#Article 1: Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí (105 words)


Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíidi diné 308,745,538 dabighan (2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daaltá). Díí diné anéélʼąąʼigíí éí ashdlaʼ góneʼ yiisdzoʼ diné anéélʼąąʼigíí kéyah tʼáá átʼé siʼąąʼnitʼę́ęʼ.

Wááshindoondi alą́ąjįʼ dahsidáhígíí bikin siʼánígíí éí alą́ąjįʼ hastiin dahsidáhígíí yiiʼ bighan dóó binaanish ałdóʼ ííłʼį́. Kin éí 1600 Pénsówéíniyah ave NW bąąh siʼąąh, Wááshindoondi. Kinígíí éí 1792–1800góó yihahgóó yihah yę́ędą́ą́ʼ alyáá, áádóó łigaiigoʼ yiishdléézh tłʼóoʼdę́ę́ʼgo. Áádóó tsé éí bee ályaa. Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí John Adams áłtsé yiiʼ yáʼiináʼ áádóó kwiishdę́ę́ʼ hodeishzhiizh dóó éí tʼáá ałtso Hastóí alą́ąjįʼ daʼdineezbiinígíí yiiʼ dabighango ałnaahoká. 1801góó yihahgóó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Thomas Jefferson kin yéédintsí (Hastiin Benjamin Henry Latrobe architect nilį́į́hgo bíká aalwod).




#Article 2: Diné Bizaad (216 words)


Diné Bizaad éí tsʼídá aláahdi Diné Athabaskan éí doodaiiʼ Na-Dené danilínígíí yee yádaałtiʼ. Diné Bizaad yee yádaałtiʼígíí éí 175,000 anéeltʼeʼ. Áádóó nináhah bikʼeh díí anéeltʼeʼígíí dei anoolʼąął. Diné Bizaad éí Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ choozʼįįd nítʼę́ę́ʼ. Díí saadígíí éí Wááshindoon bee bíkáʼííjéeʼgo bee honeezná. Diné bisiláołtsooí ndaazbaaʼígíí bizaad chodeiyoosʼįįdígíí éí Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí (Navajo Code Talkers) daolyéé dóó tʼáá ákótʼéego bee béédahoʼdílzin.

Díí Diné Bizaad/Naabeehó Bizaad tʼáá yéego bee yáʼátiʼgo átʼé. Diné łaʼ ádaaníigo éí Diné Bizaad doo bikʼidoolchíił da háálá díí yeeʼ nihizaad átʼéé dóó tʼáá nihí tʼéiyáhí choideiilʼį́į dooleeł. Nááná łaʼ ádaaníigo éí Diné Bizaad bikʼéʼéshchį́įgo tʼáá aaníí nizhóní yeeʼ dóó díigi átʼéego áłchíní Diné Bizaad yídahodoołʼááł, jó náásgóó hoolzhishgo tʼah dii yee yádaałtiʼ doo.

Tʼááłáʼídi mííl yázhí dóó biʼąą náhástʼéídi neeznádiin dóó biʼąą náhástʼéídiin yihahdóó ńléí naakidi mííl yázhí yihahjįʼ, Diné bihaneʼ binaaltsoos Navajo Times wolyéhígíí saad tʼáá Dinékʼehjí dabikáaʼgo ańdeiyiilʼįįh nítʼę́ę́ʼ, baa saah hólǫ́ǫgo biniinaa tʼáá ákǫ́ǫ́ ałdóʼ niʼkólyaa.

Diné Bizaad éí naaki ałʼą́ą́ átʼéego bee yáʼatiʼgo átʼé. Diné Yootó Hahoodzojí Diné kéédahatʼínígíí Eastern dialect yee yádaałtiʼ áádóó łaʼígíí Hoozdo Hahoodzojí kéédahátʼínígíí éí Western dialect bee wójíhígíí yee yádaałtiʼ. 
Díí saad kǫ́ǫ́ ííshjání ałkééʼ sinilígíí biyaagi saad łaʼ tʼáá áłdįįh nihá  dabikááʼ. Biniiyé tʼáá áłdįįh nihá ííshjání ályaaígíí éí tʼóó yeeʼ nihił ííshjání oolzin doo biniiyé hóyahdi saad ałkééʼ sinil.




#Article 3: Naabeehó (1085 words)


Naabeehó Dineʼé Bikéyah éí Diné Bikéyah wolyé (Naabeehó Bikéyah ałdóʼ bee wójí).

, éí doodaiiʼ, Diné, éí bitsį́ʼ yishtłizhii Dineʼé ádaatʼé. Naabeehó Bikéyah éí Hoozdo Hahoodzo, Yootó Hahoodzo, dóó Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo biyiʼjí siʼą́. Diné Bikéyah éí -gi bił hazʼą́. 332,129 ánéelą́ą́ʼ diné Naabeehó yeeʼadah doozhíʼ (Binaaltsoos CIB daʼhólǫ́), díí éí 2010 biyihah yę́ędą́ą́ʼ diné daaltá. 173,667 (52.29%) ánéelą́ąʼgo Diné Naabeehó bikéyah yikáaʼgi dabighan, áádóó 131,166 ánéelą́ąʼgo éí Hoozdo Hahoodzojiʼ dabighan (17,512 ánéelą́ąʼgo éí Hoozdo Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo, dóó Hoozdo wolyéedi kin daʼshijááʼígíí, aadi daʼbighan. Áádóó aadi naanish yikéé nidaʼkai, naaná łaʼ éí oltá yiikéé nidaʼkai).﻿

Naabeehó bikéyah bikáaʼgi bee hazʼáanii adéíłʼį́į́hniʼígíí éí Naabeehó biWááshindoondę́ę́ʼ beesh bąąh daʼsiʼąąhniʼ yéélʼąąh nidaʼiislį́į́hígíí átʼé, áádóó éí yéé diné yiʼkʼiʼ deizį́į́h.

Nááná łaʼ Naabeehó éí Tó Ntsʼósíkooh Bibąąhgi Bitsįʼ Yishtłizhii Bináhásdzodi dabighan.

Naabeehó bikéyah bikáaʼ ádahootʼéégóó éí Diné áájí kéédahatʼínígíí Diné bizaad tʼah yee yádaałtiʼ, nááná Bilagáana Bizaad ałdóʼ yee yádaałtiʼ.

Naabeehó bikéyah dį́įʼgo dził siniilígíí bee hoodzo áádóó dį́įʼgo tó adaazlínígíí ałdóʼ beeʼhoodzo. Dį́įʼgo dził bee hoodzoígíí éí Sisnaajiní, Tsoodził, Dookʼoʼoosłííd, áádóó Dibé Ntsaa.

Náhookǫsjigo éí Nóódaʼí bikéyah siʼááh, áádóó haʼaʼaahjigo éí Beehai, dóó ákwii shį́į́h kiisʼáani kédaʼhatʼį́. Shádiʼááhjigo éí Naashtʼézhí kédaʼhatʼį́. Áádóó Oozéí / Ayahkinii dóó Béíyózhin Southern San Juan band wolyéhígíí Naabeehó bikéyah ałnį́įʼgiʼ kédaʼhatʼį́ áádóó tʼáá bí bikéyah daʼhólǫ́.

Yootó Hahoodzoji Naabeehó bikéyahígíí éí Checker-board wolyéego bił hádahaasdzo. Tłʼohchiní, Tʼiistsoh, dóó Tó Hajiileehé éí áłtsʼíísígo hádahiisdzo áádóó tʼáá sahdii siniil (íiyisíí Naabeehó bikéyah doo bikáaʼgi hádahwiisdzo da). Áádóó Jádító ałdóʼ áłtsʼíísígo hádzo, Oozéí bikéyah éí binaahgo bił hádzo. Áádóó kéyah nidaʼhaznį́į́hígíí ałdóʼ Naabeehó bikéyah átʼé, nitságo kéyah naʼhaznį́į́hígíí éí Big Boquillas Ranch wolyé. Áádóó łaʼ éí Kin Łánijiʼ kéyah nidaʼhaznį́į́h áádóó łaʼ éí Béésh Siniljiʼ kéyah nidaʼhaznį́į́h.

Naabeehó bikéyah éí West Virginia hoolyéhí asdą́ą́ beeʼniiłtsoʼ; éí doodaiiʼ éí, Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí asdą́ą́ beeʼniiłtsoʼ. Naabeehó bikéyah (Navajo Nation) éí 26,000 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (67,339 dikʼą́ʼ kilometres, 17 miil tsoh acres aniiłtsoh).

Ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgo éí Naabeehó dóó Dziłgą́ʼí dóó Chishí dinéʼiʼ Hakʼaz dineʼé bikéyahdę́ę́ʼ yiikai. Áádóó Deeteel bikéyahji ałdóʼ bílaʼashdlaʼí łaʼ daʼbighan, díí éí Athabaskan languagejiʼ yaʼdaałtiʼ ałdóʼ. Aadi bílaʼashdlaʼí daʼbighanígíí éí Dene yééʼadaʼdoojiʼ.

Nidáʼááłkááʼiʼ ałdóʼ adaʼnį́į́h, 1000 AD biyihah yę́ędą́ą́ʼ Southwest of the USjiʼ chʼiʼiildééh áádóó nidaʼhazná. Díí bílaʼashdlaʼí éí kʼadi Naabeehó, Dziłghą́ʼí, Chíshí, Tsétah Chishí, dóó Halgai Hóteelji Chíshí daalyéʼigíí kwiijiʼ chʼiʼniikai áádóó nihiizaad ałdóʼ asdą́ą́ ałyééł tʼéigo yaʼdeeltiʼ.

Hwéeldidi Naabeehó dasnááhígíí naałnį́į́h, tahoniigááh, áádóó dichin (naadą́ą́ʼ dóó daʼdiniʼsééhdaʼ) biniiná Naabeehó adein nidaʼháázlį́į́h. Hastʼą́ą́ naahai Hwéeldi Naabeehó dasnááhgo, áádóó 1868 biyiʼyihahgo éí Hwéeldidę́ę́ʼ hwéédaʼiisníí (Naaltsoos sání hadiilyágo iindaʼ).

Hwééldidę́ę́ʼ niʼnádaʼiisnaahgo, Wááshindoondę́ę́ʼ bilagáana yikʼiʼdaʼdiilníí Naabeehó biWááshindoon nilį́į́hgo áádóó yikʼiʼdeizʼį́į́hgo. Díí bikʼiʼhódiinííʼígíí éí dictator naahalingo Naabeehó biWaashindoon yiʼyoołwoł nitʼę́ę́h; akóndiʼ dooʼákwii tʼéigo yeeʼadoojiida. Indian Agent wolyéego yeeʼadoojí.

Bilagáana tʼáadoo Naabeehó yiitáá hiiné yę́ędą́ą́ʼ éí Naabeehó binaatʼaanii hastóí bitáá doo naadiiltééh, díí éí diné iilį́į́hgo baʼnitsáʼhakéésígíí dóó yáʼátʼééhgo naʼháʼaʼhiʼgiʼ. Áádóó díí naatʼaanii éí diné yitʼááh naagháágo dóó diné yiiłnaalnishgo binaanish iiłį́į́h (Dóó éí tʼáá biʼyaanitsééh kéésígíí bikʼéhgo hóʼááłdaʼ). Díí naatʼaanii binaʼadiikʼid hólǫ́ go éí hataałi; éí doodaiiʼ éí, łaʼ hastóí daʼhólónígíí nabidiikʼidgo adę́ę́ʼ hádeitʼééhgo biłchʼó haʼááh.

Naatʼaanii naakigo ałʼą́ą́h átʼé, łaʼ éí Nabaahji naatʼaanii nilį́į́h. Díí éí anaaʼ hólǫ́ǫgo naatʼaanii adaalʼį́į́h áádóó baʼoodlííhgo naatʼaanii nilį́į́h łééh. Áádóó łaʼ naatʼaanii éí Hózhǫ́ jiʼ naatʼaanii nilį́į́h, díí naatʼaanii éí tʼáá akǫh diné daʼbighanígíí yííłnaanish áádóó adooleʼéʼ baʼdahwiintʼį́į́hgo atah yaʼnátʼį́į́h. Łahgo éí naatʼaanii ałyiinéíkáá nitʼééh díí ałhiinéíkááʼígíí éí Naachid wolyé. Díí éí łáhdę́ę́ʼ Naabeehó binaatʼaanii ałhiikáá áádóó éí adóóleʼéʼ baʼdahwiintʼį́į́h łééh (Nabaahjiʼ naatʼaanii dóó Hózhǫ́ jiʼ naatʼaanii ałhiikááh). Díí átʼéego naatʼaanii diné yiiłnidaalnishgo 1923jįʼ beeʼnaʼholzhiizh. Áádóó éí 1923 doo kwiishdę́ę́ éí diné biWááshindoon aalyáʼ, díí éí Naabeehó biWááshindoon dóó Wááshindoon (Kin Náhalgháí) ałyiiłnaalnish. Bee hazʼáanii beeʼooʼnishígíí éí Nation to Nation relationship / Nation within a Nation wolyéhígíí beeʼooʼnish (Cherokee Nation vs. State of Georgia: 30 U.S. 1 (5 Pet. 1831) bee hazʼáanii). Naaná Public Law 93-638: Self-Determination Act wolyéhígíí ałdóʼ beeʼooʼnish.

Naabeehó biWááshindoon éí Tségháhoodzánídi bikin naazniil, áádóó ashdlaʼgo éí ałtsádzo Agencies bee woojiʼhiʼígíí. Áádóó éí ałtsá naaná dzo, díí éí tʼáá naaznil dabinighan naazniiligo. Naaná łaʼ táá naaznil dabinighanígíí éí Navajo Nation Local Governance Act (LGA) (bee hazʼáanii: 26 N.N.C. Section 102 (B)) wolyéígíí yeedeilnish. Díí éí táá naaznil dabinighango tʼáá biʼdiné yaʼhoʼááł áádóó Wááshindoondę́ę́ʼ béeso chʼiʼhiidiitʼáá hiʼgiʼ tʼáá kʼéʼhasdoon tááʼ naaznilí bighanjį́ʼ yaʼahiindééh, akǫndi Tségháhoodzání baʼnahanéʼ naaltsoos bikáaʼgi (Aadi bił ash jááh adaalné). 

Naabeehó bikéyah bikáágo daʼiinishígíí éí naanish yazhí diné tʼáá bidei yííłjééʼígíí hólǫ́: diyogí, béésh łigaii yitsʼeed, áádóó Naabeehó bikéyah bikáágo naʼnilkaad áádóó nidaʼį́į́hji diné yee akʼiʼnidaʼdiikáí áádóó akwíí tʼéigo béeso yééʼadiełʼį́į́h. Naanáłá naanish déíjééʼígíí éí Navajo Tribal Utility Authority (NTUA), áádóó Navajo Housing Authority (NHA)jiʼ ałdółá diné nidaalnish. Áádóó Naabeehó bikéyah bikáágo kin nitsá daʼnaazhjáágo éí tsį́į́łgo chʼiyaan adaalʼį́į́hgo dóó Diné Market Bashasgo ałdóʼ diné nidaalnish. Naanish nitsájíʼ daʼiinishígíí éí tsékǫʼ hagédiʼjiʼ, díí éí Dziłíjiin bighą́ą́jiʼ hagédiʼ. Peabody Energy Corporation éí tsékǫ hadeigédiʼ, 1960’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ daʼdeizhnish áádóó éí 8 míiltsoh tons aneelʼą́ą́hgo tsékǫʼ hadeigédigo ninahah (Tsékǫ low-sulfur thermal coal wolyéígíí hagédi). 1970 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Navajo Agricultural Products Industry (NAPI) wolyéego naanish haalwod, díí daʼiinishígíí kʼé diilyéʼjiʼ binidaʼnish. 68,000 acres bikáá bikáájiʼ kʼé diilyé, áádóó naʼniilkaadi ałdóʼ binidaʼanish. 2006 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó biWááshindoon dóó Republic of Cuba naaltsoos bikáaʼgi ałhaʼdeetʼą́ trade agreement wolyéígíí beeʼałhaʼdeetʼą́, díí éí Cuba biWááshindoon NAPIdi adooléʼéʼ kʼé daʼdiilyéʼígíí nidaʼyiiłniih doolééł biniiyé naaltsoos haʼdiilyá. 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naabeehó Naʼazhǫǫsh łaʼ ąąʼadaʼyiilá, díí naʼazhǫǫsh éí Fire Rock Navajo Casino wolyéego bizhí. 1948 biyihah yę́ędą́ą́ʼ The Kerr-McGee Company, áłtsé łeetsoh hagédi hayiiłwod Naabeehó bikéyah bikáágo áádóó iidáʼ Naabeehó atah nidashnish yééh bitsʼiis bąąh dah hooʼaah (Atsʼiis naałdzid baʼnidas tʼį́į́hdiʼ). Łeetsoh baʼatʼééʼ hólǫ́ǫgo baʼákwii hóniizį́į́h.

Hydro Resources, Inc., (HRI) éí łeetsoh hagédi doolééł Naabeehó bikéyah bikáaʼgi daʼniihgo naaltsoos nideistsoos, nitʼééh. Áádóó Naabeehó biWááshindoon doodaiiʼ daʼdiniih, 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó biNaatʼaanii Alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Joe Shirley, Jr. áádóó Naabeehó bibéésh bąąh dah siʼání yaʼanájááʼígíí doodaiiʼ daʼdinį́į́h áádóó yéé ałkéé nikáí. Bee hazʼáanii Diné Natural Resources Protection Act of 2005 wolyéego haʼdeidiilá áádóó beeʼlą azlį́į́h, díí éí Naabeehó bikéyah bikáágo doo łeetsoh hagédidaʼ doolééł nį́į́hgo bikáá.

Naabeehó bikéyah bikáágo oltá naaznilígíí éí Navajo Nation Board of Education yikʼiʼ déízį́į́h. Díí Tsin neʼheeshjíí yaʼdahná hazʼąąniʼígíí éí 11 daʼnidin bįįh. Navajo Nation Board of Education éí Naabeehó bibee hazʼáanii Title 10 beeʼoonish (Education Act of 2005 ałdóʼ wolyé). 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bee hazʼáanii Béésh bąąh dah siʼání yéélą́ daʼaslį́į́h. Naaná díí tsin neʼheeshjíí oltájiʼ yaʼdahná hazʼąąniʼígíí éí Naabeehó bikéyah náátsʼíílid binaaztʼiʼígíí yiniikáá góneʼ naalnish (áádóó yiiłnaalnish). Oltáji beeʼhazʼáanii beeʼdaʼiinishígíí ałdóʼ yikʼiʼ déízį́į́h, áádóó beeʼhazʼáanii bee hidiʼdoolnaałígíí ałdóʼ yikʼiʼ déízį́į́h. Navajo Nation Board of Education bimission éí naasgo Naabeehó ʼoodaʼhołʼááhígíí doo beeʼnaasgo ooldaʼígíí dóó beeʼoonish doolééł yikʼiʼ déízį́į́h. Ninadizíʼgo áłtsé Nidaʼiinish góneʼ tsin neʼheeshjíí yaʼdahná hazʼąąniʼígíí ałah naadlééh.




#Article 4: Shą́ą́ʼtóhí (285 words)


di 568 diné dabighan, 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ. Diné Bikéyah bikáaʼdi éí áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Shą́ą́ʼtóhí éí -gi bił házʼą́. Shą́ą́tóho éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,080 adéesʼeez dóó 7,600 adéésʼééz ąnzáá.

Shą́ą́ tóhódiʼ Tááʼ naaznilí bighan siʼánígíí éí Shonto Community Governance wolyéego bee woojiʼ. Tʼááchil 1998 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó biWááshindoon Local Governance Act (LGA) Title 26 NNC yéélą́ʼ daʼaslį́į́h. Biʼantʼááʼ tsozí 1999 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, ashdlaʼ management systems bee hólǫ́ǫgo áádóó bikʼiʼ niʼiitʼáʼ (certified aalyá). Atsá biyaazh 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Shą́ą́ tóhógiʼ, hai tʼéigo kéyah choo dooʼiiłígíí bikʼiʼniʼiitʼáʼ. Niłchʼiʼtsózí 2006 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Shą́ą́ tóhó dineʼé Council of Natʼaa yééląʼ daʼaslį́į́h, áádóó Yas Niłtʼéés 2007 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí beeʼdaʼdeizhnish. Yas Niłtʼéés 2007 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naanish hadaʼbiiljééʼígíí (economic development), hai tʼéigo kéyah chooʼdooʼííłígíí dóó kéyah bikáaʼgi naanish hadaʼbiʼdiʼyooljáʼígíí (planning  zoning commission), áádóó Chʼáá nidaʼkáíjiʼ naanish déíʼjííhʼígíí (tourism) adaalyá Shą́ą́ tóhógiʼ. Yaʼiishjaash chilí 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí kéyah bikáaʼgi naanish déíʼjééh doolééł doo biniʼyééhígíí, lease wolyéígíí aalyá.

Shą́ą́ tóhógiʼ éí oltá táaʼgo siniil. 1933 dóó 1934 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Shą́ą́ tóhó bikoohgoyá áłtsé daʼoltá nitʼééh. Jį́ʼ Oltá wolyéego akwéʼéʼ ałchiní daʼoołtá nitʼééh, áádóó tsé nidaʼbidziisnégo kin hooghan nimaasiʼ beeʼaalyáʼ siʼááh. Díí kinígíí éí tʼáádi siʼááh. 1966 dóó 1967 biyiʼyihah yę́ędą́ą́ʼ éí oltá hokʼą́ą́jiʼ bíł haʼazná. Áádóó éí dishjį́di tʼáádi daʼoltá. Áłtsédą́ą́ʼ éí oltá Shonto Boarding School wolyé nitʼééh, áádóó 1996 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí oltá Shonto Preparatory School wolyéego aalyá. 1996 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí oltáʼígíí Grant/Charter nilį́į́hgo aalyá. Áádóó hodahgo oltáígíí ałdóʼłá aalyá; Shonto Preparatory Technology High School wolyéego aalyá, éí oltáʼígíí charter nilį́į́hgo aalyá ałdóʼ. Shą́ą́ tóhógiʼ ałdóʼ ałchiní yázhí daʼołtáígíí bił hozʼááh, díí oltá éí Shonto Pre-School wolyé (Navajo Head Start).

 




#Article 5: Méhigo bizaad (219 words)


, bitsįʼ yishtłizhii bizaad Nahuatl wolyéígíí éí bílaʼashdlaʼí yeeyáʼdaałtʼiʼ Naakaii Bikéyahdi. Díí saad éí Uto-Aztecan languagejí atah yiisdzo, áádóó ałtsá naanásdzoʼígíí éí Southern Uto-Aztecanjí atah yiisdzo. Áádóó éí ałtsá naanásdzo, díí éí Nahuan wolyéji atah yiisdzo. Áádóó éí biyaadi éí Core Nahua wolyéego ałtsá naanásdzo, áádóó iindaʼ Nahuatl aadi yiisdzo. Díí saad Nahuatl wolyéígíí éí Méhigo bizaad ałdóʼ déíłnį́ʼgo daʼyoozhí (Méhigo bizaad kʼehjígo éí Nāhuatlahtōlli, Mēxihcatlahtōlli wolyé).

Diishjį́ʼgo bílaʼashdlʼiʼ Nahuatl yeeyáʼdaałtíʼígíí tʼáá hahshį́į́h niłtsoʼgo ałą́ą́h átʼéego yeeyáʼdaałtí. Ayiisíʼígíí éí tʼaa nahdiʼ bílaʼashdlaʼí daʼbighanígíí Nahuatljiʼ yaʼdaałtí. Naaná saad Nahuatl wolyéígíí ałdóʼ tʼáá hahshį́į́h niłtsoʼgo Naakaii łibáʼiʼ bizaad bitahgo atʼéí (Nahuatl dóó Spanish éí doo tʼaałá saad átʼée da. Saad Spanish wolyéígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ saad átʼé; bilagáana bizaad naʼhalingo. Naaná saad Nahuatl éí bitsįʼ yishtłizhii bizaad átʼé).

Diishjį́go éí bílaʼashdlaʼí doołá Classical Nahuatljí yeeyáłtíʼiʼdaʼ. Łaʼ bílaʼashdlaʼí Méhigo tééh goná daʼbighanígíí ałdóʼ bizaad asdą́ą́ Classical Nahuatl biłałheełtʼéʼ nidí aadjiʼígíí łahgo átʼé. Naaná diishjį́ʼgo éí Naakaii Bikéyah biBeehazʼą́ąnii: Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas (bilagáana bizaadjí éí General Law on the Linguistic Rights of Indigenous Peoples) wolyéego beeʼooʼnish. Díí beehazʼą́ąnii éí 2003 biyihah yę́ędą́ą́ʼ beeʼdaʼdeizhnish, díí saad Nahuatl éí national language nilį́į́hgo baʼnitsáʼ hakéés áádóó ákwii tʼéigo beehazʼą́ąnii bikáá (Tʼáá Spanish naʼhalingo official language átʼé).

Bílaʼashdlaʼí Nahuatl yeeyáʼdaałtíʼígíí:

Kweeʼéʼ naaltsoos bikáaʼgiʼígíí éí Méhigo bizaadjí (Nahuatl) bikáá, ałtsíísigo chʼéítʼą́ą́hgo bikáá:




#Article 6: Shash (125 words)


Shash éí nahasdzáán bikáaʼgi tseebííʼ ałʼąą átʼé, áádóó tʼáá ałʼąą ádaníłtsoʼgo naakai. Nááná tʼáá ałʼąą átʼéego biigháʼí deiyą́ — łaʼ éí daʼałchozh (lókʼaaʼ deiłchozh), náánáłaʼ éí daʼalghałgo nidaakai. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Ursidae deiłníigo deiyózhí.

Shash éí kéyah dah siʼánígíí dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dahólǫ́; Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi éí ádaadin.

Shash éí jį́įgo dóó hííłchʼįʼgo naakai; tłʼéeʼgo éí daʼałhosh łeh. Nááná éí haigo baʼáán yiyiʼ ndaʼalkʼaash (tʼáá hazhóʼó shash łizhin dóó łigaígíí, éí shash doo naʼalkʼaash da).

Shash éí hóółtseiigi (tó ádingi) doo dahólǫ́ǫ da, áádóó éí tsintahgi dóó tábąąhgi dahináa łeh, tʼáá hazhóʼó shash łigaígíí — tʼáá díí tʼéiyá shash tsin ádingi naakai. Nááná éí doo nihookááʼ tʼéiyá naakai da — tsinlátahgi naaldeeh dóó táyiʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.




#Article 7: Naaldeehii (117 words)


Naaldeehii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Naaldeehii łaʼ éí nihookááʼ naakai, náánáłaʼ éí yótáahdi ndaatʼá; áádóó náánáłaʼ éí tónteel biyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ. Dooyádaałtiʼí deiłníigo deiyózhí ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Animalia (éí doodaiiʼ Metazoa) deiłníigo deiyózhí.

Naaldeehii bijáád dį́įʼii éí naaldlooshii ádaatʼé; tsídii dóó łóóʼ doo naaldlooshii ádaatʼée da.

Naaldeehii éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,3di dimííltsoh ntsaaí ałʼąą ádaatʼé. Naaldeehii éí tʼáá ałtso daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai, áádóó éí níłchʼi yáʼátʼéehii ańdaayoł mdash; áko éí doo naniseʼ ádaatʼée da. Bitsʼíís bitłʼóól éí hashtʼe yósinii bee dahólǫ́ mdash; éí biniinaa éí doo chʼosh doo yitʼíinii ádaatʼée da łeh.

Naaldeehii Bíígháán Ádaadinígíí éí doo bitsíístsʼiin dahólǫ́ǫ da; díí éí aghá ánéelą́ą́ʼ; áádóó éí bikʼiiz naaki dóó bidoh dahólǫ́ǫ łeh.




#Article 8: Bįįh Danilínígíí (187 words)


Bįįh éí nahasdzáán bikáaʼgi 45 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Cervidae deiłníigo dayózhí.

Bįįh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi bįįh dahólónígíí éí ńléí kéyah Náhookǫsjigo tʼéiyá dahiná.

Bįįh éí tsintahgi dóó chʼil dóó tłʼoh naazkaadgi naakai łeh; łaʼ éí halgaiigi dahiná ałdóʼ. Doo ndahałtingi dóó ayóo deesdoigi éí ádaadin łeh.

Bįįh éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé, áádóó tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai: łaʼ éí neeznáaʼdi adéesʼeez ádaníłnééz, náánáłaʼ éí tʼóó 2di adéesʼeez ádaníłnééz (Deeteel éí agháadi áníłtso; Shádiʼááhdę́ę́ʼ bįįh yázhí éí tʼóó gahgi ádaníłtso).

Bįįh éí tʼáá ałtso bijáád danineez dóó bitseeʼ doo nineez da. Nááná éí dibéłchíʼí dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ łeh.

Bįįh éí biwódiníbiní ádaadin łeh; Binááʼádaałtsʼózídę́ę́ʼ tábąąh bįįh dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi bįįh dahólónígíí łaʼ éí biwózhah nineez.

Bįįh bikąʼígíí éí tʼáá ałtso bideeʼ dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó tábąąh bįįh, díí éí bideeʼ ádingo naakai); baʼáádígíí éí bideeʼ ádaadin łeh, tʼáá hazhóʼó hakʼaz bįįh baʼáádígíí. Bįįh bideeʼ éí doo tsʼin bee ályaa da.

Bįįh éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai — tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.




#Article 9: Gah (123 words)


Gah éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼóó ahayóí. Nááná éí Naakaii Łibáhí Bikéyah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́ ałdóʼ.

Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi gah ádaadin; Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi éí ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da (gahtsoh ńléidi dahólǫ́ǫ ndi).

Gałbáhí éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hólǫ́ ałdóʼ — tʼáá díí tʼéiyá gah Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́.

Gah éí bijaaʼ nineez dóó bináá ntsaa, Gah daʼałchinígíí bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłʼishgo naashchʼąąʼ łeh, áádóó éí 8–20di asdzoh áníłtso.

Gah éí tłʼoh dóó azeeʼ deiłchozhgo naakai.

Gah biyáázh éí tʼáá daalchíʼí (bighaaʼ ádingo) dóó binááʼ ádaadin; gahtsoh biyáázh éí daditłʼoʼ (bighaaʼ dahólǫ́).

Gah éí nídaʼagééd dóó łeeyiʼdi dabighan (tʼáá hazhóʼó gałbáhí); gahtsoh éí tʼáá ałtso nihookááʼ naakai.




#Article 10: Naʼashǫ́ʼii (167 words)


Naʼashǫ́ʼii éí naaldlooshii dadichʼízhii dah yikahjiʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 3,800 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Lacertilia deiłníigo dayózhí.

Tiníléí dóó naalnoodí éí ałdóʼ Lacertilia-jįʼ atah daasdzoh.

Naʼashǫ́ʼii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi naʼashǫ́ʼii ádaadin. Ayóo honeezkʼazgi (Hakʼaz Dineʼé Bikéyah dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi) éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da; deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí.

Naʼashǫ́ʼii éí doo tónteel biyiʼ dahináa da (łaʼ éí tábąąhgi ndaʼałkǫ́ǫʼ ndi).

Naʼashǫ́ʼii éí bijáád dį́įʼ łeh (áko ndi naʼashǫ́ʼii bijáád ádaadinígíí ałdóʼ hólǫ́), áádóó éí niʼkáágóó naaldloosh dóó tsinlátahgi naaldeeh. Naʼashǫ́ʼii bikágí éí dichʼíízh áádóó éí ałʼąą áátʼeełii (łaʼ éí tʼóó daalbá, łaʼ éí dadootłʼizh dóó daalchííʼ, áádóó náánáłaʼ éí łikizh dóó noodǫ́ǫzgo ndaashchʼąąʼ). Nááná éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai mdash; łaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ (tiníléítsoh da) éí neeznáaʼdi adéesʼeez ádaníłtso.

Naʼashǫ́ʼii éí daʼałchozh dóó daʼałghałgo naakai; naʼashǫ́ʼii yázhí éí tsídii biyęęzhii dóó chʼosh deildeeł, naʼashǫ́ʼii ntsxaaígíí éí naaldlooshii (gah da, bįįh da) deilghał. 




#Article 11: Jóhonaaʼéí (307 words)


Jóhonaaʼéí éí łigaigo átʼé, akó ndi nahasdzáán bikáádą́ą́ neelʼííhgo éí łiitsohí. Díí éí nahasdzáán biniłchʼiʼ binikááji deizʼííhgo łiitsohígo ayoosin. Ndaʼałkaahí éí jóhonaaʼéí G2V-spectral class wolyé góneʼ yiistsoh. Áádóó łaʼ éí sǫʼ łiitsoh deiłní; biniináʼígíí éí jóhonaaʼéí biłeetsoh adinííłdínígíí naalkáágo, łiitsoh-táátłʼidgo dootłʼizh, visible spectrum beeʼnaalkáágo. Jóhonaaʼéí bikáaʼgi éí ~5,778 K (5,505 °C; 9,941 °F)go sidwo (naalkáágo, G2 sǫʼígíí akwéíʼiʼ nidaʼałkidgo sidwo). Jóhonaaʼéí éí ashdlaʼ góneʼ yiisdzoh (Roman V, ashdlaʼ), díí éí ayiisíʼígíí sǫʼ nilį́į́hgo siʼááh yágháhookáán biyiigoné, áádóó jóhanaaʼéí bidziil éí nuclear fusion wolyéego yiidoołkʼąął díí éí háájiʼjin binuclei dóó níchʼi ászólí dookʼąął. Jóhonaaʼéí biyiʼdi éí 430–600 míiltsoh tons, háájiʼjin yiidoołkʼąął; naʼoolkiłíʼ tsííłgo yiilkííłígíí neelʼį́į́hgo. Ndaʼałkaahí éí áłtsé jóhonaaʼéí, sǫʼ yazhí nilį́ʼgo yanitsidaʼkéés nitʼééh, kʼad éí ninaʼnaalkááhgo jóhonaaʼéí tʼáá yéigo nitságo átʼéʼlá daʼnį́. Dookʼąąłígíí ałdóʼ yéigo bitsá dinidiin; 85% yéigo bitsá dinidiin, łaʼ sǫʼ éí doo akwii tʼéigo bitsʼá dinidiindaʼ .

Jóhonaaʼéí biabsolute magnitude éí +4.83; akóndi łáhdi éí –26.74 nadlééh (díí éí nahasdzáán jóhonaaʼéí yináʼdahgo, łahgo ałchʼiʼ nidiʼtʼáásh) . Jóhonaaʼéí ałdóʼ bitsá niyool (yágháhookáán biyiʼdi niyool), díí niyoolígíí éí particles beeʼaalyáʼ, áádóó yágháhookáán biyiʼdi niyoolígíí ~100 astronomical units ąnzáádi ałyéényool (ndaʼałkaahí éí heliopause yiiłnį́ʼgo yoozhí). Díí ałyéényoolígíí éí ayóo áníłtsóh áádóó tʼáá ałáhajį́ʼ ałyééh niyool .

Jóhonaaʼéí éí Milky Way galaxy (Yikáísdáhí) bigáán Orion wolyéígíí biyiiʼdi siʼąąʼ áádóó jóhonaaʼéí éí dį́į́ góneʼ yiisdzo aniiłdasígíí. Milky Way galaxy ałnííhdę́ę́ dóó jóhonaaʼéí bitáʼ anzáádiʼ, binéélą́ą́hgo éí ~24,000–26,000 light years anzáá, áádóó jóhonaaʼéí éí 225–250 míiltsoh ninahahgo Milky Way galaxy yiniʼnadah (shádahgiʼgo Milky Way yiniʼnadah).

Jóhonaaʼéí dóó nahasdzáán bitáʼgiʼ éí 149.6 míiltsoh kilometers anzáád (éí doodaiiʼ éí, ałáʼiʼ astronomical units (AU)), akó ndi Yas Niłtsʼéés dóó Yáʼiishjááshtsoh biyiʼnahalzhiishgo jóhonaaʼéí dóó nahasdzáán ałchʼiʼ niditʼáásh. Akwii naʼtʼíʼgo jóhonaaʼéí biádindiin 8.19 daʼalzhinjíʼ nahasdzáán bikáaʼgi adidláʼ. Díí jóhonaaʼéí biádindiinígíí éí tʼáá ałtso chʼil chooʼyoołį́ʼ, áádóó binájį́ʼ niłchʼiʼ ałááh anáʼnííł yoołkááł bikʼéʼ. Dííshjįʼdi ndaʼałkaahí dootʼáá átʼéʼígíí jóhonaaʼéí atʼííłígíí dóó anííłígíí doo bił beeʼdaʼhózhindaʼ (tʼáádi naalkáá).




#Article 12: Ooljééʼ (689 words)


Ooljééʼ éí nahasdzáán yinádaał, áádóó táádiin neilkááʼgo (29.5 ayiisígíí) ałtsoʼ nahasdzáán yinadáʼ. Ooljééʼ dooyiitʼį́į́hgo éí ooljééʼ chahałhééł nadzá wolyé, díí éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí biniiná dooʼooljééʼ yiigááłdaʼ naʼhalin, 0% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łééh. Ooljééʼ dah yiitʼą́ yiilééhgo éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí nishtłʼáhjigo yiilééh (Chahałhééł yiichʼį́ naadaałgoʼ éí cháʼahaʼohígíí nishnáájiʼgo łeeh), 1–49% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łééh. Ooljééʼ nitʼą́ą́ nádaałgo éí tʼáá ałnį́į́h dooʼbicháʼahaʼoh hólǫ́ łeeh (nishtłʼahjigo), 50% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łeeh. Ooljééʼ nitʼą́ą́ hanádzá yiilééhgo éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí nishtłʼahjigo yiilééh áádóó 51–99% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łeeh. Áádóó hanííbą́ą́zgo éí ooljééʼígíí nimaasgo siʼą́ą́h łeeh áádóó éí tʼáá beeʼhózinigoʼ siʼą́ą́h łeeh. Ooljééʼ łahjigo nádaałgo éí ooljééʼ bicháʼahaʼohígíí nishnáájigo yiilééh, 51–99% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łééh. Áádóó ooljééʼ chahałhééł nadahgoʼ éí ooljééʼ bicháʼahaʼohígíí ałnį́į́h doo yiilééh, nishnááhjigo cháʼahaʼohígíí yiilééh áádóó 50% ooljééʼígíí yiitʼį́į́h łeeh. Áádóó éí ooljééʼ dah yiitʼą́ yiilééhgoʼ éí ooljééʼígíí bicháʼahaʼohígíí nishnáájigoʼ yiilééh, 1–49% ooljééʼ yiitʼį́ʼ łeeh. Áádóó éí ooljééʼ chahałhééł nadah (0% yiitʼį́ʼ łeeh), áádóó éí beeʼhánaaʼholzhiish.

Jóhonaaʼéí, Nahasdzáán, áádóó Ooljééʼ ałkéé nikááhgo éí Ooljééʼ naʼiichʼąh. Nidaʼałkááʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Ooljééʼ tʼáá ałahájíʼ naʼiichʼąhgo átʼé, ooljééʼ chahałyeeł nadááhgo éí ooljééʼígíí Jóhonaaʼéí dóó Nahasdzáán bitáʼgiʼ anádahgo biniiná ooljééʼ dooʼyitʼį́į́hdaʼ (Ooljééʼ bicháʼahaʼohígíí nahasdzáánígíí bichʼį́ʼgo siʼą́ą́h nigiʼ biniiná, ooljééʼ dooʼyitʼį́į́hdaʼ). Áádóó hanibaasgo éí Nahasdzáánígíí Jóhanaaʼéí dóó ooljééʼ bitáʼgiʼ anádahgo biniiná ooljééʼígíí naʼnííbaas nilį́į́h łeeh. Ooljééʼ dóó Jóhonaaʼéí iichʼąhgo éí Nahasdzáán bikáaʼgi yiitʼį́ʼ yiilééh; ooljééʼ bichaʼahaʼoh nahasdzáán bikʼíʼjigo yiilééh. Jóhonaaʼéí dóó ooljééʼ ałgáá naaniilgo, Jóhonaaʼéíʼígíí yéigo atiis áníłtso akóndiʼ nizaadi siʼą́ą́hniʼígíí beeʼ ałtsiisíʼ naʼhalin; háídaʼlé yiiʼnééłį́į́hgo ooljééʼ beeʼniłtsóʼ naʼhalin. Nidaʼałkááʼiʼ éí Ooljééʼ dóó Jóhonaaʼéí biangular diameter (Adóóléʼé nimaazígíí bibąąhgo ániłtsóʼígíí baʼyáʼatíʼgo oolyé) asdą́ą́ ałhééʼniiłtsóʼ; éí biniiná Ooljééʼ dóó Jóhonaaʼéí iichʼąhgoʼ ooljééʼígíí jóhonaaʼéí yiidahgo iigáá áádóó jóhonaaʼéíʼígíí anéʼdę́ę́h yiilééh, áádóó jóhonaaʼéíʼígíí haʼdaniiłtsógo tʼéiyá yiitʼį́ʼ łééh. Naaná jóhonaaʼéí dóó ooljééʼ iichʼąhgo, ooljééʼígíí jóhonaaʼéíʼígíí ałtsóʼ yiichʼą́ą́h iigáá, áádóó jóhonaaʼéí bishándiinígíí ooljééʼ biangular diameter bibąąhgo yiitʼį́ʼ łeeh.

Nidaʼałkááʼiʼ daʼnį́į́hgo éí Nahasdzáán bigravityígíí ooljééʼ nahasdzáán yiichʼį́ʼgo yooʼdzį́į́s háʼzhóʼóʼgo, áádóó díí biniiná ooljééʼ biangular diameter nitsá yiilééł. Naasdiʼ ákwiishį́į́h damíiltsoh nahahgo jóhonaaʼéí dóó ooljééʼ naʼiichʼąhgo ooljééʼ biangular diameterígíí yéigo nitsá doolééł áádóó jóhonaaʼéí bishándiin dooʼyiitʼį́ʼ daʼdoolééł. Áádóó 600 míiltsoh nahah naasdiʼ, ooljééʼ biangular diameterígíí doo jóhonaaʼéí ałtsó ninéídiiłį́į́hda doolééł, jóhonaaʼéíʼígíí tʼááłáʼ dooʼyiitʼį́ʼ doolééł. Díí éí jóhonaaʼéí biangular diameter tʼáá dooʼłáhgo azáágo, ládą́ą́ (díí éí daʼtsʼíʼígíí tʼáá haníʼ, baʼnitsáhkéésígíí) .

Yas Niłtsʼéés 02, 1959 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́go yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí yiidéíʼdéízhchiid áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Luna program wolyéego ooljééʼ yéétʼá. Díí éí doo bílaʼashdlaʼíłá naayáʼdaʼ. Yágháhookáán biyiidi natʼáʼiʼ Lunnik 3 wolyéígíí éí ooljééʼ binéʼdę́ę́go iiʼiiskid, áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunnik 9 éí ooljééʼ yiikáági néézdáh. Áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunnik 10 ooljééʼ yiinastʼá (áłtsé ákwii tʼéigo, iiʼiilá). Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́go łaʼ Ooljééʼ yiikááʼ nandahí adaʼyiilá, díí éí Ooljééʼ yiikááʼ nandahí Lunokhod wolyé nitʼę́ę́h áádóó díí éí ooljééʼ bikáágo naaswod, díí éí Ooljééʼ yiikááʼ nandahí Apollo 11 wolyéígíí neezdaʼ dooʼbikʼíʼjį́ʼ (Yaʼiishjááshtsoh 20, 1969go yoołkaałgo Apollo 11 ooljééʼ yiikááʼ neezdah yę́ędą́ą́ʼ éí bílaʼashdlaʼii ooljééʼ yiikáá naayá, Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíídę́ę́go bílaʼashdlaʼí wótááhgóó ałnááʼáłtʼahí ákwiiʼdaʼiilá). Áádóó éí bikéí doo éí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́ʼgo Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunnik 16, Lunnik 20, dóó Lunnik 24 bidaʼdéíshchiid áádóó ooljééʼ biłéézh niʼnádah yiizhjáá (300 grams ánéelą́ąʼgo).

Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzodę́ę́go Ranger Program wolyéego aalyá, iidą́ą́ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Ranger wolyéígíí adahʼeeltsʼid ooljééʼ bikáájiʼ. Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Ranger 7, 8, dóó 9 éí tʼáá dooʼadahʼaaltsʼidaʼ. Áádóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Lunar Orbiter, ashdlaʼgo Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ daʼdéízniil ooljééʼ bikáaʼgi, 1966–1967 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Áádóó díí Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ daʼdasníílígíí éí ooljééʼ bikáaʼgi kéyah ánólinígíí naaltsoos bikáaʼgi neezhchʼáá. Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Ranger Program bikéídoo éí Surveyor wolyéego anaalyá áádóó éí chooʼį́į́hgo beeʼooʼnishgoʼ nahónaadi.

Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzodę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Clementine dóó Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Hiten dóó Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Selene, áádóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Smart 1, Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Chang'e 1 áádóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdę́ę́go Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Chandrayaan-1. Tʼáá átʼé ooljééʼ yiichʼį́ʼ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ yídéídiichʼiid, ooljééʼ naalkáá biniiyéʼ áádóó tó bisiil adaʼtsíʼ ałdóʼ hólǫ́ ooljééʼ bikáaʼgi háʼniihgoʼ naalkáá. 1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ akéídiʼ bílaʼashdlaʼii ooljééʼ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ yiichʼį́ʼ yiidéídeezhchiid.

Biniʼantʼą́ą́tsoh 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzodę́ę́go NASA wótááhgóó ałnááʼáłtʼahí ooljééʼgo doogááł haʼnį́į́hgo yééʼhadasdzíí, díí éí 2018go ákwii doonííł.

Biniʼantʼą́ą́tsoh 2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdę́ę́go, Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Chandrayaan-1 tó ałchį́į́hdiʼgo hadeilį́į́ ooljééʼ bikáaʼgi




#Article 13: Chʼał (146 words)


Chʼał éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi hastą́ądi dimíílgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Anura deiłníigo deiyózhí; díí saadígíí éí Gwíík dineʼé bizaad átʼé áádóó éí bitseeʼ ádaadinígíí óolyé.

Chʼał éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Nahookǫsjí Deeteel Bikéyahdi éí ádaadin ndi. Nááná doo ndahałtingi dóó ayóo hóółtseiigi (Sahééwa hoolyéedi da) éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Deesdoigi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí.

Chʼał éí tábąąhgi dóó dahoditłééʼgóó naakai łeh, áádóó éí tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ dahiná; tónteel dóó tó dikʼǫ́ǫ́zh biyiʼ chʼał ádaadin. Chʼał éí nihookááʼ dóó tsinlátahgi ndaaldeeh.

Chʼał éí bikágí ditłʼééʼ dóó bitsiiʼ nteel; nááná éí binááʼ ntsaa dóó bitseeʼ ádin. Bílaʼ éí dį́į́ʼ, bikézhoozh ashdlaʼ.

Chʼał éí chʼosh deildeełgo naakai łeh; łaʼ éí atsįʼ deilghał ałdóʼ. Tsʼǫʼasánii (chʼał biyáázh) éí tʼóó tó biyiʼ chʼil dahólónígíí deiłchozh.




#Article 14: Gáagii dóó Zhį́ʼii (103 words)


Gáagii dóó zhį́ʼii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí, ńléidi éí ádaadin. Łaʼ éí hasbídíigi ádaníłtso, náánáłaʼ (zhį́ʼii da, gáagii bidaaʼ ditání da) éí daantsaa. Gáagii dóó zhį́ʼii éí łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalbá. Ndaʼałkaahí ádaaníigo gáagii dóó zhį́ʼii éí Binááʼádaałtsʼózíidi hadahóólįįd daaní.

Díí tsídii éí 14ndash;25di asdzoh ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí łizhin, łaʼ éí bitsʼíís daalbá dóó daalgai.

Gáagii dóó zhį́ʼii éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; chʼosh dóó neeshchʼííʼ deildeeł, dííłdzid dóó tsídii biyęęzhii deilghał. Tábąąhgi gáagii dahinánígíí éí łóóʼ deilghał ałdóʼ. Nihookááʼ haalzheehgo naakai łeh (doo ndaatʼáa da).




#Article 15: Nahasdzáán (259 words)


Nahasdzáán bikáaʼgi éí ákwii shį́į́h ałʼááh nansé, naaldlooshi, tsídii, choosh, áádóó bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼį́ʼ. Tʼáádiʼ tʼéiyá kéyah bikáaʼgi ákwii tʼéigo adooléʼéʼ hólǫ́. Ndaʼałkaahí adaʼnį́ʼgoʼ éí 4.45 míiltsoh naháí yę́ędą́ą́ʼ nahasdzáán haazlį́į́h, áádóó bikáaʼgi adooléʼéʼ hólǫ́ʼniʼígíí éí ałaʼiʼ míiltsoh naháí yę́ędą́ą́ʼ haazlį́į́h. Nahasdzáán bikáaʼgi níłchʼi yáʼátʼéehii hoolééłgo bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ áádóóléʼéʼ daʼhiiná. Áádóó nahasdzáán bimagnetic field ałdóʼ nahasdzáán yééyaʼaholyáʼ, díí éí jóhonaaʼéí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ, éí doodaiiʼ tʼáá hádę́ę́ʼ łeetsoh biʼadinídíín (baʼatʼéʼígíí) naʼjį́ʼ kwiiłį́ʼ. Díí éí nahasdzáán yéénihaʼahólyąąʼ, áádóó naasgoʼ 0.5–2.3   míiltsoh naháígoʼ nahasdzáán bikáaʼgi iiná hólǫ́ doolééł. Ndaʼałkaahí adaʼnį́ʼgoʼ éí naasdiʼlé jóhonaaʼéí biháájiʼjin ałtso yididoołííł, aadi iinda jóhanaaʼéí nitsá doolééł áádóó nahasdzáán biníłchʼiʼ yiidoołgááł .

Nahasdzáá bikáaʼgi kéyah tectonic plate wolyéego hólǫ́ áádóó ałtsá dasdzo, díí nidaʼhadiʼnáʼgoʼ éí kéyah haʼdéísná hanį́ʼ łeeh. Áádóó 71% ánéelą́ąʼgo tónteel nahasdzáán bikáá hólǫ́. Nahasdzáán bikáaʼgi éí tó hólǫ́ áádóó díí bináʼjį́ adóóléʼéʼ hólǫ́: nanséʼígíí, naaldlooshii, bílaʼashdlaʼii, táyiʼjiʼ nidaakaígíí, chʼosh, dóó nidaatʼáhígíí. Nahasdzáán bikáaʼgi éí naakigo kéyah dóó tó yiistin, díí éí poles wolyéego beeʼwoojíʼ. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí (Antarctica wolyé), áádóó Náhookǫsjí Tó Niteel ałdóʼ tó yiistin, kéyahłáhgo yiistin.

Nahasdzáán biyiʼdi éí tsé diiłį́į́h dóó sidwohgoʼ naago, yéigo nidasígíí éí ałníʼdiʼ, áádóó naʼakwiinéʼ éí dooʼházhóʼnidazígíí. Tʼáá ałáh sidwohgoʼ naago. Kwii doo nahasdzáán bimagnetic field iiłį́ʼ.

Nahasdzáán éí ooljééʼ binaadááł áádóó nahasdzáán éí jóhonaaʼéí yiinaadááł, áádóó nahasdzáán naabááłgo jóhonaaʼéí yiininadah. Tsiʼdah daʼtsʼiʼ nahasdzáán 366.26di ninabááłgo jóhonaaʼéí yinaadááh. Nahasdzáán éí ałchʼįįdiʼgo nadiʼnééʼááhgo naabááł (23.4° beeʼnadiʼnééʼááh) , díí binináá naʼháí, dąąʼ, shį́ʼ, dóó akʼéʼ hólǫ́ nahasdzáán bikáaʼgi. Áádóó nahasdzáán ałníiʼgonáʼ tʼáá déísdohgo niʼnahah. Ooljééʼ éí nahasdzáán yiinaadááł, áádóó tónteel nahasdzáán bikáaʼgi hólǫ́ʼígíí éí naʼyiiłnaʼ, tóʼígíí déíhonátʼį́į́h tó biʼbąąhgoʼ áádóó tó yaʼhonátʼį́į́h ałdóʼ.




#Article 16: Mąʼiitsoh (143 words)


Mąʼiitsoh éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah dóó Chʼah Diʼilii Bikéyah dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́. Ałkʼidą́ą́ʼ éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi daholǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ ałdóʼ; dííshjį́į́góó éí ádaadin ńléidi.

Mąʼiitsoh éí ałʼąą ádaníłtsogo naakai: Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi mąʼiitsoh dahólónígíí éí ashdlaʼgo da adéesʼeez ádaníłtso, áádóó éí 85go da dahidídloʼ ádaníłdáás; Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi mąʼiitsoh dahinánígíí éí tʼóó 3di adéesʼeez ádaníłtso. Mąʼiitsoh bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Mąʼiitsoh bitsʼíís éí łibá dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalgai dóó daaltsxo ałdóʼ. Bijáád éí daalgai łeh; biteeldę́ę́ʼ éí łiagi ałdóʼ.

Mąʼiitsoh éí daʼalghałgo naakai, áádóó éí hoolʼáágóó doo chʼil deiłchozh da. Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi mąʼiitsoh dahinánígíí éí bįįh dóó ayání dóó deeteel haalzheehgo naakai łeh. Dziłtahgi dóó halgaiigi mąʼiitsoh éí bisóodi daʼałchiní dóó tsétah dibé deilghał ałdóʼ. Nááná tónteel bibąąhgi mąʼiitsoh dahinánígíí éí łóóʼ deilghał.




#Article 17: Tó (116 words)


Nahasdzáán bikáaʼgi éí 71% anéélʼąąh tó hólǫ́. 97% éí tónteel éí atiisgo tó bihólǫ́ʼ, nahasdzáán bikáaʼgi. Áádóó 1.6% éí nahasdzáán biyíʼdiʼ hólǫ́ (tsé biyíʼdę́ę́ tó halį́į́hígíí). 0.001% éí siil nilį́į́hgo niłchʼiʼ bihólǫ́ʼ, díí éí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ kʼos hólǫ́ áádóó nidaʼhałtin. Nahasdzáán bikáaʼgi tintsoh daʼhólǫ́ʼnigo éí 2.4% tó biyíʼ daʼhólǫ́ʼ. Áádóó nahasdzáán bikáago tooh daʼnilį́į́hiʼígíí áádóó daʼdeistłʼin binéʼdęęh tó daʼnaazyį́į́hígíí éí 0.6% anéélʼąąʼ.

Bílaʼashdlaʼii éí tó dootʼáá bidéí naagáádaʼ, nááná áádóó tʼáá háʼatʼíshʼį́į́h nósééł shį́į́h tó yínizin.

Nahasdzáán bikáaʼgi tó hólǫ́ʼniʼígíí éí tʼáá ałahjį́ʼ hónaał; siil nilį́ʼgo naʼdiijooł niłchʼiʼ biyíʼgodéíʼ áádóó éí áádóó niłtsąąʼ nilį́ʼgo bitsąąʼdą́ą́ nahałtin, áádóó éí nikéhóółtį́į́hgo éí tó daʼnilį́į́h łééh kéyah bikáágo. Áádóó éí siil nilį́ʼgo biłnadijooł, naaná. Áádóó éí beeʼhanáʼ halzhiizh (nahazbąąs naʼhalingo).




#Article 18: Tłʼiish (184 words)


Tłʼiish éí naʼashǫ́ʼii dóó tiníléí dahyikahjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 3,000go daatsʼí ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Serpentes deiłníigo dayózhí.

Tłʼiish éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ mdash; tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó honeezkʼazgi, ńléidi éí ádaadin. Deesdoigi dóó honeezílígi tłʼiish tʼóó ahayóí. Nááná éí nihookááʼ dóó tsinlátahgi ndaaldeeh łeh; łaʼ éí łeyiʼdi (niʼtátʼah) dahólǫ́ ałdóʼ.

Táłtłʼááh tłʼiish danilínígíí éí Eʼeʼaahjí tónteel biyiʼ tʼéiyá ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ; Haʼaʼaahjí tónteel biyiʼ éí doo dahólǫ́ǫ da.

Ndaʼałkaahí ádaaníigo tłʼiish éí naayééʼ ndaakai yę́ędą́ą́ʼ nahasdzáán bikáaʼgi yił kéédahatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ daaní.

Tłʼiish éí naʼashǫ́ʼii ndahalin, áko ndi éí bijáád ádingo ndaaldeeh; nááná éí bijaaʼ dóó bináziz ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da (Naʼashǫ́ʼii éí bináziz dahólǫ́). Nááná éí bitsʼíís nineez dóó bikááʼ dadichʼíízh; tłʼiish éí bikágí yiiʼ hańdaaʼnah.

Tłʼiish éí bijéí yilzólii tʼááłáʼí tʼéiyá hólǫ́ǫ łeh, áádóó éí bikʼaistsʼiin ádaadin.

Tłʼiish éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naaldeeh mdash; łaʼ éí daantsxaa (tádiingo da adéesʼeez ádaníłnééz), náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh ádaníłnééz.

Tłʼiish éí daʼalghałgo ndaaldeeh, áádóó éí hoolʼáágóó doo chʼil deiłchozh da. Naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, łéʼétsoh da, naʼashǫ́ʼii da) deilghał. Naaldlooshii tʼáá átʼé ńtʼę́ę́ʼ iiłneeh dóó iimááł.




#Article 19: Náshdóítsoh (102 words)


Náshdóítsoh éí dziłgi dóó hodíłchʼilgi dóó tsékooh dahólǫ́ǫgi naakai łeh; halgaiigi éí ałdóʼ hólǫ́, áko ndi áadi éí doo ahahyói da łeh. Náhookǫsjí honeezkʼazgi éí ádaadin (Hakʼaz náshdóí áadi naakai).

Náshdóítsoh éí 3.5–6.5di adéesʼeez áníłnééz; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Bikąʼígíí éí 115–220 dahidídloʼ áníłdáás, baʼáádígíí éí 64–140 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Łaʼ éí daalbá, náánáłaʼ éí łichíiʼgo naashchʼąąʼ. Náshdóítsoh biyázhí éí daalkizh dóó bitseeʼ noodǫ́ǫ́z.

Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi náshdóítsoh dahólónígíí éí deeteel dóó bįįh dóó tsétah dibé dóó tsétah łį́į́ʼ haalzheehgo naakai; łahda bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ (béégashii da, dibé da) ałdóʼ deilghał. Náshdóítsoh Shádiʼááhdiʼígíí éí dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí dóó dahsání deilghał.




#Article 20: Hazéí (146 words)


Naaldlooshii hazéí danilínígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Sciuridae deiłníigo dayózhí.

Ndaʼałkaahí ádaaníigo hazéí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hadahóólįįd daaní. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo hazéí éí 280 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé.

Hazéí łaʼ éí nihookááʼ naakai, náánáłaʼ éí tsinlátahgi naaldeeh. Áádóó nááná łaʼ éí ńdaʼagééd dóó niʼtáʼtah dabighan (dlǫ́ǫ́ʼ éí hazéí dayikahjįʼ atah yisdzoh). Hazéí biyáázh éí tʼáá łichíʼígo dóó binááʼ dóó biwooʼ ádaadingo biʼdizhchí.

Hazéí éí jį́įgo naaldeeh łeh, tʼáá hazhóʼó hazéí naatʼáʼii, díí éí tłʼéeʼgo tʼéiyá tsinlátahgi naalkʼįh.

Hazéí éí bitseeʼ ditłʼoʼ dóó bijaaʼ áłtsʼíísí; binááʼ éí ntsaa łeh. Bitsʼíís éí 10ndash;20di asdzoh áníłtso łeh, łaʼ éí tʼóó tʼáá díkwíidi asdzoh ádaníłtso ndi. 

Hazéí éí ńdíshchííʼ dóó chʼil binááʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiyą́ą łeh; łahda ábishjaaʼ deiłchozh ałdóʼ. Tłʼoh doo deiłchozh da.




#Article 21: Gólízhii Danilínígíí (117 words)


Gólízhii dóó nahashchʼidí niłchxonígíí éí naaldloodshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah daasdzo, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi naakitsʼáadah ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Mephitidae deiłníigo deiyózhí. 

Gólízhii danilínígíí éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dahólǫ́; nahashchʼidí niłchxonígíí éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání dóó Kéyah Dańlíinii bikáaʼgi hólǫ́. 

Díí naaldlooshii éí abínígo dóó hííłchʼįʼgo tʼéiyá naakai; jį́įgo dóó tłʼéeʼgo éí baʼáán yiyiʼ daʼałhosh.

Gólízhii éí dlǫ́ʼii nahalin; bitsʼíís éí 16–37di asdzoh áníłnééz dóó 1–18 dahidídloʼ áníłdáás, áádóó éí łizhin dóó łigaigo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí dibéłchíʼí ałdóʼ); łaʼ éí daalkizh, náánáłaʼ éí danéedǫ́ǫ́z. 

Gólízhii éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai: chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó tłʼiish dóó tsxilghááh dóó  tsídii biyęęzhii deilghał. Nááná éí tłʼoh dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh; neeshchʼííʼ deildeeł ałdóʼ.




#Article 22: Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah (133 words)


Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah éí 2,969,907 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 21,507,717 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yiyah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Díí kéyah éí aborigines áłtsé yikááʼ kééhatʼį́į́ ńtʼę́ę́ʼ, áádóó 1606góó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tsin Bikeeʼ Dineʼé kéyah yiikʼéʼkáí (Nidáʼałʼééłgoʼ). Áádóó 1770góó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Bilagáana kéyah yiikʼéʼkáí, áádóó éí aahʼjiʼ nidáʼháneehgo kéyah aborigine yigháá déís tʼąąʼ. Níísááh Waaleesjiʼ nidáʼhaazná áádóó éí áádóó ááh adeesdéíʼ. Ashdlaʼ ałʼááhni bilagáana dinéʼiʼ nidáʼhaaznáʼ, kéyah bikáájiʼ, áádóó éí ałhííʼooldéí: Federation wolyéego ályaa. Áádóó éí ałaʼiʼ biwááshindoongo ályaa, díí éí Yas Niłtʼéés 01, 1901 yę́ędą́ą́ʼ aalyá. Áádóó biwááshindoon éí Canberra woolye kin dáʼshiijááʼígíí. 21.2di mííl diné kéhaʼtʼįʼ, áádóó ayiisígíí éí Sydney, Melbourne, Brisbane, dóó Adelaide kéédahatʼį́.

Bilagáana (bílaʼashdlaʼí) Nahatʼeʼiitsoh bikéyahdę́ę́ʼ naaghágoʼ éí bichʼáh yiisdiisí wolyé (Aadę́ę́ siláo bichʼáh ákwiidá tʼéí, áádóó éí bee woojiʼ). Kéyah éí nahatʼeʼiitsoh naakáígíí bee wooʼjiʼ.




#Article 23: Tsin naaʼeeł (165 words)


Áádóó tsin naaʼeeł éí bílaʼashdlaʼí yeeʼchʼááʼ nidáʼdikáá, daʼąąłtsʼąąʼgo. Naaná nidáʼałkaaʼiʼ adáʼnį́į́hgo éí 40,000 nahah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahjiʼ yeetséʼnaa niikai. Íidą́ą́ éí bee hoziniʼiʼgo bílaʼashdlaʼí tsin naaʼeeł chodáʼyoosʼį́į́hdiʼ.

Áłtsé tsin naaʼeeł éí tʼoh bóʼholį́į́hígíí chʼooʼį́į́hgo tó tsenaaʼ bee ninaadaʼaaldá (tʼáá haʼatʼííʼshį́į́h naaʼeełígíí taadáʼhaniiłgo bee tsenaaʼninádaʼaaldá: táá haʼtʼííshį́į́h tó bikáaʼgi naaʼeełígíí chooʼiiʼ), áádóó kwiishdę́ę́ʼ naas hódeishjiizhgo éí logboats woolyégo choozįįhdiʼ. Díí éí 7,000–9,000 nahah yę́ędą́ą́ʼ, díí tsin naaʼeeł éí dootoonteel tsenaa bee ałnaaʼaʼoołdáʼ.

Áádóó naas naahódeishjiizh dóó éí bílaʼashdlaʼí beegashi bikáaʼgi (tʼáá háʼtʼiʼshį́į́ʼ akaagiʼ) chooʼį́į́hgo bee tó tsenaaʼ ninadaʼaaldá. Áádóó 7,000 nahai dookwiishdę́ę́ʼ éí tsin naaʼeeł tʼáá déíztsaaígíí beenaadeiʼtąąʼ áádóó éí nibáál tsin naaʼeeł bikáaʼgi daʼnaazbáálgo anaadaalyá. Díí nibáál tsin naaʼeeł bikáaʼgi daʼnaazbáálígíí éí tooneel bikáá-tsenaa nidáʼaʼoołgo biigháá silį́į́h, áádóó éí bílaʼashdlaʼí toonteel bikáá nidaʼaałʼeełgo hódeishiizh. Díí átʼéego bilagáana toohónandę́ę́ʼ tsénaaʼ biłnidaʼiizʼeel. Naaná bilagáana dootʼáá bitʼeiyá akwiitʼéígo toonteel yiikáá tsenaa biłnidaʼiizʼeeldá: Polynesian dineʼé (Hawaiians) akwiitʼéígo tónteel yiikáá tsenaaʼnidaʼasʼéél. Díí atʼéigo kéyah daʼnidaʼeełiʼgo nidáʼhaaznáʼ: Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełíjiʼ, Íisdaʼ kéyah dáʼnaaʼeełjiʼ (Easter Is.), áádóó Cook Islandjiʼ.




#Article 24: Tsin naaʼeeł chidí naatʼaʼí bee nágéhéʼ (257 words)


Tsin naaʼeeł chidí naatʼaʼí bee nágéhéʼ éí ałtseʼ tʼáá tsin bee alyáágo chooʼį́į́h nitʼę́ę́h, díí éí niłchʼiʼ asooli bee naatʼaʼí bikáaʼgi nadiitʼáʼgo, áádóó beeʼadeis tʼį́į́h anaalʼį́į́h (bilagáana bizaadjiʼ éí observation deiłní). Díí éí 1700’s–1800’s yihah yę́ędą́ą́ʼ ákwiitʼéigo bilagáana choodaʼyoosʼį́į́hdiʼ (Íiyisiʼ éí bilagáana-American tʼáá biʼałkʼiijééʼ yę́ędą́ą́ʼ / American Civil War (1861–1865) wolyéego daʼhoogą́ą́ʼ).

Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ (WW II) yę́ędą́ą́ʼ éí díí tsin naaʼeeł chidí naatʼaʼí bee nágéhéʼ tʼáá yéigo choozʼį́į́hdiʼ. Naaná iidą́ą́ ałdóʼ ákwiishʼį́į́h ałʼą́ą́h átʼéego adaalyá, łáʼ éí daʼnidaazgo adaalyá (díídigíí éí militarized wolyé áádóó tʼáá nidaʼabaah baʼadaalyá) naaná łaʼ éí adaałzooliʼ (díídigíí éí light carriers wolyé áádóó díí tsin naaʼeeł éí tʼoh convert adaalyá, ałtse éí tsin naaʼeeł hééł beeʼnaagéʼiʼ daʼniilį́į́h nitʼę́ę́ʼ). Tsin naaʼeeł adaałzooliʼígíí éí tsííłgo adaalyá binááʼádaałtsʼózí-Japanese biłdaʼhajiʼgą́ą́go. Naaná díí tsin naaʼeeł ałdóʼ tʼáá tsííłgo naaʼeełgo átʼé, naaná iidą́ą́ díí tsin naaʼeeł tsííłgo adaalyáʼígíí chidí naatʼaʼí bikáá doonádaʼdiitʼáʼ nidiʼ, doo chidí naatʼaʼí nidaʼnidahdaʼ. Naaná binááʼádaałtsʼózí-Jappanese ałdóʼ tʼáá ákwii tʼéigo tsin naaʼeeł hééł beeʼnaagéʼiʼ convert adáʼyiilá, akǫndiʼ díí tsin naaʼeeł convert adaalyáʼígíí doo łaʼ yáʼashoohgo adaalyágo; biniináʼ díí tsin naaʼeeł tʼáá dooʼhódináʼiʼ tóoł tłʼaahgoyáʼ adaʼhaazʼéél.

Áádóó binááʼádaałtsʼózí-Japanese bikʼéíʼ hódéísdlį́į́h doo kwiishdę́ę́ tsin naaʼeeł chidí naatʼaʼí beeʼnágéhéʼ tʼáá yéigo choozʼį́į́higíí, Wááshindoondę́ę́ʼ yáʼadaʼhónizį́į́h. Áádóó éí Wááshindoondę́ę́ʼ béeso chʼiʼhi déístʼą́ą́go bee bidaʼdéízhnish, díí tsin naaʼeeł ninaʼkʼą́ą́sgo dóó nitságoʼłaʼ adaalyá. Łaʼ tsin naaʼeeł adaalyáʼígíí éí Supercarriers wolyé, díí tsin naaʼeeł éí 700,000 tons adaʼniiłdas, łaʼ éí bitiisgo anaadaʼniiłdas. Áádóó kʼad tsin naaʼeeł chidí naatʼaʼí bee nágéhéʼ nidaʼeełígíí éí łeetsoh yéénidaaʼeeł, áádóó díí biininá áádóó chidí bitoo iinákaaʼiʼnidiʼ biigą́ʼ. Áádóó tʼáá toontéél bikáádiʼ naaʼeeł łééh, siláołtsooí tʼéiyá atsáá nidaʼkááʼ.




#Article 25: Naayééʼ (202 words)


Naayééʼ ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼéego ndaakai ńtʼę́ę́ʼ, łaʼ éí daʼałchozhgo ndaakai náánáłaʼ éí daʼalghałgo naajééʼ ńtʼę́ę́ʼ. Náánáłaʼ éí naayééʼ tsídii danį́į́h lį́į́hgo ndaatʼaʼ ńtʼę́ę́ʼ áádóó łaʼ éí naayééʼ tó biyiʼdi ndaaʼeeł ńtʼę́ę́ʼ (Łóóʼ danį́į́h lį́į́hgo / Naayééʼ łóóʼ).

Naayééʼ ndaalkaahgo éí bighąąn daʼninéézgo ndaakai ńtʼééʼ, kʼad naʼashǫ́ʼii ndaakai átʼéego naakai ńtʼę́ę́ʼ (bilagáana bizaadjí vertebrate wolyé). Íidą́ą́ʼ naayééʼ ndaakai yę́ędą́ą́ʼ éí 160 míiltsoh nááhai yę́ędą́ą́ʼ nahasdzáán yikáaʼgi ndaakai ńtʼę́ę́ʼ (Nááná íídą́ą́ bílaʼashdlaʼí tʼáá doo niilyée da, nahasdzáán bikáaʼgi). Nááná díí naayééʼ ndaakai yę́ędą́ą́ʼ éí late Triassic period dóó Cretaceous period bitaʼgi yihah yę́ędą́ą́ʼ kǫ́h nahasdzáán bikááʼígíí naayééʼ hólǫ́ ńtʼę́ę́ʼ. Áádóó Cretaceous period biyiʼ yihah yę́ędą́ą́ʼ dóó kwiishdę́ę́ éí naayééʼ náádiilyá nahasdzáán bikááʼdę́ę́ (ndaʼałkaahí ádaaníigo éí sǫ́ʼ adáʼ eeltsʼidgo naayééʼ ábisdįįd, díí sǫ́ʼ adáʼ eeltsʼidígíí éí Yucatán Peninsuladi łééhyiilwod / Chicxulub impact ałdóʼ wolyé).

Áłtsé bánitsʼéʼ hakéésgo éí nidaʼałkááʼiʼ adáʼnį́į́hgo; díí naayééʼ dooʼhahnáʼgaadaʼ, dooʼayóʼniiséékéésdaʼ, dóó bidił ałdóʼ sikʼaazgo naakáí. Áádóó naalkáágo éí díí dooʼakwiitʼéídaʼlaʼ, naayééʼ éí tʼáá tsʼį́į́hgo naaghá nitʼę́ę́laʼ. Áádóó ayóʼniiséékéésgo naaghá nitʼę́ę́hla áádóó bidił sikʼaaz haníʼnígíí éí dooʼbee hózindaʼ.

Bilagáana bizaadjí éí dinosaur wolyé, áádóó 1842 yihah yę́ędą́ą́ʼ hastiin Sir Richard Owen wolyéego azhiʼ ayiilá. Díí éí Gwíík bizaadę́ę́ saad yiiltsʼiił, δεινός (deinos) terrible, powerful, wondrous + σαῦρος (sauros) naʼashǫ́ʼii jiʼnį́į́hgo wolyé.




#Article 26: Yádiłhił yiiyídíʼ nahosdzáán yináádáłiʼ (268 words)


Yádiłhił yiiyídíʼ nahosdzáán yináádáłiʼ éí tʼáá ayiidigiʼ nahosdzáán yináádáł, tłʼéhgo tłʼóoʼdi deigo jideisʼį́į́hgo tʼáá ashjąąh yiigááł łééh; 350 kilometres (220 miles) wootʼáádiʼ yiigááł. Áádóó 27,700 kilometres (17,210 miles) per hour nahasdzáán yináádáł, áádóó 15.7 go nahosdzáán yinádah.

Yádiłhił yiiyídíʼ nahosdzáán yináádáłiʼ éí bílaʼashdlaʼí daʼąłtsʼąąhdę́ę́, ałhiiłnidaalnishgo adeilééh, díí éí USA (NASA), Biʼeeʼ łiichʼiʼ (Russia-RKA), Binááʼádaałtsʼózí-Japanese (JAXA), Canada (CSA), dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ éí łatsʼahdah ałʼąąhdę́ę́ʼ kéyah hádahasdzo ałhiiłnidaalnish (ESA).

Naaná Brazil bi-Space Agency (AEB) dóó Doohatsʼíí Yátiʼ Dineʼé Bikéyah bi-Space Agency ałdóʼ akáʼanáájáhgo nidaalnish, akóndiʼ díí nidiiltʼéʼgo éí tʼáá sáhdiʼ adooleʼéʼ yééʼakáʼanáájáh. Naaná Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ ałdóʼ akáh anééhjáh doolééł daʼnį́į́h nidiʼ tʼáá dooʼ bee baʼląąh alééhdaʼ.

Yádiłhił yiiyídíʼ nahosdzáán yináádáłiʼ, éí binidaʼanish; Niłchʼiʼtsózí 02, 2000 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí bidaʼdeizhnish, áádóó éí bílaʼashdlaʼí aadi daʼbiighan áádóó aadi nidaalnish ałdóʼ. Áłtsé bílaʼashdláʼ aadi daʼdeishnish yę́ędą́ą́ʼ éí Expedition 1 wolyéego beeʼwoojiʼ áádóó kʼadi éí Expedition 18 wolyéígíí aadi nidaalnish, ałnaahókááhgo aadi nidaʼanish.

Naaná kʼadi éí táágo bílaʼashdlaʼí aadi nidaalnish, áádóó Expedition 19 góneʼ (ałnaʼasdéíʼgo) éí hastʼąąʼ nidaalnish doolééł. Áłtsé bílaʼashdlaʼí daʼdeishnishígíí éí Biʼééʼ łiichiʼiʼ bikéyahdę́ę́ʼgo bił nidaʼiistʼáʼ (Biʼééʼ łichííʼí bizaadjiʼ: Федеральное космическое агентство России, Federal’noye kosmicheskoye agentstvo Rossii, Roskosmos éí wolyé, Russian Federal Space Agency-RKA), áádóó Amééwikadę́ę́ʼgo ałdóʼ bił nidaʼiistʼáʼ (National Aeronautics and Space Administration-NASA, /ˈnæsə/ díí átʼéego jóózhííh), Yaʼiishjaashtsoh 2006 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Beesh bichʼááʼiʼłáʼ íídiiyáʼ.

Áádóó chʼáá nidaʼkáíigíí ałdóʼ aadi ałheʼnaakáí, hastą́ągo aadi ałheʼnaakáíʼ.

Yádiłhił yiiyídíʼ nahosdzáán yináádáłiʼ éí Biʼééʼ łiichiʼiʼ biyágháhoníkáángo ałnánátʼahí baʼnatʼáʼ: Soyuz dóó Progress wolyé. Áádóó Amééwikadę́ę́go ałdóʼłá ałnánátʼáʼ: Orbiter wolyé. Díí hééł dóó beeʼnaʼanish aadi neiʼgééh. Wóózhchʼį́į́di 09, 2008 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí European Space Agency (ESA), Ariane 5 wolyégo yideiʼdéézhchʼid, 8,000 kilogram hééł yooyééł.




#Article 27: Máaz yikááʼ nandahí Spirit (134 words)


Spirit éí ałtsó bininaanish ayiilá, díí éí 90-sol mission (Saad sol éí Máaz bikáaʼgi anáʼatʼááhígíí oolyé, nidaʼałkááhi akwii tʼéígiʼ daʼyoozhí) baʼdéítʼááʼ nitʼę́ę́h. Spirit Máaz bikáaʼgi táá dilyéédgoʼ neeznáá kilometers niilwod, tʼááłaʼiʼ kilometer nidoolwoł hanį́į́h nitʼę́ę́h. Spirit Máaz yikáaʼgi nidzitiʼgoʼ Máaz bikáaʼgi tsé naaznilígíí nééskáá áádóó Máaz bikáaʼgi anoolinígíí ałdóʼ neeskáá. Spirit binaanish ayiiláʼígíí éí naaltsoos bikáaʼgi bikʼiʼdaʼashį́ʼ, naaltsoos special issue of the journal Science wolyéego beeʼnidaʼneezdéʼ.

Tʼááchil 01, 2010 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Spirit séí yihiilwod . Tseebíí nidéízid chʼééh séí biyiʼdę́ę́ hanaalyéédgoʼ, áádóó tʼoh chéíhʼalį́į́hdiʼ. NASAjiʼ nidaalnishígíí tʼáá chʼéí adaʼyiiłʼį́į́hdiʼ, Yas Niłtʼéés 26, 2010go yoołkááłgoʼ bikʼíʼ adéísdéí , séí yiisiʼzįįʼnidiʼ tʼaa binaanish yiiłį́į́hgoʼ naʼaałkááh doolééł .

Woozhchʼį́į́hdiʼ 22, 2010go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ tʼáá akééhdiʼ beesh yééholnéʼ nitʼę́ę́h, áádóó dishjį́goʼ doo halnéʼdaʼ 

Ahééháshį́į́h Hahoodzodę́ę́go Jet Propulsion Laboratory (JPL) wolyéígíí NASA yikáá anjááhgoʼ Máazgo ałnáá daʼtʼááhígíí yiikʼiʼ daʼdéízʼį́į́h.




#Article 28: Tééh łééchąąʼí (104 words)


Tééh łééchąąʼí éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Hyaenidae deiłníigo dayózhi.

Ałkʼídą́ą́ʼ tééh łééchąąʼí ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼéé ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí tʼóó dį́į́ʼ ałʼąą átʼéego yidzíí. Azhą́ łééchąąʼíigi ádaníłtso dóó łééchąąʼígi átʼéego naakai ndi, díí naaldlooshii éí náshdóí dóó mósí dah yikahjįʼ atah daasdzoh.

Tééh łééchąąʼí éí nihookááʼ tʼéiyá naakai, áádóó éí hoolʼáágóó doo tsinlátahgi ndaaldeeh da. Nááná éí hóółtseiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh.

Tééh łééchąąʼí éí tʼáá ałtso daʼałghałgo naakai. Łaʼ éí dííłdzid tʼéiyá deilghał, náánáłaʼ éí naaldlooshii haalzheehgo naakai. Nááná éí doo naaldlooshii bitsįʼ tʼéiyá deilghał da — naaldlooshii bighaaʼ dóó bitsʼin ałdóʼ deiyą́.




#Article 29: Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ (188 words)


 yę́ędą́ą́ʼ éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Tónteel nahósʼáʼdi, daʼahijoogą́ą́ʼ. Akwiishʼį́į́h kéyah bił hadaʼhaasdzodę́ę́ʼ bisiláołtsooí nidaazbaah. Bééshbichʼahí dóó áájiʼ dazʼlįʼígíí (Axis daalyéígíí) bił dahójoogą́ą́, áádóó łaʼ éí Allies daalyéigo daʼhiikáíʼ nitʼę́ę́h. Áádóó 100 damiiltsoh siláołtsooí nidaazbáá, díí átíísgoʼ kwíí tʼéigo siláołtsooí nidaazbáá. Naaná iidą́ą́ ałkʼiʼjiijééh yę́ędą́ą́ʼ tʼáá ałtsoʼ economy, industries, dóó scientificjiʼ ééhózhinígíí ałtso nidéítʼą́ʼ, hódiʼnǫǫnééł biniiyéʼ (Akʼéh daʼjidiʼdoolééł biniiyéʼ). Naaná 70 míiltsoh bílaʼashdlaʼí daʼneeznáʼ, iidą́ą́ʼ daʼahijoogą́ą́ʼígíí biniináʼ, ayiisígíí éí bílaʼashdlaʼí doo siláołtsooí danilííhnígíí daʼneezná.

Áłtsé ałkʼiʼjiijééh yę́ędą́ą́ʼ éí Biniʼantʼą́ą́tsoh 1939 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bééshbichʼahí bisiláołtsooí Poland yiikʼiʼjééh, áádóó Tótaʼ Dineʼé Bikéyah, Dáághahii, dóó Tó tʼáʼ kéyah dineʼé toohoʼnaniʼdiʼ kéyah daʼyótʼą́ą́ʼígíí bidineʼé ałdóʼ akááʼííjééh. Naaná Belligerants bisiláołtsooí ałdóʼ iináneekáí, díí éí Marco Polo Bridge Incident áhótʼį́į́h dóó bikéédoo. Naaná Amééwika éí Pearl Harbordi bikʼiʼdah azná (Niłchʼiʼtsoh 07, 1941 yihah yę́ędą́ą́ʼ ahótʼį́į́hdiʼ) doobikʼiʼjiʼ iináʼdiikáí, Binááʼádaałtsʼózí akʼiʼdaʼazná.

Biʼééʼ łiichʼiʼ dóó Wááshindoon bikéyah ashdládiin áłhiihdidzoígíí éí akáá hakáí (Superpowers déíłniʼhigíí). Áádóó Allies akʼéʼdaʼ deesdlį́į́h dóó bikʼiʼjįʼ éí Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí woolyégo aalyáʼ, áádóó yéigo ánaa náhódoolééłdaʼ biinéʼ, áádóó dooʼakwiitʼéigo ałkʼiʼnájiʼ doojááhdaʼ biniiyéʼ aalyáʼ. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ dooʼbikʼiʼjįʼ ałdóʼ decolonization woolyégo beeʼdaʼdéézhnish: Asiadi, dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah bikáádiʼ.




#Article 30: Chʼééh digháhii dóó Tsisteeł (283 words)


Chʼééh digháhii dóó Tsisteeł éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii Testudines deiłníigo deiyózhí, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi táaʼdi neeznádiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé.

Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó honeezkʼazgi — ńléidi éí ádaadin. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah beʼałníiʼgi éí dóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi naakai łeh; łaʼ éí hóółtseeiigi dahólǫ́ ałdóʼ, áko ndi díí éí łeeyiʼdi dóó niʼtátʼah dahináa łeh (tsisteeł naʼazísí da). Nááná łaʼ éí tónteel biyiʼ nidaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.

Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí tʼáá ałtso bitsʼaʼ dahólǫ́; díí bitsʼaʼ éí tsʼin bee ályaa, áádóó éí tsisteeł bíígháántsʼin átʼé. Bitsʼaʼ éí ntłʼiz łeh; łaʼ tsisteeł éí bitsʼaʼ yilzhólíi ndi. Nááná éí bijáád doo nineez da; táłtłʼáahdi tsisteeł nidaʼałkǫ́ʼígíí bijáád éí łóóʼ bigaan (yee naʼałkǫ́ʼí) ndahalin. Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí biwooʼ ádaadin; łaʼ éí bidaaʼ tsídii bidaaʼ ndahalin, náánáłaʼ éí bidaaʼ nineez dóó naʼashǫ́ʼii bidaaʼ ndahalin.

Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí bijéí yilzólii dahólǫ́ — áko éí níłchʼi yáʼátʼéehii (O2) bił ańdaashiłgo naakai. Nááná éí biyęęzhii tábąąhgi (łeeh) deiłchį́.

Chʼééh digháhii dóó tsisteeł łaʼ éí daantsxaa (táłtłʼááh tsisteełtsoh éí hastą́ądi adéesʼeez áníłtso), náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi asdzoh tʼéiyá ádaníłnééz.

Chʼééh digháhii dóó tsisteeł éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai. Tłʼoh dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh, sǫʼ łóóʼ dóó dííłdzid dóó łeeyiʼ chʼosh deilghał. Łahda chʼosh bikágí ntłʼizí dóó chʼil binááʼ deildeeł ałdóʼ. 

Táłtłʼááh tsisteełtsoh éí jélii łóóʼ tʼéiyá yilghał.

Łaʼ bílaʼashdlaʼii éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́. Nááná chʼééh digháhii dóó tsisteeł bitsįʼ yitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádeilééh; ayóo łikan jiní. Áádóó Binááʼádaałtsʼózíidi dabikéyahdi kéédahatʼínígíí éí tsisteeł bitsʼą́ą́dóó azeeʼ ádeilééh ałdóʼ.

Naakaii Bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí chʼééh digháhii bikʼah yitsʼą́ą́dóó tłah ádeilééh; díí éí crema de tortuga deiłníigo dayózhí.




#Article 31: Naʼashjéʼii dóó Naałʼaashii (115 words)


Naʼashjéʼii dóó Naałʼaashii éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí Araneae daolyé, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi dízdiindi dimíílgo da ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.

Naʼashjéʼii éí nahasdzáán táá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Tónteel biyiʼ éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da (tónteel naʼashjéʼii éí doo Araneae daolyéhíjįʼ atah yisdzoh da).

Naʼashjéʼii dóó naałʼaashii éí tʼáá ałtso bijáád tseebíí; nááná éí bijéí yilzólii dahólǫ́, áádóó éí bitseeʼ dóó bideeʼ ádaadin. Naʼashjéʼii éí bitłʼóól ádeiléeh łeh (łaʼ éí bitłʼóól ádaadin ndi). Naʼashjéʼii bikágí éí káítin wolyéhígíí bee ályaa, áádóó éí binááʼłání mdash; łaʼ éí binááʼ hastą́, náánáłaʼ éí binááʼ tseebíí.

Naʼashjéʼii éí chʼosh deildeeł łeh; naałʼaashii danilínígíí éí naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, naʼashǫ́ʼii da) deilghał ałdóʼ.




#Article 32: Tótaʼ Dineʼé Bikéyah (184 words)


Tótaʼ Dineʼé Bikéyah éí 93,628 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 63,181,775 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Náhookǫsjí Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah hahoodzooígíí éí kéyah dah naaʼeeł bikáaʼgi hahoodzo, náána Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah éí łáhjigo biłhahoodzo (Díí ałʼąą hadahaasdzo áádóó tʼáá ałʼąą biwááshindoon hólǫ́). Áádóó tónteel éí kéyah dah naaʼeeł binaazyį́. Tónteel eʼeʼaahjigoígíí éí Atlantic wolyé, áádóó náhookǫsjigo éí North Sea wolyé. Náána shádiʼááhjigo tónteelígíí éí English Channel wolyé áádóó tónteel Bitsiighaʼ Łichʼííʼí Bikéyah dóó Tótaʼ Dineʼé Bikéyah bitáʼgi siyínígíí éí Irish Sea wolyé. Tónteel English Channel biyaagi (Tó bitłʼaahdi) éí tséʼna naʼatiin, díí éí Dáághahii Dineʼé Bikéyahjigo naʼatiin (Atiin éí Channel Tunnel wolyé).

Tótaʼ Dineʼé Bikéyah éí dį́įʼgo ałʼąą hadahaasdzogo dahótʼąʼ: England, Ałnánoodǫ́ǫ́z Dineʼé Bikéyah, Wales, dóó Náhookǫsjí Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah. Díí ałʼąą hadahaasdzooígíí éí parliamentary system wolyéego biwááshindoon yee naalnish. Áádóó Tótaʼ Dineʼé biwááshindoon éí London hoolyéedi kin dah shijááʼíidi bił hazʼą́. Áádóó dį́įʼgo ałʼąą hadahaasdzooígíí biwááshindoon éí Belfast (Náhookǫsjí Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyah), Cardiff (Wales), áádóó Edinburgh (Ałnánoodǫ́ǫ́z Dineʼé Bikéyah). Tótaʼ Dineʼé biwááshindoon ałdóʼ constitutional monarchy bee hólǫ́ǫgo naalnish, áádóó Kwį́į́n Elizabeth II wolyéego natʼáanii nilį́ (Head of state deiłní).




#Article 33: Beehai (369 words)


Beehai dinéʼiʼ bikéyah éí 2,365.046 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (3,532.864 km²), áádóó 2,755 aneehląąh Beehai dinéʼiʼ daʼbighan (díí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daltá yę́ędą́ą́ʼ) . Beehai bikéyah éí -gi bił hazʼą́. Beehai dinéʼiʼ biWááshindoon éí Beehaidi bikin siniil. Tʼáádiʼ ayiisí Beehai daʼbighan.

Beehai bikéyah bikáaʼgo éí Naʼazhǫǫshłá daʼyiiłyeediʼ, Naʼazhǫǫsh éí Apache Nugget Casino wolyé.

Beehai dinéʼiʼ bikéyah éí Dibé Ntsaa Hahoodzo, Yootó Hahoodzoji, Halgai Hóteel Hahoodzoji, Akałii Bikéyahji áádóó Kansas dóó Nebraska hoolyéeji nidaʼdi nééh nitʼę́ę́h. Áádóó díí éí tʼáá doo Naakaii dóó bilagáana nidaʼhanééh yę́ędą́ą́ʼ. Beehai dinéʼiʼ kʼédaʼdlééhgo daʼbighan nitʼééh. Áádóó nidaʼdilzháʼgoʼ éí jádí, bįįh áádóó ayání yiikáá nidaʼdilzhá nitʼę́ę́h.

Beehai dinéʼiʼ chʼiʼdaʼbiʼdishjiish doo bikʼiʼjįʼ éí naakigo ałtsá daʼhazná: Łaʼ Beehai dinéʼiʼ dził yiidaʼhiináʼígíí éí Ollero wolyéego beeʼbidoozhí (Naakaii bizaadjí éí ashtłish asaa adéíłį́į́hniʼígíí jinį́į́hgo oolyé). Beehai bizaadjí éí Sai Tʼinde wolyéego daʼbizhí, díí éí séi dinéʼiʼ; éí doodaiiʼ éí, dził dinéʼiʼ jinį́į́hgo oolyé. Áádóó łaʼ Naakaii tʼáá díí dziłjiʼ Beehai dinéʼiʼ daʼbighanígíí éí Hoyeros deiłnį́į́hgo daʼyoozhí. Saad Hoyeros éí dził biyiidi teeh diné jinį́į́hgo oolyé. Beehai dinéʼiʼ dziłdiʼ daʼbighanígíí éí kʼéʼdaʼdidlééhgo daʼbighan áádóó ashtłish asaa adéíłį́į́hgo daʼbighan, naaná bikin naaznilígíí éí Kiisʼáanii bikin naʼhalingo naazniilgo adéíłį́ʼ nitʼę́ę́h. Hastą́ą́go ákwii tʼéigo siniil nitʼę́ę́h. Naaná łaʼ Beehai dinéʼiʼ éí tʼáá níbaal yiidaʼbighan áádóó halgaigo táádaʼdi nééh. Díí Beehai dinéʼiʼ éí Kozhan daalyé Beehai bizaadjí. Naaná Naakaii bizaadjí éí Llanero wolyéego daʼyoozhí. Díí éí tʼaadiʼ ayání haʼdaalzhééhgo táádaʼdi nééh. Tséébiigo ákwii tʼéigo táádaʼdi nééh nitʼę́ę́h.

Beehai dinéʼiʼ éí Kiisʼáanii kʼéhgoʼ (asdą́ą́) yéídaʼałį́ʼ. Tsʼaaʼ alį́į́hgiʼ éí ayoo beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná yoo tsózí yee nidaʼachʼą́ą́hígíí ałdóʼ beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná agaanstsiin bikʼi naʼatinígíílé ałdóʼ adéíłį́ áádóó tʼáádiʼ yee nidaʼnéigoʼ yéí beeʼ daʼhódoolzin, díí dilní éí bilagáana bizaadjí Apache fiddle wolyé (Dilní Dziłghą́ʼiʼ adéíłį́į́hniʼígíí: Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí éí tsii edoʼaʼtl (tsin adooʼááł wolyéego daʼyoozhí) 

Beehai bizaad éí Athabaskan Languagesjí atah yiisdzo, áádóó biyaagiʼ ałtsá naanásdzo. Díí éí Apachean Languages wolyéego ałtsá naanásdzo. Táaʼgo dasdzo, díí Western Apache, Eastern Apache, áádóó Naabeehó bizaad (éí doodaiiʼ éí Southern Athabaskan ałdóʼ wolyé). Beehai bizaad éí Eastern Apache bizaadjí atah yiisdzo (táaʼgo Eastern Apachejiʼ dasdzo; díí éí Beehai, Tsétah chíshí, áádóó Halgai hóteelji chíshí). Dziłghą́ʼiʼ, Naashgalí, áádóó Chíshí bizaad éí Western Apachejiʼ bizaadjí yiisdzo. Díí saad yee yaʼdaałtíʼígíí éí asdą́ą́ ałyeełtʼéíʼgo daʼdiitsʼáʼ áádóó łágo éí saad dooʼałhééłtʼéígo daʼdiitsʼáʼdaʼ.




#Article 34: Dilzhíʼí (1077 words)


Saad Yavapai éí ayóʼyaałtʼiʼgo (yaʼdiiłtʼíʼ Dineʼé) oolyé, naaná saadígíí ałdóʼ jóhonaaʼéí (Jóhonaaʼéí Dineʼé) oolyé. Akondiʼ Yuman bizaadjí éí haʼaʼaah nahosʼahjiʼ Dineʼé kédahatʼííniʼ jinóoh oolyé.

 Dilzhíʼí Dineʼé éí nidaalzhéé dóó adooleʼéʼ chʼil nidaʼháʼdlééhígíí ałʼgą́ą́ʼ adéíłʼį́į́hgo daʼbichʼiiyą́ʼ nitʼę́ę́h. Naanáłá éí ałtsʼiisigo naayízí, naaʼołí, dóó naadą́ą́ʼ kʼéʼdaʼdi dlééhgo daʼbichʼiyą́ʼ daʼbighán nitʼę́ę́h. Naaná Dilzhíʼí Dineʼé Tolkepaya daalyéʼígíí éí dookʼéʼdaʼdi dlééhdaʼ, díí éí adooleʼéʼ nidaʼiinijiʼ binidaʼnishgo yééʼakʼiʼ nidaʼdi kai. Quechan Dineʼé (Kééchan Dineʼé) (Yuma, Yuman, Kwtsan, Kwtsaan yééʼadaʼdoojiʼígíí) éí adooleʼéʼ beeʼdahólǫ́ʼgo yaʼnidaʼiiłniʼ nitʼééh. Naaná chʼil biʼneeshchʼiiʼ, áádóó nidiʼyiiliʼ binaaʼ, dóó, tsʼasziʼ bihaskʼaan ałdoʼ daʼbichʼiyąʼgo nidaʼkaiʼ nitʼééh. Tsáʼásziʼ bihashkʼaanígíí tʼáá yéíʼgo daʼbichʼiyąʼgo yaʼnisiidaʼkees nitʼééh. Díí hashkʼaanígíí éí daʼtʼéés; łééʼyiʼgoyaʼ adahasdzą́ʼ adaalyáʼgo, áádóó éí tʼáá aadiʼ ashtʼéʼ naazniilgo adaalnéʼ, haigo iindaʼ dahdąʼ (astʼééʼdaʼ niilį́į́hgo). Naaná atsʼįʼ éí bįįh, gah, gahtsoh, dóó tsídii bideeʼ hólónígíí (quail) déíyąʼgo nidaʼkaiʼ nitʼééh. Áádóó łóóʼ ałdóʼ hádaʼyiiłʼííłgo deiʼyąʼ nitʼééh.

Dilzhʼiʼ Dineʼé bighan éí tsin ałhiidaʼhastʼǫ́ʼgo yiidaʼbighan nitʼééh, bilagáana bizaadjí éí huts wolyé, naaná Dilzhíʼí Dineʼé bizaadjí éí uwas wolyé. Ocotillo (Aakoʼtiiʼoʼ) bitsin beeʼadaalyá, áádóó shį́ʼgo éí bikʼiʼ daʼazbaal áádóó biyaadę́ę́ʼ éí tʼáá yaʼiichʼiʼgo adaalyá. Haigo éí bikʼiʼ daʼastʼiʼ, nibaal naʼhalingo. Łaʼ Dilzhíʼí daʼbighan chʼil dóó tłʼoh bee daʼhashjoolgo bee hooghan adaalyáʼ, áádóó łaʼ éí tsáʼászí bitʼąąʼ beeʼ adaalyáʼ. Naanáłá Dilzhíʼí Dineʼé éí bighan łéézh bee daʼhiishjáá áádóó łaʼ éí tsé biidaʼaʼą́ą́niígíí yiidaʼbighan; éí doodaiiʼ éí, anaasázíʼ bikin yiiniʼda beehah.

Dilzhíʼí Dineʼé éí tʼáá dikwiiʼiʼgo táʼdadinééh nitʼééh, biniináʼígíí éí chʼiyąąn tʼoʼ bigháʼhigo táʼdadiinééh nitʼééh. Dilzhíʼí Kwevkepaya wolyéígíí tʼéí tʼáá nitsʼááʼgo nitáʼdadiinééh nitʼééh, áádóó shį́ʼgo ałdóʼ Dilzhíʼí nitsáágo ałʼhiinidéíkaʼ nitʼééh áádóó éí ałtsá nidaʼanééh nitʼééh.

Dilzhíʼí Dineʼé éí chʼoʼooł / tsin; éí doodaiiʼ éí, naadą́ą́ʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ Dilzhíʼí Dineʼé haazlį́į́ʼ daʼnííhgo badaʼhanéʼ, díí éí kéyah alyáá yę́ędą́ą́ʼ. Áádóó díí éí Montezuma Well bigáádiʼ ákwii tʼéigo Dilzhíʼí Dineʼé haazlį́į́. Akondiʼ nidaʼałkaaʼiʼ adaʼniihgo éí Dilzhíʼí Dineʼé Patayan bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ yiikah, áádóó éí tooʼ nilʼį́į́niígíí: Tó Ntsʼósíkooh bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼgo nidaʼhaznáʼ. 1300 AD biyihah yę́ędą́ą́ʼ ákwiidzágiʼ átʼé daʼniʼ nidaʼałkaaʼiʼ.

Dilzhíʼí Dineʼé Wipukepa dóó Yavapé wolyéígíí éí Góóhníinii dóó Waalibéí Dineʼé yiiłchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh (łahdiʼ), áádóó chʼóʼdaholʼį́į́hgo dabighan. Áádóó tʼáá doo ałchʼįʼ nidaazbaaʼdaʼ.

Dilzhíʼí Dineʼé Wipukepa dóó Kwevkepaya wolyéígíí éí ałchʼooni daʼniilį́į́h nitʼééh, naaná Dziłghą́ʼí ałdóʼłádiʼ yiiłchʼooni daʼniilį́į́h łééh. Díí tʼáá táágo Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí Dineʼé anaa déíłnii nitʼééh, áádóó ałchʼį́ʼ nidaʼdibaah nitʼééh. Akóndiʼ Dziłgháʼiʼ dóó Dilzhíʼí diné nidabaahgo tsʼiiłgo akʼiʼdaʼnidaʼałjáʼ nitʼééh. Áádóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí hosh aditsahiitsoh bineestʼą́ʼ nidaʼyiilá yiniiyé Dilzhíʼí Dineʼé bikéyah yiikʼiʼjiʼgo nidaʼdiinééh áádóó tʼáá éí biniiná anaa naʼhódlééh nitʼééh.

Akéédiʼ Dilzhíʼí dóó Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí ałchʼįʼ ałchʼį́ʼ nidaazbaaʼígíí éí Biʼantʼąąʼtsózí 1857 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Bilagáanajiʼ éí Colorado-Gila River alliances yiiłniigo yozhí); díí éí 100 anéélʼąąhgo Dilzhíʼí, Quechan dóó Mohave Dineʼé nidaʼbaahígíí ałhiikaigo Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiichʼįʼ yiichʼįʼ nidaazbaaʼ. Díí éí Pima Butte (Kétłʼáhí bitsé) biighádiʼ ahótʼį́į́hdiʼ. Į́į́dą́ą́ Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí bikʼéʼ hódeisdlį́įʼ. Áádóó éí bikʼiʼjįʼ iindaʼ, Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí Wááshindoon bisiláołtsooí bibeeʼeldǫǫh dóó bilį́į́ baʼdaʼiisniilgo iinda Mohave dóó Quechan yiʼkʼéʼ daʼdeisdlį́į́ʼ.

Dilzhʼiʼ Dineʼé áádóó tʼáá binizingo kédaʼhatʼíʼ, bilagáana doo bitaa hólǫ́ go, kóndiʼ bilagáana binaalyéʼiʼ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Díí éí łį́į́ naʼniilkáádigiʼ kʼédaʼdiilyé biłnaʼanish, beeʼnaʼanishʼíʼ, áádóó beeʼeldǫǫh bilagáana bitsʼą́ą́hdę́ę́ʼ daʼnedeiʼhiígíí chódaʼyoołʼį́ʼ. Naaná Oodlaniʼjiʼ binaʼantin ałdóʼłá daʼyoosdlą́ą́d. 1600–1700 biyihah yę́ędą́ą́ʼ áádóó 1700–1800 biyihah yę́ędą́ą́ʼ łóódtsoh nidaasnii áádóó 25% bigháágo Dilzhʼiʼ Dineʼé bitsʼiis adein dazlį́į́h. Naaná nidaʼdiibahgo ałdóʼ łahgo átʼéego adaʼaałʼį́ʼ daazlį́į́h, áłtsé éí doo naaldloohshii doo deinʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h, áádóó bílaʼashdlaʼí ałdóʼ dooyiisnááh andaʼyiilʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h. Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí yiikʼiʼjigo nidaʼdiibahgo bílaʼashlaʼiʼ yiisnááh andáʼyį́į́hígíí éí naalté nilį́į́hgo naʼhaniih, Naakai bichʼį́ʼ. Díí éí Naakáí dinéʼiʼ bikin naazhjáágo bílaʼashdlaʼí nidaʼhaniih, áádóó éí biniidináʼ adooleʼéʼ baʼdahaaniił.

Naaltsoos Saani Guadalupe-Hidalgo (Treaty) wolyéego hadiilyá doo bikʼiʼjiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí Dilzhʼí Dineʼé bikéyahjiʼ chʼíʼdahanééhgo yanidiikai. 1849 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Óola hadeilį́į́h Ahééháshį́į́h Hahoodzodi, iidą́ą́ bilagáana akwíidi mííl shį́į́h chʼiʼdaʼhazná Dilzhʼí bikéyah bikáágo. Ákwii tʼéínidiʼ Dilzhíʼí Dineʼé doo bilagáana yitʼáájiʼ nidaʼkaidaʼniitʼę́ę́h.

Tʼááchʼil 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhíʼí Tolkepaya wolyéígíí, aadę́ę́ Hastiin naagáágo Quashackama wolyéego. Hoozdo Hahoodzojiʼ bitsį́ʼ yishtłizhii biłnaʼanish yaʼdahnaʼhaaztʼą́ą́niígíí, yiiłʼałhiikáí. Díí éí bilagáana Hastiin Charles Poston, dóó Naakétłʼáhí Dineʼé, Moháábii Dineʼé, dóó Chemehuevi Dineʼé yiiłʼałhiikáí áádóó éí ałhiiłnaʼanish dóó chiidaʼhojoolʼį́į́h doolééł biniiyé. Díí éí Fort Yuma hoolyédi kin daʼshijááʼiʼdi ahótʼį́į́hdiʼ. Kóhnidiʼ díí ałgáádeitʼáániígíí éí Wááshindoondę́ę́ʼ doo naaltsoos bikʼíʼniʼiitʼą́ą́hdaʼ (Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíníígíí doo yeeʼlą́ʼ daʼaslį́į́hdaʼ).

Akʼóhnidiʼ díí ałhaʼdeetʼáánígíí bilagáana dooyiikʼéʼdaʼhoołʼį́į́hdaʼ, áádóó bilagáana Dilzhíʼí Dineʼé nahjiʼ adaʼhiidoonééł daʼnį́į́hgo yiniidaʼhóʼáah. Áádóó Wááshindoongo ałdóʼ ákwiitʼéigo naaltsoos ninahdeiłtsoos. Naaná Náshdóí Bikooh binaaltsoos haʼhiindeiʼígíí Arizona Miner wolyéígíí, bikáaʼgi díí átʼéego naaltsoos bikáaʼgi saad daʼshijáá: Ałtsoʼ naaztséédijiʼ tʼéiyá yáʼátʼééh, tsʼį́į́łgo alyáágo tʼéiyá.

Hastiin Braatz wolyéígíí bahanéʼ, Niłchʼiʼtsoh 1864 yę́ędą́ą́ʼ éí Fort Whippledę́ę́ʼ siláołtsooí Dilzhíʼí Yavapé wolyéígíí yiikʼiʼdaʼhiiznágo Dilzhíʼí dį́į́ tsʼáhdahgo naaztséédi áádóó tsootsʼiidgo éí beʼaldǫǫh bikʼaʼ habiizkaal. Áádóó Yas Niłtʼéés biyiiyiʼ yiidziił góneʼ, éí siláołtsooí Fort Whippledę́ę́ʼígíí Dilzhíʼí Dineʼé yiikʼiʼdahiizná naaná. Áádóó iidą́ą́ naadiin tséébii naaztséédi áádóó Dilzhíʼí Dineʼé binaatʼaanii Hoseckrua dóó Hastiin John Dunn séésgį́į́h (Hastiin John Dunn éí Wááshindoondę́ę́ʼ Bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłnaalnishí nilį́į́hgo yiniiyé naagáá nitʼééh).

Áádóó tʼáá doonizáá naʼhalzhííshiʼ, Dilzhíʼí Dineʼé binaatʼaaniiłá séésyį́į́h. Áádóó éí biniiná hóóchįįdiʼgo Dilzhíʼí bilagáana tsin naabąąs yéédeikááʼiʼgiʼ yiikʼiʼdaʼ hiiznáʼ. Áádóó éí ahótʼį́į́hdiʼ doobikʼiʼjiʼ atiin daʼdeilkáál. Áádóó éí Wááshindoon bisiláołtsooí adaʼdiinį́į́hdiʼ, Tʼáá ałtso Dilzhíʼí / bitsʼį́ʼ daashtłʼizhígíí danilį́į́hígíí éí anaaʼ daʼnilį́į́h. Áádóó ałtsó nááztséédigo tʼéiyá.

Niłchʼiʼtsoh 1872 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Colonel George Crook wolyéego Dziłgą́ʼiʼ nidaʼałkááhigi chóʼyoosʼį́į́hdiʼgo Dilzhíʼí Hastiin Kwevkepaya wolyéego hainééztʼąąʼ, áádóó tsékooh Salt River Canyon hoolyéedi tséʼáán góneʼ nidaʼbiilkááhígíí yikʼiʼdaskai (Bilagáana bizaadjí tséʼáán Skeleton Cave wolyé). Díí Hastiin Kwevkepaya éí bilagáana yikʼiʼjiʼ nidiʼbaaʼgo hóółchįįhdi. Niłchʼiʼtsoh 28go yoołkááłgo Hastiin Captain William Brown dóó neeznaadiin Naakétłʼáhí / Kétłʼáhí nidaʼałkááhiʼ, Hastiin Kwevkepaya doo 110 Dilzhíʼí bikéíʼnidaʼkaiígíí yikʼiʼdaʼhiizná. Áádóó aadi daʼhééldon, áádóó bee aldǫǫh bikʼaʼ tsé bitsʼáh daʼhaaltááłígíí Dilzhíʼí ákwiiné nidaʼniitʼinígíí naaztséédiʼ. Áádóó tsé bidááhdę́ę́ʼ éí siláołtsooí tsé adaʼadah yiismaas Dilzhíʼí tséyaʼ nidaʼnitʼį́ʼígíí yiikʼiʼjiʼ. Ałtso bikʼiʼ déísdeigo éí tʼáá naadiin Dilzhíʼí yiidziiʼ, łáhjiʼ éí ałtso naaztséédiʼ. Áádóó daʼdziiʼígíí éí Camp Grantdi awáalya naʼhaaztʼááʼgo alyá. Áádóó éí Dilzhíʼí Dineʼéłágo nidahkáígíí Wááshindoon bisiláołtsooí yichʼiʼ ááhooshtʼįįh, díí éí kin Camp Verdedi yiikáí (Tʼąąchil 06, 1873go yoołkááłgo Dilzhíʼí Wááshindoon yaʼadahdeistʼąąʼ).

Dilzhíʼí Dineʼé dóó Dziłghą́ʼí Dineʼé binaʼhaasdzoígíí éí Camp Verde Reservation wolyéego aalyáʼ. Dilzhíʼí Dineʼé tó yaʼnidaʼaazgééd daʼdáʼákʼéhgo áádóó éí akǫǫʼ tó bee nidaʼąnyéézh biniiyéʼ. Áádóó ashdlaʼ tsin sitʼą́ʼ anzááhgo tó yaʼnidaʼaazgééd (8 km). Áádóó bilagáana bikʼéhgo nidaʼanishígíí dóó tʼáádi bilagáana bitsį́ʼ yishtłizhii yiiłniʼdaalnishígíí doo bił yáʼadahtʼééhgo Wááshindoongo naaltsoos hádeiʼdiilá. Dilzhíʼí Dineʼé yikʼiʼjiʼ daʼnilį́į́hgo. Áádóó Camp Verde Reservationgi kéyahígíí bilagáana baʼdeitʼąąʼ, áádóó Woozhchʼiid 1875 biyiiʼ Dilzhíʼí Dineʼé ałgáániʼ bidéélkáádiʼ áádóó éí San Carlosgo bidiʼnéélkáádiʼ. 180 tsin sitʼą́ʼ anzáádiʼ Camp Verde dóó San Carlosjiʼ (290 km). Neeznaadiin Dilzhíʼí Dineʼé neeznáá bidiʼnoolkááłgo.

Dilzhíʼí Dineʼé Náshdóí Bikoohji bikéyahígíí éí 1935 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah baʼnideitʼą́ʼ. Áłtsé éí kéyah 75 acres aniiłtsogo baʼnideitʼą́ʼ (300,000 m²). Díí kéyah éí Fort Whipple siʼąąh nitʼę́ę́hígíí Dilzhíʼí kéyah banideitʼą́ʼ. Áádóó 1956 biyihahgi éí kéyah 1,320 acres aniiłtsogo (5 km²) kéyah binaaneidzo.




#Article 35: Dziłghą́ʼí (431 words)


Bitsįʼ Yishtłizhii San Carlosjí kéédahatʼínígíí éí Dziłghą́ʼí-White Riverjí kéédahatʼínígíí yił kʼé daʼahidiníí dóó tʼáá ałah tʼáá bí bizaad nilínígíí ałdóʼ yee yádaałtiʼ. Díí saadígíí éí Athabaskan languagejí (Southern Athabaskan language) atah yisdzoh (bizaadígíí éí tʼáá kʼasdą́ą́ʼ Diné Bizaad bee yáʼátiʼ nahalingo tʼáá bí bizaad nilínígíí yee yádaałtiʼ).

Dziłghą́ʼí, Dził Łigaiijiʼ kéédahatʼínígíí naaki dah shijaa’:

Cibecuedi Dziłghą́ʼ daʼhikááhígíí. Saad Cibecue éí Naakaii bizaad bitsʼąądę́ę́ʼígíí átʼé. Dziłghą́ʼí bizaadjiʼ éí Dishchíí Bikoh nííhgo oolyé:

San Carlos Apache éí Tsékʼáádn daalyé, Dziłghą́ʼí bizaadjiʼ.

Tonto Apache daalyéhígíí éí Dilzhę́ʼé daalyé. Saad Tonto éí Naakaii bizaad átʼé, Dooʼahaalyąąhgoʼ oolyé. Tʼáá Dziłghą́ʼí nidi ákótʼéego daboozhí.

Southern Tonto Apache daʼhiikááhígíí ákwíigo shį́į́h daʼhiikááh nitʼę́ę́ʼ.

Łáhjiʼ Dziłghą́ʼí daʼhiikááhígíí éí bizhí doo bił bééhózin da, doo hólóodǫʼ ishjį́ʼgo (ashdlaʼgo bizhí doo beeʼhózindaʼ).

Dilzhíʼí Dineʼé éí Dziłghą́ʼí yiiłtááh nidaʼnééh nitʼę́ę́ʼ, tʼááłáʼí áádaʼdinééh łééh nitʼę́ę́ʼ. hʼooʼdaʼ hólį́į́hgo kéedahatʼį́ nitʼę́ę́ʼ. Bilagáana dóó Naakai łį́į́ʼ bił nidaʼdiijááʼígíí éí doo bił béédahózingo Yavapai Apaches; éí doodaiiʼ éí, Yuma Apaches déíłníí niiʼę́ę́h. Naʼan Dilzhíʼí Tó Ntsʼósíkooh yiikʼiʼjiʼgo kéédahatʼínígíí bilagáana bizaadjiʼ Yuma Apaches; éí doodaiiʼ éí, Mohave Apaches déíłníí nítʼę́ę́ʼ.

Dziłghą́ʼí bikéyah Fort Apache Indian Reservation wolyéhígíí éí Hoozdo Hahoodzo biyiʼdi haʼdoodzo. Kéyahígíí éí 2,627.608 dikʼą́ tsin sitʼą́ áníłtso 4,805.474 km²). 12,429 Dziłghą́ʼí bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bílaʼashdlaʼii daaltá. Chʼílwozhgi kin siniilígíí éí atisgo áníłtsoh.

Diłghą́ʼiʼ bikéyah bikáaʼgo éí Ńdíshchííʼ yiiláh. Tsiiʼ Dził biyaadii Dziłghą́ʼí bikéyah haadzo, naaná Dził Łigaii éí ałdóʼ Dziłghą́ʼí bikéyah bikáaʼgi siʼą́.ziłígíí éí 11,403 anzaadgo adeisʼeez (3,476 m) daʼdéízʼaah.

Dziłghą́ʼí bikéyah bikáaʼgo éí daʼiinish, díí éí: Sunrise Ski Resort (nizhdaʼdilzhóʼ bił hazʼą́), Hon Dah Resort dóó Casino (Naʼazhǫǫsh bił hazʼą́), Fort Apache Historic Park, Apache Cultural Center dóó Museum, áádóó Kinishba Ruins (Kinłibá, anaasází bikin néélį́į́hgo biłh aaʼą́ą.

Dziłghą́ʼí bikéyah San Carlos Apache Indian Reservation wolyéhígíí éí Hoozdo Hahoodzo biyiʼdi haʼdoodzo. Kéyahígíí éí 2,910.7 dikʼą́ tsin sitʼą́ áníłtso 7,538.7 km²). 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daaltá yę́ędą́ą́ʼ éí 9,385 ánéelą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí kéédahatʼį́. 171 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí kéyah haadzo. Kin Sengaa wolyéego dashijááʼígíí éí atiisgo anaałtsoh, kin Tsé Dootłʼizh wolyéhígíí éí Sengaa biniʼniil.

Daʼiinishígíí éí: Apache Gold Casino (Naʼazhǫǫsh bił hazʼą́), San Carlos Apache Culture Center (Dziłghą́ʼí biculture center bił hazʼą́ tó bikáaʼgi tsin naaʼeeł taahaʼniił, San Carlos Lakedi, áádóó nidaʼazhééhjiʼ ałdóʼ bee  béeso alʼį́į́.

Dziłghą́ʼí bikéyah Tonto Apache Tribe wolyéhígíí Hoozdo Hahoodzo biyiʼdi aʼhoodzo. Kéyahígíí éí 85 acres (343,982.796 m²) áníiso. 140 anéélą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí kéyah yikáaʼgi dabighanígíí; áádóó 110 ánéelą́ąʼgo éí binaaltsoos dahólǫ́ Tonto Apachejiʼ. 102 anéelą́ą́ʼgo éí Tonto Apache bikéyah yikááʼ dabighan (Tonto Apache Tribe, 1994).

Kéyah haadzooʼígíí éí Ndzistsooí bee woojiʼígíí bigháágo ahoolyé.

Naʼazhǫǫsh Mazatzal Casino wolyéego siʼánígíí éí naanish nitságo yilwoł, áádóó chidí bitooʼ ałdóʼ łáʼ bá adahazʼą́ kéyah bikáaʼgi.




#Article 36: Góóhníinii (616 words)


Diishjįʼdi éí akwííshį́įdi mííl bílaʼashdlaʼí (chʼá niidaʼkaiígíí) tsékohgoya adaʼdakáá, díí éí aadi táágo adahiilį́ʼ déínééłʼį́ʼ yiiniiyéíʼ.

Góóhníinii Dineʼé éí Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyá dóó bidaʼgo kéídaʼhatʼííhgo tseebidi neeznadiin doo biʼah naaháí, táʼdaʼdinééhgo. Shį́go dóó dąąʼgo éí bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyá kʼéʼdaʼdidlééhgo daʼbighan, áádóó haigo éí tsé biidaʼgo daʼbighan dóó aadi nidaalzhéégo nidaʼbeehaiʼ. 1882 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ʼ kéyah yaʼhadéízdzoʼ Havasupai Indian Reservation wolyéego, díí kéyah éí 518 acres (2.10 km²) aniiłtsohgo. Díí éí bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyáʼ, áádóó 1975 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí 185,000 acres (750 km²) aniiłtsohgo kéyah baʼnadéídzoʼ (akóʼgo kéyah nitsá silį́į́ʼ). Kʼadi éí Góóhníinii Dineʼé kʼéʼdadilééhgo daʼbighan áádóó chʼáʼ niidaʼkaiígíí ałdóʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ béeso alʼį́ʼ. Bílaʼashdlaʼí daaltáʼ yę́ędą́ą́ʼ éí 639 aneelʼą́ą́h Góóhníinii kédaʼahtʼį́ʼlá, áádóó naakidi neeznaadiin anééląąhgo éí Góóhníinii yéíʼadaʼdoojiʼ.

Góóhníinii biWááshindoon éí baʼandaʼiiniiłgo daʼnaʼhaaztʼą́ʼ, naaná Naatʼáániishchíín (Bureau of Indian Affairs / BIA) éí siláo biłdaʼiinishjiʼ yikʼiʼ déízʼį́į́h, áádóó Indian Health Service wolyégiʼ éí azéé ą́lį́ʼjiʼ yiiłnidaalnish. Áádóó Góóhníinii biWááshindoon éí atʼiisgo baʼnidaʼanish, naaná Wááshindoon biprograms ałdóʼ daʼyiyééł yéédi. Áádóó chʼá nidaʼkaiígíí (tourist), biłnidaʼanishjiʼ tʼáá nitsʼaaʼgo baʼnidaʼanish.

Góóhníinii bizaad éí Upland Yuman dialect wolyéígíí átʼé; áádóó hastʼąądi neesnaadiin bílaʼashdlaʼí yééyaʼdaałtʼiʼ, díí éí Góóhníinii bikéyahdi daʼbighan. Áádóó tʼáá ałtsoʼ Góóhníinii bizaad yééyaʼdaałtʼiʼ. Naaná Góóhníinii bizaad éí Waalibéí Dineʼé bizaad asdą́ą́ bił ałhééłtʼéʼ áádóó Dilzhíʼí Dineʼé bizaad ałdóʼ asdą́ą́ bił ałhééłtʼéʼ akó ndi tʼáá ałʼąąh átʼé. Áádóó Góóhníinii bizaad éí naaltsoos bikáaʼgi naʼhashjáá áádóó naaltsoos bikáá adaalyáʼgo beenidaʼniidéí. Akó ndi Góóhníinii, Waalibéí, dóó Dilzhíʼí Dineʼé tʼáá ałʼąąh daʼhiikááʼ.

Góóhníinii Bikin éí Havasuuw wolyé, Góóhníinii bizaadjí. Díí kin daʼshijááígíí éí Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyáʼ shijáá. Áádóó Góóhníinii Bikindi éí Góóhníinii biWááshindoon bikin naazniil áádóó aadi éí 500 bílaʼashdlaʼí daʼbighan. Góóhníinii Bikin bichʼíʼ atiinígíí éí atiin iildeezh Route 66 bikáá doohółdaʼ adiilwóʼ, áádóó atiin iildleezh BIA 18 (Indian Road 18) wolyéígíí bikáá hółʼoolwołgo 60 tsin sitʼąʼ anzaadi hółnaʼalwóʼ. Áádóó éí tsé daʼjiʼ hółnaʼalwóʼ (Aadi éí Hualapai hill top hólyéʼ), áádóó éí tʼáániʼ atiin éí doodaiiʼ éí łį́į́ beeʼgo téiyá (8 tsin sitʼąʼ anzaadi / 13 km). Naaná bikáá naʼoobaałiʼ beeʼgo ałdóʼ adaʼjiigáá Góóhníinii Bikinjiʼ. Góóhníinii Bikindi éí 136 kin siniil áádóó chʼiyaan daʼdąʼ bahoghanígíí aadiłaʼ siʼąąh, díí éí Café wolyé. Áádóó naalyéʼiʼ bahooghan ałdóʼ aadiłá hólǫ́, áádóó Oodlaani bichurch ałdóʼ aadi akwiishíí siniil. Naaná oltáʼ ałdóʼ hólǫ́ aadiʼ.

 Adahiilį́ʼ Navajo Falls wolyéígíí éí Góóhníinii binatʼaanii beeʼwojíʼ, adoo díí éí ałtse adahiilį́ʼ. Díí adahiilį́ biyaagiʼ tó daʼnaazyįįh, áádóó chʼá niidaʼkaiígíí biłdaʼnizhóniʼgo yiinidaʼałkǫ́ʼ łééh. Díí adahiilį́ʼ éí 70 adeesʼééz ąnzaagoyáʼ adahiilį́ʼ (20 m).

Biʼąntʼąątsózí 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí doodahgo nidaʼhostʼąąʼgo tó chʼéélwod, áádóó adahiilį́ʼ Navajo wolyéígíí ałtso yideijiizh. Naaki tsʼahdah ałhééʼiilkidjiʼ, tó ałtso hołchxʼǫ́ʼ. Díí éí naaltsoos bee nidaʼneezdei; Niiyoodi naaltsoos bee nidaʼneezdei (New York Times wolyéígíí).

 Adahiilį́ Havasu Falls wolyéígíí éí naaki góneʼ adahiilį́ áádóó díí adahiilį́ʼígíí éí chʼá niidaʼkaiígíí yichʼį́ʼ ałnaadaʼkah. Áádóó 120 adeisʼééz ąnzaagoʼyáʼ adahiilį́ (37 m). Díí adahiilį́ʼ biyaadi éí tó daʼnaazyįįh, áádóó díí tó daʼnaazyįįhígíí binaago łezh mineralize adaʼdzah. 1990 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí yéigo nidaʼhostʼąąʼgo łézh mineralize adahdzáyę́ę́ bił iiléél. Áádóó daʼdéístłʼin yazhiʼ daʼniilį́į́hgo andaalyá tó daʼnaazyįįh biniiyéʼ. Naaná chʼá niidaʼkaiígííłáʼ adahiilį́ʼ yiinéʼ andaʼałkóh, aad ałtsʼiisigo daʼnaʼhastʼąʼ.

Tʼáá ayiidiʼgi éí bikaa adáániʼ naalniil adoo camp ground ałdoʼ hólǫ́ biighádi. Díí éí tsʼiis biyáágiʼ.

 Adahiilį́ʼ Mooney Falls wolyéígíí éí táá góneʼ adahiilį́ áádóó díí adahiilį́ʼ éí D.W. James Mooney bee wojiʼ. Díí hastiin éí 1882 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí minerals héígéédigo binaanish iiłʼį́į́hgo naalnish nitʼééh. Áádóó akwiishííh yiiltʼéʼgo mineral hadeigéédigo binidaanishgo nahónaadi, áádóó naas hodeishjiizhgo daʼnaadiiná díí éí adahiilį́ʼ Mooney Fallsjigo. Áádóó éí aadi minerals hadeigéédigo bininaadaʼnishgo nahónaadi, áádóó nitʼééhłá nidaalnishígííłá atiidzá. Áádóó éí hastiin James Mooney wolyéígíí, hastiin atiidzáígíí bigáádę́ę́ yiʼyiistʼóʼ áádóó déídiiłjiidi tsé bąąhgodéʼ, nitʼééh tsé yąądę́ę́ yiił adahchʼéé tłiizh.

Adahiilį́ Mooney Falls wolyéígíí éí 2.25 tsin sitʼąʼ (3.6 km) ąnzaad Góóhníinii Bikindę́ę́, áádóó 210 adeisʼééz anzáádgoyáʼ adahiilį́ (64 m). Adahiilį́ biighágoyáʼ, tsé bąąhgoyá adaʼhótʼiʼ (adajinééhgo) éí tʼáá bichʼiʼ nahwiintłʼáh dóó tʼáá bajiistʼiʼgo tʼéiyá.




#Article 37: Mąʼii Deeshgiizhnii (414 words)


Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bizaad éí Kiowa-Tanoan languagesji atah yiisdzo, áádóó dį́į́go ałtsádzo. Díí łaʼ yiisdzoígíí éí Jemez (Éí doodaiiʼ éí, Towa wolyé). Dííshjį́go 1,300 anééhlą́ą́ tʼéiyá bílaʼashdlaʼí Mąʼii Deeshgiizhnii bizaadjí yádaałtí. Áádóó Mąʼii Deeshgiizhnii bizaad doo bikʼéʼalchíʼgo beeʼhazʼą́ą́h; baʼhóchį́goʼ bá nitsá hakéés (Łaʼ Naabeehó ákwii tʼéigo daʼyoodlą́ą́h, Naabééhó bizaad doo bikʼéʼdoolchíłdaʼ dáánį́ʼgo yéí háadaʼdzí.)

Kin Mąʼii Deeshgiizh wolyéígíí éí tʼáá Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biWááshindoondę́ę́ʼ bikʼíʼ daʼdéízį́į́h áádóó yiiyoołwoł. Naaná tʼáá akwéíʼiʼ bee hazʼáanii aalį́. Mąʼii Deeshgiizhnii biWááshindoon éí bibéésh bąąh dah siʼání hólǫ́ áádóó naakigo bi Lt. Governor hólǫ́ (Łaʼ Lt. Governor éí tʼáá akwéíʼiʼ kin Mąʼii Deeshgiizhgi yaʼahólyą́, áádóó łaʼ éí kin Pecos/Village of Pecos/Pueblo of Pecos wolyéígíí yaʼahólyą́). Áádóó Mąʼii Deeshgiizh bisiláo ałdóʼ akwéíʼiʼłá hólǫ́.

Áádóó éí tʼáá Mąʼii Deeshgiizhnii kʼéhjiʼ adooléʼeʼ bahwįįntʼį́ʼgoʼ éí tʼáá ałkʼiʼdą́ą́ Mąʼii Deeshgiizhnii kʼéhgo biNaatʼáanii daʼnidiin bį́į́hígíí kʼéhgoʼ adaʼałį́. Díí éí nidaʼhaałíʼhigiʼ yáʼdahnáʼhaztʼą́ʼígíí hólǫ́ áádóó éí Naatʼáaniijiʼ yáʼdah nidiinbį́į́hígíí hólǫ́, áádóó Naabaahiijiʼ yáʼdah sidahígíí áádóó bikéí góneʼ daʼsidahígíí hólǫ́. Díí éí ákwii tʼéigo Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biłhózʼą́ą́h.

Dííshjį́go éí Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bikéyah 88,860 acre aniiłtsó.

Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ baʼhané éí Hua-na-tota hoolyé dooʼyiikai, áádóó éí kʼad kéhótʼį́ʼígíí nidaʼhazná (Dííshjį́ʼgo éí akwéíʼiʼ Cañón de San Diego Region daʼhałní). 1541 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí Łibáʼí Yootó Hahoodzojiʼ chʼé kai; íidą́ą́ Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bikin nitságo siniilgo áádóó bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼį́ʼígíí ałdóʼ tʼoh ahwiiyóogoʼ daʼbighan. Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bikin adéíłinígíí éí binaaʼgo tsé nitéélgo binidas tłin, áádóó ákwiidaʼ tsin sitʼą́ʼ anzáádi kin ałtsąąʼ siniilgo adaalyá. Áádóó kinígíí éí dį́įgo ałkʼí daʼnaazniilgoʼ adaalyá, łahgo kin 3,000 naʼhastʼąąʼgoʼ siniilgoʼ hadeilį́į́.

Díí łaʼ kin naaznilígíí éí tsʼáá adaałtsiisí, dííʼígíí éí nidaʼazhééhgoʼ chʼooʼį́ áádóó łaʼ daʼakʼéhdiʼ nidaʼanishgo ałdóʼ chʼooʼdaʼį́. Naaná łaʼ éí Mąʼii Deeshgiizhnii daʼbikin yéigo daʼnitságoʼ naazniil. Díí éí tʼááni nahah biyíʼ daʼhooghan. Áádóó íidą́ą́ ałdóʼ Mąʼii Deeshgiizhnii yooʼnidaabágo beeʼbeeʼdahódiilzin; éí biniiná łaʼdę́ę́ Kiisʼáanii nidaʼbókíʼgo akáʼanajááh nitʼę́ę́h, saad hólǫ́ǫgo éí doodaiiʼ éí anaaʼ hólǫ́ǫgo.

Naakáí Łibáʼí nidaʼhazná yę́ędą́ą́ʼ 30,000 anéílą́ Mąʼii Deeshgiizhgi bílaʼashdlaʼí kédaʼhótʼį́, ákwii tʼéigo naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼaschʼį́. Áádóó kwiishdę́ę́ nahwii déíshzhiizh doo éí Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ anéílą́ʼígíí yaʼaadi néísʼą́ą́hdi. Díí éí Tahoniigááh dóó Łóódtsoh daʼbighąąʼ. Naaná anaaʼ nidaʼhádlééhgo ałdóʼ Mąʼii Deeshgiizhnii bidinéʼiʼ nidaʼbidis tseedi.     

Áádóó Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ ałgháá niilkáád, díí éí tʼááłáʼígíí niilkáád, áádóó éí dishjį́ʼgo tʼáádi akwéíʼiʼ daʼbighan.

Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ éí ashtłish asaa adéíłį́į́hígíí beeʼbeedaʼhódilzin, díí éí Nahasdzáán bikáágo ákwii tʼéí átʼéego beeʼbeedaʼhódilzin. Ashtłish asaa ákwiishį́į́h ałą́ą́h adaʼniłtsógo adéíłį́, áádóó ałą́ą́h adaʼnólin. Akǫndiʼ Mąʼii Deeshgiizhnii ashtłish asaa adéíłį́į́hígíí éí asaaígíí ashtłish łizhiní dóó dalchíʼígíí beeʼadalyá (black-on-red dóó black/red on tangoʼ adéíłį́). Naaná tʼaa dooleʼé ałą́ą́h nikʼi nidaʼashchʼą́ą́ʼgo adéíłį́.




#Article 38: Naakétłʼáhí (484 words)


Naakétłʼáhí dineʼé éí Tó Díkʼǫ́zhí bibąąhgo kéhatʼį́į́hgo Naakáí Łibáʼí bitáá héézná. Díí éí tseebíígo kin naazniil nitʼę́ę́h, dį́įgo kin bizhíʼígíí éí Kina, Equituni, Uturituc dóó Sacaton wolyéego naakáí azhí adaʼyiilá. Naakétłʼáhí dineʼé adaʼnį́į́hgo éí Hohokam (Anaasází-Hohokam) bitsą́ą́dę́ę́ʼ yiikáá daʼnį́į́hlá. Saad Hohokam éí Oʼodham bizaad átʼé, tʼáá nihééʼałtsé ąąndaʼ haskáí jinį́į́hgo oolyé (daʼbizází).

Naakétłʼáhí dineʼé éí Tooh Díkʼǫ́zhí, Tooh Áshįįh, Tooh Yaqui, dóó Tooh Sonora nilį́į́hniʼígíí yiigáágo daʼbighan, bikin akǫ́ʼnaazniilgo kédaʼhatʼį́į́h nitʼę́ę́h. Áádóó akǫ́h kʼéídaʼdidlééhgo nidaʼbeehah nitʼę́ę́h.

Naakétłʼáhí dineʼé éí bidaʼdaʼakʼé binidaʼnishgo beeʼandaʼatʼááh nitʼę́ę́h, áádóó adooléʼeʼ hadalzhéégo beeʼAtsįʼdaʼ hólǫ́ nitʼę́ę́h, áádóó adooléʼeʼ ałhééʼdinágo adooléʼeʼ ałgáándaʼyiilnį́į́h nitʼę́ę́h. Naakétłʼáhí bidaʼdaʼakʼégo éí Tó yaʼnidaʼaazgééd áádóó akǫ́h tó beeʼnidaʼąnyéézhgo kʼédaʼdidlééh. Łaʼ tó baʼnidaʼaazgéédígíí diishjį́ʼgo tʼáádiʼ chooʼį́į́hgo átʼé. Naakétłʼáhí dineʼé éí tsʼá adéíłį́ʼ áádóó daʼatłʼóóh nitʼę́ę́h. Bilagáana tʼáá dooʼ Bitsįʼ yishtłizhii yiitʼáá yiʼnééh yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzhíʼí dineʼé dóó Dziłghą́ʼí dineʼé, Naakétłʼáhí yiił ałchʼį́ʼ anaa naʼhódlééh nitʼę́ę́h. Áádóó łáhdiʼ éí chooʼnaadaʼhólį́į́łééh nitʼę́ę́h. Áádóó Bilagáana Tsin naabąąs yéédéínééhígíí yikáá ʼandaʼjáá nitʼę́ę́h (Ahééháshį́į́h Hahoodzogo déínę́ę́hígíí yikáá andalwoʼ nitʼę́ę́h, áádóó adooléʼeʼ ałdóʼ ałgáán daʼyiilnį́į́h nitʼę́ę́h).

Áádóó éí kéyah haʼdzo dooʼbikʼíʼjįʼ, bilagáana łáhjį́ʼ yeeʼadidaʼhosnį́į́h, áádóó Tó yaʼnidaʼaazgééd díí éí kéʼdaʼdiidlééhgo. Áádóó Naakétłʼáhí bidaʼdaʼakʼéhgo nidaʼholtséé, tó baʼadeingo. Bilagáana tó yaʼdaʼnichį́ʼgo łáhjigo tó adaazlį́į́hgo adaʼyiilá. Áádóó tʼáá éí biniiná Naakétłʼáhí dichin yiiniidéíʼ, áádóó éí naʼajáádę́ę́ chʼiyaan beeʼakááʼandaʼalwoʼgo daʼiiná silį́į́h. Naanáłá éí Naakʼétłʼáhí dóó Maricopa Dineʼé Tooh Áshįįh dóó Tooh Díkʼǫ́zhí ałhiihdiilį́į́hjiʼ nidaʼhanééhgo yaʼnidiikai, aadi tó hólǫ́go biniinaʼ (naasdiʼ éí díí kéyah Salt River Pima-Maricopa Indian Community wolyéego aalya).

Yaʼiishjaashchili 1879 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakétłʼáhí dóó Maricopa Dineʼé kéyah baʼhadzoʼ, díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Rutherford Birchard Hayes beeʼhazʼáanii Executive Order wolyéego 87.2 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ (225.8 km²) aniiłtsohgo kéyah haʼdzoʼ. Díí kéyah éí Naakétłʼáhí dóó Maricopa Dineʼé baʼaalyaʼ; Kéyahígíí éí Salt River Pima-Maricopa Indian Community wolyéego aalyaʼ. Biniinaʼígíí éí kéyah Gila River Indian Community bikáaʼgi tó adein hozlį́į́hgo Naakétłʼáhí dóó Salt River Pima-Maricopa Indian Communityjiʼ nidaʼhazná, aadjiʼ éí tʼáá tó hólǫ́ǫgo áádóó kʼéhdaʼdiilyééhgo nidiʼ tó baʼhólǫ́.

Naaná Dáʼdeestłʼin Theodore Roosevelt wolyéígíí ałdóʼ bee naʼąnyéézh biniiyéʼ adaalyáʼ nitʼę́ę́h, díí ałdóʼ bilagáana tó yaʼdaʼnichį́ʼgo, biniiná dooła bitsįʼ yishtłizhiiłá chxooʼyoołʼį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h.

Dishjį́ʼgo éí Naakétłʼáhí bikéyah bikáago naanish déíjééhgo átʼé. Díí éí Naʼazhǫǫshjíʼ naanish déíjééh, áádóó kʼéhdaʼdiilyééhjíʼ naanish déíjééh, áádóó bílaʼashdlaʼí chʼá niidaʼkaiígíí yiichʼį́ʼ baʼnidaʼiinį́į́h. Díí éí akwii tʼéigo yéé akʼiʼ nidaʼdiikai. Naaná tʼáá táágo Naakétłʼáhí bikéyah bikáágo akwii tʼéigo naanish déíjééh.

Áádóó tʼáá táágo biWááshindoon dahólǫ́. Alą́ąjįʼ dah sidáhíʼígíí beeʼdahólǫ́ áádóó biBéésh bąąh dah siʼání ałdóʼ dahólǫ́.

Naakétłʼáhí bizaad éí Oʼodham wolyé, Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii adaʼnį́į́hgo éí Naakétłʼáhí bizaad Uto-Aztecanjíʼ atah yiisdzoh. Kégiizhí bizaad ałdóʼ tʼáá aadijiʼ atah yiisdzoʼ, áádóó bidialectígíí tʼéiyá bee ałąąh átʼé. 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí bizaad naaskáá ~9,750 ánéelą́ą́ʼ bizaadjí yaʼdaałtiʼígíí (Hoozdo Hahoodzo biyiijiʼ áádóó Sonora Hahoodzojiʼ ałdóʼ łaʼ daʼbighan). Áádóó 10 góneʼ yiisdzo saad beeʼyatíʼígíí, Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bikáaʼgi. Áádóó Hoozdo Hahoodzo biyiiʼ góneʼ éí 3 góneʼ yiisdzo, saad beeʼyatíʼígíí (Naabeehó bizaad áłtsé yiisdzoʼ áádóó akwiinéʼ éí Dziłghą́ʼí bizaad. Díí éí Bitsįʼ yishtłizhii bizaad naalkááhgo akwii tʼéigo adaʼyiilá).

Díí exampleígíí éí Oʼodham (Naakétłʼáhí) bizaad átʼé:




#Article 39: Nóódaʼí (594 words)


Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi Nóódaʼí daʼbighanígíí éí bikéyah Uintah-Ouray Reservation wolyé. Aadi kéyah baʼhadzoʼígíí éí 6,769.173 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (17,532.078 km²). 19,182 bílaʼashdlaʼí daʼbighan (2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daltáʼ). Dibé Ntsaa Hahoodzojiʼ Nóódaʼí bikéyahígíí éí naakigo haʼhoodzo. Łaʼ éí Ute Mountain Ute Indian Reservation wolyé (Kin Dootłʼizhíjiʼígíí / Tséyaatóhí bigáádi). Kéyah Ute Mountain beeʼwoozhíʼígíí éí 900.703 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (2,332.809 km²). 1,687 bílaʼashdlaʼí daʼbighan (2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daltáʼ). Áádóó łaʼ éí Southern Ute Indian Reservation wolyé (Bíinajiʼígíí). Kéyah Southern Ute Indian Reservation wolyéígíí éí 1,058.785 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (2,742.24 km²). 11,259 bílaʼashdlaʼí daʼbighan (2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daltáʼ).

Saad Ute éí Nóódaʼí bizaad bitsʼą́ą́hdę́ę́ saadígíí átʼé, Jóhonaaʼéí bikéyah daʼtsʼiʼjiʼ nį́į́hgo oolyéʼ. Áádóó Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo éí Utah wolyé bilagáana bizaadjiʼ; saad Utah éí Nóódaʼí bizaad Ute bitsʼą́ą́dę́ę́ʼígíí átʼé.

Bilagáana dóó Naakáí tʼáá doo nidaʼhanééhdaʼ yę́ędą́ą́ʼ Nóódaʼí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo, Tóʼííbézhí Hahoodzo, Dibé Ntsaa Hahoodzoji áádóó Yootó Hahoodzoji kéídaʼ haʼtʼį́į́h nitʼę́ę́h (taaʼdah dinę́ę́hgo). Tsostsʼid tsʼadah Nóódaʼí daʼshijáá nitʼę́ę́h, díí éí: Capote, Cumumba, Kapote, Moache, Moanumts, Pah Vant, Parianuche, San Pitch, Sheberetch, Taviwach, Timanogots, Tumpanawach, Uinta, Uncompahgre, White River, Weeinuche, dóó Yamperika. Díí tsostsʼid tsʼadahgo daʼnaazhjááʼígíí éí tʼáá ałʼą́ą́h kéídaʼ hatʼį́ʼ áádóó doo ayoo chʼóodaʼholį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h. Nidaʼałkááʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Nóódaʼí tʼáá akwéínaʼ kéídaʼ haʼtʼį́į́h, doohaʼdę́ę́hgo ninaadaʼ.

Bilagáana Nóódaʼí yiitááʼjiʼ nidaʼ hanééh yę́ędą́ą́ʼ, kéyah yéédéíniʼnį́į́hgo yaʼnaaskai, áádóó Nóódaʼí kéyah ałtsíísigo yaʼhadeiʼdzoʼ. Áádóó diishjį́ʼgo tʼáádi akǫ́h kédaʼhatʼį́ʼ. Naakigo tʼáá yéigo anaaʼ hazlį́į́h Nóódaʼí doo bilagáana bitaʼgi: 1853–1854 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Walker War azlį́į́h, áádóó 1865–1872 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Black Hawk War azlį́į́h Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi.

Bilagáana óola háʼdaʼyiiłʼééłiʼígíí áádóó bilagáana kéyah bikáaʼgi nidaʼhanééhígíí Nóódaʼí yííłʼałchʼį́ʼ saad nidaʼhadłééh; Áshįįh Biiʼtó Hahoodzojiʼ áádóó Dibé Ntsaa Hahoodzojiʼ ákwii daʼhótʼį́į́hdi. Naanáłádi éí Nóódaʼí bilagáana yiichʼíʼjiʼ nidaʼdlééh nitʼę́ę́h, díí éí akwiidaʼdzá 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Íidą́ą́ Naabeehó bikʼíʼjį́ʼ dazlį́į́h, Wááshindoon bisiláołtsooí yaʼnidaʼ ałkáá nitʼééh. Áádóó tʼáá ákwii naʼdaʼdzá Beehai, Naashgalí, dóó Dziłghą́ʼí dinéʼiʼ yiikʼíʼjį́ʼ.

Nóódaʼí Áshįįh Biiʼtó Hahoodzojiʼ daʼbighanígíí éí Nóódaʼí Whiteriver, Uintah, dóó Uncompahgre daalyéʼígíí bikéyah Uintah-Ouray Reservation wolyédi daʼbighan. Nóódaʼí aadjiʼ daʼbighanígíí éí nidaʼachʼąąʼígíí beeʼbe hódilzin, díí éí yootsʼoosiʼ yéíniʼdaʼachʼąąʼígíí beeʼbedaʼhódilzin.

Nóódaʼí éí Azeeʼ beeʼnahágáá chóódaʼ yoołį́ʼ áádóó yiiké naazį́ʼ. Áádóó Nóódaʼíkʼéhjí yiiké naazį́ʼígíí éí Azeeʼ beeʼnahágáá dóó chʼil azeeʼ daʼnilį́į́hígíí yiiłtáá adéíłį́ʼ áádóó nátʼoh ałdóʼ chiidaʼyoołį́ʼ. Łaʼ nidaʼałkááʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Nóódaʼí Azeeʼ bee nahágáá tʼáá ałkʼiʼdą́ą́ chóódaʼyoołį́ʼ.

Nóódaʼí nátʼoh tsá adéíłinígíí éí tsé salmon alabaster wolyéígíí bitsʼąąʼ dooʼadéíłį́į́h. Áádóó Nóódaʼí Uncompahgre dóó Náhookǫsjiʼ yéé adaʼdoozhíʼígíí ákwii tʼéigo tsé nidéíkʼaash. Naaná tsé łizhin pipestone wolyéígíí ałdóʼ nidéíkʼaash, díí éí nátʼoh tsá ałdóʼ yee adéíłį́ʼ áádóó tsiihááł ałdóʼ yee adéíłį́ʼ nitʼę́ę́h.

Dąągo nahwíídilzhishgo éí Nóódaʼí Shash kʼéhgo azhish wolyéego nidaʼyiiłʼááh (Nóódaʼí bizaadjiʼ éí Momaqui Mowat wolyé). Díí éí tʼáá nináhah bikʼéh ákwii tʼéigo yaʼninákáh. Naaná shį́ʼ ałnį́į́h góneʼ holzhishgo éí jóhonaaʼéí kʼéhgo azhish wolyéego yaʼninákáh, díí ałdóʼ tʼáá nináhah bikʼéhgo yaʼninákáh.

Nóódaʼí Uncompahgre daalyéʼígíí éí áłtsé mechanoluminescence wolyéego chóódaʼyoołį́į́hgo naaltsoos bikáá aalyá (Doołá bílaʼashdlaʼí ákwii tʼéigo mechanoluminescence chóó yoołį́į́hgo haʼdilį́į́hdaʼ nitʼę́ę́h). Díí saad mechanoluminescence éí bilagáana bizaad átʼé; tsé quartz crystals ałhidį́į́ndaʼgo tsííd hiidííłdasgo oolyé (kǫʼ hiidííłdasgo oolyé). Díí átʼéego chóódaʼ yoołį́ʼ nitʼę́ę́h, tʼáá doo bilagáana ákwii tʼéí bił bee dahózį́į́h yę́ędą́ą́ʼ. Nóódaʼí nidaʼałaahgo, aghááł ayání bikáaʼgi beeʼalyaaʼgo áádóó aghááł biyíʼ góneʼ tsé quartz crystal bishijáágo adéíłį́ʼ. Áádóó éí aghááł yiigháádgo tséʼígíí ałhidaʼdindahgo aghááł biyiidi kǫʼ néíltsééh.

Nóódaʼí bizaad éí Uto-Aztecanjiʼ atah yiisdzo, áádóó ałtsá naʼnaadzoígíí éí Numic divisionjiʼ atah yiisdzoʼ. Áádóó Nóódaʼí bidialectígíí éí Southern Numic wolyéjiʼ atah yiisdzo. Diishjį́ʼgo éí Nóódaʼí bilagáana bizaadjiʼ yaʼdaałtiʼ. Bílaʼashdlaʼí Bannocks, Naałání, Chemehuevi, Goshutes, Béíyózhin, dóó Shoshones dinéʼiʼ éí bizaad Numicjiʼ atah yiisdzoʼ (Shoshonean dialect ałdóʼ átʼé).

Díí kwéíʼíʼ saad daʼshijááʼígíí éí Nóódaʼí bizaad ałtsiisíʼgo ashjąąʼ aalyáʼ, Nóódaʼí bizaad éí Shoshonean dialect yéíʼyaʼdałtiʼ 




#Article 40: Oozéí / Ayahkinii (1134 words)


Kiisʼáanii Anaashashí dineʼé daʼnilį́ʼígíí łaʼ Oozéí bikéyahgiʼ kédaʼhatʼíʼ, díí éí 1st Mesadi bikin naazniil. Kinígíí éí Naashashí (Hano) wolyé.

Kin Oozéí Hasáanii hólyéʼígíí éí tʼáá ałkʼiʼdą́ą́ akwééʼiʼ Oozéí kédaʼhatʼíʼ, 1150 biyihah yę́ędą́ą́ʼ dahooghan áádóó dishjį́ʼdi tʼáádi akwééʼiʼ dahooghan. Áádóó Oozéí iilį́į́hgo yaʼnitsídaʼkéés. 1540 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí 1,500–3,000 Oozéí akwééʼiʼ kédaʼhatʼíʼ.

Hastiin Pedro de Tovar Oozéí bikin Awatovi wolyédi niyá áłtsé áádóó éí aanį́ʼlá 16,000 Oozéí dóó Naashtʼézhí kédaʼhatʼíʼlá. Áádóó akwiishíʼ ninaanáhahgo Hastiin García López de Cárdenas wolyéego Oozéí yiitáyaʼ áádóó Yootóji naayá ałdóʼ. 1582–1583 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Antonio de Espejo wolyéego Oozéí yiitaayáʼ, áádóó éí anį́ʼ ashdlágo Oozéí bikin naazniil áádóó 12,000 anéélʼąąʼgo kédaʼhatʼíʼ. Naakaii Łibáʼii bitsįʼ yishtłizhii yiitáá hinééhgo yaʼnidiikáí yę́ędą́ą́ʼ éí áádóó ayoo Oozéí bikéyahjíʼ nahasnaadaʼ, tʼáá Yootójiʼ tʼéiyá nidaʼhasná Oozéí bikéyahdi dooʼayoo tó hólǫ́ʼígíí biniiná adoo nidaʼhasnáádaʼ. Naakáí bisiláołtsooí nidaʼnitʼáágo tʼéiyá Oozéí bikéyahdi chʼéídaʼkááh nitʼééh Naakaii Łibáʼii Oozéí yitáá haasná yę́ędą́ą́ʼ éí Ééʼ neishoodii atah naʼhaaskáá, díí éí bitsįʼ yishtłizhii oodlani daʼdoolééł biniiyé. 1629 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí 30 ééʼnéíshoodí naʼhaaskáí oozéí bikéyahjíʼ, kin Awatovi hólyééhjíʼ. Aadi éí ééʼnéíshoodí bikin (church) adaʼyiilá. 1680 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Kiisʼáanii Naakáí yikʼéʼ daʼdéísdlį́į́h áádóó éí oozéí ééʼnéíshoodí ałdóʼ baʼchʼiʼdazhjéé bikéyahdę́ę́ʼ.

Ééʼnéíshoodí áádóó hózhǫ́ʼ oozéí oodlani adaʼyiiládaʼ, áádóó ééʼnéíshoodí oozéí yiikʼiʼjíʼ daʼnilį́į́hgo naʼhashzhiizh oozéí adoo ééʼnéíshoodíjíʼ adooʼiidiikáíʼígíí biniináʼ. Naaná Naakaii łibáʼii ałdóʼ oozéí atiʼdéíłʼį́ʼgo áádóó yiichʼíʼ nidaʼhwííłnáʼgo naʼhashzhiizh, áádóó tʼáá éí biniiná Oozéí áádóó Kiisʼáanii Yootójí kédahatʼį́ʼniʼígíí ałchʼíʼjíʼ dazlį́į́h áádóó Naakaii łibáʼii baa chʼiʼdazhjéé áádóó ééʼnéíshoodí ałdóʼ baa chʼiʼdazhjéé (díí éí Naakaii łibáʼii dóó ééʼnéíshoodí, tʼáá hwii akwii adaʼjítʼį́į́hgo biniiná akwii daʼ hódiilyá). 1680 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Yootójí Kiisʼáanii kédahátʼíʼígíí daʼhóʼdéízʼááʼ, díí éí Naakaii łibáʼii dóó ééʼnéíshoodí bikʼíʼjį́ʼ daʼdiidlééłgo chʼíʼdaʼdi niilkááł hádoonídi. Bilagáana anį́ʼgo éí íídą́ą́ Kiisʼáanii akwii tʼéigo áłtsé ałhééʼkáígo ałkááʼiijéé, áádóó akwii tʼéigo Naakaii łibáʼii yiikʼéʼdaʼdéísdlíʼ. Oozéí Awatovi hólyééhgi dabighanígíí éí tʼáá doo Naakáí łibáʼii dóó ééʼnéíshoodí yiikʼiʼjį́ʼ dazlį́į́hdaʼ, áádóó díí éí Oozéí akwééʼiʼ kéhatʼį́ʼígíí éí oodlani dazʼį́į́h. 1700 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łibáʼii Kiisʼáanii yiitʼáh ninadaʼhaazná.

Oozéí Hasáanii hólyégiʼ éí Oozéí naakigo ałtsá daʼiiznáʼ, díí éí saah hólǫ́ǫgo biniiná. 1893 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Oozéí Hasáaniigiʼ éí áłchíní baʼoltá aalyá (Jį́ Óltaʼ), áádóó díí oltá éí Wááshindoondę́ę́ʼ oltá doolééł daʼnį́go kin daʼyiilá. Hastiin Lololoma wolyéego éí díí oltáʼígíí yéélą́ʼ haslį́į́h áádóó áłchíní daʼołtá doolééłígíí ałdóʼ biłlą́ʼgo yéésiʼzį́ʼ nitʼééh. Naaná Hastiin Lololoma éí Oozéí Hasáaniiʼígíí naatʼaanii nilį́ʼ nitʼééh. Áádóó łaʼ Oozéí adaʼnį́ʼgo éí áłchíní tʼáá doo bilagáana bioltági daʼoołtáʼiʼ daʼnį́ʼgo yééniikáí. Áádóó áłchíní éí tʼáá hooghangi adooléʼéʼ beeʼnantingo adooléʼéʼ yooʼhoołʼááh daʼnį́ʼgo; dooda daʼdinį́di. Hastiin Lomahongyoma wolyéego éí kwii tʼéigo binaatʼaanii nilį́ʼ nitʼééh. 1894 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Oozéí dooda daʼnį́ʼígíí, yééhaʼdazdlzíʼ. Áádóó Wááshindoon bisiláołtsooí bikáá ʼooʼoolʼááʼgo, Amá dóó azhéʼiʼ awáalyago biłʼadaʼaalyá. Díí éí Alcatraz hoolyéedi awáalya naʼhaztʼą́ʼ nitʼééh, tʼááłáʼiʼ nahahjį́ʼ. Áádóó éí akwii hótʼį́į́h doo bikʼiʼjįʼ Oozéí naakigo ałtsá niná. Oozéí daʼdiináʼhiʼígíí éí Tłʼohchintójíʼ nidaʼhazná áádóó akwééʼéʼ bighan adaʼyiilá.

Naabeehó Oozéí yiigágo kédaʼhatʼíʼniígíí atah Hwéeldigo nidaskáí áádóó aadę́ę́ ninaʼdaʼhaasnágo, dabikéyah yééhgo ninaʼdaʼhaasná. Áádóó díí kéyah choodaʼyoołyį́į́hígíí éí tʼáá Naabeehó bikéyahgo yaʼnitsídaʼkéés, naaá Oozéí éí doo akwii tʼéigo yiinééłnį́į́hdaʼ. Naabeehó Oozéí bikéyah yiikáaʼgi dabighan áádóó Naabeehó bilį́į́ ałtsó chʼil déíłchoozh, díí Oozéí doobiłʼáánidaʼ. Éí biniiná Oozéí Wááshindoongo saad nidéístʼíʼ; Naabeehó nihikéyah chódaʼyoołíʼ áádóó bilį́į́ ałtsó chʼil déínííłchʼoozh, danííhgo Wááshindoondę́ę́ʼ beeʼhazaanii daʼyiikééd. Díí beeʼhazaanii éí Oozéí yiikáʼadoolwołígíí daʼyiikééd. 1882 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ʼ Oozéí kéyah baʼhadzo; Bee hazʼáanii Executive Order of 1882 wolyéego Oozéí baʼaalyá (Kin Náhalgháídi Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Chester A. Arthur, daʼsidah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos executive order ayiilyá.). 

Díí Oozéí kéyah baʼhadzoʼígíí éí 3,863 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsohgo (10,010 dikʼą́ʼ km) kéyah baʼhadzo, akó ndi kéyahígíí éí łaʼ bitsįʼ yishtłizhii chooyóółį́ʼ doolééłígíí beehazʼą́ągo aalyá. Díí éí Secretary of the Interior baʼdéíʼtʼáá, áádóó bitsįʼ yishtłizhii chooyóółį́ʼ doolééłígíí yééhadoodzíʼ. Kéyah hadzoʼígíí éí Naabeehó yiyiidaʼ bighan áádóó tʼáá akóh choodaʼyoołį́ʼ. Naas naʼhodéíshjiizhgo Naabeehó naʼnéístʼą́ʼ áádóó díí Oozéí saad daʼhaslį́į́h Wááshindoongo, Naabeehó tʼáádi Oozéí bikéyah bikáaʼgi dabighan. Kéyah 1882 biyihah yę́ędą́ą́ʼ nihah hadzo yę́ę́h, daʼnį́į́hgo saad nidéísʼąąʼ . Áádóó 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bureau of Indian Affairs (BIA) 1882 Executive order kéyah hadzoʼ yę́ę́h ałtsá déídzoʼ, 18 land managementgo aalyá. Kéyah District 6 wolyéígíí éí Oozéí baʼdéítʼą́ʼ, Oozéí kéyah chooyoołį́ʼ doolééł biniiyé. Naaná łájíʼ éí Naabeehó dóó Oozéí ałhééłtʼéʼgo kéyah chooyoołį́ʼ doolééłgo aalyá (Bilagáana bizaadjí Navajo-Hopi Joint Use area (JUA) wolyé). Díí kéyah ałhééłtʼéʼgo chooʼį́į́h doolééłígíí éí doo akwiidzádaʼ, ałchʼį́ʼ saad hólǫ́ǫgo baʼhahólzhiizh.

Naas naahoodéíshjiizhgo éí tʼáá kéyah biniiná saad hólǫ́, díí éí yéigo saad hazlį́į́h tsékǫʼ hadéílį́į́hgo. 1966 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin Robert Bennett (BIA Commissioner), naaltsoos háídiilá Administrative order wolyéego, díí naaltsoos éí kéyah bikáaʼgi kin anííhdiʼígíí dooʼadaʼdoolnííłdaʼ, naaná atiin ałdóʼ tʼáá dóó binidaʼanishíʼ, nííhgo naaltsoos ayiilá (Kéyah yiistin wolyé Naabeehó bizaadjí / bilagáana bizaadjí éí Bennett Freeze wolyé). Díí kéyah yiistin aalyáʼígíí éí doo 1882 kéyah hadzó yę́ę́h tʼéiyá biyiigiʼkéyah yiistingo aalyádaʼ; tłʼóójígo tʼáá Naabeehó bikéyah bikáájí ałdóʼ kéyah yiistingo aalyá, díí éí Tó Naneesdizí, Naʼníʼá Hayázhí, áádóó Yaaniilkʼidjįʼ kéyah yiistingo aalyá. Dííshjíʼdi díí kéyah yiistinígíí biniiná tʼáá ałchʼįʼ saad hólǫ́.

Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní bidahdę́ę́ʼ naaltsoos ninaaltsoos Repeal section 10(f) of Public Law 93-531 wolyéego ninaaltsoos, kéyah yiistinígíí najį́ʼ kwiinidoolnį́į́ł haʼniihgo, díí éí Hoozdo Hahoodzojí Bilagáana Hastiin J.D. Hayworth akwii tʼéigo naaltsoos ninééłtsóós. Akó ndi doo bichʼį́ʼ beeʼlą́ʼ alééhdaʼ. 2009 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Barack Obama Beeʼhazʼáanii Senate Bill 39 (S.39) bikáaʼgi bizhí ayiilá, díí beeʼhazʼáanii éí kéyah yiistinígíí naʼjį́ʼ kwiin doolnííł bikáá. Hoozdo Hahoodzodę́ę́ʼ bilagáana Hastiin John McCain dóó bilagáana Asdzání Ann Kirkpatrick nitságo Naabeehó yikáá aalwod, díí beeʼhazʼáanii kéyah yiistinígíí naʼjį́ʼ kwiindoolnį́į́ł niihgo yinaashnish. Dííshjį́ʼgo éí kʼad Beeʼhazʼáanii Public Law No. 111-18, beeʼoonish.

Naas nahodéíshjíízhgo tʼáá yéí kéyah biniiná saad hólǫ́ǫgo. 1966 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Hastiin Robert Bennett (BIA Commissioner), naaltsoos háídiilá Administrative order wolyéego, díí éí kéyah yiistingo ayiilá. Díí tʼáá akwii tʼéigo 60 nahai, 1992 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Aahwiinítʼį́ bá hooghandę́ę́ʼ kéyah yiistinígíí naʼjį́ kwiidaʼ yiilá (U.S. District Court akwii tʼéigo yééhaʼdasdzii). Díí kéyah yiistinígíí éí Oozéí binahaghá biniiná kéyah yiistinígíí éí dooakwii tʼéídaʼ, hadoonį́ U.S. District Courtdę́ę́ʼ. Áádóó iidą́ą́ ałdóʼ Oozéí Hayázhígiʼ 60,000 acres (24,300 hectares) kéyah baʼhadzo.

Oozéí biWááshindoon éí Niłchʼiʼtsoh 19, 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ aalyá, áádóó Oozéí biConstitution dóó bee hazʼáanii By-Laws wolyéígíí éí beeʼoonish. Oozéí biBéésh bąąh dah siʼání yaʼandájááʼígíí éí bee hazʼáanii bąąh silá, áádóó Oozéí dinéʼiʼ yaʼyááłtiʼ. Áádóó Oozéí bikéyah bikáágo bee hazʼáanii adéíłį́ʼ, áádóó łáhdę́ę́ʼ ałąąh dinéʼiʼ biWááshindoon yiłałgáádeitʼááh (Kin Náhálgaaídę́ę́ʼ áádóó Kin daʼnaazhjááʼígíí ałdóʼ yiłałgáádeitʼááh).

Oozéí biBéésh bąąh dah siʼání, yaʼanáájááhígíí éí 17. Díí éí Oozéí biKin naazniildę́ę́ yaʼanáájááh. Naakai naahahgo daʼnidinbį́į́h, áádóó éí łáh baʼanáádaʼ iinííł. Oozéí biWááshindoon éí tree branch government átʼé akón di, Oozéí bibéésh bąąh dah siʼání beeʼ hazʼáanii bąąh silá.

Oozéí bizaad éí Uto-Aztecanjíʼ atah yiisdzoh Áádóó dishjį́ʼgo éí Oozéí bilagáana bizaadjíʼ tʼéiyá yaʼdaałtiʼ adóółá éí tʼáá ałchʼiʼjí yééʼyaʼdałtiʼ. 1990 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Oozéí bizaad naaskáá, iidą́ą́ éí 5,000 Oozéí bizaad yééʼyaʼdaałtiʼ. Naaná diishjį́go éí Oozéí baʼałchini nindéíntin áádóó Oozéí bizaad binaaltsoos Hopi-English dictionary wolyéígíí ałdóʼ hólǫ́, díí naaltsoos éí Hastiin Emory Sekaquaptewa ayiilá.

Oozéí bizaad example átʼé:

Áłtsé deezʼáahgi kin naaznilígíí

Naaki góneʼ deezʼáahjiʼ kin naaznilígíí

Táá góneʼ deezʼáahjiʼ kin naaznilígíí




#Article 41: Tsísʼná (101 words)


Tsísʼná éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí — ńléidi tsísʼná doo daholǫ́ǫ da.

Tsísʼná éí tʼáá ałtso bitʼaʼ dį́įʼgo dahólǫ́; łaʼ éí bitʼaʼ tʼóó ádaałtsʼíísí, áko éí doo nizhónígo ndaatʼáa da. Nááná éí bitsooʼ nineez. Bitsʼíís éí łizhin dóó łitsogo noodǫ́ǫz łeh; łaʼ éí tʼóó daalzhin, náánáłaʼ éí dadisxǫs. Łaʼ éí tʼáá díkwíí millimeters tʼéiyá ádaníłtso, náánáłaʼ éí yéigo daantsxaa — Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tsísʼá dahólónígíí łaʼ éí 2.5di asdzoh ádaníłtso.

Tsísʼná éí chʼil bílatah hózhóóh dahólǫ́ǫgi dahiná, áádóó éí chʼil bijeeh dóó tádídíín deiłchozh.

Tsídii tsísʼná yiyání wolyéhígíí éí tsísʼná tʼéiyá haalzheehgo naakai.




#Article 42: Chʼosh doo yitʼínii (196 words)


Díí chʼosh doo yiitʼínii éí chʼosh doo yitʼíinii bee nílʼíní (biiʼadées tʼį́į́ʼ) tʼáá éí tʼéiyá beeʼyiitʼį́ʼ áádóó tʼáá éí tʼéiyá bee naalkááʼ (Tʼáá anáá éí doo bee yiitʼiʼdaʼ). Chʼosh doo yiitʼínii naalkááígíí éí microbiology wolyé. 1675 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Anton Van Leeuwenhoek wolyéego áłtsé yéédiniitʼą́ʼ áádóó áłtsé yiʼyiiłtsą́ʼ.

Díí chʼosh doo yiitʼínii éí ákwii shį́į́h ałʼą́ą́ʼ átʼé, díí atʼéígoʼ ałtsá dásdzoh:

Asdąąʼ tʼáá ałtsóʼ chʼosh doo yiitʼínii unicellular daʼniilį́ʼ (single-cell), akóndiʼ łaʼ chʼosh doo yiitʼínii éí multicellular daʼniilį́ʼ. Díí chʼosh doo yiitʼínii éí tʼaa ałtsʼóʼgiʼ naʼhaasdząąn bikáaʼgi hólǫ́: tó biyiidi, łézh, łééʼyiʼdę́ę́ tó seidwóh hadazlį́į́hgo, tó nitéél bitłʼahdi, niłchʼiʼ biyiidi, áádóó tsé biyiidiʼ. Díí chʼosh doo yiitʼínii éí adooleʼéʼ daʼnééʼhígíí ashtʼéʼ yííłį́ʼgo átʼé (decomposer). Naaná chʼosh doo yiitʼínii éí niłʼchʼiʼ biʼyiidi nitrogen hólǫ́ ígíí ałdóʼ ashtʼéí yósin (nitrogen cycle).

Chʼosh doo yiitʼínii naalkáájiʼ dóó biłnaʼanishjiʼ éí biotechnology wolyé, díí éí chʼiyąąn alʼį́į́hjiʼ áádóó bizhééʼ hólóní alį́į́hjiʼ, áádóó dishjį́ʼdi éí genetic engineering wolyéego yiiłnidaalnish. Áádóó łaʼ chʼosh doo yiitʼínii éí baʼatʼéʼ adein, áádóó łaʼ éí baʼatʼéʼdaʼ hólǫ́. Baʼatʼéʼdaʼ hólǫ́ ígíí éí naałniih bitsʼąąʼdę́ę́ hólǫ́, díí éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ʼ yiilééh, áádóó naaldloshiʼ bitsʼiis bitáájiʼ ałdoʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh, áádóó chʼil dóó nanséʼ ałdóʼ bitsiin bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ʼ yiilééh.




#Article 43: Naałniih yichʼą́ą́h naabaahígíí bąąh dahooʼaahgo (114 words)


Chʼosh doo yiitʼínii HIV éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis biyiidiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééhgo, naałniih yiichʼááh naabaahígíí yééniʼtʼíʼ (CD+ T cells, macrophages, dóó dendritic cells wolyéígíí bąąhdaʼ ooʼááh). Díí chʼosh doo yiitʼínii HIV atsʼiis biyiidiʼ hólééhgo éí CD4+ T cells yaʼadiniilʼąąh atsʼiis biyiidiʼ, táá ałʼą́ą́h átʼéego naałniih yichʼááh nabaahiʼ yaʼadilʼą́ą́h:

Díí atsʼiis biyiidiʼ naałniih yichʼááh naabaahiʼ ałtso yaʼadiilʼąąhgo éí naałniih atsʼiis yiʼyiiłyééh (CD4+ T cell nambooígíí; 200 cells per µLgo yáʼadiilʼą́ą́hgo, éí AIDS wolyé).

Chʼosh doo yiitʼínii HIV éí dił (blood), bílaʼashdlaʼí atsiin bikʼeelyéí (sperm), aziiz bitoo (pre-ejaculatory fluids), saaniʼ bijoozh bitsʼąąʼdę́ę́ tóʼígíí (vaginal fluids); éí doodaiiʼ éí, abeʼ (milk) bitsʼąąʼdę́ę́ iiʼnótʼį́į́ hólǫ́ áádóó díí éí chʼosh doo yiitʼínii HIV bidaʼhalǫ́. Dį́į́ ałʼą́ą́h átʼéego ayiisʼígíí naałniih iiʼnótʼį́į́ yiilééh:




#Article 44: Tahoniigááh (1266 words)


/Atsʼiiʼ honiigaah éí tʼáá yéigo dóó tsį́į́łgo naałniihgo átʼé. Tahoniigááh bichʼosh doo yitʼiʼnii éí RNA virus wolyéígíí átʼé, áádóó Orthomyxoiridae daʼyiikáʼígíí átʼé (Chʼosh doo yitʼínii nidééł kááhígíí akwiitʼéigo ałtsaʼ déísdzoh). Díí naałniih éí tsʼiidiʼ áádóó bidiłdasdwohígíí yééniʼtʼíʼ.

Bílaʼashdlaʼí bidiilnáʼgo éí:

Tʼáá yéigo tahoniigááh átʼéego éí bílaʼashdlaʼí dikós nitsáʼiʼ bidiilnáʼ, áádóó tʼáá díí nidiʼ bitsʼąąʼ doo adein yilééh (díí éí naas dazʼlį́į́hígíí dóó áłchíní yázhí ayiisígíí). Atsʼiiʼ honiigaah dóó dikós naałniihígíí éí ałʼą́ą́h átʼé.

Tahoniigááh / Atsʼiiʼ honiigaah éí łáʼdiilkósgo; éí doodaiiʼ éí, haʼtsʼiiʼhá niihgo bichʼááʼ tłʼish adááłígíí chʼosh doo yitʼiʼnii bihólǫ́ogo yaʼnaał dasgo łaʼdah yiʼdiiłnáʼ. Naaná chʼosh doo yitʼínii dił, dóó chʼąąʼ bihólǫ́ogo ałdóʼ bitsʼą́ą́hdę́ę́ʼ naałniih. Chʼosh doo yitʼínii ałdoʼ tʼáá dooleʼéʼ bikáaʼgi dootáʼnaasgiizgo ałdóʼ bitsʼą́ą́hądę́ę́ naałniih hólǫ́. Aláʼ táláwosh bee tááji giisgo éí chʼosh doo yitʼínii nash kwiiłʼį́.

Tʼáá ninahah bikʼeʼ éí Tahoniigááh / Atsʼiiʼ honiigaah baʼhonéʼ lééh, díí naʼhasdząąn bikáaʼgi, áádóó hashį́į́h néélʼąąh bílaʼashdlaʼ bitsʼiiʼ adein nidaʼhalééh. Biniináígíí éí Tahoniigááh / Atsʼiiʼ honiigaah bichʼosh doo yitʼiʼnii ałʼą́ą́h ánaaniił.

Dishjį́diʼ éí azee ąąh alʼįʼdiʼ jigáágo éí achʼąąʼ adáʼatsʼiʼ, azee éí trivalent influenza vaccine (TIV) wolyé. Díí azee éí, Chʼosh doo yitʼínii ashtʼéélyáígíí (purified) dóó táágo chʼosh doo yitʼínii biviral strain ashtʼéélyáígíí bił alyáʼ (inactive strainsígíí). Azee ałaʼiʼ siʼąąhnigiʼ éí naaki ałʼąąh atsʼiiʼ honiigaah A subtype virusígíí bił alyá, áádóó tʼaałaʼiʼ atsʼiiʼ honiigaah B subtype virus biłʼalyá. Díí azee chʼosh doo yitʼínii biviral strain beeʼazee alyáígíí éí doo naałniih yiilééhdaʼ. Díí azee alʼį́į́hgo éí ałaʼiʼ nahaijiʼ tʼéiyá yaʼatʼééh, biniináígíí éí chʼosh doo yiitʼínii ałʼąąh anánííł, áádóó tsʼiiłgo ałʼąąh anánííł. Naaná azee antiviral drugs wolyéígíí ałdóʼ chʼooʼį́į́hgo átʼé.

Tahoniigááh / Atsiiʼ honiigaah bichʼosh doo yiitʼínii éí táá ałʼąąh átʼéego ałtsʼááʼdzoh:

Chʼosh doo yitʼínii influenzavirus A éí tsiidiʼ tóbąąhgo nidaʼtʼáʼigiʼ bitsʼąąʼdę́ę́ naałniih yiiłniʼ. Łahdaʼ hadaʼyiitʼééhgo chʼosh doo yiitʼínii naaldloshiʼ bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh áádóó éí naaldloshiʼ ałhidaʼdiilnáʼ lééh, áádóó diné binaaldloshiʼ naazjéégo ałdóʼ yidaʼdiiłnáʼ lééh, áádóó éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh, áádóó éí tahoniigááh / atsiiʼ honiigaah yilééh.

Chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus A-ígíí éí tʼáá yéigo bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáá naałniih (yichʼiʼ daʼnidiilwoʼ). Áádóó chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus A éí akwii shį́į́h ałʼą́ą́h átʼéego ałtsʼáʼdzoh (bilagáanají éí bisubtypes yiiłniʼ). Díí ałtsʼádzohígíí éí chʼosh doo yiitʼínii biantibody naalkáágo beeʼałtsaʼdzoh, azee bąąh anaalʼį́į́hgo. Díí chʼosh doo yiitʼínii ałkééʼ dasdzohígíí éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáádiʼ iinótʼiiʼ nilį́į́hgo beeʼnaalkáá, áádóó chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus A adaʼtʼéíʼ:

Chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus B éí bílaʼashdlaʼí bitsʼąąʼdę́ę́ naałniih, áádóó bílaʼashdlaʼí tʼéiyá aałhidaʼdiilnáʼ, áádóó díí chʼosh doo yiitʼínii bichʼosh doo yiitʼínii éí tʼááłiʼ bigenus hólǫ́. Díí atsʼii honiigaah éí doo ayóʼ bahónéʼdaʼ.

Chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus C éí bisóodi dóó bílaʼashdlaʼí tʼéiyá bitáʼgiʼ iiʼnótʼį́į́ nilį́į́h. Áádóó tʼááłiʼ bigenus hólǫ́, akóniidiʼ bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáágiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééhgo éí tʼáá yéigo átʼé łeh, áádóó tʼáá kwééʼiʼ naałniih yiilééh (Doo nitsaʼgo naałniih yiilééhdaʼ). Díí chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus C éí dooʼayó bahanéʼdaʼ.

Dikwíí yiskánídą́ą́ʼ shį́į́ níłchʼi halneʼí dóó níłchʼi naalkidí biyiʼdóó da bisóodi bee wójíigo tsʼííh niidóóh éiyá baa chʼíhootʼá. Éí shį́į́ bikʼehgo ákótʼáo éí kodóó bee nihił hwiilneʼ dooleeł, tsʼííh niidóóhígíí. H1N1 éí bee yíníijíi dooleeł.

Tʼáá bílaʼashdlaʼii bitah deesniiʼgo éí bitsʼáádóó éí ídadeelnaʼ. Kótʼáo nihił bééhózin. Naaldlooshii baa áháyą́dóó ałdóʼ tʼáá ákótʼéego haneʼ yidaʼasniiʼ.

Doo ániid hááłniiʼii átʼée da. 1988 dóó yíwohdą́ą́ʼ tʼáá baa chʼéhátʼáahgo ákótʼáo éí bílaʼashdlaʼii bitahgóó ńdíłnahgo baa haneʼ.

Áko díí éiyá ajéí yilzólii íiyisíí yeinítʼíinii óolyé dóó ałʼąą anááʼnííł.

Áádóó nighéí Atsʼíís Baa Áháyą́dę́ę́ʼ ádaanóo éiyá bee ádaa áháyánígíí éí dikwíigo shį́į́ baa ákonohsin dooleeł danihiłní.

Áko ndi alą́ąjįʼ baa ákonohsin dóó nihił bééhózin dooleełígíí éiyá díí atsįʼígíí éí doo bitsʼą́ą́dóó da ííshją́ą́. Tʼáá ádaatʼínígi átʼíigo bitsóodi bitsįʼ daahsánígíí yéego daałtʼeesgo daahsą́.

Díí éiyá ajéí yilzólii yaa náátʼǫ́ǫ éiyá naałniih… jó éiyá bílaʼashdlaʼii éí bitah yiłnih. Jó éí áhótʼáo éí baa hwiilneʼ áko.

Jó éí dilkosgo jó tʼáá áhótʼáo éí bee ahiʼdilnééh. Áádóó índa éí hatsį́į́yah da níigo da éiyá ákótʼáo dóʼ yeeʼ ahiʼdilnééh. Áádóó índa éiyá binéʼeshtǫʼ da yitʼoodo áádóó nighéí naaltsoos ádaałtʼą́ʼígíí tʼáá bóhólnííhígo ʼiih yiiníiłgo da. Jó tʼáá áhótʼáo bízhdílnihgo da. Jó tʼáá áhótʼáo dóʼ éí bee ahijiʼdoolnahgo átʼé. Áko áhótʼéé lá.

Jó éí díí éiyá tsʼííh niidóóhígíí éiyá yéego éí wódahgo ńjíłkid dooleeł nighéí 100 dóó níwohjįʼ. Jó áhótʼéé lá. Áádóó éiyá ayóo haa náhonikaʼ dooleeł. Jó áhótʼéé áko. Ayóo chʼéézhdeeyá nahaloo. Áko ákótʼé. Áádóó índa doo íiznízin da dooleeł dóó yéego jidilkos dooleeł áádóó hanéʼéshtǫʼ dóʼ łą́ą dooleeł dóó hadáyiʼ honeezgai dooleeł. Áádóó índa éiyá jizkwii dooleeł éí doodaoʼ éí ńjíkwii dooleeł áádóó hachaan da haniká nílį́į dooleeł. Jó áhótʼé.

Áádóó índa yéo náás ájooliiło éí tsxį́įho éí azeeʼ álʼį́į́góó éí jidoogááł. Áko díí ájítʼáo éí azeeʼ álʼį́įdi éí éiyá tsxį́įho akǫ́ǫ́ jidoogááł, éí éiyá hayol da haitʼáago da yaa hanástʼiidoo. Jó áhótʼé. Áko chʼééh dah dididziihgo áádóó índo éí éiyá áádóó hajéítsʼiin hodinaho yéego diniihgo da. Ákótʼáo éiyá áádóó índa yéo kweʼé haʼííshį́į́ ndaaz nahaloo hajéítsʼiingóó dah siʼáo nahalingo ákótʼáo dóʼ. Áádóó índa hoł dah nínáhodidáahoo áádóó hoł náhoniyiloo. Jó tʼáá áhótʼáo da dóʼ. Áádóó yéo dańjíkwiihgo, jó áhótʼáo. Áádóó ałchíní yázhí da éiyá éí níléí bikágíyígíí jó éí tʼóó ayóo dootłʼizh nahalin silį́įʼoo dabizábąǫ́ da dadootłʼizho. Jó tʼáá áhótʼáo da. Áádóó doo tó dadoodláágóó áádóó ayóo atsʼádoolniho da áádóó chʼééh dah nízhdiiłtéeho da, doo íinízingóó. Áádóó índa níléí tsʼíís niidóóhígíí bąąh haʼííjéeʼoo, jó áhótʼáo da biłoo.

Áádóó chéeh dah nízhdiiłtʼeʼo da, jó áhótʼáo. Áhótʼáo éí tsxį́įho nílá niléí azeeʼ álʼį́į́góó éiyá jidoogááł. Jó ákótʼáo yaa dahalneʼ.

Íiyisíí díí tsʼííh niidóóh H1N1 baa haneʼígíí beíńdootʼįįłígíí éiyá doo yichʼįʼ haʼólníi da dooleełígíí sáanii dóó hastóí áádóó áłchíní áádóó tsíłkéí dóó chʼikę́ę́h íiyisíí éiyá doo yichʼįʼ haʼólníi da, haashį́į́tʼą́ǫ ákótʼé daanóo éí Átsʼíís Baa Áháyą́dóó éiyá yaa dahalneʼ. Áádóó tʼáá háíshį́į́ yéego bitsʼíís bichʼįʼ anáhóótʼįʼ bijéí yilzólii dabąąh dahazʼáago áádóó diabetic nilíigo da ákótʼáo éiyá doo bichʼįʼ ádeinítʼíi da dooleeł, doo yichʼįʼ haʼólníi da dooleeł.

Díí átʼáo éí bichʼą́ą́h ádaa áháyą́ ííshją́ą́. Tsʼídá tʼáá áhótʼáo nihił dahwiilneʼ, ʼáh nighéídę́ę́ʼ. Díí áląʼ táánágis. Jó éí bee áchʼą́ą́h ádaa áháyą́.

Áádóó índa éiyá, Cover Your Cough, danihidiiʼní. Éí tʼáá áhótʼé. Shą́ąʼ éí nighéí hastʼį́įyaa dajinóo jidilkoso da éí áchʼą́ą́h dah nízhdidíílniho. Ákótʼáo éí éiyá hatsʼį́įyaa dajiníi łeh. Ákweʼé éí doo éí nighéígóó éí éiyá díí jidilkosígíí ahiłdaas da. Jó éí biniyé. Áko éí áhótʼéhígíí bee ádaa ádahwiinohdzin dooleeł. Áádóó índa éí nighéí nihinéʼéshtǫʼ dahólǫ́ǫ éiyá akǫ́ǫ́ naaltsoos ádaałtʼą́ą́ʼígíí chódeinołʼį́ danihidiiʼní áádóó tsʼiilzéí bá naaznilígíí kóneʼé biih dahohnííł ííshją́ą́ tʼááshoodį́.

Áádóó índa éí nihilaʼ yéo tą́ą́hdaagis. Kótʼáo éí bee ádaa… bee áchʼą́ą́h áhátʼį́ ííshją́ą́ shidineʼé. Áádóó índa nighéí ʼáaleʼé da chodeinoł… daahdlą́ǫ da nighéígóó tó dilchxoshį́ danilínígíí tó łikaní da dabidohní áhóótʼéhígíí da tʼáadoo tʼááłáhígi atah… ádah… atah ńdahohtʼáhí tʼááshǫǫdí. Tʼááłáhígo nihitah ádeinohʼáo ádeínóhsin. Ákojį́ éí ádeiłní Bilagáana, Don’t share drinking containers, deiłní.

Áádóó índa nihighandi da ałdóʼ akǫ́ǫdí bee ádítʼoodí da nihitah daníłtsoozo ádeínóhsin da nihiłní. Éí doodao shį́į́ ákǫ́ǫdí naaltsoos da bee ádaa ditʼoodíí da dahóló éí átʼéhígíí da chodeinółʼį́. Jó danihiłní. Áádóó nihaʼáłchíní ałdóʼ akǫ́ǫ́ bidaaneʼé da dahólǫ́. Ákódaatʼéhígíí hazhóʼó tą́láwosh dóó tǫ́ bá bee tą́ą́hdaahgis. Bá bee tánádaahgis jó danihiłní.

Áádóó tʼááshǫǫdí hááleitʼáo da kweʼégi da nihichʼįʼ anáhóótʼįʼ silį́įʼoo danihisikʼoo da jó éí tʼáá áhótʼáo hooghandi nahisóotą́ danihiłní. Tʼáadoo ńlááhóó bił ndaahkaíí, jó danihiłní. Éí áhóótʼéé lá. Áádóó hasłą́ą́góó da njighą́ǫ jó áhótʼáo… áhótʼáo da… háída bichʼįʼ anáhóótʼįʼgo da áadi áhótʼáo yił naagháo… jó tʼáá áhótʼáo ahizhdadilnaʼ shį́į́ biniinaa danihiłní, jó áhótʼé. Áádóó índa tó łą́ǫ daahdlą́ danihiłníí lą́, áhótʼé. Jó éí shį́į́ éiyá éí tsʼííh niidóóh danilínígíí éí shį́į́ áhótʼáo hayiiłʼeeł yiniiyé. Éí ʼáh áhótʼáo áádóó índa éí hatah shį́į́ yáʼátʼééh áhósin éí ałdóʼ tó nilínígíí. Áádóó índa ałdóʼ hazhóʼó yéego ałhosh nihiłní. Get plenty of rest, ní. Áádóó índa ádóółzééh, níláhóó nináhdaah nihiłní.

Áádóó índa nihidas dóó áaleʼé ʼáadoo yéo bąąh nihíniʼí ałdóʼ, jó áhótʼé. Áádóó hazhóʼó ohsą́ nihiłnóo, áhótʼáo nihił chʼíhooníʼą́ áko. Hazhóʼó ádaa áhółyą́ shidineʼé áko.




#Article 45: Łóódtsoh (156 words)


Łóódtsoh éí dił bitsʼoos ałtsoozigo dóó ałtsʼiisigo nidaazʼááhigo yiikáá háʼkááʼ, díí éí háʼkááʼgo, dóó azá bąąhgo, dóó akʼos bąąhgo. Háʼkááʼgo (hákaagiʼ bikáaʼgo) éí naʼakǫs (rash) áádóó éí tóʼiiłtʼąąʼ (blister) yíílééh. Chʼosh doo yitʼinii Variola majorígíí atsʼiis biʼiiʼnótʼį́į́ yiilééhgo éí 30%–35% yiitsʼąąʼ doo adein nidaʼhalééh (mortality). Bílaʼashdlaʼí naadiidaʼgo éí bitsʼiis bąąh daʼayoʼaah, díí éí bikáaʼgi sid (scar) bikʼiʼ łééh, azábąąhgoʼná sid bikʼéʼ łééh. 65%–85% anééląąhgo bílaʼashdlaʼí akwiidaʼnéʼ, naʼdaʼhiidiʼ kááhiʼgiʼ. Naanáłá anáʼ ałdoʼ baʼdaʼooʼaah (doo yééʼohʼį́į́hdaʼ), díí éí corneal ulceration dóó sid anáʼ tʼááʼ yéigo yéíniʼtʼįįh. Áádóó giizí (arthritis) dóó atsʼiin biʼiiʼnótʼį́į́ (osteomyelitis) ałdoʼ atsʼiis biihólééh, akóndiʼ éí 2%–5% tʼéiyá akwíídaʼnéʼ.

Chʼosh doo yitʼinii Variola minorígíí éí 1% yiitsʼąąʼ doo adein nidaʼhalééh, áádóó díídiʼígíí éí dooayó ąhdaʼáyoołʼááhdaʼ. Áádóó chʼosh doo yitʼinii Variola minor éí akwííshiih bízhiʼ hólǫ́: alastrim, cottonpox, milkpox, whitepox, dóó Cuban itch.

Łóódtsoh éí 10,000 naʼhai yę́ędą́ą́ʼ áłtsé hazlį́į́ʼgiʼ átʼé daʼniʼ ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii. 18th century biyii 400,000 ánéelą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí yiitsʼaaʼ doo adein nidaʼhazlį́į́ʼ Europediʼ (Tóʼhonaanidiʼ).




#Article 46: Waalibéí Dineʼé (665 words)


Waalibéí Dineʼé éí Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékoh bidahgoná kédahotʼiʼ (Shádiʼááhjígo), Hoozdo Hahoodzo biiyiʼ. Waalibéí Dineʼé biWááshindoon éí Peach Springs hoolyéedi bił hazʼąąʼ. Áádóó díí kin daʼshijááʼígíí éí atiin iildleezh Route 66 bąąhgo. Waalibéí binahasdzo éí 100 tsin sitʼąʼ aniiłtsoʼ (160 km) Bidááʼ Haʼaztʼiʼ Tsékooh bidááʼ goná (Shádiʼááhjígo). Naabeehó bikéyah Big Boquillas Ranch wolyéígíí (Eʼeʼaahjígo) bitsį́į́hgo áádóó atiin iidléézh 66 beeʼwoozhíʼígíí bitsį́į́hgo (Náhookǫsjígo) Waalibéí Dineʼé daʼbikéyah hoodzo (Waalibéí bikéyah éí -gi bił hazʼą́).

Waalibéí bikéyah bikáágo éí Waalibéí bisiláo bílaʼashdlaʼí yaʼadaholyąąʼ (Hualapai Nation Tribal Police Department), 2002 yihah yę́ędą́ą́ʼ díí siláo alyáá. Siláo éí binaatʼaanii hólǫ́ (Chief of Police), akéé góneʼ daʼsidaʼígíí (Deputy chief), siláo yaʼnaʼałkaaʼiʼ (criminal investigator), áádóó 11 siláo nidaalnishígíí dóó Hoozdo Hahoodzojiʼ ałdóʼ binaaltsoos daʼhólǫ́. Áádóó Naatʼáániishchíín (BIA) éí kǫ́ʼ déíʼniiłtseesjiʼ yiʼniidaalnish, áádóó Indian Health Service ałdóʼ hólǫ́ Peach Springsdi.

Waalibéí Dineʼé éí ákwiigo shį́į́h daʼnaazhjáágo táádaʼdi nééh nitʼę́ę́h, łaʼ adaʼnį́į́hgo éí tsootsʼiidgo daʼnaazhjáá nitʼę́ę́h daʼnį́į́h .

Náhookǫsjí Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Mata`va-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Hadū’ba, Haiʼya, Hathekáva-kió, Huwuskót, Kahwāga, Kwa’thekithe’i’ta, Mati’bika, Tanyika’ daalyé nitʼę́ę́h.

Eʼeʼaahjígo Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Soto`lve-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Chimethi’ap, Ha-kamuê’, Háka-tovahádja, Hamte’, Ha’theweli’-kio’, Ivthi’ya-tanakwe, Kenyuā’tci, Kwatéhá, Nyi’l’ta, Quwl’-nye-há, Thawinūya, Waikaʼiʼla, Wa-nye-ha’, Wi’ka-tavata’va, Wi-kawea’ta, Winya’-ke-tawasa, Wiyakana’mo daalyé nitʼę́ę́h.

Daʼazkąąʼjiʼ táádaʼdi nééhígíí éí: Ko`o`u-kapai daalyé nit’ę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Crozier (amerikan. Bez.), Djiwa’ldja, Hak-tala’kava, Haktutu’deva, Hê’l, Katha’t-nye-ha’, Muketega’de, Qwa’ga-we’, Sewi’, Taki’otha’wa, Wi-kanyo daalyé nitʼę́ę́h.

Haʼaʼaahjígo táádaʼdi nééhígíí éí: Nyav-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Agwa’da, Ha’ke-takwi’va, Haksa’, Hānya-djiluwa’ya, Tha’ve-nalnalwi’dje, Wiwakwa’ga, Yiga’t daalyé nitʼę́ę́h.

Lókʼaaʼ bitaaji Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Hakia`tce-pai/Talta`l-kuwa daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Hakeskia’l, Hakia’ch, Ka’nyu’tekwa’, Tha’va-ka-lavala’va, Wi-ka-tāva, Witevikivol, Witkitana’kwa daalyé nitʼę́ę́h.

Shádiʼááhjí Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Kwe`va-kapai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Chivekaha’, Djimwā’nsevio’, Ha-djiluwa’ya, Hapu’k, Kwakwa’, Kwal-hwa’ta, Kwathā’wa, Tak-mi’nva daalyé nitʼę́ę́h.

Ńdíshchííʼ bitaajiʼ Waalibéí táádaʼdi nééhígíí éí: Hual`la-pai daalyé nitʼę́ę́h. Díí biyaadoo táádaʼdi nééhígíí éí: Hake-djeka’dja, Ilwi’nya-ha’, Kahwa’t, Tak-tada’pa daalyé nitʼę́ę́h.

Bilagáana Ahééháshį́į́h Hahoodzogo déínééhígíí Waalibéí bikéyah bikáá goná atiin-Fort Mohave-Precott Toll adaʼyiilá. Áádóó díí atiin biniiná tʼaa yéigo basaad hólǫ́go hózą́ą́h haslį́į́h (Waalibéí Dineʼé tʼaadoo yéílą́ daʼ aslį́į́hdaʼ). Díí éí bilagáana déínééhígíí bilį́į́ daʼałchʼoozhgo áádóó adooléʼé choodéí dooʼį́į́łígíí ałtsó adéíłdį́į́hgo biniiná saad hólǫ́ hazlį́į́h. Tʼáá doo honaasgo tʼaa saad hólǫ́go 1865 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Waalibéí Dineʼé biNaatʼaanii Anasa wolyé nitʼę́ę́hígíí seesyį Camp Willow Grove hólyéédiʼ. Íisyįʼígíí éí bilagáana Hastiin Hundertinark wolyé nitʼę́ę́h. 1866 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí anaaʼ hózlį́į́hgo bilagáana Hastiin Clower wolyéego seesyį. Tʼaadoo atiin doo chooʼį́į́hgo naʼhónaadiʼ, anaaʼ hózlį́į́hígíí biniiná. Áádóó naas nahódéíshzhíízhgo bilagáana Hastiin W.H. Hardy wolyéego Waalibéí diné yiił ałchʼį́ʼ daʼdinéézbiin Beale Springs hólyéʼdi áádóó aadi ałhaʼdeetʼaah doo anaaʼ ałchʼį́ʼ hólǫ́ʼdaʼ doolę́ę́ł biniiyé ałhaʼdeetʼaah. Díí ałhaʼdeetʼaahígíí éí nahastʼé nidéízidijiʼ tʼéiyá doo ałchʼį́ʼ anaaʼ hólǫ́go naʼhólzhiizh, tʼaa doo éí Waalibéí biNaatʼaanii Wabyuma wolyéego naaseesyįgo; biniiná anaaʼ naházdlį́į́h. Díí éí bilagáana Walker party wolyéego yiinééłígíí daʼiisyį. Éí akwiidaʼ hótʼį́į́hdi doo bikʼíʼjiʼ anaaʼ nádaʼ hózdlį́į́h, díí éí bilagáana Béésh háʼyiiłʼééłígíí áádóó háʼdaʼyiigéédígíí yiikʼiʼdaʼ hiizná áádóó bilagáana Waalibé bikéyah bikáaʼgi bighan adaʼyiiláʼígíí ałdóʼ yiikʼiʼdaʼ hiizná. Áádóó Wááshindoon bisiláołtsooí Waalibéí bichʼį́ʼ yiiláád, díí éí Siláołtsooí bikin-Fort Mojave wolyéédę́ę́ʼ yiikai. Áádóó Moháábii Dineʼé ałdóʼ Wááshindoon bisiláołtsooí yiikááʼiijééh (nidaʼakégo nidaʼałkááʼiʼ daʼnilį́į́hgo binaanish adaʼyiilá). Áádóó Waalibéí Dineʼé bikéyah bikáágo tʼáá yéigo anaaʼ hózlį́į́h. Naasgo Waalibéí bikéyah bikáágo tahoniigááh-whooping cough wolyéígíí naasnį́į́h, áádóó díí bitsʼą́ą́ʼ doo ákwiishį́į́h Waalibéí Dineʼé adéín nidaʼhazlį́į́h (nidaʼbiseed). Waalibéí Dineʼé biNaatʼaanii Leve Leve wolyéígíí Wááshindoon bisiláołtsooí yiichʼį́ʼ ááhooshtʼįįh (Naatʼaanii Leve Leve éí Dilzhíʼí Dineʼé nilį́į́hgo Waalibéí yiitahgiʼ Naatʼaanii nilį́į́h nitʼę́ę́h). 1870 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Waalibéí bikéyah bitaago anaaʼniʼ kwiidzá, díí éí Waalibéí Hastiin Sherum (Naabaahii nilį́į́hgo Waalibéí yiichʼą́ą́h naayá) wolyéígíí akéídiʼ Wááshindoon bisiláołtsooí yiichʼį́ ááhooshtʼįįh. Nitʼą́ą́ naneelį́į́hgo 1/3 ánéelą́ąʼgo Waalibéí Dineʼé adéín nidaʼhazlį́į́h, díí éí tahoniigááh bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ áádóó nidastseedígíí.

Waalibéí Dineʼé bizaad éí Yuman-Cochimí saadji atah yiisdzo; áádóó éí neeznáágo ałtsá naanásdzo, Waalibéí bizaadígíí éí Yuman saad wolyéjiʼ yiisdzo; áádóó díí éí ałtsá naanásdzo. Díí éí Core Yuman saad wolyéego ałtsá naanásdzo, díí biyaadoo éí Pai language wolyéego yiisdzo (Éí doodaiiʼ éí Upland Yuman language/Northern Yuman wolyé. Díí Upland Yuman biyaadoo iindaʼ Waalibéí bizaad yiisdzo. Tʼáá Waalibéí bizaadjí éí bizaad hwal wolyéego daʼyoozhí.




#Article 47: Pope Benedict XVI (106 words)


Hastiin Pope  XVI (Latin: Benedictus PP. XVI; Italianji éí: Benedetto XVI wolyé; Bééshbichʼahí bizaadjí éí: Benedikt XVI wolyé. Joseph Alois Ratzinger holyéédiʼ éí bidizhchʼį́ʼ, Tʼąąchʼil 16, 1927 yę́ędą́ą́ʼ. 265 góneʼ daʼnaneezdah wooltágo, Hastiin Pope John Paul II, éí yitsʼés kʼéʼ góneʼ iiyáʼ. Díí hastiin Pope Benedict XVI éí Ééʼ neishoodii yiilą́ą́ʼjiʼ daʼsidaʼ ńtʼę́ę́ʼ, áádóó natʼaanii ałdóʼ nilį́į́h ńtʼę́ę́ʼ. Vatican City hólyéédiʼ éí natʼanii nilį́į́hgoʼ daʼsidaʼ ńtʼę́ę́ʼ, áádóó díí ałtsʼiisigo hahoodzogoʼ kindaʼ shijáá. Tʼąąchil 19, 2005 yę́ędą́ą́ʼ éí baʼagháʼniidéígoʼ hóneesná, áádóó Tʼąąchil 24, 2005 yę́ędą́ą́ʼ éí daʼbidiʼneesdaʼ (Inauguration wolyéígíí baʼalyá), Basilica of St. John Lateran wooléʼgo kin siʼą́ą́hnidiʼ baʼnaʼasdééʼ. Hastiin Pope Benedict XVI éí Bééshbichʼahí dinéʼiʼ átʼé.




#Article 48: Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí (618 words)


Diné bisiláołtsooí bizaad chodeiyoosʼįįdígíí éí  daolyé (Bilagáanakʼehjígo Navajo Code Talkers daolyé; díí kódaolyéego bee bééhoʼdilzin).

Hastiin Philip Johnston (1892–1978) tʼááłáʼídi mííl yázhí dóó biʼąą tseebíídi neeznádiin dóó biʼąą náhástʼéídiin dóó biʼąą naaki yihah yę́ędą́ą́ʼ biʼdizhchį́ áádóó ńléí tʼááłáʼídi mííl yázhí dóó biʼąą náhástʼéídi neeznádiin dóó biʼąą tsostsʼidiin dóó biʼąą tseebíí yihahjįʼ hijiináá nítʼę́ę́ʼ.) Diné Bizaad choidooʼį́į́ł níigo naaltsoos łaʼ haidiilaa. Díí naaltsoos  tʼáá tsxį́įłígo haidiilaaígíí éí Wááshindoon bisiláołtsooí (Marine Corps) bee dawójíhígíí bichʼįʼ ályaa. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ ákótʼéego baa hodeistʼą́. Díí Hastiin Johnston Diné Bikéyah hoolyéedi biyaa hooʼaʼ. Bimá dóó bizhéʼé Diyin God deiyoodláanii nilį́įgo hááhgóóshį́į́ Diné Bikéyah bikááʼgóó Diyin God Bizaad yaa halneʼ łeh nítʼę́ę́ʼ. Áádóó Diné Bizaad tʼáá yéigo yóhoołʼaah nítʼę́ę́ʼ áádóó Diné Bizaad ałtsxo yóhoołʼą́ąʼgo dóó wóshdę́ę́ʼ hááhgóóshį́į́ doo bił nantłʼahgóó yee yááłtiʼ. Íídą́ą́ʼ Diné Bizaad doo ayóo bikʼéʼalchíi da nítʼę́ę́ʼ dóó ayóo gaʼ há nantłʼahgo biniinaa chʼééh bóhojoołʼaah łeh nítʼę́ę́ʼ. Hastiin Johnston Diné Bizaad choidooʼį́į́ł níigo yaa ntsídeezkééz. Nááná íídą́ą́ʼ Diné doo Diné danilínígíí tʼáá díkwíhí Diné Bizaad deidiitsʼaʼ nítʼę́ę́ʼ. Dííshjį́įdi ałdóʼ tʼah dii tʼáá ákótʼé. 

Éí bikéédoo éí, Diné bizaad choʼdooʼį́į́łígíí bee ląąh azlį́į́h, áádóó Hastiin Vogel 200 ánéelą́ąʼgo Naabeehó siláołtsooí atah dookááh hadoonííhdi. Tʼąątsoh 1942 biyiihahgo éí 29go Naabeehó Wááshindoon bisiláołtsooíjiʼ atah yiikáí, áádóó éí boot campgóó nidaskai. Áádóó áłtsé naaskááʼígíí éí Camp Pendleton, Ahééháshį́į́h Hahoodzodi Diné bizaadjí code ádayiilaa. Díí code (Saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí) éí Joint Army/Navy Phonetic Alphabet bikʼehgo ályaa. Díí éí Bilagáana bizaad bee lą́ nidaʼíízlį́į́hígíí choʼį́į́h, áádóó saad bee álʼíní bikʼeh niniilgo ályaa (A to Zjiʼ). Naanáłaʼ saad éí ádadaalyaa, díí éí siláołtsooíji saad chodayoołʼį́į́łígíí.

Díí éí ałchʼííhdiʼgo chʼétʼáánígíí átʼé (example):

Díí saadłá adaalyáʼyę́ę́ tʼáádi choʼdaʼį́į́hgo átʼé, díí saadígíí éí portmanteaus wolyé bilagáana bizaadjí. Díí saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí (code) éí naaltsoos bikáaʼgi bikáá adaalyá. Áádóó éí tʼáá doo tó honaniigo nidaashjáádaʼ, tʼáá kwiidi bee naʼniitin biniiyé choʼííhgo siniil.

Aadi tó honaniidiʼ siláołtsooí Binááʼádaałtsʼózí bikéyahdi nidaʼbaaʼgo, saad naʼádin iilʼíʼni bee ałchʼíʼ hané ada jiiłʼííh. Áádóó aadi bílaʼashdlaʼí doo yaʼiiłtáʼígíí yidiis tsʼááhnidiʼ saadígíí dóó bee hozingo ałkéé nódah. Áádóó Naabeehó bisiláołtsooí éí tʼáá átʼé saad choʼyoołʼííhinígíí yinaalniih łééh.

Naabeehó bisiláołtsooí saad naʼádʼinʼiilniʼ choʼdaʼyoołʼííhgo, saadígíí tʼáá doołá yiisííhda. Naaná saad naʼádʼinʼíílniʼ ałdóʼ bee tsʼííłgóʼ bee hané adaalyá. Iwo Jima hoolyéedi (Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi) tʼáá yéí saad naʼádʼinʼiilniʼ choozʼííhdiʼ. Hastiin Major Howard Connor, 5th Marine Division signal officer, biyaah doo hastʼąą Naabeehó bisiláołtsooí nidaalnish. Aadiʼ yeigo ałkʼiʼjiijééhgo, díí hastʼąąʼgo Naabeehó bizaad choozʼííhdi. 800 ánéelą́ą́ʼ hané adaalyá, áádóó tʼáá doołá saad yiʼsííhdaʼ. Hóneeznaa doo bikʼiʼjiʼ Hastiin Connor anííhla, Díí saadígíí tʼáá doo choozʼííhgo, Iwo Jimadi adoo hóneeznaadaʼ doo nitʼééh.

Saad naʼádʼinʼiilni tʼáá naas choʼiihgołá saad binahóniidéí, adóółágo éí saadígíí daʼagodgo adaalyá (Tsííłgo hané alííh doolééł biniiyé). Díí éí Naabeehó bisiláołtsooí ałaʼiʼgo naʼbidiiltééhgo, ałʼááhdę́ę́ siláołtsooí daʼnaazjááʼígíí (divisions) bitáádę́ę́ʼ. Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełíidi ałhiʼneekaigo aadi saad bihiʼdi nódahígíí dóó saad daʼagodgo adaʼdoolnííłígíí aadi yaʼnidaʼtʼíʼ. Áádóó éí naaltsoos bikáaʼgi alįįh áádóó nitʼáá tó honaaniʼgo hwiiłʼándaʼáálįįh. Áádóó éí aadi saadłágo anaadaalyáʼígíí, ninádaʼhiijintin łééh (Naabeehó bisiláołtsooí saad choʼdaʼyoołʼííhniʼígíí, tʼéiyá biłʼashjáá andaalʼííh). Cryptographic ałdóʼ wolyéígíí choozʼííhdiʼ, díí Diné bizaad naʼádʼinʼiilniʼ bigáá deiniilgo hanéʼ andaalʼííh nitʼééh.

Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí hoolyéedi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí Naabeehó bisiláołtsooí choʼnaadazʼííhdi. Naaná Vietnam hoolyéedi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí aadi adoo choozʼííhdidaʼ.

Niłchʼiʼ tsoh 21, 2000go yoołkááłgo éí Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní naaltsoos bikáaʼgi bee hasʼaanii / Public Law 106-554, 114 Statute 2763 hadeidiilá. Áádóó Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton bizhí yikáá ayiilá. Áádóó éí 29 Naabeehó bisiláołtsooí bila kʼéʼdaʼiisyá, Wááshindoondę́ę́ʼ, díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí George W. Bush tʼáá bisiláołtsooí yiilá kʼéʼiizlá, dį́į́go éí siláołtsooí Wááshindoondi bilaʼkʼéʼiisniil (Óola beeʼadahyágo). Ałaʼiʼgo siláołtsooí éí tʼáá doo Wááshindoongo nayáádaʼ, áádóó 24go éí siláołtsooí bikʼéí bila kʼéʼdaʼiisyá (Díí éí siláo ąąndah haskáíʼígíí / bitsiis nahasdzáán bichʼiʼ kwííndaalyáʼígíí).

Wááshindoondi tsé hashtʼéʼ daalyáʼígíí bikʼiʼ nidaʼhasdzogo nitʼą́ʼ, díí éí Naabeehó bisiláołtsooí bizaadjí choʼdaʼyoosʼííhígíí bee beeʼhaníí biniiyé. Naaná Hoozdodi ałdóʼ akwiitʼéígołá siʼą́ʼ.




#Article 49: Ínsadoobíídiiya (998 words)


Saad encyclopaedia éí Gwíík dinéʼiʼ bizaad átʼé, díí saadígíí éí ἐγκύκλιος παιδεία (enkyklios paideia, díí átʼéego saad bee ajinííh), tʼáá ałtsoniʼ bihooʼdooʼaałígííʼ oolyéé (tʼáá bikaaʼígíí yaʼhalnéʼgo). 1541 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Hastiin Joachius Fortius wolyéego saad encyclopaedia áłtsé chooʼyoosʼį́į́hdiʼ. Díí naaltsoos éí Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (Basel, 1541) wolyé bikʼiʼaschíʼgo aalyá. Saad encyclopaedia áłtsé choosʼį́į́hdi yę́ędą́ą́ʼ éí saadígíí noun nilį́į́hgo bikʼéʼashchíʼgo aalyá, Hastiin Pavao Skalić wolyéego naaltsoos yiinaashnishígíí éí Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon (Encyclopaedia, or Knowledge of the World of Disciplines, Basel, 1559) wolyéego yinaashnish.

Naaltsoos Ínsadoobíídiiya wolyéígíí éí akwii shííh ałʼááh átʼé. Bilagáana Tótaʼ Dineʼé bikéyahdą́ą́go éí biʼínsadoobíídiiya, Encyclopædia Britannica wolyé. Díí naaltsoos éí tʼáá yéigo bílaʼashdlaʼí daʼyooʼį́ʼ áádóó naaltsoos ałdóʼ bee hodilzhin. Naanáłá éí ínsadoobíídiiya azee ąąh adalʼį́į́hjiʼ baʼadaalyá, Taberʼs Cyclopedic Medical Dictionary łá wolyé. Áádóółá ínsadoobíídiiya bikʼíʼdaʼashchíʼniígíí éí bílaʼashdlaʼí biʼooʼdląʼ daʼbikáá; éí doodaiiʼ éí, haitʼéigo adooléʼiʼ bílaʼashdlaʼí yaʼnitsiʼdaʼ kéésígíí dóó deiʼnííłʼį́, Biʼéé łichiiʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Great Soviet Encyclopedia) dóó Jewish dinéʼiʼ biʼínsadoobíídiiya (Encyclopaedia Judaica) akwii tʼéíʼ.

Naaltsoos Chilam Balam wolyéígíí éí Bitsįʼ yishtłizhii Mááya dineʼé bikéyahdę́ę́ʼgo naaltsoos nidaʼnideehgo oolyé. Chilam éí priest oolyé, áádóó azhí balam éí azhí akéídę́ę́ʼígíí oolyé áádóó Shádiʼááhdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí ałdóʼ oolyé. Díí azhí Chilam Balam éí Hastiin Chilam Balam wolyégo naaltsoos ínsadoobíídiiya ayiilaʼ (Ínsadoobíídiiya naaltsoosígíí éí naakidi anaalyá, azhíʼígíí tʼáá Chilam Balam wolyégo). Díí Naaltsoos éí naasgo adaʼhódooniiłígíí yaʼhalnéʼ, áádóó Naakáí Łibáʼí bisiláołtsooí tó honandę́ę́ nidaʼhidoonééłígíí yahálnéʼ.

Mááya dineʼé bikéyahdę́ę́ʼgo tʼáá dikwiiʼiʼ naaltsoos chʼiʼdaʼ hanéézdéʼ, Ééʼ neishoodii ałtsó Mááya dineʼé biʼÍnsadoobíídiiya déídiiłíd (Yaʼiishjááshtsoh 12, 1652 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos ałgáá adaʼyiilá áádóó déídiiłid). Ééʼ neishoodii Hastiin Diego de Landa wolyégo áádóó bizaad kʼégo biniiná naaltsoos dadoodlid; łaʼ nidaʼałkááʼiʼ daʼnį́į́hgo éí 5,000 ánéelą́ąʼgo Mááya binaalyéʼiʼ déídoosinígíí daʼdoodlid áádóó 27 ánéelą́ąʼgo naaltsoos glyphs bee bikʼiʼdaʼashchiʼniʼígíí ałdóʼ déídiiłid. Hastiin de Landa anį́į́hlá, díí biniiná Mááya dineʼé dooʼ oodláanii daʼlééhdaʼ, áádóó díí chį́į́hdi naaltsoos bikáaʼgi binaʼhagą́ą́ yiikáá ayiilá.

Bitsįʼ yishtłizhii Naakáí dinéʼiʼ binaaltsoos codices wolyéígíí éí ínsadoobíídiiya adaʼtʼéí. Łaʼ naaltsoos adaalyáʼígíí éí tʼáá doo Naakáí Łabáʼí bisiláołtsooí nidaʼhánééh yę́ędą́ą́ʼ bikáá adaalyáʼ nitʼééh. Áádóó łaʼ éí Naakáí łabáʼí nidaʼházná doo bikʼiʼjíʼ. Díí naaltsoos Codices wolyéígíí éí Naakáí dinéʼiʼ biʼooʼoolʼį́į́ł (Naakaii Bikéyah) bikáá áádóó 500 ánéelą́ą́ʼ Naakáí biCodices nidaʼnidééh dííshjį́ʼgo.

Łaʼ naaltsoosígíí bikáaʼgi nidaʼashchʼáá, díí naaltsoosígíí éí tʼáá naasidiʼ adaalyáʼígíí akwii tʼéigo adaalyá. Áádóó kwiishdę́ę́ naaltsoos daʼdinéézdéʼígíí éí Classical Nahuatljí bikéʼdaʼashchiʼ áádóó éí bikʼiʼ nidaʼashchʼáá.

Naaltsoos codices daʼbizhí: Codex Borbonicus, Boturini Codex, Codex Mendoza, Florentine Codex, Codex Osuna, Aubin Codex, Codex Magliabechiano, Codex Cozcatzin, Codex Ixtlilxochitl, Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis áádóó łaʼ éí tʼáá doo kwiiʼiʼ bikáá adaalyáʼdaʼ (tʼáá átʼéego 500 naaltsoos nidaʼnidé).

Tʼáá dikwiiʼiʼ Naakáí binaaltsoos daʼdzíí, łáhjįʼ éí Ééʼ neishoodii ałtsó déídiiłid.

Ínsadoobíídiiya áłtsé alʼááhígíí éí Roman dineʼé (Bilagáana daʼbiʼzázi) bitsʼąądę́ę́ʼgołá áłtsé aalyá, díí naaltsoosígíí éí Naturalis Historia of Pliny the Elder wolyé. Díí naaltsoos éí 37 naaltsoos ałkéʼdasdzo, naʼachąąh, hooghan adalʼį́jiʼ yaʼhalnéʼ, áádóó kéyah bikáágo nanisé bahanéʼ, azee, kéyah bikáágo tsé ałʼááh átʼéígíí. Díí naaltsoos ałtso aalyágo éí 20,000 ánéelą́ąʼgo adooleʼéʼ daʼbikáágo aalyá áádóó díí naaltsoos éí 77 AD biyihahgo bee naʼneizdéí.

Áádóó Hastiin Marcus Terentius ałdóʼ ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí hastiin biʼínsadoobíídiiya diishjíʼ tʼáádiʼ naaltsoos bee nidaʼniidéí. Naaltsoos Roman dineʼé adaʼyiiláʼ yę́ę́hʼígíí doo beeʼdahoozinda, Dark Ages biholzhiish yę́ędą́ą́ʼ yoʼadahiineesdéí dóó baʼdaadííldeeh. 1469 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Marcus Terentius biʼínsadoobíídiiya naaltsoos bee nidaʼneezdei, bikʼéʼ ashchíʼgo anaalyá. Díí naaltsoos éí tʼáá yéigo bee hodiilzin. Naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼashchííniʼígíí éí Roman binaʼachááʼ, biʼzaad, azee chooʼda į́į́hnígíí, áádóó Roman technology dóó engineering ałdóʼ daʼbikáá.

Hastiin Saint Isidore wolyéego ínsadoobíídiiyałá ayiilá, kin Seville holééhdę́ę́ éí naaghágo. Naaltsoosígíí éí Etymologiae wolyéego ayiilá, 630 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoos éí 448 naaltsoos ałkéé biiyiisdzo, tʼáá átʼé naaltsoos ałhiiniilgo naadiin haniidei.

Hastiin Bartholomeus Anglicus wolyéego ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, 1240 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoosígíí éí De proprietatibus rerum wolyéego ayiilá. Naanáłádoʼ Hastiin Vincent of Beauvais] wolyéego ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá. Díí naaltsoos éí Speculum Majus wolyéego ayiilá, 1260 biyihah yę́ędą́ą́ʼ. Díí naaltsoos 3di míiltsoh saad biiyiʼ yiisdzo.

Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdę́ę́ʼ ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí scientific method, historical method, dóó citation wolyéígíí bee dahólǫǫhgo hadahiineezdei. 960 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí ínsadoobíídiiya Brethren of Purity of Basra wolyéego haaltsʼid. Naanáłá ínsadoobíídiiya hadahiineezdeiʼígíí éí Abu Bakr al-Razi’s wolyé ałdóʼ, díí naaltsoos éí scienceji bił naaztʼiʼígíí haʼhaalné. Naanáłá ínsadoobíídiiya éí Mutazilite Al-Kindi’s wolyéego haaltsʼid, díí naaltsoos éí 270 ánéelą́ą́ʼ naaltsoos haniidei. Ínsadoobíídiiya Ibn Sina’s medical ałdóʼ wolyéego aalyá, díí naaltsoos éí tʼáá yéigo choʼį́į́hgo naʼhonaadiʼ (Neenaadiin nahaigo).

Ásáí dineʼé dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdę́ę́ʼ hastóí ínsadoobíídiiya adaalyiilígíí éí Hastiin Asharites, Hastiin Al-Masudi, Hastiin Tabari daalyé. Naaltsoos adaʼyiiláʼígíí éí Prophets dóó Kings, Ibn Rastah, Al-Athir, dóó Ibn Khaldum daalyé, tʼáá Ásáí dineʼé bizaadji éí díí naaltsoosígíí Muqadimmah deiłní (Doo ínsadoobíídiiya deiłniihda). Díí naaltsoos Muqadimmah wolyéígíí éí tʼáá diyingo banitsáʼhakéés. Ásáí dineʼé naaltsoos bikáaʼgi akʼéʼda ałchíʼgo isnad wolyéego yiikʼéʼgo adaʼałí (Hané bikááʼígíí tʼáádaʼ tsʼiʼ akwii tʼéigo doo tʼáádaʼ tsʼiʼ anííhgo wolyé saad isnad).

Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé bikéyahdę́ę́ʼgo ínsadoobíídiiya adaalyáʼígíí éí Four Great Books of Song wolyéłá. 1001–1100 biyihah yę́ędą́ą́ʼ (Early Song Dynasty 960–1270 yihah) dį́įgo naaltsoos haʼniidei. Naaltsoos dį́į́ góneʼ yiiltsʼiłígíí éí Prime Tortoise of the Record Bureau wolyé, díí naaltsoosígíí éí 9.4 miil tsoh saad bikʼiʼ siniil, áádóó 1000di mííl naaltsoos bee ahnííde. Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé Bikéyahdi éí tʼááląʼiʼ akʼéʼ daʼałchí hólǫ́ áádóó akwiigo shííh ínsadoobíídiiya adaʼyiilá. Hastiin Shen Kuo (1031–1095) ínsadoobíídiiya Dream Pool Essays wolyéego naaltsoos bizhíʼ ayiilá, 1088 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos haltsʼiʼdiʼ. Hastiin Wang Zhen (1290–1333) ałdóʼ ínsadoobíídiiya ayiilá, Nong Shu wolyéego naaltsoos bizhí ayiilá. Díí naaltsoos éí 1313 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ayiilá. Hastiin Song Yingxing (1587–1666) ałdóʼ ínsadoobíídiiyałá ayiilá, díí naaltsoos éí Tiangong Kaiwu wolyéego ayiilá. Naʼakwiiné éí naaltsoos Tiangong Kaiwu wolyéego ayiilá.

Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé Bikéyahdi Hastiin Emperor Yongle wolyéego natʼaanii nilʼįįh, Ming Dynasty yę́ędą́ą́ʼ daʼsidah natʼaanii nilį́į́hgo daʼsidah. Ínsadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgołá aalyá, naaltsoosígíí éí Yongle Ínsadoobíídiiya wolyé, díí naaltsoos ayoo adeitʼą́ą́go ałhiʼníniil. Díí naaltsoos éí 1408 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ałtso aalyá, áádóó 370di míiltsoh saad bikʼiʼ daʼashchíʼ. 11,000 ánéelą́ąʼgo naaltsoos tʼáá iilá bee bikáá adaalyá áádóó 11,000 naaltsoos haʼniidei.

Hastiin Emperor Qianlong wolyéego naatʼaanii nilʼįįh, Qing Dynasty yę́ędą́ą́ʼ naatʼaanii nilʼįįhgo daʼsidah. Iidą́ą́ ínsadoobíídiiya yikʼiʼ déízʼį́į́hgołá aalyá, naaltsoosígíí éí Siku Quanshu wolyéego bizhíʼ aalyá. Díí naaltsoos éí 4.7 miil tsoh anéélʼąąh naaltsoos biiʼnaastzooz bikʼíʼ daʼashchíʼgo. Naaltsoos poems yiiłníʼniʼígíí 40,000 biyiiʼ yiisdzo.




#Article 50: Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí (239 words)


Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí éí áłtsé góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ áłtsé choozį́į́hdiʼ, Tótaʼ Dineʼé Bikéyahdę́ę́go siláołtsooí áłtsé chooʼdaʼyoosį́į́hdiʼ. Díí éí Béésh Bichʼahii Bikéyahdę́ę́ʼ siláołtsooí łéhyi góneʼ aʼąąh daʼiisgééhdiʼgo aadę́ę́ʼ daʼdiłdǫǫngo áádóó béésh adishááʼiʼ achą́ą́h nidaʼneesdizgo, doo naas hodiildohgo áádóó shidąąʼdiʼ naʼadlééhgo łaʼ naʼhatʼį́į́hgo biniiná Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí aalyá. Tsį́į́łgo beeʼhódiʼnoonééł biniiyé Tótaʼ Dineʼé bisiláołtsooí choodaʼyoosį́į́hdiʼ. Somme hoolyéedi daʼhajoogáá yę́ędą́ą́ʼ chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí áłtsé choosį́į́hdiʼ.

Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yę́ędą́ą́ʼ éí Chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí yéigo ałąąh átʼéego adaalyá áádóó ałąąh adaʼniłtsooʼgo adaalyá. Naaná anaaʼ naʼhadlééhgo, chooʼį́ʼígíí ałdóʼ yéigo naachʼąąhgo aalyáʼ áádóó dishjį́ʼgo siláołtsooí tʼáádiʼ chooʼ yoołį́ʼ. Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdę́ę́go chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí T-34 wolyéígíí adaʼyiilá, díí tʼáá yéigo baʼhanį́į́hgo aalyá. Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ yéédę́ę́ T-34 tʼáá yéigo choosį́į́hdiʼ, naaná Béésh Bichʼahii Bikéyahdę́ę́go éí bichidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí blitzkrieg wolyéego chooʼdaʼyoosį́į́hdiʼ, díí blitzkrieg éí ałhiishgaagiʼ yiijáágo anaalį́į́h nitʼę́ę́h áádóó Chidí naatʼaʼí dóó beeʼeldǫǫhtsoh biłchooʼį́ʼgo, tʼááłá nilį́į́hgo chooʼį́ʼgo; beeʼnahwiinééh.

Dishjį́ʼgo éí chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí doo tʼáá bizhoniʼ chooʼį́ʼdaʼ, siláołtsooí tʼáániʼ nidaʼbaahígíí yiigáá yiigááłgo akáʼanaalwoʼ łeeh. Áádóó siláołtsooí bichidí dóó siláołtsooí beeʼnagééʼiʼgiʼ yiigáá yiilwołgo akiʼdéízį́į́hgo chooʼį́ʼ. Naaná wootʼádi ałdóʼ chidí naatʼaʼí akiʼdéízį́į́hgo yiitʼá łééh. Akwii tʼéigo chooʼį́ʼgo siláołtsooí doo bikʼéʼ hodidlééhdaʼ.

Dishjį́ʼgo bílaʼashdlaʼí doo conventional warfarego ałkʼiʼ néíjáádaʼ, dishjį́ʼgo éí unconventional / asymmetric warfare wolyéígíí chooʼdaʼyoołį́ʼgo ałkʼiʼ néíjáágo baʼnaʼaldééh. Łaʼ siláołtsooí binaatʼaanii adaʼnį́į́hgo chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí doo tʼáá yéigo chooʼį́ʼdaʼ.




#Article 51: Hoozdo (109 words)


, kin daʼshijaaígíí éí Hoozdo Hahoodzo biWááshindoon átʼé, áádóó atiisgoʼ anííłtso kin daʼshijaaʼígíí. Ashdlaʼ góneʼ atah yiisdzo, kin nitságoʼ aniiłtsohígíí. 1,445,632 bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼįʼ. Bilagáana bizaadji éí Phoenix wolyé; éí doodaiiʼ éí, Valley of the Sun (Johanaaʼéí biTééh). Kégiizhí dóó Naakétłʼáhí dineʼé bizaadjí éí S-ki:kigk, Dilzhíʼí dineʼé bizaadjí éí Wasinka, Dziłghą́ʼí bizaadjí éí Fiiningis, áádóó Moháábii dineʼé bizaadjí éí Hachpa Anya Nyava wolyé. Hoozdo éí -gi bił hazʼą́.

Kin daʼshijaaʼígíí éí tʼáá deisdóíʼ, shį́įgo. Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí éí neeznaadiin doo biʼahgoʼ anaalkiʼ (100 °F (38 °C)), díí éí táá ninadiizjiʼ akwii natʼį́į́h. Łáhdi éí 120 °F (49 °C) goʼ dei anaalkiʼ.

Hoozdo éélkid. Sááh Dził bikááʼdę́ę́ʼ éélkid (South Mountain).




#Article 52: Moháábii dineʼé (115 words)


Moháábii dineʼé éí bikéyah lease adéíłį́ʼ; díí éí kʼé daʼdiiléʼjíʼ binaanishígíí yichʼį́ʼ kéyah lease adéíłʼį́. Díí naanish déí yiiłjééhígíí éí Ndikʼąʼ, Naadą́ą́ʼ, áádóó Naaʼołí kʼé déí didlééh. Áádóó bílaʼashdlaʼii aají nidaalnishígíí éí Naakáí dinéʼiʼ dóó Bilagáana deilnish.

Ghąąjįʼ 20, 2003go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ éí Moháábii dineʼé biWááshindoon adaʼdiinį́di: Ahééháshį́į́h Hahoodzoji binaatʼaanii Hastiin Gray Davis dóó Moháábii dineʼé biWááshindoon ałhaʼdeetʼaah, díí éí Needles hoolyéégi kin daʼshijááʼígíí dóó ʼéʼééʼahjigo naʼazhǫǫshłá ʼą́ą́h ʼáʼdoolnííł haʼnį́į́hgo ałhaʼdeetʼaah.

Moháábii dineʼé bikéyah bikáaʼgi éí naakigo naʼazhoosh hólǫ́; Hoozdo Hahoodzojigo éí Spirit Mount Casino woolyégo siʼąąh áádóó Naʼazhǫǫsh Hahoodzojigo éí Avi Resort  Casino siʼąąh.

Moháábii dineʼé bizaad éí River Yuman language átʼé áádóó Hokan-Siouan saadjiʼ atah yiisdzoʼ.

Díí exampleígíí éí Moháábii dineʼé bizaad átʼé:




#Article 53: Tsétah dibé (136 words)


Tʼáá díí tʼéiyá dibé kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hadahóólįįd mdash; dibé dabilį́įʼii éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hadahóólįįd jiní.

Tsétah dibé éí Eʼeʼaahjí Deeteel Bikéyah dóó Tsédeeshzha Dził bitaʼgi tʼóó ahayóí.

Nááná łaʼ tsétah dibé éí séí hólǫ́ǫgi dóó doo ayóo ndahałtingi dahiná ałdóʼ; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiidíí tsétah dibé Ovis canadensis nelsoni deiłníigo dayózhí.

Tsétah dibé éí jį́įgo tʼéiyá naakai; tłʼéeʼgo daʼałhosh.

Tseʼtah dibé éí bitsʼíís dibełchíʼíi dóó łibáago ndaashchʼąąʼ łeh, áádóó éí bíchį́į́h dóó bitłʼaaʼ łigai; nááná éí bitseeʼ łizhin. Bikąʼígíí dóó baʼáádígíí éí tʼáá ałááh bideeʼ hólǫ́; bikąʼígíí éí bideeʼ ntsxaa dóó shiyish. 

Tsétah dibé biyáázh éí daalbáa łeh, áádóó éí bideeʼ ádaadin.

Tsétah dibé bikąʼígíí éí 70ndash;80di asdzoh áníłnééz, 120ndash;300 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh: baʼáádígíí éí tʼóó 50ndash;70di asdzoh áníłnééz.

Tsétah dibé éí tłʼoh dóó azeeʼ dóó chʼil deiłchozhgo naakai.




#Article 54: Máaz (137 words)


Máaz éí naakigo ooljééʼ binaatʼash, díí ooljééʼ éí Phobos dóó Deimos wolyé. Máaz biooljééʼ éí ałtsíísi áádóó doonizhónigoʼ nimaazdaʼ. Ndaʼałkaahí adaʼnį́goʼ éí yágháhookáán biyiidiʼ tsé nidaʼnidééhígíí Máaz bigravity bisééł áádóó éí Máaz biooljééʼ silííh. Máaz éí táaʼgo yágháhookáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí binidéítʼááʼ: díí éí Máaz Odyssey, Máaz Express, áádóó Máaz Reconnaissance daalyégo binidéítʼááʼ. Naaná Máaz bikáaʼgi éí Máaz yikááʼ nandahí naakigoʼ táádiʼazh: Spirit dóó Opportunity wolyé. Áádóó łaʼ Máaz yiikáá nandahí áádóó naazniil Máaz bikáaʼgi akóndi díí éí doo nidaʼkáídaʼ (doonaalbaasdaʼ; tʼááłáʼígíí naazʼááʼ); áádóó łaʼ éí doonidaalnishdaʼ daaslį́į́h áádóó łaʼ éí tʼáádiʼ nidaalnish. Máaz bikáaʼgi tin naalkááʼgoʼ éí tinígíí naalyííhgo ałtsíísí yilééł, díí éí Máaz Global Surveyor beeʼnaalkáágoʼ akwii tʼéigoʼ beeʼyiiltsáʼ.

Bílaʼashdlaʼii déigo déízʼííhgo (nahasdzáán bikáádoo) Máaz yitʼíʼgoʼ átʼé (−2.91), díí yéigo yitʼíʼ. Máaz éí 78 míiltsoh km anzáádi siʼááʼ, łáhdi éí 55.7 míiltsoh km anáádi siʼááʼ nadlééh.




#Article 55: Biinis (299 words)


 bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ (venus). Biinis kéyah beeʼyoozhíʼiʼígíí naaki góneʼ jóhonaaʼéí bitsáádiʼ siʼą́ą́h. Jóhonaaʼéí 224.7di yiniiʼnadah (Nahasdzáán bikáaʼgi anáʼatʼáhígíí beeʼnaalkáágoʼ). Eʼeʼaahgo Biinis yéigo yiitʼį́ (−4.6 magnitudedi siʼą́ą́h łééh). Biinis Jóhonaaʼéí yinádahgo, łahgo 47.8° naʼdlééh (atiisgoʼ), áádóó Jóhonaaʼéí tʼáá yiitsʼiidiʼ ałhéʼhadah. Nahasdzáán bikáaʼgi eʼeʼaahgo éí doodaiiʼ éí tʼáá abinigo sǫʼ naʼhalingo yéigo adéístiin łééh, áádóó azhí nidiʼ tʼáá akwii tʼéigo beeʼwoozhí.

Łaʼ bílaʼashdlaʼí Biinis, Nahasdzáán bikʼis déíłníʼgo daʼyoozhí, biniináʼígíí éí tʼáá ałhééʼniłtsóʼ (asdą́ą́), áádóó bigravity ałdóʼ tʼáá Nahasdzáán asdą́ą́ naʼhalin, áádóó atʼéʼígíí ałdóʼ asdą́ą́ ałhééłtʼé. Biinis biníłchʼiʼ éí sulfuric acid beeʼłíbago bikʼééstiʼ, áádóó díí biniiná kéyahígíí dooyiitʼíʼdaʼ. Níłchʼiʼígíí naalkááhgo tʼáá nidaz, áádóó káábin dioxide tʼáá yéigo niłchʼiʼ biyiihólǫ́ʼ. Áádóó Biinis bikáaʼgi éí káábin cycle beeʼadéín áádóó éí hólǫ́ǫgo éí káábin yootʼą́ʼ łééh (Tsin adazʼááhígíí akwii tʼį́į́h łeeh éí doodaiiʼ éí tsé biyiiʼ góneʼ káábin yootʼą́ʼ łeeh). Áádóó organic life ałdóʼ adéín Biinis bikáaʼgi, éí hólǫ́ǫgo éí káábin yootʼą́ʼ łeeh. Ndaʼałkaahí adahnį́go éí Biinis daʼtsíʼ tʼáá Nahasdzáán naʼhólingo bikáaʼgi tó nitéél hólǫ́ nitʼééh. Áádóó kéyahígíí sidwo silį́į́hgo tóʼígíí ałtsó siil silį́į́h, áádóó kéyahígíí tʼóh naaltséé. Naaná Biinis bimagnetic field doo ayoolǫ́ʼdaʼ. Naaná Biinis bikáaʼgi Háájiʼjin hólǫ́ʼígíí ałdóʼ ałtsó biłnidiijóól, áádóó Yágháhoníkáán biyiidiʼ niyól hólǫ́ʼígíí ałtsó biłyooʼiiyol. Áádóó Biinis biniłchʼiʼ atmospheric pressureígíí atiis, naalkáágo 92 beeʼaláh; Nahasdzáán bikáaʼgi éí tʼáá achʼį́ʼ.

Biinis bikáaʼgi kéyah ánólingiʼ doo beeʼhózindaʼ nitʼééh (Níłchʼiʼígíí éí sulfuric acidigi kéyah beeʼłíbago bikʼééstiʼ), 1990–1991 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Project Magellan woolyégo iindaʼ naaltsoos bikáaʼgi kéyah ánólinígíí neezhchʼááʼ. Áádóó kéyahígíí naalkááhgo volcano bikáágo hólǫ́ʼgiʼ átʼé áádóó Łeetsoii níłchʼiʼ biyiihólǫ́ʼ. Łeetsoiiʼígíí naalkááhgo bináhjíʼ volcano hólǫ́ʼígíí beeʼbeehózin  . Akódiʼ tsé lava flow woolyéʼígíí adooʼyiiltsééʼda. Biinis bikáaʼgi dooʼayoo kéyah bikáaʼgi adaʼhósdzáádaʼ, Biinis éí yéigo damiiltsoh dóó ałnį́į́h binahah . Biinis bikáaʼgi éí kéyah dooʼnáʼhanádaʼgiʼ átʼé daʼnį́ʼ ndaʼałkaahí daʼnį́ʼ. Biinis biyiidiʼ kǫ́ʼ hólǫ́ʼígíí, háʼshį́į́h nahótʼį́į́hgo tsé lava nilį́į́hgo hánagoh (Yéigo akwii nátʼį́į́h)




#Article 56: Mókiwii (280 words)


 bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ (mercurius). Kéyah Mókowii wolyéígíí éí Jóhonaaʼéí bitsį́į́di siʼą́ʼ, áádóó biaxial tilt ałdóʼ ałtsiisi, áádóó díí kéyahígíí ałtsiisi. Mókiwii éí Jóhonaaʼéí 87.969di yiiniʼnádah (87.969 jį́, Nahasdzáán bikáaʼgi anáʼatʼááhígíí beeʼbinéélą́ą́h). Mókiwii biaxial tilt ałtsiisiʼígíí biniiná táadi niʼnábaał jóhonaaʼéí naakidi yiinádahgoʼ. Mókiwii jóhonaaʼéí yiitʼį́į́hgiʼ yiigááłgoʼ tʼáá 43 arcseconds per century; díí akwii náʼtʼį́į́hgoʼ éí Hastiin Albert Einstein yeeʼdintʼą́ʼ. Naaltsoos bikáaʼgi General Theory of Relativity wolyéego yaʼhalné .
Nahasdzáán bikáádę́ę́ Mókiwii jiʼnééłį́ʼgoʼ tʼáá yéigo yiitʼį́ʼ (−2.3–5.7 magnitudegi yiitʼį́ʼ), akónidiʼ łáhdi éí Mókiwii dooyiitʼį́ʼdaʼ łééh. Díí éí Jóhonaaʼéí adéísdį́į́hígíí biyiidi siʼą́ą́hgoʼ biniiná dooyiitʼį́ʼdaʼ, Jóhonaaʼéí ałtsó iigááhgoʼ ałdóʼ tʼéiyá Mókiwii yiitʼį́ʼ łééh.

Ndaʼałkaahí éí kéyah Mókiwii atʼéʼígíí dooʼayoo biłbeedaʼhozindaʼ, Nahasdzáán bikáá doo beeʼadéístʼį́ʼ beeʼneelį́į́hgoʼ áádóó hálziidígíí átʼé beeʼhozin. 1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí bidoochiid nahasdzáán bikáádę́ę́, áádóó éí Mariner 10 wolyéego Mókiwii yikáaʼdi ałhénaʼtáʼ áádóó aadi Mókiwii bikáaʼgi anólinígíí ʼayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. 45% bigáágoʼ ayiilá, (1974–1975 biyihah yę́ędą́ą́ʼ) áádóó MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼígíí Yas Niłtʼéés 14, 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ łáh doo kéyah ayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. Díí éí 30%go ayiilá, áádóó 2011 biyihahgo éí MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼiiʼ, akóhgoʼ naʼtáá áádóó éí ałtsó ayiiniilá.

Mókiwii bikáaʼgi anoolinígíí éí tʼáá Ooljééʼ bikáaʼgi anoolinígíí átʼé. Kéyah bikáaʼgi diwool áádóó adaʼhosdzáʼ, áádóó łahgo éí daʼdziigáí. Niłchʼiʼ éí ałtʼááʼiʼ áádóó Mókiwii biʼooljééʼ éí adein. Áádóó Mókiwii biyiidiʼ éí béésh hólǫ́ áádóó díí naalkáágoʼ akwii tʼéígoʼ beeʼhózin (Mókiwii biMagnetic field hólǫ́ʼnígíí beeʼbeeʼhózin béésh hólǫ́ʼígíí). Díí Mókiwii bimagnetic fieldígíí bineelʼą́ą́hgoʼ, 1% beeʼalah; Nahasdzáán bimagnetic fieldígíí tʼáá achʼį́ʼ 1% beeʼ . Áádóó Mókiwii aniiłdasígíí éí Mókiwii biyiidiʼígíí nitsáʼ áádóó ałhiineestíʼgoʼ siʼááh. Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí beeʼiinéélą́ą́hgo, Mókiwii bikáaʼgi 90–700Kgo anaalkiʼ (−297 °F dóó 801 °Fjíʼ nidiilkíʼ, −183 °C dóó 427 °Cjí nidiilkíʼ) .




#Article 57: Tábąąstííntsoh Danilínígíí (114 words)


Tábąąstííntsoh éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahhí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi tádiin dóó baʼąą dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Pinnipedia deiłníigo dayózhí; díí saadígíí éí bikeeʼ yee ndaʼałkǫ́ǫ́ʼígíí óolyé.

Tábąąstííntsoh éí tónteel dóó beʼekʼid bibąąhgi dahiná. Tábąąstííntsoh bijaaʼ dahólónígíí éí niʼgóó naaldloosh dóó táyiʼji ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ. Tábąąstííntsoh bijaaʼ ádaadinígíí éí tʼóó bigaan yee naaldeeh, áko éí łáháda nihookááʼ naakai.

Tábąąstííntsoh éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí łigaigo daalkizh; bitsʼíís éí 4–13di adéesʼeez áníłtso; 155–8,000 dahidídloʼ áníłdáás. Nááná éí bigaan nteel; bitseeʼ éí doo nineez da.

Tábąąstííntsoh éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí haalzheehgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ; nááná éí chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ; łaʼ tábąąstííntsoh éí tsídii naʼałkʼaiʼí dóó níyolgi naatʼaʼígíí deilghał.




#Article 58: Séwes (177 words)


 bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ (cerēs). Séwes éí kéyah ashdlaʼ góneʼ yiisdzó jóhonaaʼéídę́ę́ʼ beeʼwooltaʼgo. Kéyah Séwes wolyéígíí éí ałtsiisgo oolyé (kéyah chilí átʼé: tʼáá yéigo aaʼoohgoʼ ą́ą́hłtsó). 1 Céwes wolyé nitʼę́ę́h, áádóó bizhí łahgo aalyá, díí éí Séwes wolyéego aalyá. Díí kéyah éí tʼáá yéigo aaʼoohgoʼ anį́į́łtsóʼ áádóó Yágháhookáán biyidiʼ tsé Jóhonaaʼéí binaagoʼ ałhééntʼiʼígíí bitáádi siʼą́ą́h (Asteroid belt bitáádi siʼą́ą́h). Yas Niłtsʼéés 01, 1801 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah hadeilį́į́. Hastiin Giuseppe Piazzi kéyah hadeilį́į́ áłtsé.

Séwes ałnį́į́h goná bineelʼą́ą́hgoʼ éí 950 km (590 mi) aniiłtsó, naaná azhą́ą́ ałtsíísi nidiʼ aniiłdasígíí éí yéigo nidaz, łaʼ tsé nidaʼnidę́ę́hígíí éí doo haʼzhǫ́ǫ́ʼ daʼnidazdaʼ .

Ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgoʼ éí Séwes nimaaz, áádóó łáhjįʼ tsé Asteroid belt binidaʼnidééhígíí éí doo ałhééłtʼééhgoʼ nimaazdaʼ (daʼdigiizgoʼ). Kéyah Séwes bikáaʼgi éí tó dóó tin dóó niłchʼiʼ daʼditłééʼígíí hólǫ́ (baʼnitsá hakéésgoʼ áádóó naalkááhgoʼ). Áádóó Séwes biyidiʼ éí tsé beeʼaalyáʼgiʼ átʼé, áádóó tin ałdóʼ bitáágiʼ átʼé, naaná tó nitéél daʼtsí biyaadi hólǫ́ .

Binitʼąątsoh 27, 2007 biyihah yę́ędą́ą́ʼ NASA Down yágháhoníkáán yiinaatʼáʼígíí yidéí diizhchid. Díí éí tsé Vesta wolyéígíí yaʼnantá biniiyéʼ áádóó 2011–2012go aadi dootʼáʼ, áádóó Séwes yaʼnaadootʼá 2015go.




#Article 59: Chééwokii Dineʼé (248 words)


Wááshindoondę́ę́ʼ éí táaʼgo Chééwokii biWááshindoon yííłchʼį́ daʼnidin bį́į́h (bilagáana bizaadjí éí federally recognized wolyéego yoozhí). Díí Chééwokii táaʼgo daʼshijááʼígíí éí Cherokee Nation Halgai Hóteel Hahoodzojiʼígíí (éí -gi), Chééwokii Kentucky hoolyéedi áádóó Chééwokii North Carolina hoolyéedi kéédahatʼínígíí (éí -gi).
 

Naakigo hané silá, łaʼ éí Chééwokii adaʼnį́: díí éí Ashdlago Tó Daʼhidéíyį́ʼ dę́ę́go iidlééh, áádóó aadi bílaʼashdlaʼí/bitsįʼ yishtłizhii kédaʼhatʼį́ʼígíí Iroquoian bizaadjí yéí yadałtí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ooldaʼ daʼnį́į́hgo baʼdahané. Naaná ndaʼałkaahí nitʼąąʼ ninadaʼałkááhgo ałdóʼ Ashdlago Tó Daʼhidéíyį́ʼ dę́ę́go iildéí daʼnį́į́hgo baʼdahané; díí éí Chééwokii Sáanii dóó hastóí naasdazlį́į́hígíí nidéídiłkidgo akwii tʼéigo naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼashchį́go aalyá. Díí kįtsiil naaznilígíí éí bitsįʼ yishtłizhii adaʼyiilá, Mísísípiian culture (Mississippian culture) wolyéego beeʼwoozhí.

Díí kįtsiil naaznilígíí tʼoh áłtsé hadéílį́į́h yę́ędą́ą́ʼ ndaʼałkaahíʼ adaʼnį́į́hgo, díí Chééwokii Dineʼé bizási adaʼyiilá daʼnį́į́hgo naaltsoos beeʼnidaʼnéízdéí. Áádóó 1901 biyihah doo kwiishdę́ę́ díí kįtsiil naaznilígíí nidaalkáágo bitsą́ą́doo beeʼdéítʼą́, díí éí Moiskogii dineʼé bizási adaʼyiilá hadoonį́į́hdiʼ.

Nitʼąąʼ nahané ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgo éí azhí Rechahecrians/Rickahockans éí bitsįʼ yishtłizhii bizaad Eriechronon/Erielhonan asdą́ą́ biłʼałhééłté (Bitsį yishtłizhii Erie tribe daalyéʼígíí). Nitʼąą ninaalkááʼgoʼ éí bitsį yishtłizhii Rechahecrians/Rickahockans daalyéʼígíí Tooh Ííwii (Lake Erie) wolyédę́ę́ʼ nidaʼhazná. Aadi bitsįʼ yishtłizhii Iroquois Five Nation agháá daʼhódéístʼąąʼ, 1654 biyihah yę́ędą́ą́ʼ akwii daʼhotʼį́į́hdiʼ. Nitʼąąʼ ndaʼałkaahí Hastiin Martin Smith anį́į́hgoʼ, Bitsįʼ yishtłizhii chʼiʼ daʼbiʼiizhiiʼígíí Virginia hoolyéejiʼ nidaʼhazná (1986: 131–32). Łaʼ ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgoʼ éí díí bitsįʼ yishtłizhii chʼiʼ daʼbiʼiizhiiʼígíí éí Chééwokii akwii daʼbidiilyáʼ.

Bilagáana Virginia hoolyéegi nidaʼhaznáʼígíí éí Chééwokii yiił ałhiidiʼnináʼ adooléʼ ałgháádaʼ yiinííł áádóó choʼdaʼ hoolį́į́hgoʼ haʼhoolzhiizh 1690s doo. 1690 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana Virginia doo nidaʼkáíʼígíí Chééwokii yitááyaʼ, aadi Chééwokii naalté bitsįʼ yishtłizhii daʼnilį́į́hígíí bilagáana biichʼį́ʼ nidaʼhaaznį́į́h.




#Article 60: Náshdóítsoh noodǫ́zígíí (137 words)


Náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí náshdóítsoh tʼáá ałtso yilááh áníłtso: Náhookǫsjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi náshdóítsoh noodǫ́zígo dahólónígíí éí łaʼtsʼáadadi adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí 660 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Díí náshdóítsoh éí dibéłchíʼí dóó łitsxogo naashchʼąąʼ áádóó éí łizhingo noodǫ́ǫ́z; biteeldę́ę́ʼ éí łigai.

Łaʼ náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí tʼóó łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; díí éí naaldlooshii daʼnílʼį́įgi (Naʼazhǫǫsh Hatsoh da) yitʼį́ — tłʼóoʼdi éí łáháda dahólǫ́.

Náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí alghałgo naaghá — Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ náshdóítsoh éí tábąąh béégashii dóó bisóodi ałchiní dóó ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí yilghał; náánáłahdi éí bįįh dóó deeteel dóó chį́į́h naatsʼǫǫdí haalzheehgo naaghá. Nááná éí tsintahgi dóó hodíłchʼilgi naaghá, áádóó éí tłʼéeʼgo naalzheeh łeh.

Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí náshdóítsoh noodǫ́zígíí ndaʼnilkaad (dibé dóó béégashii nahalingo) áádóó bitsįʼ yitsʼą́ą́dóó azeeʼ ádeilééh. Łaʼ bílaʼashdlaʼii éí náshdóítsoh noodǫ́zígíí bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.




#Article 61: Kááʼtsʼiní (115 words)


Kááʼtsʼiní éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá dahólǫ́; áádóó éí tábąąhgi dóó bisti dahólǫ́ǫgi naakai łeh.

Kááʼtsʼiní bitsʼíís éí łibá dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ, áádóó éí 30di asdzoh (tʼááłáʼíidi adéesʼeez) ádaníłnéez łeh; łaʼ éí dantsxaa, náánáłaʼ éí tʼóó ashdlaʼdi asdzoh ádaníłtso.

Kááʼtsʼiní éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo dóó chʼosh deildeełgo naakai; łaʼ éí tʼóó wáláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii deildeeł.

Diné Bikéyah bikáaʼgi kááʼtsʼiní hólónígíí éí ndaʼałkaahí bikʼehgo Dasypus novemcinctus wolyé. Tʼáá díí tʼéiyá kááʼtsʼiní W.B.A.di hiná. Akałii Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí.

Díí kááʼtsʼiní éí tłʼéeʼgo naagháa łeh, áádóó éí tʼáá sahdii naagháa łeh. Wáláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii ayóo yildeeł. Bitsʼíís éí 15–20di asdzoh áníłnééz, áádóó éí 12–22 dahidídloʼ áníłdáás łeh. Nááná éí naʼageed, áádóó éí jį́įgo baʼáandi (niʼtátʼah) ałhosh.




#Article 62: Tsinaʼayąʼii (109 words)


 (éí doodaiiʼ éí Tsinʼahighánii) éí nahasdzáán bikáaʼgi dį́įʼdi dimííltsohgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Isoptera deiłníigo dayózhí.

Azhą́ díí chʼosh wáláchííʼ ndahalin ndi doo wáláchííʼ ádaatʼée da mdash; chʼoshtsoh dóó naakaii náásééł dah yikahjįʼ atah daasdzoh.

Tsinaʼayąʼii éí łigaii dóó łitsogo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daalzhin ałdóʼ); deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí. Tsin, dííłdzid, dóó atʼąąʼ deiłchozhgo naakai; łahda łeezh dóó naaldlooshii bichąąʼ deiyą́ ałdóʼ.

Tsinaʼayąʼii éí wáláchííʼ dóó tsísʼnági átʼéego dabighan ádeilééh; łaʼ éí bighan nihookáaʼgi ádeilééh, náánáłaʼ éí tsinlátahgi dahiná. Tʼáá díkwíidi dimííltsoh tsinaʼayąʼii díí bighanígíí yiyiʼ dahiná.

Tsinaʼayąʼii biyázhí éí bitʼaʼ dahólǫ́, áko éí bighan ániidígóó ndaatʼá. Éí bikʼijįʼ bitʼaʼ ádaa deidiiljooł.




#Article 63: Dééłgai (116 words)


Dééłgai éí tábąąhgi dahiná; nihookááʼ naakai dóó táłkáaʼgi ndaalʼeeł. Haigo éí honeezílígóó ałnáádaatʼaah łeh. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dééłgai doo dahólǫ́ǫ da.

Dééłgai éí Táłkáaʼgi Tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí naalʼeełí tʼáá ałtso yilááh ádaníłtso. Bitsʼíís éí 60di asdzoh áníłtso łeh, 33 dahidídloʼ áníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dééłgai dahólónígíí éí łigaigo ndaashchʼąąʼ łeh; bijáád éí łizhin dóó bidaaʼ łizhin dóó łitso. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dééłgai dahólónígíí éí daalzhin ( Dééshzhiin baa yídíiłtah); Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó deełgai dahólónígíí éí bikʼos dóó bitsiiʼ łizhin dóó bíchį́į́h dah łichííʼ.

Dééłgai éí daʼałchozhgo naakai: táłtłʼááh chʼil dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh łeh (łahda chʼał yázhí deilghał ałdóʼ).




#Article 64: Chʼosh chʼééh digháhii dóó Chʼoshłóóʼ (181 words)


Chʼosh chʼééh digháhii dóó chʼoshłóóʼ éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 60,000ndash;80,000 ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Gastropoda deiłníigo deiyózhí. Chʼosh chʼééh digháhii éí tąądee naagháhii daolyé ałdóʼ; łaʼ Diné éí díí chʼosh néʼéshjaaʼ binéʼéshtił deiłníigo deiyózhí.

Díí chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí; ńléidi éí ádaadin).

Chʼosh chʼééh digháhii dóó chʼoshłóóʼ éí ałʼąą ádaníłtsogo dahólǫ́; chʼosh chʼééh digháhii éí nihookááʼ naakai łeh, chʼoshłóóʼ éí táłtłʼáahdi dóó táyiʼjiʼ naaldeeh; niʼgóó ndaakaiígíí éí 0.5ndash;2di asdzoh ádaníłnéez łeh. Táyiʼjįʼ chʼoshłóóʼ łaʼ éí yéigo daantsxaa, náánáłaʼ éí chʼosh doo yitʼíinii atah dahólǫ́, áko éí tʼáá díkwíí millimeters tʼéiyá ádaníłtso.

Chʼosh chʼééh digháhii łaʼ éí bitsʼaʼ dahólǫ́; díí éí Káálsiiyin bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ályaa, áádóó éí yisdiz łeh.

Niʼgóó chʼosh chʼééh diikáhii éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh; chʼoshłóóʼ éí ałʼąą áádaateełii; łaʼ éí daalkizh dóó dinéesdǫ́ǫ́z ałdóʼ.

Chʼosh chʼééh digháhii dóó chʼoshłóóʼ éí tʼáá ałtso daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai. Chʼoshłóóʼ éí tsé yikáaʼgi chʼil naazkaadígíí deiłchozh łeh; niʼgóó chʼosh chʼééh digháhii éí tsin bitáshtʼóózh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh ałdóʼ. Łahda éí dííłdzid deilghał.




#Article 65: Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí (123 words)


Naakaii Łizhiní Bikéyah beʼałníiʼdi  dahinánígíí éí Panthera pardus daolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí. Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí bikáaʼgi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi éí dahólǫ́ ałdóʼ, áko ndi ńléidi éí doo tʼóó ahayói da (ałkʼidą́ą́ʼ éí ńléidi tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ jiní).

Díí náshdóítsoh éí tsintahgi dóó tłʼoh naazkaadgi naaghá, áádóó éí tábąąhgi hináa łeh; nááná éí tłʼéeʼgo tʼáá sahdii naagháa łeh. Díí naaldlooshii éí tsxį́įłgo náádílwoʼ (łahda 36go da mph náádílwoʼ), áádóó éí tsinlátahgi naaghá ałdóʼ.

Náshdóítsoh łikizhígíí éí yishtłʼizh dóó łitsxogo naashchʼąąʼ dóó łizhingo łikizh; biteeldę́ę́ʼ éí łigai; nááná éí bijáád nineez dóó bijaaʼ áłtsíísí. Bitsʼíís éí 3ndash;6.25di adéesʼeez áníłtso; bitseeʼ éí 2ndash;4di adéesʼeez áníłnééz; 82ndash;200 dahidídloʼ áníłdáás.

Díí náshdóítsoh éí tééh łį́į́ʼ dóó jádítsoh dóó mágí haalzheehgo naaghá; łahda hazéí dóó naʼashǫ́ʼii yilghał ałdóʼ.




#Article 66: Łéʼétsoh (150 words)


Łéʼétsoh éí Binááʼádaałtsʼózíidi hadahóólįįd mdash; ałkʼidą́ą́ʼ léʼétsoh kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi doo dahólǫ́ǫ da ńtʼę́ę́ʼ. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyah mdash; ńléidi éí ádaadin.

Łéʼétsoh éí ákwíí shį́į́  ałʼąą átʼé: ndaʼałkaahí ádaaníigo łéʼétsoh éí hastą́diin dóó baʼąą dį́įʼgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́ daaní. Łéʼétsoh łizhinígíí (Rattus rattus wolyéhígíí) dóó łéʼétsoh łichíʼígíí (Rattus norvegicus wolyéhígíí) éí bééhoʼdilzin mdash; díí léʼétsoh éí bílaʼashdlaʼii dabighanígíí yiyiʼ dóó bikindi tʼóó ahayóí.

Łéʼétsoh éí naʼastsʼǫǫsí ndahalin, ákó ndi éí naʼastsʼǫǫsí yilááh ádaníłtso; bitsʼíís éí 8–11di asdzoh áníłnéez łeh. Bitseeʼ dóó bijáád éí doo daditłʼo da łeh.

Łéʼétsoh éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; chʼil binááʼ dóó bikétłʼóól deiłchozh; chʼosh yázhí dóó dzidzé deildeeł. Łahda tsídii yázhí dóó tsídii biyęęzhii deilghał; tábąąhgi léʼétsoh dahinánígíí éí łóóʼ deilghał ałdóʼ.

Binááʼádaałtsʼózí bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí łéʼétsoh bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádeilééh. Nááná  łaʼ bílaʼashdlaʼii éí łéʼétsoh bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.




#Article 67: Naʼastsʼǫǫsí (217 words)


Naʼastsʼǫǫsí éí ákwíí shį́į́ ałʼąą átʼé: ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Mus dóó Peromyscus dóó Sigmodontinae deiłníigo dayózhí.

Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí naʼastsʼǫǫsí hadahóólįįdígíí éí Peromyscus daolyé, ndaʼałkaahí bikʼehgo, áádóó éí 55 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé.

Díí naʼastsʼǫǫsí éí binááʼ ntsaa, áádóó éí dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ; bijáád dóó biteeldę́ę́ʼ éí daalgai łeh. Bitsʼíís éí 3–6di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 2–8di asdzoh áníłnééz dóó ditłʼoʼ.

Díí naʼastsʼǫǫsí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeełgo naakai.

Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsí éí Mus daolyé, ndaʼałkaahíkʼehjí. Ndaʼałkaahí ádaaníigo díí naaldlooshii éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hadahóólįįd daaní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼdi dahólǫ́  — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Díí naʼastsʼǫǫsí éí 40go da ałʼąą átʼé.

Díí naʼastsʼǫǫsí tsintahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh, áádóó éí bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaaʼígi ałdóʼ naakai. Azhą́ nihookááʼ naakai łeh ndi, łahda ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ dóó tsinlátahgi naaldeeh ałdóʼ.

Díí naʼastsʼǫǫsí éí ałʼąą áátʼeełii: łaʼ éí daalgai, łaʼ éí daalbá, náánáłaʼ éí daalchííʼ. Bitsʼíís éí 2–5di asdzoh áníłnééz, bitseeʼ éí bitsʼíís aheeníłnééz.

Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsí éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai.

Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi naʼastsʼǫǫsí dahólónígíí éí Sigmodontinae-jįʼ atah daasdzoh. Łaʼ éí łéʼétsohgi ádaníłtso dóó naadoobooʼíinii ndahalin. Bitsʼíís éí 3–10 áníłnééz, áádóó éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh.

Tʼáá díí tʼéiyá ndaʼastsʼǫǫsí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai: łahda naaldlooshii yázhí (naʼashǫ́ʼii da) haalzheeh.




#Article 68: Dziłíjiin (119 words)


Dziłíjiin bikáaʼdi tsékǫʼ hagédiʼígíí éí Peabody Western Coal Company hadaʼagédigo biniʼdanish. 1960’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ tsékǫʼ hagédiʼgo bidaʼdeizhnish áádóó éí 8 míiltsoh tons aneelʼą́ą́hgo tsékǫʼ hadeigédigo ninahah (Tsékǫ low-sulfur thermal coal wolyéígíí hagédi). Naaki ałą́ą́h átʼéego tsékǫʼ ahiigééh; Łaʼ éí Kǫʼ naʼałbąąsii bee ahiigééh, díí éí Dziłíjiin doo Naʼníʼá Hótsaadi atsiniltłʼish bá hooghanjiʼ naʼhagééh (Navajo Generating Station). Áádóó łaʼ éí slurry pipeline wolyéego bee ʼahiilʼééł, díí éí tó dóó tsékǫʼ ałtáʼgo Mohave Generating Stationgo iilį́į́h nitʼę́ę́h. Mohave Generating Station éí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi siʼąh, aadi kin daʼshijááʼígíí Laughlin bigáádiʼ oolyé. 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Mohave Generating Station daʼdéélkáál, díí éí łeeyiʼdi tóhígíí (Navajo Aquifer (N-aquifer)) yaaʼadi néésʼą́ą́hdiʼ anį́į́hgo naaltsoos beeʼniiltsooz.

Dziłíjiin yaʼniʼáahgiʼ éí Oozéí kéídaʼhatʼį́ʼ. Áádóó tʼáá akwééʼiʼ tsé daʼgiʼ dabighan.




#Article 69: Hwéeldi (1124 words)


Naakáí Łibáʼí nihiitáá daʼhaznáá doo kwiishdę́ę́ adooleʼéʼ biniiná saad nidaʼhadlééh áádóó anaa nidaʼhodlééhgo baʼhaʼooldééh. Iiyiisígíí éí kéyah biniiná saad hólǫ́ áádóó Naabeehó adooleʼéʼ déínį́į́hgo beeʼbikʼíʼ daʼhótʼáá (táá ałtsó Naabeehó daʼąnį́į́hgo baʼyatíʼ). Naakáí łibáʼí bitsįʼ yishtłizhii bikéyah yééadiʼdaʼhósnį́į́h áádóó bitsįʼ yishtłizhii naadlóʼ doolééł daʼnizingo yiicháá daʼnizin. Naaldlooshii naʼnilkáád naʼhólingo bitsįʼ yishtłizhii yaʼnitsíʼdakéés.

Áádóó bilagáana nihiitáá daʼhaznáá dooʼ éí yéigo saad naadaʼhasdlį́į́h, akó ndi bilagáana éí Manifest Destiny wolyéego binidaʼhatʼáʼgo niiyaʼ. Díí Manifest Destiny wolyéígíí éí bilagáana binaʼhatʼá, kéyah tʼaa átʼé bilagáana yéébóʼholnį́į́h doolééł nį́láʼ, áádóó bitsįʼ yishtłizhii éí nashkwii doolnííłníʼláʼ. Íidą́ą́ beeʼhazʼáanii Indian Removal Act wolyéego adaalyá. Díí beeʼhazʼáanii éí bitsįʼ yishtłizhii beeʼyiljiizh áádóó bitsįʼ yishtłizhii bikéyah beeʼnitʼį́ʼgo baʼnaʼaldééh. Naaná łaʼ bilagáana iidą́ą́ bitsįʼ yishtłzhii ałtsíísigo kéyah baʼhádaʼdoodzo (kéyahígíí reservation wolyéego) yaʼadaʼyiilá áádóó beeʼhazʼáanii Indian Removal Act binikáá góneʼ ethnic cleansing baʼnaʼasdé. Kéyah bitsįʼ yishtłizhii bigáá dastʼáánigiʼ éí bilagáana yééʼadidaʼhosniʼ áádóó bizhí yikáá ayiilá. Bilagáana Americans daʼnilį́ʼnigiʼ binitsá háʼkéés éí bitsįʼ yishtłizhii naasgo adéín doolééł. Bilagáana Hastiin Francis Parkman naaltsoos bikáaʼgi ayiilá, yas naalyį́į́h naʼhalingo adéín doolééł naasgo; Bilagáana-American bidzil éí doobóʼhónéíʼąąhdaʼ, kʼad éí ʼeʼeeʼaahjigo yiikáá dooníʼ kwii nihósingo.

Bilagáana Yootó Hahoodzojiʼ nidaʼhaznágo, bitsįʼ yishtłizhii (Dziłghą́ʼí, Beehai, Naałání, Nóódaʼí, Kiisʼáanii, Naashgalí, áádóó Naabeehó) dóó Naakáí dinéʼiʼ ałhééʼdaʼnitʼį́ʼ áádóó ałchʼįʼ nidaʼdibaʼgo yaʼnákaiʼígíí yaʼakwiidaʼnizį́ʼ. Naabeehódę́ę́ʼgo yiinééłnígo éí ałʼááh dineʼé Naabeehó bikéyah bikáájíʼ daʼdahnééhígíí najį́ʼ kwii nidaalnį́į́ʼ áádóó Naabeehó bilį́į́ bitsáá daʼnitʼį́į́hgo biniiná, Naabeehó akéí nidaʼdibaʼ nitʼééh. 1846 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana Yootójiʼ chʼiʼdaʼházná. 1846 dóó 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí tʼáá yéigo anaa házlį́į́ (yéigo ałkéjiijáʼgo baʼnaʼaldééh), díí éí Naabeehó dóó Wááshindoon bisiláołtsooí áádóó Naakáí bisiláołtsooí (civilian militia wolyéígíí) ałkʼiʼnéíjáʼ. Díí Naakáí Naabeehó tʼáá yéigo déíjoołá áádóó yéigo yiikʼiʼjį́ʼ daʼnilį́ʼ.

Tʼáátsoh 29, 1858go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó bilį́į́ nidéístsééd, Tséhootsooídi, áádóó éí biniiná Naabeehó naakáí łizhiní hastiin daʼyiisįįʼ (Yaʼiishjaashtsoh 12, 1858 yę́ędą́ą́ʼ naakáí łizhinii daʼyiisįįʼ). Díí naakáí łizhinii éí bilagáana Hastiin Major Brooks binaalté nilį́ʼ nitʼééh. Tʼááchil 30, 1860 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tséhootsooídi siláołtsooí bikin bikʼiʼ daʼazná; díí éí 1,000 ánéelą́ą́ʼ Naabeehó siláołtsooí bikin yiikʼiʼ daʼhiizná. Hastiin Chʼil Haajiní (Manuelito) dóó Hastiin Dághaaʼ (Barboncito) yiinaʼhóʼááhgo akwiidaʼ hótʼį́į́diʼ, biniináʼígíí éí:

Atsá biyaazh 15, 1861 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos bikáaʼgi ałhaʼdeetʼaah bikáá aalyá, íidą́ą́ naaltsoos bikáaʼgi ałhaʼdeetʼaahígíí éí Naabeehó bikéyah biʼoh aalyá (1/3 kéyah beeʼbiʼoh aalyá). Woozhchʼį́į́d 1861 biyiihahgo Naakáí Hastiin José Manuel Sánchez dóó 52 Naakáí Naabeehó biłį́į́ʼ bitsą́ą́ anǫǫlkáád nitʼę́ę́h, akǫndi Hastiin Captain Wingate dóó Wááshindoon bisiláołtsooí łį́į́ʼ nidéíʼneiskáádi (Naabeehó baʼ). Íidą́ą́ Hastiin José Manuel Sánchez daʼjiisįįʼ. Áádóó naʼhódoonáʼgo éí Naakáí Naabeehó nidaʼniiłkáádiʼígíí yaʼtį́ʼ hiikáí, díí éí Dził kí Hózhóoniidi. Áádóó naanáłágo éí Naakáí dóó kiisʼáanii Naabeehó yiikʼiʼjįʼ nidasbaaʼ áádóó 12go Naabeehó deisná.

Biniʼantʼąąʼtsózí 09go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ Naakáí Hastiin Lt. Col. Manuel Antonio Chaves (Yootó Hahoodzo biVolunteer Militia) naatʼaanii abidiilyá, díí éí Shash Bitooʼgi siláołtsooí bikin siʼáánigi. Biyaagi nidaalnishígíí éí 7 officers daʼnilį́ áádóó 203 siláołtsooí. Naas hódéíshzhiizhgo éí Hastiin Manuel Antonio Chaves yáʼátʼééhgo naatʼáanii nilį́ʼ bidiiníʼgo bikʼéʼ hóstʼáá, biniináʼígíí éí chʼiyaan adóóleʼéʼ Naabeehó yiitéʼnį́į́hgo yaʼnaagáá bidiníʼ áádóó siláołtsooí ałdóʼ doo akʼéʼ daʼhóółį́ʼda dazlį́ʼ. Biniʼantʼąątsoh 10go yoołkááłgo éí łį́į́ʼ ałgáá dikáago baʼnidiildéí áádóó éí banaʼaldééhgo táá yiiskąąʼ. Naaná beezhee hólǫ́ʼniʼ ałdóʼ aadi daʼdlááhgo baʼnaʼaldééh, Hastiin Manuel Antonio Chaves yéélą́ aslį́į́hgo akwii tʼéíígo baʼnaʼaldééh. Áádóó saah hazlį́ʼgo Naabeehó dóó siláołtsooí ałkʼiʼjéé áádóó beeʼeldǫǫh łaʼ yiidéísdǫǫhgo táá oosdéíʼ. Áádóó 200 ánéelą́ąʼgo Naabeehó siláołtsooí yiʼkʼiʼjééhgo yaʼnidiikáí, áádóó siláołtsooí beeʼeldǫǫh déídeisdǫǫhgo 12 Naabeehó neezná áádóó 40go éí daasná. Akwiidaʼ hótʼį́ʼdiʼ doo bikʼíʼjįʼ Hastiin Gen. Edward Canby naaltsoos yiyiikééd. Díí éí Hastiin Chaves naaltsoos beeʼkééd, ákó ndi áádóó naaltsoos ayiiláda. Éí biniiná; Hastiin Chaves atsá bidooltʼé áádóó éí Hastiin Captain Andrew W. Evans akiʼ kééh iiyá. Áádóó Hastiin Chaves éí Beeʼeldííldahsinilgo aaná biʼdoolá, áádóó éí siláołtsooíjiʼ aahwiinítʼį́ bá hooghanji baʼhwį́į́stʼį́ʼdiʼ.

Dį́į́ nahaigo éí Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní nidaʼaskáá (Congressional committee wolyéego nidaʼaskáá), díí éí Hwéeldi Naabeehó awaalyáʼiʼ daʼnilį́ʼígíí naaskáá. Áádóó Shash Bitooʼdi aadaʼ hótʼį́į́hdiʼígíí ałdóʼ naaskáá. Éí naʼaskááʼiʼgiʼ 20 éí doodaiiʼ éí 30 Naabeehó naastsééd beeʼeldlǫǫhtsoh howitzers wolyéígíí beeʼ. Áádóó nidaʼalkáágo ałdóʼ siláołtsooíłá naʼbidiikidgo anį́į́hlá, Łaʼ siláołtsooí Naabeehó asdzani dóó baʼałchiʼní néístsééd. Akáʼajiilyééd nitʼééh, Hastiin Lt. Ortiz doodaiiʼ hódiinį́į́hdiʼgo biniiná áádóó akáʼajoolwodaʼ. Áádóó Atsá biyaazh biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Manuel Chaves siláołtsooí 400 ánéelą́ąʼgo, Naabeehó bikéyah bikáágo téídiʼéézh áádóó éí aad siláołtsooí Naabeehó yiikʼiʼjįʼ nidaazbaaʼ. Wááshindoondę́ę́ʼ tʼáá dooʼbeeʼlą́ʼ alééhgo.

Nidaʼhadzid yę́ędą́ą́ʼ ałdóʼ bilagáana tʼáá biʼałkʼiijééʼ (Civil War wolyéego beeʼwoojí, bilagáana bizaadjí), iidą́ą́ Bilagáana-Confederate daalyéʼígíí Yootó Hahoodzodi bisiláołtsooí yiikáí (akwééʼiʼ nitʼą́ą́ nahanéʼiʼgiʼ éí bilagáana tʼáá bidaʼhógą́ą́). Akwéé yihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisáołtsooí ahjígo binaanish hazlį́ʼ, áádóó éí Naakáí dóó ałʼąąh dineʼé Naabeehó yichʼiʼ nidaʼbaaʼ. Áádóó Naabeehó nitʼą́ą́ nidaʼdibaaʼgo yaʼnaakáí, Naashtʼézhí dóó Yootójiʼ nidaʼdibaaʼ. Iidą́ą́ bilagáana Hastiin William Hemsley Emory naaltsoos bikáaʼgi Naabeehó yaʼhalné, díí éí Naabeehó tʼáá yéigo Naakáí yikʼé daʼdidlį́į́h (Naakáí tʼáá chʼééh adaʼjí tʼį́ʼ łééh) áádóó éí biniiná Naabeehó lords of New Mexico yiiłnį́go yoozhí. 1862 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bilsáołtsooí, Bilagáana-Confederate sáołtsooí Yootódę́ę́ʼ baʼchʼiʼ dazhjéé. Díí éí Akałii Bikéyahjigo baʼandaazhjéé. Áádóó éí Naabeehó bikʼíʼjigo daʼdéízhnish.

Hastiin Gen. Canby Hastiin Agent John Ward Naabeehó bikéyahgo hané yiił áyiiłá, díí éí Naabeehó Wááshindoon bisiláołtsooí bikʼiʼ daʼdéízʼį́ʼ doolééłígíí kin Cuberojįʼ (Tsékʼiz Tóhí) nidaʼhadoonééł. Áádóó Naabeehó áádóó kin Cuberodi nidaʼhaskáíʼígíí éí anaa daʼnilį́į́hgo baʼnitsá hakéés doolééł. nį́į́hgo Naabeehó yiitááyá. Bilagáana iidą́ą́ Naabeehó éí tʼááłáʼagi daʼbighan doolééł, Kiisʼáanii nahalingo. Díí éí Tʼiisyaakin goná daʼbighan doolééł. Áádóó Niłchʼiʼtsozi biyiiyiʼ yiiziłgo Naabeehó bidineʼé nidaʼbaahígíí Naabeehó biyiichʼą́ą́ niʼnadaʼbaahgo binaanish anaadaʼyiidlá; nitʼę́ę́h Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó daʼniʼį́į́hgo nidaʼbaah daʼnį́ʼgo dahalné. Áádóó éí Niłchʼiʼtsoh biyii yiiziłgo Hastiin Gen. Canby binaatʼaanii naaltsoos yichʼiʼ ayiilá, ...Naabeehó ałtso haʼnéístʼą́ą́go ałtso yiigą́ągo tʼéíyaʼgi átʼé; éí doodaiiʼ éí, ałtso ałgáá niilkáádgo áádóó táá sahdii kéhatʼį́į́hgo alyaago tʼéiyá... (McNitt, pp. 414–429).

Biʼantʼáátsoh 1862 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin James H. Carleton Hastiin Gen. Canby yiitsiiskʼéh góneʼ iiyá. Áádóó iidą́ą́ Hastiin Biʼééʼ Łichíiʼii yiilʼáád. Díí éí Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó bichʼį́ʼ yiilʼáád áádóó Yaʼiishjááshtsoh 20, 1862 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó yiichʼiʼ daʼdéízbaaʼ. Wááshindoon bisiláołtsooí éí scorched earth (military strategy) wolyéígíí chooʼdaʼyoosʼį́į́hdiʼ, díí éí bílaʼashdlaʼí bichʼį́ʼ daʼdibaahígíí bighan, bidádaʼákeh, áádóó bilį́į́ bitsą́ą́ kǫʼ beeʼdadidlíd (bitsʼáá bidaʼhodiʼniil) áádóó naaldlooshii nidaʼniilkáádígíí nidaʼtséédgo oolyé. Military scorched earth tactic chooʼį́į́hgo éí bílaʼashdlaʼí bichʼį́ʼ dazhdi baahígíí dichin beeʼhazhniʼaah. 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ akwii tʼéigo Naabeehółá Wááshindoon bisiláołtsooí bikin naazniilgo ááhooshtʼįįh daʼdinį́diʼgo yaʼakáí aadi.

Áádóó łaʼ Naabeehó tʼáá doo Hwéeldigo nidaaskáída, díí éí Dziłijinii Dineʼé áádóó nidaaskáídaʼ. Naabeehó Shą́ą́ʼtóhí, Tsʼah Biiʼ Kin, Naatsisʼáán, Kʼaiʼbiiʼtó, Tó Nehelį́į́h, Yaaniilkʼid, Łichíiʼii, Béésh Haagééd, Tsinaabąąs Habitiin, Dził łibáíjiʼ Diné dabighanígíí tʼaa doo Hwéeldigo nidaaskáídaʼ. Tʼáá doołágo ałdóʼ Naabeehó tʼáá daʼdzii.

 

Yas Niłtʼéés 1864 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ~8,000–~9,000 Naabeehó Hwéeldigo daʼdiniilkáá (Naaldlooshii nǫǫlkááł naʼhalingo). Áádóó doodazhdiilwóʼígíí éí bilagáana hatáá daʼałdǫǫn áádóó sanii doo hastóí daʼjilinígíí ałdóʼ nidaʼhódiistsééd (Akwiigo shį́į́ Diné baʼdaʼhanéʼ hólǫ́ǫgo átʼé). Naaná łágo éí Naabeehó tó tsénaʼ anoolkáád, aadi tó tséná nidaʼiidlééhgo akwii shį́į́h Dinéłá adein nidaʼhazlį́į́h. 300 tsin sitʼą́ʼ (500 km) anzaadgo Diné naʼneeskáád, 18jįʼ yiiską́ʼ bigáá tʼáániʼ jóógááłgo. Aadi Hwéeldidi éí kéyah 40 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsohgo (104 km²) kéyah bikáaʼgi dahoghan, aadi ~8–~9di mííl Naabeehó kéyah yiikáá daʼbighan. 1865 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Diné daʼtágo 9,022 daʼbighan Hwéeldidi.

Hwéeldi parkígíí biweb site: 




#Article 70: Naalʼeełídaaʼí (101 words)


Bilagáanakʼehjígo éí platypus wolyé; díí saadígíí éí tʼáá íiyisíí Gwíík dineʼé bizaad átʼé (πλατύς + πους), áádóó éí bikeeʼ daniteel óolyé. Bichʼáh Yiisdiisí (Bilagáana Náʼhatʼéʼiiʼtsoh Bikéyahdi kéédahatʼínígíí) bizaadjí duckbill ałdóʼ jiní.

Azhą́ díí naaldlooshii éí bidił sidoi ndi, tsídiigi átʼéego biyęęzhii deiłchí. Naalʼeełídaaʼíi dóó adijiłii bíchį́į́hnézí tʼéiyá daʼałtʼoʼígíí biyęęzhii deiłchíhígíí ádaatʼé dóó kótʼéego biyáázh deiłchí. Ndaʼałkaahí éí monotremes deiłníigo dayózhí.

Díí naaldlooshii bidaaʼ éí naalʼeełí bidaaʼ nahalin; bitseeʼ éí chaaʼ bitseeʼ nahalin; bikeeʼ éí tábąąstíín bikeeʼ nahalin. Dibéłchíʼígo naashchʼąąʼ áádóó bikeeʼ éí łizhin; 1.5–5.5 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí 20di asdzoh áníłnééz; baʼáádígíí 17di asdzoh áníłnééz.

Naalʼeełídaaʼí éí chʼosh dóó łóóʼ yiyą́.




#Article 71: Bíchį́į́h naatsʼǫǫdí (110 words)


 (éí doodaiiʼ éí Chį́į́h naatsʼǫǫdí) éí bisóodi nahalin áádóó éí Shádiʼaahjí kéyah dah siʼánígíí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Tapirus deiłníigo dayózhí; Bilagáanakʼehjígo ałdóʼ tapir jiní.

Díí naaldeehii éí bidił daazdoíjiʼ atah daasdzoh; nááná éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí (łį́į́ʼ, béégashii, dóó tééhoołtsódii) dah yikahjįʼ atah daasdzoh (Ndaʼałkaahí bikʼehjígo Ungulata jiní).

Bíchį́į́h naatsʼǫǫdí ashdlaʼ ałʼąą átʼéego dahólǫ́: Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi bíchį́į́h naatsʼǫǫdí dahólónígíí éí łizhin dóó łigaiigo naashchʼąąʼ; Shádiʼááhdę́ę́ʼígíí éí daalchííʼ; náánáłaʼ éí łibá. Bíchį́į́h naatsʼǫǫdí biyáázh éí bijáád łikizhgo noodǫ́ǫ́z.

Bíchį́į́h naatsʼǫǫdí éí 7di adéesʼeez áníłnéez łeh; 330–700 dahidídloʼ áníłdáás. Hodíłchʼildi dóó tsintahgi hiná, áádóó éí ałchozhgo naaghá; tsin bineestʼąʼ yiłchozh dóó dzidzé yildeeł.




#Article 72: Tsinlátah shash łichíʼígíí (130 words)


Tsinlátah shash łichíʼígíí éí bízhiʼ tʼóó ahayóí. Bilagáana bizaadjí éí Red Panda wolyé; saad panda éí lókʼaatsoh yiłchozhí óolyé daatsʼí. Dáághahii bizaadjí éí Panda Éclatant (panda disxǫsígíí) wolyé. Nááná Panda yázhí, Panda óola bee naashchʼąąʼígíí dóó Mąʼii kǫʼígíí ałdóʼ jiní.

Díí naaldloshii éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo Ursidae daolyéhíjí (shash dayikahjí) atah yisdzoh ńtʼę́ę́ʼ; áádóó éí bikʼijįʼ Procyonidae daolyéhíjí (tábąąh mąʼii dah yikahjí) atah yisdzoh ńtʼę́ę́ʼ. Dííshjį́į́góó éí łahda Musteloidea daolyéhíjí (dlǫ́ʼii ndahalinígíí) atah yisdzoh.

Tsinlátah shash łichíʼígíí éí 56–62 cm (22.05–24.61 in) áníłnééz. Bikąʼígíí éí 10–14 dahidídloʼ áníłdáás, baʼáádígíí éí 7–10 dahidídloʼ áníłdáás. Lichʼíigo naashchʼąąʼ áádóó bitééldę́ę́ʼ éí łizhin; bitseeʼ éí ditłʼo dóó noodǫ́ǫ́z.

Tsinlátah shash łichíʼígíí éí lókʼaatsoh yiłchozh. Łahda dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ dóó ábishjaaʼ yiłchozh; tsídii biyęęzhii dóó chʼosh ałdóʼ yildeeł.

Jį́įgo tsinlátahgi ałhosh; tłʼéeʼgo naaghá.




#Article 73: Shash bítááʼłgaígíí (116 words)


 (éí doodaiiʼ éí Shádiʼááhdę́ę́ʼ shash) éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́; áadi éí dziłtaʼgi (dził Andes hoolyéedi) dóó tsintahgi naaghá, áádóó éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼįʼgo naagháa łeh. Jį́įgo éí baʼáandi ałhosh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Tremarctos ornatus deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá shash Tremarctinae-jí atah yisdzoh).

Díí shash éí bitsʼíís łizhin; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ, áádóó éí bítááʼ hadzígai. Bitsʼíís éí 5ndash;6.5di adéesʼeez áníłtso, bitseeʼ éí dį́įʼdi asdzoh áníłnééz; 310ndash;390 dahidídloʼ áníłdáás.

Shash bítááʼłgaígíí éí ałchozhgo naagháa łeh mdash; tsin dóó hosh bineestʼąʼ dóó atʼaʼ yiltʼąąʼí bineestʼąʼ yiłchozh. Nánáá dáʼákaz łikaní dóó naadą́ą́ʼ dóó chʼil binááʼ yildeeł. Łahda atsįʼ yilghał ałdóʼ; naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, naʼashǫ́ʼii da) dóó bįįh dóó Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí haalzheeh.




#Article 74: Shádiʼááhdę́ę́ʼ náshdóítsoh łikizhígíí (129 words)


Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ  éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo Panthera onca wolyé, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi náshdóí daholónígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso.

Díí náshdóítsoh łikizhígíí éí tsintahgi dóó Hodíłchʼil Níłtsánígíí biyiʼdi tʼóó ahayóí, áádóó éí tábąąhgi naakai łeh; náshdóítsoh łikizhígíí éí doo tʼóó nihookááʼ naakai da — tsinlátahgi naaldeeh dóó táyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ. Nááná éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼįʼgo naakai łeh.

Díí náshdóítsoh éí łitsxo dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, áádóó éí łizhingo łikizh; łaʼ éí tʼóó daalzhin. Bitsʼíís éí 3–6di adéesʼeez áníłnééz, bitseeʼ éí tádiindi asdzoh áníłnééz; 79–350 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.

Náshdóítsoh łikizhígíí éí daʼałghałgo naakai, áádóó éí atsįʼ tʼéiyá deilghał (chʼil hoolʼáágóó doo deiłchozh da); bįįh dóó dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí dóó chį́į́h naatsʼǫǫdí haalzheehgo naakai. Łahda mágí dóó ndilnaʼii ałdóʼ deilghał.




#Article 75: Dįʼ (114 words)


Dįʼ éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dahólǫ́; áadi éí halgaiigi dóó dził bitłʼáahdi dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi dóó tábąąhgi dahiná. Deesdoigi éí ádaadin.

Azhą́ łahda ndaatʼáa ndi, dįʼ éí niʼgóó naakai łeh. Tsintahgi dįʼ dahólónígíí éí haigo tʼéiyá dah náʼásoł — dąągo dóó shį́įgo éí tʼáá sahdii naakai.

Dįʼ éí 12–37di asdzoh ádaníłtso; 11 oz – 14 lbs ádaníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ. Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dįʼ dahólónígíí éí haigo dayiigááh.

Dįʼ éí daʼałchozhgo naakai — tłʼoh dóó chʼil bikétłʼóól dóó tsin bitʼąąʼ deiłchozh. Dįʼ biyáázh éí doo daʼałchozh da; chʼosh deildeeł dóó naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał. Tsintahgi dįʼ dahólónígíí éí tsin biʼiil deildeeł.




#Article 76: Bee Hazʼą́ą Ił Chʼétʼaah (1485 words)


Kótʼéego Hazʼaah: Baá ákohwiindzingo éí ílį́įgo adaanisįikéesgo nihiisílá. Áádóó aheełtʼéego dóó bee niháʼahootʼiʼígíí doo handitʼáago. Bílaʼashdlaʼii éí tʼááʼ ałtsoni bée hółdziłgo beehwiidooʼaał tʼáá nííkʼeh dóó aheełtʼéego bee ahaanitsáhakeesgo éí bee ahihodíneʼenah nahasdzaan bikáaʼgi.

Kótʼéego Hazʼaah: Diné doo ílį́įgo baa nitsahakeesgo adeesdeeʼ éí biniinaa tʼáá naʼníleʼdii ábiʼdilʼí. Biniinaa diné biniʼ dazlį́į́ʼ dóó nahasdzáán tʼáá níítʼéé bílaʼ bee hideeznáá ashdlaʼii tʼáá bíniikʼeh hadeesdzih nízingo bee bá hazʼą́ą doo dóó yoodlá́nígíí dóó doo yináldzidgo dóó doo biniʼ siʼą́ągo tʼáá ałtsoní niʼhookááʼ dineʼé aláahdi bee baʼakohwiidzin doo.

Kótʼéego Hazʼaah: Tsíʼdó doo tʼáágéédda bílaʼashdlaʼii áchʼaaʼ hadeesdzih nízingo tʼáadoo leʼé bee bidiljishgo biniinaa éí bílaʼashdlaʼii tʼáá ałtsoní bee baahoochįʼgo beehazáanii bá alyaa.

Kótʼéego Hazʼaah: Tsída aláahdi achʼįholʼį́ kʼé wolyé hígíí dine ałąą atʼéhígíí kéyah yee daʼahootą doo biniiyé.

Kótʼéego Hazʼaah: Bílaʼashdlaʼii kéyah dahnidahaazʼą́ągo yee daʼahótą́ʼígíí yikʼéhgo deiyíłnííshígíí yee háádaashzííh bílaʼashdlaʼii bee baa ákohwiiniidzinígíí binahjįʼ bílaʼashdlaʼii ílį́įgo baanitsínáhoodeeskéez. Diné dóó sáanii tʼáá łaʼí nízínígo aheełtéego bá adahazłʼį éé binahjįʼ diné beeiinaʼ náás noosééł dóó iiná yáʼátʼéehii néididooléełgo bá bichąʼ hwíidóoneʼ.

Kótʼéego Hazʼaah: Kéyah yá nídaazínígíí yee ádáhadaasdzííh kodóó nídidoolyééł ahił nideiilnishgo kéyah nidahazʼą́ągo yee doʼahóótąʼígíí bił náhásdzáán tʼáá níítʼéé bidineʼé yee hodísin doo. Bílaʼashdlaʼii bee baa hóchʼįʼígíí doo tʼáá bí bíniʼ kʼehgo hiinánánígíí.

Kótʼéego Hazʼaah: Tʼáá ałtsoní yaa akonídzin díí bee baa hóchįʼígíí dóó tʼáá yíníkʼeh iináago áláah áníłtsohgo baa nitsáʼhákeesgo binahjįʼ baa ákohwiinidzinígíí bee haʼoodzííh.

Díí nahasdzáán bee bá haʼadziih bílaʼashdlaʼii bee baa hóchįʼígíí bikʼehgo óʼoolʼííłdoo biniiyé, bílaʼashdlaʼii tʼáá ałtso bá áté dóó kéyah tʼáá átʼé sinilígíí báʼatʼé, tʼaałáʼíjinízínígo dóó bílaʼashdlaʼii ninánílʼą́ąjįʼ ádííyóltąʼ dooleeł díí haʼoodziiʼígíí. Bílaʼashdlaʼii biniʼnilíidoo dóó yee náásgóó anootįįłdoo. Áádóó bee óʼhooʼąąhdoo neeʼniʼjįʼ bee hodílzindoo díí beeʼaahóchįʼígíí dóó yíníkʼehgo bee náás iiná yidiłdoo díí kéyah hazʼą́ądoo dóó tówónanígóó be hołdzildoo tʼáá ałtsojigo dóó bikʼeh ééhozin doo dóó dilyindoo naatʼą́ąnii kéyah yándaazínígíí bitahgo aadóó diné yił kééhatʼíínii yásizínígíí bił hazʼą́ąji.

Bílaʼashdlaʼii tʼáá ałtso yiníkʼehgo bidizhchįh dóó aheełtʼeego íłį́į́go bee baahóchįʼ. Eíí háníʼ dóó hánítshakees hwiihdaasyaʼ eíí binahjįʼ ahidiníłnáhgo álíleekʼehgo kʼé bee ahił niidlį́.

Tsídí tʼáá ájítʼé beeháhazʼąʼ haahóchįʼgo dóó yiníkʼehgo nijigháo kodóó bee hooʼaʼígíí bikʼehgo tʼáadoo beeʼ ałʼą́ąʼátʼéhégóó. Jó díí dóoneʼé idlínígíí, hakágí anoolninígíí, asdzání dóó diné ídlį́hígíí dóó nihizaad áádóó niheʼoodlaʼ áádóó nihiwááshindoon baa nitsiikeesígíí áádóó bee ndahsiidzinígíí, dóó nihikéyah dóó nihiʼdizhchį́įhjį́ʼ bee nihaahóchiʼ.

Kodóó nasgóó doohaadeetʼéégodah bee ahantsiikeesda doolééł nihiwááshindoon átʼéhą́gíí dóó nihił hazʼánígíí doodaiiʼ tówánáanígóó kéyah adahootʼéhígíí doodaiiʼ kéyah nijigháádę́ę́ʼ azaáshį́į́ tʼáásahdii biłhazʼáandi, áádóó nanáłaʼbígó bikááʼ kéhojitʼį́įgo azhą́shį́į́ doo tʼáá bi adahnahatʼáada ndi doodaiíʼ tʼááhó ádahnahwiijitʼáhígíí tʼáábiʼoh ndi.

Tsídí tʼáá ájítʼé bee háhazʼą́ iináʼázhdoolííłgo áádóó ałdóʼ tʼáá yiní kʼehgo hołdzilgo hołhazʼą́ądoo.

Łaʼdah éí doo naalteehʼé dooleełda dóó dooháida yá naal aʼí dooleeł da dóó doo naaltehʼé adoolniiłgo doo bee hazʼą́ąda.

Tʼáá heíída éí doo atídoolníiłda áádóó ałdóʼ doo tʼáá naʼníleʼdii diné doo ídlį́į́go baa tsehodidookosda.

Tsíʼdí tʼáá ájítʼe há bee haazʼą́ haaʼákohwiindzingo tʼáá ałtsojįʼ bílaʼashdlaʼii jílį́įgo bee hazʼáanii yeehasʼą́.

Tsíʼdí tʼáá ájítʼe ahejíłtʼé bee hazʼaanii binahjįʼ dóó doo hoʼdoolchʼį́į́h da dooleeł aheełtʼéego haahóchįʼ bee hazʼáanii binahjįʼ tʼáá ajiłtsoh éí hakʼéstiʼ haahóchįʼgo binahjįʼ doo hodoolchʼį́į́ da díí doo bił adodzih da. Kweʼé bee haʼoodzíhígíí doo oochʼį́į́d habizhdiyooł łaał da.

Tsíʼdí tʼáá ájíłtsoh bee háhazʼą́ tʼáa dooleʼé há hashtʼe doolníiłgo wááshindoon áájí yá ééhósinígíí ákótʼéego bee hazʼáanii bee háʼahootʼíʼ yę́ę biłaszihgo.

Tʼáá háida éí biniinaanii ádingo doo biʼdidool tsoołda dóó doo yahʼadooltʼeeł da dóó doo chʼi dinóol cheeł da.

Tʼáá ájíłtsoh bee háʼahóótʼíʼ tʼáá aheeł tʼéego diné binááł há baahwinitʼį́įgo doo háájída achʼíhjí nilíígíí binááł éí há yaa nídáastʼįįdgo yee nidahodooʼááł bee há ahootʼígíí dóó bee hóholnígíí dóó haʼátʼííshį́į́ awáalyahjí bee hakʼehástʼahígíí.

Tʼááłáʼí. Tsídí tʼáá ajiłtsoh hakʼihodiitʼánígíí doo ajitʼį́į́go hanitsáhákees nléí bee hasáanii bee hahwinistʼiin doo indah tʼáá aanííʼ aájítʼį́į́go beehwééhozingo bee achʼaah hazhdoodzihígíí ałtso ájíílaago.

Naaki. Tʼáá háiidah doo tʼááʼanííájítʼį́įgo bee hakʼiho dootʼah da doo ájítʼį́į́go. Tʼáá doo ajiitʼį́į́go bee hakʼéhestʼahgo kéyah tʼáá nahwiizʼáandę́ę́ʼ dóó tówonanidí bibeehazáanii kʼizhnítiʼ hoʼdiʼníigo áhoodzaa yę́ędą́ą́ʼ. Áádóó ałdóʼ bee hazʼáanii yee nihodooʼáałígíí doo biláahgo yee há niʼhodooʼááł da.

Tʼáá héiida bił hazʼánígíí báʼ áłchínííní dah bighan dah doo háii tʼáaodah éíí baa tį́į́ʼdoodáałdah. Tʼáá ajiłtsoh bee hazʼą́ąnii bikʼehgo bee háhóchį́.

Łáaʼii. Tʼáá ajiłtsoh éí tʼáá hozhnizingóó nijigháago dóó haghan azhoolííłgo bee há hazʼą́.

Naaki. Tʼáá ajiłtsoh éí kéyah biiʼ hájinéehgo bee há hazʼą́ áádóó tʼáá hohakéyah bííʼ yahʼaníjíneehgo ałdóʼ beeháhazʼą́.

Łáaʼii. Tʼáá ajiłtsoh náánałahjį́ kéyah biish dínóochéełgo doo atihodooníiłgo bee há hazʼą́.

Naaki. Ákondi díí béehazáanígíí éí doo choidooʼį́į́ł da awáalyahji naaztʼiʼígíí bikʼeezhoochééłgo. Áádóó áłdoʼ kéyah tʼaasiʼą́ą́ ndę́ę́ beheehazáanii biłiisihgo éí doo choiiʼ dooʼį́į́łda.

Łáaʼii. Tʼáá ajiłtsoh dooneʼé jílínígíí bee háhazʼą́.

Naaki. Héíídah éíí dóoneʼé nilínígíí doo bąąh dootʼį́į́łdah.

Łáaʼii. Diné dóó sáanii neeyánígíí ádóoneʼé nilígíí dóó beʼoodląʼ ęíí doo bichʼą́ąhgo adooyehgo báhazʼą́. Ałtsʼą́ą́jí aheełtʼéego áhéʼeskeh beehazʼáanii bikʼéstiʼ áádóó baʼáłchiní hoodoołeelgo bee báhazʼą́ áádóó áłtsʼáʼítʼaashgo bee bá ahootʼįʼ.

Naaki. Ahidiiʼ aashígíí áłtsʼąąji tʼáábiniikʼehgo áłhaadootʼash.

Tááʼ. Hooghan hazʼą́ądoo éí iiná hadahaaztʼiʼ dinétahjį́ dóó beehazáanii baanchįʼ.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh kéyah tʼáá adiighahágó hweehodooleełgo bee háhazʼą́ doodaiiʼ díkwíjíltʼéegodah kéyah dajótąʼgo beeháhazʼą́.

Naaki. Hę́íídah éí tʼáadoo biniinaanígó kéyah doo bighah dootʼááł dah.

Tʼáá ájíłtsoh bee baʼahóótʼiʼ tʼáá hó adahnahojitʼáago dóó nitsijikeesgo dóó hweʼoodląʼ hólóogo díí bee háʼahootʼiʼígíí naanáłahjį́ʼ hweʼoodląʼígíí beeʼizhdidooʼgáałgo bee hazʼą́. Dinétahjį́ʼ hweʼoodlą́ʼígíí bee hwééhozín doo áádóó bee nazhnitin doo. Áádóó ałdóʼ áájį́ bá hozhdísin doo.

Tʼáá ájíłtsoh tʼáadooleʼé baa ntsíjíkeesgo bee hazdoodzihgo bee háhazʼą́. Díí baa ntsíjíkeesígíí éí héídah doo hániʼ iidoolííłda. Áádóó bikah nazhnitáago dóó nízhdiiláago bee hadeesdzih jinizingo béésh halneʼé, naalkidídah doodaiiʼ naaltsoos biyiʼjį́ʼ bee hazdoodzihgo bee háhazʼą́.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh ałah nijídleehgo dóó áłhiłdajidlį́į́go bee háhazʼą́.

Naaki. Tʼáá héídah éí doo íínízingo doo atah dooltʼeełdah.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh bee háʼahóótʼį́ʼ hakéyah biwááshindoon atahjílį́į́go doodaiiʼ naatʼáanii ninádajiʼniłgo.

Naaki. Tʼáá ájíłtsoh aheełtʼéego háʼahóótʼiʼ hakáh anaʼáwʼoʼ dooleeł hakéyah biʼyiʼdi.

Tááʼ. Diné áyisį́ beebóholnííh biwááshindoon yee yáhwiidoolʼaałígíí. Díí bee hoʼaʼígíí bee hadoodzih dóó tʼáá bá náhooʼaa góneʼ éí anáʼáʼah dooleeł. Áádóó tʼáá ałtso aheełtʼéego ánídaʼjiʼah dooleeł tʼaadoo łaʼ bił ííshjáná ájósinį́ áádóó tʼaahójinízingo ánájiʼah doo.

Tʼáá ájíłtsoh diné bitah jílínígíí bee há ahóótʼíʼ bee haaʼahayą́ą dooleełígíí díí átʼé kéyah dahsiʼánígíí doo nahasdzáán yee áłkáh ánájahígíí bá bóhoneedzánígíí háʼatʼííshį́į́ bee hólonígíí yee adoolwoł béeso dah, áádóó bee aʼdooníłígíí binahjį́ʼ yee ílį́į́go ádaantsíkees dooleeł tʼáá bi sizínígíí yee hádidooʼnííł.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh ndazhdoolnishgo bee háhazʼą́, tʼáá hó naanish jinízínígíí, tʼáá hó naanish hoł yáʼátʼę́ehéígíí díí naanish adinígíí bitsʼąą áhátʼį́.

Naaki. Tʼáá ájíłtsoh tʼáadoo hoʼdool chiʼį́dį́ aheełtʼéego hachʼįʼníʼiilyéedoo naanishígíí bííghahgo.

Tááʼ. Tʼáá ájíłtsoh ndajilnishígíí bee há ahootʼi beełtʼeego hachʼįʼ niʼiilyéego binahjįʼ tʼááhó dóó há áłchiní yee hináadoo biláʼ ashdlaʼii bąąh ilinígíʼ átʼáo áádóó biʼóhjinéelánígíí há biidootʼááł áhótʼéédąąʼ diné bee bíkáh anáʼáwoʼ adę́ę́ʼ.

Dį́į́ʼ. Tʼáá ájíłtsoh éí bee há ahóótʼiʼ naanish yee daʼahótąʼígíí atah hazhdidooliiłgo dóó bee atah jidooghááłgo tʼááhó jizinígíí bee adaaʼáhojilyą́ą doo biniyé.

Tʼáá ájíłtsoh bee há ahóótʼiʼ haazhdoolyihgo dóó nííkʼeh njigháadoo áádóó naanish aheeʼiikeedígíí bee haʼhazáánígíí átʼáo nijiłnishdoo dóó łaʼ ajį́dah doo naʼanishgo bee hooʼ aahgo tʼáá biniyé hachʼį́ʼ azláadooleeł.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh bee há ahóótʼiʼ bikʼehgoʼ iiná azhdoołííłígíí tʼáá hó hatsʼíís yineelą́nígíí dóó haʼáłchinį́ tʼáá hooltąʼgo. Jó éí chʼiyáán lá, ééʼ lá, hooghan lá, dóó azeeʼ álʼį́į́jí bee aaʼáháyánígíí lá dóó diné bee bíkaʼánawoʼ dę́ę́ áádóó bee há ahóótʼiʼ háadidah naanish ásdiingo nátʼą́ą́ bee aaʼ áháyánígíí tʼáá hólóodoo, azhą́shį́į́ dajitsaah ndi dóó hachʼįʼanáhootʼiʼ ndi, bił hijiináanii hąą ádin silį́į́goda áádóó są́ jizhlįįgo doodaiiʼ hweʼiinaʼ biʼoh silį́į́go tʼáadooleʼé bitsʼą́ą́doo tʼáá hó hweʼiinaʼ doo bee hóhólnįįh da silįįgo dah.

Naaki. Amá jilį́į́go dóó áłchíní jilį́į́go bee há ahootʼiʼ haaʼ ahayą́ą́doo áádóó háká anaʼáwoʼdoo. Áłchíní tʼáá ájíłtsoh bimá dóó bizhéʼé aheeskéego biʼdizhchínígíí doodaiiʼ bimá dóó bizhéʼé doo aheeskéego biʼdzhchínígíí da tʼáá ájíłtsoh éí dinétahgí haa hastihgo bee ákʼi hozhdoodlį́į́ł.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh íízhdoołtahgo bee haʼahootʼiʼ. Ałchíní tʼóó haʼ ałtáádoo tʼáájiikʼe íidoołtah. Ałchíní yázhí éí tʼáá íyisí tʼáá íídoołtah. Naanish bóhooʼaah baa daʼóltaʼ dahólǫǫ doo áádóó hódahgo daʼołtaʼígíí dahólǫǫ doo tʼáá ałtsoníbá áádóó hodahgo óltaígíí ałdoʼ bizhneelą́ nígi átʼáo iizhdoołtah.

Naaki. Oltaʼ éí hólǫ́ǫ́doo bílaʼashdlaʼii yee hadidooníłíjiʼ áádóó yee bidziildoo binahjįʼ bee há adahaztʼíʼígíí yá hodisin doo. Díí éí yee akʼiʼdiitą́ą́doo bee haʼjólníídoo tʼaa ałtsojíʼ kʼeh bijiníí doo náánáłaʼ dóoneʼé dóó óodlání danilinígíí. Díí binahjįʼ tʼéí yá kéyah áłhiiʼ sinilígíí tʼáadoo iitsʼáʼí ałyił dandlį́į́ doo.

Taaʼ. Ámá dóó ázhéʼé éí áłtsé alą́ą́jį́ʼ bee bá ahootʼiʼ báʼ áłchíní yaa iidoołtahígíí yee yáh hadoozih.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh bee háʼáhootʼiʼ tʼáá hózhnizinjį́ʼ atah biłkeehojitʼíinígíí bił iiná azhdoolííł, binaʼ áchʼą́ą́h dóó łahdóó bee ázhdoolwoł bee naas bee idahwiidooʼ áłígíí bee ákʼihwiizhdoodlííł.

Naaki. Tʼáá ájíłtsoh bee há áhootʼiʼ doo álíínii dóó áłʼinígíí bee aaʼáhyąągo éí heishíí iłííshjání ííyiilaaígíí bízhiʼ bikáadoo.

Tʼáá ájíłtsoh beehá áhootʼiʼ diné áłą́ą́ átʼégo dóó nahasdzáán tʼáá siʼáándéé bibeehazʼą́ díí kwéʼé bee haʼoodzíʼígíí tʼáá átʼé bee baaʼ ákohoniidzíí doo.

Łáaʼii. Tʼáá ájíłtsoh biłkééhojitʼínígíí éí łahdóó naahish beeʼaká azhdoolwoł tʼáá hwozhnízíngo. Díí binahjįʼ tʼááʼ hójizínígí bee hazhdidooniił.

Naaki. Díí bee há ahóótʼiʼígíí dóó tʼáá hwozhnizinjį́ bee ndooʼnishgo éí tʼáá łaʼí jínítínígo bee hóholnííh beehazʼáanii yee hasáníjíʼ átʼehígíí, éí binahjįʼ baa ákóhwiindzin dóó dilzin, náánáłaʼ bee bá áhootʼiʼígíí dóó tʼáá binizinjįʼ átʼéhígíí, éí bikʼehgo ádaʼ adaʼ alínígíí tʼáa ałtsoní diné bá átʼé.

Tááʼ. Díí adahaztʼiʼígíí dóó tʼáániikʼeh naʼadáhígíí éí díí kéyah ałhiiʼsiníłígíí binyé ályaa éí bibehazʼáanii doo bee ałʼąąʼ áʼtéedah dooleeł.

Díí kweʼé haʼ oodziʼígíí éí heitʼáo dah nááná łaʼ kéyah da siʼáníígíí doodaííʼ dahjookahígíí doodaiiʼ łaʼjizį́ éí doo heitʼáo dah haʼoodzígíí jidoołchǫǫłda.




#Article 77: Tááʼ naaznilí bighan (107 words)


Naabeehó bikéyah bikáaʼgi  naaznil éí Ałah nidaʼadlééh dabighan ałdóʼ wolyé. Diishjį́ éí 110 Tááʼ naaznilí bighan naaznil Naabeehó bikéyah bikáaʼgi. Tááʼ naaznilí bighango éí adoʼoleʼé baahwįįnítʼį́ dóó akǫn ałah nidaʼadléehgo bá bił nahazʼą́. Tááʼ naaznilí bighan góneʼ dah nahaztʼánígíí éí Alą́ąjįʼ dahsidáhígíí, Aké góneʼ dahsidáhígíí, áádóó Naaltsoos ííłʼíní. Naabiké góneʼ dahsidahígíí Beesó yá dahsidáhígíí, áádóó Béésh bąąh dah siʼáníjiʼ, áádóó Dibé binaantʼáʼíiji yá dahsidáhígíí. Áádóó łaʼgo Tááʼ naaznilí bighan naaznilgo éí Dáʼákʼehjiʼ łaʼ yá dahsidáhígíí bee dahólǫ́.

Náánáłaʼgo Tááʼ naaznilí bighango éí Navajo Nation Local Governance Act (LGA) (bee hazʼáanii: 26 N.N.C. Section 102 (B)) wolyéhígíí yee deilnish.

(Kwiiyahdi éí Naabeehó bikéyah bikáaʼgi Tááʼ naaznilí bighango naashchʼąąʼ)




#Article 78: Diyogí (346 words)


Naabeehó  adéíłʼíínígíí bílaʼashdlaʼii ayóo nidaʼyiiłnį́į́h áádóó bibéeso daʼhólǫ́ʼ ayóo íílį́į́hgo nidaʼyiiłnį́ʼ. Naaná łáhdę́ę́ (Tó wónaanídę́ę́) éí bílaʼashdlaʼí chʼéʼ Naabeehó bidiyogí yéédaʼadléʼgo baʼnidaʼhanį́į́h, díí nidaʼhanį́į́hígíí éí doo hazhʼóʼiʼ adaalyá da, áádóó “machine” beeʼadaalyá. Doo aalá beeʼadaalyádaʼ.

Naabeehó diyogí adéíłnį́į́hígíí éí chʼooʼį́į́h biniiyé adaalį́ʼ, díí éí ééʼ, bighádzítłʼooní, akʼidahiʼniłí, áádóó beeldléí bitsʼą́ą́ dooʼaalį́ʼ. Diishjį́ʼ diyogí nidaʼhanį́į́hígíí éí bílaʼashdlaʼí chʼáá nidaʼkáíʼígíí bichʼį́ʼ nidaʼhanį́į́h.

Łaʼ diyogí dastłʼóóhígíí éí tʼáá yéigo nidaashchʼááʼ, bilagáana bizaadjí éí “geometric patterns” déíłníʼígíí bikʼiʼ nidashchʼááʼ. Naabeehó diyogí adéíłʼį́į́hígíí éí tʼáá beeʼhozíʼní, akóndiʼ yiistłʼóóhʼígíí éí kilims (slit techniqueʼígíí) naʼhalingo yiistłʼóóh. Kilims éí slit technique chʼooʼdaʼyoołį́ʼ, áádóó éí diyogíʼ bijáánil beeʼdaʼhólǫ́ʼ (Tʼáá yiistłʼóóhniʼígíí jáánil nilį́ʼ).

Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii adaʼnį́į́hgo éí Naabeehó diyogí Kiisʼáanii yiitsʼáádą́ą́ ʼoodaʼhółááh daʼnį́į́hgo nidéíłkááh. 1300–1500 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naabeehó ʼoodaʼhółááhgiʼ átʼé. Naanáłá nidáʼááłkááʼiʼ adaʼnį́į́hgo éí Naabeehó 1601–1701 biyihah yę́ędą́ą́ʼ iindaʼ daʼatłʼóóh yiidaʼhółááh, Kiisʼáanii bitsʼáádą́ą́. Ndikʼąʼ Kiisʼáanii kʼé déídiidlééhígíí, Kiisʼáanii bitsʼáádą́ą́ nidaʼjiʼlá, áádóó éí beeʼdajiʼtłʼóóh. Díí éí tʼáá doo Naakáí dóó Bilagáana nidaʼhanééhgo akwii tʼéigo ndikʼąʼ chʼooʼdaʼjoołʼį́ʼ beeʼdaʼjiʼtłʼóóh áádóó dibé nidaʼniilkáá dookwiishdę́ę́ éí dibé bighaa (Navajo-Churro) chʼooʼdaʼjoołʼį́ʼ. 1680 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Kiisʼáanii Naakáí yikʼéʼ daʼdéísdlį́į́h, (“Popé’s Rebellion / Pueblo Revolt” ałdóʼ beeʼwoojíʼ) áádóó 1692 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakáí Kiisʼáanii yitáá nida'hasná, áádóó łaʼ Kiis'áanii Naabeehó yitʼááh héízná áádóó iidą́ą́ diyogí yiitłʼóóíhgíí yéigo baʼhahoolzhiizh.

Bilagáana naalyéhé yiiłnidahdi nééhígíí dóó naalyéhé yaʼnaazdáʼígíí éí Naabeehó diyogí déíʼtłʼóóhígíí nidaʼyiiłnį́į́h, 1894 biyiʼyihah yę́ędą́ą́ʼ C.N. Cotton Naabeehó diyogí déíʼtłʼóóhígíí adahaaskidgo naaltsoos bikáájiʼ baʼnáhanį́į́h. Hastiin Cotton woolyéígíí éí Naabeehó daʼatłʼóóhígíí yitáá gáágo díí átʼéego nizhǫ́ʼnigo daʼooʼtłʼóóh yiiłnígo diyogí yaʼnáyiiłnį́į́h. Naaná Hastiin J.B. Moore, 1897 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ałdóʼ Naabeehó daʼatłʼóóhígíí yitáá gáágo díí átʼéego yiiłnį́į́hgo naagá nitʼééh. Doo akwii tʼéigo aalyágo éí doo diyogí naʼyiiłnį́į́hdaʼ łééh. Dibé bigháá doo akwii tʼéigo yiilchíígo ałdóʼ doo naʼyiiłnį́į́hdaʼ nitʼééh. Hastiin Moore naaltsoos catalog woolyéʼígíí bikáájįʼ Naabeehó bidiyogí adahaaskidgo bílaʼashdlá nidaʼyiiłnį́į́h, áádóó diyogí yiiz tłʼóóhígíí ałdóʼ bizhí daʼbikáá adaalyá. Díí átʼéego nidaʼiiłnį́į́hígíí bił beeʼdahózin diyogí ayiiláʼígíí. Naaná diyogí adaalyáʼígíí ałdóʼ “Caucasus patterns: gul” naʼhálingo adaalyá.

Naabeehó diyogí adéíłʼį́į́hígíí éí diyogí nidéíchʼááʼgo akwii shį́į́h ałʼááh átʼéego silį́į́h, akwii shį́į́h aałʼą́ą́h átʼé: “Two Gray Hills,” “Teec Nos Pos,” “Ganado,” “Crystal,” “Wide Ruins,” “Chinlee,” “Klagetoh,” “Red Mesa,” dóó “Storm Patterns” woolyégo patterns déí tłʼóóh.




#Article 79: Béeso (552 words)


 (Naakaii bizaad: peso = béésh/dah adidloh), Bilagáana bizaadjí éí money wolyé. Béeso éí tʼáá hatʼíí shį́į́h beeʼnidool yééł, nidoonishgo beeʼnidool yééł, áádóó ʼąąh hááʼáʼgo beeʼ nidool yééłígíí ʼoolyé. Béeso chʼooʼį́į́hígíí éí: medium of exchange, a unit of account, a store of value, áádóó standard of deferred payment.

Béeso naaltsoos nilį́į́hgo haʼniidę́ę́hígíí éí Fiat money átʼé. Fiat money éí doobą́ą́h ilį́go oolyé, wááshindoondę́ę́ʼ beehazʼą́ąnii ayiiłʼį́į́hgo iindaʼ fiat money ilį́ʼ yiilééh. Áádóó éí kéyah biłhaʼdahaasdzoʼgo fiat money béeso nilį́į́hgo chʼooʼį́į́h łééh. Díí béesoʼígíí éí tʼáá ałtsó ʼąąh hááʼáʼígíí beeʼnidool yééł, haʼnį́į́hgo beehazʼąʼąnii alį́į́h.

Nahasdzáán bikáaʼgo kéyah ałhidadiidzoogo béeso chʼooʼdayóółʼį́į́hígíí éí currency wolyé, díí éí Béeso bá hooghango béeso naazniil (Naaltsoos bikáaʼgi béeso print adaalyáʼígíí áádóó béeso biyázhí naazniil). Béeso, béeso báhooghan góneʼ naaznilígíí, checking account dóó savings account góneʼ béeso siniilígíí currency átʼé.

Áádóó łágo bílaʼashdlaʼii éí beesh daʼiilį́į́hígíí, bikʼiʼ nidasnégo daʼbibéeso (béeso biyázhi naʼhalingo); bilagáana bizaadji éí commodity money wolyé. Díí beesh daʼiilį́į́hʼígíí éí óola áádóó béésh łigaii bikʼiʼ nidaʼasnégo béeso daʼnilį́į́h. 650–600 BC biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí ákwii tʼéigo beesh daʼiilį́į́hígíí áłtsé ákwii tʼéigo aalyá. Béeso shekel (Hííbwoo Bizaad: שקל‎) wolyéego áłtsé bą́ą́h ilį́ʼígíí anéélʼąąhígíí dóó ʼąąłdasʼígíí, ałhééłtʼééhgo banitsá haʼkéés. Saad shekel éí Mesopotamiadę́ę́ʼ saadígíí átʼé. Áádóó łágo ałʼááh dineʼé éí diichiłí dóó yoołgáí daʼbibéesogo yéénidaʼiiłnį́į́h.

Áádóó naas naahódéíshjíízhgo éí commondity béesoʼígíí representative béeso nilį́į́hgo aalyá, biniináʼígíí éí óola dóó beesh łigaii béeso ba hooghandi yáʼaʼííniiłgo bikʼehgo naʼiinííhí beeltsoos, áádóó naasdiʼ bikʼéhgo naʼiinį́į́hiʼ béeso ba hooghandi yaʼanééłtsoos áádóó éí aadi óola, éí doodaiiʼ éí béésh łigaii baʼnanííł. Honaas doo bílaʼashdlaʼii bikʼéhgo naʼiinį́į́hi binaaltsoos béeso nilį́į́hgo yaʼnitsíʼdakéés daazlį́į́h áádóó éí wááshindoondę́ę́ʼ łágo átʼéego adaʼyiilá. Naaltsoos bikáaʼgi béeso bikáá aalyáʼígíí éí Song Dynasty yę́ędą́ą́ʼ, díí éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi. Díí béeso éí jiaozi wolyéego beeʼwoojí, 601–700 BC biyihah yę́ędą́ą́ʼ ákwii tʼéigo Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé daʼbibéeso. Tó hónaanidiʼ bilagáana bikéyahdi (Europe hoolyéedi) éí 1661 biyiʼyiihah yéédę́ę́ béeso naaltsoos bikáaʼgi áłtsé aalyá, áádóó díí éí Stockholms Banco wolyéego ákwii tʼéigo ayiilá. Áádóó aadi bilagáana bikéyahdi Gold standard wolyéego chʼooʼį́į́hgo haʼhoolzhiizh, díí éí medium of exchange naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼ ashchį́į́h, áádóó tʼáá iidą́ą́ naʼaadiʼyoonį́į́hígíí bikʼéh adaʼhoolyá, áádóó óola beeʼnaʼhiidoonį́į́hígíí ałdóʼ tʼáá iidą́ą́ bikʼéʼ adaʼhoolyá. Gold Standard chʼooʼį́į́h doo kwiishdę́ę́ éí béeso óola beeʼadaalyáʼígíí dooʼayooʼchʼooʼį́į́hgo aalyá. 1900–1909 biyihah dookwiishdę́ę́ kéyah ałhidadiidzoogo Gold standard chʼooʼdaʼyoołʼį́į́hgo haʼhoolzhiizh.

Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ doo bikʼiʼjį́ʼ éí Bretton Woods Conference wolyéego ałááh azlį́į́h, iidą́ą́ kéyah ałhidadiidzoogo fiat currencies wolyéígíí chʼooʼdaʼyoołʼį́į́hgo haʼhoolzhiizh. Fiat currency bąąh hilį́į́hígíí éí Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bibéeso bił ałhééł tʼéigo aalyá. Áádóó Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bibéeso bąąh hilį́į́hígíí éí óola bikʼiʼjį́ bił ałhééł tʼéigo aalyá. 1971 biyiʼyiihah yéédę́ę́ éí Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bibéeso bąąh hilį́į́hígíí doo óola biłʼááłnáʼ dooniiłgo aalyá.

Saad money éí Greek Dineʼé bizaad daʼtsʼiʼ átʼé, éí doodaiiʼ éí Roman dineʼé daʼtsʼiʼ bizaad átʼé, ákwiiʼiʼ doo beeʼhózindaʼ. Saadígíí éí Hera bichʼį́ʼ sodiszin biniiyé kin aalyáʼígíí éí ʼaadą́ą́ saadígíí átʼé. Díí kin éí Capitoline hólyéʼdiʼ siʼááh (Roman dineʼé éí Tsostsʼid Dah yiskʼid yiiłnį́į́hgo yoozhí). Áádóó naas náhodéíshzhiizh doo éí saadígíí béeso biyazhiʼ aalį́ʼígíí beeʼwoojíʼ.

Saad béeso éí Naakaii bizaad peso bitsʼááhdę́ę́ʼ yiiltsʼííłígíí átʼé (peso), Naabeehó dooházhóʼiʼ saad yoozhígo tʼóóh béeso nį́į́hgo yiʼyiizhí. Áádóó díí saadígíí éí dah adidloh óolyé. Nááná béeso biyázhí real de a ocho wolyéhígíí ałdóʼ peso dabijiníí ńtʼę́ę́ʼ. Díí béeso biyázhí éí béésh łigaii bee ályaa ńtʼę́ę́ʼ.

Béeso biniináʼilį́ʼígíí éí dį́į́go ałtsádzo: medium of exchange, a unit of account, a store of value, áádóó standard of deferred payment.




#Article 80: Kéyah haʼdéísná (111 words)


Kéyah haʼdinágo éí kéyah plate wolyéígíí haʼdiná (tʼáá átʼé kéyah haʼdiná). Akwii tʼííhgo dzilígíí doodaʼgoʼ bitséʼgo kéyah bikáaʼgi seismic waves wolyéego haʼlééh. Kéyah haʼdinágo éí seismometer beeʼnaalkáá áádóó beeʼeʼnéélą́ą́h. Mercalli intensity scale wolyéego beeʼeʼnéélą́ą́h, 1–12jį́ʼ beeʼeʼnéélą́ą́h. 3 dooyaʼgo beeʼwooltágo éí dooyéígo kéyah haʼdináʼdaʼ, áádóó 7 doodéígo beeʼwooltágo éí kéyah tʼáá yéigo haʼdéísnáʼgo beeʼeʼnéélą́ą́h áádóó bee naalkáá.

Kéyah haʼdináʼgo éí kéyahígíí hiʼdináʼgo, kéyahígíí yiʼyiigáʼ áádóó kéyahígíí dei kótʼį́ʼ éí doodaiiʼ éí yaʼhótʼį́ʼ. Kéyah táłtłʼááhdi hiʼdináʼgoʼ éí bitsʼáádę́ę́ʼ tó nitéél nitságoʼ atságáá (tsunami) holééh. Naaná kéyah haʼdináʼgoʼ ałdóʼ daʼhiskʼid bąąhdę́ę́ łéézh naʼzhoozh éí doodaiiʼ éí kéyah biyiidę́ę́ kǫʼ halį́į́h ayiiłį́ʼ [(łáʼdiʼ) volcanic activityłáʼdi hálééh].

Kéyah haʼdináʼidiʼ éí hypocenter / focus / epicenter, wolyé.




#Article 81: Tó nitéél nitságoʼ atságáá (163 words)


 (Bilagáana bizaadjí éí tsunami wolyé; díí saadígíí éí Binááʼádaałtsʼózí bizaad bitsʼą́ą́hdę́ę́ʼ saadígíí átʼé (津波). Saad tsu éí tsin naaʼeeł bá hazʼánígi óolyé; saad nami éí tó bííshgháán óolyé.) Tó niteel nitságo kéyah bikáájį́ astágáágo oolyé. Tóoł tłʼaahdi kéyah haʼdíínágo tóʼígíí displace ayiiłʼį́į́h (Tó niteel nitsáago displace atʼį́į́hgo áádóó éí tóʼígíí yaaltááłgi atʼį́į́h; Díí éí kéyah bikáájį́ tóʼígíí nitsáago atságáá). Díí átʼé tó niteel atsánaadaʼígíí éí Binááʼádaałtsʼózí Bikéyahdi ayóo akwii naʼhótʼį́į́h, 195di akwii nadzágo baʼakwįįndzin. Akwii tʼéigo tó niteel atságáágo ałtsó hoołchxǫʼ, tó bąąhgo.

Kéyah haʼdéísná, Dził biyiidi doo tsíídi haalį́į́hgo; éí doodaiiʼ éí, tóoł tłʼaahdi adooléʼeʼ dildǫǫhgo (Łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́hígíí tóoł tłʼaahdi dildǫǫhgo) kéyah tó biyii góneʼ bidikáʼgo; éí doodaiiʼ éí, tin nitsáʼígíí tó biyii góneʼ bidikáʼgo bitsą́ą́hdę́ę́ʼ tóʼígíí displace ayiiłįʼį́į́hgo tó niteel nitsáago atságááʼígíí ayiiłʼį́į́h.

Hastiin Thucydides Greece hoolyéédę́ę́ʼ naagáágo áłtsé haʼyiitsiid, éí tóoł tłʼaahdi kéyah haʼdiinágo bitsą́ą́dę́ę́ʼ Tó niteel atságáá . Akó ndi ayiisígíí tó atságáágo kéyah bikáá tó yiigááłígíí éí doo bee déítį́į́hgo nizáhgo nahóolzhíízh. 1900’s biyihahgo iinda bee déítą́ʼ.




#Article 82: Tsin Deigházhígíí (123 words)


Tsin Deigházhígíí éí naaldlooshii biishchʼid dahólóníjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 2,200go daatsʼí ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Rodentia deiłníigo dayózhí.

Díí naaldlooshii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Tsin Deigházhígíí éí tʼáá ałtso nihookááʼ dóó tsin yilátahgi tʼéiyá ndaaldeeh — tónteel biyiʼ éí doo ndaakai da, áádóó éí doo ndaatʼáa da (łaʼ éí tsinlátahgi ndaalkʼįh ndi).

Tsin Deigházhígíí éí biwódiníbiní danineez, áádóó éí biwózhah ádaadin.

Tsin Deigházhígíí éí bitsʼíís ádaałtsʼíísíi łeh (naʼastsʼǫǫsígi ádaníłtso łeh), áko ndi Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi Tsin Deigházhígíí dahinánígíí łaʼ éí yéigo daantsxaa (Dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí da, gahniiʼí ntsxaaígíí da).

Díí naaldlooshii éí tłʼoh dóó chʼil deiłchozhgo naakai łeh; łaʼ éí chʼosh yázhí deildeeł dóó łóóʼ deilghał.




#Article 83: Naatʼáanii Moctezuma II (188 words)


Naatʼáanii  II, éí doodaiiʼ éí, Hastiin Montecuhzoma Xocoyotzin wolyéígíí.

Naatʼaanii Moctezuma II (c. 1466 – Yaʼiishjáásh chili 1520), éí akwii shį́į́h ałʼááh átʼéego bizhíʼ bikʼéʼashchʼíʼ; Montezuma, Monteuczoma, Montecehzoma, áádóó Montecuhzoma Xocoyotzin (Nahuatljí akwii tʼéigo daʼyóózhí). Áádóó naʼhastʼéé góneʼ tlatoani (naatʼaanii daʼsidah neezdahígíí) éí doodaiiʼ éí, naʼhastʼéé góneʼ Tenochtitlan binaatʼaanii ałdóʼ beeʼwoojí nitʼę́ę́h. Naatʼaanii Moctezuma II, naatʼaanii nilį́į́h yę́ędą́ą́ʼ Naakáí líbáʼiʼ (Naakáí Łibáʼiʼ bikéyah / Dibé diníí bikéyahdę́ę́ʼ naʼgháágo) Naakáí yiitá yiná, áádóó bílaʼashdlaʼí deisná.

Naakáí libáʼiʼ naaltsoos bikáaʼgi Naatʼaanii Moctezuma II yaʼdahalnéʼgo éí dooʼnaatʼaanii haʼzhóʼóʼ naʼhaʼááhgo biniiná bikéʼadeisdlį́į́h. Áádóó naatʼaanii bikʼéʼ hodéísdlį́į́hígíí biniiná Naakáí biEmpire niʼadzá (adein).

Akóndiʼ Moctezuma II Naatʼaanii nilį́į́h yę́ędą́ą́ʼ Naakáí biEmpire nitsá silį́į́h. Kéyah shádiʼaahjigo: Xoconosco wolyédi yéíbódaʼ holį́į́h nitʼę́ę́h (Dííshjį́diʼ éí Chiapas dóó Kéyah Isthmus of Tehuantepec wolyé). Naaná bitsį́ʼ yishtłizhii Zapotec dóó Yopi Dinéʼiʼ ałdóʼ Naakáí biEmpire yiʼyíídiʼ kééhdaʼ tʼį́ʼ, daʼbidisnááhgo.

Naaná Moctezuma II naatʼaanii nilį́į́hgo éí naatʼaanii daʼniilį́į́hígíí dóó daʼbikʼéʼ, nobles daʼnilį́į́hígíí (pipiltin) áádóó bílaʼashdlaʼí nidaalnishígíí (hóyááʼaʼgo baʼnitsá hákéésígíí), commoners daʼnilį́į́hígíí (mācēhualtin) dooʼałyiiłnaaldééhgo ayiilá.

Moctezuma II éí tsébii baʼałchíní hólǫ́ nitʼę́ę́h; atʼééd éí ʼaałaʼiʼ nitʼę́ę́h. Éí Tecuichpo wolyé nitʼę́ę́h, áádóó Doña Isabel Moctezuma ałdóʼ wolyé nitʼę́ę́h. Áádóó ashiiké éí tsostʼid nitʼę́ę́h.




#Article 84: Zelda bahaneʼ (157 words)


 (Binááʼádaałtsʼózíkʼehjí: ゼルダの伝説, Zewoda no Densetso; Bilagáanakʼehjí: The Legend of Zelda) éí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ daaneʼé níłchʼi naalkidí bikáaʼgiʼígíí átʼé. 1986 biyihah yę́ędą́ą́ʼ hastiin Shigeru Miyamoto dóó hastiin Takashi Tezuka díí daaneʼé áyiilaa. Díí daaneʼé éí ayóo bééhoʼdilzin; dííshjį́į́góó ashdlaʼdiin dóó baʼąą naakidi míiltsoh diné díí daaneʼé ndayiizniiʼ.

Zelda bahaneʼ éí ashkii yázhí léiʼ Link wolyéhígíí yaa halneʼ. Díí ashkii yázhí éí Hyrule hoolyéedi bighan, áádóó asdzání Princess Zelda éí Hyrule binaatʼáanii nilį́. Diné doo yáʼáchxóonii Ganondorf wolyéhígíí éí Princess Zelda yiłnááh, áádóó éí bikʼijįʼ Hyrule bee yiłheeł. Diltłʼizhtsoh léiʼ Master Sword wolyéhígíí hainitáago dóó hózhǫ́ náhásdlį́įʼgo biniiyé Link éí yééʼ biiʼ naaghá; tsintahgi dóó Hyrule hoolyéedi tséʼáán dahólónígíí biyiʼ naayééʼ, dóó chʼį́įdii, dóó jaaʼabaní dóó naʼashjéʼii yéigo ntsxaaígíí dahólǫ. Wónáásdóó ashkii yázhí éí Ganondorf yę́ę bił ałkʼiilyeed.

Shigeru Miyamoto éí 1952 yę́ędą́ą́ʼ Kyoto kindi bidizhchí. Miyamoto aníigo ashkii yázhí nishłínę́ędą́ą́ʼ tsintahgi dóó tséʼáan biyiʼ naashnéé ńtʼę́ę́ʼ ání; áko éí biniinaa shį́į́ Hyrule hoolyéedi tséʼáán tʼóó ahayóí ání.




#Article 85: Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí (Táyiʼ dóó Niʼkáágóó Ndaakaaígíí) (166 words)


Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí (éí doodaiiʼ éí Biyáázh Łeʼesánígíí) éí Bíígháán Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Amphibia deiłníigo deiyózhí. Ndaʼałkaahí ádaaníigo díí naaldeehi éí naayééʼ tʼah bítséedi dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ daaníigo ndeiłkaah.

Díí naaldeehii éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakai (saad amphibia éí (tó) ałchʼishjí dahinánígíí óolyé), áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́ — honeezkʼazgi dóó ayóo hóółtseiigi éí ádaadin ndi. Tábąąhgi dóó nahoditsʼǫʼ dahólǫ́ǫgi éí naakai łeh; tónteel biyiʼ éí doo dahólǫ́ǫ da.

Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí éí 6,500 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé; chʼał dóó tsxilghááh dóó łeeyiʼ chʼoshtsoh binááʼ dahólónígíí éí tʼáá ałtso Amphibia-jí atah daasdzoh.

Táyiʼ dóó Niʼkáágóó Ndaakaaígíí bikágí éí dilkǫǫh dóó ditłʼééʼ; chʼał dóó tsxilghááh éí bijáád dį́įʼ łeh, łeeyiʼ chʼoshtsoh binááʼ dahólónígíí éí bijáád ádaadin. Tsxilghááh éí bitseeʼ dahólǫ́, chʼał éí bitseeʼ ádaadingo naakai; bílaʼ éí dį́į́ʼ, bikézhoozh éí ashdlaʼ. Bitsiitsʼin éí nteel łeh; áádóó éí bítsą́ą́tsʼin doo danineez da.

Díí naaldeehii éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo naakai — laʼ éí tʼóó tʼáá díkwíidi asdzoh ádaníłtso, náánáłaʼ éí dį́įʼgo da adéesʼeez ádaníłnééz.




#Article 86: Dlǫ́ʼii Ndahalinígíí (128 words)


Dlǫ́ʼii Ndahalinígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii Mustelidae deiłníigo deiyózhí.

Díí naaldlooshii éí bidił daazdoi áádóó éí tʼáá ałtso biishchʼid dahólǫ́. Nááná éí bitsʼíís áłtsʼóózí dóó bijáád doo nineez da łeh; áádóó éí daʼalghałgo naakai łeh.

Dlǫ́ʼii Ndahalinígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼgi kéyah dańlíní, ńléidi éí ádaadin. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da (dlǫ́tsʼósí áadi dahináa ndi). Díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó tłʼoh naazkaadgi tʼóó ahayóí; hóółtseiigi dóó honeekʼazgi éí dahiná ałdóʼ. Tábąąstíín danilínígíí éí tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid bibąąhgi naakai dóó tayiʼji ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Dlǫ́ʼii Ndahalinígíí éí tłʼéeʼg dóó hííłchʼįʼgo naakai łeh, áádóó éí doo ndaʼalkʼaash da (tʼáá hazhóʼó nahashchʼidí, díí éí haigo baʼáandi ałhosh).




#Article 87: Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi diʼilígíí (112 words)


Díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai łeh. Łaʼ éí séígi dóó doo ndahałtingóó dahiná ałdóʼ.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi bizéédzísgaiígíí (Pecari tajacu) éí Naakaii Bikéyah dóó Shádiʼááhjí Hoozdo Hahoodzodi dahólǫ́ ałdóʼ.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi diʼilígíí éí daalbáa łeh (łaʼ éí daalchííʼ dóó yishtłʼishgo ndaashchʼąąʼ ałdóʼ). Bitsʼíís éí 3–4di adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí 40–80 dahidídloʼ áníłdáás. 

Tó wónaanídę́ę́ʼ bisóodi éí biwooʼ danineez dóó shiyish; Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi éí biwooʼ doo nineez da. Nááná Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi éí bitsiitsʼin ntsaa dóó bijáád doo danineez da. Tó wónaanídę́ę́ʼ bisóodii éí bikéshgaan dį́į́ʼ; Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi éí bikéshgaan naaki tʼéiyáa łeh.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi diʼilígíí éí chʼil dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh łeh; łahda chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ




#Article 88: Annie Dodge Wauneka (278 words)


Annie Dodge  (Tʼąąchil 11, 1910 – Niłchʼiʼtsózí 10, 1997). Tsé níjikiní dinéʼiʼ nilį́ʼ nitʼę́ę́h, Łeeyiʼtó doo nagáá nitʼę́ę́h. Naabeehó bikéyah bikáaʼgoʼ binaanish ayiilyá, díí éí Diné yiiłnaalnishgoʼ naʼhashzhiizh áádóó béésh bąąh dah siʼání nilį́į́hgoʼ ałdóʼ binaanish ayiilá. Naaná atsiis bił daʼiinishjí ałdóʼ binaanish ayiilá áádóó binaanishígíí beeʼbeehódoosingoʼ bilá kʼéʼ iisyá. 1963 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí nitságoʼ oosbąąh, díí éí Presidential Medal of Freedom award wolyéego yoosbąąh; díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Lyndon B. Johnson aalá kʼéʼ iilá.

Annie D. Wauneka  tseebii binahah yę́ędą́ą́ʼ éí oltágoʼ naʼbidéíltʼiʼ áádóó éí Tséhootsooídi iiłtá. Aadi oltádi tahoniigááh naasníí, iidą́ą́ akwii daʼmiil Naabeehó bitsą́ą́ doo adein daslį́į́h áádóó daʼoołtáʼiʼ ałdóʼ bitsą́ą́ doo adein daslį́į́h. Aadi Annie D. Wauneka oołtágo tahoniigááh beeʼnistʼį́diʼ, akóndiʼ naʼdiidzá; naʼdiizá doo bikʼiʼjį́ʼ éí azéí neikááʼiʼ yiikáá anaalwóʼgoʼ ałchiníʼniʼ bitáʼdaʼhónéízgáíʼígíí yiiłnaalnishgoʼ binaanish ayiilá. Naas naʼhódéíshzhíízhgoʼ éí George Wauneka baʼbidéíltʼį́ʼ áádóó éí yiił iiná ayiilá.

Annie D. Wauneka bizhéʼiʼ éí Hastiin Henry Chee Dodge wolyé nitʼę́ę́h. Chee Dodge éí iidą́ą́ Naabeehó binaatʼáanii nilį́ʼgo binaanish naʼtʼiʼ nitʼę́ę́h. Íidą́ą́ Annie D. Wauneka bizhéʼiʼ binaanish háísiidigoʼ bizhéʼiʼ binaanish yooʼhoołʼááh (Diné biłnaʼansih áádóó naatʼáanii iidlį́į́hgoʼjí naanishígíí). Áádóó tááʼ naaznilí bighango ałdóʼ binaanishgoʼ naʼhónaad, akóh éí atáʼhólnéʼgoʼ binaanish ayiilá áádóó Naaltsoos ííłíniʼ nilį́į́hgoʼ binaanish ayiilá tááʼ naaznilí bighangi.

Naabeehó bikéyah bikáágoʼ éí Diné bighan beeʼdaʼdi dootsíʼ, chʼéí daʼaldah hooghan bigáájįʼ adaʼdoolnį́į́łígíí binaanish ayiilá áádóó kin adaʼdoolnį́į́łígíí ałdóʼ binaanish ayiilá (biidaʼhooghan doolééł biniiyé). Naaná hooghan biiyíʼ góneʼ tsé nadlééhiʼ niʼgoʼ naastłʼééʼ adaʼ doolnį́į́ł nį́į́hgoʼ, akwii tʼéígoʼ beeʼnidaʼazhnish. Áádóó hooghan góneʼ tó yaʼadaazlį́į́h doolééł nį́į́hgoʼ binaanish ayillá, áádóó béeso baʼchʼiʼdaʼhadéís tʼą́ʼ (Díí éí bitsįʼ yishtłizhii bikéyah bikáágoʼ beeʼhazʼáanii Public Law 86-121 / Indian Sanitation Facilities Act wolyéego beeʼdaʼiinish).

Annie D. Wauneka éí tʼáá yéigo Naabeehó yiikáʼalwod áádóó yéigo yiiłnaashnish.




#Article 89: Hastiin Leiw Éíwiksson (128 words)


Hastiin  (Tin Dineʼé Bizaad Sání bikʼehgo: Leifr Eiríksson), ~970 yę́ędą́ą́ʼ bidizhchį́, éí Tin Kéyahdę́ę́ʼ tsin naaʼeeł yee chʼaa naagháhígíí ńtʼę́ę́ʼ.

Tin Dineʼé Bahaneʼ bikʼehgo hastiin Éíwiksson éí kéyah dah siʼánígíí yikáaʼgi naayáago bilagáana áłtséhígíí nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ jiní; díí éí Hastiin Christopher Columbus tʼah bitséedi. Bizhéʼé éí Éíwik Łichííʼígíí wolyéé ńtʼę́ę́ʼ áádóó bizhéʼé éí Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahgóó tsin naaʼeeł yee chʼaa naayá jiní. Leiw Éíwiksson éí áádę́ę́ʼ kéyah ániidígóó tónteel tséʼnaa niʼníłʼééł, áádóó díí kéyah Vinland (Chʼil naʼatłʼoʼii bikéyah) aníigo yózhí. Vinland éí Haʼaʼaahjí Deeteel Bikéyah siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ jiní.

Nááná Tin Dineʼé Bahaneʼ éí Vinland hoolyéedi kéédahatʼínígíí (bitsįʼ yishtłizhii) yaa halneʼ ałdóʼ. Hastiin Leiw Éíwiksson éí Skraelingar aníigo yózhí; díí saadígíí éí biʼééʼ naaldlooshii bikágí bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ ádaalyaa óolyéé shį́į́ (Vinland hoolyéedi kéédahatʼínígíí biʼééʼ doo aghaaʼ bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ ádaalyaa da).




#Article 90: Jéíʼádįįh (295 words)


, bilagáana bizaadjí éí Tuberculosis; éí doodaiiʼ éí, TB (Tubercles bacillus) wolyé. Chʼosh doo yitʼínii mycobacteria wolyéígíí bitsʼáádę́ę́ʼ naałnį́ʼ; bílaʼashdlaʼii éí chʼosh doo yitʼínii Mycobacterium tuberculosis wolyéígíí bidiilná. Bílaʼashdlaʼii jéíʼádįįh bidiilnágoʼ ajéí yilzóliiígíí bidiilná (Dikos nitsáʼiʼ naʼhalingo). Bílaʼashdlaʼii chʼosh doo yitʼínii M. tuberculosis bidiilnágoʼ, dilkosgo éí doodaiiʼ éí hátsʼíhyaa nį́į́hgoʼ, chʼosh doo yitʼínii haʼshį́į́h niłtsóʼgo yaʼhiiłdas łeeh. Akwii tʼéigo bílaʼashdlaʼiiłá binaadiilná (Atsʼiis biyiiʼ góneʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh) . Díí chʼosh doo yitʼínii bílaʼashdlaʼí bidiilnágoʼ łaʼ doo haʼdaʼyiitʼéígoʼ béínitʼį́ʼdaʼ łeeh, akóndiʼ chʼosh doo yiitʼínii M. tuberculosis éí ajéíyilzólii biyiihólǫ́ łeeh (Bilagáana bizaadjí éí asymptomatic wolyé). Bílaʼashdlaʼii 1:10 jéíʼadį́į́h bidaʼhadiilnéʼígíí éí doo haʼdaʼyiitʼéígoʼ naagáá łeeh, akǫndiʼ tʼáá yiiłnaagáágoʼ. Doo bąąh ʼaʼaalnę́ę́hgoʼ éí jéíʼadį́į́hígíí atsʼiis yéíniʼ tʼį́į́h (Bilagáana bizaadjí éí active disease wolyé), áádóó akwii tʼéigo bílaʼashdlaʼii jéíʼadį́į́h doo bąąh ʼaʼaalnę́ę́hgo biiłyééh. Bílaʼashdlaʼii doo bąąh ʼaʼaalnę́ʼiʼgiʼ éí 50% jéíʼadį́į́h nabiłtsééd.

Bílaʼashdlaʼii jéíʼadį́į́h bidiilnágoʼ éí dilkos lééh (dilkosígíí éí shídą́ą́diʼ átʼé łeeh, doo haʼkʼidi gáádaʼ (chronic cough)), jidilkosgo dił bitáá lééh (blood-tinged sputum), áádóó tsʼiis ałdóʼ sidwo lééh (fever), ʼéʼeeʼahgo ałdóʼ tsʼiis bikáaʼgo tó hą́ą́naʼhadlééh łeeh (night sweats), áádóó biʼooh ʼánjiilʼį́į́h (weight loss). Áádóó atsʼiis doo akwéʼéʼgo bílaʼashdlaʼii naagáá łeeh. Atsʼiis biʼagháʼdeeldlaadgo tʼéiyá beeʼhózhin jéíʼadį́į́h atsʼiis biihólǫ́ǫgo, ajéítsiin goná ʼagháʼdeeldlaʼ. Naaná tuberculin skin test wolyéígíí aalį́į́hgoʼ ałdoʼ haʼbeeʼnaalkaah; éí doodaiiʼ éí, dił haʼadaalį́ʼgoʼ ałdóʼ tʼéiyá beeʼhozin. Dił adaalʼį́ʼ doo bikʼiʼjíʼ éí naalkááh áádóó éí beeʼhózin łeeh. Azéí antibiotics wolyéígíí hwééʼniiłííʼgi éí nizáágoʼ jiildééł łeeh, naaná tʼáá aniih haʼbinaalkááhgoʼ éí biłdaʼhooghanígíí ałdóʼ bidił adaalį́ʼ áádóó nidaalkááh. Dííshjį́ʼgo éí łaʼ chʼosh doo yitʼínii M. tuberculosis azéí antibiotic doo bidiiłniʼdaʼ (Chʼosh doo yitʼíniiʼígíí multi-drug-resistant dazlį́į́h). Azéí antibiotics isoniazid (INH) dóó rifampicin (RMP) wolyéígíí ayiisí chʼooʼį́ʼ; chʼosh doo yitʼínii multi-drug-resistant yiilééhgo éí díí naakigo azéí dooʼiidééłniida yiilééh. Tʼáá dooʼiiʼnótʼį́į́ yiilééhgo éí nizhóní áádóó łahgo éí achʼąąʼ adaʼatsii baʼdahólǫ́, díí éí Bacillus Calmette-Guérin vaccine wolyé.




#Article 91: Naabeehó bichʼeeké (319 words)


Áádóó naas nahódéíshzhiizhgo éí naakigo atʼéékéʼ bikéʼ naʼhódiiníʼ nitʼééh. Łaʼ éí modern Miss Navajo woolyégo yéénaʼhǫǫłné nitʼééh. Áádóó łaʼ éí traditional Miss Navajo woolyégo yéénaʼhǫǫłné nitʼééh.

Naas nahódéíshzhiizhgo éí Naabeehó bichʼeekęʼ yaʼdéíjééhígíí tʼáá yéigo beeʼhódoosin áádóó nitságo baʼninaʼaldahgo naʼhónaadi.

Dííshjį́diʼ éí Naabeehó bichʼeekęʼ yaʼdéíjééhígíí, adóóleʼéʼ yééʼałháádaʼ hwįįlnéʼ. Diné kʼéhgoʼ adooleʼéʼ adaalígíí beeʼhónéʼ. Áádóó hónííłnéʼígíí éí tʼááłaʼiʼ nahaijíʼ, Naabeehó bichʼeekęʼ nilį́ʼ łééh. Ayiisígíí beeʼhónéʼígíí éí Diné bizaad áádóó Bilagáana bizaad beeʼyátiʼígíí, beeʼałgááhóné. Naaná Diné binaʼantin ałdóʼ beeʼałgááhóné, áádóó adiiłjiʼdlį́ʼígíí ałdóʼ yéigo beeʼhóné.

Díí akʼiʼ déíʼąąhígíí éí béésh łigaii beeʼaalyá. Leroy dóó Erma Boyd éí crownígíí ayiilá. Táaʼgo naazbąąsgo alyaaʼígíí éí Naabeehó biWááshindoon yaʼhalné; Beehazʼą́ąnii biłʼoʼnishjí (Executive), Beehazʼą́ąnii Álʼįįjí (Legislative), dóó Hwoldii biłhazʼą́ą́jí (Judicial).

Ashdlaʼgo clusters aalyáʼígíí éí Naabeehó bikéyah bikáágo ashdlaʼgo nitsá hadaʼhwiisdzoʼígíí yaʼhaalnéʼ: Eastern Agency, Tsé Bitʼaʼí (Naatʼáanii Nééz), Chʼíńlį́, Tséhootsooí, Tó Naneesdizí (Western) Agency yaʼhaalné. Áádóó béésh łigaii dome beeʼaalyáʼígíí éí Sky Bank yaʼhaalné, díí éí Iiłhózhǫ́ʼ yaʼhaalnéʼ.

Ałníígiʼ half-roundgo aalyáʼígíí éí łaʼ doo dootłʼizhii biisiniil, díí éí 110 tááʼ naaznilí bighan Naabeehó bikéyah bikáágo naaznilígíí yaʼhaalnéʼ.

Áádóó naakigo nimaazgo aalyáʼígíí éí yoołgáí biisiniilgo aalyá, díí éí dooleʼéʼ yiichʼą́ą́h nikíídiʼah nilį́ʼgo yaʼhaalnéʼ. Áádóó Diyin niyiiłhólǫ́ʼniʼígíí áádóó nihiih nę́ę́nį́į́ yidiitsáʼígíí ałdóʼ yaʼhaalnéʼ. Naaná Naabeehó bisiláołtsooí nihiʼchʼą́ą́h nidaaskááʼígíí yaʼhaalnéʼ (Díí nitságo nihiiłnilį́).

Áádóó ałníígiʼ éí Naabeehó biSeal bikʼi siʼąąh, áádóó 88go dootłʼizhii dóó bááshzhinii siniilígíí éí béésh bąąh dah siʼání daʼnahaztą́ą́niʼígíí yaʼhaalnéʼ. 23go Bááshzhinii siniilígíí éí Dibé Ntsaa yaʼhaalnéʼ áádóó aají hané bidaʼdiitʼíʼígíí yaʼhaalnéʼ (Éí hanéʼígíí doo kwééʼiʼ bikáá adoolnį́į́łdaʼ). Naaná 23go dootłʼizhii siniilígíí éí Tsoodził yaʼhaalnéʼ áádóó aají hané bidaʼdiitʼíʼígíí yaʼhaalnéʼ (Éí hanéʼígíí doo kwééʼiʼ bikáá adoolnį́į́łdaʼ).

Nishnáájigoʼ éí 21go yoołgáí biiʼsiniilgo aalyáʼígíí, díí éí Sisnaajiní yaʼhaalné áádóó aají hané bidaʼdiitʼíʼígíí yaʼhaalnéʼ (Éí hanéʼígíí doo kwééʼiʼ bikáá adoolnį́į́łdaʼ). Nishtłahjigoʼ, 21go diichilí biiʼsiniilgo aalyáʼígíí éí Dookʼoʼoosłííd yaʼhaalnéʼ áádóó aají hané bidaʼdiitʼíʼígíí yaʼhaalnéʼ (Éí hanéʼígíí doo kwééʼiʼ bikáá adoolnį́į́łdaʼ).

Áádóó crown biyáágiʼ éí Miss Navajo Nation bikáá, díí éí háíshį́į́ yéénaagááʼígíí Naabeehó bikéyah doo biambassador naʼhalingo baʼnitsáhakéés, niláhgoʼ bílaʼashdlaʼii yiitáhgoʼ naagáágoʼ.




#Article 92: Big Boquillas Ranch (119 words)


Kéyah Big Boquillas Ranch woolyéʼígíí éí 491,000 acres aniiłtsoh, Hoozdo Hahoodzo biyiidiʼ siʼą́ą́h. Díí kéyah Big Boquillas Ranch woolyéʼígíí éí kin Seligman, AZ bitsį́į́hgo áádóó atiin iidleezh Route 66 bibąąhgo (naʼhókǫsjigo), áádóó éí Waalibéí Dineʼé bikéyah bitsį́į́hgo áádóó éí Góóhníinii bikéyah bitsį́į́hgo áádóó nitʼą́ą́ Seligmanjįʼ. Boquillas Ranch éí -gi bił hazʼą́.

Yaʼiishjááshtsoh 09, 1987 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naatʼáanii Chairman Peter MacDonald kéyah naʼyiisnį́į́h, $33.4 damiiltsoh beeʼkéyah naʼhaznį́į́h (Yaʼiishjááshtsoh 09, 1987 biyihah yę́ędą́ą́ʼ, Bilagáana Hastiin Bud Brown woolyégo kéyah Boquillas woolyéʼígíí $26.2 damiiltsoh yééʼnaʼyiisnį́į́h, áádóó Naabeehó yiichʼį́ʼ naʼháyáágoʼ éí $33.4 damiiltsoh yéébaʼnaʼhaznį́į́h Naabeehó bichʼį́ʼgo. Bilagáana Hastiin Bud Brown $7.2 damiiltsoh béeso yeeʼayiilá). Yaʼiishjááshtsoh 23, 1987 biyiihahgo iindá Naabeehó bił beeʼdaʼhózin, kéyah naʼhaznį́į́hígíí áádóó naaltsoos beeʼnidaʼnéézdéíʼ, Naʼnízhoozhídę́ę́ʼ naaltsoos Gallup Independent áłtsé beeʼnidaʼnéízdéí.




#Article 93: Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí (149 words)


Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí éí daʼakʼéh naʼhólingo baʼaʼhayąąh. Kʼiʼdóólyá naʼhalingo ałkéʼnaaztʼíʼgo aaʼdalį́ʼ. Béésh náábałí éí táágo bigaan bitsʼáá dazʼááhgo adaalyáʼ. Béésh bee akʼeʼelchíhí tʼáá bí nitsékeesígíí bąąh daʼnaazniilgo béésh náábałí neelóʼ. Béésh náábałí niyol biyii nabaałgo 200 miles per hourgo nabaał łééh (320 km/h), áádóó béésh náábałí biyiidiʼ béésh nidéíjééʼígíí dooʼnidaʼhiilzhááhdaʼ (nizhóʼnigo nidéíjééh łééh). Béésh náábałí bigaan éí łibaʼgo déídlish, kʼos beełtʼéíʼgo. Naaná béésh náábałí éí bigaan 60–130 adéísʼééz ádaníłnééz (20–40 meter áníłnéez łééh), naaná łaʼ éí tʼáá yéigo daʼnineez. Béésh náábałí niyol biyii náábałgo 10–22 revolutions per minute náábał łééh. Naadiin naaki rotation per minute náábał yiilééhgo, béésh náábałí bigaan bitsá niʼáhídiʼ yéigo náábał łééh (300 ft per second náábał łééh)

Áádóó béésh náábałí déígo anį́į́łneezígíí éí 200–300 adéísʼééz ádaníłnééz (60–90 metres adaʼniłneez). Béésh náábałí bikáádiʼ éí atsiniltłʼish ííłʼín daʼsiʼááh, áádóó tʼáá aadi ałdóʼ beeʼanaalkʼíʼ aadi daʼsiʼąąh ałdóʼ. Díí éí náábałígíí neelóʼ, áádóó yéigo niyolgo beeʼanaalkʼíʼ tʼóh yiiniiłtsíís.




#Article 94: Maricopa Dineʼé (121 words)


Maricopa Dineʼé éí Tó Ntsʼósíkooh dóó Tooh Díkʼǫ́zhí ałhiihdiilį́į́hnidiʼ kédaʼhatʼį́ʼgo daʼbighan nitʼę́ę́h; Yuma bigháádi, aadi ayiisiʼ daʼbikéyah nitʼę́ę́h. 1501–1600 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí nidiiná anaa daʼhazlį́į́hgo biniiná. Díí éí Quechan Dineʼé dóó Moháábii Dineʼé nidaʼdibaahgo biniiná Maricopa Dineʼé nidaʼdiiná. Díí éí Naakétłʼáhí bikéyahjigo. 1840’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Tahoniigááh dóó adooléʼeʼ nidasnį́į́hgo Maricopa Dineʼé anéélʼą́ą́hígíí yááʼadineesʼąąhdi. Áádóó éí biniiná Naakétłʼáhí Dineʼé yił ałhaʼdeetʼaah áádóó chooʼdaʼholį́į́hgo haʼhoolzhiizh. 1857 biyihah yę́ędą́ą́ʼ anaa naʼdaʼhazlį́į́hgo Naakétłʼáhí Dineʼé dóó Maricopa Dineʼé, Moháábii Dineʼé dóó Quechan Dineʼé yiikʼéh daʼdéísdlį́į́h; díí éí Maricopa Wells hoolyéedi nidaʼhíínéísdon.

Naakétłʼáhí Dineʼé yiiłkéídaʼhatį́ʼgoʼ éí daʼakʼéʼjiʼ naanishígíí yidaʼhółʼąąh. Áádóó éí binidaʼnishgoʼ yéé akʼiʼnidaʼdikaigoʼ iiná adéíłį́ʼ..

Maricopa Dineʼé bizaad éí River Yuman Dialect átʼé áádóó Hokan-Siouan saadjiʼ atah yiisdzoʼ.
Díí éí Maricopa Dineʼé bizaad, example átʼé:




#Article 95: Naadleeh (251 words)


Naadleeh/Nádleehé éí bílaʼashdlaʼí ashkii/shiiké/hastiin/Hastóí éí doodaiiʼ éí, atʼééd/atʼééké/asdzání/sáaanii tʼááłá naaʼashgoʼ oolyé (hastiin dóó asdzáni naʼhalingo naaʼashgoʼ, akónidiʼ diné nilį́į́hgoʼ tʼáá diné yiiłnaashgoʼ. Asdzánígo tʼáá asdzání yiiłnaaʼashgoʼ). Naanáłá saad Naadleeh éí diné asdzání adiilį́į́hgoʼ oolyé ałdóʼ. Áádóó asdzání nilį́į́hgoʼ ałdóʼ hastiin adiilį́į́hgo oolyé. Áádóó tʼáá akwii tʼéigo nitsékʼiisgo oolyé ałdóʼ 

Bílaʼashdlaʼí bisexual orientation éí táaʼgo ałtsádzo, heterosexuality, bisexuality, dóó homosexual (heterosexuality éí hastiin dóó asdzání naaʼashgo, bisexuality éí bílaʼashlaʼiʼ hastiin doo asdzání yiidah nilį́į́hgoʼ oolyé, áádóó homosexual éí bílaʼashdlaʼí tʼáá same sexígíí yiidah nilį́į́hgoʼ oolyé). Health dóó health professions nidaʼałkáágo éí naadleeh éí doo haʼdéítʼéígoʼ bitsiitsʼiin bichʼį́ʼ anáʼhotʼíʼdaʼ, dooatʼéʼgoʼ naagáá  Bilagáana bizaadjiʼ éí “gay” wolyé hastiin dóó asdzání, tʼáá same sexgo naaʼashgo. Sáanii nidaʼashígíí éí “lesbian” wolyé bilagáana bizaadjiʼ. Naakáágoʼ bílaʼashdlaʼí nidaʼbidiʼkidgoʼ, łaʼ gay nishlį́į́h daʼnį́į́hgoʼ biłyáʼatʼééh, naaná łaʼ éí lesbian daʼnį́į́hgoʼ naaltsoos yikáaʼgi adéíléʼ, naaná łaʼ éí nidéínííłʼingo doo yaʼdahalnédaʼ. Bílaʼashdlaʼí naakááʼgo éí 2%–3%go éí ouh naadleeh nishlį́ʼ daʼnį́į́hgoʼ naaltsoos yiikáá adaʼyiilá           . 2006 biyihah yę́ędą́ą́ʼ naaskáá 20% bigáágoʼ bílaʼashdlaʼí anonymously naaltsoos bikáaʼgi naadleeh nishlį́į́h áádóó akwii tʼéígoʼ neeskéés łééhgiʼ átʼé . Naaldlooshii naalkáágoʼ ałdóʼ naadleeh biyiihólǫ́ǫgo hadeilį́į́  .

Naadleeh nidaʼaashígíí éí tʼáá hastiin dóó asdzání naaʼash naʼhalingo naaʼash, naadleeh ałhiiłnaaʼashgo naʼbidiʼkidgo iilį́į́hgo ałháá nitsékees . Nitʼą́ą́ʼ nahanéʼgo díí Nahasdzáán bikáaʼgi tʼaa akwii tʼéígoʼ bílaʼashdlaʼí baʼdahanéʼ, áádóó naaltsoos ałdóʼ bikáá adaalyá. Doo kʼad haałnį́į́hígíí atʼéʼda. Dishjį́ʼgoʼ éí naadleeh/nádleehé ałheeł tʼéigoʼ baʼnitsá hakéés, áádóó naaltsoos ałdóʼ baʼadaalnéʼ, ałgáá hidiniiłígíí binaaltsoos áádóó naanish baʼhidiʼ dootʼááłígíí, áádóó áłchíní dinoolzééł binaatloos áádóó siláołtsooíjiʼ nidaʼkáíʼígíí ałdóʼ ałhééłtʼéigo baʼnitsáʼ hakéés doolééłígíí baʼdaʼhwiitʼį́ʼ.

Naałniih yichʼą́ą́h naabaahígíí bąąh dahooʼaahgo




#Article 96: Chį́į́shłigaii dóó Naalʼeełítsoh (118 words)


Cį́į́shłigaii dóó Naalʼeełítsoh éí nahasdzáán bikáaʼgi ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Anserinae deiłníigo deiyózhí, áádóó éí Anatidae (naalʼeełí dóó dééłgai) dah yikahjí atah daasdzoh.

Chį́į́shłigaii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́. Bitsʼíís éí łigai dóó bijáád éí łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ.

Naalʼeełítsoh dóó naalʼeełítsoh diłhiłígíí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dahólǫ́; Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin. Deesdoigi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Łaʼ éí bijáád daalchííʼ, náánáłaʼ éí bijáád daalzhin.

Díí tsídii éí 5ndash;9 dahidídloʼ ádaníłdáás, 2ndash;3 adéesʼeez ádaníłtso; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Chį́į́shłigaii dóó naalʼeełítsoh éí tʼáá ałtso daʼałchozhgo naakai: tłʼoh dóó chʼil binááʼ éí deiłchozh




#Article 97: Chʼosh doo yitʼíinii dláádí dóó Ábishjaaʼ (135 words)


Chʼosh doo yitʼíinii dláádí dóó Ábishjaaʼ éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo Fungi dawolyé. Azhą́ łaʼ éí chʼil ndahalin ndi, éí doo chʼil ádaatʼée da dóó doo chʼil dayikahjįʼ atah daasdzoh da; áádóó naaldeehii/naaldlooshii ałdóʼ doo ádaatʼée da.

Chʼosh doo yitʼíinii dláádí dóó Ábishjaaʼ éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí 100,000go da ałʼąą ádaatʼé. Nááná éí łeeyiʼdi dóó dííłdzid bikáaʼgi ndaazkaad łeh; łaʼ éí chʼiyáán bikáaʼgi naazkaad ałdóʼ. Dahoditłééʼgóó dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí; hóółtseiigi éí ádaadin łeh.

Łaʼ éí chʼiyáán ádeilééh biniiyé chodajoołʼįįh (dííkʼǫsh/bááh bił álʼíní éí chʼosh doo yitʼíinii dláádí bitsʼą́ą́dóó ályaa); tó diłhił dóó bizhééʼ hólóní dóó wáán ádeilééh biniiyé choozhʼį́  ałdóʼ.

Dííshjį́į́góó azeeʼ nímazígíí dóó azeeʼ ntłʼizígíí (penicillin wolyéhígíí da, antibiotics da) ałdóʼ chʼosh doo yitʼíinii dláádí bitsʼą́ą́dóó ádaalyaa.

Chʼosh doo yitʼíinii dláádí dóó Ábishjaaʼ naalkaahígíí éí mycology wolyé.




#Article 98: Chʼosh bijáád dahólónígíí (116 words)


Chʼosh bijáád dahólónígíí éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo Arthropoda daolyé (Bilagáanakʼehjí ałdóʼ arthropod jiní).

Díí naaldeehii éí tʼáá ałtso bíígháán dóó bitsʼin ádaadingo naakai, áádóó éí bikágí ntłʼiz. Díí bikágí éí kaitin wolyéego bee ályaa. Chʼosh bijáád dahólónígíí éí dį́į́ʼ ałʼąą átʼéego hólǫ: 

Ałkʼidą́ą́ʼ Trilobita daolyéhígíí ałdóʼ hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí ádaadin ndi.

Chʼosh bijáád dahólónígíí binááʼ éí anááʼ ádaałtsʼísígo łání bee ályaa łeh (díí éí ocelli daolyé). Bidił éí béésh łichíiʼii bee ályaa łeh; bijéí dóó bijéí yilzólii éí nineez.

Chʼosh bijáád dahólónígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi tʼóó ahayóí (ndaʼałkááhi ádaaníigo díí chʼosh éí mííl ntsxaaígíí shį́į́ ałʼąą átʼé daaní), áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahiná. Łaʼ éí nihookááʼ naakai, náánáłaʼ éí táyiʼjįʼ ndaaldeeh.




#Article 99: Dibé dóó Tłʼízí Ndahalinígíí (109 words)


Naaldlooshii dibé dóó tłʼízí ndahalinígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 35 ałʼąą átʼéego hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Caprinae deiłníigo dayózhí. Nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo díí naaldlooshii éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hadahóólįįd daaní.

Dííshjį́į́góó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah bikáaʼgi dahólǫ́ ałdóʼ. Nááná łaʼ (tsétah dibé da, tsétah tłʼízí da) éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dahiná. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin.

Díí naaldlooshii éí tʼáá ałtso chʼil dóó tłʼoh deiłchozhgo naakai, áádóó éí bikéshgaan dóó bideeʼ dahólǫ́, áádóó éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsoʼgo naakai: łaʼ éí ayánígi áníłtso, náánáłaʼ éí tʼáá díkwíidi adéesʼeez ádaníłtso.

Azhą́ tłʼízí wolyée ndi, Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí éí doo Caprinae atah yisdzoh da.




#Article 100: Bisóodi Danilínígíí (168 words)


Naaldlooshii bisóodi danilínígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 20 ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Suina deiłníigo dayózhí. Łaʼ ndaʼałkaahí éí Suiformes deiłní; díí saadígíí éí bisóodi ndahalinígíí óolyé; nááná łaʼ ndaʼałkaahí ádaaníigo tééhoołtsódii éí ałdóʼ Suina-jįʼ atah yisdzoh daaní.

Díí naaldlooshii éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi 16 anééhląąʼ ałʼąą átʼé. Nááná éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dahólǫ́ ałdóʼ. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin.

Bisóodi éí tłʼéeʼgo tʼéiyá naakai łeh; jį́įgo éí hodiłchʼilgi dóó baʼáán yiiʼ daʼałhosh. Nááná éí tábąąhgi dahináa łeh.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi éí 3ndash;4 adéesʼeez áníłtso łeh; tó wónaanídę́ę́ʼ bisóodi éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsoʼgo naakai ndash; Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ bisóoditsoh éí 7di adéesʼeez áníłnééz, bisóodichilí éí tʼáá díkwíidi asdzoh tʼéiyá áníłtso. Bisóodi daʼałchiní éí łibá dóó yishtłʼshgo ndaashchʼąąʼ łeh, áádóó éí bijáád doo danineez da.

Tó wónaanídę́ę́ʼ bisóodi éí biwooʼ danineez dóó shiyish; Shádiʼááhdę́ę́ʼ bisóodi éí biwooʼ doo nineez da.

Bisóodi éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; tłʼoh dóó chʼil bikétlʼóól ayóo deiłchozh. Łahda dííłdzid dóó naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, naʼashǫ́ʼii da) deilghał ałdóʼ.




#Article 101: Chʼosh Deildeełii (116 words)


Chʼosh Deildeełii éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo Eulipotyphla daolyé (Insectivora dabijiníí ńtʼę́ę́ʼ mdash; díí saadígíí éí chʼosh deildeełgo naaldeehígíí óolyé, áádóó díí azhiʼ éí tʼáá ákwítʼéego bee bééhoʼdilzin).

Díí naaldlooshii éí tʼáá ałtso bidił daazdoi, áádóó éí biishchʼid dahólǫ́; nááná éí gahgi dóó naʼastsʼǫǫsígi ádaníłtso łeh.

Chʼosh Deildeełii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí mdash; ńléidi éí ádaadin. Nááná éí tsintahgi dóó tłʼoh dóó chʼil dahólǫ́ǫgi dahináa łeh; honeekʼazgi éí ádaadin. Łaʼ éí nihookááʼ naakai, náánáłaʼ éí niʼtátʼah ndaaldeeh dóó táyiʼjįʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.

Díí naaldlooshii éí bitsʼíís dibéłchíʼí dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh, áádóó éí bijáád doo danineez da. Nááná éí bíchį́į́h nineez; biwooʼ dóó binááʼ éí ádaałtsʼíísíi łeh.




#Article 102: Łóóʼtsoh dóó Tééh hóyáanii (114 words)


Łóóʼtsoh dóó Tééh hóyáanii éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo Cetacea dawolyé. Azhą́ díí ndaaldeehii łóóʼ ndahalin ndi, doo lóóʼ ádaatʼée da; daʼałtʼoʼíjiʼ atah daasdzoh, áádóó éí biishchʼid dahólǫ́ (doo biyęęzhii deiłchíi da).

Łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí éí yéigo dantsxaa. Ndaʼałkaahí éí Mysticeti deiłníigo dayózhí. Díí łóóʼtsoh biwooʼ éí béʼézhóóʼ dóó bee adleeshí ndahalin, áádóó éí tʼóó táłtłʼááh chʼoshchilí dóó chʼosh doo yitʼíinii tó biyiʼdi hólónígíí deildeeł.

Łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí éí tónteel biyiʼ tʼéiya dahólǫ́ — tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ éí ádaadin — áádóó éí ndadilnaʼgo ndaʼałkǫ́ǫ́.

Łóóʼtsoh biwooʼ dantłʼizígíí éí łóóʼ haalzheehgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ, áádóó éí tónteel biyiʼ tó ńlį́į́h dahólǫ́. Ndaʼałkaahí éí Odontoceti deiłníigo dayózhí. Díí naaldeehii doo dantsxaa łeh, áádóó éí tsxį́įłgo ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ.




#Article 103: Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ dzeeh dóó bįįh (109 words)


Díí naaldlooshii éí Kéyah Dańlíinii bikáaʼgi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́; łaʼ éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dzeeh dahólónígíí ndahalin, náánáłaʼ éí tʼóó bįįhgi ádaníłtso.

Díí bįįh éí hodíłchʼilgi dóó tłʼoh sikaadgi naakai, áádóó éí naaki ałʼąą átʼé: łaʼ éí łigaigo daalkizh, náánáłaʼ éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Bitsʼíís éí dį́įʼdi adéesʼeez áníłnééz.

Díí bįįh éí tʼáá ałtso tłʼoh deiłchozhgo naakai.

Díí dzeeh éí Rusa unicolor wolyé, ndaʼałkaahí bikʼehgo. Dííshjį́į́góó éí Shádiʼááhjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi hólǫ́  ałdóʼ; ńléidi éí deesdoigi dóó hodíłchʼilgi naaghá. Bitsʼíís éí 2ndash;3di adéesʼeez áníłtso, áádóó éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí bideeʼ hólǫ́.

Díí dzeeh éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozhgo naaghá.




#Article 104: Táłkááʼ tsʼin Danilínígíí (111 words)


Táłkááʼ tsʼin éí naaldlooshii dadichʼízhiijįʼ (naʼashǫ́ʼii danilínígíí) atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Crocodylia deiłníigo dayózhí.

Táłkááʼ tsʼin éí 23 ałʼąą ádaatʼé, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah, ńléidi éí ádaadin); áádóó éí deesdoigi naakai; nááná éí tábąąhgi dóó tó ńlį́į́h dahólǫ́ǫ łeh.

Táłkááʼ tsʼin éí tayiʼjįʼ dóó niʼkááʼgóó naakai; tónteel biyiʼ táłkááʼ tsʼin ádaadin.

Díí naaldlooshii éí naʼashǫ́ʼii ndahalin, áko ndi éí yéigo daantsxaa łeh — bitsʼíís éí 4–18di adéesʼeez áníłneez. Táłkááʼ tsʼin éí łibáago ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dootłʼizh — díí éí bikágí yikááʼ chʼil áłtsʼíísí dóó tátłʼid dahólǫ́ǫgo biniinaa.

Táłkááʼ tsʼin éí tʼáá ałtso daʼalghałgo naakai.




#Article 105: Kʼaalógii dóó Iichʼąhii (175 words)


Kʼaalógii dóó Iichʼąhii éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Lepidoptera deiłníigo deiyózí; áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 150,000–200,000 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Kʼaalógii dóó Iichʼąhii naalkaah éí lepidoptery wolyé.

Díí chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin; áádóó éí tłʼoh dóó chʼil bilátah hózhóón bitah ndaatʼáa łeh.

Kʼaalógii dóó Iichʼąhii biyáázh éí chʼosh ditłʼooí daolyé.

Kʼaalógii dóó iichʼąhii éí bijáád hastą́ dóó bitʼaʼ dį́į́ʼ, áádóó éí tʼáá ałʼąą ádaníłtsogo ndaatʼá — łaʼ éí tʼáá dikwíí millimeters tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ éí tsídiiłbáhígi ádaníłtso.

Kʼaalógii bitʼaʼ éí ałʼąą ááteelii łeh — łaʼ éí daalkizh, náánáłaʼ éí dinéesdǫ́ǫ́z, áádóó náánáłaʼ éí disxǫsgo ndaashchʼąąʼ. Iichʼąhii éí bitʼaʼ daalgai dóó daalbáa łeh.

Iichʼąhii éí bikágí daditłʼo áádóó bideeʼ éí atʼaʼ nahalin; nááná éí tłʼéeʼgo ndaatʼáa łeh. Díí chʼosh ńdaʼiichʼąhgo biniinaanii ndaʼałkaahí doo bił bééhózin da.

Kʼaalógii danilínígíí éí bideeʼ nineez dóó áłtsʼóózí, áádóó éí jį́įgo ndaatʼá.

Kʼaalógii dóó Iichʼąhii éí tʼáá ałtso chʼil bijeeh deidlą́ągo ndaatʼá; biyáázh éí tsin bitʼąąʼ deiłchozh (łaʼ éí chʼil binááʼ deildeeł ałdóʼ).




#Article 106: Dlǫ́ʼiitsoh Danilínígíí (119 words)


Dlǫ́ʼiitsoh éí Daʼalghałígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi tádiin ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Viverridae deiłníigo deiyózhí.

Díí naaldlooshii éí tʼáá ałtso tó wónaaníidi dahiná (kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí ádaadin; Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da), áádóó éí deesdoigi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼóó ahayóí. Ńléidi éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingi naakai; tłʼoh dóó lókʼaaʼ naazkaadgi éí dahólǫ́ ałdóʼ.

Dlǫ́ʼiitsoh éí bitsʼíís dóó bitseeʼ nineez łeh, áádóó éí 1ndash;4di adéesʼeez ádaníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalkizh, náánáłaʼ éí danéedǫ́ǫ́z.

Dlǫ́ʼiitsoh éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai. Nááná éí tłʼéeʼgo tsinlátah dóó nihookááʼ naakai, áádóó éí tʼáá sahdii naakai łeh.

Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi dlǫ́ʼiitsoh dahólónígíí éí doo Viverridae-jí atah daaszoh da.




#Article 107: Dlǫ́ʼii yił Aheedaałtʼéhígíí (148 words)


Dlǫ́ʼii yił Aheedaałtʼéhígíí éí tó wónaaníidi tʼéiyá dahólǫ́; Naakaii Łizhiní dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí dabikéyahdi éí dahólǫ́, áádóó éí 33 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Díí naaldlooshii éí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼalghałígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Herpestidae deiłníigo deiyózhí.

Dlǫ́ʼii yił Aheedaałtʼéhígíí éí 1ndash;4di adéesʼeez ádaníłtso, áádóó éí bitsʼíís ádaałtsʼózí dóó bitseeʼ nineez łeh; nááná éí bijaaʼ áłdaałtsʼíísí dóó bijaad doo nineez da. Łaʼ éí binááʼ łichííʼ, náánáłaʼ éí binááʼ łitso. Nááná éí bighaaʼ łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daaltsxo ałdóʼ.

Díí naaldlooshii éí nihookááʼgóó naakai, áádóó éí jį́įgo naakai łeh; nááná éí niʼtátʼah baʼáán ádeilééh. Deesdoigi éí tʼóó ahayóí; yas dóó tin hólǫ́ǫgi éí ádaadin łeh.

Dlǫ́ʼii yił Aheedaałtʼéhígíí éí daʼałghałgo naakai: tsídii dóó hazéí dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naakai; łeeyiʼ chʼosh dóó chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł ałdóʼ. Dlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii łibáhígíí éí tłʼiish báhádzidígíí (tłʼiish bikʼós niteelígíí da) yilghał, łahda.




#Article 108: Shádiʼááhdę́ę́ʼ niłchiis (106 words)


Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi  hólónígíí éí Galictis wolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí, áádóó éí naaki ałʼąą átʼé.

Díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó halgaiigi naakai; deesdoigi dóó ayóo ndahałtingóó éí dahólǫ́ ałdóʼ; nááná éí abínígo dóó hííłchʼįʼgo naakai łeh, áádóó éí nihookááʼ dóó tsinlátah ndaaldeeh; tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid yiyiʼ éí ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ. Tłʼéeʼgo éí tsin binástáán yiiʼ daʼałhosh łeh; łahda éí nahashchʼidí átʼéegi baʼáán ádeilééh.

Díí naaldlooshii éí łigai dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ. Bitsʼíís éí 18ndash;21di asdzoh áníłtso; bitseeʼ éí 5.5ndash;8di asdzoh áníłnééz; 3ndash;4.5 dahidídloʼ ádaníłdáas łeh.

Shádiʼáádę́ę́ʼ niłchiis éí biniiʼnoodǫ́zí dóó łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí dóó dlǫ́ǫ́ʼ bitseetłʼooígíí haalzheego naaghá; tsídii biyęęzhii dóó tsin bineestʼąʼ yildeeł ałdóʼ.




#Article 109: Náátsʼózídę́ę́ʼ mąʼiiłchííʼ (101 words)


Binááʼádaałtsʼózí dabikéyahdi  hólónígíí éí Cuon alpinus wolyé, ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí.

Ałkʼidą́ą́ʼ díí naaldlooshii tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, áádóó éí Chʼah Diʼilii Bikéyah dóó Náhookǫsjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ; dííshjį́į́góó éí noonéeł ndi, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi tʼéiyá hólǫ́.

Díí mąʼiiłchííʼ éí tsintahgi dóó dziłtaʼgi naakai; halgaiigi dóó ndahóółtseiigóó éí doo dahólǫ́ǫ da łeh.

Díí mąʼii éí bitsʼíís łichííʼ dóó bitseeʼ łizhin, bitééldę́ę́ʼ éí łigai; áádóó éí 3di adéesʼeez áníłtso; bitseeʼ éí 1.5i adéesʼeez áníłnééz; 33–44 dahidídloʼ áníłdáas łeh.

Mąʼiiłchííʼ éí bįįh dóó tábąąh béégashii dóó ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí haalzheehgo naaghá; naaldlooshii yázhí (gah da, naʼastsʼǫǫsí da) yilghał ałdóʼ.




#Article 110: Mąʼii yił Ałhidanoolinígíí Yázhí (103 words)


Mąʼii yił Ałhidanoolinígíí Yázhí éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhiikʼehjí Procyonidae daolyé, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi náhástʼéí ałʼąą ádaatʼé; kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá éí dahólǫ́; tó wónaanídi éí ádaadin.

Tábąąh mąʼii dóó mąʼii dootłʼizhí éí Diné Bikéyahdi dahólǫ́; tábąąh mąʼii bíchį́į́h nineezí dóó tsinlátah mąʼii éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá naakai. Nááná éí tłʼéeʼgo tʼéiyá naakai łeh, tʼáá hazhóʼó tábąąh mąʼii bichį́į́hnézí, díí éí jį́įgo naaghá ałdóʼ.

Díí naaldlooshii éí tʼáá ałtso daʼalghałgo dóó daʼałchzohgo naakai, áádóó éí tʼáá ałtso bitseeʼ noodǫ́ǫ́z (tʼáá hazhóʼó tsinlátah mąʼii léiʼ, díí éí bitseeʼ doo noodǫ́ǫz da). Nááná éí 1ndash;2di adéesʼeez ádaníłtso łeh; 2ndash;25 dahidídloʼ ádaníłdáás.




#Article 111: Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí (157 words)


Naaldeehii Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi hastą́ąʼdi míílgo daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí Mammalia deiłníigo dayózhí. Bilagáanakʼehjí dóʼ mammal dabijiní.

Díí naaldeehii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí nikááʼgóó naakai łeh. Łaʼ éí tónteel biyiʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ (Łóóʼtsoh dóó tééh hóyáanii éí Daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh). Jaaʼabaní Danilínígíí éí yótáahdi ndaatʼá; tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii ndaatʼá.

Azhą́ díí naaldlooshii biyázhí dahináago biʼdichíi łeh, łaʼ éí biyęęzhii deiłchí ałdóʼ; Naaldlooshii Daʼałtʼoʼígíí Biyęęzhii Deiłchíhígíí éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá naakai.

Naaldeehii Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí éí tʼáá ałtso bighaaʼ dahólǫ́; áádóó éí bijáád dį́įʼ dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó łóóʼtsoh dóó jaaʼabaní mdash; díí éí yee ndaʼałkǫ́ʼí éí dooodago bitʼaʼ dahólǫ́). Łóóʼtsoh dootłʼizhígíí éí neeznádiindi adéesʼeez áníłnééz, jaaʼabaní áłtsʼíísí léiʼ éí tʼóó 1di asdzoh áníłtso.

Naaldeehii Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí éí tʼáá ałʼąą átʼéego biigháʼí deiyą́; łaʼ éí chʼil dóó tłʼoh deiłchozh, łaʼ éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; áádóó náánáłaʼ atsįʼ tʼéiyá deilghał.




#Total Article count: 111
#Total Word count: 28561