misionariung CICM, a tiburan ning Vaticanung gawan yang Cristianu ing dake nang pangulu ning bangsa. King Baguio la menuknangan deting misionariu uling pareu yang malapit iti king Menila ampo king lalawigan ning Benguet king kabundukang Cordillera, nung nu maki dakal a tribung tubu. Aniang 1911, tetag neng Rev. Fr. Séraphin Devesse, CICM king Baguio para kareng apulung ának a lalaking taga karin, at inaus neng Saint Louis School iti. Ketang 1915, meragul ya ing eskuela, at megi yang vocational and trade school, at mitikdo yang sanga iti. Aniang banuang 1952, mibusni ya ing College of Liberal Arts and Commerce, kapamilata’nang Gerard Decaestecker. Kalabas ning panaun, miragdagan la reng kayang kursu at sinulung ya ing pipagaralan. Mekilala la reng programa nang pang-graduadu ning Saint Louis College ketang 1955, at megi yang unibersidad kanitang 1963.
 
Mika ranggu yang katlu kareng aduang dalan siam a pulu’t anam a eskuela king mabilug a Filipinas basi king bilang da reng mipapasar kareng miyayaliwang iksamin manibat 1999 anggang 2003 agpang king pamanyuri ning Professional Regulation Commission ampo ing Commission on Higher Education.  

King salukuyan, siam la reng kolehiyu king Saint Louis University:

Deng makatuki ila reng aliwang dake na:

Deng Kolehiyu
Maki siam yang kolehiyu ing Saint Louis University, a miyayampang kursung pang-graduadu ampong pang-kolehiyu:


Kikilalanan no ning Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities (PAASCU) deng kursung yampang da reng miyayaliwang kolehiyu. Lima la reng kolehiyung dininan nang galal ning Commission on Higher Education (CHED) uli ning karelang masanting a rekord:

College of Information  Computing Sciences - Center of Development for Information Technology.




#Article 529: Federal subjects na ning Russia (105 words)


Ing Russia metung yang federasyun nung nu, agpang inyang Marsu 1, 2008, atin yang 83 subjects. Dening subjects pantepante la kareng karelang karapatan ampong kareng karelang pareu bilang a pamikakatawanan—aduang delgadu balang— keng Federation Council (upper house na ning Russian parliamentaryu). Dapot, atin lang pamialiwa keng karelang pangaautonomy a tatamasa ra. Deng autonomous okrugs, kabang mong federal subjects king karelang pangasarili, makanyan mu rin makikilala la bilang administratibung pangadake da reng aliwang federal subjects (nung nu ing Chukotka Autonomous Okrug iya kabud makaaliwa).  Deng federal subjects mabibilang la bilang kaduang antas da reng federal a pangadake, iti makalalam la kareng federal a batas (mumunang antas).




#Article 530: Sakhalin Oblast (193 words)


Ing Sakhalin Oblast (, Sakhalinskaya oblast) metung yang federal subject ning Russia (metung a  oblast) a deng bubuung pulu ilapin deng pulu ning Sakhalin ampong Kuril Pulu.

Ing  oblast atin yang lualas a 87,100 km² ampong populasyun a  546,695 (2002 Census). Ing kayang administratibung kalibudtaran ampong pekamaragul a lakanbalen iyapin ing Yuzhno-Sakhalinsk a aitn populaysun a mga 170,000.

Bukud kareng taung ibat kareng aliwang dake ning dating Soviet Union, ing Sakhalin iay ing karinan da reng Nivkhs ampong Ainu, nung nu deng tauli mewala ing karelang amanu king Sakhalin kapilan pamu.

Deng aliwang territoryu ning Sakhalin Oblast (apat a pulu, deng pekamauli ning Kuril kapuluan) babandian no ning Japan.

Populasyun: 546,695 (2002 Census)

Katutubung lupung: Deng 460,778 a katutubung Russians ila reng pekamarakal a lupung, kadua la reng 29,592 Koreanu, 21,831 Ukrainians at atin pang mapilan a mangalating lupung pa, kayabe no reng 333 Japanese (0.06%). Ing bubuu keng bangsa ning oblast inyang 2002 ilapin dneg makatuki:

at dakal pang aliwa, ala na man karela a maiggit a 0.2% na ning populaysun. Eganagana, 127 lang aliwang katutubung lupung a makatala keng oblast (0.3% na ning populasyun era sinabi ing karelang tkatutubu inyang Census).




#Article 532: Panyipit (136 words)


Ing panyipit (clamp king Ingles) metung yang kasangkapan ba lang pikabit deng aduang bage bang kanita e la kikimut o mikakawani, king kapamilata’ning pamanimid o prisiun (pressure) a palub. 

Dakal lang uri deng panyipit dependi king gamit da reti. Pansamantala la mu deng aliwa kareti, ba lang ipusisiun deti ba kabang pipepekat la, kabang permanenti la deng aliwa. King pamanese animal (animal husbandry), rounded clamping ing aus da ketang gagamitan da bayang ikabit ing animal king bageng e kikimut (stationary).  Deng miyayaliwang bageng gagana kapamilata’ning pamanyipit (o ‘’clamping’’) ausan dong panyipit o ‘’clamp’’, ania maralas yang magagamit ing katayang iti kareng miyayaliwang larangan. Deng makatuki ila reng maralas diling mayayakit kareti: 

Gagamitan la reng panyipit a reti ba lang pansamantalang  ayusan deng gamit o piesa kareng miyayaliwang sangkan (lon ya ing larawan para kareng mapilang alimbawa):




#Article 533: Lucía Cunanan (148 words)


I Lucía Lagman Lucing Cunanan  (1927 o 1928 - Abril 16, 2008) metung yang Filipinung magparestaurant a nung nu reng aliwa sasabian da iya ing menimbentu keng sisig, metung a bantug a Filipinong ulam.

I Cunanan mibait ya king Tarlac at migdatun ya king Pampanga kaibat ning kayang pamakiasawa.  Tetag ne ing kayang bantug a Aling Lucing's restaurant king Angeles Lakanbalen, Pampanga inyang 1974. Ing kayang pambatong sisig king kayang restaurant nung nu iting sisig inimbentu neng pasibayu meging yang bantug mabilug Filipinas. Ing kayang pangasikat keng kayang sisig, minye dalan a mirinan yang parangal ing Angeles bilang Sisig Capital of the Philippines, ampong i Cunanan mirinan yang lagyung Reyna ning Sisig

I Cunanan meyakit yang pete rre king kayang pibale-bale king Angeles inyang Abril 16, 2008. 80 banua ya idad. Aduang aldo kaibat ning kayang pangamate, deng pulis, menyampa lang parricide laban keng kayang 85 banuang asawa. 




#Article 534: San Sebastian College - Recoletos (212 words)


Ing San Sebastian College - Recoletos de Manila (SSC-RM) o Colegio de San Sebastian - Recoletos de Manila (CSS-RM) metung yang institusion a Catolicu ning matas a pamagaral a kikilalanan ning kapamahalan ning Filipinas. Kayabe ya iti kareng eskuelang  king Filipinas, at bandi re at pálakad deng Paring Agustino Recoletos (Augustinian Recollect Fathers).

Pekilagyu re kang santu ampong martir king , a nung kaninu ya makatagulaling ing metung a pisamban (Basilica Minore de San Sebastian) king Dalang Legarda king Menila.

Maki Level 3 accreditation ya ibat king Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities king elementaria, sekundaria ampong kolehiyu, kayabe ne ing Pamagaral a Graduadu (Graduate Studies) ampong Colegiu ning Leyi (College of Law). 

Maki kaugnayan la kareng miyayaliwang institusion ning negociu deng magaral kapamilatan ning course practicum ampong on the job training programs (pamagsane king obra). Maulaga lang programa deting babie kasanayan kareng magaral kareng mangatas a pusisiun kareng karelang propesiun.

Sasadia no ning Kolehiyu ning Pamanguenta, Pamanibalang Pangkomersiu ampong Pamgaral a Computer deng kayanakan a kelalakinan ampong kebabainan ba rang akamtan ing maliaring kagiwan kareng larangan ning Accountancy, Business Management, Computer Science, Financial Managerial Accounting, Marketing  Legal Management (Pamanguenta, Pamanibalang Pangkomersiu, Siensiang Pang-computer, Pamanguentang king Pamanibalang Pisalapian, Pamamisali ampong Pamanibalang Pang-leyi). 

Academic Organizations
Aguman a Academiku

Aguman a E-Akademiku




#Article 535: Pala (100 words)


.
Ing pala (shovel o spade king Ingles) metung yang kasangkapan a magagamit king pamangulkul ampong pamaglako king gabun. Gawa la king dutung deng minunang pala. Aniang metuklas ing pamangamit king metal, gawa la king mangatilus a sepung metal (sharper tips of metal) deng pala. Bayu mika palang metal, e malagua ing pamanalis king gabun: kailangan yang gamitan ing piku ba yang gambulan ing gabun, potang kai, gamitan ya ing pala ba yang iyalis itang gabun a megambul. Aniang mika metal a pala, milyari neng gamitan ing pala king pamangambul ampong pamanalis king gabun, ania meging mas malagua ing obra.   
 




#Article 536: Steatorrhea (117 words)


Ing manalas pitaklan o Steatorrhoea keng amanung English iya ing pamibuu ning likidung takla. Ing takla malyari ya naman gumato uli ning sobrang taba uli ning epmaglasong pengan, atin yang itsurang tabataba at mabuluk a bau. Ing manabanabang pamanalas keng pitaklan o ausan dang fecal incontinence mapalyari iti. Iting merakal a taba]ng lulual malyaring sukdan kapamilatan ning nung makananu karakal ing taba. Ing lulual a taklang sobra keng 0.3 (g/kg)/day kikilalanan da nang  steatorrhoea. 

Mapalyaring ing sangkan manibat keng biologia antimo ing pamagkulang keng acidung bile  (pauli ning pangsira ning atereng hypolipidemic drugs), pangsira nign katas ning kundilat (enzymes), ampong pamagkulang ning mucosal cells. Ing pamagkulang da ring acidung bile, ing takla magkuleng abu o kaya maputla.




#Article 537: Manalas pitaklan (117 words)


Ing manalas pitaklan o Steatorrhoea keng amanung English iya ing pamibuu ning likidung takla. Ing takla malyari ya naman gumato uli ning sobrang taba uli ning epmaglasong pengan, atin yang itsurang tabataba at mabuluk a bau. Ing manabanabang pamanalas keng pitaklan o ausan dang fecal incontinence mapalyari iti. Iting merakal a taba]ng lulual malyaring sukdan kapamilatan ning nung makananu karakal ing taba. Ing lulual a taklang sobra keng 0.3 (g/kg)/day kikilalanan da nang  steatorrhoea. 

Mapalyaring ing sangkan manibat keng biologia antimo ing pamagkulang keng acidung bile  (pauli ning pangsira ning atereng hypolipidemic drugs), pangsira nign katas ning kundilat (enzymes), ampong pamagkulang ning mucosal cells. Ing pamagkulang da ring acidung bile, ing takla magkuleng abu o kaya maputla.




#Article 538: Cardiac arrhythmia (169 words)


Ing Cardiac arrhythmia (mayayaus mu rin dysrhythmia) metung yang kataya kareng maragul at metung a lupang lupung a kabilyan nung nu atin epangkaraniwan ing kuryenting pangimut ning pusu. Ing pitig ning pusu malyaring mabilis ya o mabagal at neng misan ustu ya neng misan ali ya. 

Deng aliwang arrhythmias maliaring ikakamate dala at dapat idala da la keng medical emergencies at maliaring mikacardiac arrest la ampong biglaan ing pangamate da. Deng aliwa bala ra makabuysit mung symptomas. Deng aliwa naman makataid keng amanang at makamatengstroke o embolus.

Deng aliwang arrhythmias maina la mu pinduan at maliari lang sabian a normal la. Ing tutu,deng aliwang tau panamdaman dang neng misan ing karelang pusu luksa ya keng kayang pitig, o neng misan naman mika masikan yang pitig nung nu dapat e dinan pagkabalisa.. 

Ing katayang sinus arrhythmia daleraya ya keng pangkaraniwan a melayari nung nu bagyabagya ing pusu sinikad yang pasikan ampong pamangaina patse mangisnawang palub ampong palual. Keraklan kareng anak maliliari iti at bagiabagia mawawala ustung mikakaidad ya ing tau.




#Article 539: Portable Network Graphics (140 words)


Ing Portable Network Graphics (PNG) metung yang bitmapped image format a gagamit lossless data compression. Melalang ya iti ba yang samasan ampong alilan ing format a GIF, antimong image-format o ayus-larawan a e mangailangan lisensiang patent. Ing PNG agkas de antimong 
P-N-G ampong ping. Ing 
PNG initialism maliari yang ituring a optionally recursive, a e opisial a mangabaldugang “PNG's Not GIF” (Ing PNG e ya GIF).

Susuportan no ning PNG deng palette-based a kuleng (palettes a 24-bit RGB), greyscale o larawan a RGB. Megawa ya ing PNG para king pamanalis kareng larawan king Internet at e king propesional a graphics, ania e no susuportan deng aliwang color space (antimo ing CMYK).

Keraklan, gagamitan de reng simpan (file) a PNG ing file-extension a PNG o png at mibie ya karela ing MIME media type image/png (me-apruba ya kanitang Octubri 14 1996).




#Article 540: Arnel Pineda (440 words)


I Arnel Pineda (mibait Septiembri 5, 1967) metung yang  talakanta ampong talasulatakanta, at iya ing manimunang talakanta ning Americanung rock band Journey. Y Pineda magkasuelu yang king kayang maluid a karera king Asia king milabas a 25 banua. Kawangis ne siuala keng pamagkanta y Steve Perry ning (Journey), John Farnham ning (Little River Band), Freddie Mercury ning (Queen), Sting ning (The Police), Survivor, Heart, The Beatles, Van Halen, Aerosmith, U2, Warrant, Deep Purple, at aliwa pang banda keng kalupang genre.

I Pineda, mibait ya king Sampaloc, Menila, Menila, king Filipinas, megumpisa yang megkanta inyang idad 5. Ding kayang pengari pareu lang sastri, at pepalkas da kaya ing magkanta ya at makiabe kareng ligligan kantang pangamateur. Inyang y Pineda 12ng banua, ing kayang ima mete ya kaibat ning makabang sakit king idad a 35, at melakuan lang makakutkut keng utang. Y tatang na dela na la ring atlung wali nang arnel kareng kayang kamaganak para karin manuknangan, ila ri Russmon, Roderick ampong Joselito.   I Pineda, iya ing pekamatua karelang mikakapatad, kailangan yang tuknang keng pamagaral at manipun yang bakal-bakal, boti, at diariu king pantalan ning Menila para mu manakitan.  I Pineda menuknangan ya kareng dalan, at matudtud ya keng Luneta Park o, kaya neng misan nung malyari keng bangku ning bale ning kayang kamaganak. King pamangutang  nang Jessica Soho (Kapuso Mo), I Pineda sinabi na na manenaya at manalbe kabang deng kayang kamaganak mamangan lang almusal, at mamasa yang mika atin tagan pamangan para kaya. Tagimpan nang Pineda na maging yang engineer.  Nung lalawen nang Pineda ing kayang milabas, ena naman kalulunusan ing kayang sarili. Atin yang atin pagasa na sumanting ing bie na datang mu rin ing aldo.  

Inyang 1982, i Pineda 15 yang banuang idad, iya ing meging manimunang talakanta da reng lupung a Filipinong talatigtig a ausan dang Ijos Band (kaibat mipalagyuan Yjoz). Inyang 1986, deng aliwang kayanib mitatag lang lupung a inaus dang Amo.  Deng Amo mikiabe la at minyambut la keng  Rock Wars a ligligan king Filipinas.   

Inyang 1988, ing Amo mikiabe ya at minyambut keng ligligan  keng pang Filipinung Yamaha World Band Explosion.  Miyabe la kareng pangtataulian king Hong Kong dapot metechnical la at ela minyambut.   (Ding talatuntunan sasabian da na dapat ing panyambut a kanta dapat menibat ya karela at eya wengisan. Dapot sinabi da naman ing papalub a kanta dapat iya mu rin itang pinyambut da inyang king ligligan pangbangsa (king Filipinas).  Ing pinyambut ning Amo king Filipinas iyapin ing kareng Queen's a Bohemian Rhapsody, masalangmasala eya karela menibatan. Kaibat ning ligligan ing banda sindu ra bilang lupung a Amo, lalageng live, at karin ya linub y Robert Palmer king Menila inyang 1989. 




#Article 541: Diabetes mellitus type 2 (277 words)


Ing Diabetes mellitus type 2 o kaya Type 2 Diabetes (dati mayayaus a alang- insulin-mamasa keng diabetes mellitus (NIDDM), o kaya pangatin idad a daratang a diabetes) metung yang metabolic sakit nung nu atin lalaban keng insulin o keng English insulin resistance, magkulangan insulin ampong hyperglycemia (matas mayumu). Iti mamantini ya kapamilatan ning pamanaliwa keng pamamangan o kaya mag dieta la at magpakapawas anti mong lalakad, pupulayi, mamyalung bola, at aliwa pang kawangis keng magpakapawas. Dakal ka reng bangsang manalkus darakal la reng mikikiatin diabetes type 2, at atin mayayakit na ding aliwang bangsa tuki la naman keng agus a ini kareng daratang a banua. Ing CDC memye neng salita na iting pamaglaganap maging neng pangmalawakan o epidemic.
Karagdagan na pa niti, ing sakit a ini keraklan mayayakit ya mu kareng ating idad maiggit 40, liwas keng Diabetes mellitus type 1, ngeni mayayakit ya kareng anak ampong bayung tau at dalaga, nung nu isipan ra ing pangarakal da reng atin diabetes ing uli na iyapin ing mengataba la reng tau keng lupung da reti, agiang pang ditak la pamu.

Ena kalupa ning Type 1 diabetes, ditak mung mikaketoacidosis la keng Type 2 diabetes, agiang era pa balu. Metung a uyab a mapalyari iyapin ing nonketonic hyperglycemia nung nu iti delikadu mu naman, agiang dapat yang maulu king aliwang paralan. Ing mangasakit at dakal a sangkan a pamanalili ning metabolismu keraklan miraras keng pangasira at pamanggamit da ring laman lub, lalunglalu na ing cardiovascular system karing aduang tinduk. Iti pupunta keng pangatindi ning sakit o morbidity ampong pangamate kareng aduang tinduk a patienti, dapot deng adua atin lang pamialiwa karas keng penibatan ampong pamamanulu agiang pareu la dame.




#Article 542: Diabetes mellitus type 1 (142 words)


Ing Diabetes mellitus type 1 (Tinduk 1 diabetes, Tinduk I diabetes, T1D, T1DM, IDDM, pang-anak a diabetes) meutng yang askeng diabetes mellitus. Tinduk 1 diabetes metung yang autoimmune a sakit nung nu ing katataulian na ing pangmalambatan a pangsira ning insulin a magpalual a beta cells na ning kundilat. Ing tinduk 1 makamate ya liwas mu nung meulu ya keng exogenous insulin kapamilatan ning injection a alilan nala na la reng mauaualang hormone.

Tinduk 1 diabetes (dati kebaluan ya bilang childhood, anak o insulin-mamasa diabetes) eya mu pang-anak a problema: ing pang atin idad a Tinduk 1 kailangan malingun ya — dakal kareng atin idad ero tuturan at isipan da atin lang Tinduk 2 pauli ning maling-ukul ning Tinduk 1 bilang panganak mung diabetes - uling alang panulu, ding Tinduk 1 a diabetic dagul lang Tinduk 1 diabetic a pang atin idad.




#Article 543: Ding reforma ning ortografíang Kapampángan (440 words)


Ing amlat da ring reforma ning ortografíang Kapampángan king eskritúrang Latin ating aduâng fási. Ing primeru ya ing konfliktu aniang ika-20 diánuâ da ring proponenti ning súlat Bakúlud at ning súlat Wáwâ. Ing kákáduâ at presenting fási de ing defensa ring de facto-ng norma ning Sínúpan Singsing lában karing intentung omoheneisanti na ning ortografíang pambangsâ na ning Komisyon sa Wikang Filipino (KWF).

Mayayakit ing Adua lang panig deng tutuki caniting bage. Deng metung a panig ila ding Purista o Macabansa Ing buri at tutukian da isulat ya ing capampangan agpang king ABAKADA a alang letrang C, J, LL, QUI,GUE, GUI.García, K. (2010-02-27). Ing pisasabyan king pamisulatmap Kapampangan. SunStar. Yla deni mu naman ding tutuki keng wikang Pambansa ortografia o súlat Wáwâ.

Ketang 1946, i Zoilo Hilario, ing kayábeng Kapampángan king Institute of National Language at fundador na ning Akademyang Kapampangan,  mebísâ yang ing mágámit king Kapampángan ing ortografíang mákabási king Tagálug. King ortografíang ini, anti king Inggles, e gágámit ding diakrítiku.Pángilinan, M. R. M. (2006). The importance of diacritical marks in romanized Kapampángan. International Conference on Austronesian Linguistics. 

NG CANGATBA NAMANG PANIG, ila ding  tradisional u konserbador—ding proponenti na ning súlat Bakúlud—a miyanad at misane ortografíang Espaniol. Ing sasabian da, ing Amanu tamu megambul at mesese keng alkfabetong iti.  Macanyan de canung sinulat deng mengapaunang bantug at kilalang talasulat keng Capampangan.  Iti yang tutukian at buri da deng MACATUA  tamu.

Aniang dekada 1970, atin nang aliwang grupo o panig a migbili pilatan da reng aduan mesaglaue grupo.Pángilinan, M. R. M. (2006). Kapampángan or capampañgan: Settling the dispute on the Kapampángan romanized orthography. International Conference on Austronesian Linguistics. Ing metung careting mipunta pilatan ila ding meging talalikas ning Biblia keng amánung sísuan (Venancio Q. Samson, Society of St. Paul).

Ing gewa ra:

bang era panibayuan deng Cayanacan. 

Tinagan de ing  C  istung tutkian de ing letrang A, O, at U.

King ngening panaun, ing estandar ne ning resurhenting amánung Kapampángan ing ortografíang desaroliádu ning ngening Sínúpan Singsing. Ing ortografíang ini sintesis yang mákabási king ibridu nang Samson. Aniang 2016, ing Komisyon sa Wikang Filipino, bílang dáke na ning intentung Tagalistang armonisan la ring ortografía da ring amánung Austronesiu ning bangsâ,Pa-a, S. (2018-10-30). Filipino language commission clarifies harmonization of orthographies. Philippine News Agency. name=andrés2018Andrés, R. (2018-10-29). Ilocano writers condemn KWF’s “faulty” orthography. Philippine News Agency. milual ing gía king paniúlat ning Kapampángan king ortografíang pambangsâ, tituládung Bayung Ortograpiyang Kapampangan.Komisyon sa Wikang Filipino. (n.d.). Gabay sa pagbuo ng ortograpiya ng mga wika ng Filipinas. 

Ing sigienti metung yang poema ibat 27 Abril 2008 nang Joel Pabustan Mallari, tituládung Ortograpiyang Kapampangan, tungkul king amlat da ring kambiu king espeling ning Kapampángan king eskritúrang Latin.




#Article 544: Thiazide (131 words)


Ing Thiazide metung yang kataya nung nu iti dati yang magagamit keng metung a tinduk a molecule ampon pinduan a diuretic. 

Dening kayanib keng pinduan a diuretic ilapin deng manibatan keng benzothiadiazine. Kalasag nala deng  Na+/Cl- paramasipsip pasibayu ibat keng distal convoluted tubule keng batu kapamilatan ning pamanyabat kareng thiazide-mapamakiramdam Na+-Cl- symporter. Deng Thiazides maging lang sangkan keng pangawala ning potassium ampong pangarakal ning serum uric acid.  Ing balangkas pangchemica ning minunang thiazide diuretics atin yang palsingsing ing thiazide ; ing kataya magagamit ya naman kareng panulung a milulupa bisa na enaman chemically thiazides, kalupa na mo deng chlortalidone ampong metolazone, maigpit deni mayayaus lang balumu thiazide-a diuretics, dapot keraklan ing thiazide magagamit ya mu agiang makananu.

Moreno, E (2006). Affinity-defining Domains in the Na-Cl Cotransporter. J. Biol. Chem. 281, 17266-17275.




#Article 545: Diuretic (172 words)


Ing diuretic metung yang panulu na tatas na ing pamaglual ning paman-i (diuresis). Dakal a categoria keng  diuretics. Deng ngan diuretics titas na ing pamaglual ning danum keng katawan, agiang deng aliwang pinduan da reng diuretics a gagawan na king makaaliwang paralan.

Deng matas a kisaming diuretics, diuretics la nung nu iti mamye lang dakal a dakal a pamn-i anggang mga 20% na ning mesalak a milulan a NaCl ampong danum. Iti maragul, compera keng pangkaraniwan a renal sodium reabsorption nung nu maglakuan yang ~0.4% a filtered sodium keng imi.

Deng Loop diuretics atin lang kagiwan, ampong inya wawangis da la kareng matas kisaming diuretics. Deng Loop diuretics, kalupa da reng furosemide, sasagkan na ing kagiwan ning katawan a sipsipan nang pasibayu ing sodium at  king pamaitas na ning  ascending loop keng batu nung nu tutuntun keng mitatagan ing danum keng imi bilang danum na tutukian nang pabalik ing sodium papunta keng extracellular fluid (ECF). Deng aliwang alimbawa a matas a kisaming loop diuretics, abe la reng ethacrynic acid, torsemide ampong bumetanide.




#Article 546: Mediterraneo Dayat Malat (207 words)


Ing  Mediterranean metung yang dayat malat ning Atlantic Ocean 'alus mabibilugan yang gabun: king pangulu ing  Europa, king mauli ing Africa, at king aslgan ing  Asia. Lulukuban na ing mga lualas a It  2.5 yutang km² (965,000 kd yu), dapot ing kayang makatayid keng Atlantic (the Strait of Gibraltar) mga 14 km (9 mi) yamu lapad. Keng oceanography, neng misan mayyaus yang  Eurafrican Mediterranean Sea o kaya ing European Mediterranean Sea para miayaliwa ya keng mediterranean dayat malat karing aliwang lugal. 

Ing katayang Mediterranean iabt ya keng Latin a katayang mediterraneus ing kabaldugan na, kalibudtan ning Yatu (medius, libutad + terra, gabun, yatu). Kareng menimumang Romans, ing Mediterranean iya ing kalibudtan ning Yatu..

Ing Dayat Malat ning Mediterranean makatayid ya keng Atlantic Ocean kapmilatan ning Strait ning Gibraltar kegn albugan ampong keng Dayat Malat ning Marmara ampong Black Dayat Malat, keng Dardanelles at keng Bosporus mituttuki, keng aslagan.  Ing Dayat Malat ning Marmara mababali ya bilang dake ning Dayat Malat ning, subali ing Bladk Dayat Malat aliya. Ing 163 km kaba ning gawang-taul a Suez Canal king aulingaslgan tatayid ne ing Dayat Malat ning Mediterranean Sea keng Malatung Dayat Malat.

Atin aduang pulu't metung a makabayung states a atin pampang keng Dayat Malat ning Mediterranean. Ilapin deng: 




#Article 547: Anatomy ning tau (177 words)


Ing Anatomy ning tau iya mismu ing pamagaral pang scientificu ning panga-aske ning metung a atin idad a  katawan ning tau.  Ing Anatomy makadake ya keng maragul (Gross) a anatomy ampong tiktak lating (microscopic) anatomy. Ing Gross (mangaragul) anatomy (mayayaus mu rin topographical anatomy, (panglabuad)regional anatomy, o kaya anthropotomy) iti ya ing pamagaral kareng anatomical a balangkas a mayayakit a e gagamit a masasaup ya ing panimanman.  Ing Microscopic (tiktak lating) anatomy  iya ing pamagaral keng mangalating anatomical a balangkas  a masasaup kapamilatan ning microscope, nung nu kayabe ya ing histology (ing pamagaral da ring aguman da reng tissues), ampong cytology (ing pamagral da reng cells). Ing Anatomy, physiology (ing pamagaral da reng gamit) ampong biochemistry (ing pamagaral da reng chemistry da reng mabieng balangkas) ila reng miyuyugneng medical sciences nung nu mituturu la bilang miyayaygnan.  

Ing katawan ning tau atin yang biological a tuntunan, at atin yang laman lub, a atin yang tissues, a atin yang cell ampong connective tissue.

Karaniwan a lagyu da reng bantug a dake ning katawan ning tau, magumpisa babo angga lalam:




#Article 548: Leonardo da Vinci (441 words)


I Leonardo di ser Piero da Vinci (), April 15, 1452 - May 2, 1519),  yang ; metung yang sientista, matematiku, , imbentor, , pintor, eskultor, arkitektu, ,  ampong talasulat. Anak ne king kilual ning metung a notariung i Piero da Vinci, ampo ning metung a babaing ibat king pamiliang ortelanu, i Caterina, at mibait ya king  a atiu king labuad ning , i Leonardo. Megaral ya king studio ning pikabaluan a pintor  ibat king Florence, i Verrocchio. Aniang bayu ya pamung magobra, magsilbi ya kang Ludovico il Moro king . Kaibat, megobra ya king , Bologna ampong . Aniang tauli nang banua ning kayang bie, menuknangan ya ketang baleng binie na kaya ning Aring .  

Maralas, tuturing deng modelu ning  o taung biasa kareng dakal a bage i Leonardo. Bukud mung ing kayang kagiwan king pamaglalang o pamanimbentu ing papante ketang kayang pangamapaniuri o antimong alang anggang kapagnasan a manigaral (infinite curiosity). Dakal a sasabing ya ing metung kareng mapiang diling pintor king sablang panaun, ampo ing taung pekamatenakan kareng dakal diling bage a mebie. 

Nanupata, pikabaluan yang dili antimong pintor i Leonardo. Ala lang kapante deng adua kareng obra na, ing Mona Lisa ampo ing  (The Last Supper), anting pekataniag, at maralas diling kokopian ampong pakiapusan anting kapitutulan (parodied) a pininturang larawan ning tau (portrait), ampong larawan a relihiyosu (religious painting). Bukud mung ing Pamaglalang kang Adan (Creation of Adam) nang Michelangelo ing malapit kareti. Kilala de murin deng malda ing ginulis nang Leonardo, ing . Manga labi lang lima deng mitatagan kareng kayang pinintura. Ditak la mu deng mitagan uli ning kayang alang patugut (at keraklan makasirang) pamag-eksperimentu, ampo ing ugali nang pálambatan no reti (procrastination). Nanupata, basi kareng obrang deta, ampo reng kayang kuadernu (notebook) a maki ginulis (drawing), krokis a sientipiku (scientific diagram), ampong pamalak tungkul king pamamintura, bukud mung ing kayang kasingidad a i Michelangelo ing kayang kasalipit o karibal ketang kayang pamanang inambag kareng talalalang (artist) a katuki na, angga king panaun tamu.         

Antimong metung a inieru, malaut la king kayang panaun deng idea nang Leonardo. Mikudta yang helicopter, tangking panggera, calculator, bapor a double hull ampong makinang manipun king , at miglalang yang mumunang teoria ning . Ditak la mu kareng kayang aisip deng melaus, o agiu ra mang papaliari, aniang panaun a mabie ya, dapot e mepansin a megamit la kareng pabrika deng mapilan kareng mangalati nang inimbentu, alimbawa ing otomatikung pandurut kalinias o bobina (automatic bobbin winder), o ing makinang paniubuk king tibe ning kawad (machine for testing the tensile strength of wire). Anting metung a sientista, pepasulung na ing beluan tamung kareng larangan ning anatomy, civil engineering, optics, ampong .




#Article 549: Bisturí (239 words)


Ing bisturí o scalpel metung yang kutsiliung malati pero misnang taram a gagamitan da king pamanopera, anatomical  (pamamangal king king kalamnan ba yang panigaralan iti), ampo kareng miyayaliwang alit (art) o obrang gamat (crafts). Ating bisturíng magagamit pasibayu (reusable), at atin namang yugse kagamit na (disposable). Detang bisturíng magagamit pasibayu, maliari lang maki taram a makatuglung king talanan, at atatais, o, keraklan, e la makatuglung deng karelang taram, at alilan la reti. Deng bisturíng yugse, keraklan maki talanan lang plastic ampong taram a maliaring ikaba (anti king ). Misan la mu gagamitan deti, at ugse ya ing mabilug a kasangkapan kaibat nang megamit.  

Keraklan, gawa la king aseru o bakal a pepasias (tempered steel) deng taram bisturí. Gawa la king aserung dakal a carbon detang gagamitan king medisina, kabang  no man detang magagamit kareng obrang gamat. Malagad, magagamit la murin deng materialis a titanium, ceramic, diamanti ampong obsidian. Alimbawa, kareng operasiun a gigiya ning  MRI, e la maliaring gamitan deng metal a taram (uling igutan no ning magnet o batubalani deng taram a aseru o bakal), o maliari lang makayapektu ketang larawan deti (image) nitang dakeng operan da. Bukud kareng bisturí, maliaring gumamit electrocautery o laser neng manopera. 

Neng gigilian do reng tau  deng bangke ba rong embalsamuan deti, gagamit lang bisturíng gawa king  a pepataram; angga king panaun tamu, magagamit ya pa murin iti. Keta namang pamanulung  ibat India, magagamit la reng mangalating pirasu ning kuayan (bamboo splinters).  




#Article 550: Distiliador (197 words)


Ing distiliador (screwdriver king , destornillador king Castila), metung yang kasangkapan a gagamitan ba lang ipalub o isingit ampong talikan, o lubakan la ampong ilako, deng torniliu. Iti bibilugan ne ning buntuk o sepu a yang tutumpak king torniliu, metung a parti nung nu ya bibili ing  kapamilatan ning pamandurut king sepu, ampong paralan ba yang ipuestu ampong talnan ing distiliador. Ing karaniwan a distiliador a pang-gamat, atin yang talanan a tela-silindru (cylindrical, katabas barilis o drum), a maki dagul ampong itsurang ustung talnan ning gamat ning tau, ampong metung a pakabang tangke (shaft) a makatuglung king talanan. Makayagpang ya ing tabas ning kayang sepu ba yang mipagiu king metung a uri ning torniliu. Uli ning talanan ampo ing tangke, maliari yang ipuestu ampong talnan ing distiliador, bangkanita, maliari yang magdalang torque potang idurut ya iti. Miyayaliwa la tabas deng distiliador, at maliari yang idurut ing sepu kapamilatan ning gamat, o ning motor a di kurienti o paganan ning aliwa pang uri ning enerhia. 

Ing torniliu, atin yang buntuk a maki metung a uri ning tabas, bangkanita, nung gamitanan me king metung a uri ning sepu ning distiliador, a maki ustung puersang torque, midurut ya itang torniliu.




#Article 551: Europa (109 words)


 
Ing Europa o keng English Europe metung ya kareng pitung tradisyunal a continenti ning Yatu. Ing pekalabugan nang telapulu ning Eurasia, atin yang sepu keng pangulu ing Arctic Ocean, keng albugan ing Atlantic Ocean, keng mauli ing Mediterranean Dayat Malat, keng maulingaslgan ing Caucasus Bunduk, ing Matuling a Dayat Malat at ding pidalanandanuman ning Matuling a Dayat Malat angga keng Mediterranean. Keng aslagan, ing Europa makadake ya kareng makakawaning Ural Bunduk, ing Ural Ilug, ampong ing Caspian Dayat Malat.

Ustan, ding 27 European Union member state makasmut lang tagana antimo keng economia at pampoliica, ing Pisanmetung a Europa ita mu bubuu na ne ning polticang pang geografia ning Europa.




#Article 552: Panulu (105 words)


Ing panulu o Medication keng English, metung yang bage a gagamitan para aiwasan o uluan ing metung a sakit o kaya para abawasan ing pamanamdaman, pamigaganaka, o kaya nanuman epamipaldan, kalupa namo ning danup. Ing  Pamanulu keraklan mangabaldugan ya kareng pamanibala kareng pamangamit panulu o droga. 
Ing pamanulu, nung nu: Ing pamangasiwa da reng panulu para king tangkang makaulu, keraklan kakawani ne o aliwa ya, keng pamangamit ning Medicina karas keng pamanopera (Surgery).  Ing science na ning pamanibala kareng panulu karas keng larangan ning clinica ing aus da  clinical pharmacology.
Ing pamipasala keng pamanulu iya ing maulagang bage a kakawani keng pamanulu at keng pamanopera.




#Article 553: Isponga (170 words)


Ing isponga o esponga (sponge king Ingles) metung yang kasangkapan a gawa king material a mitmung busbus (porous) para king pamaglinis kareng patag a e ra luluban likidu (impervious surfaces). Masikan lang manyipsip danum ampong likidung makabasi king danum deng isponga.  

Maralas, gawa la kareng lambal dutung (wood fibers) a gawa king cellulose, o kareng plastic polymer king pormang foam. Angga ngeni, mamisali la muring natural a isponga, pero ngening panaun tamu, magagamit la keraklan deti anting panimu king lupa o katawan (facial/body sponges), o anting kasangkapan king sponge painting.  

Atlu la pa reng aliwang uri da reng da reng artipisial a isponga: low-density polyether (a kilala anti reng rainbow packs a non-absorbent sponges), PVA (metung a masiksik a material a matalik manyipsip, at alang makaltong busbus) ampong polyester. 

Mapipitna la kareng miyayaliwang uri deng ispongang polyester; ating reticulated (tambing nang penguskus ba yang saguling gamitan). Atin namang double-blown polyester, a dakal a adadalang danum, a halus kasing sikan ning PVA, dapot atin yang makaltong busbus at lalu yang magamitan.




#Article 554: Santana (band) (131 words)


Ing Santana ila reng aliwaliwang musikerung mamantabe kang  Carlos Santana manibat inyang tauli ning 1960s. Kalupa na mong  Santana mismu, ing banda bantug ya keng pamanyaup keng Latin rock bantug mabilug a yatu.

Ing banda mitatag ya inyang 1966 king San Francisco. Deng mumunang kayanib ila ri Carlos Santana (pangmumunang guitara) Tom Frazier (guitara), Mike Carabello (percussion), Rod Harper (tambul), Gus Rodriguez (bau) ampong Gregg Rolie (keyboard, vocal). Kign tutuking banua (ampong decada) deng kayanib ning lupung miyalilan lang pane king dakal a sangkan, at manibat 1971 anggang 1972 atin ditak a panauan a pamikawani da deng lupung ampong y Santana.

Inyang 1998, ing lupung meyalal la keng Rock  Roll Hall of Fame, kayabe ya yCarlos Santana, Jose Chepito Areas, David Brown, Mike Carabello, Gregg Rolie ampong Michael Shrieve a miparangalan.




#Article 555: Don't Stop Believing (105 words)


Ing Don't Stop Believing metung yang kanta ning American rock band Journey. Ing kanta minuna yang linual inyang 1981 king album Escape. Ngeni, tuturing deng signature a kanta deng banda.

Ing kanta bantug ya king kayang lyrica at makapansin a detuned piano pamuklat, at inustan ning All Music Guide bilang metung kareng pekamasanting a pamuklat a keyboard riffs king rock. Dakal a misinup a albums darala ne ing track (kayabe no reng ditak a pu'unan a Journey pekamasanting a linual ) ampong dakal a linual pasibayu ning Escape tatala re ing track bilang Don't Stop Believin agiang ing tal a pamansag kayabe ya ing g.




#Article 556: Beatles (124 words)


Deng Beatles metung lang pop ampong rock a grupu ibat Liverpool, England mitatag inyang 1960. Keraklan di John Lennon (guitar, bosis), Paul McCartney (bau guitara, bosis), George Harrison (guitara, bosis), ampong Ringo Starr (tambul, bosis) ila reng kayanib king karelang buung carera, Deng Beatles mekilala la inyang ila reng menimunu inyang kalibudtan na ning -1960s musical British Invasion king United States. Agiang ing karelang stilu ning tigtigan mikayamut ya inyang 1950s rock and roll ampong dagulkarelang skiffle, ing lupung menyaliksik ya genres manibat Tin Pan Alley anggang psychedelic rock. Pemakiapusan dala deng tau keng karelang imalan, pemanyalita, aske nung nu ing karelang pangaguman at pangkalinangan a pamagbayu memanalas kareng aguman.  Inyang ing banda mikakawani la inyang 1970, deng apat migsasarili la king karelang carera. 




#Article 557: Silliman University (318 words)


Ing Silliman University metung yang institusion ning matas a pamagaral a Protestanti, a mayayakit king Dumaguete Lakanbalen, Negros Oriental, Filipinas. Iti ing mumunang pipagaralan a Protestanting mitátag king Filipinas. Metung ya iti kareng atlung pulung (30) pribadung institusiun ning matas a pamagaral king Filipinas a pigkalubanan nang otonomia ning  .
 

Mitátag ya ing Silliman University kanitang Agostu 28, 1901. Uli na niti, ya ing pekamatuang unibersidad a Americanu king Asia. Aniang umpisa, maki lagiu yang Silliman Institute, metung a eskuelang elementariang tetag da reng misionerung Protestanti ning  king America. Aumpisan de iti kapamilatan ning metung a donasiun ibat kang Dr. Horace Brinsmade Silliman, metung a retiradung negosianti ampong pilantropu ibat king Cohoes, New York at aktibung laiko king Presbyterian Church. Pekilagyu re kaya ing eskuela. 

Atin yang labing limang magaral a lálaki ing eskuela. Maki apat yang mangakabang kupitri (desk), aduang lamesa, ampong aduang luklukan. I David Sutherland Hibbard ning Lyndon, Kansas ing mumunang pamuntuk ning unibersidad. Atin yang estatua king arap ning Gusaling CAP, Rizal Boulevard, Dumaguete. I Rev. Hubbard ampo ing kayang asawa, i Laura, ing mumunang talaturu (faculty). Eskuela yang panlalaki manibat aniang 1901 anggang 1912. Aniang 1910, mirinan yang katuliran a magkalub titulu ing Silliman. Minunang mika magaral a babai aniang 1912. Megi yang unibersidad ing Silliman kanitang 1938: iti ing mumunang pipagaralan king kilual ning Menilang mekilalang unibersidad.

Malapit ya king libutad ning Dumaguete Lakanbalen ing sentru nang campus ning Silliman. Maki leparan yang anam a pulu't metung (61) a ektaria iti. Makayarap ya iti king dayatmalat ketang dane nang aslagan; megi na nong sagisag ning unibersidad deng pasbul dalan (portals) na niti.
 

 


#Article 558: JPEG (236 words)


King computing, ing JPEG (a yagkas dang JAY-peg; ), metung yang maralas gagamitan a paralan ning   para kareng letratu (photographic images). Maliari yang alilan ing sikan (o pangasiksik) ning pamag-compress, ania maliaring mamili king dagul ning simpan (file size) ampo ing lino ning larawan. Keraklan, babie yang  10 to 1 compression ing JPEG, at ditak mu ing mayayakit a pangabawas king lino ning larawan.

Ing JPEG ing maralas diling magagamit a format para kareng larawan a gagamitan da reng digital camera ampo reng aliwang kasangkapan a kukuang larawan. Iti murin ing pekamaralas dang gagamitan king pamagsimpan (storing) ampong pamagparalang larawan kapamilatan ning World Wide Web.

Ing MIME media type para king JPEG, image/jpeg ya (defined ya king RFC 1341).

Ing lagiung JPEG mangabaldugan yang Joint Photographic Experts Group, ing lagiu ning komite o lupung a miglalang ketang standard. Mitátag ya iting grupu aniang 1986, at migpalual yang standard kanitang 1992, at me-apruba ya o metanggap iti kanitang 1994 antimong ISO 10918-1. Aliwa ya ing JPEG king MPEG (Moving Picture Experts Group), a gagawang sistema ning pamag-compress para kareng alben o video.

Tutulduan/lilinawan ne ning JPEG standard ing codec, a mag-isplika nung makananu yang ko-compress o sisiksik ing metung a larawan king agus (stream) da reng byte, at lalako nong pasibayu pangasiksik (decompress) deti ba lang isubli pangabalangkas king metung a larawan, ampo ing file format a magagamit king pamaglangkap o pamanyinup (contain) king agus a ita.  




#Article 559: BMP (666 words)


Ing BMP o BMP file format, a ausan da mu namang bitmap o DIB file format (para device-independent bitmap), metung yang image file format a magagamit ba lang isimpan o isinup deng larawan a digital, lalu na kareng operating system a Microsoft Windows ampong OS/2.

Dakal la reng  graphical user interface a gagamit bitmap kareng karelang built-in graphics subsystems; alimbawa, king GDI subsystem da reng platform a Microsoft Windows ampong OS/2, nung nu ing partikular a format a magagamit ya pin ing Windows and OS/2 bitmap file format, a keraklan dirinan dang lagiu ning file extension ning .BMP o .DIB. 

Kareng simpan a BMP a e makasiksik (uncompressed BMP files), at dakal pang aliwang file format a bitmap, misisimpan la reng pixel da reng larawan (image pixels) a maki color depth a 1, 4, 8, 16, 24, o 32 bit balang pixel (bits per pixel). Den namang larawan a 8 bits o mas ditak, maliari la king grayscale o indexed color. Maliari yang isimpan ing metung a alpha channel (para king transparency) king aliwang simpan o file, nung nu ne kawangis ning larawan a grayscale, o king kapat a channel a manalili kareng larawan a 24-bit king 32 bits per pixel.

Deng simpan a bitmap a e makasiksik (anti ing BMP), misna la karagul kesa kareng file format a makasiksik o compressed (king sanu man kareng miyayaliwang paralan) para king pareung larawan. Alimbawa, ing  a 1058×1058, a maki dagul a manga 287.65 KB king PNG format, 3358 KB ya nung metung yang 24-bit a BMP file. Keraklan, e la bage king pamanalis king  (Internet) o kareng .a mangabagal o limitadu king agiu rang dalan.   

Paka-ayus la kareng dane (rows) deng bit a magdala kareng bitmap pixel. Dependi king color depth, gumamit yang e kumulang king n/8 bytes (n ing bit depth, uling ing metung a byte katumbas ya king walung bit). Maliari yang tantian ing dagul ning BMP file a   n-bit (2n colors), kayabe ne ing epektu ning pamagumpisa ning balang kataya king angganan a 32-bit, anti kaniti:

nung nu ing tas (height) ampo ing lapad (width) masusukad la kareng pixel.

Ketang formula king babo, ing 54 kasindagul ne ning header king pkabaluan a Windows V3 BMP version (14-byte BMP file header plus 40-byte DIB V3 header); ating aliwang header version a mas maragul o malati kesa kanita. At ing   kasindagul ne ning color palette; metung yang tantia ing dagul a ini, uling   bytes ya ing dagul ning color palette king OS/2 V1 version. Den namang aliwang version, dependi ing pamituldu (pamag-define) da king bilang da reng kuleng kailangan ning larawan. Mapaliaring mas ditak la reti kesa king . Bukud mung deng simpan a maki walu o mas ditak a bits per pixel ing gagamit palette; alimbawa, para kareng bitmap a 16-bit (o mas matas), idayu ya itang dakeng tungkul king palette king pamag-karkula:

Uling simpli ya ing file format a BMP, uling balu reng balu deng gagamit king Windows ampo reng aliwa, uling dakal a  tungkul kaniti, at alang makaing pigaganakan a patent, metung yang maralas magagamit a format, a akikilala da reng image processing program ibat kareng dakal a operating system.    

Lipat ning mangaragul la reng simpan a BMP uling ala lang nanumang pangasiksik o compression, maliari nong isiksikdeng dakal a simpan a BMP kapamilatan da reng algorithm a maki lossless data compression, alimbawa ing ZIP, uling maki ulit-ulit la o redundant a data deti.

Kayawig ne ning BMP ing X Window System, a maki XBM format para kareng larawan a black-and-white, ampong XPM (pixelmap) para kareng larawan a maki kule. Atin muring miyayaliwang format a raw o e meprosesu, a mag-save king raw data a yalang aliwang impormasiun. Magagamit la murin deng format a Portable Pixmap (PPM) ampong Truevision TGA, oneng e la masiadung magagamit, o gagamit da la mu para kareng espesial a sangkan. Alimbawa, maliari yang magdalang impormasiun tungkul king transparency ing TGA.

Dakal la pa reng aliwang bitmap file format a magagamit da, oneng e ro gagamitan deti deng keraklan.




#Article 560: GIF (315 words)


Ing Graphics Interchange Format (GIF) metung yang  a 8-bit-per-pixel bitmap a pepakilala ning CompuServe aniang 1987. Manibat kanita, mikalat ne king World Wide Web uli ning maleparan a suporta at uling malagua yang dalan (portability). 

Gagamit yang POWER LV OVER 9000 (aduang dalan limampulu't anam) a kule iting format, a aliwa king 24-bit RGB color space. Susuporta ya murin king pamangimut (animation), at paintulutan na ing 256 a kule para king balang kuadru (frame). Uling limitadu la reng kule, e bage ing GIF format kareng letratung de kolor (color photographs), ampo reng aliwang larawan nung nu la misasanib deng miyayaliwang kuleng e mikakawani. Bage ya iti kareng mas simpling larawan antimo deng diseniu o logo a maki solidu o metung mung kule. 

Makasiksik (compressed) la reng larawan a GIF kapamilatan ning sistemang Lempel-Ziv-Welch (LZW) lossless data compression bang mabawas ing dagul ning simpan (file size) kabang e masisira ing itsura ning larawan. Me-patent ya ining paralan ning pamanyiksik (compression technique) kanitang 1985. Uli ning kontrobersia ketang pamikasundu king pamag-lisensia (licensing agreement) ning tatalan king patent, ing Unisys, ampo ing CompuServe kanitang 1994, meyagyag lang gawa ya ing Portable Network Graphics (PNG) standard. Manibat kanita, mepasu no reng patent a makaparikil kaniti. 

Me-diseniu ya ing Portable Network Graphics (PNG) anting panalili king format a GIF bang lisian ing pamanyaklo king patent ning Unisys king LZW compression technique. Mas masanting ing pamanyiksik king PNG, at mas dakal ya gamit kesa king GIF. Mas bage ya kesa king FIF nung kailangan ing pamipalto king tuneng kule (true-color imaging), alpha transparency, o lossless data format. Mumuna yang meyalkus ing MNG antimong solusiun a basi king PNG para king pamangimut (animation), dapot e makaing mikalat iti. Mas buri de pa murin ing GIF format king pamangimut, dapot atin nang mayayalkus (under development) a tutung Animated Portable Network Graphics lalam ning Mozilla, at suportan ne ning daratang a Firefox 3 release.




#Article 561: 3GP (169 words)


Ing 3GP metung yang multimedia container format a tutulduan ning Third Generation Partnership Project (3GPP) a magamit kareng cellphone a 3G. 

Metung yang simpling bersion ning MPEG-4 Part 14 (MP4) container format ing 3GP. Melalang ya bang mabawas ing pamangailangan king espasiung pisimpanan (storage requirement) ampong bandwidth, ba lang mipagiu kareng cellphone deng simpan. Manyimpan yang video stream anti king MPEG-4 Part 2, H.263 o MPEG-4 Part 10 (AVC/H.264), ampo kareng audio stream anti king AMR-NB, AMR-WB, AMR-WB+, AAC-LC o HE-AAC. Pane yang  ing metung a simpan a 3GP - una nong sisimpan ampong yalis deng pekamaulagang byte. Atin ya muring impormasiun tungkul king dagul da reng larawan/imahen ampong bitrate. Adua la reng standard para king format a iti:  

Pareu lang makabasi king MPEG-4 ampong H.263 video, at AAC o AMR audio.

Nung iyalis la reti king computer, maliari lang alben deng pelikulang 3GP kareng platform a  Linux, Mac, and Windows a gagamitan la reng program anti ing VLC media player, RealPlayer, QuickTime, GOM Player ampong Media Player Classic.




#Article 562: Flash Video (222 words)


Ing Flash Video o FLV lagiu ne ning metung a file format a gagamitan king pamagdalang video kapamilatan ning Internet kapamilatan ning Adobe Flash Player (a sadiang mayayaus a Macromedia Flash Player) versions 6–10. Angga king version 9 update 2 ning Flash Player, ing Flash Video mangabaldugan yang file format a ating makibandi (proprietary file format), a maki extension a FLV. Susuportan ne ning pekabayung pamipalual ning Flash Player ing H.264 video ampo ing HE-AAC audio. Maliari muring ilangkap (embed) kareng simpan a SWF ing laman a Flash Video. Kayabe la kareng pikabaluan a gagamit king format a Flash Video deng YouTube, Google Video, Reuters.com, Yahoo! Video, ampong dakal a kumpaniang mamalita king telebisiun, kareng karelang website.

Maliari yang alben ing Flash Video kareng dakal a operating system, kapamilatan ning maleparan pangakalat a Adobe Flash Player ampong web browser plugin, o metung kareng mapilang third-party program anti reng MPlayer, VLC media player, Quicktime, o sanumang player a gagamit kareng DirectShow filter (alibawa ing Media Player Classic, Windows Media Player, ampong Windows Media Center) nung maka-install ya ing ffdshow filter. 

Ing FLV player metung yang uri ning media player a gagamitan ba yang paganan ing flash video ibat kareng PC ampo kareng Internet website. Maliari yang gamitan dili na ing metung a FLV player, agiang e gagamit Adobe Flash authoring o developmental tool.




#Article 563: RealAudio (237 words)


Ing RealAudio metung yang audio format a ating makibandi (proprietary) a gewa ning  RealNetworks. Miyayaliwa la reng gagamitan nang audio codec, manibat kareng format a mababa bitrate (low-bitrate) angga kareng format a high-fidelity para king musika. Maliari ya muring gamitan antimong  audio format, a pátigtig kabang kukuldas (o da-download) ya iti. Aniang purmeru, dakal kareng istasiun a radiu king Aptas (Internet) ing gagamit king RealAudio bang patigtig kareng karelang programa kabang maliliari iti (in real time). Nanupata, e ra ne makaing gagamitan iti ngeni, at deng mas sikat a audio format na ing maralas a magagamit. 

Pepalual de ing mumuna nang bersion ning RealAudio kanitang 1995. Aniang 2006, ing bersion a RealAudio 10 ing magagamit. 

Aniang purmeru, makikilala la reng simpan a real audio RealAudio kapamilatan ning 
filename extension a .ra (para king Real Audio). Kanitang 1997, miyampang yang video format a inaus nang RealVideo ing RealNetworks. RealMedia ing lagiu na niting piyabeng audio ampong video format, at maki file extension yang .rm. Nanupata, mibalik ne ing RealProducer (ing manimuna nang encoder ning Real) king pamangamit king .ra kareng simpan a bukud mung katni o (audio-only files); inumpisan na naman ing pamangamit king .rv kareng simpan a alben (video files, ating audio man o ala), ampong .rmvb kareng VBR video files. Magagamit la murin deng .ram (Real Audio Metadata) ampong .smil (Synchronized Multimedia Integration Language) a file format antimong suglung (link) manibat kareng bulung suge (web page).  




#Article 564: Audio Video Interleave (121 words)


Ing Audio Video Interleave, a mas kilala ketang kayang acronym a AVI, metung yang multimedia container format a pepakilala ning Microsoft kanitang Noviembri 1992 kayabe ning kayang teknolohiyang Video for Windows. Maliari lang maglaman audio ampong video data deng simpan (file) a AVI king metung a simpanan (file container) a magpaintulut king miyayagnan a audio-with-video playback. Kawangis ning DVD video format, susuporta la reng AVI file king multiple streaming a audio ampong video, pero e la masiadung magagamit deng gamit a reti. Gagamit la murin deng simpan a AVI kareng file format extension a inalkus (developed) ning grupung Matrox OpenDML kanitang Febreru 1996. Susuportan no ning Microsoft deng simpan a reti, a maki (e opisial) a aus a AVI 2.0.   





#Article 565: MP3 (403 words)


Ing MPEG-1 Audio Layer 3, a mas maralas dang ausang MP3, metung yang encoding format para king digital audio a gagamit king metung a uri ning lossy data compression. 

Maralas yang magagamit iti para king pamanyimpan king consumer audio (deng patigtig o katni para king pansariling/personal a gamit). Metung ya muring de facto standard a encoding para king pamanalis ampong pamipatigtig king musika kareng digital audio player.

Metung yang format a audio-specific (bukud mung kareng tigtigan o katni) a diniseniu da reng mapilan a lupung da reng inieru king  Fraunhofer  king in Erlangen, Alemania, ATT-Bell Labs king Murray Hill, NJ, USA, Thomson-Brandt, ampong . Metanggap ya antimong  ISO/IEC standard kanitang 1991.  

Gagamit yang lossy compression algorithm ing MP3 bang mabawas mayap ing kantidad o karakal ning data a kailangan ba yang dalan ing data recording kabang manatili yang malapit ketang orihinal a audio (tigtigan o katni) a e mesiksik (uncompressed) para kareng keraklan a makiramdam. Nanupata, e re tuturing a high fidelity audio deng audiophile (mahilig king pamakiramdam musika). Ing metung a simpan (file) a MP3 a melalang king mid-range (kasantingan o makalibutad) a bitrate setting a 128 kbit/s, mamie yang simpan a metung a kapulu (1/10th) ning dagul ning CD a melalang ketang orihinal a pikuanan ning tigtigan. Maliaring maglalang simpan a MP3 king mas matas o mas mabanang bitrate, at mas matas o mas mababa ing kalidad a lunto. Gagana iting pamanyiksik (compression) kapamilata'ning pamagbawas king panga-saktu (accuracy) da reng mapilan a dake ning katni (parts of sound) a tuturing dang lagpus king daramdaman ding keraklan da reng tau. Keraklan, ausan dang  iti.      

Kilub na niti, babie yang pamilarawan o pamag-representa ning katni kilub ning makuyad (short term) a time/frequency analysis window, kapamilatan ning pamangamit kareng modelung psychoacoustic ba lang idayû o bawasan ing panga-saktu da reng dakeng e ra making daramdaman deng tau, at pamag-record king matalab o episienting paralan ketang mitatagan a impormasiun. E malaut iti kareng prinsipiu o paralan a ginamit da king JPEG, metung a format a magagamit king pamanyiksik larawan (image compression format). 

Dakal la pa reng aliwang audio codec, lossy man o lossless. Pareu la pamilia king MP3 deng mp3PRO, AAC, ampong MP2, at magdependi la king alus miwawangis a psychoacoustic model. Ing Fraunhofer Gesellschaft murin ing makibandi kareng dakal karing pekamaulagang patent a nung nu la makabasi deting codec, kabang deng Dolby Labs, Sony, Thomson Consumer Electronics, ampong ATT naman ing tatalan kareng aliwa.




#Total Article count: 564
#Total Word count: 199915