#Article 1: Aberahamo (984 words)


Aberahamo ya’ia da’ö samösa ni'amoni'ö ba gotalua samati ba agama-agama Samawi ba zi sagörö ulidanö. Molo'ö ya'ira, no samösa zino ifake So'aya Gaberahamo ba wamalua fefu goi-goi nitatugöi Lowalangi. Irege lakaoni ia faoma fogaoni Ama Zamati

Dara no nga'ötö sisiwa khö Noakhi. Tölu nono khönia, Aberamo,  Nakhori, ba Harana. Toröi ira ba zi sambua banua ba Guri Kaledaia, ba Mesopotamia ma banua Irak iada'a. Mangowalu Gaberahamo khö Sara'i. Ba zi sambua inötö, lahalö gangetula Dara wa i'ohe Aberamo, Sara'i, ba Loti mofanö wanaŵö tanö Gana'ana. Me mangahono ira ba dalu lala ba mbanua sotöi Harana, iröi gulidanö Dara me 205 fakhe wa'atuania. Me inötö da'ö ba ikaoni Gaberahamo Yehowa, ba ibe'e fareta khönia ena'ö iröi nomo awö dalifusönia numalö ba mbanua si lö i'ila lögu danö Aberahamo. He ŵa'ae Aberahamo ikaoni ia Yehowa me larugi ba Harana ba sindruhunia no irai ikaoni me inötö so ia ba Guri Kaledaia. Ba wogaoni Aberahamo andre, ba no ifabu'u li-Nia Yehowa wa ibali'ö soi sato ba sebua sibai nga'ötö Gaberahamo ba danö.

Alua baŵa lofo ba Gana'ana irege la'alui lala wa'auri Gaberahamo awö Zara'i ba danö Miserai. Me luo da'ö ba ihalö zui wo'omonia Aberahamo sotöi Ketura.

Aberahamo, möi ia miraya, ba gotaluara Gadesi Zuri ba inehegö Zara Yehowa, ba no irugi inötö mo'ono ia. Ono andrö ono matua, ba omuso sibai dödöra ba labe'e töi nonora Giza'aki ma Iza'aki.

Ba danö  si so Aberahamo ba so sambua zi to'ölö  lafalua ya'ia da'ö  famoto  na no irugi fitu bongi iraono. Me luo da'ö  döfinia no otu fakhe me tumbu khönia Giza'aki. Aefa da’ö, itandraigö Gaberahamo Lowalangi, imane ena'ö o'ohe nononia ba danö Moria ba wame'e sumange nitunu ba hili nituturu Lowalangi khönia. Lö fabu'asa khö Gaberhamo, ha sambalö igo'ö  manö.  Ba hi za ihulö  wongi wemaoso Aberahamo, ifosela galidenia, i’ohe awönia darua zawuyunia awö  nononia, Iza'aki. Isila geu fanunu zumange ba mofanö möi ira ba naha andrö niŵa'ö Lowalangi khönia. Me no aefa dua wongi, ifaöga hörönia Aberahamo ba i'ila naha andrö, wa aröu na sa. Ba Aberahamö  ifaretakö  ena'ö  tebato ndra sawuyunia ba zi sambua naha awö  galide lalara, ba i'ohe Giza'aki ba wamalua fasumangeta khö  Lowalangi. Imane  khö  zawuyunia ena'ö lafuli ira na no awai mangandrö ira. Ihalö  geu fanunu zumange Aberahamo, ibe'e noro nononia Iza 'aki. I’ohe tangania galitö awö  zi'öli. Möi ira, darua ira. Isofu Iza’aki khö namania noso geu ba noso galitö, hana wa lö hadöi biri-biri sumange nitunu khö Lowalangi, itema Gaberahamo na no ifa'anö khöra Lowalangi mbiri-biri andrö. Mowaö-waö ira irege larugi naha niŵa’ö Lowalangi khönia. Ifa'anö naha wame'e sumange ba da’ö  Aberahamo, ibahogö geu no mege, ba iböbö nononia Iza'aki, ibe'e yaŵa ba naha wame'e sumange, yaŵa ba geu andrö, ba ituyu zi’öli, ba wanaba ononia.

Ba mu’ao khönia mala'ika Yehowa moroi ba mbanua siyaŵa, ikaoni-kaoni döi Gaberahamo. Itema linia Gaberahamo. Fehede mala'ika khönia ena'ö lö ibabaya nononia ba no i'ila Lowalangi wa i'ata’ufi Lowalangi Gaberahamo. Ifaöga hörönia Aberahamo ba i’ila mbiribiri si matua si no tokhai ba geu dandrunia. Möi ia ihalö  mbiri-biri andrö ba ibe'e sumange salahi nononia. Ibe'e töi naha andrö Ifaigi Yehowa. Ifuli muhede mala'ika Yehowa moroi ba mbanua siyaŵa, imane : No fahölu ndra'o ba khögu, iŵa'ö  Yehowa, me no si manö ndra'ugö, ba me lö  alimagö  khöu nonou, si ha sambua, ba ufahowu'ö sibai ma'uwumö, ba u'oya'ö sibai ira, fa’oya ndröfi ba mbanua ba fa’oya ngawua nene ba mbewe nasi; ba sokhö bawa göli mbanua nemalira ma’uwumö, ba moroi ba ma'uwumö  tefahowu'ö  dania fefu soi ba gulidanö me no ö'o'ö ligu. Mangawuli Gaberahamo ba naha si so zawuyunia ba mofanõ ira daöfa, lasaŵa Mbereseba. Ba da’ö so-so Gaberahamo sa 'ae.

Aberahamo, tenga ha asala irongo fefu niwa'ö Lowalangi khönia, ifalua lö ilaŵa ba ilau mofanö ba danö nituturu Lowalangi khönia. I'ohe wo'omonia Sara, ba ono dalifusönia sotöi Loti faoma fefu gurifö ba okhötania soya sibai. Aberahamo andre, no ibe'e fönania Lowalangi, igo'ö fefu nifa'ema Lowalangi khönia he wa'ae lö i'ila hezo numalö ira. Na lö famati sebua khönia, ba tola manö ifuli ia furi. Hiza no ifati wa nifa'ema Lowalangi ha sambalö si sökhi.

Molo'ö Zura Ni'amoni'ö, da'a nga'ötö Gaberahamo.

Ba hada niha Yahudi, la'amualagö töi Gaberahamo Avraham Avinu (אברהם אבינו), amama Aberahamo, si tobali fangoroma'ö wa ya'ia nama zatua moroi fefu niha Yahudi ba ya'ia göi si'oföna wamaduhu'ö famati Yahudi. Lalau wombaso hikaya wa'aurinia ero migu ba waosatö fombaso Huku Goroisa.

Töi Lowalangi ba wamati Yahudi ya'ia da'ö Elohei Abraham, Elohei Yitzchaq ve Elohei Ya`aqob (Lowalangi Aberahamo, Lowalangi Iza'aki, ba Lowalangi Yakobo). Lamane wa datölu ira andre dania tobali samösa khö Lowalangi. Lö irai latötöi döi bö'ö si fao ba döi Lowalangi Yahudi baero ya'ira andre. So göi zame'e töi Gaberahamo ama soi ndra niha sowökhi tödö.

Aberahamo lamane ndra niha Keriso ama zamati. Hadia mbörö wa laŵaö khönia ama zamati, ya'ia sa'ae me ibe'e khönia sambua fanandraigö hezo irugi wamatinia me i'andrö Lowalangi ba wamasao Iza'aki ononia ni'omasi'önia si tobali sumange khö Lowalangi. Hiza zi no tesura ba Mbuku Ni'amoni'ö wa lö mangiwa dödönia, i'ila wa So'aya zi kuaso ba wa'aurinia. Me luo da'ö ba ihenagö mbiri-biri si sökhi So'aya fogati Giza'aki andrö irege lö a'ozu itaba Giza'aki si tobali fasumangeta khö Lowalangi.

Waö-waö Gaberahamo, amania ya'ia da'ö Tera (Terah )/ Dara (Ibrani). Tera so nononia tölu ya'ia da'ö : Aberahamo, Nahori, ba Harani. Ba ngambatö Tera, tenga sangata'ufi Lowalangi ia, ya'ia samösa sanömba adu. Ba hiza me ngambatö sanömba adu, Aberahamo fao ia ba da'ö irege ikaoni ia Lowalangi ba wa'atuania ba ndröfi si fitu ngafulu fakhe. Me luo da'ö ba döfi wo'omonia sotöi Sara no sa'ae önö ngafulu a lima fakhe, itehegö khöra madono ya'ia Giza'aki/Iza'aki. Aberahamo göi mo'okhöta sebua ia.

Mamati ndra niha Islam wa samösa moroi wa’oya nga’ötö sinenge nituyu Lowalangi Gaberahamo, i’otarai khö Adamo irugi dania mamahaö Muhammad. Töinia ba Kura'a ya’ia da’ö Ibrāhīm (ar: إبراهيم). Abölö oya latötöi döinia ba Kura'a moroi ba zinenge bö'ö si no so göi ba wamati niha Keriso baero Moze.




#Article 2: Arabia me lö Islam (396 words)


Arabia me Iö Islam (Li Arabia: شبه الجزيرة العربية قبل الإسلام) ya'ia da'ö hadia ia salua ba Ture Arabia me lö tohare famati Islam.

No oya soi si toröi ba Ture Arabia me luo föna, gangolitania simane da'a.

Ba gotalua soi sato, so soi Quraisy saoha manolo si numana. Tobali khöra hada fanolo awö, ibörögö samösa salawara sotöi Hasyim.

Na falukha samösa niha Arabia khö nawönia, la'owai nawöra hayyâka Allâh (ya ifataro ndra'ugö Lowalangi) ma zui lawa'ö hayyâka, ba la tötöi döi lowalangi bö'ö nifosumangera. So göi fangowai ni'oguna'ö molo'ö inötö falukhata.

Lalau göi fara'u tanga, mamake danga gambera fa'itaria dombua danga. Na ara awena falukha ira ma tohare moroi ba nahia saröu, fatako ira tandra wa'omuso dödö.

Fabö'ö-bö'ö nukha nifake niha Arabia me luo no, molo'ö somasi niha zamösana, niha sato, ma zui nahia toröi ira. To'ölö lafake nukha ni'öli moroi baero mbanua ndra niha sokhö. Ira so'elemu ma sama'ele'ö lö motif ba mbarura, niha sonekhe lafake nukha moroi ba guli urifö. So göi nukha khö ndra alawe. Ba mbanua Hijaz so nifotöi al-musâtiq, ya'ia da'ö baru sebua sanau ta'io moroi ba guli urifö. Molo'ö al-Jawaliqi, wehede da'ö nihalö moroi ba Li Persia musytuh nifiza ba Li Arabia. So dombua ngawalö nukha, nitaba faoma si lö'ö. Nukha nitaba simane kameza, baru sebua, faoma sarewa. Sidua ya'ia da'ö nukha lembe, falika, ba tanö bö'ö nia.

Simanö göi bala högö ni'oguna'ö niha Arabia, oi fabö'ö-bö'ö molo'ö nahia samösa niha ba mbanua. Lamane, tobali molakhömi niha na ifake bala högö. Na tobali samösa niha satua mbanua, la'amualagö khönia mbala högö soyo. So sambua wehede imane, So öfa ngawalö samabö'öni niha Arabia ba soi bö'ö; sorban adalah mahkotanya, perisai adalah pertahanannya, pedang adalah pagarnya, dan syair adalah diwannya. Nukha mbala högö ndra salawa nukha si sökhi. Niha sato faoma si numana lafake mbala högö moroi ba nukha sambö baga. Börö me no tobali tandra wa'asalawa faoma wa'amokhö ia, na so zolele mbala högö eluahania lö ami dödönia khö samake ia.

Niha Arabia sokhö moroi ba Mekkah faoma Yatsrib meföna lafake sandrala si baga-baga ni'öli moroi baero mbanuara. So sambua töi merk sabölö omasi niha motöi Hadhramaut. So göi khöra sifatu, hiza i abölö alawa nasa nahia zandrala. Tefazökhi ia moroi ba guli gurifö si no alösö, abölö oya guli sawi. So ere hikaya sanguwa'ö wa Judzaimah al-Abrasy bin Malik soföna si'ai mamake zandrala. So khöra gamaedola sanandrösa ba zandrala.




#Article 3: Aramba (104 words)


Aramba no sambua wakake nifoli sasese nifake ba Danö Niha ba ginötö so walöŵa. Aramba andre tehaogö ma niböbözi moroi ba zi öli. Fa'ebuania mato samete, tehaogö owulo-wulo. Faudu ba wetahö ba dalu aramba andrö so zobu'u owulo-wulo, da'ö wetahö nibözi awena moli ebua. Bözi-bözi garamba tefazökhi moroi ba geu labukusi faoma nukha-nukha ma sawu mbanio. Gunania enao lö adölö manandrösa geu ba garamba fa tola faehu li.

Aramba lafake ba ginötö so zangowalu ma falöwa. Ba Danö Niha, wamake aramba no tobali ia hada. So tölu zifao ba wamoli ma ba wamözi aramba, so nasa wakake tanöbö'ö simane göndra ba faritia muendrongagö wamözi.




#Article 4: BAE Systems Hawk (415 words)


 

Ba danö Indonesia, lö fagohi sibai dödö ba wanga'asogö köfa-köfa wanuwö simane ba mbanua tanö bö'ö misa. Simane BAE Systems Hawk sambua göfa wanuwö nifake ba wo fahaö ma ba wolati (trainer) ndra saradadu ba Amerika.  Köfa Wanuwö da'a di haogö BAE Hawk me döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a fitu ngafulu a öfa (1974). BAE Hawk ya'ia da'ö sambua fabiri moroi ba Britania Raya. Hawk lahaogö ba wo fahaö ma wo latit ira saradadu (jet latih/trainer) köfa wanuwö nga'ötö si öfa (generasi 4) F-16, -15, dll sangoguna'ö radar modern APG-66 (khusus varian Mk 200 ) ba rudal AIM-9 Sidewinder. Hawk Mk 109 / 209 sitobali tandra ma kode khö Hawker-Siddeley Hawk ni amawa ma la fa'ohe ba Indonesia (diekspor ke Indonesia) ba wo a'asogö fefu zoguna ba wozago talumbanua Indonesia ni be'e ba wetaro khö ndra  TNI-AU i'otarai döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu a fitu (1998) me döfi 1980-an, TNI-AU no'irai la'öli ha'uga rozi göfa Hawk Mk 53. Hawk Mk 209 ngawalönia ya'ia zisambua kurusi/varian single seater moroi ba nga'ötö Hawk. Köfa wanuwö da'a no lahaogö ba wozago talumbanua air superiority ba ground attack. Ba mbanua Malaysia oya göi khöra göfa wanuwö Hawk Mk 108 / 208 nga'ötö ma lawa'ö varian Hawk si'oföna faoma sitola mamalua ngawalö wohombo ba dalu mbanua ma in-flight refuelling. Da'a Nisura ba .  

Köfa wanuwö Hawk, no sa'ae göi so ba Indonesia, fetaro ba zozago talu mbanua, ya'ia da'ö saradadu dalu mbanua ma ba li Indonesia Angkatan Udara. Me baŵa si önö ba ndröfi si dua ngahönö a dua wulu (Juni 2020) andre, ba so ma'ifu zalua ba göfa wanuwö da'a ya'ia da'ö atoru sitou ba nomo niha mbanua. Köfa wanuwö da'a ya'ia da'ö Hawk 209 fetaro wa'atorunia gamaudu ba mbanua ma Desa Kubang Jaya, Kösamata Siak Hulu, Kabufate Kampar,  Riau, Senin (15/6/2020) sihulöwongi. Nomero Göfa Wanuwö da'a ya'ia da'ö :  nomor registrasi TT-0209, köfa da'a sara moroi ba zi 34 göfa wanuwö Hawk 209 siso ba TNI AU i'otarai me döfi 1993. 

Ba TNI AU köfa wanuwö Hawk 209 da'a no oya ma'ifu zino tefalua ba ngawalö zalua ba danö Indonesia simane me so zalua ba Ase (Konflik Aceh). Fefu da'a ba wanolo ira amada saradadu so zago talu mbanua ba watahana Indonesia. 

Köfa wanuwö da'a tenga ha ba mbanua simane Indonesia zomasi wo'okhögö ya'ia. Banua ba Hagöri no göi lafili göfa wanuwö Hawk sitobali köfa ba wolati ira saradadu ba da'ö.Ba göfa da'a Hawk, no oya manolo ndra saradadu ba mbanua Hagöri. 




#Article 5: Ba Mböröta Gaurifa (368 words)


On the Origin of Species (ba Li Niha Ba Mböröta Gaurifa), afönunia On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life, ya'ia da'ö sinura ilmiah ba Li Hagöri nisura Charles Darwin manandrösa ba evolusi. Oföna si'ai laraka ia 24 bawa si fele zara 1859, tobali samokai lala wangera-ngera ba wamareso evolusi. Tefa'ema bakha ba mbuku wa fefu ia sauri ba gulidanö andre tumbu moroi ba zaliŵa-liŵa tanö bö'ö nifotöi böröta gurifö fefu. Tola ifaduhu'ö Charles da'a me aefa ilau wamareso oya mbanua ba danö me fao iya moloyo ba gafa Beagle me döfi 1830-an faoma famareso bö'ö aefa da'ö.

Foraka On the Origin of Species si oföna alua me Kami 24 bawa si fele zara 1859. La'amawaia fele lima shilling (töi kefe; se), te'amawa mato 1250 ngawua. Me oya niha somasi mowöli, latohugö woraka irugi önö kali. Ero-ero alua woraka si bohou, ihaogö ma inönö nösi mbukunia Darwin ma'i-ma'ifu, andrö lö fagölö si'ai fefu si önö edisi mbukunia. Foraka safuria, si'önö, alua me döfi 1876.

Ba mbuku niraka si föföna, nga'örö famokai ii mo'ösi fangera-ngera William Whewell faoma Francis Bacon sanandrösa ba huku danö lafaigi moroi ba wa'alowalangi.

Isura ba wamokai wa ba da'ö ibörögö ilau famareso evolusi Darwin me fao iya moloyo ba gafa HMS Beagle. Isura simane:When on board H.M.S. 'Beagle,' as naturalist, I was much struck with certain facts in the distribution of the inhabitants of South America, and in the geological relations of the present to the past inhabitants of that continent. These facts seemed to me to throw some light on the origin of species—that mystery of mysteries, as it has been called by one of our greatest philosophers. 

 sokhö mboto ba'e tobali lala wa tola la'ila ia ia niha sato ba wamaresonia evolusi.
Latema'ö mbuku andre ba zi sagörö ulidanö ba alua huhuosa sebua ba gotalua sato. Ba mböröta, oya si lö manema fangera-ngerania börö me sindruhunia ambö la'ila hadia ia nifatunö Darwin. Hiza i, teboka lala huhuosa ilmiah sanandrösa ba wa'alua evolusi, ba tumbu wehede si bohou nifotöi Darwinisme si tobali töi ndraha fefu lala wamareso evolusi, tenga ha fangera-ngera Darwin. Ba dalu ndröfi 1870-an, no tehöngö sa'ae evolusi.




#Article 6: Balubalu mbawa (179 words)


Balubalu mbawa ma masker ya'ia da'ӧ fefu ngawalӧ ia ni'oguna'ӧ ba wobalugӧ mbawa. La'oguna'ӧ ia ena'ӧ lӧ igӧna niha dungӧ moroi ba nangi baero, gӧi ena'ӧ lӧ mofanӧ dungӧ; nifa'ohe sofӧkhӧ khӧ niha bӧ'ӧ.

Ba mbӧrӧta te ombakha'ӧ dungӧ Gorona/Korona (Corona Virus) moroi ba mbanua Wuha (Sina) ba gangohorita ndrӧfi silalӧ, ba no walu wawa irugi iyada'e. Ba na ta faigi data moroi ba World Health Organization, angarahua zino gӧna tungӧ da'e ba zisagӧrӧ ulidanӧ ba no dua wulu a tӧlu zuta a dua ngaotu a fitu ngafulu a siwa ribu ӧnӧ ngaotu a walu ngafulu a tӧlu niha (23.279.283 Jiwa; data per 24 Agustus 2020), ba khӧda ba Indonesia ba no otu a lima wulu a lima ribu a ӧfa ngaotu a felendrua niha zi no gӧna (155.412 Jiwa). No oya lala latӧrӧ ira famareta ba wolawa awӧ ba wangalӧsi dungӧ da'e, ena'ӧ bӧi muzawili. Tӧra-tӧra ndra amada doto ba matiri si so fӧna ba wolawa tungӧ da'e. Hadia nilauda ya'ita niha mbanua ba wolawa dungӧ da'e? Ya'ia da'ӧ:

Ӧnӧ lala ba wanasa nukha mbalu-balu mbawa (Masker kain) 




#Article 7: Balugu Sihönöfao (manö-manö) (544 words)


Da'e tou no sambua manö-manö. Ae ba da'a na omasi'ö wombaso zanandrösa khö Mbalugu Sihönöfao

Me föna so samösa zalaŵa sotöi Sihönöfao si raya ba Hilizihönö. So khönia fulu nono matua.

Samuza ma'ökhö maoso Zihönöfao, möi ia tobali tome khö mbalugu Gaza ba Hiliganöwö. I'ohe fao khönia nononia si dafulu awö ndra niha mbanuania, mato daotu ira fefu.

Ba imane balugu Gaza: Salaŵa sebua domeda andrö ba ato göi nawönia fao. Börö da'ö ni'ebua'ö ndriwora ba nifosumange ira! 

Ba ifafahö lima nga'eu mbawi so zi fulu alisi ba so göi zi fa sazilo. Ihalö wiga segebua ba figa tanö bö'ö ba ifönui faoma zimbi ba fakhe. A'oi afönu wiga, tenga ha ma'ima'ifu.

Ba labörötaigö wemanga.

Me luo da'ö so göi huku ba ndraono niha, wa lafuli ösa mbalö gö ba mube'e si bakha ba zowatö.

Ba hiza imane balugu Sihönöfao: Alimagö na takhete göda andre khöra. Data'a ndrohu-ndrohu ni'ada ba si tebai ta'a talöwösi, ta'ohe ba nomoda, öda ba ö zoroiyomoda.

Ba latema lakhete ma'ifu ndriwora, ezai tuturu ba lafabe'e'ö si bakha khö ndra balugu Gaza.

Ba manga ira irege abuso ira fefu. Aefa da'ö lahalö mowa, lalöwösi zi tosai göra, abönö norora wangawuli ba khöra.

Ba lafaigi-faigi moroi furi ira balugu Gaza, ononia ba ndrongania. Mukökö-kökö ira lamane: Haniha mbalugu Sihönöfao andrö? Lö ni'ilada niha si töra folu'alu'a moroi khönia! Ba lanönö na sa: Lau ua, na möi ira samuza tö, no ta'ila sa'atö zu'asu'ara.

Ba lö ara furinia, möi zui ndra Sihönöfao fatome khö mbalugu Gaza. Börö lamane tödöra, ebua zui dania ndriwoda.

Ba hiza imane balugu Gaza: Hiza ndra domeda no, si mate fa'obou'a! Ba tema ihalö ha tölu hie ni'owuru tobali ndriwo ndra niha sato andrö. Ba fakhe ha ezai gokho. Irege lö sa'ae noro danga ndra mbalugu Sihönöfao wangawuli ba khöra.

Ba mangawuli manö ndra Sihönöfao, no aila'aila ira. Lawöwösi zi no alua lamane: Me na na no ebua tafuli khöra me ndröfia no.

No tesöndra manö-manö andre ba zinura H. Sundermann, Niassisch-deutsches Wörterbuch, niraka töra otu fakhe si lalö. Lö ibe Sundermann geluaha ma böröta manö-manö andre. Ifa'oli ia ba zinura andrö no mege si tobali lala wangoroma'ö ba niha Geremani hewisa gangolifa wehede ba Li Niha na lafaomagö ia Li Geremani.

Ba hiza lö ahilu sibai wamotokhi eluaha manö-mana andre. Ba gahe manö-manö no mube'e geluahania. Lawöwösi wehede ni'oguna'ö zanutunö. Eluahania lö guna waniasa furi, na lö ba dödö wamolakhömi hada si sökhi simane fame'e urakha. Ba Li Hagöri asese laŵa'ö, Sharing is caring eluahania na öbagi zahulu ndra'ugö ba nawöu niha, na öbe gurakhara, no tobali da'ö lala wangoroma'ö wa ibe ba dödöu nawöu niha andrö, wa öfosumange ira, wa ö'omasi'ö ira, wa ya'ugö andrö no niha sinangea ni'omasi'ö göi.

Fabö'ö ia ba manö-manö simane Gaga. Ba manö-manö simane Gaga lö i'anema'o manga ba dödöda geluahania. Moguna mangera-ngera ita ua wangalui lala wamatöfa ya'ia ba wa'aurida. Harizaki wa ba manö-manö Balugu Sifahönöfao, lö moguna tafarekha-rekha mbelewa garida ba wamoboto ya'ia.

Ba hiza so sambua tö zinangea muŵa'ö ba manö-manö andre. Niha ba nahia nitutunö no ba danö raya. Ba hiza lala wanura manö-manö no ba lala wehede ba danö yöu. Lö ta'ila na no ifabö'ösi manö-manö nirongonia Sundermann ma zui manö-manö andre no ni'a'azökhi ba danö yöu, ha niha ba nahia moroi ba danö raya.

Nitöngöni:




#Article 8: Banio (572 words)


Banio tehalö moroi ba zinanö ma sinumbua ya'ia da'ö ohi ma nohi. Ohi sinanö sabe'e töla ba salaŵa töla. Ohi auri ia ba ngai nasi. Ohi moguna ba wa'auri niha, tölania tola möi dela malabali'ö ia soroso ba wamakhai siso otalua simane uo nidanö, so göi zobali'ö döla-döla nomo, ehomo, ba tanö bö'önia. Da'ö döla nohi. Ofeta ba mbulu nohi, na lehe-lehe labali'ö naha damböyö (ketupat), bulu nohi soköli tola latunu sitobali solo bagotalua wa'ogömi. Ba lehe-lehe nohi, so nifotöi sandrari soköli tola lafake wamoloi ndri, sito'ölö la'ohe na möi milo ba naha gowi. Sawu mbanio, tola labali'ö  ezoi, ba simanö  nasa likhenia, tola möi ezoi likhe. Da'ö oi sisökhi nitema niha moroi bazinanö ma sinumbua andrö. Nidöna-döna zokabu ohi ba danö niha, hewisa mena'ö naso zangahaogö fabiri kopra ba Danö Niha, irege aefa ba okosi na ba zitambai nasi la'amawa.   

Bua mbanio nihalö ba zinanö sotöi ohi, lö dozi bolo mbenua oi oya ia. Banio auri ba ngai nasi. Sino tehöngö ba li niha simane sasese terongo sozanguma'ö wa oya mbanio ba Hinako. Banio bada'ö auri me ahatö ngai nasi. Simanö göi ba mbanua ba wetaro yöu, ba Nias Utara. Arakhagö fefu ngai nasi oi auri nohi. Ba Nias Utara no sambua banua sino la'ila niha sato ba hulo Sumatera Utara (Propinsi Sumatera Utara), baero Nias Selatan faoma Asahan.

No ara terongo wa Tanö Niha hulo soya ohi fetaro ba ngai nasi.

Banio no sitobali sambua gangolifa soguna ba nomo. Banio tola möi fangalui labali'ö fanikha sami, lölönia ma latötöi ia farö, oi manö moguna labe'e ö gurifö simane bawi. Banio andre göi no so zobali'ö Kopra ma banio sino la'oköli'ö sitola möi fangahaogö fanikha. Baero mbuania, so nidanö mbanio fangalösi wa'owökhi dödö, ato zamawa ba naha wemanga bangai lala, ba he göi simanga ba fondrokata. 

Banio andrö ba no oya sibai gunania ba wa'auri niha. I'otarai bulunia, labali'ö uli damböyö, likhe nia labali'ö ezoi likhe. Bua nia, simane balalu, ba no sambua amawaö ya'ia da'ö idanö mbanio sawuyu, ma ba li Indonesia lamane air kelapa muda. Aefa da'ö bua mbanio satua, ba tola lafarö tobali fanikha sami. Banio satua, no sa'ae ta'ila wa moguna si'ai ba wangahaogö diwo nikua samake tu'a mbanio. Simanö göi zawu, ba Danö Niha, sawu mbanio ba no ato zamake tobali ezoi. Sole mbanio göi i'otarai meföna ba ofeta iada'a ba so zamake tobali akho soguna ba wanarika fake tarika tanga, ba so göi zobali'ö akho ba wofaga diwo. Banio göi tolania tola tobali aya-aya ba zangila mangehaogö, tola ehomo, ba tola göi möi döla-döla ma toga nomo. Ba Danö Niha, banio göi no tobali soguna ba niha, banio nifarö ba wanga'i fanikha sami, ba lölö nia sotöi farö ba labe'e nönö gö gurifö simane bawi.

Ba Danö Niha, banio andre ba no sitobali fangalui niha mbanua. Ba yamendrua nasa na lahaogö la'angeragö hewisa ba wo fanöi zitola tobali aya-aya ba mbanio andre. I'otarai ba zawunia, solenia, ba bua nia. No ato zino mamaigi banio moroi ba Danö Niha.

Ba Danö Niha sangahaogö banio ni'oköli'ö fetaro ba hulo Tello me döfi dua ngahönö a feleŵalu (2018). harago no irai irugi fulu ribu rufia (Rp.10.000) ba hiza no irugi aekhu sibai sitou harago irugi hatö fitu ribu rufia (Rp7.000) ba tenga ha da'ö no irai ofeta tölu ribu a matonga (Rp.3.500). Ba fanötöna nono mbanua, wa tola ifuli möi yaŵa mböli Kopra da'a. Ba manötöna dödöra ena'ö tola la'alui hewisa lala ira famareta samatörö ba mbanua da'ö. 




#Article 9: Barelang (520 words)


Barelang, ya'ia da'ö fehede fangadogo'ö moroi ba döi mbanua na la anaukö ia : Batam, Rempang ba Galang. Töi mbanua da'a tesöndra ba mbanua Kota Batam, siso ba Propinsi : Kepulauan Riau. Banua da'a sambua hulo sahatö sibai moroi ba Negara Singapura. Niha siso yaŵa ba hulo da'a ya'ia da'ö soi Melayu. Ba Batam, na ero luo wangöhöna na ba danö niha, ma hari sabtu faoma minggu, böi tokea ndra'ugö na falukha'ö niha si tenga niha Indonesia, ya'ira niha Singapura, sanörö ba Batam, me tola mangawuli ma'ökhö. Inötö ni'oguna'ö moroi ba Batam numalö ba Singapura ha öfa wulu a lima menit. 

Fehede Barelang andre, no la oguna'ö ba döi zoroso samakhai tölu banua, ya'ia da'ö : Batam, Rempang faoma Galang. Soroso Barelang andre, no sitobali nitöngöni dozi niha simöi ba Batam, me no sökhi sibai wangahaogö ya'ia ba wo fa'ötö nono mbanua we'amöi ba zitambai, me so nasi ba gotalua hulo-hulo si gide-ide, sitebai ni'ötö na tenga fake tundraha ma köfa. Da'ö hare we'aso zoroso Barelang, no aoha ba niha fefu we amö ba zitambai ba Rempang faoma Galang. Dozi zimöi ba Batam, ha sambalö möi ira ba zoroso Barelang, mo möi fakoda. Ba da'ö göi so zino lahaogö naha ira famareta ahatö bangai zoroso, ni be'e ra töi Dendang Melayu  irege baga sibai wakodasa, no ahatö sibai zoroso. Ba Barelang andre, no te'oli naha wanörö ngai nasi (pariwisata) simane : ngai nasi ; Setokok. Da'a fetaro ba zoroso si tölu (Jembatan 3) föna ma'ifu so naha wanörö ba ngai nasi ni be'e töi : Pantai Mironta. Möi miföna ma'ifu ba zoroso si lima (Jembatan 5) so naha wanörö sotöi : Pantai Melur. Baero da'ö, ba Barelang gamaudu mbanua Galang, ba da'ö no lahaogö ira famareta pusat naha rumasaki zi göna COVID 19 fetaro ba naha Camp Vietnam, naha niha Vietnam memböröta soloi ba mbanuara sinumalö ba Indonesia, ba Galang, Batam. Töi rumasaki da'ö ya'ia da'ö : RUMAH SAKIT KHUSUS INFEKSI COVID-19 PULAU GALANG. 

Ba Barelang, siso ba danö Melayu ba Kepulauan Riau, fetaro zoroso Barelang siso önö ngawua zoroso (Jembatan 1-6) oya hulo sigide-ide, sahatö ba zoroso si sara (Jembatan 1) simane hulo sotöi Pulau Nipah, hulo sotöi Pulau Akar, hulo sotöi Pulau Setokok, ba wa oya nasa hulo tanö bö'ö. Fa'auri niha siso ba hulo da'e ya'ia da'ö mangalui fa'auri ba nasi. 

Hulo sebua sahatö ba Batam, ya'ia da'ö: Tanjung Pinang, Karimun, Bintan, Natuna, Tarempa, ba tanö bö'önia. Fefu mbanua ma hulo segebua da'ö faoma Batam barö wamatörö wamareta : Propinsi Kepulauan Riau.

Sangiagö tanö Batam ya'ia da'ö soi Melayu. Ba meno so wa atedou wangahaogö banua, ba no so wa'atohare niha moroi ba soi bö'ö, irege iada'a, no arakhagö dozi soi no so ba mbanua da'a. Inönö me ba Kota Batam andre, sambua mbanua naha fabiri sebua sangahaogö ngawalö wakake elektronik, simane sangahaogö Handphone, laptop, printer, AC  ba tanö bö'önia. Börö me banua naha fabiri, tatu manö niha moroi ba mbanua bö'ö tohare ba wangalui halöŵö ba Batam. Niha ba ziso ba hulo sahatö ba Barelang, sabölö oya soi Melayu. Ba halöŵöra, sangalui i'a ba nasi mamake tundraha, ma ba li Indonesia perahu ba da'a laŵa'ö pompong.




#Article 10: Barnabas Johan Winkler (1072 words)


Barnabas Johan Winkler, O.F.M.Cap., (19.6.1939 - 6.11.2020) no samösa falito Katolik moroi ba Brixen, Tirol, Italia, sohalöŵö ba Danö Niha ba ba Zibolga.  Oya halöŵö wondrönia'ö si no igogohe he bakha ba Ordo Kapusin ba he göi bakha ba Keuskupan Sibolga.

Baero da'ö tehöngö ia tobali samösa nifotöi arsitek autodidak samahaö ya'ia samösa ba wama'anö ba ba wotomosa oya nomo ba ngawalö nomo (kompleks bangunan) si muzawili ba Danö Niha, Sumatra irugi Flores. Töra-töra aefa ndruru sebua ba Danö Niha me ndröfi 2005, la'ila niha wa ya'ia sotomo omo saro si lö adudu ba abökha he ifaheu ndruru.

Ero niha sanörö köfa si lalö ba Danö Niha, ba na larugi pelabuhan Gunungsitoli si lö tola lö'ö la'ila nahia nomo yaŵa ba hili soroyo-royo nifotöi Biara Laverna, da'ö sambua moroi ba gotalua ngawalö wotomo nifalua Barnabas. Biara Laverna andre faoma fotomonia tanö bö'ö Biara Santa Klara, Gunungsitoli, no dombua moroi ba ha'uga ngawua nomo ba kompleks nomo si lö hadia ia me alua ndruru sebua 2005.

Barnabas tumbu ba Sankt Andrä, Brixen, Italia, me 19 Yuni 1939 ba labe'e döinia Johan. Me no ebua-bua ia, faoma akhinia Wilfried, möi Johan tobali awö bakha ba Ordo Kapusin ba tetema'ö ia me 28 Agustus 1959 ba ihalö döi Barnabas. Me 29 Agustus 1963 ibe'e hölunia irugi wa'amate ba wa'auri fa'alowalangi ba nifotöi kaul kekal. Me no awai mamaha'ö ia ba filsafat ba ba teologi tefahowu'ö ia tobali ere kapusin me 29 Juni 1968 faoma akhinia Wilfried. 

Ba hiza me ndröfi 1970 ibua'gö ia Barnabas ba akhinia Wilfried lumalö ba Danö Niha tobali falito. Labe ba hulunia wamaha'ö ndraono matua si bohou ebua somasi mohalöŵö ba kabu Lowalangi ba Gunungsitoli. Tölu fakhe aefa da'ö labe noro dödönia wangotomosi omo ndraono matua nifaha'ö andrö. Ba ibörötaigö ifomaha samösa ia ba halöŵö si to'ölö lafalua ira arsitek ba insinyur.

Omo ni'otomosinia andrö ha böröta moroi ba halöŵö tanö bö'ö nibe noro dödönia. Börö tölu fakhe aefa da'ö ba ndröfi 1976 labe zui noro dödönia wangotomosi kompleks fondrege ebua ba ahöli dödöda sanaha ndruru danö 30 fakhe aefa da'ö, ya'ia da'ö , Gunungsitoli ma zui asese la'adogoi'ö wanguma'ö Biara Klaris.  No simanö, moroi ba zi sambua omo, tobali dombua ba tölu ba tanö bö'önia, oi muzawili misa tenga ha Danö Niha. So göi ni'otomosinia andrö nifogaba-gaba moroi ba motif-motif hada Nono Niha simane soroma ba Gereja Katolik Hati Kudus Yesus, ba Telukdalam, Nias Selatan. Oya foto moroi ba Gereja andre tola mufaigi ba , si no tobali sambua nahia nifaigi-faigi turis ba Telukdalam.

Baero halöŵö andre, itohugö göi Barnabas halöŵönia ba wa'alowalangi si tobali pastor awö halöŵönia si tobali sondrönia'ö bakha ba Ordo Kapusin ba aefa da'ö bakha ba Keuskupan Sibolga. Tola muŵa'ö wa hulö no tumbu ia tobali sondrönia'ö, börö sagötö fa'aurinia ba Indonesia lö aetu tefili ia tobali sondrönia'ö he bakha ba Ordo ba he bakha ba Gereja. Simane nisura uskup Keuskupan Sibolga samösa, Mgr. Anicetus Sinaga, No so khönia talenta ba wondrönia'ö ndra falito Kapusin Belanda, Jerman, Swiss ba Italia awö ndra Kapusin niha Indonesia me tobali ia Minister Propinsial Kapusin Indonesia, si no mufarahugö Kalimantan, Medan ba Sibolga.

Me no ibörögö halöŵönia ba wamahaö ndraono matua si bohou ebua somasi mangai halöŵö fa'alowalangi, tefili ia tobali sondrönia'ö Ordo Kapusin Regio Sibolga tölu kali 1978, 1981 ba 1984. 

Me tefasindro Ordo Kapusin Propinsi Indonesia ba ndröfi 1985, si no mufarahugö Pontianak, Medan ba Sibolga/Nias, Barnabas tefili tobali sondrönia'ö propinsi si bohou andre, ba ifuli tefili ia zui me ndröfi 1988. Si manö göi me tobali propinsi gölana Kapusin Sibolga/Nias ba ndröfi 1990, tefili Barnabas tobali propinsial si föföna, ba tefili zui me ndröfi 1994 ba aefa da'ö 1997.

Baero duho halöŵö andre tobali göi ia nifotöi Superior Kongregasi ndra Suster OSF moroi ba Reute, Jerman, sohalöŵö ba gölana Keuskupan Sibolga, aefa da'ö tobali ia samene'ö (penasehat rohani) ndra suster Klaris OSCCap, Gunungsitoli.  Ba hiza tenga ha tebato ba da'ö göi halöŵönia. Ya'ia göi zondrou'ö we'aso nifotöi imam projo ba Keuskupan Sibolga, ya'ia da'ö ira pastor si teböbö khö samösa uskup. Börö da'ö tefotöi göi Barnabas hulö arsitek wondrou'ö imam projo ba Keuskupan Sibolga.

Heŵa'ae no oya halöŵönia, ba asese la'andrö göi ia wame'e nifotöi retret religius (samigu ginötö ba wangerönusi fa'auri fa'alowalangi) ba zi ha'uga gölana ba Indonesia. Töra-töra isura samösa uskup Keuskupan Sibolga wa no isöndra wanolo sebua moroi khö Barnabas me ihalö oya gangetula he ba wa'aurinia samösa ba he ba keuskupan.

No göi irai tobali Barnabas ekonom Keuskupan Sibolga irege ituyu ia Paus ba Roma tobali Administrator Diosesan Keuskupan Sibolga me 3 Januari 2004, börö me luo da'ö tewu'a halöŵö Uskup Anicetus Sinaga tobali Uskup Agung Keuskupan Agung Medan. Igogohe halöŵönia andre Barnabas irege tetuyu uskup sibohou, Mgr. Ludovicus Simanullang, O.F.M.Cap., me 14 Maret 2007.

Lö ara me no tetuyu ia tobali Administrator Diosesan alua ndruru sebua ba Danö Niha me ndröfi 2005. Ba ginötö andrö so Barnabas ba Gunungsitoli ba Pastoran Santa Maria, Jln. Karet. Börö ndruru danö sabölö-bölö adudu ösa nahia si so ya'ia irege mesokho abölö-bölö ia.

Ha wa'ahakhö dödö niha, börö me no irai iŵa'ö khö zamotomo (kontraktor) omo andrö wa lö aro ni'otomosi andrö na alua ndruru danö. Ba hiza me luo da'ö lö lafondrondrongo mene-menenia. 

Heŵa'ae döhö ia moroi ba zokhonia ba itohugö na sa halöŵönia tobali Administrator Diosesan irugi 2007, botonia no mo'amböta sibai wa'abölö. Börö da'ö la'ohe ia ba Jerman me ndröfi 2010 ba wangalui dalu-dalu sabölö fagöna. Ba hiza no oi tebai sibai dölania sa'ae, irege mangawuli ia ba Indonesia faoma si'o. Tebai sa'ae mohalöŵö ia si mane me föna, toröi manö ia ba Biara Yohaneum, ba Zibolga, irugi wa'amatenia ba Rumah Sakit Santa Elisabeth ba Medan me 6 November 2020.

Bakha ba buku Horizonte. Jahresbericht 2018 moroi ba Ordo Kapusin Jerman ba Kongregasi OSF Jerman, so sambua zura sanandrösa Barnabas Ere ba Arsitek We'aso ndra Kapusin (ba Li Jerman). Högö andrö no hulö furugö wa'auri ba halöŵö Barnabas, si tobali arsitek wa'auri fa'alowalangi ba niha sato, göi arsitek samazökhi omo.

No oya nomo ba kompleks nomo nifa'anö Barnabas. Ba gotaluania:

Sagötö fa'aurinia ba Indonesia no oi ihalö halöŵö zondrönia'ö Barnabas. Bakha ba sambua filem dokumentasi lafotöi Barnabas tumbu tobali sondrönia'ö.  Halöŵö wondrönia'ö ba gotaluania:

Börö halöŵö segebua si no ifalua bakha ba Keuskupan Sibolga, ifotöi ia Mgr. Anicetus Sinaga, Barnabas no samasindro (founder) Kapusin Sibolga, ba fao ba wamasindro (cofounder) Keuskupan Sibolga.

Pater Barnabas Winkler OFMCap. Ahli Pembangunan Fisik dan Kerohanian yang Visioner, Inspiratif dan Bersahaja, Ordo Kapusin Kustodi General Sibolga, Sibolga, 2018.




#Article 11: Baŵa lofo (362 words)


Baŵa lofo, sambua ginötö sino la'ila niha ba guli danö, ya'ia da'ö inötö wa'atosasa sabölö-bölö. Inötö da'ö ba zisambua nahia ma banua, so zalua sifagölötö salua ba mbanua tanö bö'ö, lamane wanötöi ba li Indonesia, krisis. Ba hiza baero zalua sifagölötö da'ö, so mbaŵa lofo ha ba zisambua banua simane ba danö niha, baŵa lofo börö walö hadöi ösi danö. La tanö gae, lakiritö. La tanö wakhe, hohomö. So göi lofo börö wasuwöta ba zisambua nahia, irege ono mbanua marase tebai mowöli hadia zoguna börö me i'aturai fefu zo zaza.

Ba danö niha, no tobali sambua fanötöi ba gotalua zi fele ndrua waŵa, so sara waŵa mbaŵa lofo. Irege iada'a ba danö niha la'ila ni fotöi baŵa lofo. Ya'ia da'ö baŵa si fele zara (November). Hewa'ae lö hadöi sambua lohe-lohe hamega la börögö laŵa'ö ono niha wa baŵa si fele zara, baŵa lofo. Ba no te fazaewe ba gotalua nono mbanua, ba no sambua fame'e famarou dödö, ba zi fele zara waŵa danö bö'ö, sambua ngambatö, so khöra wo hide-hide gofu hada'ia irege na ofeta ba mbaŵa si fele zara nitötöira baŵa lofo andrö, so ma'ifu daha-taha nangi. 

Na waö-waö lofo sino irai alua ba danö niha, ya'ia me döfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a önö ngafulu a önö (tahun 1966). Salua meluo da'ö no fondrege wa'amarase nono mbanua. Lö soguna, da'a salua me aefa sibai wo bunu ira kafalo zaradadu ni lau ndra PKI. Lö owöliŵa. Meluo da'ö guda ma naha mböra ba ziboga no latutunu irege lö ofeta mböra ba danö niha. Ba lö hadöi bua zinanö. oi lakiritö, oya manö zamakao sinanö irege lö bua, he namowua, ba lö sökhi lai. Ba ato niha zondröi uli danö börö wa olofo silö lalalala. Baŵa lofo meluo da'ö ba alua ba zisagörö tanö niha. Ba no mohaga mbolo mbenua me fefu nono mbanua, momöi ba gatua ba wangalui gowi ba ngawalö mbua ba bulu geu sitola ni'a. Ba fa olofo meluo da'ö lö famaedo nia ba zalua fa'ambö ba ginötö iada'a, simane na lataba atö öra manu, ba ha laheta mbu, ba fefu döla latutu, ena'ö oya na larino. Howu gae, ba tanö bö'önia labali'ö ö melö löhadöi fakhe.




#Article 12: Baŵa nemali (346 words)


Tanö niha, sambua soi ba guli danö sino la'ila niha hewisa wa'auri, fa'amozökhi hulo nia, ba si manö göi lala wahuwusa ba hegöi fariawösa fefu niha ba danö niha. Ono niha i'onarai meföna ofeta iada'a, no auri ira ba gangolifa hada sino larakö ma la osaraö dödö ira satua meföna ni lau ba wangowasa ba lafatö gara irege tobali goi-goi ni'ata'ufi nono mbanua. Hiza, ba danö niha oya zitebai-tebai manö, oya gamonita, simöi lala nitörö fefu soi.

Ba danö niha, emali no sambua turia sitehöngö ba soriri bu niha na larongo, me emali bada'ö tenga ha zanga'i gama-gama ma urifö, iza'i emali ya'ia zanga'i binu, ma zanga'i högö. Mohokha mbu niha samondrongo, ba börö wa'omasi Zo'aya, no tola taya me oi tedou niha ba wamati ba no oi möi niha ba wamahaö.

Ba hulo danö niha, hulö no lafati ma la owalangigö wa na tohare gawa-kawa sa'usö, ba tandra da'ö so nemali, ba naso ba mbolo kabu ma ba gowi, ba alio-alio lalau mangawuli yomo, börö no möi ba dödöra wa naso Dano ba so nemali. Laröi halöŵöra niha,  ata'u ira ma ihalö högöra emali.

Ba kabu ma ba ndru'u, na'atö ha samösa-mösa ia, ba alio ia ösö ihalö ladari khönia mato sawuru ba iforodugö mbalönia ba ibözi-bözi, ba wangombakha ba zifaola waso niha ba zitambai da'ö. Ladari, sambua du'u sauri ba mbolo mbenua ba hulo ba danö niha. Ladari asese lafake niha göi ba wamataŵi duria, me aro sibai ndru'u da'ö. Aefa labözi ladari, emali findra naha ira me ba dödöra lamane, so niha bada'a.

Ba wa'atedou wangi'ila niha he fa'atua-tua ba hegöi fa'alowalangi, no togese ma'ifu wangera-ngera dozi niha. Me mböröta ba te göi ofeta ma'ökhö wa kawa-kawa so la'a-la'a a'usö oya ira ba mbaŵa si tölu. Ba fefu niha mangelama, la zago ira we'amöi ba kabu me no tehöngö wa so nemali ba mbaŵa da'ö. Heŵa'ae ofeta ma'ökhö ba lö irai so duria nihalö nemali simane sino la fati ba tehöngö, ba turia simane da'a lötaya nasa börö me oi la fatohu niha wangombakha ba ndraono khöra irege turiania larongo iraono mane ma'ökhö.




#Article 13: Beca (139 words)


Ba zi sambua banua, no oi teboka lala sebua sitola itörö fefu fakake he nifofanö niha ba he göi nifofanö si tenga niha (mesin). Ba danö niha, simane ba mbanua tanö bö'ö. So moto, so hondra, so gureta so beca (becak dayung) so ndröni seŵa ma solohe bara. Ba meno oi oya wangi'ila nono mbanua, ba hiza ba danö niha no so göi beca mesin, hondra ni fasa bak irege no alio sibai ba ngawalö ginötö nikhamö gofu hezo möi misa. 

Fabeca, no sambua lala halöŵö ba nono mbanua danö niha. Beca andre, so nifaseŵa'ö, ba sogöi ni'okhögö samösa. Ba nono mbanua, no sambua fetaro halöwö salio ba wangalui soguna bongi ma'ökhö. Sohalöŵö ba wamareta göi moroi ba propinsi, la fakhölö ira wamaigi tanö niha fetaro zondröni beca andre. ba labe'e dolotolora ya'ia da'ö beca sitola lafake wanibo'ö sasao.




#Article 14: Bengkong, Batam (167 words)


 

Bengkong, sambua döi kecamatan ba mbanua Batam, Kecamatan Bengkong. Bengkong andre, so öfa banua ma lamane na ba li Indonesia desa/kelurahan, ya'ia da'ö 

Niha siso ba mbanua Bengkong andre ba Kota Batam, tenga ha Niha Melayu, no ato sa'ae zino tohare ba mo wöli naha nomo ira ba Bengkong, tola taŵa'ö ia mo'arota ba da'a ira. So fefu moroi ba Soi (suku) tanö bö'ö.

Bengkong,Batam andre tola fafaigi wetaro nia, simane ba da'a tou : 

Fa'ebolo danö Bengkong andre so ba zi : ± 9.800 Ha, na lafagölösi ba kilo. so ba zi 19,27 Km2  

Ba Bengkong andre ba simane ba mbanua tanö bö'ö misa, so gödo-gödo wamareta he göi ni haogö nono mbanua (Swasta) ba wame'e pelayana ba niha mbanua simane :

Ba Bengkong, Batam fangalui niha mbanua oya ngawalö. Ba sato ua sino te'ila ya'ia zohalöŵö ba PT (fabiri eletoroni) siso ba Batam. So göi zolafo, so zamawa ba fasa, so zamahaö (guru), ba so zamokai naha wanörö ba ngai nasi tefaudu ba Bengkong Laut.  




#Article 15: CH130 Hercules (819 words)


 

Ba danö niha, köfa tenga ha siso ba nidanö, köfa nasi (kapal laut). So göi nifotöi köfa sihombo (pesawat/kapal terbang). CH 130 Hercules, ni ila niha ya'ia da'ö köfa zaradu ma köfa ni'oguna'ö ba gangowuloa zaradadu so zagö talu mbanua (TNI AU) töi sambua göfa sihombo tenga solohe niha, hiza i köfa sihombo da'a ya'ia da'ö solohe ira saradadu nifaretakö moroi ba nahania (kesatuan/batalyon). CH Hercules da'a göi tola tobali köfa sihombo ba wana'u soguna ba zisambua nahia ba banua zi so zalua fa'abu dödö, simane molö, dulu danö, batanöb'ö nia. Köfa CH 130 Hercules, moguna sibai ba mbanua si tebai möi tou göfa sihombo sito'ölö, irege köfa wanuwö da'a no sambua lala ba zi basaki (darurat).

Köfa CH 130 Hercules, lafake ira famareta ba wanolo naha banua si göna silako simane da'ö yaŵa, simane molö, dulu danö, ba tanö bö'ö nia. Köfa CH 130 Hercules, köfa sihombo sino mamalua halöŵö sebua ba zaradadu dalu mbanua Amerika ( AU Amerika ) ba naha zozaga talumbanua moroi ba Amerika ba Eropa. Ni falua göfa sihombo da'a ba wanolo dozi saradadu ba mbanua wasuwöta, ba wamaigi hewisa wetaro dalumbanua (cuaca) ba tenga hada'ö köfa CH 130 Hercules da'a göi no sambua fanolo zohalöŵö ba Gatua (Dinas Kehutanan) na alua wa'akhozi, ya'ia zalio-lio zohombo ba wamareso sakhozi.  

Simane göfa sihombo tanöbö'ö, CH 130 Hercules so göi waö-waö hewisa wa irege ofeta la'oguna'ö ofeta ma'ökhö. CH 130 Hercules tumbu moroi ba lala wohalöŵö göfa sihombo sotöi YC 130 me dua wulu a tölu mbaŵa si ŵalu sara ngahönö a siŵa ngaotu a lima wulu a öfa (23 Agustus 1954). Molo'ö sino terongo ba tesura ba hikaya, wa Indonesia sambua Negara samake si'oföna si'ai baero Amerika, ya'ia da'ö C 130 B, ba hiza me ofeta ba Indonesia, ba omasi sibai ndra saradadu so zago talumbanua (TNI AU - AURI), hiza no itolo zaradadu so zago talumbanua. Ba köfa sihombo da'a no oya sa'ae ba Indonesia.

Sino tesura ba hikaya wa so fohombo köfa C-130B Hercules ba Indonesia nifalua namada Mayor Udara Penerbang S Tjokroadiredjo, Letnan Muda Udara II A Cargua, Sersan Mayor Udara S Wijono, faoma Kapten Udara Navigator The Hing Ho. Aefa da'ö so nasa ndra tanö bö'ö ya'ia da'ö :  Sersan Mayor Udara M Smith, Kapten Udara Penerbang Pribadi, Letnan Muda Udara II Alex Telelepta, Sersan Mayor Udara Ali Nursjamsu, Letnan Muda Udara I Basjir, Letnan Muda Udara I Sukarno, Letnan Muda Udara I Arifin Sarodja, faoma Kapten Muda Udara Sasmito Notokusumo. Sino alua tanö bö'ö, ya'ia fohombo göfa Hercules fondrege wa'aröu,nifalua ndra amada ba TNI AURI, irugi 13.000 mil, ba da'a göi si'oföna sibai alua ba zisagörö uli danö, sara köfa sihombo Hercules, fefu niha moroi ba Indonesia. Da'a zino tobali fangamuhua döi ndra amada sozago talu mbanua.  

Köfa Hercules, oya wa'atörania moroi ba göfa tanö bö'ö, simane, ba wa'aturu göfa sihombo da'a. Na köfa sihombo sito'ölö ma tamane köfa sihombo solohe niha, tebai turu ia na tenga ba bandrara. Hiza Hercules andre, lö ifili hezo gamaudu turu ia, asala so lapanga ma'ifu ba tola turu ia bada'ö. Ba wolohe, soguna sabua, simane folohe moto, genset lisitiri, tola i'ohe ia Hercules. Simanö me ambö mohaga lisitiri ba danö niha, ba Hercules zimöi ba wamasao moroi ba Jakarta ofeta ba danö niha. Mangandrö saohagölö dödö nono mbanua, me na baloi göfa tanö bö'ö tola ofeta ba hiza'i ara ma'ifu.  

Simane töi nia, na ba hikaya wa töi Hercules, sambua döi niha sabölö. Ba köfa Hercules andre no sa'ae la'ila ira saradadu moroi ba mbanua gofu hezo moroi sa, me lahaogö ia, ba wana'u ngawalö noro. Hulö da'a sambua hudenia moroi ba göfa tanö bö'ö. Köfa da'a no oya wanolonia ba ngawalö halöŵö ndra amada saradadu so zago talumbanua (TNI AU) ba wamasao tolo-tolo ba tanö bö'ö nia. Simane sino ifa'ema sambua fuka gu'ö Lockheedmartin.com, ngawalö göfa Hercules andre,  fetaro numero da'a : C-130 sino lahaogö: Agustus  1954 : Sohombo siföföna ba Burbank, California (Penerbangan Perdana YC-130A di Burbank, California), Desember 1956: C-130A  no lahaogö dua ngaotu a feledölu rozi (213 Unit) ba no lebe'e ba niha sowöli, November 1958 :C-130B no lahaogö dua ngaotu a tölu ngafulu rozi (230 Unit) ba no lebe'e ba niha sowöli, Juni 1961:C-130E no lahaogö öfa ngaotu a siŵa wulu a sara (491 Unit) ba no lebe'e ba niha sowöli, Februari 1965 : L-100 (versi sipil) nolatema wanehegö moroi ba FAA (menerima persetujuan badan FAA ) otu a felelima rozi no labe'e khö zowöli (115  buah L-100 diserahkan ke pemesan, termasuk versi extended  body), Maret 1965 : C-130H no lahaogö saribu a dua ngaotu a dua rozi ba no lebe'e khö zowöli ( total 1,202  buah C-130H diserahkan ke pemesan), Oktober 1968 : L-100-20 no lafazökhi, Desember 1970 : L-100-30 no lafazökhi, September 1980:C-130H-30 no lafazökhi, April 1996 : nifohombo si'oföna sibai C-130J va Georgia (Penerbangan perdana C-130J Super Hercules di Marietta, Georgia), Juni 1998 : C-130J  nolahaogö töra ambö so ba zi tölu ngaotu rozi, ba no labe'e khö zo wöli (300+  buah diserahkan ke pemesan).




#Article 16: Charles Darwin (1058 words)


Charles Darwin no samösa zangila ba waö-waö danö awö waö-waö zaliŵa-liŵa ba gulidanö. Sinurania On the Origin of Species no tobali samokai lala wangera-ngera ba wamareso evolusi.

Tumbu Charles moroi ba gotalua zatua sangila. Amania doto ba ninania nono samösa sokhö usaha. Tuania Robert Darwin göi no samösa sangila biologi samaduhu'ö fangera-ngera evolusi ma proto-evolusi ba ginötönia, oroma moroi ba fanurania Zoonomia (1794) so'ösi fa'omasinia ba wangera-ngera evolusi si lö nasa nifareso ba ginötö da'ö. Me walu fakhe Charles, möi ia ba zikola nifamaha fandritara me döfi 1817. Fatua da'ö sa no ibörögö fa'omasinia ba waöwaö danö ba i'owulo-wuloi danömö somasi ia. Ba mbawa si fitu döfi da'ö, iröi gulidanö ninania. I'otarai bawa si walu 1818, fao ia khö ga'ania iramatua ba Zikola Anglikan Shrewsbury sahatö ba nomonia, toröi ia ba asrama.

Ba mbawa si fulu 1825, ifasao namania ya'ia faoma ga'ania ba Edinburgh University ena'ö tola tobali doto ira. Ba zi döfi awai zikola ga'a nia, lö simanö Charles. Imane membosankan famahaö ndra gurunia ba talafo abua wolau operasi ba niha. Fakhamö ifaigi dombua operasi si lö sökhi folau, ba iröi fatua lö awai nasa. Börö fa lö omasinia, lö irai fao ia ba wamaigi famahaö operasi sa'ae. Me hatö ya'ia ba zikola, fariawö ia khö ndra sangila waöwaö danö. Samuza inötö fahuhuo ia khö nawönia, latutunö fangera-ngera evolusi nifa'ema Lamarck. Awena ibörögö möi ba dödönia sinura duania Zoonomia si no irai ibaso. Me ifuli ibaso i, lö fatema khönia wa'oya nösi si lö tebai lafaduhu'ö (spekulasi).

Börö me dua fakhenia ba Edinburg lö sindruhu-ndruhu ifamaha ia ba zikola doto Edinburh, ifaso namania ia möi ba Christ's College, Cambridge. Ba da'ö ihalö gelar Bachelor of Arts, sambua lala nitörö ena'ö tobali fandrita Anglikan. Ba da'ö falukha ia khö gurunia fandrita sangila waöwaö saliwa-liwa ba danö, John Steven Henslow. Ifosumange si'ai Charles gurunia da'a börö me lö fatema khö gurunia fombali'ö sawuyu niha. Tobali nawönia Henslow, asese ibe'e fetua khö Charles ba zikolania.

Ba ujian safuriatania bawa si sara Januari 1831, isöndra nilai si baga börö me ibe'e dödönia ba wamahaö studi klasik, matematika faoma fisika. Numero 10 ia moroi 178 fefu nifahaö si tama zikola.

Toröi Darwin ba Cambridge irege bawa si önö 1831 börö me no latatugö khöra nifahaö simanö. Teboka hörönia wombaso sinura Alexander von Humboldt, Personal Narrative, ba tumbu ba dödönia fe'amöi ba Hulo Tenerife ba wamareso waöwaö danö ba mbanua tropis. Ifa'anö ia Charles faoma ndra aönia fe'amöi ba da'ö awai tama ira. Si tobali wama'anönia, fao ia ba kalasi geologi nifamaha Fandrita Adam Sedgwick. Ba ginötö aukhu mbanua, fao ia khö gurunia ba wanura wamareso khoikhoi niha mbanua (strata) ba Wales. Me no aefa da'ö, omasi ifalua famaresonia samösa ba danö bö'ö, danö Madeira. Lö möi mofanö ia i, börö me iröi gulidanö nawönia sedöna fao khönia ba Madeira mena. Me mangawuli ia ba nomo, itema sambua sura moroi khö gurunia Henslow. No ifatunö Henslow wa'omasinia ena'ö fao Charles tobali awö Robert FitzRoy, kafalo göfa HMS Beagle, möi moloyo siraya ba mbanua Amerika Siraya dua fakhe wa'ara. Börö me i'ila namania wa tobali lala khö Charles da'a ba wangehao fangilania ba waöwaö danö, itegu Charles. Imane wa ha fangohori ginötö manö nilaunia dania ba woloyo misa ba danö. Hiza i, i'andrö matuania Josiah Wedgwood II fa itehe wofanö nononia. Andrö tobali itehe namania wofanö Darwin. Foloyo si fao Darwin wa'arania dania tenga ha dua fake i, lima fakhe wa'ara.

Ba döfi 1831, me awena töra dua wulu fakhe Charles, tobali naturalis ia si fao awö kafalo göfa Fitzroy ba woloyo kafa HMS Beagle wofasui zi sagörö gulidanö ba ginötö lima fakhe wa'ara. I'oguna'ö ginötönia Charles ba Hulo Galapagos, Amerika Siraya, awö mbanua bö'ö wamareso khala-khala danö. Andrö tola tobali isura ngawalö ia sifakhai ba geologi ba ibörögö i'angeraigö hana wa tola fabö'ö-bö'ö naha wa'auri zi sambua urifö ma danömö moroi khö nawönia.

Bakha ba mbuku nia imane wanguma'ö, When on board H.M.S. 'Beagle,' as naturalist, I was much struck with certain facts in the distribution of the inhabitants of South America, and in the geological relations of the present to the past inhabitants of that continent. These facts seemed to me to throw some light on the origin of species—that mystery of mysteries, as it has been called by one of our greatest philosophers. 

Me mangawuli Charles ba Hagöri, no la'ila ia ndra sangila börö wanurania ba waö-waö danö. Me ba göfa so ia nasa ba mbawa si felendrua 1835, no ifa'ema sinurania gurunia Henslow khö mato hauga naturalis. .... 

Ihalö gasiwania Emma Wedgwoodon tobali fo'omonia, mangowalu ira 29 bawa si fitu 1839. So khöra fulu iraono.

Dafulu nono Charles: darua simate awuyu-wuyu, ba afökhö sibai khöra me mate Annie me fulu fakhe ia. No samösa nama samaeri sororogö Charles. No ilau wamareso lua-lua famakhai (perkawinan) danömö sahatö oroita zatua. Andrö, ero-ero mofökhö iraononia ata'u ia na fökhö moroi ba wa'atumbu börö me ahatö ndronia khö wo'omonia Emma Wedgwood, sambua tua ira.

He simanö wa'ata'unia, oya nononia sanöndra halöwö si sökhi, simanö göi ma'uwu-mauwunia mitou. Ononia George ere waö-waö ndröfi, Francis ere danömö, ba Horace ere teknik sipil fao ba gorahua Fellows of the Royal Society; datölu ira la'amualagö khöra lakhömi fa'abalugu. Ononia bö'ö, Leonard tobali zaradadu, niha foliti, ere ekonomi, ere eugenika ba göi guru ia khö Ronald Fisher si tobali ere statistik faoma biologi evolusioner.

Iröi gulidanö Charles Darwin 19 bawa si öfa 1882. Imane doto ba ginötö da'ö wa fökhö Charles motöi angina pectoris, fökhö ba dötöa. Hiza i, manguma'ö niha wa da'ö si göna Charles sindruhunia fökhö chagas moroi ba serangga. Da'ö gohe-gohera sinura Charles samatunö wa no i'usu ia Kissing Bug ba danö Mendoza, Argentina me 1835. Mofökhö ia göi fagölö ba dandra-tandra niha si göna fökhö chagas andrö. Omasi ia lako'o ba lewatö St Mary ba mbanua Downe, hiza i la'andrö nawö-nawönia faoma niha sato ena'ö lako'o ia ba Westminster Abbey, ba zinga John Herschel faoma Isaac Newton. Latema ba parlemen fangandrö da'a. Foko'o tefalua ba luo Rabu 26 bawa si öfa, ribu niha si möi ba danö.

Ba ginötö wa'amatenia, no ato ira sangila samaduhu'ö wa sindruhu alua evolusi ba wamawe'e nilau Darwin faoma ndra awönia ba halöwö. Me bawa si önö 1909, lafosumange ia töra 400 sohalöwö ba wamareta awö ndra sangila moroi ba zi sagörö gulidanö ba wanörö tödö otu fakhe fa'atumbunia faoma lima wulu fakhe foraka mbuku On the Origin of Species.




#Article 17: Christopher Patten (147 words)


Christopher Patten ya'ia da'ö niha Hagöri sohalöwö ba ŵoliti moroi ba Partai Konservatif. Tenga ha sakali tobali menteri ia, inönö tobali gubernur Hong Kong ia ba döfi 1992 irugi 1997.

Me no aefa ginötö sekolania ba Oxford, manörö Chris ba Amerika Sorudu, beasiswa sanagu. Ba gafuriata fanörö nia, so same’e lala halöwö ba kampanye wali kota New York John Lindsay me döfi 1965. Börö me i’ila tobali lala fa'atoröinia nasa ba da’ö, itema halöwö da'ö. Me mangawuli ia ba nomo, ibörögö omasi ia fao ba ŵoliti. Ifa’ema ŵa’omasinia mohalöwö ba Departemen Famareso Partai Konservatif me döfi 1966, ba latema’ö ia. Oya ŵamahaö foliti nihalö nia moroi ba sonekhe sangila foliti ba danö Hagöri, irege tola tobali ia kafalo departemen ba döfi 1974.

No mangowalu Chris, so khöra iraono. Fao ira khö nia ba Hong Kong me tobali gubernur ia, möi ba zikola ba Hong Kong iraono nia.




#Article 18: Desa Olayama (208 words)


Banua Olayama musindro me ngafulu fakhe silalö, ba la'iagö ndra ono Niha fefu. Iyada'e no fao ba ngafu nono mbanua Huruna. Furihö sifao ba Kecamatan Lölöwa'u. Eluaha döi mbanua Olayama ya'ia da'ö ewali sebolo. Olayama tebagi-bagi nono mbanuania nifotöi dusu, yaia da'ö: Soliga, Bitaha, Olayama, Hili Badalu, Hili Hoe, Arö Hili, Lölözasai ba Hili Ana'a. Mado sabölö oya ba mbanua da'e ya'ia da'ö mado Halawa, ba so göi mado tanöbö'ö onombini'ö ndra Halawa ya'ia da'ö mado Gulö, Bu'ulölö, La'ia, ba Hulu. Halöwö nono mbanuania no oi fabö'ö-bö'ö, so ndra samahaö, matöri, bida, sohalöwö ba gödo, ba sohalöwö ba danö. Sabölö oyania sohalöwögöi kabu hafea ba cokola. Aefa da'ö ba mbanua da'e so göi khönia halöwö danga/ombayatö danga ndra satua meföna simane si so ba mbanua bö'ö ya'ia da'ö omo sebua ba behu. Omo sebua tefesindro ba Golayama faoma ba Bitaha, ba behu tefesindro ba zi tölu nahia, ya'ia da'ö ba Bitaha, Hilibadalu dan Hili Ana'a. Börö wa'atedou ginötö, Omo sebua ba behu da'e so zagafufu börö me ambö wendroro. Omo sebua si so ba Dusu Olayama no adudu, (a) hatö meza kara zitoröi si so föna ba Golayama. Tola mu faigi sambua khalakhala ma gambara (b) omo sebua awö behu si so ba Dusu Mbehu ba ngai da'e.




#Article 19: Banua ba Gunungsitoli (332 words)


 

Ba da'a so döi mbanua ma Desa ba Li Indonesia si so ba Kota Gunungsitoli fanura satulö samake hurufo siso ba danö niha ya'ia da'ö hurufo : ö , ŵ . Gunungsitoli andre ba noso barö wamatörö kabufate Nias Induk.  

Ba Gunungsitoli so önö (6) kösamata, ya'ia da'ö kösamata : Gunungsitoli, Gunungsitoli Alo'oa, Gunungsitoli Barat, Gunungsitoli Idanoi, Gunungsitoli Selatan, Gunungsitoli Utara. Ba zi önö kesamata siso ba da'a ba no so göi kode famareta ma kode Kemendagri (Kementerian Dalam Negeri RI) : 12.78.01, 12.78.05, 12.78.06, 12.78.04, 12.78.02, 12.78.03   

Ba Kösamata Gunungsitoli so dua wulu a siŵa (29) desa, ba tölu (3) Köluraha : 

Bawodesölö, Boyo,Dahadanö Gawu-Gawu, Dahana Tabaloho, Fadoro Lasara, Hilihao, Hilimbaruzö, Hilina'a, Iraonogeba, Lasara Bahili, Lolowönu Niko'otanö, Madula, Madolaoli, Mudik, Miga, Mo'awö, Ombölata Ulu, Onowaembo, Onozitoli Olora, Onozitoli Sifaoro'asi, Saewe, Sifalaete Tabaloho, Sifalaete Ulu, Sihare'o II Tabaloho, Simandraölö, Sisarahiligamo, Sisarahili Sisambualahe, Sisobahili Tabaloho, Tuhemberua Ulu 

So tölu (3) köluraha ba Gunungsitoli ya'ia da'ö : Köluraha ILIR, Köluraha Pasar Gunungsitoli, Köluraha Saombö 

Ba kösamata Gunungsitoli Alo'oa so siŵa (9) desa ya'ia da'ö : Fadoro Hilimböwö, Fadoro Yöu, Iraono Lase, Lölölawa, Nazalöu Alo'oa, Nazalöu Lölöwua, Niko'otanö Dao, Orahili Tanöse'ö, Tarakhaini 

Ba kösamata Gunungsitoli Barat so siŵa (9) desa ya'ia da'ö : Gada, Hilinakhe, Lölömoyo Tuhemberua, Orahili Tumöri, Ononamölö II Lot, Onozikhö, Sihare'ö Siwahili, Tumöri, Tumöri Balöhili

Ba kösamata Gunungsitoli Idanoi so dua wulu a önö (26) desa, ya'ia da'ö : Awa'ai, Bawödesölö, Binaka, Dahana, Fadoro, Fowa (fao), Helefanikha, Hilihambawa, Hilimbawödesölö, Hilimböwö Idanoi, Hiliweto Idanoi, Humene, Idanötae, Lewuöguru Idanoi, Lölö'ana'a Idanoi, Ombölata, Onowaembo, Samasi, Sifalaete, Simanaere, Siwalubanua I, Siwalubanua II, Tetehösi I, Tetehösi II, Tuhegeo I, Tuhegeo II

Ba kösamata Gunungsitoli Selatan so fele lima (15) desa, ya'ia da'ö : Faekhu, Fodo, Hiligara, Hiligodu Ombölata, Lölömboli, Lölölakha, Lölöfaösö Tabaloho, Luahalaraga, Mazingö Tabaloho, Ombölata Simenari, Ononamölö I Lot, Onozitoli Tabaloho, Sihare'ö I Tabaloho, Sisobahili II Tanöse'ö, Tetehösi Ombölata

Ba kösamata Gunungsitoli Utara so fulu (10) desa, ya'ia da'ö : Afia, Gawu-Gawu Bo'usö, Hambawa, Hiligodu Ulu, Hilimböwö Olora, Lasara Sowu. Lölö'ana'a Lölömoyo, Olora, Telukbelukar, Tetehösi Afia.




#Article 20: East and West (buku) (128 words)


East and West ya’ia da’ö sambua buku nisura Christopher Patten, mantan gubernur Hong Kong, ba Li Hagöri. Iraka ia Times Books ba New York me döfi 1998. Ösi mbuku andre manandrösa ba mbua wangerangera Chris ba lala gamakhaita negara-negara ba gaekhula faoma gatumbukha, simane eluaha töi mbuku (east = atumbukha, west = aekhula). Tebagi tölu faosatö nösi mbuku, mo’ösi 3 irugi 4 bab. So 304 nga’örö ösi zura, inönö xiv (fele öfa) nga’örö famokai-fangowai.

Governing ‘lala ŵamareta’

The view from Hong Kong ‘famaigi moroi ba Hong Kong’

Looking to the future ‘fanehe ginötö föna’

Itema famaigi si baga mbuku andre moroi ba media-media internasional. Fabö'ö mamaigi media Sina i. Lamane ŵa oroma falö'omasinia ba mbanua Sina, ba asese so khö nia wehede si lö ami samökhöi tödö Kehai.




#Article 21: Elemu (121 words)


 

Elemu,  gelemu ba Danö Niha ya'ia da'ö si so fa'abölö ba samalua sahöli-höli dödö si lö itema fangera-ngerada ya'ita niha si to'ölö. Ba Danö Niha oya zo'elemu mböröta, ba iada'a no alö sa'ae börö me no mamati  Ndraono Niha ba agama. Niha so'elemu, so gurunia, nifotöi guru gelemu.

Fagönasa, ya'ia ba wa mofökhö awönia. Si fagöna si to'ölönia ba mangalui salisi ma börö horö irege so dane-dane ba wamalua fagönasa. Ba hiza fagönasa andre, ba fangoroma'ö fa'alaŵa gelemu sino isöndra. Ba na no göna ba  so khöra dalu-dalu, ba nalö la andrö tolo, ba tola göi i'ohe mate.Fagönasa simane, faosa (tika) ba famadöni zimatua ndra matua, fangöndru ndro ndra alawe so'ono, ba so göi sizundre (nifogambara), ba tanö bö'önia simane fama'ele'ö.




#Article 22: Etuna (139 words)


 

Etuna ma getuna, naha si fatambu, siso idanö ma'ifu, ba tanö sombuyu aefa deu, si tola mangetuna khönia gurifö. Urifö sangetuna simane bawi faoma sökha. 

Ba wangetuna zökha, itaria na sökha sebua, sino anau ifö, ba na mangetuna ia, ba ikhaigi yaŵa göri ma ifö sanau khönia, ba no lafarisayoi niha wa göri zökha andrö so wa'abölö sitola labali'ö fanaha ira sangokhögö ya'ia. Ba hiza ba wanga'i ya'ia tenga saoha, so ma'ifu wa'abarani, me i'ila na lahalö görinia. No lafati wa mo fa'abölö göri zökha andrö. 

Da'a tenga ha ba danö niha göi ba mbanua tanö bö'ö siso ba Indonesia, so göi khöra göri zökha, nitötöi rantai babi. Ba danö Ase no ara la'ila göri zökha, ba no möi fanolo khöra ba wolaŵa niha Balanda me luo da'ö, hiza göri zökha sino tobali hazima khöra, lö i'a ira fana. 




#Article 23: Eurocopter EC225 Super Puma (415 words)


 
 
Ba ginötö iada'a, fakake ba wofanö gofu heza so ba no oi somanö zino aoha ba niha gulidanö. Na siso badete danö atö, ba no oya sibai lala niha sino lahaogö ira sonekhe ba wangahaogö fakake soguna ba wofanö. So moto, so hondra, so kereta api, so beca sitenga ni dayu, ba tanöbö'önia. Ba nasi, simanö göi no idugu aoha. Na so zomasi alio, ba so göfa sabölö woloyo, so dundraha ni'oguna'ö ba gotalua hulo, so göfa sana'u niha, ba tanöbö'ö. Ba lö göi toroi zohombo ba dalu mbanua, no idugu lahaogö nasa zabölö baga ba sabölö moguna ba wame'e fa'oha baniha. Niha gulidanö lö sa'ae marase ira gofu manö numalö ira ba zisagörö ulidanö asala so göfa sihombo sedöna möi bada'ö. 

Eurocopter EC225 Super Puma köfa sihombo sifagölö ira helikopter, samake mbali-bali. Köfa sihombo da'a nihaogö sambua fabiri sotöi , angorudua moroi ba zangahaogö helicopter sotöi Aerospatiael ba Perancis  faoma DaimlerChrysler Aerospace AG (DASA) siso ba Jerman, me döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu a rua (1992). Köfa sihombo da'a no lahaogö baga sibai ya'ia da'ö, dombua mesin, ba kurusi so dua wulu a öfa (24 kursi) awö ndra sohalöŵö (kru) ba göfa sihombo da'ö ba darua (2 orang) sohalöŵö ba Kabin, eluahania so ba zi dua wulu a önö (26 kursi) fefu gurusinia.  

Köfa sihombo sino lahaogö nibe'e töi Eurocopter EC225 Super Puma, lafohombo si'oföna si'ai ya'ia da'ö dua wulu a fitu mbawa si felezara döfi si dua ngahönö (27 Nopember 2000). Ba amena lafatunö ba niha sato ba ndröfi si dua ngahönö a öfa (2004), ba no sa'ae oya zino lahaogö göfa sihombo da'a. Hiza köfa da'a asese lafake ia ba wolohe ira amada sitebai niwa'ö ma niha siso faka, tenga niha sito'ölö, ma lamane-mane ba li hagöri VIP ma VVIP, niha nifosumange, niha solakhömi, ba tenga ha da'ö göi, naso danö bö'ö salio-lio ba wanolo, köfa da'a tola nifake. Fefu zura da'a yaŵa nihalö ba .

Sifagölö ba Eurocopter EC225 Super Puma, ma sambua mode (Varian) Helikopter H225M, no la faehagö ira amada siso ba wozago talu mbanua (Angkatan Udara), moguna ŵalu (8) rozi ni haogö airbus helicopter, ba nano awai dania la fa'anö (rakit) ba la fa'ema khöndra so zago talu mbanua.

TNI AU Indonesia, ba wowöli köfa sihombo da'a ba wonönö fa'abölö ba wozoga banua Indonesia, ma lamane ena'ö idugu abölö watahana ndra amada siso ba zozago talu mbanua andre ba Indonesia. Helikopter ni öli ba laoguna'ö ba wetaro ba wanolo niha naso ba danö wasuwöta.




#Article 24: Evolusi (509 words)


Evolusi ya'ia da'ö fa'atebulö khala-khala ba zi sambua gaurifa ni'ohe moroi ba zi sambua nga'ötö ba nga'ötö mitounia. 

No ara lafareso ndra sangila biologi hadia ia nifotöi biologi evolusioner. Awena tebörögö teboka wangera-ngera niha wö'i me isura mbukunia Charles Darwin sotöi On The Origin Of Species niraka me döfi 1859. 

Teori evolusi no sambua lala wangera-ngera nifa'anö Charles Darwin, samösa zangi'ila ba waö-waö danö (geologi) ba waö-waö zaliŵa-liŵa ba gulidanö. Iŵa'ö Darwin wa fefu zauri ba gulidanö iada'a töra-töra gurifö no tumbu moroi ba zaliŵa-liŵa tanö bö'ö nifotöi böröta gurifö fefu (li Inggris: common ancestor).

Heŵa'ae lö niŵaö Darwin wa niha no manga'ali moroi ba mba'e, aefa tohare zurania On The Origin Of Species tebörögö niha wanguma'ö wa na la'o'ö mbua wangera-ngera nisura Darwin andrö si lö tola lö'ö manga'ali niha moroi ba mba'e.

Ba hiza sindruhunia tenga da'ö niŵa'ö Darwin. Tola manö wa so na sa zaliŵa-liŵa ba danö tanö bö'ö, ba moroi ba da'ö mangali mba'e ba niha. Fefu zaliŵa-liŵa ba danö no oi fakhai hulö döla geu ba ndraha-ndrahania. Fefu ndraha tumbu moroi ba döla geu. Moroi ba ndraha segebua tumbu ndraha-ndraha sigide'ide.

Aefa da'ö molo'ö Darwin haniha zabölö da'ö zofozu, tenga ba wa'abölö mboto (haniha zabölö tesu da'ö zanau gölö) ba hiza ba wa'onekhe. Heŵa'ae mo'amböta samösa gurifö ma niha ba wa'abölö mboto, na onekhe-nekhe ia tola mofozu ia. Da'ö nifotöi positive eugenics ba li Inggris.

Eluahania fefu zaliŵa-liŵa ba danö ni'ilada ma'ökhö tola mofozu ira börö wa'onekhera. Oya sa zaliŵa-liŵa ba danö si no ahori mate, hatö duriara nirongoda ma'ökhö.

...

...

Börö teori evolusi andre ato niha sanguma'ö wa tenga ni'a'azökhi Lowalangi gulidanö andre ba fefu zaliŵa-liŵa ba detenia. Tola manö la'oguna'ö mbua wehede simanö samösa niha na lö mamati ira khö Lowalangi. Ba hiza lö sala na taŵa'ö göi wa Lowalangi zamazökhi töla geu evolusi andrö, moroi ba da'ö oi manga'ali fefu zaliŵa-liŵa ba danö.

Baero da'ö tola taŵa'ö, te lö na sa la'ila ira satuada sanura Mbuku Ni'amoni'ö wa ulidanö andre itugu tumbu ba manöi (molo'ö goi-goi fisika, manöi-nöi manö na sa wa'ebolo mbanua si yaŵa andre i'otarai me te'agamaöi ia ba nifotöi big bang).

Lö na sa ibe'e khöra wa'onekhe-nekhe wangila simanö So'aya si mane ni'ila ndra sangi'ila ba fisika ma'ökhö. Fefu zi tola laŵa'ö me luo da'ö ya'ia wa fefu hadia ia ziso andre no nifazökhi Lowalangi (fao ba da'ö fefu ni'a'azökhi Lowalangi ba ginötö big bang). Balazi Lowalangi hewisa lala wamazökhi-Nia ulidanö ba banua si yaŵa andre, ba tenga dali wamati hewisa lala andrö. Duma-dumania faduhu ba dödöda wa badagahe no nifazökhi ba pabrik, heŵa'e lö aboto ba dödöda hewisa lala wamazökhi ya'ia (no fabö'ö-bö'ö molo'ö pabrik ba teknologi).

Aefa da'ö molo'ö Mbuku Ni'amoni'ö i'a'asogö gulidanö ba gofu hadia ia Lowalangi fitu ngaluo wa'ara. Na sindruhu niŵaö ndra sangi'ila ba fisika no mege yaŵa, wa banua si yaŵa manöi-nöi na sa, ba tola manö wa lö na sa tarugi ngaluo si fitu wanga'asogö ulidanö si mane nisura ba Zura Moze si sara. Tola manö sa wa awena na tarugi ngaluo si önö, ya'ia da'ö inötö wanga'azökhi niha.

...




#Article 25: F-16 Fighting Falcon (239 words)


 

Sambua banua sebua, simane Indonesia, no ihenagö hewisa watahana mbanuania. Simane, sozago dete danö ma laŵa'ö ia Angkatan Darat, so zo zago talumbanua, la tötöi ia Angkatan Udara, ba so zo zago asi ba arö nasi, laŵa'ö ia Angkatan Laut, ba so zago fefu ngawalö zalua eroma'ökhö, so ndra amada folisi ma latötöi ia, Polisi. Ba dalu mbanua, moguna lazago moroi ba zedöna mamalua silö baga. Hiza ba zozago talu mbanua so F-16 Fighting Falcon da'a ya'ia da'ö Köfa wanuwö (Jet Tempur) ni haogö fabiri sotöi General Dynamics, aefa da'ö i'öli Lockheed Martin (di akuisisi oleh Lockheed Martin) soguna ba zo zago talu mbanua ba danö Amerika ma Angkatan Udara Amerika. 

F-16 Fighting Falcon sambua köfa wanuwö soguna sibai. Köfa da'a no ibe'e hare khö mbanua Amerika Serikat, no so khönia wohalöŵö salio ba sibaga ba wofalua fanuwö ba nudu, ba lö ebua ihorigö gefe. Köfa da'a göi nihaigö si'oföna F-16A ha sambua gurusi, nifohombo si'oföna sibai me baŵa sifelendrua ba ndröfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a fitu ngafulu a önö (Desember 1976). Si'oföna ba wolau halöŵö ya'ia me bawa si sara ba ndröfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a fitu ngafulu a siŵa (Januari 1979) ni fatenge ba Wing Fighter Taktis si tölu ngaotu a ŵalu ngafulu a ŵalu (ke-388) ba naha zo zago talumbanua (Pangkalan Angkatan Udara) ba Hill, Utah. Baero F-16A, so göi F-16B nihaogö dombua gurusi, ba idugu lahaogö ena'ö idugu baga. 




#Article 26: Fabola (495 words)


Famai bola no sambua mai-mai nilau mangoguna'ö sambua bola nitifa ba danö lafa sebolo. Famai bola no ara tebörögö, i'otarai ngaotu fakhe si no numalö (abad 2 dan 3 SM). Oföna sibai lamaikö ia ba mbanua Sina me inötö Musim Semi dan Musim Gugur (770-476 SM). Famai bola me luo da'ö latötöi ia 蹴鞠 cuju ba Li Kehai, ba labali'ö ia sambua botoŵa ba wonönö fatahana ma fa'abölö ba zaradadu khöra. Tehaogö bola cuju moroi ba guli gurifö nisösö bakhania bu. Fa'ato zi famai bola andrö da'önö niha. Ba dalu danö lafa no labe'e gawa. Sabölö oya mame'e bola ba gawa nudu da'ö zi möna. Goi-goi nifatörö simane nifalua ndrege ma'ökhö, ya'ia da'ö tebai lababaya faoma tanga ma tebai göna danga. 

Ba wamaisa bola, gawa andre sambua naha ba wozago ba zi dombua angowuloa zi fabola. So zago gawa la, lawa'ö kipö, ba halöŵönia ba wanaha ena'ö lö möi bola ba gawa nizagonia. Ba wamaisa bola ndraono ba danö niha, itaria lö badödöra hewisa gawa sindruhu, fokonia so duturu geu ma so zandrala sitobali tandra wa so gawa, zadi da'ö tenga taha-tahara ba wamaisa bola. Sindruhu wano möi ba dödöra ba wa'omasi ba wamaisa bola, hewa'ae lö göi ni'ila niha sibai hewisa wa'apadera, ba dörö meno sa'ae oi la'ila ba tivi ba teda'ö mbörö irege monönö wa'omasira ba wamaisa bola.

Ba Danö Niha, iraono, satua oi omasi fabola, ba abölö sa'ae ndraono. He moteu, ba lalau famai bola ba lapanga, me no möi badödöra wa'omasi. Ba lö sa'ae tatu hewisa wamaisara, hulö asala omuso manö dödöra. Ba no sa'ae tobali sambua famaha'ö ba zekola göi ia, me no möi fabola andre sambua angolifa wamahaö ba ndraono sekola. Fabola sino la'osara'ö ba zi sagörö ulidanö, fa'ato sambua angowuloa zifabola, ya'ia da'ö felezara niha. So zo sago gawa, so sifataha föna gawa, ba so ziso ba dakera kambölö lapanga, ba samösa zokafaloini ya'ira, same'e khöra gambara hewisa wolohera bola misa ba gawa laŵa. Na fabola zi dombua angowuloa zifabola, ba i zago ira wasi, samaigi hadia manö zalua ba wabolasa, itolo nasa ia sozago ngai lapanga. Inötö ni'oguna'ö bawabolasa, ya'ia da'ö dua kali öfa wulu a lima meni, ba so maifu ginötö wolombase. Ba namoguna lanönö ginötö, fefu moroi khö wasi, ba da'a lalau na no sa'ae irugi wamadöni haniha nomora sara ba watandrisa fabolasa da'ö.

Ba danö niha, no sa'ae tobali mai-mai sabölö omasi niha ya'ia da'ö fabola. Hiza lö tatu khöra he tenga bola gitö fokonia si zitola nitifa ba latifa. Hulö zimanö wa'omasira wamaisa bola andrö. Baero da'ö fabola bada'a tenga ha ba lapanga sabe'e, asese göi iraono ba danö niha, lalau fabola ba dalu deu toho, ba wa'omasira wamaisa ba wa'aelo lapanga. Ba na latörö atö lala, ba gofu hada'ia manö ziso ba lala hasambalö wa nitifa ofeta föna nomo. Lö sala na lamane niha, famai bola khö ndraono soroi ba danö niha, haogö wanaha börö me ya'ira fefu fagölö sagabe'e töla, no fatandro-tandro mbisi, irege na faondra, ba tola amaingö dödö niha. 




#Article 27: Fabönö (525 words)


Ba danö niha, wa oya duria ma waö-waö silö nasa te fangamöi bakha ba gu'ö irege tebai la bokai ia ba wuka, me lö hadöi sanura ya'ia. Turia ma lala wa'auri ba danö niha, sifagölötö salua ba mbanua tanö bö'ö misa. Niha ba danö niha, no la'ila hewisa wangalui fa'auri ba danö. Hiza i lö ato zino manura ya'ia irege turia andrö ha nirongo moroi ba zinata mbawa zamatunö  ya'ia ba sifatohu zamatunö andrö khö niha bö'ö. Hulö zimane högö zura andre yaŵa ya'ia da'ö, fabönö. Fabönö, sambua halöŵöa nifalua ba danö niha, na edöna möi mangalui diwo ösi nidanö. Fabönö no sambua lala nifalua niha ba danö niha ba wangalui diwo soguna ero ma'ökhö. Oya lala bö'ö simane, fagai, mangembua, fadiala, ba tanö bö'önia. Ba da'a tefalua ba gotalua nono mbanua, me oya nidanö sigide-ide ba danö niha. Hadia ha meföna alua ia? Fabönö, irugi ma'ökhö so nasa zamalua ya'ia börö me oya nuo nidanö si gide-ide ba lö moguna sibai wakake sabua, ha fa'abölö zifabönö ba wangohori idanö bakha ba namö sedöna la bönö.

Fabönö ma fangalui ösi nidanö, sito'ölönia la falua ba ginötö molökhö. Simöi fabönö, la alui mbawa nidanö ma bombo, uo nidanö side-ide, ba lafaigi namö ba soya kara bakha khönia, me bada'ö oya nösi nidanö. Nano la rugi namö da'ö, ba lafaigi gangelea nidanö, hadia abölö-abölö gamaudu ba namö andrö, ba laba'a lulu. la fa'anö khönia gara, ba na tola atö ni fangele nidanö ba namö da'ö ba ngai nia, ba no ha wa a baga da'ö, lö marase sa'ae wanohugö fabönösa. Na atö abölö-abölö moroi ba lulu gangelea nidanönia, ba la anga'i'ö lewuö sesolo ma'ifu, ba la sila, la toto mbu'unia, amena la be'e hulö hele-hele moroi ba lulu ba la fanalu'i'ö bakha ba namö ni bönö. Nano awai fefu hele-hele, ba satua döfi ba gotalua zi fabönö, ba ifangelama zifao khönia ena'ö lö manötöi sa gabe'e fatua lalau fabönö, börö na so atö ba gotaluara zanötöi sa gabe'e ma lamane falele, ba hiza, tola manö löhadöi ahuluara, ma tola manö ba zilö mudöna-döna alua deu sabölö-bölö ba inönöi namö da'ö ba löhadöi ahulua sitola la'ohe yomo,

Fabönö ya'ia da'ö sambua lala wangalui diwo ba mbanua ba danö niha. Meno sa'ae no awai la fangele nidanö ba luaha nifatalu'i'ö namö sedöna labönö, ba la börötaigi lahori nidanö, lafake embe, ba tanö bö'önia sitola manimba idanö moroi ba namö da'ö ba gelea luaha. Na mo'ösi atö nidanönia, ba lö irugi ahori nidanö, ba ösi nidanönia mamanoka, ba hatö fanga'i ba zi fabönö. Ba na löhadöi atö sanaoka, ba lö manuzu dödö zifabönö, lahorigö dödöra me sito'ölönia, da'ö nösi nidanö siso ya'ia mbaewa, ziso bakha ba namö da'ö. Hiza, sifabönö nano ahori sa'ae nidanö, ba la tutuyu gahuluara, lalau hulö zanusuli, labe'e dangara barö gara ba wanga'i ahulua, so guro, baewa, i'a, hambae ba la fa'anö bakha ba mbola-bolara. Na lö hadöi bola-bola khöra, ba halö manö mbulu geu sahatö ba da'ö, naha gahuluara, sito'ölönia la halö mbulu lawayö. Nano awai latutuyu fefu nösi nidanö andrö, ba labokai gara fanaha nidanö moroi ba lulu, faoma la heta hele-hele, ena'ö ifuli mangele nidanö bakha ba namö sino la bönö no mege.




#Article 28: Fagai (711 words)


Fagai ya'ia da'ö sambua halöŵö nilau niha ba wangalui gi'a ba nidanö mangoguna'ö fakake nifazökhira. Fagai andre ba tola möi fangalui ba zangodödö ya'ia. 

Na möi fagai, ba tatu manö moguna la'ohe ngawalö zoguna. Simane: gai, naha gahulua, lakhö, ba soguna ma balazo zifagai. He nano oya zoguna, banalö tundrahara, ba tebai mofanö ba wagaisa. Duho si'oföna sibai ba halöŵö wagaisa andre, ya'ia dundraha. Ba danö niha löhadöi nasa samake fakake sabölö baga ba wagaisa, tenga simane ni ilada ba mbanua tanöbö'ö.  

Na möi fagai ba danö niha, fakake sito'ölö simane, gai ma mata gai, behu, lewuö sitola la böbö khönia zinali gai ba da'ö labali'ö so döni tali gai. Baero zinali gai, behu ba mata gai, silö tola lö lahenagö ya'ia da'ö lakhö, tola manö la'alui ba ngöfi nidanö hezo fagai niha, me elewazi tola göi möi lakhö na fagai ba nidanö tengan ba nasi.

Simane sino lasura moroi yaŵa, wa tundraha no tobali tuho wakake silö tola lö'ö la'a'asogö namöi fagai banasi. Baero da'ö ba simane sino ta'ila sa'ae, fakake sito'ölö ya'ia da'ö : gai ma mata gai, behu, lakhö, ba fakake tanö bö'ö sitobali tolo-tolo na alua hada-hadaia ba dalu nasi.

Na fagai niha, ba lakhö zi lö tola lö'ö la'ohe ba wagaisa. Si to'ölö si no la falua ba wagaisa, lakhö gai la'alui simane eleŵazi (na fagai ba nidanö side-ide ma ba tabe gi'a), na ba nasi, ba lakhö simane uro, ba i'a sigide-ide.  

Si fagai, tenga ha asala möi ba nasi, hiza sifagai göi so khönia wangi'ila inötö si sökhi ba wagaisa sino itema khö ndra amania sagatua moroi khönia. Inötö silö tola lö'ö i'ila ya'ia da'ö, hauga wa alawa mbawa ba dalu mbanua, so nifotöi tesa'a, akhömita, (tenga baŵa so balau, obalau mbaŵa) börö ba wamaigi hadia mo bade ma lö'ö. Ba danö niha so nifotöi i'a sauri. I'a sauri andre, i'a samena lagaini ira niha sifagai, ba la amawa. So wöli gi'a andrö ia ni'ölinia la kaoni ma latötöi döinia i'a sauri, I'a sauri tenga ngawalö döi gi'a, fefu gi'a sibohou la gaini ba la'amawa, da'ö niwa'ö i'a sa'uri. Na ngawalö nia, so : i'a hambu-hambu, i'a hiu, i'a toda, i'a buru lewua, ono hambu-hambu, kalökö, mugu, uro, hambae,  ba tanö bö'ö nia.

Moroi ba wagaisa ndra so halöŵö ba nasi, ba ahulua ma i'a sino lagaini, so ni amawa, so ni'oguna'ö labali'ö diwo, ba so göi ni'unagö. Simane ba mbanua ba Nias Utara, ba no sambua bagia ni odödögö wamareta ba wamohi'a dödö nono mbanua ba wangodödögö halöŵö wangalui i'a andre. Ba hiza ba Nias Utara andre no so gi'a ni'unagö ba no tola la'öli niha ba naha gowöliŵa, simane ba harimbale, fasa, ba tanöbö'önia.

Fagai, ya'ia sa'ae sino tefatunö moroi yaŵa ba zura andre, wa sifagai, ha sambua dani nia ba nasi, ya'ia da'ö wangalui i'a. Ba so göi zangulia i'a lö lafake simane tundraha, ya'ira möi ba luaha (falukhasa nidanö ba asi) ba ni'ohera ya'ia da'ö diala, ndriala,fadiala ba nano larugi luaha ba lafazaumba ndriala ra ba amena ladöni yawa. Na fadiala lö moguna lakhö. Aefe da'ö so göi nifotöi mangembua, embua, fakake wanga'i i'a da'a fagölö-gölö mangoguna'ö u'ö. Fa'afabö'ö nia ha ba wamalua. Diala, ndriala, fadiala fake döla-döla, zololohe gu'ö ma neti, na embua, lö fake döla-döla, lala wamake ya'ia, nifazumba ba naha somasi lafa'u'u gi'a. Baero lala wanga'i, he fangembua ma fadiala, so göi zamalua nifotöi fatufa. Fatufa andre, ba wanga'i uro, ba i'a sigide-ide ba mbewe ngöfi nidanö ma asi. Aefa da'ö so göi zolau ma samalua fatuwa, famönö, mamönö. Da'a nilau ba nidanö tengan ba nasi. 

Ba Danö Niha, fagai tenga ha ba nidanö sebua, niha sifagai la khamö nasa sabakha ba sebolo ba wangalui i'a. Fagai andre, ba oya zoguna tanö bö'ö zi lö tola lö'ö la henagö, simane, gai, lakhö, batanö bö'ö nia.Niha si fagai ba danö niha, ba ato sibai zino mangalui i'a sebua böli tenga sa'ae ha i'a si to'ölö la gaini. Si fagai ba danö niha sito'ölönia ya'ira siso ma sahatö bangai nasi. Na siso ba hili, ya'ira to'ölö mamili wangalui soguna ero ma'ökhö simane, mangai (mogai) gitö, molaza, mananö sinanö, mo'urifö simane: manguri bawi, manu, bebe, sogöi zangahaogö tabe gi'a, ba halöŵö siso fa'onekhe ba danga simane: fatuka, fa beke kureta faoma hondra, so göi wagaŵe  ba tanöbö'ö sitola möi fangalui.




#Article 29: Fagaragazi (277 words)


Ba danö niha, i'otarai meföna ba oi no la'ila niha hewisa lala wangoguna'ö ngawalö sinumbua ma sinanö siso ba kabu. So ni tanö ba wanga'i bua, ba so nitanö sitobali soguna ba wangahaogö omo. Fatöu lö nasa oi mangila fakake ba wolobö, fanila, eu niha ba danö niha mangoguna'ö fakake sito'ölö ya'ia da'ö garagazi. Garagazi andre, anau mato samete amatonga wa'anau nia, ba no lafodanga, ba mbalö faföfö, amena danö faoma la gogohe, ba la fangörö ba geu sedöna ni garagazini.

Ba mbanua ba danö niha, oya geu sabe'e sitola ni'oguna'ö ba zoguna ba wangahaogö omo. Töi geu nia simane : simalambuo, afoa, afasi, itölio, ba eu ndru'u tanö bö'ö. Ba ginötö safuria andre, niha ato zamake töla ndruria ni bali'ö fafa faoma toga.

Nano la'obö geu, ba latutusi mbulu ba dahania, aefa da'ö la gukhui, la fatörö khönia mete, ha wa anau wafa sedöna la garagazini. Aefa da'ö lahaogö döla-döla naha garagazi, lafaigi naere-naere ena'ö lö marase ira wamasindro naha nia. Na no awai naha wo garagazi, amena, eu nigukhui no mege la be'e yaŵa, ba samösa tou ba samösa ziso yaŵa, faoma la fangörö garagazi irege asila geu andrö ba tobali bagolö. Ba danö niha, fagaragazi no sambua lala halöŵö me lö dozi niha mangokhögö garagazi irege meluo da'ö fagaragazi sambua  halöŵö si lö dozi oi la'ila niha, irege mamadöna wa'amoguna.

Iada'a meno sa'ae tedou niha ba wamaha'ö ba no laleke'ö wakake garagazi andre ena'ö aoha ba niha. Andrö wa lahaogö wamaedo nia ya'ia da'ö seso irege lö sa'ae oya ginötö ni'oguna'ö ba wanila fafa soya, me alio wanaba ba fanila ya'ia, niha hatö so lolohe, me fa'abölö wanila tenga fa'abölö si'onarai niha, fa'abölö mesin.




#Article 30: Fakuku (117 words)


Ba danö niha, wa'oya mai-mai silö taya ofeta ma'ökhö. Na situmbu ba ndröfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a fitu ngafulu ofeta sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu lö olifu ira mai-mai da'ö. Fakuku ma töinia sambuatö laŵa'ö fambini-mbini, si oföna ua lalau fa si, ma lamane fatitimili, ba wotatugöi haniha zangagö Endro, na i'ila atö dania ba gotalua zifaoma siso ba gendro, ba ya'ia zogatini sangagö endro. Ba wotatugöi sangagö endrö na'ato atö ba labörötaigö la'erai lamane : titimili ti'ara gati-ati sora ba zoriti, sasa marafadi, haniha zaefa yamö'ia ba gendro, lari kudo. 

Fanötöi fotatugöi zimöi ba gendro da'ö yaŵa, te awena ia da'a lasura ia, ba möi sitobali balö nisura ba ziso föna.




#Article 31: Fakulu (138 words)


Fakulu, sambua mai-mai sino lalau ira ono mbanua ba Danö Niha. Fakulu ma so göi zanötöi ya'ia, remi. Ba no sa'ae tobali rörö ba gangowuloa ba mbanua ba danö niha. Karate kulu so öfa la'a-la'a, ya'ia da'ö : kofa, lui, sake, ati, Moroi ba zi öfa mbunga garate da'a hulö da'ö ni föfögö zomaikö ya'ia. Fakulu no ara labali'ö rörö ba naha naso zimate, fefu ndra talifusö möi ba nomo siso niha sino mofanö ma lawa'ö ia simate, ba wame'e fondrara dödö, bada'ö lalau fakulu, ena'ö lö mörö ira ba wefao ba wa'abudödö ba ngambatö salua fa'abudödö. Famaisa moroi ba garate kulu andre, ya'ia da'ö tola lalau faceme, haniha zalaŵa hörö (hörö bada'a hauga nisöndra moroi ba zitölu nga'örö garate kulu) da'ö zimöna. Karate kulu, As la'erai ia sara (1), ba karate, J, K, Q la'erai fulu (10).




#Article 32: Falafu (163 words)


Falafu, lafu,  sambua mai-mai nifalua ba Danö Niha, nifalua ndraono sigide-ide ba he göi sibohou ebua. Fa (lafu) ba sambau mai-mai somasi sibai ndraono wolau yaia. Ba no arakhagö taya sa'ae meno oya mai-mai tanö bö'ö. 

Lafu, falafu andre ba no arakhö lö lalau sa'ae iraono ba danö niha, me no oya manö mai-mai tanö bö'ö. Lala wamalua mai-mai lafu/falafu andre, tola samösa lawa samösa ba tola göi sambua ngafu töra moroi ba zisamösa. Sifamai ba lahalö gara ra ba lafazaumba föna ba döla (garis/line) sino la tatugöi. Fazaumba kara da'ö ba wangalui haniha ziföföna wa mörötaigö. 

Aefa da'ö nano so zi'oföna, ba lafasindro gara lawa, ba la börötaigö la tendre. Lala wanendre, la be'e gara yawa ba dete gahe, ba lafazaule föna irege aso'a tou gara lawa. Nano latendre, ba iada'a lafatö'ö hulu ba wanga'i kara sino lafasindro.

Simöna ba lafu, ilu'i ia si kala. Mai-mai da'a no fondrege wa'omasi ndraono, ba oya göi gunania ba wangosara'ö fahasara dödö ba wolohi fa'amöna.




#Article 33: Familu 2020 AS (255 words)


 

Me tölu mbawa si felezara döfi si dua ngahönö a dua wulu (3 Nopember 2020) no alua wamilu ba Amerika Sorudu.

Inötö wamili ba danö Amerika öfa fakhe (4 tahun) sakali ba nifalua ba ndröfi da'a famili kafalo negara si lima wulu a siŵa (ke-59). So dumbua faratai (partai) zo fasao ya'ira ya'ia da'ö : faratai Democratic samasao Joe Biden, ba faratai Republican zamasao Donald Trump.

Dozi banua dozi goi-goi nifalua. Na ba Amerika, sodadao ba Gödo Salahi nono mbanua ma DPR ia na ba Indonesia ma ba Amerika no la'ila niha töinia : House of Representative, ya'ira fefu moroi ba faratai Demokrat. So kuasoi bakha Senat, ya'ia faratai moroi ba Republik. Fa'ato niha siso ba DPR ya'ia da'ö öfa ngaotu a tölu ngafulu a lima niha (435 Orang). Fefu goi-goi ni haogö la be'e khöndra sodadao ba Senat ba wo ia kö, amena latohugö khö Presiden.

Ba zisagörö uli danö oi la'ila niha wa ba Amerika so otu niha wa'ato (100 Orang) zodadao bakha ba Senat. Ba wofili ya'ira, so otu niha zodadao ba Senat, lafili ero önö fakhe (6 tahun) na Kongres si öfa ngaotu a tölu ngafulu a lima niha (435 Orang) lafili ero dua fakhe (2 tahun),

Meno oi mamili niha si no tola mamili ba Amerika, ba no la erai ira nifila sangerai da'ö. Ba hiza, no somuso dödö fefu niha samili amada Joe Biden, me awai la erai ba lamane no so fereside sibohou mori ba faratai Demokrat, ba no sa'ae tobali fereside si lima wulu a siŵa (ke-59).




#Article 34: Familu ba Danö Niha 2020 (396 words)


 

Tanö Niha no tenga ha sambua kabufate, no tobali öfa kabufate, yaia da'ö : Kabufate Nias Utara, Kabufate Nias, Kabufate Nias Barat, Kabufate Nias Selatan. Ba Kabufate Nias petahana lö fao ba wamilu, sakali da'a. Na lö fa'atewu'a ginötö, ba ngaluo si siŵa ba mbaŵa si felendrua dua ngahönö a dua wulu (9 Desember 2020) la falua wamili kafalo mbanua ma lamane ba li khöda familu, ma bufati ba wo fatörö banua ba zi ha'uga fakhe fönada i'otarai 2021 - 2024.

Me luo ngaluo si lima baŵa si siŵa döfi si dua ngahönö a dua wulu (5 September 2020), no lafasura'ö döira ya'ira sedöna möi ba watörö tanö si so ya'ira. Simane ba Nias Utara, no lafasura'ö döira ira Amizaro Waruwu faoma Yusman Zega la tötöi ma lakaoni AMAN. Ya'ira möi lafasura'ö döira ba naha KPU (Komisi Pemilihan Umum) samalua ba so hörögö dania hewisa wamalua wamili ba ginötö sino latatugöi. Mahemolu nia ba tohare göi Fonaha Zega faoma Emanuel Zebua (FODELA) si lö mangoguna'ö faratai ba wo fasao yaira ba gurusi wamatörö, so göi ndra amada Ingati faoma Otorius (INOTO).

Ba Nias Induk ba no so göi döi zino la fasura'ö ya'ia da'ö : Arosokhi Waruwu. SH  Asaldin Gea, ni falua ba gödo KPUD, Jalan Pancasila – Hiliweto, Kecamatan Gidö. Rabu (16/9/2020) tanö owi. 

Sahari fatua lö lafasura'ö döira ira AW ba AG, no göi so zino mamanura'ö töira ya'ia da'ö Mayjen TNI (Purn) Christian Zebua  AKBP (Purn) Anofuli Lase, nifalua ba gödo KPUD, ba Jalan Pancasila – Hiliweto, Kecamatan Gidö. Salasa (15/9/2020) tanö owi. 

So göi fasanga : Enanoi Dohare. SH  Yulius Lase. SE. sino ma masura'ö töira ni falua ba gödo KPUD, Jalan Pancasila – Hiliweto, Kecamatan Gidö. Rabu (16/9/2020) badalu luo. 

Ba Nias Barat, so tölu fasa zi fasai ba wo dadao ba naha wamareta. So petahana  Faduhusi Daely faoma Yamotuho Gulö, so Khenoki Waruwu faoma Era-era Hia ba fasanga Eliyunus Waruwu faoma Mareko Zebua. Ya'ira andrö fefu ba oi sino faoma fao wohalöwö ba zino numalö. Ba fanötöna niha mbanua, fokonia ena'ö mo azökhi mbanua, ba sökhi lala wauri fefu nono mbanua. No lafasura'ö döira ba naha wamanura'ö töi. 

Ba Nias Selatan ba wamilu sakali da'a ba ngaluo si siwa ba mbawa si felendrua dua ngahönö a dua wulu (9 Desember 2020), ha dua fasanga yaia da'ö Hilarius Duha faoma Firman ba ba zitambai so fasanga Idealisman Dachi faoma Sozanolo Ndruru. 




#Article 35: Fana Lewuö (355 words)


Famohola fana lewuö ma fana maria ya'ia da'ö si to'ölö nilau niha ba wanörö tödö sambua ngaluo si sökhi. Alua ia i'otarai meföna irugi ma'ökhö, hewa'ae famalua ya'ia no itugu alö. Na no baŵa si felezara, ba iraono sihino döla ba zisambua banua, lalau mangalui lewuö sesolo ba wo henagö fa'omuso dödö ba mbawa si felendru, ba wanunu fandru faoma döfi sibohou. Fana lewuö da'a tenga ha ba danö niha, so göi badanö tanö bö'ö, simane ba mbanua ba Zawa (Jawa Barat, Ciamis latötöi döinia lodong). Da'a lafalua na ahatö hari rayo, ba lafaigi göi zilö anigo niha wamondrongo, simane ba ngai laza bada'ö lafohola wana lewuö da'ö khöra. 

Lewuö, nihalö ba ndru'u, la heta gumo, ba latoto ndraha-ndrahania. Nano aefa da'ö ba la tutu mbu'u-bu'u ena'ö fefu ndroto-ndroto nia tola itörö angi. Aefa la haogö ba no sa'ae tola ni fake, ba hiza ba mbu'u-mbu'u tanö sitou, laröi lö latutu ba lafotögi maifu ba wo'ungugö dudunga dania ba wanikha ena'ö mamoka wana andrö. Fana Lewuö simane ba danö niha, fangahaogö ya'ia fagölö göi simane fangahaögö ba mbanua tanö bö'ö, lö sifabö'ö.   

Fana lewuö ma fana maria andre, ba lewuönia tenga lewuö side-ide simane lewuö ta'uli, ha lewuö sesolo sitola baga labali'ö fana lewuö ma fana maria, ya'ia sa'ae lewöu hao, tola göi gauko/kauko, ba sibagania lewuö sino atua, ena'ö lö alio asila ma aboto.

Ba Danö Niha, lewuö andre auri ba kabu niha, tenga nitanö. Lewuö oya ngawalönia, simane lewuö ta'uli, lewuö kauko/gauko, lewuö hao, lewuö sa'usö,lewuö guru, ba so lewuö nitanö föna nomo ya'ia nifotöi lewuö sina sasese tobali naha wangokhoi'ö hada'ia föna nomo.

Fana lewuö ma fana maria ba Danö Niha, no fagölö ira wana lewuö ba mbanua tanö bö'ö, fagölö-gölö sambua famalua famaisa sino taradisi ma i'otorai ndra tuada mege,simane ba danö Ciamis lawa'ö lodong, ba mbanua Pangkal Pinang lakaoni bedil bambu, ba Jawa Timur ba Jawa Tengah lakaoni mercon bumbung ma long bumbung, fabö'ö göi ba mbanua Minangkabau bada'ö latötöi wana lewuö andre badia batuang ma meriam betung, ba Aceh lawa'ö te`t beude trieng, ba mbanua Sunda lakaoni bebeledugan. Ba oya nasa ba mbanua tanö bö'ö wogaoni fana lewuö andre. 




#Article 36: Fangesa Dödö Sebua (143 words)


Fangesa Sebu ma Fangesa Dödö Sebua, ya'ia da'ö sambua ginötö salua ba Danö Niha ya'ira si tenga niha Keriso tobali malalini era-erara mamati khö Yesu Keriso.'). Fangesa Dödö Sebua alua ba Danö Niha me ndröfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a fele önö (1916), ba tebörötaigö ba wetaro mbanua moroi raya ba Helefanikha, ba Humene. Me luo da'ö ha ba zi sabata, no ato zondröi fanömba adu, ba lafili wanunö ma wamaduhu'ö Yesu Keriso. Batenga ha niha silö sifarisayo khö Yesu Keriso zangesa tödö, ya'ira si tumbu ba ngambatö sanuno Yesus, me inötö da'ö ba no oi mohi'a dödöra ba lala wamati khö Zo'aya. Fangesa dödö tenga ha ba danö niha alua ia, oya göi ba mbanua tanö bö'ö misa, simane ba mbanua gatumbukha Indonesia, (Indonesia Timur), meluo da'ö ba oroma ba hörö niha sito'ölö hewisa hola-hola galitö tandra wanema eheha ni'amoni'ö, 




#Article 37: Fanikha sami (111 words)


Niha danö niha, gofu hezo manö so'ira misa, na falukha ira wanikha ni'oguna'ö ba wondrino, no sa'ae takana khöra döinia, ya'ia da'ö fanikha sami na ba li Indonesia lawa'ö minyak makan ma minyak goreng. Fanikha sami, ni halö moroi ba mbua mbanio nifarö, ba meno tedou wangi'ila niha ba no ato zombali'ö kopra, amena la haogö tobali fanikha sami. Ba danö niha so zino teroi tödö ba wangahaogö fanikha sami, no tobali halöŵö ndra ina-ina moroi ba gangowuloa Credit Union Persada Faolala Perempuan Nias, sino manga'azökhi fanikha sami nibe'era töi : VCO. Sambua halöŵöa sino sökhi sibai moroi ba pangan bijak nusantara, böi awöli-wöli ita ba wangahaögö banua ni'omasi'öda tanö niha. 




#Article 38: Fanikha sola (107 words)


 

Fanikha sola ya'ia da'ö wanikha nifake ba wamohola moto samake mesin diesel.Fanikha Sola andre tola la'öli ba galo wanikha. Galo wanikha ni'a'asogö Pertamina molo'ö angandröŵa zangahaögö ya'ia. Fanikha sola lö la'amawa ba mboto-boto, ha ba galo wanikha so'ia. No i'a'asogö famareta so wanikha sola soguna ba fabiri, so zoguna ba niha sifagai (Nelayan), ba soguna ba mesin fabiri göi ösa. Naha fowöli fanikha lafotöi stasiun pengisian bahan bakar umum (SPBU).  

Molo'ö sino tesura wa ba danö niha fetaro ba Nias Barat, no tola la'öli wanikha sifarahu göi sola simane harago ba danö zawa. Sambua fa'ahoa ba nono mbanua da'ö, sitola möi fondrou'ö lala wangalui ba danö niha. 




#Article 39: Fanikha tanö (133 words)


 

Fanikha tanö ya'ia da'ö wanikha nifake ba wamohola fandru ganefo, fandru ndrindri ba fandru gasi fatua lö sofeta wandru lisitiri ba mbanua. Ba Danö Niha, so nasa mbanua zamake fanikha tanö silö sofeta fandru lisitiri, ba lö malömalö wanötöna nono mbanua ena'ö irugi göi ira fa'amohaga. Fanikha tanö la'öli ira ono mbanua, ba mboto-boto. Fanikha tanö sambua fanolo sebua ba wame'e haga ba nomo nono mbanua, hiza fanikha tanö, tenga ha ba wangorifi fandru, lafake göi ia ba kofo (kompor) fondrino, heŵa'ae lö fefu, börö me ato nasa zondrino mamake eu galitö. Ba meno irugi inötö so pembagia tabu gas si tölu kilo moroi khö wamareta, ba no la alösi wamake fanikha tanö ono mbanua ba tenga ha irege da'ö, so ba dödö wamareta ba wangeheta ono mbanua ba wamake fanikha tanö andrö.




#Article 40: Fanunu Fandru (531 words)


Fanunu Fandru no töi ni'oguna'ö ba wanguma'ö Luo Wa'atumbu Yesu ma Hari Natal. Ya'ahowu Wanunu Fandru na omasi ira laŵaö Ya'ahowu Hari Natal.

Lö ta'ila sibai hewisa mböröta Wanunu Fandru ba Danö Niha. Ba hiza tola tamane börö me solohe agama niha Keriso ba Danö Niha no tenge-tenge Zo'aya (misionaris) moroi ba Jerman, si lö tola lö'ö ya'ira zamörögö wangowasaini wa'atumbu Yesu andrö.

Molo'ö nisura ba wikipedia ba li Jerman tebörögö wamesindro eu (Tannenbaum ba li Jerman ma pohon pinus ba li Indonesia) nifobaga-baga ba ginötö wangowasaini Wa'atumbu Zo'aya me ndröfi 1492.I'otarai da'ö itugu ato niha ba nahia samesindro eu andre tobali eu Natal (Weihnachtsbaum ba li Jerman). Töra-töra börö me ifaraou Martin Luther, samörögö Gereja Protestan, wamogaba-gaba eu Natal ba ginötö watomesa Natal andrö.

Eu Natal andrö lafogama-gama faoma karate so la'a-la'a ba faoma lili. Baero da'ö so hada niha Keriso wanunu lili ba ginöto Adven (masa advent ba li Indonesia), ya'ia da'ö si öfa migu ginötö wama'anö watomesa wa'atumbu Yesu, i'otarai sara lili ba migu siföföna, dua, tölu ba öfa lili ba migu sidua, sitölu ba siöfa sitobali lala wangoroma'ö wa fe'aso Yesu hulo haga situgu ebua.Balö fondrege zebua me latunu oya lili ba zifasui eu Natal no mege. Haga sebua andrö no duma-duma Yesu si tobali haga gulidanö.

Me la'ohe hada andre ba Danö Niha ira tenge-tenge Zo'aya lö lasöndra wangali li Natal, fa'ataumbu Yesu (Weihnacht ba li Jerman, christmas ba li Inggris). Andrö wa laŵaö manö Fanunu Fandru, ya'ia da'ö fanunu lili ma zui fandu si tobali duma-duma Yesu si no Haga Gulidanö Sindruhu. Moroi na laŵaö Ya'ahowu Ngaluo Natal, laŵaö Ya'ahowu Wanunu Fandru.

Baero hada wanunu fandru so göi hada nahia Natal ma kandang Natal ba li Indonesia. Hada wamazökhi nahia gurifö si tobali nahia wa'atumbu Yesu no ibörögö Fransiskus Asissi ba Italia ba zi fagölö inötö me auri Martin Luther.Na nifogama-gama ba hada wanunu fandru eu Natal, ba nifogama-gama ba nahia Natal ba sambua kandra nahia wamaliaro ono mbiri-biri ba Mbetilekhema me föna. Ba da'ö la'oroma'ö hewisa wa'anumana Nono Zo'aya andrö me tumbu Ia ba gulidanö. Iröi nahia-Nia moroi si yaŵa ba itörö lala wa'anumana niha (Yohane 1).

So na sa hada tanö bö'ö si mane Sinter Klasba Father Christmasba tanö bö'önia na. Ba hiza ba ginötö ia'ada hada-hada wanunu fandru sibohou andre si tohare khöda töra-töra moroi ba Amerika Serikat abölö tobali ia lala wowöli gama-gama (konsumerisme ba komersialisasi ba li Indonesia). Andrö wa ifarou niha Keriso ba zi sagörö ulidanö Paus Fransiskus wolaŵa haga konsumerisme si oi humaga gofu heza ia ba ginötö Natal.

Na andrö duho dödöda wangowasaini Fa'atumbu Yesu wanöngöni hewisa wa no i'ide'ide'ö ia So'aya ena'ö ihöli ita, ba te hada nahia Natal abölö fagöna khöda. Asese ta'ila ba nahia Natal wa lalau manuhi tanö ba mangandrö niha samaigi, no tandra da'ö wa gama-gama nifazökhi ba da'ö fagöna.

Ba hiza na aila'ila ita wangoroma'ö wa niha Keriso ita, abölö fagöna na tafazökhi khöda geu Natal, börö lalau zi manö niha si fasui khöda. Ba danö Eropa lafasindro ba lafogama-gama göi geu Natal ba nomora niha si lö faduhu tödö khö Lowalangi (ateis ba li Indonesia). Börö me eu Natal andrö ha gaba-gaba (dekorasi ba li Indonesia) ba tenga tandara wamati.




#Article 41: Fatome (195 words)


Fatome ya’ia da’ö gowasa nilau samosa niha sabölöbölö mofökhö. Abölö göna wanötöi ya'ia da'ö, fangotome'ö satua. Hiza ba wangotome'ö andrö, inötö sisökhi ba zatua wamenesi iraono awö zawuyu nia (lö dozi so zawuyu, da'a me föna me inötö so wangosawuyu niha), ba simanö göi ba ndraono, no sambua inötö si sökhi sibai ba wamondrongo hadia zinangea famenesi ba fangombakha soguna ba wongambatösa nifa'ema zatuara andrö. Tuho wa lalau ma la falua wangotome'ö satua sihulö wolau gowasa ia, ya’ia da’ö ba wangandrö fangefa sala fatua lö ahele danö khönia.. 

Satua banomo nano atua sa'ae ba inönö na mofökhö-fökhö, ba tumbu ba dödö ndraononia ba wame'e ö zatua ba wangandrö howu-howu fatua lö irugi inötö ikaoni ia So'aya, da'ö duhö wangotome'ö. Ba lalau mangosara ira sifatalifusö lakaoni nono alawera, tana zibaya, ba sifasambua ama khöra, ba wo angeragö hadia manö lala halöŵö dania nifalua na inötö wangotome'ö. Ba nano so wahasara dödö, ba lafalua halöŵö andrö. Ba so zamalua fangotome'ö zatua ba danö niha la osamuzaigö ba wo mbagi harato, da'ö wa hulö la kaoni fefu zitenga bö'ö ba wa mondrongo hadia manö nifa'ema zatua baomo khö ndraononia irege na furi lö fanofu ba zino itatugöi satua. 




#Article 42: Firö (137 words)


Firö ya'ia da'ö sambua gefe nifake me inötö ndra Hulando. 

Firö ma ni fotöi kefe Hulando da'a te'oguna'ö nasa ia ba Danö Niha irugi iya'da'e. Firö da'e te'oguna'ö ia sitobali sambua lala nitörö ba wamönökhi böwö ba zowatö. Fa'oya wirö nibe'e molo'ö hada zisambusambua banua. Aefa da'ö, gefe Hulando andre tola göi te'oguna'ö ia ba wanema howuhowu ma tefetefe moroi ba zatua khö ndraono. Tola göi mu bali'ö ba rofia awö wame'e tolotolo ba niha.
Firö da'e moharago si'ai ia ba nono niha, börö ba wa'atedou ginötö gefe da'e ibörögö ahori irege abua ba wangalui. Da'e fefu alua börö me oi fefu hadia ia zoguna mu öli ba rofia. Aefa da'ö, inötö wa mazökhi gefe Hulando da'e zotatukö hauga mböli nia ba rofia. Sasesenia firö silö mu bali'ö ba rofia mu tibo'ö, ba so göi zame'e yawa.




#Article 43: Fofo Yawa Mba'e - Hikaya (631 words)


Fehede so wofo yaŵa mba'e, sambua  famatörö li ba niha sasese mangoroma'ö fa'apade nia ba gotalua niha sato. Börö da'ö, andrö wa lamane niha, böi tema o sipade he, börö so wofo yaŵa mba'e. Eluahania, ba wa'auri böi tema foroma'ö sibai hewisa wa'apade, fa'onekhe, fa'asiga, fa'akayo, fa'abölö ba tanö bö'önia si tola nasa so baniha bö'ö. Na so khöda sambua moroi banidunö-dunö da'ö, ha tobali ia moguna ba niha sato. Böi bali'ö fayaŵasa, böi möi famözi-mözi niha ba wehede, yamendrua na möi fangailasi niha, da'a zilö fao dödö niha sato, andrö wa aekhulania dania tola fatötöi. Na so zonekhe ba gotalua niha sowulo, ha ihaogö manö böi möi fangailasinia, börö tola manö onekhe ba zisambua lala, ba lö tatu hewisa ba lala tanö bö'ö. Sibagania, so baniha wangera-ngera wa so wofo yaŵa mba'e, he no maulu wa'abölö zisamösa niha, ba sonasa zabölö moroi khönia, he tenga bada'a so'ia tola manö ba zifasui ya'ita.

Ba danö niha, oi la'ila fefu niha wehede da'a. Naso ba gotalua zombaso, imane, hadia zura da'a, da'ö dandrania wa iraono nasa ia, lö fakhamö irongo wehede simane da'a. Ba gangowuloa, gofu hezoso misa, ba ira satua asese labe'e mene-mene ba lafake wehede da'a, ena'ö fefu ndraono sibohou ebua, lö manendre ira ba wamalua fefu ni orudugö söndra. Ösi wehede da'a yaŵa ya'ia bawanguma'ö ba niha, wa sifaoma fabe'e ba li. Lö si ya'ia sibai, oi so wa'ambö-ambö zambua zamösana. Ba hiza börö wahasara dödö tola orudu zöndra ba möi fa'abölö ba wa'owulo ba zisambua angowuloa.

Fehede nisura da'a yaŵa tenga fohasa, hiza i sambua kiasa, ba wame'e gambara ba niha sifahuhuo ma si gamaretefö wa böi hulö ö fagölösi manö fefu niha, börö tawai ha ya'ita zangila sindruhunia ato niha danö bö'ö göi zangila ni'ilada da'ö. Ono mbanua ba danö niha, no to'ölö ba wolau amaedola ma ba li salio lamane kiasa, me da'ö lala ena'ö lö tetutu dödö niha samandrongo ngawua wehede zisamösa niha. Kiasa aröu fabö'ö moroi ba wohasa. Na fohasa, ya'ia da'ö fa asiliyaŵa, da'a langu wa'auri ba nituwuni niha. Solau fohasa ya'ira silö mangila wa so wofo yaŵa mba'e.

Ba'e sambua auriföa siso ba ndru'u sino la'ila niha salio manga'i önia na inötö ilau manga. Ba ginötö i'ila so gö bada'ö, simane gae, iwalinga ha ya'ia ziso ba naha fondrege zalaŵa, irege olifu ia wa oya danö bö'ö zalaŵa moroi khönia. Ba ginötö i'a gae yaŵa ba hogu gae, lö idöna-döna tohare wofo so'afi, sohombo ba ladou gae da'ö ba lö manö irasoi ba'e ba wangera-ngerania, ha ya'ia ziso ba naha fondrege zalaŵa. Sambua famahaö sebua ba niha ba guli danö ena'ö sifaoma fa be ba li, irege lö fatötöisa ba gotalua wahuwusa, fatalifusöta, angowuloa, ba naha wahasara dödö tanö bö'ö.

Nifalua zangila waso wofo yaŵa mba'e, ya'ia da'ö so khönia wangelama. Fangelama sambua lala wa'auri sisökhi irege lö fa'asala he ba wehede, he ba gamuata. Na ba'e i'ila waso wofo yaŵania, ba izago ia, mangelama ia, irege lö ahöwö ia önia gae soso ba hogu. Ba hiza börö me ambö i'ila ba no so khönia wa'arugi börö me tohare wofo sedöna mamadöna önia. Na irasoi wa da'ö sambua fetaro wa ya'ia ha sanema fa'omasi zokhö gae, lö ibe'e badödönia waya'osa, ibe'e ba niha tanö bö'ö ngawalö hadia ia zitola, me fefu oi so lala nia. Mangelama möi fanga'azökhi niha irege irasoi wa tenga ha ya'ia zitola, niha bö'ö göi tola lafalua zimane nifaluania.

Fangelama ba danö niha, no sambua lala wa'auri dozi niha. Mangelama sambua lala ba zago boto, wo zago ngambatö, wo zago halöŵö, wo zago fehede. Fangelama moguna sibai ba wame'e fa'ata'u ba niha ba wamalua sambö sökhi. Mangelama lela ba nifö eluahania, sifahatö manö ba tola fatötöi, lö sitola manaha hewisa na manendre niha, andrö imane lela mangelama ia ba nifö, ida'i-da'i na inganga ena'ö lö i usu lelania.




#Article 44: Fogao (494 words)


 

Tanö niha, no la'ila niha sato ba zisagörö uli danö wa fetaro mbanua da'a ya'ia da'ö so ba zisambua hulo. Irege moroi ba da'ö tekhalaigö ba zamena mamondrongo tanö niha andre. Na fetaronia sambua hulo, ifasui ia asi sebua. Me sambua hulo sebua sino ifasui asi, ba no baga sibai wa'atumbu nohi/ohi (pohon kelapa). Ba wa'atumbu nohi soya sibai ba danö niha gamaudu ziso ba ngai nasi, ba no tobali fangauri ba fangalui niha mbanua simane la bali'ö fanikha sami, ba lölö nia tobali farö sitola möi ö gurifö simane bawi. Banio (buah kelapa), nano aefa lateu, ba moguna labokai gulinia ma latötöi ia lasula ba zula. Sula, eu sino la'ataröini mbalönia, ba da'ö labe'e wangeheta sawu. Aefa lasulaini ba no aheta zawu, amena laboto fake du'i-tu'i zi'öli, aefa da'ö sa'ae tola lakhao ba wogao/fogao (alat parut) ba wehede Li Yöu (dialek Nias Utara) ba wehede fetaro raya latötöi ia ndrökhia (dialek Nias Selatan), ba tola göi laŵaö ndrökha 

Fogao ba danö niha, sambua wakake siso fefu dozi omo. Fogao so mbawa nia nifaböbözi'ö ba ziambu, la'arakhaini, ba so göi daoma-daoma moroi bageu. Ba bawa wogao latanö ba mbagi daoma-daoma wogao. Fogao, no sambua fanolo ba nono niha ba wangoguna'ö banio ni'a ma ni bali'ö fanikha sami ba simanö göi ni bali'ö ö gurifö. Ba banio nikhao no oya labali'ö tanömö gö. 

Fagoa tenga ha ba danö niha, no göi tobali fakake ni oguna'ö niha ba mbanua tanö bö'ö. Fogao ba mbanua Semoa siso ba gotaluara Hawaii faoma Selandia Baru, Bada'ö no lasöndra fogao ni'oguna'öra moroi ba gara, nolahaogö simane fato, ba da'a göi hulö fagölö ira siso ba danö Indonesia, simane ba Sumatera, Jawa ba Bali. 

Ba danö India, fogao no arakhagö otu amatonga fakhe. Ba baga sibai hulö zimane ba danö niha, so geu daoma-daoma ba so mbawa wogao. Si fabö'önia, na ba khöda fogao ha ba wogao banio, nahania tabe'e tou, simane ba India, ba geu daoma-daomania no so gamatohula naha mbanio nikhao sifakhai ba mboto wogao, baga sibai.

Meno idugu ato niha sebua fangi'ila ba fa'atua-tua, faoga andre, lahaogö ia lafobawa garagazi soya ba labe'e ndrangania amena lafuta ba wogao bania. Da'a no göi baga sibai, na fogao ba danö niha tagogohe mbanua sino la boto faoma dua tanga, na da'a tambai danga wololohe banio, ba tanga sitambai zamuta ya'ia.

Me no sa'ae idugu atua-tua niha gulidanö ba idugu aoha halöwö nibaya-baya niha. No so sa'ae iada'a wogao banio sabölö aoha, ya'ia wogai samake dinamo. Da'a moguna lafakhai ba lisitiri amena auri ia. Ba hiza no alio sa'ae ba wogao gofu ha wa'oya manö mbanio sedöna lakhao. 

Lö aetu aka niha, idugu la'alui hadia zaoha khöra. Fogao moroi ba gosö-osö ni osö ba geu. Balö wafa sebolo ma'ifu, la osö gosö-osö khönia, nano lafaigi tobönö amena la tandraigö. Lala wamake fogao da'a. Fogao sino la'osö gosö-osö misa khönia, lagogohe ba danga takera, ba banio sino lasulo, la dekha ba gosö-osö ba wafa da'ö, ba notola la khao mbanio sa'ae khönia.  




#Article 45: Fondraru (112 words)


 

Fondraru, ya'ia da'ö fakake ni oguna'ö ba wanunu ma ba wa maga nagole badanö niha simane nagole mbawi,asu,gi'a,manu, Fondraru so dozi omo badanö niha, fondraru tehaogö moro ba zi'öli ma moroi ba kaowe la'a taröisi mbalönia lafodanga faoma eu fa'anau nia matonga mete ( 50 cm) ma molo'ö fa'anau so masi ira. fanofuda hadia fondraru andrö so wo gati nia? abölö na mufaigi baginötö da'a no oya wa'atedou wangi'ila tola manö so zabölö sokhi ba wangoguna'ö ya'ia baginötönia.

Sate, nagole sino la i gide'ide'ö bala be'e ma lafa högö ba lewuo sino lahaogö la'atarösi mbalöfa'anau mato tölu ngafulu seti (30 cm). Amaehutara Fondaru  te haogö moroi ba zi'öli ma moroi ba kaowe.




#Article 46: Gae (152 words)


Gae, no sinanö fondrege oya muzawili ba Danö Niha. Tola taŵaö lö aero nomo si lö gae.

Oya sibai ngawalö gae si tumbu ba Danö Niha. Ba da'e tou ha ha'uga ngawua moroi ba gotaluara:

Oja ngawalõ gae ba danõ Niha.

Oi omasi manõ ndraono gae sóso.

Ba satoea gõi, ba la’ā gõi gae soso.

Oi fasamboea wa’ami ngawalõ gae.

Fasamboea gõi mboea wamaigida.

So zegeboea boea ba so zigide’ide.

Tõtõi dõi gae andrõ ba danõda!

Gae si lõ tõdõ, ba gae salidi,

ba gae soesoe, ba gae ana’a,

ba gae kali, ba gae lioe,

ba gae mbanoea, ba gae bajo

ba gae razo, ba gae lacha,

ba gae bo’ole, ba gae siata.

Gae siata zi fabõ’õ ma’ifoe ba ngawalõ gae bõ’õ.

Tola lafalalalala wemanga:

Tola la’enata, ba tola larino; tola labogõ,

ba tola göi lasala, he sasoso, ba he sataha.

Ono gae siata andrõ, ba lahalõ gõi daloe-

daloe wa’aoechou daloe. 




#Article 47: Gaga (manö-manö) (326 words)


Ae ba da'a na omasi'ö wombaso zanandrö ba gaga. Da'e tou no manö-manö sotöi gaga.

So samösa niha sotöi Kawofo. Samuza ma'ökhö möi ia malu, heŵa'ae moteu-teu. Ba hiza lö ahulu-hulu ia me lö si falukha khönia zökha. Börö da'ö ilau mangawuli ba nomo lö ösi-ösi danga. Ba dalu lala i'ila samösa ndra alawe sobogö-bogö gönia talö ba dete galitö.

Ba ihatö'ö ia Gawofo, me omasi ia moleu ya'ia ba galitö ba wangokoli'ö barunia. Ba me arakhagö irugi zinga galitö, muhede gaga yaŵa ba hogu geu, imane: A! a! Itema linia Kawofo: Hadia ni'agu na lö same'e khögu?

Ba muhede zui gaga imane: A! a! Ba itema linia ira alawe andrö: Hadia ube'e na lö sangandrö khögu?

Ba si manö, omasi mena Gawofo wemanga talö, ba hiza lö ibe'e khönia ira alawe andrö. Ba simanö göi ndra alawe andrö, edöna ibe'e sa dalö andrö mena'ö, ba hiza lö ni'andrö Gawofo.

No tesöndra manö-manö andre ba zinura H. Sundermann, Niassisch-duetsches Wörterbuch, niraka töra otu fakhe si lalö. Lö ibe Sundermann geluaha ma böröta manö-manö andre. Ifa'oli ia ba zinura andrö no mege si tobali lala wangoroma'ö ba niha Geremani hewisa gangolifa wehede ba Li Niha na lafaomagö ia Li Geremani.

Tenga simane manö-manö tanö bö'ö sotöi Balugu Sihönöfao manö-manö andre lö i'anema'ö manga ba dödöda geluahania. Moguna mangera-ngera ita ua wangalui lala wamatöfa ya'ia ba wa'aurida. Hadia lala wahuhuosa (komunikasi) zi tobali tuhe huhuo ma zui lö tuhonia, ha si tobali fondrara dödö. Ba hiza na da'ö duhe huhuo ba da'e lala wahuhuosa (omasi Gawofo wemanga talö, ba lö isöndra lala wanguma'ö ya'ia) ba manö-manö andre no sambua manö-manö sabölö sökhi. No ta'ila wa itaria fabö'ö niŵa'öda moroi ba zomasi dödöda. Ba börö da'ö lö i'anema'ö anehe niha bö'ö hadia nösi dödöda. Na alua zimane andre tola tobali börö wa'udusa. Iŵa'ö khöda manö-manö Gaga, fatimba ua na nirongou moroi khö nawöu no fagölö ira zi so ba dödönia. Sofu ua, fatua lö öhalö doho ba baluse!

Nitöngöni:




#Article 48: Geografi (749 words)


Na lafaigi moroi ba döi nia hulö li bö'ö, ba te nasa lö to'ölö latötöi ua ba danö niha. Geografi na labaranikö ma la börötaigö wanötöi ya'ia gametahö li niha, te ahatö ia ba geogurafi. Na ba wamahaö ba zekola, na la baso iraono sekola, la'ila hezo numalö ma hadia nifatunö ba geogarafi andre. Na ba danö niha, lamane lögu danö, gambara danö, ola danö, ba sifakhai khönia. Ba geogarafi la tatugöi hezo wetaro zisambua naha, ha wa'ebolo danönia, wa'ato niha siso bada'ö, hadia manö wangalui niha siso ba da'ö. Ba geogarafi li niha, tola labagikö ia dania ba wetaro nahia nia.

Geogarafi sambua wamahaö ba zekola ba wotöngöni hezo gamaudu zisambua banua, fetaro li nifake ba mbanua andrö, hadia wangalui nono mbanua, ba tanö bö'önia, hulö wetaro zamake Li Niha ba mbanua ba Danö Niha. Na lafaigi moroi ba waö-waö hezo i'otarai Li Niha andrö, ba lamane, fetaro nia ya'ia da'ö ba zi sagörö hulo ni'omasi'ö töinia Tanö Niha.

Meno idugu tedou wangi'ila ba he göi fa'amanöi wamahaö moroi ba zekola ba wamahaö iraono sekola, ba ono mbanua no oya wa'atogese i'otarai niha danö sito'ölö irugi tobali niha danö sito möi fangauri. Nalafaigi moroi ba wa'auri nono mbanua, ba danö niha lala wangalui no simane ba danö tanö bö'ö misa. Sabölö ato ya'ia da'ö, sohalöŵö ba danö. Hadia ni ba bayara ba wohalöŵö ba danö, ya'ia sa'ae : fangai gitö. Da'a zino labali'ö fangaluira. Baero wangai gitö, so göi zohalöŵö ba nasi, fagai. Ba ya'ira simöi fagai, no tatu ha sahatö ba ngai nasi, ba da'a zino manolo ono mbanua ba wemanga i'a sitobali diwo. So göi zi fatuka, so zohalöŵö ba laza, so zo ndröni sewa, so sifiri moto, ba ato göi zitobali fagawe. Da'a waö-waö wangalui ba danö niha. Me da'ö wangalui siso ba danö niha, irege iraono matua sihino döla samena tama sekola, la saŵa misiyefo, ma möi ira mangarato ba wangalui lala wa'auri me fangalui ba danö niha, ha toböna ni'a ba zima'ö-ma'ökhö.

'Ba danö niha, na lamane arakhagö fefu oi si farisayo khö Yesu Keriso, hulö abölö-abölö sibai wanguma'ö ya'ia. Sindruhunia, lö fa'afabö'ö moroi ba danö tanö bö'ö, fefu wa'afarisayo khö lowalangi oi so ba danö niha. So niha keriso, so katolik, so ndrawa, so göi gehai, ba tanö bö'ö, bada'a te'ila wa no manöi wa'arame ba danö niha.

Na meföna fatua lö nasa sofeta wamahaö ba wanuno Zo'aya, ba niha ba danö niha, no oya lala wanömba lowalangira, simane adu ba fetua-fetua siso ba gotalua nono mbanua. Falakasa, no sambua lala ni törö nono mbanua, irege abölö la otahögö lala walakasa me lö nasa siso wa'aboto ba dödö meluo da'ö.

No tedou sa'ae inönö meno ato zimöi ba zekola ugamo(agama)nono mbanua moroi ba danö niha, ba no ahatö sibai ira ba wa'afarisayo khö Zo'aya, tandrania owölö-ölö ira wamalua lala fasömbata khö lowalangira zamösana. Niha Keriso, mo möi ba gosali, ya'ira dawa, mo möi ba mosagi. Oi da'ö zalua ba ginötö iada'a, ba no sikhö sibai wariyawösa ba nawö, me no so wa aboto ba dödö.

Ba danö niha, fefu ndru'u oi auri, ngawalö sinumbua siso ba mbanua bö'ö oi so ba danö niha. So ba danö niha lu'u ma lawa'ö ia ba li Indonesia, anggrek. Ba danö niha, so göi laza sebolo. Ba tenga ha ba laza fetaro ba ndraso auri wakhe, so göi zananö fakhe ba hili. Eu segesolo ba eu side-ide, oya nasa ba danö niha, simane ba gatua so geu sinarikhi, oholu, afoa, simalambuo, katafina, afasi, langu zi'öli, ohi, manawa, burune, duria, lase, magi, bowo, samba, itölio, kauko, ta'uli, elumö, bana, kofi, sake, kueni, marafala, hambaŵa, na'a, akhe, uluwi, fino, btn.

Ba danö niha, auriföa lö hadöi si fabö'ö sibai moroi ba mbanua tanö bö'ö misa. So ba da'ö nago, laosi, sökha, bawi, nago, boroe, bayakomo, ulö, belu, asu, mao, nambi, öröbao, sawi, btn.

Sino tehöngö ba zisagörö ulidanö ya'ia da'ö fofo magiao ma ba li Indonesia lawa'ö ia beo, ni ila niha Beo Nias. Ba mbanua bö'ö misa, oya magiao simanö da'ö, iza i magiao siso ba danö niha da'a no baga sibai i onarai ba mbunia, ba alio sibai i fadumaisi ngawalö wehede nirongonia. Baero magiao, so danöbö'ö simane : tötöhua, murige'e, keke, la'oro, buru'u,lamuhu, tiu-tiu, siliwi, nagoyo manase, bögi, gaga, fune,btn.  

Na laŵa'ö mai-mai hulö zifamai-mai, tuzuania bada'a ba wanura hadia wamaisa (permainan)sino moŵa'a ba danö niha. Simane : falafu, fakelera, faniha saitö, fakaikuta, fabua, ba ngawalö wamaisa si lö tola lö la zago ena'ö lö taya ba gotalua wa'atedou wangi'ila niha ba zisagörö uli danö. 




#Article 49: Goto Royo (828 words)


 

Goto royo, na ba li Indonesia ia lamane : gotong royong. Goto royo andre sambua khala-khala wahasara dödö sino moŵa'a ma fao ba wa'auri dozi nono niha. Fahasara dödö, no tobali fangorudugö fa'abölö hewisa ba wamalua ma ba wombambaya halöŵö sabua. I'otarai meföna ofeta ma'ökhö goto royo andre lötaya ba wa'auri nono niha. Na lafaigi moroi ba wetaro ba wa'auri ono mbanua Indonesia, goto royo fama'ema ma famalua ngawua si tölu moroi ba Pancasila, ya'ia : Fahasara dödö Indonesia. Ono niha no sambua angowuloa niha same'e ba dödöra ngawua-ngawua Pancasila, ba notobali duma-duma sisökhi bagotalua wabanuasa. 

Ba wetaro ba Indonesia, Pancasila no sambua dane-dane ba wa'auri ba zifariawö khö dalifusö ba zi sagörö Indonesia. Pancasila fangorudu dozi niha gofu hezo manö moroi khöra ba danö Indonesia, lö lafaigi hadia ugamo nia, lö lafaigi hadia gangolifa wehede nia, ha sambua ita, Indonesia. Ba wa'auri si'ero ma'ökhö ba goto royo, no sambua gohe-gohe sitobai dane-dane ba wangorudugö sifabö'ö, ba wangowuloi sozawili. Ba goto royo no tobali fauri ba zi'ero ma'ökhö. 

Goto royo, tenga ha tefalua ba gotalua nono mbanua. Goto royo andre, ba möi fangorudugö nono mbanua faoma yaira sino ifatenge famareta ba wahasara dödö ba wamalua goto royo ba mbanua. Simane. Fangahaogö lala sebua ba mbanua, ira saradadu ni fatenge wamareta fa'ohe tanga khö niha mbanua, lalau goto royo ba wangahaogö banua.  

Meföna ba danö niha ba no labe'e duma-duma sisökhi ira satua khö ndraonora ba wamalua fahasa dödö ma goto royo ba ngawalö lala halöŵö. He me inötö wasuwöta, ba he ba wa'auri si'ero ma'ökhö no sifalulu manö ira. Fahasara dödö sino lafalua, ya'ia da'ö simane ba wangahaogö omo sebua, omo hada. Fefu nösi nomo, ba sifatalifusö oi manga'i bagia ba wanolo ena'ö omo sebua andrö alio mosindro. Tenga ha bawamasindro omo no lafalua wahasara dödö ira ono niha, goto royo alua göi ba mbalö halöŵö ba danö simane folaza, fonowi ba tanö bö'önia. Ba hiza no moŵa'a ba wa'auri, he namöi ba danö saröu ba tenga nituwuni me tola fagogohe tanga ba niha zitenga moroi ba danö niha. 

Ba danö niha, ba no ara so ba gotalua nono mbanua, hadia nifotöi angowuloa ma fahasara dödö. Angowuloa ya'ia ba wetaro, si sambua mo'ama, si samado, si sara ewali, si sambua öri ba tanö bö'ö nia. Lala wa'owulo, ya'ia da'ö lahaogö khöra zulö-zulö. Ba zulö-zulö nifaluara, sito'ölönia, latatugöi hewisa lala wahasara dödö, simane hauga ma ha wa'ebua wamo'ösi zulö-zulöra, ba ero migu, ero waŵa,  me ero hauga waŵa, fefu la'ohe ba wamatunö hezo dania zihasara dödö fefu zifao ba zulö-zulö.

Baero zulö-zulö ba no sa'ae ta'ila wa ba danö niha fahasara dödö andre no tobali lumö sebua ba gotalua nono mbanua, Fa'owulo ero inötö, lala wamahatö fangera-ngera dozi zifao ba gangorahua.

Goto royo lö fagölö ira fatolosa. Ba goto royo nifalua ba wa'ato niha, lö dozi oi samalua fatolosa. Fatolosa alua ba gotalua niha sifagölö lala wa'auri. Goto royo lö ifaigi lala wa'auri zisamösa niha, fokonia fefu ngawalö soguna ba niha sato lafalua fao fa'asökhi dödö, simane mböröta me inötö ilau siheu ba dulu danö ba danö niha, fefu fa'ohe tanga ba wa mazaŵa noro nono niha meluo da'ö. Fefu niha molau sisökhi banawö. Dolo tolo nifalua ra ba no mangaohasi noro nono niha. Ba hiza, fefu zino lafalua faoma goto royo, moguna nono mbanua, ba wondrogö ena'ö anau gölö ba lö möi zaya-zaya gölö. 

Ba danö niha, no moŵa'a ba dödö nono niha nifotöi falulusa fohalöŵö. Falulusa fohalöŵö lafalua ba wombambaya ngawalö lala halöŵö, simane folaza. Ba wolaza, ono niha no to'ölö ba wamalua falulusa, i'otarai ba wombala, famaku, famoboto tambu, famazaewe tanömö, fananö, fangeheta du'u, folowi owoto, me wo (manaboi siliŵi), mamasi, mamöbörö, manutu, ofeta manö tobali böra. Da'a walulusa ba halöŵö ba laza. Na ba nowi ba danö, falulusa tola lafalua, i'otarai wombala, wanunu naha gowi, manaru fakhe, harita, ba tanöbö'önia. So walulusa ba wolau omo, i'otarai ba wolau tou bagolö nia nihalö ba geu sino lafili simane simalambuo, afoa, gitölio, ba eu tanö bö'ö. Falulusa ba geu, fana'u bagolö ni falua sifaoma falulu, aefa da'ö, fogao tanö ba woratakö naha nomo, da'a göi oi bagia ba walulusa. Nano sa'ae dania ibörötaigi lafasindro nomo, na atö bulu zaku lafake sitobali sagönia, ba fefu oi falulu ba wanagu bulu zaku. Simanö dania nano manöi ba me sagönia, lafalua sifaoma falulu. 

Da'a zino tobali goto royo lala wa'auri nifalua nono niha ba danö niha, fahasara dödö, fatolosa, ba falulu fohalöŵö, aefa so ba göi nifotöi so'i sifakhai ba walulusa ma fatolosa ba wangai niha.

Goto royo, tobalii la'a-la'a nono niha. Fefu oi somasi falulusa ba fatolosa. Ba wanga'i niha. Ba danö niha göi so watolosa zi fatalifusö. Ya'ia ba ginötö so halöŵö wanga'i niha. So'ono ma soboto lakaoni fefu zifakhai, ono alawe, ono mbene'ö, sibaya, sifasambua ama, ba wamatunö noro dödö. Ba wa'owulo baginötö da'ö ba ibe'e gö so'ono, ba iso'i ira fefu : ibe'e mböra sifao ni'owuru, ba talifusö sanema so'i andre, ba monoro dödö ba wanolo soboto. Falulusa, fatolosa, foso'i no duma-duma si sökhi goto royo.




#Article 50: Gowi (638 words)


Gowi no sambua ngawalö gö sasese tesöndra tenga ha ba Danö Niha ba hiza ba zi sagörö ulidanö. Baero gö tanö bö'ö si mane fakhe, moguna sibai wemanga gowi, börö me ambö oya nifatöi fiber bakha ba wakhe. Moguna fiber andrö ena'ö tola auri ba mangoya'ö nifotöi bakteria si sökhi bakha ba dalu. Bakteria si sökhi andrö zame'e ena'ö tola mofozu ngawalö hadia ia bakha ba mboto si mane fa'abua mboto, fa'oya gulo bakha ba ndro, fa'abölö mboto wolaŵa tungö wökhö ba fohalöŵö guto 

Heŵa'ae hulö sinanö Nono Niha gowi andrö, sindruhunia sinanö gowi si so ba khöda ma'ökhö no ni'ohe moroi ba nahia bö'ö. Me föna gowi ha tesöndra ba Amerika Latina. Ba hiza me latörö niha Eropa danö Amerika Latina lahalö danömö gowi andrö ba la'ohe ba khöra. Me irugi Eropa, gowi andrö tobali tehöngö ba tobali ö ni'omasi'ö niha sato irugi ma'ökhö. Me möi niha Eropa ba Filipina lafaogö khöra danömö gowi.  Lö ta'ila sibai hewisa waö-waönia moroi ba da'ö ba muzawili ia ba zi sagörö danö Asia irugi ba Danö Niha.

Oya sibai ngawalö gowi, so zafusi, sa'usö, soyo ba tanöbö'önia. Ba hiza sasese tasöndra ba Danö Niha ba ha gowi safusi ba gowi soroyo-royo. Baero da'ö so nasa zifakhili-khili ba gowi andrö si tola tafotöi gowi balanda ma kentang ba li Indonesia ba potato ba li Inggris. Börö da'ö ba li Inggris döi gowi andrö gowi sami (sweet potato). Ba hiza sindruhunia sinanö gowi no fabö'ö moroi ba gowi balanda.

Da'a ngawalö döi gowi si tumbu ba Danö Niha:

Si mane si muŵa'ö yaŵa moguna sibai wemanga gowi börö me da'ö zabölö tesöndra ba Danö Niha. Faigi ba da'a tou oi ngawalö zoguna ba mboto si so ba ngawalö gö sasese tesöndra ba Danö Niha.

Moroi ba wama'oli andrö oroma khöda wa si lö tola lö'ö mu'oya'ö ngawalö gö ena'ö tola obönö ba mboto ngawalö zoguna. Mo'amböta oi ira ba mboto na ha awai fakhe ba indomie ni'a. Moguna mu'a rigi me oya protein khönia ba gowi me oya khönia Vitamin A, Vitamin C faoma fiber. Simanö göi rigi me oya khönia protein ba zat besi ba gowirio me oya khönia Vitamin C faoma Vitamin A. Ba lö moguna tatötöi wakhe me no tobali ö si ero ma'ökhö ia ba me no oya khönia protein ba fiber.

Me föna gowi andrö no boto gö, si lö'ö-lö'önia fatua lö na sa fagölö mananö fakhe niha ba ginötö wamatörö Suharto ba nifotöi repelita. Ba ginötö da'ö manga gowi niha ero ma'ökhö ba manga fakhe ira ha sasakali ma'ökhö. Heŵa'ae simanö mu'a gowi ua fatua lö mu'a wakhe, börö me mo'ambö-amböta wakhe ma böra ba ginötö andrö.

Me itugu mobönö wakhe ba gotalua Nono Niha itugu alö göi mbosi-bosi gowi ba dödö niha. Moroi na tobali boto gö hulö na aila niha iada'a ba Danö Niha wangoroma'ö gowi na manga ira. Da'ö wa laŵa'ö ba Danö Niha Ha gowi-gowi göda wö, la'o!.

Ba hiza si mane si no teŵa'ö yaŵa moguna sibai wemanga gowi andrö baero wakhe, töra-töra börö me mo'amböta wemanga rigi ba gowirio (faigi nösi fiber ba wama'oli yaŵa).

Gowi doeho gõ niha soja ba danõ Niha.

Ba boeloe gowi zi a'a gõ mbawi ba niha.

Oja sibai ngawalõ gowi ba danõ.

So gowi zeke, ba so gowi ate.

So gowi adoelo, ba so gowi ale.

So gowi asio, ba so gowi bala.

So gowi beloe, ba so gowi doeria.

So gowi eoe, ba so gowi hawoe.

So gowi kara, ba so gowi laidõ

So gowi ma'oefa, ba so gowi no'o'oe.

So gowi meziŵa, ba so gõwi toemba.

So gowi si fagaitõ, ba so gowi sojo.

So gowi soloŵõ, ba so gowi toegala,

ba so gowi tõlagasa ba niha.

Ba so na gowi rio ba gowi farasi ba danõda gõi.

Gowi balandra, ba lõ bõrõ molaoe ba danõ Niha.

Moroi si jefo lafa'ohe'õ da'õ 




#Article 51: Hada Nono Niha (491 words)


Hada Nono Niha ma böwö ba li Indonesia la tötöi ia Adat Nias, sino la gogohe ira niha khöda gofu hezo manö so'ira misa. Hiza, lamane bakhöda, tebai ba nono niha, oya zitebai-tebai manö. Hadia geluaha nia da'ö, ya'ia ba wolo-lohe fefu goi-goi sino la rakö ira satua meföna. Simane sino lasura Museum Pusaka Nias ba gu'ö. Hada nono niha, oya zilö tola lö lafalua simane ba wame'e ono nihalö, ba wolau owasa, ba tanö bö'ö nia nasa. Bada'a tou faigi hewisa waö-waö hada nono niha simane. 

Hombo Batu andre ma fosawö kara sino la henagö, sambua hada sino la'ila niha ba zisagörö ulidanö. Ba danö Indonesia, lö silö mangila me no irai la be'e gambarania ba gefe si saribu rufia Indonesia. Meföna Hombo Batu ba lafalua iraono sihino döla ba wangombakha wa no sa'ae tola fao ba ngawuloa ndraono matua sino ebua, tenga sa'ae iraono. Fa'alawa gara andrö so ba zi 1,8 mete ofeta 2,2 mete. Da'a lafalua ba wo henagö iraono sihino döla ba wolawa udu, sifa'udu.

Ba danö niha, so göi nifotöi folau gowe ma adu ba li Indonesia Patung. Ha ya'i. gowe da'a ni haogö moroi ba geu. La rasimikö na no öfa hari no mofanö zatua andrö. Ba hiza gowe ma adu andrö tola tobali delara wa'afalukha khö zino mondröi uli danö, lamane manömba adu.

Mangai högö ma binu lö hadöi sa'ae irugi ma'ökhö meno oi sangataufi lowalangi fefu niha, ba no oya göi wamaha'ö wa tebai sa'ae lafalua da'ö.Ba hiza ba zino numalö meföna ba no so zanura wanguma'ö me tahu 851 no so zangai högö ma binu. Hadia guna khöra meluo da'ö, ya'ia ba wame'e dane-dane högö namada samena mate. Guna tanö bö'ö, ba dane-dane gehomo nomo sebua. Simanö göi na lahaogö gowe föna nomo, labe'e binu ma högö barö gara andrö.

Meföna na so zi mate ba lö inemai lako'o. La be'e yaŵa ba naha salawa maifu, ba so göi ni taŵi yaŵa ba gurusi lewuö, na no irugi, dua ma tölu migu, la halö mbinu ma högönia, la totogö da'unö ba la be'e bakha ba weti ba zahatö ba nomo. Ba me inötö tahu 1908. ira amada moroi ba Belanda, la fazaewe li wa fefu niha si mate, lako'o ba danö.

Meluo meföna ba oya sibai zilö tola lö'ö lafalua ba mbanua ira salawa hada ya'ia da'ö simane fangowasa. Fangowasa andre, ba wa me'e sumange fondrege sebua khö zalawa hada solau owasa. Ba meno sa'ae oya niha sino mangi'ila famahaö ba halöwö lowalangi ba he ba wa'atua-tua tanöbö'ö, ba idugu ara ba hulö ambö sa'ae zolau owasa. Inönö me oya göi zoguna ma harato sebua ba wamalua lala halöwö andrö. Ba baginötö iada'a sa'ae ba no ambö tarongo zolau owasa. Ba wamalua fangowasa, ba itaria lahalö lala halöwö simane fondrakö, larakö Na faowulo-wulo ba wamalua hada tanö bö'ö ba oya sibai simane : falöwa ma fangai ono nihalö, böwö bawangowalu (tome ba sowatö) ba simanö göi wame'e sumange khöndra uwu ma sibaya.




#Article 52: Hafea (127 words)


 

Hafea, andre eu sauri badanö sitola lahalö gitö (lakhai, mogai) ba dahania faoma tölania tola tobali eu galitö, so mbuania sitola tobali tanömö, hafea andre ba danö niha no tobali kabu ma sinanö ni fotuwu ba wangai gitönia, ba niha khöda göi la fotuwu kabu hafea andre sitobali fangalui. Hafea ba idugu ara tola manö göi taya nalö lafuli latanö, hewa'ae ta'ila wa hafea andre buania tola göi auri samösa ia badanö. 

Hafea sino atua ba moguna labali'ö eu galitö me lösa'ae oya gitönia göi, Andrö wa famareta la be'e wangombakha khö niha mbanua ena'ö lafuli latanö nono hafea. ba hafea sino atua la'obö. Da'a moguna sibai ba wanolo niha mbanua so tötöna fauri ba mböli gitö. Ba sabölö sökhi, bua hafea andre, lahayaigö ba wo'asogö tanömö. 




#Article 53: Harimbale (1566 words)


Na so ginötö möi ami manörö ba Danö Niha, ba sofu hezo harimbale sahatö. Harimbale andre tola tawa’ö ia fasa, ha’i tenga simane fasa sebua. Töinia manö ‘fasa mbanua’. Nifotöi fasa, tatu manö so zoŵöli ba so göi zamaŵa. Fefu gamaŵaö a’oi so ba harimbale. 

Fatua ua lö tatohugö, ba moguna ta'o’sisi’ö hezo moroi ŵehede ‘harimbale’ andre. Fehede “harimbale” tehaogö moroi ba zi dombua fehede, ‘hari’ ba ‘bale’. Hari eluahania ‘ngaluo’ ma zui ‘inötö’. ‘Bale’ eluahania moŵöli. Moroi ba goroita ŵehede da’a tola tabe’e geluaha harimbale andre, ya’ia da’ö inötö ma ngaluo ni’oguna’ö ba ŵoŵöli fefu soguna ba nomo. No to’ölö ba danö Niha ŵa ero sambua omo mangöhöna soguna ero-ero sambua migu ma fitu ngaluo. To’ölöwa da’a molo’ö famalua ngaluo harimbale.

Niha ba mbanua ba sakali samigu möi ira ba harimbale. Ba ginötö harimbale, lafamaŵa hadia gale-galera simane gitö; bua zinanö, simane lada, duria, bala, toru, ba fefu ngaŵalö bulu ndru’u ni’oguna’ö ba zisambua omo.

Ba harimbale andre ba lahaogö nose-ose ma lafo si tobali nahia ŵama’anö amaŵaö. Ba si to’ölönia no lagola-golagö nose-ose andre ma zui nahia ŵamaŵa molo’ö gamaŵaö. Sambua nahia zamaŵa i’a budu ma i’a soköli, bada, baleda, i’a nisila, ba fefu ngaŵalö gi'a. Simanö göi zamaŵa gi'a sauri ma i’a saŵena lahalö moroi ba nasi. 

So göi nahia ŵamaŵa gitö. Sito’ölönia, naha ŵamaŵa gitö ba lafandröndröu ma’ifu moroi ba naha ŵamaŵa tanö bö’ö börö me gitö baku andre ba atarö sibai huania. Aböu gitö. Ba hewa’ae simanö, me no to’ölö niha harimbale, ba lö tobali dahatahara ba we’amöi ba harimbale. Tanö föna, ba lafa’oli zamaŵa nukha, awö ifatete ia samaŵa gö, simane marataba, kue mako, ragikae, ba tanöbö’önia nasa.

Ba si lö manöndra nahia ba nose-ose harimbale, ba samaŵa tola manö göi idudu gamaŵaönia tou ba zinga lala. Ifake tendra soŵuge'e. Oi so zamaŵa fino, taŵuo, betua, ba he göi bago. Na bago andre sito’ölönia, me nifa’aso moroi siyefo, tenga nihaogö ba danö niha, ba sogale ya’ia tefasafi moroi ba zogale niha mbanua.

Sogale ba zisambusambua harimbale andrö tohare ira moroi ba zoya banua si so ba zifasui. Sitolö’önia samaŵa no la’ila ginötö harimbale ba lahulö ŵongi ba mama’anö ira mofanö ba harimbale. Simanö zui mahemolunia, lafaŵu'a ira zui, möi ira mogale ba harimbale tanöbö’ö ba mbanua tanöbö’ö ofeta hari Satu. Hatö hari Migu, lö labokai harimbale, me no sambua to’olöwa ba Danö Niha ŵa ngaluo hari Migu andrö ngaluo ŵolombase. Ba a’o’i göi molombase ndra sogale. Simanö göi ndra niha mbanua.

Sogale ba harimbale andre tola tawa’ö ia sogale amatohula moroi khö ndra toke ba Gunungsitoli. Bara-bara soguna ba niha mbanua la'öli khö toke si so ba Gunungsitoli. Bara-bara soguna da’a simane roko, böra, ngawalö mi, sabu ŵanasa, gulo, kofi, ba tanöbönia. No waraö sibai toke sebua ba gunungsitoli ifamaŵa gale-galenia ba harimbale. Andrö dania ndra sogale ba harimbale tobali tohu-tohu dangara ba ŵolohe bara irege tola ofeta ba niha mbanua misa gofu hezo.

Börö me lahalö ba Gunungsitoli, ba tatu harago bara nifamawa faehu nala’öli ba Gunungsitoli. Sogale ihalö daure ma'ifu sitobali harenia. Ladou’ö harago.

Me döfi 1970 ofeta mböröta ndröfi 2000, harimbale andre no tabali sambua lala ba ŵanolo niha mbanua. Oya sibai hare nitema niha mbanua. Lö moguna sa’ae möi ira ba Fasa Gunungsitoli ba ŵoŵöli soguna khöra me oi tola la’öli ba harimbale. Inönö niha mbanua ba lö hadöi lalara ba we amöi ba Gunungsitoli.

Me no tatu ngaluo ŵa malua ya’ia ba, ha’uga bözi teboka, harimbale tobali su’a-su’a gofu haniha ba ŵolau fazazita falukha ba harimbale. “Falukha ita ba harimbale Humene, he.” Tatu zazi da’a alua ia hari Sinaya, mato bözi 10, me harimbale Humene labörötaigö mato bözi 10.00 ba zihulö ŵongi. 

Falukhasa ba harimbale ba tola tefalua ba lafo kofi. Si to’ölönia omo sahatö ba ngai harimbale andrö ba la’oguna’ö tobali lafo kofi ba naha ŵamaŵa ngaŵalö gö tanö bö’ö, simane mi salio fondrino.

Ba zi no alua-alua göi, ba harimbale andrö inötö khö ndraono matua ba ono alaŵe segebohou ebua faleke-leke. Iraono matua si no oŵalufö ba labörötaigö la faigi-faigi nono alaŵe simoi ba harimbale si möi dödöra na labali’ö ngambatöra dania. Simanö göi ndraono alaŵe. Ero möi ira ba harimbale ba lafa’anö ira ba nukhara sisökhi, lafake gecu, ba meragembo. Sambalö gohitö dödöra ena’ö tola so nonomatua sadöni tödö sangila ya’ira ba tola fakawa ira.

He wa’ae no alö ia dae, ba ginötö silalö ba asese alua wa’udusa ba harimbale. Mendrua na so nono alaŵe nikaza zi darua ono matua. Ba lö lala ba wamadöni nono alaŵe ba alua fasöndrata. Ha börö si ha ma’ifu nifalua zi samösa ba itaria tobali fa’udusa sebua ba gotalua mbanua. Alua zimanö börö me itaria oya göi ro’a horö ba gotalua nono matua somasi sibai na so zi fa’udu. Iraono matua simanö ba lö lafaböli na so zamobörö. Hiza'i,  la lulugö, lafarou ena’ö alua fa’udu. Itörö niwa’ö ba gamaedola, hulö latunu go’o ba Dumöri, felezara za maböli felendrua za nöri-nöri.

Mendua manö sa’ae na no la sifi duo nifarö niha si fa’udu andre. No to’ölöwa ba danö niha, na möi ba harimbale, mamaŵa gitö ma gale-gale tanö bö’ö, eluahania  so gefe ba dangara, tola la’öli öra duo. Ba lafo-lafo ba zinga harimbale andre ba oya göi zamaŵa tuo nifarö. Tenga sa’ae anofula nifotöi tuo nifarö, no tobali famakhai ma famahatö niha ero-ero falukha, lö tola lö’ö la’öli öra duo nifarö.  Ba hiza, na no labadu ma’ifu duo nifarö, ba ibörötaigi tagoyofö dalingara, ibörötaigö egebua lira nomohede, fakaole gahe. Eluahania no so gonönöta wa’abaranira. Na no simanö, ba tola manö sa’ae alua wasöndrata. Asese sibai tarongo mböröta wa ba harimbale so wasöndröta ofeta so zimate niha.
Baero börö wamadöni ono alawe, fa’udusa ba harimbale tola manö göi börö gömö. Oya zalua, me tebai ibu’a gömönia, ba alua ŵönu moroi khö zame’e fo’ömö. Ba fa’itaria tebai latahaini irege alua ŵa’udusa.

Tenga simane ba fasa sebua, no tebai la’andrö ŵangalösi harago. Na ba harimbale, tola ta’andrö alö ma’ifu harago. Ba na no so wa hasara dödö zamaŵa ba zoŵöli ba bara andrö tefamaŵa.

Ira ina-ina ma ira alawe ba no to’ölö sibai ira ba ŵo andrö fangalösi harago. Na atö lö aetu sakali ba iröi ua sabata, möi ia isofu harago ba danö bö’ö, imaedo-maedogö, hezo zabölö mura. Aefa da’ö ba ifuli zui ia ba khö zamaŵa si’oföna no mege ba na tola zui aŵuŵu harago ba i’etu’ö sa’ae.

Ba harimbale ba no tobali nahia wamaŵa fefu gö sitola lahaogö ira ono niha. Tenga ha rakigae ba marataba, tola göi ta’öli zimane gowi nifufu, i’a ni binögö, so göi gi’a ni’unagö, duria nibe’e ba zölu, galametura, godo-godo, ba tanö bö’önia. Ba no sa’ae tobali to’ölöwa ba danö niha ya’ia ni’owuru ma nagole mbawi ni’asioni. Tola ta’öli ma to sakilo mazui sambua hie (dua kilo).

Tenga hada’ö, ba harimbale göi ba tola tafamawa mbawi sauri, i’otarai ono mbaŵi si fa öfa tu’e irugi si fasazilo. Fa’itaria göi so zamaŵa la’imba-la’imba ba hegöi sigelo, sitobali tanömö mbawi. Na so göi guriföda simane manu, he silatao ba he sihene, ba tola manö ta famaŵa ba harimbale.

Si mane nisura yawa ba mböröta, gitö hafea ni’oŵuloi niha mbanua ba zi samigu si no numalö ba tefamaŵa ia ero harimbale. So toke gitö soŵöli gitö niha mbanua. Harago gitö ba no molo’ö harago si no latatugöi ira toke sebua si so ba Gunungsitoli. Andrö dania toke ba harimbale la’öli gitö niha mbanua barö mböli si no itatugöi toke sebua. Tenga hada’ö, na abasö gitö niha mbanua, ba lafoto nasa kilonia, na mato 10 kilo me na, ba la’erai ha 8 kilo, lawa’ö lafoto susu. Eluahania, i’otarai harimbale ofeta la’ohe yöu ba Gunungsitoli khö toke sebua ba la’erai so susu irege 2 kilo. Na abasö ba moŵöi nidanö ba lala, irege na lakilo ba toke sebua ba alö ŵa'abua. Mendrua na sa na so ngawalö zasao simane tambu, uli hafea, ma kara, ba kha ba gitö baku, ba idugu la’alösi zui wa’abua gitö andrö.

So halöwö ba ŵamareta mbanua, ba la fetaro samösa göi ero ngaluo harimbale ba ŵanga’i beo si tobali be’elö ndra samaŵa. Itöröi dozi ndra samaŵa. Ibe’e garate beo si so dandra moroi ba ŵamareta mbanua. Kefe beo da’a la’oguna’ö ia ba ŵo nönö gefe mbanua ba asese lafake ia na so zitekiko ba nose-ose harimbale si manö na bola ba famareta mbanua lahaogö zi tekiko andre.

Me no asese falukha, no fa’ila, ba itaria ndra sogale latehe mo’ömö khöra ndra niha mbanua. Da’a sambua ndela ndra sogale ba wondrönisi tödö ndra niha mbanua ena’ö tobali laganara. Irege niha so’ömö khöra böi sa’ae moŵöli ba danö bö’ö.

Ba hiza i, yamendrua na bawa deu, alö ŵa ebua gitö, ba asese tebai tebu’a gömö niha mbanua. Dania ua ibu’a gomböŵöi gömönia, fanga’asogö soguna khöra manö ba no fagambö-gambö. Andrö dania asese sibai ndra sogale andre göi tenga hare nitemara. Inönö na lö khöra folohi, ba lua-luania tandre. 

Be’e atö tödöu na so’ömö andrö tenga fa hasamösa, ya gö mato dafulu niha, ba no sa’ae möi börö ŵa atandre. Andrö iada’e ba no sa’ae alö ŵame’e nitangu. Asese ta’ila so nisura ba garate ba ŵangombakha ŵa tebai manangu ma’ökhö mahemolu tola. Da’a sambua lala nitörö zamaŵa irege lö manangu niha mbanua.

Ba zi sambua banua ba no so ŵahasara dödö dozi banua hadia ngaluo ŵamalua harimbale khöra. Moroi ba Facebook, ba ato zangombakha hadia ngaluo harimbale ba mbanuara.

Harimbale, inötö ba wo wöli soguna ba nomo. Hari = inötö, mbale = mowöli. Harimbale,latötöi ba danö siyefo,lamane pekan, so göi zanguma'ö, pajak (simane pajak horas)

	




#Article 54: Harita (135 words)


 

Harita, andre sambua fanötöi bua zinanö ba danö niha ya'ia da'ö sinanö nitanö ba gowi, ba kabu. Töinia harita (Kacang). Harita andre, ba no ara la'ila ba danö niha, irege no'oi la'ila hewisa wananö ya'ia. Harita göi, sambua mado siso ba danö niha.    

Harita, ha sambua zinanö sino latötöi niha satö bagotalua zinanö tanö bö'ö, ba zisagörö uli danö, ni'oguna'ö ba wame'e mene-mene ba niha ena'ö böi hulö harita olifu ia gulinia. Na tafaigi moroi ba ngawua wehede da'a, wa harita andre bua zinanö solifu wa no ibalugö ia ulinia sagötö we'asonia banahania. Hamega la börötaigö wanguma'ö mene-mene da'a?. Lö hadöi turia fangombakha hamega so zamazawili ba gu'ö, ba gu'ö andre ha famatunö eluaha mene-mene da'a, ba hiza moroi ba wa'oya fandrafe sino lafazaewe, ba no tola ta wa'ö da'a mene-mene ba niha solifu börötania.  




#Article 55: Hiligara, Gunungsitoli Selatan (380 words)


Hiligara no sambua banua ba Danö Niha. Tefasui ia mbanua-banua bö'ö ba Kecamatan Gunungsitoli Selatan. Kode nahiania ba wamareta Indonesia 12.78.02.2011.

Banua ma lawa'ö ba li Indonesia Desa, no teföfögö hezo faböbö ia sitefaudu fetaronia. Simane banua ma Desa Hiligara andre, sambua desa siso ba Kösamata Gunungsitoli Selatan, Kabufate Nias. Ba so tölu (3) dusu ba da'ö ba tölu (3) banua göi ziso bakha ba Desa Hiligara. Banua siso ba Desa Hiligara ya'ia : Hilimböwö Badalu (masu ba Dusu I), banua Hiligara (masu ba Dusu II), ba Sarambia (masu ba Dusu III). Si tölu (3) banua da'a ma si tölu (3) dusu da'a ikafaloi ira Kafalo Dusu (Kepala Dusun), ba sokafaloi Desa, ya'ia Kafalo Desa (Kepala Desa). 

Fangalui nono mbanua dusu 1 desa Hiligara, arakhagö fefu sohalöŵö ba danö. So ma'ifu ziso ba halöŵö wamareta, ba hiza lö ato. Tuka simanö göi lö ato, arakhagö töra mamatonga fefu sohalŵö badanö, simane mangai gitö.

Iada'a göi ono mbanua ba dusu 2 no ma'ifu togese moroi ba dusu 1, baero zohalöŵö ba danö, ato ira göi zino tobali fagaŵe.

Simane ba dusu 2 tenga sa'ae ha sohalöŵö ba danö, no ato zino tobali fagaŵe, ba ato göi zogale.

Ahatö ba Dusu I ma ba mbanua Hilimböwö Badalu, fahatö Desa Madula, gametahö Hilimböwö Osala. Ba Dusu II faola khönia Hiliwa'ele si fao ba Desa Hiligodu Ombölata, Ba Dusu III faola ba mbanua Fadoro, ba Ombölata Simenari.

Desa Hiligara, Kösamata Gunungsitoli Selatan, so ba dandra : Lintang : 1.214989, Bujur : 97.618726. 

Lala sebua sofeta ba Hiligara, no tehaogö i'otarai ba Ndrekha banua si fetaro ba Ombölata Simenari, Lala nifatörö sofeta ba danö lafa dusu II desa Hiligara. Lö sawai, moroi tou bangai lala, amena onderlagh, na sanörö Sarambia fetaro fatua lö larugi Wadoro, ba no baga ofeta miyomo ba Hiligara ba fatu'a, sisa ba Ndrelafiga (Delafiga) ba mbalö zoroso nidanö Zi'e, desa Hiligodu Ombölata, tola itörö moto sanörö Hiliwa'ele. Fetaro ba dusu I, ba mbanua Hilimböwö Badalu, ha'irugi mbalö nomo latalu'i lewatö na ta'otarai danö lafa. I'otarai mbalö nomo ofeta ba mbalö nomo sahatö ba Hilimböwö Osala Desa Madula, amena Onderlagh ba lömanö mutohugö. Ono mbanua ba Dusu I, la döna-döna zazi bapa Wali Kota Gunungsitoli. Me moguna sibai lala sebua andre ba wanolo ono mbanua ba wombambaya ngawalö halöŵö si ero ma'ökhö.




#Article 56: Hindia Belanda (178 words)


 
 
Fasuwöta ba zisagörö ulidanö no sambua gamuata ni elifi sitebai alua ba gotalua soi ba zisagörö ulidanö. Ba danö Indonesia, fatua lö simöna moroi ba nudu, ba no sa'ae larasoi ira niha Indonesia hewisa nifalua zanuwö ba da'ö. Soi moroi ba Eropa, simane Belanda, tölu ngaotu a matonga fakhe (350 tahun) i kuasoi Indonesia, ba tölu a matonga fakhe (3,5 tahun) niha Jepang. Ba börö wahasara dödö, ba no la fatunö ba zisagörö ulidanö wa Indonesia no tenga sa'ae niha ni zaza, me felewitu mbaŵa si ŵalu sara ngahönö a siŵa ngaotu öfa wulu a lima (17 Agustus 1945) ira Sukarno ba Hatta, no fa tunö wa niha Indonesia tenga sa'ae nikuasoi soi gofu heza moroi ira. 

No hauga kali la'anga-anga hewisa wo kuasoi tanö Gunungsitoli, me döfi si 1693 faoma 1756 ba lö a'ozu börö me abölö nasa kuaso niha Hagöri ma Inggris ba danö niha meluo da'ö. Amena sa'ae me döfi si 1840 ba wa'atohare Traktat London, Belanda la be'e gangombakhata wa banua gamaudu Gunungsitoli no sa'ae tobali tanö ni kuasoira, tenga fefu sagörö tanö niha. 




#Article 57: Hoho (119 words)


Hoho, ya'ia da'ö fehede nifoadu fama'oli ba fanguŵa'ö ena'ö omasi niha wamondrondrongo börö me tuho niŵa'ö andrö ba mofa'abakha geluahania moroi na teŵa'ö simane ba wehede sito'ölö. Börö da'ö so göi zanguŵa'ö wa hoho nono Niha andrö ba fagölö ira puisi ma zui pantun ba Li Indonesia. Molo'ö Yasato Harefa, hoho ba Nono Niha oya ngawalö. So hoho amaedola, motumotu, menemene, ngenungenu, lailö, hubölö, hoho ba gowasa, manömanö, nidunödunö, hendrihendri, bölihae, taba'ele, kibukibu,  debudebu, maolamaola, faöndrua, mbölömbölö, olola, ba tanöbö'önia. Me'i'osisiö hoho andrö ba Mbörönadu, Gomo, Sonjaya, ba imane wanguŵa'ö wa hoho sabölö la’ila niha mbanua ba Mbörönadu ya’ia da’ö hoho sanutunö waöwaö mböröta nono niha. No oya ngawalö hoho nitutunö khönia, oi fabö’öbö’ö nösi nia eroero dozi mbanua.




#Article 58: Hondra (138 words)


Hondra ya'ia da'ö fakake gofanöwa zoguna ba wofanö. Hondra me inötö me föna, fefu samake gigi. Hondra tebai mofanö na lö hadöi fanikha. Fanikhania nifo'ösi ba galo wanikha Pertamina, so bada'ö premium, pertalite, ba pertamax.

Hondra, no oya ngawalö nia, so hondra sebua ba so göi hondra side-ide. Sebua ya'ia simane hondra CB mere Honda. So GL Pro mere Honda, so GL Max mere Honda, so Astrea, so Grand Legenda, so VIT, so Kharisma, so F1 mere Yamaha, ba wa'oya nasa danö bö'ö, yamendrua sa'ae iada'a, no oya si'ai zilö mamake gigi, simane beat mere Honda, so göi simane Vespa ba tanö bö'ö nasa.

So mere Honda, Suzuki, Yamaha, Dukati, KTM, Aprilia, Ferari, ba tanö bö'önia, Ba danö Indonesia, so göi zino laröi niha simane Bajaj moroi ba India siso ba Indonesia, lö ara ba taya manö ia.




#Article 59: Hong Kong (397 words)


Hong Kong (ba Li Kehai 香港) no sambua banua-hulo si tedou lala ŵa’auri miraya danö Sina. Tobali ia sambua banua ba Sina, so khöra nifotöi 1 negara 2 lala wamareta. Ifasui ia hulo-hulo bö’ö ba gotalua Nasi Sina Raya.

Molo’ö famabu’u li ba gotalua dinasti Qing faoma Hagöri ba döfiotu si-19, aekhu danö Hong Kong ba danga famareta Hagöri. Ba dalu döfiotu si-20, tumbu nasionalisme ba gotalua soisoi si göna rodi meföna. Oya banua saefa moroi ba rodi, tobali safuriata Hong Kong. Molo’ö bu'usa li mege no, aefa Hong Kong moroi ba danga Hagöri ba döfi 1997. Fabö’ö moroi ba mbanua bö’ö saefa moroi ba rodi samosindro banuara samösa, Hong Kong lafuli ia tobali nifareta Sina sokhö lala wamareta si fabö’ö moroi nilau Hagöri ba mbanua Hong Kong. Börö da’ö, oya ba abua lala nitörö ba ŵama’anö famuli Hong Kong khö Sina.

Sambua banua sikayo nifasui asi Hong Kong. Ifasui ia göfa-köfa moroi ba zi sagörö guli danö, tobali nahia faniaga. Faruka hada moroi gatumbukha faoma gaekhula, ato niha. Tanda wa’ohahau nono mbanua nia ba ginötö da’ö ya’ia da’ö fa’alö ŵa’oya fa’azaha famarakhu, oya tesindro omo zikola, omo khö zatua faoma si tebai. Oya halöwö tefa’anö, organisasi, osali, samalua halöwö fanolo sato. Lö teböbö niha khö wamareta, latehegö mubaso sato hadia manö ia zura ma mbuku.

Me aefa Fasuwöta Sebua si-II, ato niha soloi ba Hong Kong moroi ba mbanuara si göna bawa lofo ma fa’atosasa ba ginötö ŵasuŵöta. La’ila niha wa lö te’ala ira ba Hong Kong börö me sökhi lala wamareta awö gamuata nono mbanua nia. Oya si tobali mokhö me no lasöndra halöwö ba Hong Kong, fa’asökhi si lö hadöi ba mbanua zi fasui ia. Molo’ö Christopher Patten, mantan gubernur Hong Kong, andrö ŵa tola tedou Hong Kong börö me so khö nia ngaŵalö si sökhi. Lala wamareta, huku, fanga’asogö fasa, faniaga si teboka khö zato.

Ba ginötö rafe fama’anö famuli Hong Kong khö Sina me döfi 1982, ifa’ema mbua wangerangera nia Deng Xiaoping, samösa nifosumange ba Sina. So nifotöi ‘1 negara 2 lala wamareta’, sambua lala si bohou, si lö irai lafalua ba mbanua bö’ö ba zi sagörö inötö. Oya huhuo nihalö ba ŵoraka ia, irugi ba döfi 1984 tefazökhi Joint Declaration. Ösi nia ya’ia da’ö tefalua lala wamareta si to’ölö ba danö Hong Kong simane me ba danga Hagöri wamaretania irugi lima ŵulu fakhe aefa dania ifuli mokuaso Sina, i’otarai döfi 1997.




#Article 60: Hurufo Ŵ Faoma W ba Li Niha (429 words)


Ba mbuku Ni'amoni'ö (ba Li Niha) nifa'anö Sundermann so hurufo Ŵŵ ba so göi Ww. Faduhu dödöda fefu ŵa no to'ölö sibai ita ŵangoguna'ö hurufo ŵ ba he göi hurufo w. Na ba mbuku Gamabu'ula ma zui asese lawa'ö Buku Ni'amoni'ö ba oroma khöda ŵa hurufo ŵ te'oguna'ö ia na tawa'ö 'baŵa' (ba li Ndraŵa = bulan). Simane na tatötöi ŵehede 'bawang' ba li Ndraŵa. Na tafaedogö ba mbuku gangoŵuloa ŵehede nifa'anö ma zui ba li Ndaŵa lawa'ö Kamus Nias, Apolonius Lase, ba no ihalö lala si fabö'ö moroi ba nisura Sundermann. Fefu hurufo w simane ni'ilada ba li Ndraŵa ba ŵehede: 'bawang', 'Wati', 'wawasan', molo'ö Apolonius Lase, lö sa'ae moguna labe'e dandra tilda ba hurufo w, simane ba ŵehede 'siyawa', tenga 'siyaŵa', elewazi tenga eleŵazi.    

Ba mbuku gangoŵuloa ŵehede nifa'anögu (Apolonius Lase), no ube'e zinura sanandrösa ba ŵanura fehede si so ŵ mazui w. Sitobali dane-danegu, sambua ua, hurufo w simane ba ŵehede 'yawa' no fagölö ŵanötöi ya'ia simane 'bawang' ba li Indonesia. Irege, umane tödögu, lö sala na tafagölösi manö ŵangoguna'ö ya'ia me no fagölö wanguma'ö ya'ia ba li Ndraŵa. Simane ni'ilada fefu, goi-goi ba li Indonesia, ba no tobali duma-duma khöda ba ŵo erunösi li niha andre. 

Aboto ba dödögu ŵa so manö zambö fao fangera-ngera khögu me no ha'uga ŵulu fakhe ma aefa otu fakhe no te'oguna'ö li niha si so ba Mbuku Ni'amoni'ö. Na tafabö'öni ba so manö niha si no to'ölö mombaso taroma Li ba manofu-nofu dödöra. Andrö ŵa dania ndra högö gosali mangosara ira ŵa la oguna'ö manö simane nisura Sundermann ba Mbuku Ni'amoni'ö.

Erena simanö, moguna göi zöndra da'a lafondrondrongo ya'ira si fao ba ŵo foeluaha daroma Li, ma ba ŵobohuni ŵamo'eluaha ya'ia.

Asese sibai ufa'ema zöndragu ba zinuragu ba ginötö si no numalö ena'ö so ŵa hasara dödöda. Me li andre, gofu hezo ia, ba terorogö ia molo'ö fahasara dödö ndra samake ya'ia. Andrö dania ato ndra talifusöda zame'e bua ŵangera-ngera ena'ö hasahago ita datafagölösi ŵanötöi w simane ni'ilada ba Li Ndraŵa. Ba zinura nibaso ndra ama-ina ba talifusögu fefu andre u'andrö ŵa ahele dödömi ena'ö sahago ita ta'osara'ö dödöda. Aoha göi namötö khöndra talifusöda si tenga ono niha ba ŵombaso li niha.

Hiza ŵa lö ta'ila ha ŵa'aratö tola anau nosoda, me lö si ogötö'ö ba guli danö andre. Fefu ita, si no numalö ndröfi ba so ginötönia, lö ta'ila haŵa'ara, ba mofanö ita, lö sa'ae ta'ila hadia zalua ba li Niha furida. Hatö iraonoda, ira ma'uŵuda zanohugö, irege sanau ölö li niha andre. Afu aoha khöra (iraonoda ba ira ma'uŵuda) ba tabe'e lohe-lohera ba ŵanohugö fondrorogö li niha.




#Article 61: Indonesia (100 words)


Indonesia ya'ia da'ö no sambua nöri si tesindro ba danö Asia Tenggara. Sangiagö ia töra moroi ba 250 zuta niha, tobali sabölö oya numero öfa ba gulidanö aefa nöri Sina, India, ba Amerika Serika. So khö nia lima hulo segebua, ya'ia da'ö Hulo Sumatera, Jawa, Kalimantan, Sulawesi faoma Papua ba ngaotu hulo bö'ö sigide-ide simane Danö Niha. Tobali ia sambua nöri si merdeka ba ndröfi si 1945.
Indonesia ya'ia da'ö sambua nöri ba gatumbukha raya danö Asia. Ina mbanua nia Jakarta, ono mbanua nia lakaoni niha Indonesia si tobagibagi ngaotu soi, simanö göi li ni'oguna'öra. Li resmi nia Li Indonesia.




#Article 62: Jawad Ali (124 words)


Jawad Ali ya'ia da'ö samösa ere hikaya moroi ba Irak samareso hikaya Arabia faoma Islam.

Tumbu Jawad ba döfi 1907 ba Kazimain, Irak. I'awaisi S-3-nia ba wamareso hikaya Islam moroi ba Universitas Hamburg, Geremani ba döfi 1939. Me no awai sikolania, ibörögö mamahaö hikaya ba Fakultas Pendidikan Universitas Baghdad faoma mato hauga zikola bö'ö. Ba döfi 1957, tobali ia tome samahaö (dosen tamu) ba Universitas Harvard.

Asese lakaoni Jawad Ali fahuhuo ba seminar internasional. Me no aefa mohalöwö ia ba zikola, la'amu'alagö khönia gelar profesor emeritus moroi ba Universitas Baghdad. Iröi gulidanö ba Bagdad me döfi 1987.

Ali, Jawwad (2019) [1956-1960]. Kurnianto, Fajar, ed. كتاب المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام . Ni'ali Ali, Jamaluddin M.; Hendiko, Jemmy. Tangerang: PT Pustaka Alvabet. ISBN 978-602-6577-28-3.




#Article 63: Soroso Barelang (437 words)


 

Jembatan, na la fo'eluaha ba Li Niha ya'ia da'ö Soroso. Jembatan Barelang, eluahania Soroso Barelang. Soroso Barelang andre, sambua soroso sanau siso ba mbanua Propinsi Kepulauan Riau, fetaro ba Kota Batam. Barelang sindruhunia fehede ni'adogo'ö moroi ba wehede sanau, Ba (Batam) Re (Rempang) Lang (Galang). Barelang no sambua soroso fondröni dödö niha samaigi, Soroso samatohu hulo. Soroso sitola naha wakodasa ba niha simöi manörö ba da'ö. Fefu nisura ba zura da'a la sura ba gangolita wehede moroi yöu 

Soroso Barelang ma Jembatan Barelang siso ba danö Batam andre, no sambua soroso sitobali fondrou'ö wa'aterou dödö ndra niha moroi ba negara tanö bö'ö we'amöi mamaigi, me no baga sibai wangehaogö ya'ia. Ba tenga ha fa'abaga ba wamaigi simane, asi sino so barö zoroso. Na soroso sito'ölö ba mbanua bö'ö ha ba wama'ötö niha ba mbawa nidanö. Na soroso Barelang, fama'ötö niha ba nasi siso ba gotalua hulo. Soroso Barelang andre, ba lahaogö no fondrege wa'asökhi ba simanö göi hewisa wa'aro nia. No lahaogö döla-döla segesolo, sitola bataha irugi otu fakhe (100 tahun). Soroso Jembatan I Barelang andre, labe'e döi Jembatan I ya'ia da'ö Fisabilillah, bataha ba nangi, tatu tebai sa'ae niŵa'ö na dulu danö zanörö. Baero wa'abaga zoroso Barelang andre, ba Jembatan I, no lahenagö göi itaha ndrege dua wulu ribu kilo (20 Ton) wa'abua zanörö yaŵa detenia.  

Saohögölö khö zatuama Presiden nomoro tölu Indonesia, BJ Habibie. Sambua zilö olifu niha götö danö, ya'ia da'ö Soroso Barelang ma Jembatan I Barelang da'a ondröita nia ni'angeragönia hewisa wangahaogö soroso salaŵa ba dete nasi ba ifatu'a ma ifatöfa hulo. Sambua gondröita nia soguna khöda sauri nasa. No ya'ia zo'angeragö, ba sogambaraini mege soroso andre, irege awai me döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu a fitu (1997). Soroso da'a ba no tola la rugi niha sanörö köfa sihombo si turu ba bandara Hang Nadim Batam ha ndrege sambua za tola ofeta, ba sino sa'ae möi ohitö ndra talifusö simöi manörö ba Batam wondrugi sosoro ma Jembatan I Barelang andre, me no awakhö-wakhö haga zino moroi ba gaekhula na ero bözi lima ofeta bözi önö tanö owi. Baga sibai naha fakoda. Hezo fetaro so'ia, faigi manö gambara danö siso ba zitambai sisa. 

Soroso I Barelang, ma Jembatan I Barelang fa'anau nia fefu önö ngaotu a öfa wulu arua mete (642 m), soroso da'a so dombua lala (dua jalur) ba fa'ebolo tölu ngafulu a ŵalu mete (38 m) , sangahaogö ya'ia Kontraktor pelaksana ya'ia da'ö PT Hutama karya faoma subkontraktor ba so dombua perusahaan, ya'ia da'ö PT Ballast Indonesia dan PT VSL Indonesia, ba so aturai fefu ngawalö zoguna ba wangahaogö soroso (manajemen kontruksi) ni'ohalöŵögöi  PT Profes Cipta Wahana Teknik.




#Article 64: Joint Declaration Sino-Hagöri (266 words)


Joint Declaration Sino-Hagöri ya’ia da’ö sambua gangetula nihalö negara Sina faoma Hagöri manandrösa ba wamuli Hong Kong ba danga Sina. Tefazökhi ia ba ndröfi 1984 aefa ŵa’oya rafe nifalua i’otarai döfi 1982. Ösi nia ya’ia da’ö tefalua lala wamareta si to’ölö ba danö Hong Kong nilau wamareta Hagöri irugi lima ŵulu fakhe aefa dania aefa ifuli mokuaso Sina i’otarai döfi 1997.

Ba ginötö rafe fama’anö famuli Hong Kong ba danga Sina me döfi 1982, ifa’ema mbua wangerangera nia Deng Xiaoping, samösa nifosumange ba Sina. So nifotöi ‘1 negara 2 lala wamareta’. Oya huhuo nihalö ba ŵoraka ia, irugi ba döfi 1984 tefazökhi Joint Declaration. Ösi nia ya’ia da’ö tefalua lala wamareta si to’ölö ba danö Hong Kong irugi lima ŵulu fakhe aefa dania aefa ifuli mokuaso Sina i’otarai döfi 1997.

Ifabu’u Sina wa lö tebulö lala wamareta si no to’ölö ba Hong Kong simane famalua huku, fa’ateboka fasa, aŵö fa’a’aefa si so khönia, fa’atola oŵulo orahu niha, mama’ema ösi geraerara, irugi fanehegö famati niha zamösana.

Lamane niha sato ŵa no tobali lala ŵamokai demokrasi ba mbanua Hong Kong da’a. Hiza i, so ŵa’ata’u ba gotalua sohalöwö ba wamareta Hagöri ŵa dania lö i’o’ö bu’usa li nia Sina.

Ibörögö alua si lö ami aefa hauga ŵawa famazökhi gangetula. Lö omasi Sina tefaogö ndra salawa ba wamareta Hong Kong fao ba huhuo fama’anö famuli kuaso. Lamane, ha tengetenge moroi ba Hagöri faoma Sina manö sedöna falukha ba ŵamatunö hadia ia soguna. So khöra ŵanguma’ö ‘dombua ahe baga, tolu ahe lö fagöna’. Omasi göi ira lafalua kuaso ba lala foliti Hong Kong, he ŵa’ai lö na’i ikhamö döfi 1997.




#Article 65: KTP (144 words)


 

KTP hurufo fangadogo-dogo'ö moroi ba li Indonesia ya'ia da'ö Kartu Tanda Penduduk. Ba zisagörö tanö Indonesia, fefu niha sino ikhamö felewitu fakhe (17 tahun)ba no silö tola lö'ö no la haogö dandra nono mbanuania. Waö-waö ma lala nitörö ba wo'urusi ya'ia ena'ö aboto ba dödö nono mbanua, la'ohe zura-sura ba gödo wamareta gamaudu Dinas Kependudukan dan Pencatatan Sipil. Da'ö lala ni törö. Ba hiza meno itörö tungö ba no la'alösi wa'afalukha ba gödo gofu hadia manö ni'urusi, ba no molala dödö nono mbanua me tola la urusi ba gu'ö. 

Ya'e lala nia :

Na ya'ira siso moroi baero Batam, lala nitöröra, si'oföna la urusi zura findra moroi ba mbanuania hezo i'otarai, numalö ba mbanua Batam. Sura findra da'ö dania sitobali dane-dane ba wangahaogö KTP ba Batam.

Goi-goi wo'urusi simane da'a tou:

Nano te'asiwai fefu zura-sura soguna ba wo'urusi KTP da'ö ba, ono mbanua :




#Article 66: Ka'ino ba Habeli (992 words)


 

Ka'ino ba Habeli, ga'a akhi ni odonogö Khawa. Ba li Indonesia la tötöi ia Kain dan Habel. Waö-waö Ga'ino ba Habeli andre bada'a, tesura ba gangolifa li niha Yöu ma fanötöi ba niha Yöu (Dialek Nias Utara). Ba danö niha, sura ni'amoni'ö no sambua sura ni zago ba ni rorogö fefu niha Keriso. Sura ni'amoni'ö andre ba no oya mozawili ba danga niha khöda. No so göi zino lahaogö ba zitola labokai bakha ba hape. Ba zura da'a da tafaigi hewisa waö-waö wa'auri Ga'ino ba Habeli. Ya'ira andre ono duada Adamo ba Khawa.  

Adamo ba Khawa ya'ira mböröta niha nifazökhi Yehowa Lowalangi. Ba zisagörö ulidanö ba no aboto badödö niha wa Ka'ino andrö ono ga Damo, niha samalua fabunusa (samunu talifusönia) si'oföna sibai ba guli danö ba no tobali hikaya ma famahaö ba niha wa do nakhinia Habeli nibununia mo'ao khö Yehowa, irege ifahede ia Yehowa, ba no sokhönia wanizi-nizi dödö ma fa'ata'u. 

Hikaya Ga'ino ba Habeli tesura ba mbuku Moze I faza öfa ayati sara irugi felewitu (Kejadian 4:1-17). So dombua nono ndra Adamo ba khawa, Ka’ino ba Habeli döira. Meno egebua ira ba no ihenagö Yehowa fefu zisökhi soguna ba niha ba guli danö. Lalau mohalöŵö, sanguri biri-biri Habeli, ba sonowi ba danö Ga'ino. Ba hiza meno sa'ae mowua fefu zinanöra ba hegöi urifö nosa'ae ebua, ba la'angeraigö hewisa wolohe fasumangeta khö  Yehowa Lowalangi Ama somböi banua siyaŵa awö  danö, ba i’ohe mbua nowi Ka'ino, sumange Yehowa khönia, ba simanö  göi nakhinia Habeli, i'ohe ba ihaogö  nono mbiri-biri sia'a. Ba me inötö wamasao fasumangeta andrö, ba te'ila wa ebua dödö Yehowa ba ni'ohe Habeli, omasi Yehowa zumange nihaogönia, ba ofeta gamaudu wasumangeta moroi khö Ga'ino ba lö ebua dödö Yehowa, ba lö omasi ia zumange da'ö.  

Ba Ka'ino afökhö  sibai dödönia ba zalua andrö ba oroma bazikhalania no abao mbawania wamaigi niha. Ba mbua-bua niforoma'ö  Ga'ino, ba imane Yehowa khö Ga’ino, Hana wa mofönu'ö, ba hana wa abao mbawau? Na satulö ndra 'ugö, ba sökhi göi mbawau, ba na si lösökhi ndra'ugö, ba noso ba doyo nora horö, i'isö ndra'ugö, ba ya'ugö, ba ihöndrögö'ö. No abölö-abölö sibai wönu Yehowa khönia.  

Turia wamunu talifusönia, no la'ila niha i'otarai meföna ya'ia da'ö Ka'ino ba Habeli. Fa afökhö dödö, nomöi börö wangala khö dalifusönia, na la'osisi'ö, moroi ba wame'e fasumangeta khö Yehowa, ba no toröi bakha ba dödö Ga'ino wa'afökhö dödö ba wame'era sumange Lowalangi. Ba ifakhai tödönia, imane te börö nakhigu Habeli andre walö itema zumange nifaemagu Yehowa. Ba ibörögö i'alui lala hewisa ba wamunu akhinia. Samuza ma'ökhö ba muhede Ga'ino khö nakhinia Habeli, imane, Tabu ba mbenua, ba me no larugi mbenua, ba maoso Ga'ino, ibunu nakhinia Habeli. Ba Ka'ino i'alui aka hewisa ena'ö lö la'ila wa ya'ia zamunu akhinia. Ba zilö ara sibai, ba ifahede Ga'ino Yehowa Lowalangi, imane :Hezo nakhiu Habeli?, Ba ibini'ö Ka'ino hulö zilö hadöi salua hadaia. Ba itema li Yehowa imane, Lö u'ila, hadia samaigi-maigi akhigu ndra 'odo. Ba imane Yehowa, Hadia nilaumö?, Mu'ao khögu li ndro nakhiu, moroi ba guli danö, si no mamokai bawania, ba wanema do nakhiu, ba dangau. 

Sala nifalua Ga'ino no möi fangelifi Yehowa khönia. Hiza ata'u ia ba nosa'ae tebai nifuli furi. Imane khönia Yehowa, na monowi ndra 'ugö ba danö, ba lö ibe'e khöu nösinia, silö ahono-hono ndra'ugö sa'ae, si lö naha ba guli danö. Ba imane Ka'ino khö Yehowa, Ebua sibai horögu, tebai utaha. Faigi, öfofanö ndra'o ba danö, ma’ökhö andre, ba ubini'ö ndra'o khöu, ba hiza labunu ndra'o gofu haniha zi falukha khögu. Ba imane Yehowa khö Ga'ino ba khö niha guli danö sato, Andrö, na so zamunu Ka'ino, ba me witu telau mbalö ba da’ö. Ba aboto ba dödönia hewisa kuaso Yehowa andrö. Ba ena'ö aefa ba wanandraigö, ifotandra Ga'ino Yehowa, fa böi ibunu ia si falukha khönia . Meno itema dandra andrö, ba mofanö Ga’ino, iröi Yehowa, ba danö Noda so'ia, tanö ba gatumbukha luo i’otarai Gedena. 

Ba mo'ono wo'omo Ga'ino, Khanoki döi nononia. Ba itaru'ö mbanua Ka'ino, ba töi nononia andrö ibe'e göi töi mbanua andrö. Ma'uwu Khanoki Lameki. Ba samodombua donga da'ö, Ada döi zi sambua, ba Sila döi zi sambua . Ono Gada, töinia Yabalo, tua ziso baose, sanguri hadia ia gurifö. Ba talifusönia Yubalo, tua zolau biola ba surune. Ba mo'ono göi Zila , Tubaka'ino nononia, halöŵönia siambu da’ö, samazökhi fakake töla ba fakake si’öli. 

Na la'osisi'ö hewisa waö-waö nga'ötö Ga'ino ba itaria so wanofu, haniha wo'omonia. Ba hiza meluo da'ö ba lö ato niha ba guli danö. Oi famatörö Yehowa Lowalangi Ama.  

Ba wanema fanofu da'ö tola so wanema li asala lafaigi nga'ötö Gadamo ba Khawa lö tebato ha Ka'ino, Habeli ba Seti. Ato nasa nono Gadamo iraono matua ba ono alawe silö musura döira ba mbuku,”Döfi Gadamo, me tumbu Seti, ŵalu ngaotu fakhe. Ba nisura bada'ö wa Gadamo ba Khawa mo'ono ira iraono matua ba ono alawe, simane sino lasura ba Mozi I faza lima ayati öfa (Kej. 5:4). Meluo da'ö ba löhadöi nasa huku so lara ya'ira.   

Ba ifuli mo'ono Khawa, ono matua, ba ibe'e töi nononia Zeti. Imane, No ibe 'e khögu nono bö’ö, Yehowa, fangali Habeli, nibunu Ga'ino. Ba lö la'ata'ufi Lowalangira Yehowa ma’uwu Ga'ino, ba labe'e töira nono niha, ba la'ata’ufi Yehowa ma'uwu Zeti, ba labe'e töira nono Lowalangi. Khöra ifa'ele’ö Lowalangi zomasi ia. Ba me luo da’ö ba labörötaigö la'angaröfi li Yehowa, me ato zangerogö Lowalangira Yehowa. Khenoki nono Lowalangi simanö da’ö zangombakha baniha, si no mangerogö Lowalangi. Hiza, aefa da'ö sodania Yehowa, ba oya ngahönö zifao khönia ni'amoni'ö , möi ia manguhuku fefu zino aefa ba khö Lowalangi. Ba me lo saefa'aefa khönia Lowalangi, ba lalania ba guli danö, ba samuza ma'ökhö, ba taya ia, me no'ihalö ia Lowalangi. Ba mate Gadamo, siŵa ngaotu a tölu ngafulu fakhe wa'arania ba guli danö, oya nga'ötö i'ila ma’uwu. Siŵa ngaotu a önö ngafulu a siŵa fakhe wa'ara ma'uwunia Metusala. Lameki nono da’ö. Ba ibe'e töi nononia Noakhi da'o, imane, da'e zondrara tödöda, ba halöŵöda andrö ba ba wa'erege dödöda ba guli danö andre, ni'elifi Yehowa.




#Article 67: Kabu Gedena (540 words)


 

Kabu Gedena, Edena ba wehede ba danö niha, ba li Indonesia lamane : Taman Eden. Ngawua wehede andre nisura ba gangolifa weheda gamaudu yöu (dialek Nias Utara). Edena no sa'ea la'ila fefu niha wa naha nifazökhi Yehowa Lowalangi khö Gadamo ba Khawa, ba naha Yehowa Lowalangi ba wamöfögö fefu niwöwöiNia. Ba simane nisura ba mbuku ni'amoni'ö wa ifataro Gadamo faoma Khawa ba wozago kabu andrö me ba dalu kabu so geu fangorifi. Ba zino la alui ya'ira samareso ngawalö zalua ba guli danö ma lamane ia ba li wamahaö ba li Indonesia ya'ia ira Arkeolog, wa edena andre ba no tesöndra gamaudu raya mbanua ba Mesopotamia, ma iada'a banua Irak, sitobali gohe-gohe ra ya'ia ba wamaigi töi nuo nidanö bada'ö, hindreke(Tigris) ba farati (Efrat).

Na lafaigi hewisa nifa'ema daromali Lowalangi ma sura ni'amoni'ö niha keriso, wa siföföna lamane kabu faradaiso, eluahania böröta mbanua si yaŵa awö danö. Ba Gedena ba da'ö ifazökhi niha Yehowa moroi badanö, böröta danö, tanö ba mbenua. Moroi badanga Yehowa ihaogö niha si'oföna, sia'a moroi ba zaliŵa-liŵa moroi badanö.  Ba iwuwusi ba dögi nikhunia hanu-hanu fangorifi, ba hiza niha nifazökhiNia andrö tobali sonoso, monoso, auri niha. Ibe'e döi Adamo.

Ba Gedena ba nifazökhi Yehowa, Lowalangi, tanö ba ga tumbukha luo, ba ifa'aso ba da'ö niha andrö, nifazökhiNia. Ba ifatumbu'ö ba danö Yehowa, Lowalangi, fefu ngawalö geu, si sökhi ba wamaigi, ba si sökhi ö mbuania, awö geu fangorifi, ba dalu kabu, awö geu famotokhi ba dödö si sökhi ba si lö sökhi. 

Meno so kabu ba i'ila wa'asökhi fefu niwöwöi dangania Yehowa, ba i'a'asogö nuo nidanö sangele ba kabu andrö. Idanö si otarai Gedena ba wamo'idanö kabu, ba ba da’ö fabali ia , ba tobali öfa rozi nidanö sebua, nibe'e töi : Fisona (Fison) ba Gihona (Gihon) ba Hindreke (Tigris) ba Farati (Efrat). Ba ihalö niha no mege Yehowa, Lowalangi, ifa'aso ba kabu Edena andrö, ba wohalöŵö ba da’ö, ba wondrorogö kabu. Ba ibe'e goroisa Yehowa, Lowalangi, ba niha, imane: Ö’ā mbua geu ba kabu, fefu, ba böi a mbua geu famotokhi ba dödö si sökhi ba si lö sökhi, na luo ö ’a mbuania , ba lö fulitö mate ndra'ugö. Ba ifaigi halöŵö dangaNia andrö no sökhi sibai, ba imane Yehowa Lowalangi : Lö sökhi, na ha samösa niha, da'ufazökhi khönia nawö, si fakhili-khili khönia. Meno ifazökhi Yehowa, Lowalangi, fefu ngawalö zaliŵa-liŵa ba danö ba fefu ngawalö wofo ba dalu mbanua, ba i’ohe ira ba niha , ena’ö ifaigi, hadia ibe'e töira. Ba ifotöi niha andrö ma Adamo, fefu gurifö niha ba fefu wofo ba dalu mbanua ba fefu zaliŵa-liŵa ba danö. Ba lö isöndra khönia nawö, si fakhili-khili khönia . Ba ifeförö Gadamo andrö Yehowa, Lowalangi, femörö sabölö sibai, ba meno mörö ia, ba ihalö döla nosunia, zara, Yehowa, Lowalangi, ba iduhö nagole nahania . Ba ibali'ö ira alawe döla nosu andrö , nihalönia ba niha, Yehowa , Lowalangi, ba i’ohe ba niha nomege. Ba imane niha ma Adamo : Töla föfö dölagu da’ö ba nagole föfö nagolegu; labe'e töinia ndra alawe, me no ba ndra matua tehalö ia . Andrö iröi namania, awö ninania, niha , ba ngambatönia ba molemba ia. Ba lö nukha niha, ba lö ’ö göi nukha ngambatönia, ba melua da'ö lö fa’aila khöra fatua lö akhu ira ba horö.  




#Article 68: Koendrafö (282 words)


Koendrafö no sambua desa ba Kecamatan Lölömatua, kabupaten Nias Selatan, provinsi Sumatra Utara. No so ia ba gotalua mbanua Tesikhöri tanö yöu, Hilifaondratö tanö ba gatumbukha, Hili'otalua tanö raya ba Lawa-lawaluo tanö ba gaekhula. Fetaronia ba gambara danö .

Molo'ö data statistik moroi ba ndröfi 2019 so 543 niha ba Goendrafö, ba gotaluara so 280 ndra alawe ba 263 ndra matua. Si 543 niha andrö tefaböbö ba 119 ngambatö omo.

Ba Goendrafö so sambua sekola SD, sambua SMP ba sambua SMA. Tola te'erai mbanua andre si tedou moroi ba mbanua tanö bö'ö, börö wa'oya zekola si so khönia.
  
Molo'ö data BPS Kabupaten Nias Selatan 2020 ba no afökhö we'amöi ba Rumah Sakit moroi ba mbanua andre, börö me aröu sibai. Simanö göi nahia wanabina awö poliklinik ba apotik, heŵa'ae so sa puskesmas ba zahatö.

He na aröu ia moroi ba sarana kesehatan, so sa'atö ba Goendrafö sambua fasa si tobali nigamö fefu mbanua si fasui. Töra moroi ba da'ö so göi sambua koperasi (nifotöi Credit Union ba naha bö'ö) soguna sibai ba wondrou'ö lala wa'auri.

Baero da'ö so ba Goendrafö dombua gosali Mbanua Niha Keriso Protestan ba sambua .

Ba hiza ato na sa nomo si lö manöndra haga listrik. Ha 60 omo zi so listrik. So göi sambua menara hape BTS (Base Transceiver Station) ba mbanua andre, ba hiza lö abölö sibai sinyal.

Ba ginötö wamareta niha Belanda me tefasindro afdeeling Nias ba ndröfi 1919, Koendrafö tefaböbö ba Onderafdeeling Zuid Nias (Nias Selatan) ba Onderdistrik Lölöwa'u. Simanö göi me aefa merdeka, me Onderdistrik Lölöwa'u tobali Kecamatan Lölöwa'u, toröi manö Goendrafö ba gölana Lölöwa'u.

Ba hiza me 1996 me tefasindrö Kecamatan Lölömatua, tefawu'a Goendrafö tobali ngaro Kecamatan Lölömatua si no fahatö sibai.




#Article 69: Kureta (490 words)


 

Kureta ma gureta sambua gama-gama sitola möi fanolo niha ba lala wofanö. Ba danö niha, kureta no tobali sambua lala nifake ba we'amöi gofu hezoso, tola tobali lala niha ba he gö lala zoguna simane bulu gowi, eu, gae, ba tanö bö'ö nia. Ba danö niha, kureta lafake iraono sekola we'amöi ba zekola. Kureta andre, ba moguna sibai ia ba wanolo niha ena'ö lö manörö ahe. Kureta tenga samena so badanö niha. Na lafaigi moroi ba mbörötania, kureta andre ba i söndra ba i haogö si'oföna sibai niha Geremani ba mbanua Karlsruhe, Jerman sotöi Baron Karl Drais von Sauerbronn , ma tola lakaoni göi khönia Karl Drais me dua wulu a siwa mbawa si öfa döfi sara ngahönö a fitu ngaotu a ŵalu ngafulu a lima (29 April 1785) meluo da'ö moguna khönia gureta ba wohalöŵö ba zoga atua. Irege meluo da'ö ba no tola so lala nia we'amöi ba wohalöŵö, ba irugi ma'ökhö no larasoi niha ba zisagörö ulidanö hewisa wa'amoguna gureta nihaogönia andrö. Iza, nihaogö nia ba mböröta, ba ifake tölu gaolo-gaolo.  

Kureta ba danö Indonesia. no tebörötaigö mehino so ndra niha Belanda ba danöda. Meluo da'ö la'ohe gureta moroi ba mbanuara sitobali lala ba wofanö ero ma'ökhö. Ba hiza meluo da'ö kureta andre samake ya'ia tenga simane ma'ökhö tola oi mamake kureta. Meluo da'ö samake kureta ha ya'ira sohalöŵö. Ba hiza meno sa'ae oroma wa'amogunania ba dozi soi mangahaogö kureta. Ba so gureta nihaogö mbanua hagöri (Inggris) me döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a fele öfa (1914). Kureta nia, ya'ia gureta simane siso ba danöniha, kureta nona, ma lawaö ia kureta sebua, so göi zanötöi kureta sebe.  

Kureta ofeta ma'ökhö no tobali lala ba niha, ba tenga ha da'ö, na tafaigi ba zisagörö ulidanö, kureta no göi sambua ngawalö ni fatandri ba gangowuloa wangahaogö boto (olah raga) ba tenga ha ba wa matandri, no möi fa'omasi niha ba wo'alösi fa'arame ba lala sebua. Bada'a so ngawalö gureta sino tehöngö ba ginötö wasuwöta ba Indonesia. Ya'ia da'ö : 

Da'a ngawalö gureta sino la sura ba gu'ö. 

Kureta ma Gureta siso ba danö niha, kureta sebe, kureta sebua, kureta mini, so döi gama-gama ma soguna ba gureta, simane : gaolo-gaolo. Kureta so dombua gaolo-gaolo. Gaolo-gaolo (Li Indonesia : Roda) ma la tötöi ia lika, lika (Li Indonesia : Lingkar / Veleg) andre la be'e khönia bine ma naha bine (Li Indonesia : Ban), so bine baero (Li Indonesia : Ban Luar) ba bine bakha (Li Indonesia : Ban Dalam). Aefa da'ö so falano (Li Indonesia : Pelana), so re ma taha-taha na molombase, so zamake re danga (Li Indonesia :Rem Tangan) ba so göi zamake re gahe (Li Indonesia : Rem Kaki / Torpedo). Tanö bö'ö ziso ba gureta simane, so rate (Li Indonesia : Rantai), so göi tudu (Li Indonesia : Tudung) siso yawa gaolo-gaolo gunania ba wanaha tefe-tefe na moteu. So göi zamake loce (Li Indonesia : Lonceng). So göi naha bara (Li Indonesia : Boncengan),




#Article 70: Köfa Agape (204 words)


Köfa Agape no köfa si föföna solaya ba gotalua Gunungsitoli ba Danö Niha ba Sibolga ba Danö Sumatera. Föna we'aso göfa Agape, so ha'uga göfa geu side'ide si töra gurahu sebua moroi ba göfa, ba hiza lö molaya ira ero ma'ökhö, irege lö la'ila lafa'anö wofanöra niha. Ha itaria moloyo ira na so gama-gama ni'ohera lumalö ba Danö Niha ma zui ba Danö Sumatera. Agape no sindruhu köfa ba molaya ia ero ma'ökhö.

Tohare göfa Agape ba Danö Niha ba mbawa si fitu 1965, ha dua waŵa fatua lö ira'ui ba dangania (coup ba li Inggris) wamareta Indonesia Soeharto. Me ndröfi andrö la'owasaini 100 ndröfia wanuriaigö Turia Somuso Dödö ba Danö Niha gereja BNKP (yubileum ba li Indonesia). Ba wangowasaini yubileum andrö labe'e mbuala sambua göfa ira Gereja Protestan Rheinland ba Jerman khö Gereja BNKP.

Börö we'aso göfa Agape andre ato niha moroi ba Danö Niha sofanö-fanö möi ba Sumatera, he ba wowöli soguna khöra ma zui gama-gama wogalera ba he göi ba wangalui fa'auri ba danö Sumatera. Tola taŵa'ö wa fefu niha si no irai manörö köfa möi ba Sumatera aefa ndröfi 1965, si lö tola lö'ö no irai itörö göfa Agape. Da'ö mbörö wa tehöngö sibai göfa andrö ba gotalua Nono Niha.




#Article 71: Lase (198 words)


 

Lase, na ba danö niha la ila niha wa sambua mado sino ara so ba danö niha. Lase göi no sa'ae ta'ila wa sambua sinanö sino mozawili ba zisagörö tanö niha. Ya'ia sinanö sauri ba danö sabe'e. Lase andre, buania fao töi zinanö nia fagölö, lakaoni khönia Lase. Bua lase, ba no sambua bua danga niha khöda na mangawuli moroi ba danö niha numalö mi siefo, lase moroi ba danö niha no sambua mbua zinanö somasi niha.

Lase. ba so ngawalö nia ba danö niha ya'ia da'ö simane sino ta'ila sa'ae simane : 

Lase andre ba ta'ila wa sambua sinanö so wua. Ba bua nia, na asoso ba la'a-la'a nia a'usö. Hiza bua lase andre, rasonia, ami gulo. Hunönia da'ö zafeto. Lase sino irai lasura gunania ba mboto, itaha wökhö ba dölötölö (peradangan), so göi zanguma'ö wa bua lase andre tola itaha ma ilawa wökhö tödö (penyakit jantung), so lawa fökhö gulo (diabetes), izago gamaudu nuo (menjaga sistem saraf), izago guli niha (menjaga kesehatan kulit), inönö watahana mboto (memperkuat imun tubuh). ba tanö bö'ö nia. 

Lase andre ba Li Indonesia asese lawa'ö Langsat, sogöi zanötöi ya'ia : duku Geremani lawa'ö ia : Fruchtbaum und die Frucht (Li Jerman) 




#Article 72: Li Niha (215 words)


Li Niha, li nifahuhuo'ö Ndraono Niha ba Danö Niha awö hulo-hulo side'ide ba zi fasuinia. Sanutunö Li Niha iada'a ambö töra fitu ngaotu ribu niha.

Molo'ö Ethnologue, da'a gangolita dialek ba Danö Niha.

Fa'aboto ba dödö niha sanutunö sambua dialek ba dialek bö'ö ambö töra 80%.

Dialeko niha yöu da'ö sabölö la'ila niha sato. Awena ba dialek da'a so fo'ali afönu zi sambua Sura Ni'amoni'ö.

Li Niha, tenga ha ami dödöda wamondrongo ngawua li nia, no baga göi wanura ya'ia hulö arakhagö fagölö ira hurufo niha geremani. So hurufo : ö, hurufo : ŵ , so wehede hurufonia laforodugö simane : kh, ndr , so göi ba ngawua wehede, hurufo si'oföna fabö'ö gamaudu so wetaronia ba wehede, simane : hurufo : a -- n (ama --- nama), b --- m (bagi --- mbagi), e --- k/g (eleŵazi --- keleŵazi/geleŵazi) aefa da'ö, fanura hurufo sifagölö ba fatete ia, lasura ia faoma labe'e dandra  '  simane : daa -- da'a. 

Molo'ö ndra sangi'ila ba Li Niha, no lafaha'ö ira iraono ba zekola ba wangoguna'ö dandra wombaso ba Li Niha i'otarai meföna.

So 16 dandra wombaso andre, ya'ia da'ö:

Lö sawai mufazökhi templat la'a-la'a, andrö wa so wehede si lö oroma

 ha ba wehede niha yöu so,  ha ba niha raya.

sms = samösa

oya = töra samösa




#Article 73: Li si bohou (145 words)


Li si bohou, te tandrösaigö ba wehede salua ba mbawa niha Keriso ba ginötö wangandrö, li sibohou molo'ö taromali tebai ni o'ö-o'ö fagölö ira tandra fanema'ö Eheha. Ba Li Indonesia ia bahasa lidah ma bahasa Roh. Ba li sibohou na ba danö niha asese laŵa'ö, fa'abölö wangandrö, irege lita ia, maniri-niri ba lö sangila eluaha li nia ba ginötö da'ö, ha siso fangi'ila (karunia) moroi khö zokhö ba zisamösa niha irege tola ifo'eluaha li da'ö. Li si bohou no sambua gangolifa li ba zi sagörö ulidanö si tebai la tanö ba dödö, me tenga moroi ba niha gulidanö ia, li ni be'e Zo'aya ba niha ni'omasi'öNia. Si to'ölönia, solau li si bohou ba so khönia wangi'ila ma hulö za ma'ele'ö, irege moguna sibai ia ba gotalua niha keriso, ba wangombakha hadia zedöna alua ia da'a ba he göi salua ba zi soföna silö alua na.




#Article 74: Mado (189 words)


Mado nifake Ndraono Niha.

Amazihönö

Baeha, Baene, Baewa, Bago, Bagolö, Balazi, Bali, Baru, Bate'e, Baŵaloŵalangi, Baŵameneŵi, Baŵaulu, Bawö, Bazikho, Boha, Bohalima, Böröhili, Börömezaya, Böwo, Bu'ulölö, Buaya, Bulu'aro, Bunaŵölö

Daeli, Dachi/Dakhi, Daföna'ö, Dafulu, Dandrosa, Dao, Daru, Dauwö, Daŵölö, Daya, Delau/Telaumbanua, Delötö, Dilalö, Dohare, Dohöna, Dohude, Dohulu/Duhulu, Dolea, Döwa, Duha, Duru, Duwulani

Fakho, Famaugu, Fanaetu, Farökha, Fau, Fawura, Finowa'a, Fondrahi

Gafore, Gaho, Gamazu, Gamainö, Gamarö, Gamöfö, Ganumba, Garamba, Gari, Gaurifa, Ge'e, Gea, Gehomo, Giawa, Göri, Gowa, Gowi, Goŵasa, Gulö

Halawa, Halu, Harefa, Haria, Harimao, Harita, Hawa, Hawa, Hendri, Hia, Hinare, Hondrö, Hulu, Humendru, Hura

La'ia, Lafau, Lahagu, Lahu, Lalu, Laoli, Laoŵö, Larosa, Lase, Lature, Lauwö, Laŵölö, Lazira, Limbu, Lowalani, Lö'i, Lömbu, Luaha, Luahamboŵo, Luo

Maduŵu, Manaö, Manaraja, Mangiwadanö, Maru'ao, Marundruri, Ma'uwu, Mazulai, Mendröfa, Meziwa, Mola, Möhö

Nadoya, Nahönö, Nakhe, Namölö, Nanehe, Naya, Nazara, Na'uru, Ndraha, Nduru, Nehe, Nene

Sabuanafulu, Sadumba, Sao'iagö, Saota, Sarahönö, Sarumaha, Siawa, Siba'a, Sifalaete, Sihura, Siyawa, Si'owasa, Sisobaene, Siwa'ahe, Solokhoi

Tabalihili, Taföna'ö, Telaumbanua

Waha, Wahuwusa, Ŵakho, Wandru, Waö, Ŵaoma, Ŵarai, Warökha, Ŵarasi, Ŵaruwu, Ŵate, Ŵaya, Ŵa'u

Yawazihönö

Zabölö'ani, Zagö, Zagötö, Zai, Zalukhu, Zamili, Zamönö, Zandroto, Zebua, Zega, Zendratö, Ziawa, Zidömi, Zihönö, Zikhamö, Ziliŵu, Zimali, Zina, Ziraluo, Zolobö, Zörömi




#Article 75: Magiao (150 words)


Magiao, sambua gurifö so'afi, wofo sino tehöngö ba zi sagörö ulidanö. Hana wa tehöngö?, me no sa'ae ato zo faduhu'ö wa magiao andre, fofo sibaga-baga, sisökhi li, salio sibai i faogö ia ba ni fadumaisi khönia (i go'ö wehede nirongo nia).  Börö wa'asökhi li nia ba he bu nia, tebai ni taha wa no ato zangalui fofo andre ba ndru'u ba gatua ba lahalö ba gazuni. Meno ato zanga'i ya'ia ba lö oya tö ba maifutö tola taya wofo andre ba danö niha. Simane sino lasura ba gu'ö museum me 2017 wa arakhagö taya, ba lö sa'ae tarongo li nia.

Simanö göi ni sura ba gu'ö ba suaranusantara.com me 10 mbawa si 11 döfi si 2017 ni raka Dohu Lase, no owulo moroi ba ndraono sekola, ba famareta so urusi dinas lingkungan hidup, ba ira satua mbanua ba tanö bö'ö ba wamatunö hewisa lua-lua khöda Beo Nias andre ma Magiao.




#Article 76: Malu (277 words)


Eluaha malu ba Li Niha ya'ia da'ö mangalui utu ndru'u, malu ba gatua tola sebolo ba tola göi ahatö sibai. So gutu ndru'u tenga ba gatua sebolo, simane laosi, nago. Sökha, böhö, ba gatua sebolo irege erege dödö niha wealu bada'ö.

Niha si malu, si'oföna sibai, niha sibarani manörö atua, du'u ba sangila lögu danö. Ba we'amöi malu, labörö sibai, owulo hawa'ato zimöi mealu, ba mangandrö zatua khöra, ena'ö la söndra gahulua utu ndru'u simane : laosi, nago, sökha, bogo, böhö, ba tanö bö'ö. Hiza bawe'amöi malu, oya sibai gamonita, tebai manötöi sabe'e ma tebai falele. Amonita da'a la be'e ba dödöra ya'ira simöi malu. Aefa mangandrö, ba dozi zimöi malu, la'ohe doho zamösana, belewa siso saembu ba löwi-löwi, ba asu mato hauga rozi sitobali awö solohi utu ndru'u. Nano aefa mangandrö, bafakake no oi so ba danga, ba la tatugöi hezo labörötaigi wofanö, ba faoma lafatunö dania hezo wetaro orudu zui ira.

Meföna me abölö nasa gatua, ambö ato nasa niha ba danö niha, utu ndru'u oya sibai, ba lö marase niha we'amöi malu, ha mato sabata, ba no tola lasöndra gahuluara. Ia da'a ba no oi teboka mbolo mbenua, irege löhadöi sa'ae utu ndru'u. Niha moroi ba danö niha, sino to'ölö malu ma mangalui sökha ba gatua, lakaokö we'amöi ba zitambai nasi fetaro ba danö Ase, ba wangalui sökha me tenga ha ba wangalui diwo simane nifalua ndra satuada meföna, iada'a fealu no hulö sambua lala halöŵö ia, me ahuluara so niha sowöli niharagoi saklilo hauga ribu rufia. Aboto ba dödö niha fefu wa ono niha no niha sonekhe sibai ba wealu, me no sambua ni tohugö simane nifalua ndra satua meföna ba danö niha. 




#Article 77: Manari (187 words)


 

Manari, fanari, wanari ba wanötöi gamaudu yöu, ba li Indonesia latötöi ia Menari ba danö niha fanari andre ba nosambua fondröni dödö niha samena morugi tanö niha ba wa'asökhi hewisa wamageha boto sifao sinunö, hugö-hugö ba wa'asökhi ba wamaigi-maigi. Bada'a tou ba so döi töi wanari siso ba danö niha. 

Manari, fanari, wanari Maena, ba danö niha famalua fanari tenga ero nahia. Simane maena, tefalua ia ba walöŵa. Lala wamalua ya'ia so zanötöi / sanutunö maena, ba so nono maena, ma niha si famaena. Maena andre no göi la osisi'ö ma la'alui hewisa si'ai mege mbörönia (ba li Indonesia : diteliti) ya'ira siso ba naha wamahaö. Töi (syair) maena, la tandrösaigö ba lala waö-waö zi dombua ngambatö samalua falöŵa. Fefu nifaehagö oi amaedola (pantun).

Fanari Fatele, no sa'ae la'ila niha ba zi sagörö uli danö. Fatele ma latötöi ba li Indonesia : Tari Perang. Fanari Fatele, asese lafalua ba naha gangowuloa sebua simane fisita Ya'ahowu ba angowuloa segebua tanö bö'ö solohe töi danö niha. Fatele, tandra wahasara dödö ba wangombakha ba niha sato hewisa lakhömi wahasara dödö ba wolaŵa udu. Ba wamalua fatelesa ba la'ohe doho, baluse. 




#Article 78: Manaro duria (523 words)


Manaro duria, no sambua fa'akhari-khari dödö dozi niha siso ba danö niha nano ofeta baŵa ndruria. Sanaro duria tenga ha asala manö itarogö ndruriania, hiza sanaro duria, itarogö niha simöi ba wangalui duria ba ndruria nitarogönia. Halöŵönia, ba wohahagö da'ö ena'ö fefu ndruria satoru, lö lahalö niha. Ba wanaro duria, sifalali-lali, sito'ölönia fagati ba zihulö wongi. Sanaro ba zibongi, ba i'ohe miyomo fefu ndruria satoru ba zisara wongi, amena sitohare izago ofeta tohare dania zino molohe satoru. 

Fatua lö irugi inötö ibörögö atoru ndruria, ba sokhö kabu ma sokhö duria sowua, ba ihenagö ibala mbörö ndruria ba i faigi naha nose sifagöna ba dödönia faoma sahatö ba mbörö ndruria. Ose, sito'ölönia tenga saro sibai, ba tenga göi ha asala so, eluahania, ose andre, lahaogö sitobali naha ba wa'aukhu ba fa'abasö. So nose silö mamake dasa, ba so nose nihaogö nifodasa. Sagö nia, so mbulu zaku, ba so zamake ba wa'alio, ya'ia da'ö bulu dugala. 

Ose wanaro duria, nifaigi ya'ia da'ö fetaronia, la faigi hezo so gamaudu oya mbua ndruria andrö, börö na ahatö sibai tou ba mbörönia, tola dania mosikho, göna ndruria ba zanarogö ya'ia. Andrö ba wangahaogö ose, la'aröukö ma'ifu moroi ba mbörö sigöna bua ndruria na atoru. 

Sito'ölönia ba wanaru'ö ose ba mbörö ndruria, ba lafaigi geu burune. Burune, baga sibai döla-döla nose, me daha-daha nia, no baga ba wanema'ö buatö naha zagö. Burune sambua geu saba'e, bua nia somasi sibai la'a fofo la'oro. Baera geu mburune, sasese lafake döla-döla nose ya'ia da'ö manawa. Eu da'a, eu fondrege zabe'e, niha danö niha göi labali'ö ia haya, me itaha ngafulu fakhe lö obou.

Iada'a ba no sa'ae tedou wangi'ila niha. Ato zangahaogö ose silö omasi farumba, ihenagö manö i'ohe khönia töröpala (terpal) irege lö marase ia wa'aböla na moteu. Na lö hadöi töröpala ba sito'olö lahalö mbulu dugala, bulu zaku simöi taha-taha nangi, teu ba sino. So zanga'i lewuö ta'uli, lasila ba lafalögu lafarigaŵa irege aro lö itörö teu.  

Duria sino atoru ba sino la'ohe ba nose, lafataŵi dombua. Famataŵi ya'ia lafake ladari, nileu ba galitö ena'ö aro, na oya atö amena lahalö mbelea ba lafa'anö ndruria sini lafataŵi. Na ambö baga wamataŵi ya'ia ba tola ahele aefa ia moroi ba huge-huge ndruria andrö, Ira niha ba danö niha, no to'ölö sibai ira ba wamataŵi duria. 

Baragale andre, sambua fa'omuso dödö ba zanarogö duria, me ba zisarawongi na inötö baragale ndruria, lö ahori i'ohe ndruria sanaro. Baragale, fa'atoru ndruria si hasamuza. Baragale sito'ölö nia, nilau nangi, ba ma siheu. Baragale, tola göi tenga ha sasoso, tola manö ha sombuyu toyo fao ba wa'atoru.

Niha sanaro duria, sito'ölönia mu'ao-mu'ao ba mbörö ndruria. Ero atoru sabua ndruria, ba niha fa tibo, mu'ao ba itötöi , TIBO. Eluaha nia, fatibo, fazibo, fazaumba, ba tanö bö'önia, sindruhunia lö eluaha ba hiza no sambua fa'arami ba mbörö ndruria ba zanaro ya'ia. 

Ba zanarogo duria, sitebai löhadöi ya'ia da'ö, sete faoma solo. Na solo, so dombua guna nia, si'oföna ba wame'e haga, sidua ba wamareso hezo i'otarai angi ba wo ago hua ndruria satoru.

Ba wetaro Gunungsitoli ba Kabupaten Nias, no tefasindro tugu ma gowe ndruria. Ba no baga sibai sitobali fondröni dödö niha simöi ba danö niha.




#Article 79: Manunö (585 words)


 

Manunö, sinunö, sanunö, sanuno, ya'ia sa'ae niha sangila moanunöisi note ma lala wa'alawa ba fa'adogodogo sambua lala li. Niha danö niha, fao ba ngolifa niha sangila manunö. No ato zino fao ba ngawalö watandrisa ba wanunö. Manunö, tenga ha asala la anunöisi ia, sibagania ba fao khönia wakake so faogö lala li simane gita, tamburu ni bözi, surune, ba tanö bö'önia.

Ba wanura fehede manunö, sinunö (lagu), sanuno (pemuji) faoma sanunö (penyanyi) ha sitobali fehede sifakhai ba wanunö/manunö. Ba wa'alio tola lasura göi ngawua wehede da'e sambua lala wanura, ya'ia da'ö fehede sinunö, sanuno ba fehede sanunö.

Sinunö ni'anunöisi sanunö. Ba zisagörö tanö niha, sinunö no sa'ae tobali sambua famosumange lowalangi, sinunö ba gangowuloa ba gosali. So mbuku zinunö sitobali ngawua zinunö ni'anunöisi na inötö ba ngaluo hari migu. So göi zinunö ni'anunöisi ba zekola wanunö ni'ohe ma ni'anunöisi ba gosali ni'olohesi ndra amada ma ira inada, he göi iraono ma ira sibohou ebua ba wofaduhu'ö ba mbanua niha keriso hewisa wa'omasi lowalangi nifa'emara ba ngawua wehede ba döi zinunö.

Baero zinunö niha danö niha ni oguna'ö ba gosali, ba danö niha göi so zinunö nifotöi lailö. Lailö sito'ölö nia ni'anunöisi ba wa'alio, tenga sino ara so zinunö da'ö. Sito'ölönia lailö ni anunöisi zi samösa niha, ngarö-ngarö dödö ni faema ba zamondrongo. Itaria si falailö ba i tandrösaigö lailönia khö nangi, khö gutu ndru'u simane fofo, ba tanö bö'ö nia. 

Niha danö niha no ato sa'ae zonekhe manunö. Ba sanunö si so ba danö niha, so zi samösa-mösa, ba no göi so zangahaogö töra moroi ba zisamösa niha. Sino ta'ila sofeta ba tivi, so zotöi FZ sino la'ila sa'ae niha sato hewisa wa'asökhi li nia na manunö ia. No oya tivi zo gaoni ya'ia ba wanofu, hewisa sibai waö-waö wa tola ofeta la'ila ia niha. 

Fatua lö si tehöngö dalifusöda FZ, so niha danö niha sino toröi ba danö siyefo, oroma ba tivi sotöi PL ba no sa'ae la'ila niha hewisa wa'asökhi li nia. 

Na siso ba danö niha, no sa'ae ato ni'ila da hewisa ndra amada ba talifusöda so kara sinunö ba li niha, ba sambua fa akayo niha khöda da'ö fefu. Sinunö ma siso lala note, so nifotöi göi maena, sasese ni anunöisi na so zangowalu.  

Simane sino ta baso moroi yawa ba ta'ila wa so zi to'ölö lalau ya'ira ono niha. Falailö. Na memböröta lailö, falailö, ni'anunöisi sitobali fangarö-ngaröu ba dödö ma hulö ngenu-ngenu. Ba meno sa'ae monönö wangi'ila ba lailö nomöi sitobali folohe ma fangambokha zi sambua angolifa. Lalilö ma sinunö no tobali fakake ba wama'ema hadia zinangea nifatunö ba niha sato. Ira niha danö niha siso ba danö wangarato, ato zino mangodödö ba wangahaogö sambua angowuloa zekola wanunö ba no oya zino manga'i bagia ba wo fanöi lala halöwö ba gangowuloa da'ö. No asese lalau watandrisa ba wanunö. Töi gangowuloa da'ö ya'ia OWO VOICE NIAS(OVN) sino asese molohe töi danö niha föna niha sato. Hiza, tenga ha ya'ira, oya nasa gangowuloa zanunö tanö bö'ö, arakhagö dozi osali, ba so gangowuloa zekola wanunö. 

Ba zinunö ba danö niha, na sinunö solohe töi danö niha ma sinunö sanandrösa ba hulo danö niha , ya'ia zangoguna'ö fakake simane : faritia, aramba (göndra), surune, doli-doli, laegi, torofe, ba tanö bö'ö nia. Oi fakake da'a ni oguna'ö ba wo anunöisi sinunö li niha. Meno sa'ae oya wangi'ila, ba no todege ba wangoguna'ö fakake ni'oguna'ö. No sa'ae so simane gita, fiano, ba simane kibo sa'ae no sambua fa'arami ba danö niha ia'da'a, ero so gangowuloa ba kibo lö zilö la kaoni ba wo ramekö angowuloa andrö.




#Article 80: Manusuli (236 words)


Ba danö niha, wa'oya lala halöŵö nifalua niha ba wangalui soguna. Simane ba wangalui diwo. Sitoröi ba mbanua siso idanö, no sambua naha ba wangalui diwo. Hiza, diwo ni'alui soguna ba zisakali femanga. No sa'ae la'ila niha nifotöi manusulö. Na manusuli, ba lafaigi nidanö silö abakha sibai, ni alui na manusuli, ya'ia da'ö uro, hambae, ba naso mbaeŵa ba lahalö. 

Lö diwo banomo? Harimbale ara nasa ba wowöli i’a budu, adulo, ma nagole mbawi? Ba danö niha, no niha sonekhe-nekhe ba wangalui tanömö gö. Ihalö zi'ölinia ba naso khönia dufa ba iohe dufa faoma bola-bola naha gahulua dania. Ba wanusuli, lö mamake fakake sabua, lafake manö danga sino ibe'e so'aya. Silötola'ö so, fa'abarani, ba wosusuli arö gara, faoma tögi ziso ba nidanö. Börö, sala-sala göi ba tenga baewa nisöndara, so gulö. 

Ba danö niha dozi idanö tola naha wanusuli, asala idanö nia lö abakha sibai, ba natola ba zoya kara maifu. Manusuli ha tanga zoguna ba wondrau i’a ba ba wangakali uro saminini’ö ya’ira barö gara. Na awena labörögö wanusuli, na lö irai manusuli’ö götö da’a, ba henagö wa’ebolo dödö. Tenga halöwö saoha wanusuli, moguna wamamaha, fa’asese wolau ya’ia, fanaha tödö, fanörö fa’akao ba fa’anau gölö. Lö aröu ira niha sifagai, sanusuli tola ahulu oya ma ahulu ebua, tola ahulu ide’ide, tola manö löhadöi ahulua. Ösi nidanö, so guro, hambae, elefu, bakhu, baeŵa, laedo ba so göi guro sebua, sasese laŵa'ö otou, ba side-idenia laŵa'ö kewu-kewu. 




#Article 81: Matiana (163 words)


 

Ba wamondrongo fehede matiana, motetaru mbörö mbu niha, malaŵa'ö ia, mohokha bu. Na latötöi ba li Indonesia lamane : kuntilanak. Matiana, fefu niha siso ba danö niha ba heso ba danö misiyefo, asala niha si'onarai danö niha, böi sofu khöra matiana, lafatunö khöu hewisa ia nifotöi matiana. Matiana lö ya'ia ba zima'ökhö, nahania zibongi. Matiana, simane nifatunö-tunö ndra satua meföna, wa matiana andre ya'ia sitenga awö ma lawa'ö bekhu ndra alawe simate ba wo'ono. Ba hulö zindruhu meno lafati ia niha, Na mofanö niha ba zibongi ba na terongo atö li wofo lamuhu, ba sito'ölönia fao ira ndra matiana. Matiana ahatö ia ba mbombo, me lawa'ö ira amada meföna wa matiana bazibongi mangalui uro, irege na latörö niha nidanö ba oya sibai lele guro, lele hambae, ni farisayoi ndra niha ba danö niha wano i'a matiana. Ba no so ba wangera-ngera ba danö niha wa na tohare lamuhu ba sifao khönia ya'ia matiana, ba matiana da'ö lumö-lumö (arwah) ndra alawe simate ba wo'ono.




#Article 82: Me Föna Me Ide'idedo (187 words)


Me Föna Me Ide'idedo sambua zinunö nifa'oli ndra Band Simaenaria moroi ba Lahewa ba ndröfi 1972. No ifa'anö zinunö andre ba Internet talifusöda Klaus Sturm irege tola tafondrondrongo ia yaŵa ba YouTube. Höndrögö ba  wamondrondrongo ya'ia.

Mö luo da'ö mohalöŵö Klaus ba wamazaewe Taroma Li ba danö Lahewa me ifazökhi Band Simaenaria (1972-1976) faoma ira talifusö moroi ba Danö Niha:

Sinunö andrö no tehöngö sibai ba zi sagörö Tanö Niha irege lawalinga niha sinunö andrö no ni'a'azökhi Nono Niha. Me i'ali zinunö andre Martin Zebua ba Li Niha, lö aröu fabö'ö nösinia moroi ba Cotton Fiels nisura Huddie Ledbetter. Börö da'ö tola taŵa'ö sinunö andre no ni'ali tenga nifasao.

Höndrögö ba  wamaigi foto ndra Band Simaenaria na manunö ira.

Me föna, mö ide’idedoIlu’ido inaguItörö tödögu ninaguMe möiga sa ba nowimaAröu danö ma fasuiItörö tödögu ninagu

ref:Si yaŵa ba hili salaŵaSo nosema si numanaItörö tödögu ninaguUfaigi ufakhölödoU’ila nasi ba zaröuItörö tödögu ninagu

Nitöngöni: Boto zinunö andrö no tehalö moroi ba , ba hiza so ma'ifu zi fabö'ö lala li (Aröu danö ma fasui tenga Matörö danö wa aröu) börö me da'ö nirongoda bakha ba zinunö moroi ba YouTube.




#Article 83: Mewo (157 words)


Mewo, sambua halöŵö niha danö sohalöwö ba laza ba wozago moroi ba wofo nitötöi siliŵi sedöna manga bua wakhe. Ba danö niha oya sibai zedöna sitola lasura niha, sitobali umbu duria, ba hiza no mo amböta, lö dozi niha oi mangi'ila manura sambua zura. Fe wo tefalua ia, nano ibörötaigö möi yaŵa lai wakhe, ba hiza sokhö laza, lahaogö zihulö niha-niha, la taru'ö ba gowoto laza, so zame'e kale-kale susu ba labe'e bakha khönia nono gara. La böbö faoma sinali sifakhai ofeta ba nose. Me mböröta sinali nifake ya'ia da'ö houra, aro sibai ba lafakhai misa ba niha-niha nifasindro ba gowoto laza, irege na ladöni zinali da'ö ba morete nono gara bakha ba kale-kale ma bele-bele, börö me moruru, ba siliŵi moloi. Na iada'a ba no oya wa'atedou lala wanaboi siliŵi sino la ila ira so halöŵö ba laza simane, lafasa wuka, irege siliŵi sohuno fohombonia, tola ha sakali wa'ate'u'u ra ba wuka ba no sambua fama'alara. 




#Article 84: Mogai gitö (430 words)


 

Mogai gitö, tola lawaö göi sangai gitö, sogai gitö. Ba danö niha fangai gitö andre ba no sambua lala halöwö ba zi dozi songambatö. Gitö andrö ba tekhai ia moroi ba döla hafea. Fa'aso hafea andrö so nitanö ba so göi zauri samösa mbolo zinanö. Lala wa'auri hafea andre, ibörögö moroi ba mbua nihayaigö, ba nano ebua maifu ba amena (awena) latanö ia ba mbolo zinanö si no muhonogöi. Ba ginötö iada'a, hafea andrö ba no tobali tuho wangalui niha ba mbanua si so ba danö niha hewa'ae so nasa lala wangalui tanö bö'ö, simane: famoto kara, fana'u gawu, fagai ba nasi, fatuka, ba tanö bö'ö nia. Niha si so bolo kabu hafea ba fogai gitö andrö tola möi lala wangalui soguna ia, iza'i lö-tola-lö'ö aliolio ma fagohi-dödö ena'ö awai ia fatua tara luo. Hana wa simanö? Börönia gitö sibohou ma gitö si lö sibaku ba tebai göna idanö. Da'ö göi mbörö wa tebai lakhai gitö ba ginötö deu.  

Gitö sino lakhai, lakufu, ba aefa da'ö labakukö ba naha sino lahönagö. Nano oköli ba tola sa’ae lafamawa. So dombua lala nitörö ba wamawa gitö andrö, ya’iada’ö: (1). I’ohe (i’onoro) samosa gitönia sokhö ba wamawa ba harimbale. Ifamawa ba niha gofu ha niha manö somasi mowöli na no hasara dödöra wa’ebua mböli. Famawa simane da’a asese alua ba niha sitoröi ba mbanua si lö irugi moto. (2) Na no irugi moto mbanua zokhö gitö ba sasese alua ya’ia da’ö sowöli gitö i’ondrasi nomo zokhö. Föna nomo zokhö latimba wa’abua, ba molo’ö fa’abua gitö ibai mböli sowöli khö zokhö molo’ö fahasara dödöra wa’ebua mböli ero’ero sakilo gitö. Sowöli gitö andrö lafotöi ia toke gitö.

Irugi mane ma’ökhö andre ba böli gitö lö so’ahonoa. Sasese alua misa ba harimbale ba dalimanö ha’uga niŵa’ö zowöli. Hadia mbörö? Börö me ya'ira andrö ba ha sowöli ba gotalua. Laŵa'ö ba li Indonesia, ya'ira andröba pembeli pengumpul. Gitö ni’ölira andrö ba lafatohu wamawa misiefo ba danö Sumatera si so fabiri, börö melö nasa fabiri zangahaogö gitö andrö ba danö Niha. Tatu manö lahaogö si’ai wangerai fefu zoguna ena’ö mohare ira göi. Töratöra zalua ba ndröfi da’a ba we'aso waba dungö corona. Boli gitö tenga ha lö fo’ahonoa, salua me ibörögö waba dungö corona ba ndröfi 2020 andre aekhu tou mböli gitö moroi ba Rp 7.000/kg tobali Rp 4.000/kg - Rp 5.000/kg. Fa’alua da’a ba niha mbanua sanötöna fa’aurira ba wogai gitö, ba tola teŵa’ö abula dödö sebua. Teŵa’ö da’ö börö me nisöndrara ero ma’ökhö ba wogai gitö te'ai tobali danedane ba wanga’asogö fefu zoguna khöra. Abua si’ai khöra wangetu’ö hadia latohugö manö wogai gitö ma halöŵö tanöbö'ö.




#Article 85: Molau bawi (140 words)


 

Molau bawi, folau bawi, sambua halöŵöa ba gangolifa hada nono niha ba danö niha. Nisura bada'a, ha sambua bagia moroi ba zoya sibai lala halöŵö nifalua ba hada ba wanga'i niha ma ba wame'e niha. Bositö hada da'a no tebai mulalöi ia, me no tobali lohe-lohe saro ba wondrorogö fefu zitobali hada nono niha, ena'ö lö taya, ba tola möi famaha'ö ba ndraono sibohou ebua. Ba mbosi-bosi hada, na sanga'i niha atö, ya'ia da'ö ono matua ifaigi nono alawe, ba bosi hada no oya sibai, irugi sara ngaluo tö lö aluo walöŵa, bada'ö tefalua lala halöŵö nifotöi molau bawi. Ba wolau bawi ma lamane, molau bawi, ni'ohe ya'ia da'ö, bawi sino la'etu'ö ma sino hasara dödö ni'oguna'ö ba walöŵa mahemolunia. Tenga hada'ö, baero mbawi ni'ohera, ba la'ohe zitoröi garate (böwö sitoröi) faoma böra sino latatugöi. Hiza bawi ni'ohe dua nga'eu.




#Article 86: Molaza (416 words)


 

Laza, ya'ia da'ö sambua naha wananö fakhe sitobali fangorifi niha. Molaza, halöŵö niha sombokai sambua naha wananö fakhe nifotöi laza. Ba danö niha, laza no tobali sambua moroi ba zoya, lala halöŵö nono mbanua ba wanohugö fa'auri. Laza, ni bokai ba ndraso, ma siso ba zifadaya-daya, sangele idanö. Na fakhe nitanö ba hili, laŵa'ö ia, sonowi. 

Amada bupati Nias, i kafaloini wananö fakhe ba laza siso ba Hilina'a Tafu'ö fetaro kecamatan Idanögawo. Folaza andre, no tola möi fa'abataha ma'ifu ba wanörö fa'atosasa. Tatu manö ni farou dödö nono mbanua ena'ö labe'e dödöra ba wolaza andre. Ba hiza ba mbanua Hilina'a ba fa'atohare namada bupati, no monönö wame'e fa'aterou dödö. Folaza, na la'odödögö ba möi fangalui sebua.  

Folaza ba danö niha, no fagölö ira ba mbanua tanö bö'ö misa, ha ya'ia no fabö'ö-bö'ö lala wanötöi lala halöŵönia. Waö-waö wolaza andre, i'otarai ba zi'oföna sibai ya'ia da'ö : 

Mombala ba laza, mangohori du'u, mo lowi du'u sambua-sambua owoto. Nano aefa labala, ba la baloi mato ha'uga hari ha oköli ia, ba na ilau teu atö ba du'u nia la'ohe ba ngai gowoto. Ba ginötö wombala no la börötaigö, tanömö wakhe, no lahayaigö töinia dania ya'ia da'ö famasua, ba zisambua naha, ena'ö fagamö-gamö ginötö nano tola nitanö dania wakhe andre. 

Aefa mombala, ba iada'a tola tebörögö wamaku. Famaku, lahori bakha ndru'u ba la börötaigö lafaku sambua-sambua owoto. Nano awai fefu wamaku, ba sito'ölönia samaku ira matua, ba moroi furi bazino awai lafaku, so ndra ina-ina no labörötaigö wamoboto, Famoboto andre, sambua halöŵö ba wo fagölösi tanö sino ibabali'ö ma sinörö mbawa waku.

No awai lafaku, laboboto, ba famasua no göi ebua, tola nitanö, iada'a halöŵö mananö. Ba wananö, famasua sino la gölu-gölu, ba latanö ira sohalöŵö ba laza. La aturai gotalua ero sara wakhe, irege irugi afönu zi hauga owoto zino labokai andrö.

Meno awai wananö ba lösa'ae sitoröi, ba iada'a solaza, la börötaigö, lafaigi nidanö sangele, ba la owi gowoto gasa-gasa wombaloi fangeheta du'u. Halöŵö wangeheta du'u nano ebua sa'ae wakhe, no ibörögö molai. Ba hiza fefu bakha ba zisambua-sambua owoto laheta ndru'u. Ba aefa da'ö la'osamuzaigö wame'e pupu. 

Fakhe sino latanö, no sa'ae ibörötaigö molai, ba iada'a lazagö ba wofo, siliŵi. Laza sino latanö fakhe, lazago, ero ma'ökhö. Mewo, ba wanaboi siliŵi.

Nibaloi dozi solaza ya'ia da'ö mamasi. Ba wamasi, ba no gonikö, ba labagi lala halöŵö, so zamasi, sozamöbörö, so zamolangi (laheta gadaya), ba so zo'okhoi'ö. Nano, awa'i la'okhoi'ö ba ulitö (gabah) tola la fagili'ö ba gilinga wakhe tobali böra, ma latutu ba lösu, tobali böra. 




#Article 87: Molöwö (471 words)


Ba Danö Niha no sambua soi siso gaekhula hulo Sumatera, sino tehöngö wa abe'e huku hada sino larorogö ira ono mbanuania. Huku hada andre, lamane ba gamaedola ba da'ö : Hönö mböwö no awai, hönö mböwö no tosai eluahania wa'oya hada nifalua ba wa'auri sero ma'ökhö dozi niha siso Danö Niha. Ba wongambatö ba no lafazaumba wangombakha hadia manö zilö tola lö'ö lafalua dozi sifakhai ma samalua fongambatö. Bosi lala nitörö tenga somasi dödö wamalua ya'ia no oi so goi-goi sifaoma la'ila dozi sifakhai ba wabanuasa. Hiza dozi ono niha he siso ba danö wangarato ba yamendrua sa'ae zitoroi ba Danö Niha, no labe'e ba mbörö dödöra fefu goi-goi da'ö. Simane folöwö ma halöŵöa sanandrösa fe'amöi ba zitenga bö'ö. Molöŵö ya'ia da'ö fasumangeta ba zitenga bö'ö, hewisa lala wamalua ya'ia, tola te'ila ba da'a tou :

Molöwö, no ondröita ndra satua ba ndraono sibohou ebua ma'ökhö, ba wamakhai fa'ahatö ba khö zifatalifusö. Ono mbene'ö, namöi ira ba nomo ndra sibayania ba tenga simöi manörö sito'ölö, la'ohe mbua dangara, simane löwö-löwö sino la aturai bakha nösi nia, ba wanga'i howu-howu moroi khö zibaya ba sitobali fasumangeta khö ngöfi ma lohe-lohe wa'aurira ira ono mbene'ö. 

Löwö-löwö ni'ohe khö ndra sitenga bö'ö ya'ia da'ö, so wakhe, so mbawi sino asoso ba sito'ölönia so nawö simane fangaukhu ba wa'okafu, la'ohe berendri ma tanö bö'önia sifagölö, ba la faehagö, wa tani wa'atohare, ba wangandrö howu-howu zibaya. Da'a lafalua simane fongambatö sino ara lönasa manuge khöra niha. Ba hiza la tema'ö sifao fa'omuso dödö ira sibaya. Fefu ni'ohe ba wolöwö no sambua fasumangeta

Meno awai latema'ö löwö-löwö ni'ohe nono mbene'ö, ba no aefa fefu wahuhuosa, no aefa lalau manga afo sino la'ohe sifao ba löwö-löwö ni'ohera, ba ia da'a, sibayara lafaigi nono mbawi si'öna-öna ba lataba diwora, ba omuso dödöra, lalau manga ma'afefu. Aefa da'ö ba amena ofeta ba wurugö wa'owulora ya'ia ba wamalua fanefe idanö ba wame'e howu-howu khö nono mbene'ö, la be'e nidanö ba wiga sabu, ba la be'e wirö (naso) ba amena ono mbene'ö ibe'e mato ma'ifu garate sekhe-sekhe wanefe idanö, ena'ö mosöfu howu-howu moroi khö zibaya. Möi föna ndra ono mbene'ö ba ibörögö sibaya lala halöŵö, ösinia ya sanöndra fatolosa Zo'aya nono mbene'öra andre, ya okafu-kafu hulö gumbu nidanö. Meno awai fefu, halöŵö wamahowu'ö ba awai sa'ae halöŵö, ba lahalö manu, bawi labe'e khö nono mbene'öra sitobali famatunö ba zatua baomo ba nirugira dania.

Meno mangawuli ira, ba owulo ira ba nomo, lafahulö ira ösi nomo, ba wamahulö hadia nösi ni'odörara ba la'ombakha'ö khö zatua, hadia manö masi-masi moroi khö zibaya. Lasao'ö khö zatua, ba labörögö wo föfögö ba wame'e ni'odöra ba zifaola omo, sisara ewali ba wangombakha wa no mangawuli ndraono moroi molöwö ba khöra sibaya. Masi-masi zibaya simane manu, ma ono mbawi, lö sa'ae labagi da'ö ba zifaola omo, ha sasoso zitobali fegero. No tefalua hada nono niha da'a iroi meföna.




#Article 88: Nagole (233 words)


Geluaha nagole no fabö'ö-bö'ö, tola eluahania nagole mboto simane si tola tafera'ö ba mbörö danga ma zui ba waha ba tola göi eluahania nagole si tola tobali ndriwo.

Edöna musura da'a.

So dombua ngawalö nagole si tobali ndriwo: nagole safusi ba nagole soyo. Oi fabö'ö zu'a-su'a dawö ba nagole safusi ba soyo ba fabö'ö göi lala wondrino ya'ia. Nagole manu ba mbebe no nagole safusi ba nagole mbawi faoma göröbao no nagole soyo. Faigi tabela andre si tou ba wangila zu'a-su'a ha wa'oya protein ba tawö ba zi ero nagole:  

Moguna wangönöni zu'a-su'a protein ba dawö ba nagole andre, ena'ö tola ta'ila ta'öna'ö wemanga ya'ia. Duma-dumania na andrö manö zi tobali ndriwo ha nagole mbawi, ba ta'ila wa oya sibai dawö-tawö ba da'ö, ba ha ma'ifu protein. Börö da'ö na lö famalali gö ba tola mo'amböta mboto ba protein ba hiza sa talafu töra dawö.

Sindruhunia lö salania na oya mu'a dawö. Ba hiza monöi zu'a-su'a kolesterol ba mboto na mu'a tawö-tawö si so ba nagole si mane nagole mbawi andrö. Ba molo'ö ira sangi'ila itugu alaŵa zu'a-su'a kolesterol itugu tola te'asogö wökhö dödö (sakit jantung) ba ma zui kanker.

Fabö'ö ia nagole manu. Ba nagole manu no oya protein soguna ba ha ma'ifu dawö. Börö da'ö abölö moguna ba mboto na mu'a dua kali manu ba sakali nagole mbawi. Baso zura sanandrösa ba ndriwo ba wing'iila hadia guna wemanga nagole ba mboto.




#Article 89: Ndreŵa (109 words)


Sura andre sanandrösa ba ndreŵa ba dialek Nias Tengah. Faigi deŵa na omasi'ö öbaso zura andre ba dialek Nias Utara.

Ndreŵa ma zui deŵa (ba Nias Utara) no sambua wökhö guli sasese sibai tesöndra ba niha. No oroyo-royo la'a-la'ania ba taraso anaukhu-naukhu ma zui afökhö-fökhö na laculi ia.

Abölö oya tesöndra ndreŵa andre ba: 

So önö ngawalö ndreŵa molo'ö goroma'ötania:

Heŵa'ae lö dalu-dalu ndreŵa, ba hiza tola lö abölö tedou ia na ö'o'ö zi no tetutunö yaŵa. Na itugu afökhö ia ba tola möi ndrögö ö'öli dalu-dalu moroi ba apote, heŵa'e dalu-dalu andre lö ifadöhö ia. Na itugu töra wa'abölönia ba si lö tola lö'ö ae ö'ondrasi samösa doto.




#Article 90: Ndriwo (530 words)


Ndriwo no fehede ni'oguna'ö niha ba Danö Niha ba nagole si tobali faosatö gö na manga ira.

Me föna so tölu faosatö gö ba Danö Niha: gowi, ndriwo ba bulu-geu. Ba hiza i'otarai me tebörögö wananö fakhe ba ginötö wamareta presiden Soeharto itugu laröi wemanga gowi niha irege hatö fakhe mboto gö ni'ara. Börö da'ö faosatö gö no tobali: fakhe, ndriwo ba bulu-geu.

Ndriwo no fefu gö moroi ba nagole. Eluahania ndriwo andrö tola nagole manu, mbebe, mbawi, zökha, gi'a ba tanö bö'önia. Ba hiza lö asese manga mbebe, zökha, gi'a ba tanö bö'önia niha ba Danö Niha me föna. Börö da'ö na laŵaö ndriwo si lö tola lö'ö ba dödöra nagole manu ba nagole mbawi.

Ma'ökhö no oya gö tanö bö'ö si tobali ndriwo si tola la'öli ba zogale. Töra-töra niha si toröi ba zahatö ba ngai nasi ma zui sahatö ba fasa segebua si mane ba Gunungsitoli, Teluk Dalam ba ba mbanua tanö bö'ö. Heŵa'ae si manö, ato na sa niha ba Danö Niha samakhai ndriwo faoma nagole mbawi ba nagole manu na laŵaö, He sibaya, hadia so ndriwoda khöu?.

Moguna sibai ba mboto wemanga nagole, börö me tesöndra oya nifotöi protein, vitamin ba mineral bakha ba nagole. Duma-dumania moguna khö mboto nifotöi zat besi, sambua mineral si so ba nagole. Zat besi andre hulö moto sanörö-nöröi fefu ndroto-ndroto mbotoda ba wolohe nifotöi oksigen soguna sibai ba ndro. Börö da'ö niha so'amböta zat besi tola göna ia fökhö nifotöi anaemia: oi manö lö döla-döla, adogo-dogo hanu-hanu, mamözi-mözi dödö ba mo'amböta la'a-la'a guli.

Töra-töra ba ginötö me mangebua ndraono si mane ba ndröfia zikola SMP irugi SMA ma zui ba ginötö irugi mbaŵa ndra alawe (mangahori ndro) moguna sibai zat besi. Na lö lala wamönösi ya'ia faoma nagole ma zui fangali nagole si mane nitutunö sitou, moguna la'a onönöa zat besi nifotöi suplemen ba li Indonesia si tola la'öli ba fasa ma zui ba apoti.

Ba hiza moguna tetöngöni wa ena'ö tola tahalö suplemen si lö tola lö'ö tafahuhuosi khö doto, börö no ide'ide sibai zu'a-su'ania (8,7mg ero ma'ökhö na iramatua ma 8,7mg-14.8mg na ira alawe). Na töra wanga'ida suplemen zat besi, eluahania töra dosi (kelebihan dosis ba li Indonesia) ba tola so wökhö tanöbö'ö simane lö möi baero nösi dalu (sembelit ba li Indonesia), mofökhö, umuta ba fökhö dalu ma na'i fa'amate töra-töra ba ndraono.

Ba hiza fanofuda, ha wa'oya moguna mu'a nagole ena'ö obönö zat besi bakha ba mbotoda? Na molo'ö su'a-su'a nisura ba da'e ba moguna manga 50g nagole manu ba 70g nagole mbawi ero ma'ökhö. Eluahania na sakali samigu mu'a 250g - 500g nagole no tola obönö zoguna ba mboto.

Töra moroi ba da'ö lö sala, ba hiza itugu töra wemanga nagole itugu alio göi we'aso wökhö si mane nifotöi kanker, ya'ia da'ö na so nagole sanöi-nöi manö irege ebua bakha ba mbotoda (tumor ganas).

Tenga ha ba nagole tesöndra zat besi andrö. So göi zat besi bakha ba gö si mane nandröta, toru, höwa, ngawalö harita ba ngawalö mbulu-geu. Eluahania na so wamalali-lali ngawalö gö, itaria nagole ba itaria fangali nagole andre ba tola so wa'abönö zat besi soguna ba mboto irege lö göna fökhö anemia ma zui kanker niŵa'ö moroi yaŵa no mege.




#Article 91: Duru Danö (460 words)


 

Duru danö, ya'ia da'ö heu danö ma dögödögö danö (getaran bumi) salua ba dete danö börö memulizo yaŵa wa'abölö (energi) sebua si so bakha ba narö danö. Na fa'aluania abölö-bölö ba dalu nidanö, tola manö ifalua ndrulu sebua moroi ba nasi ilau ia ba dete danö sabe'e irege ifakiko gofu hadia ia zi so ba mbewe nasi. Dulu simanö no te'ila döinia nifotöi sunami.

Siheu ma dulu danö salua ba danö niha, tenga samena. Börö me ba gotalua so danö niha, no ifasui ia asi sebua. Me mböröta ba ndröfi si sara ngahönö a ŵalu ngaotu a öfa wulu a tölu, no irai alua ndrulu danö sabölö sibai, ba no ata zimate börö ndrulu danö andrö. 

Duru salua ba danö sabölö-bölö sibai sino irai alua ba Danö Niha me duawulu a ŵalu mbaöa si tölu döfi si dua ngahönö a lima, la tötöi ia tsunami. Meluo da'ö ba saribu töra zimate niha, ba 2391 niha zesokho. Tölu waŵa fatua lö alua ndruru danö da'ö, ba no alua ndrulu nasi sabölöbölö ba danö ba Aceh (gempa Aceh) ba ngaluo si dua wulu a önö mbaŵa si feledrua döfi si dua ngahönö a öfa. Bada'ö ato sibai zimate niha. 

Ba ndruru danö si no asese alua ba Danö Niha, oya sibai alua wa'atekiko ba ngawalö hadia ia simane fa'agaetu lala sebua, afatö zoroso, afatö ba aso'a geu, aruru danö, ba oya zadudu nomo niha mbanua, gödo-gödo wamareta, ba tanö bö'önia.

Ba ziheu salua andrö ba oi sifa'ohe tanga fefu niha, famareta, niha sohalöwö ba gangowuloa fa'omasi banawö (Yayasan) ba so göi moroi ba danö saröu ma moroi ba Luar Negeri. Tolo-tolo nibe'era, oya ngawalö, so zame'e soguna sa gakhökhö (soguna salio, simane Indomie, susu, ba tanö bö'önia). Ba meluo da'ö simane moroi ba Negara Australia, la fatenge ba danö niha ndra matiri, ba wanolo niha danö niha ba ngawalö wökhö sifago'ötö aefa ilau siheu. Ba simanö göi ndra niha sanolo tanö bö'ö. 

Sitebai ni'olifuaigö, baero da'ö, so göi dolo tolo moroi ba Badan Rehabilitasi dan Rekonstruksi (BRR) ba wangahaogö si tekiko ba danö niha, simane omo. Ba no lababaya halöwöra. Oya nomo sino mosindro irege ono mbanua ba danö niha, no tola so nahia si sökhi.

Fa'atohare ziheu tenga ni döna-döna niha danö niha. No sambua fa'alua moroi ba danö (alam). Hiza meno aefa zalua andrö ba oya sibai zimöi ba danö niha ba wame'e dolo tolo. Ba sambua sibai zino larasoi ira niha ba danö niha ba wa'atohare zanolo andrö, ya'ia sa'ae ba lala nitörö namöi ba danö niha. I'otarai me alua ziheu andrö ba no tola so göfa sihombo sitola möi ba danö niha, simane Merpati Air faoma Wings Air. Ba no sambua fa'atedou wa'asökhi zalua andrö, irege meluo da'ö ba wolohe dolo tolo moroi ba zanolo, lö daha taha.




#Article 92: Ogham (414 words)


 

Ogham (/ˈɒ ɡ əm/ ; Irlandia Modern [ˈOː(ə) mˠ] ; ngawua li ba Irlandia meföna (Bahasa Irlandia Kuno : ogam [Ɔɣamˠ]). Ogham andre ma hurufo siso ba Gowe ia na ba danö niha. Gowe andre siso hurufo nitoto ba gara, no sambua gohe-gohe ba wangalui hadia geluaha ziso ba da'ö ba hamega lasura ia, ba turia tanö bö'ö sitola möi sambua fangi'ila ba ginötö la'alui niha hadia geluahania. Ba danö niha oya gowe balö oya ziso hurufo. Nisöndra ba Irlandia da'a no maifu farikhökhötö, si fariŵa hulö ha nikhoi tenga simane hurufo sito'ölö. Ogham  sambua gangolifa hurufo meföna (abad pertengahan awal) ni'oguna'ö niha ba erofa meluo da'ö ba wobörötaigö wanura li Irlandia (siso ba gowe= prasasti) ortodoks, i'otarai döfi si öfa ngaotu (abad ke-4) ofeta döfi si önö ngaotu (abad ke-6 M), ba aefa da'ö latohugö bawanura ngawua li Irlandia Kuno ( skolastik ogham , abad ke-6 hingga ke-9). So ba zi öfa ngaotu (400) gowe andrö (prasasti ortodoks) siso ba Irlandia faoma tanö ba gaekhula Inggris ; so ösa göi tanö raya ba Munster. Sabölö oya mamake baero ba mbanua Irlandia ya'ia da'ö siso ba Pembrokeshire, Wales. 

Batu Ogham nisöndra ba kabu sotöi Fardel Farm fetaro Cornwood di Devon, ba la'irö'ö ba Museum British me döfi 1861.

Me föna  (abad pertengahan) me gamaudu isuwö mbanua Skotlandia ira soi Romaŵi, ba lö a'ozu me so wahasara dödö ba mbanua ba da'ö ba wolaŵa udu. Sambua soi side-ide ba da'ö sotöi Pict. Soi Pict da'a lö oya ni'ila niha, ba hiza onekhe sibai ira ba wogambaraini kara (batu) ba simanö göi la gambaraini ba döla (tulang). Ba wasuwöta nilau soi Romaŵi irugi Irlandia, ba hiza lömanö lasöndra wa'amöna. No'oya zino mamareso hurufo niha pict, balö sangila mofoeluaha. Börö wa'atedou wanura hurufo ba soi pict, no möi ba wamohi'a tödö ndra niha Irlandia ba wodou'ö fangi'ilara ba wanura, fao hurufo Ogham andrö.

Hurufo Ogham andre nisöndra ba Irlandia, na lafaigi moroi ba zaröu hulö na sada(sedang) mangerai niha, aefa da'ö ni'erainia lakabeni. 

Na ia da'a imane niha, lö ta'ila hadia manö nisura ra andrö. Ba hiza no oya zino la'ila niha ha börö wano lasöndra hurufo-hurufo simane da'ö. So nifotöi , ba da'ö tola so nisöndra niha. Simane duma-duma, so mena'ö gambara hörö, bada'ö tola la fo'eluaha niha lamane, te so zohörö-hörögö ya'ita. Ba idugu la'alui niha, ba no sitobali fangi'ila ba fa'atua-tua ba wamaigi ngawalö hadia ziso ba hurufo ma tandra, da'ö guna nia silö taraso hiza'i moguna. Ideografi no sa'ae mozawili misa ba zisagörö ulidanö. 




#Article 93: Onderlagh (357 words)


 

Onderlagh, fehede ba danö niha wo gambaraini lala samena lafa'anö kara. Ngawua wehede da'a moroi ba li Ulönda (Belanda), ba KBBI lö nasa musura ia, so sambua zino manura ba naha wuka tanö bö'ö, imane : onderlaag = landas, onderlaag = landasan, tola lamane ba li niha, dane-dane fatua lö lafasa asipala.

Ba danö niha iada'a, ba no numalö ba wa'arami niha. Oya zitedou. Simane lala sebua, no baga. Ba gotalua zibaga, ba somanö nasa ba danö niha zilö ikhamö hörö ma fangahaogö wamareta, ono mbanua ba akhari-akhari sibai dödöra na tola göi irugi lala sebua nahiara. Tenga göi ha lala, so nasa danö bö'ö simane lisitiri. Lala samatu'a banua, lö dozi nasa oi lahaogö. Simane ba mbanua zahatö ba Gunungsitoli Selatan, lö fanohugö moroi khö wamareta simane wali kota, camat, ofeta khö zalaŵa. Lala nono mbanua, no ngafulu fakhe, ha onderlagh manö nasa falawu bakha ndru'u, tebai itörö kureta dania hondra ma moto si öfa gaolo-gaolo, ba ono mbanua lö aetu-aetu hasara dödöra ba wolau gotoroyo wangahaogö wolowi du'u sino fariŵa bakha ba lala onderlagh.

Fa'omasi nono mbanua ba worasoi hewisa na itörö moto föna nomora, oroma wamaluara gotoroyo ero inötö. Ba no ara la wa'ö ma la fa'ema ngarö-ngarö dödöra khö zamatörö ba fetahö hezo so mbanuania. Simane duma-dumania mena'ö ba Kota Gunungsitoli, ba so zazi namada samatörö wa ihaogö heha sakilo wa'anau lala andrö. Ba ofeta manö ma'ökhö ba lö nasa sitodege wangahaogö lala. Da'a göi ha gamaudu dusu sara, dusu dua ba dusu tölu no tola baga lala ra. Da'a nifatunöisi nono mbanua ba dusu sara, ena'ö amada wali kota tola ifaigi nono mbanuania. Ba no i be'e wanema li amada wali kota wa i faigi ba wa'alio lala ba Hiligara Dusu sara. 

Ba ginötö wamatörö ndra amada fetaro ndöfi, dua ngahönö a fele öfa ofeta dua ngahönö a feleziŵa (2014-2019) ba simanö ba ginötö : dua ngahönö a feleziŵa ofeta dua ngahönö a dua wulu a öfa (2019-2024), no oya zino larasoi niha mbanua ngawalö famalua fangahaogö banua ma desa. Ba na tesöndra nasa zilö sawai mu'ehaogö, da ta fahatö ita khöndra amada samatörö ena'ö lafatete wanofu khö zangai angetula bawanohugö ya'ia.  




#Article 94: Petrus Gratian Grimm (501 words)


Mgr. Gratian Grimm, O.F.M.Cap., no samösa falito (misionaris) Katolik moroi ba Jerman si möi mamazaewe Taroma Li ba danö Tianshiu (Propinsi Gansu), China (1933-1952). Töra fulu fakhe me no irugi, me ndröfi 1949 tobali ia uskup Keuskupan Tianshiu. I'anema'ö göi ba ndröfi andrö tohare ndra saradadu komunis China sondruhö fefu zekola ba halöŵö ndra falito Katolik. Lua-luania ba ndröfi 1952 lafofanö ia moroi ba danö China. Tölu fakhe aefa da'ö itohugö zui halöŵö wamazaewe Taroma Li me möi ia ba Danö Niha ba ba Zibolga (1955-1968). Börö halöŵönia faoma ndra falito tanö bö'ö te'alaŵa'ö gölana misi Sibolga/Nias tobali Prefektur Apostolik Sibolga ba ndröfi 1959 ba tobali Mgr. Grimm Prefek Apostolik irege iböhöli halöŵö andrö börö wökhö me ndröfi 1971.

Lala wogaoni Mgr. Grimm no tohude sibai. Me tumbu ia ba 28 Yuli 1901 ba mbanua Jügesheim, Hessen, Jerman, labe'e töinia Petrus Joseph. Me no i'awalisi zekola mohalöŵö ia ba sambua pabrik samazökhi ngawalö tasi moroi ba guli zaŵi. Ba hiza me 20 fakhe ndröfinia falukha ia khö ndra kapusin, ya'ira sondrou'ö fa'aurira ba wa'auri fa'alowalangi (sasese ta'ila mobaru sanau sowaru-waru ba Danö Niha simane ya'ira si so ba Biara Laverna, Gunungsitoli). Börö wa'afalukha andrö tumbu ba dödönia tobali samösa kapusin ba ere. Me ndröfi 1924 tetema'ö iba ba Ordo Kapusin ba tebe'e khönia döi Gratian. Öfa fakhe aefa da'ö me ndröfi 1928 i'owasaini wa'afaböbö si lö aetu nifotöi kaul kekal bakha ba Ordo Kapusin. Me no awai önö fakhe wamomaha ba teologi itema wombayaini tobali ere me ndröfi 1930.

Me no tobali ia ere, tumbu ba dödönia tobali falito ba wamazaewe Taroma Li Zo'aya ba danö China. Börö da'ö me ndröfi 1933 tebua ia lumalö ba danö Gansu, China, si so barö gölana Keuskupan Tienshui. Me mate uskup Tienshui, Salvatore Walleser, itötöi Gratian Grimm andrö Paus Pius XII tobali uskup Tianshui me ndröfi 1949. Ba hiza ba ndröfi andrö göi tohare ndra saradadu komunis China nifotöi Ira Saradadu Soyo sondruhö fefu zekola ba halöŵö ndra falito Katolik. Hogunia me lafofanö ira moroi ba danö China me ndröfi 1952.

Börö da'ö mangawuli uskup Gratian Grimm ba Jerman ba gasa-gasa i'agö ba Frankfurt. Tölu fakhe aefa da'ö ba ndröfi 1955 tebua zui ia möi ba danö misi iada'a lumalö ba Danö Niha. Ba hiza börö wa ambö lala wogamö Sumatra moroi ba Nias ba ginötö andrö, la'etu'ö Uskup Grimm ba ira falito tanö bö'ö wamasindro gödo misi ba Zibolga.

Me luo da'ö mowua oya halöŵö misi ba Sibolga/Nias irege te'alaŵa'ö ia tobali Prefektur Apostolik me ndröfi 1959. Ifae'ma duria somuso dödö andre Mgr. Grimm ba wama'olinia (laporan) ba zi öfa sesi Konsili Vatikan II si fao ya'ia.

Fele dölu fakhe mohalöŵö ia ba Sibolga/Nias me tebörögö mofökhö irege tebai itohugö halöŵönia. Me ndröfi 1968 mangawuli ia ba Jerman ba wangalui dalu-dalu ba toröi ia ba Lindenfels. Lö ara mate göi ia ba da'ö, ba hiza latanö ia ba mbanuania Jügesheim, si no mombali'o ia ono mbanua fondrege zalaŵa ba si no mama'anö lewatönia. No göi tobali töi sara lala ba Jügesheim döinia: Gratian-Grimm-Straße.




#Article 95: Portal:Orahua (116 words)


Da'a portal gorahua ma gangowuloa zangoguna Wikipedia Li Niha. Na so si tobali fahuhuosa somasi nifatunö ya'ita gorahua ola tafa'ema ba nga'örö fahuhuosa.

Tahun 2020 telah berlalu, tidak terhitung betapa banyaknya jasa sukarelawan Wikimedia dalam upaya membebaskan pengetahuan bagi khalayak Indonesia khususnya, dan khalayak dunia pada umumnya.

Wikimedia Indonesia berterima kasih kepada para sukarelawan Wikimedia yang telah turut serta berurun daya,  waktu, ilmu, dan sebagainya. Karena itu, terlintas di benak kami perlunya penganugerahan penghargaan kepada sukarelawan terbaik. Untuk itu, diadakanlah Penghargaan Sukarelawan Wikimedia 2020 ini.

Sisihkan waktu Anda sejenak untuk memberikan kepada kami rekomendasi siapakah yang menurut Anda layak mendapatkan Penghargaan Sukarelawan Wikimedia 2020 melalui tautan berikut ini: 

 () 11:45, 20 Baŵa si sara 2021 (WIB)




#Article 96: Portal:Waö-waö zaliŵa-liŵa (100 words)


Bada'a so waö-waö zaliŵa-liŵa ba gulidanö. Nano lawaö waö-waö, eluahania, latutunö i'otarai me mböröta hewisa we aso zaliŵa-liŵa andrö. Hiza ba da'a tou so zino mubörötaigö wanura zaliŵa-liŵa badanö.

Ulö, Gulö

Ulö, utu ndru'u so biso si so ba ndru, ba ulö andre so ia ba ndru'u sasai'ö ma'atua. Hiza gulö andre, wa'oya ngawalönia natafaigi moroi ba la'a-la'ania, Ulö andre ba utu ndru'u ni'ataufi niha, me no ato zimate ba biso nia. Ulö so ziso ba dögi, so ziso ba mbulu lehu, si ziso ba hogu geu, ba so göi ziso ba nidanö. Baero da'ö fefu, so göi nifotöi ulö-ulö.  




#Article 97: Rudal SA-75 Dvina (533 words)


 

Ba wangahaogö Rudal SA 75 (SA-2 Kode NATO) Dvina tebörögö moroi ba gangowuloa zaradadu ba Uni Soviet ba wo dou'ö ma wonönö Rudal zino lahaogö bazinonumalö ya'ia da'ö S-25. Ba mbanua Moskwa me döfi si sara ngahönö a siwa ngaotu a lima wulu (tahun 1950), lafaigi wa rudal S-25 sino so khöra, moguna la nönö wa'abaga nia, guna ba wo fa'anö fatahana ba mbanua ra. Moguna ba wo zago fatahana ba dalumbanua. Sindruhunia Indonesia no irai so khönia Rudal S-75 me inötö nasa so namada Presiden Soekarno. S-75 sambua rudal sitola mofana moroi ba zaröu ba zi öfa wulu a lima kilo (45 Km), fa'alawa so ba zi dua wulu kilo (20 Km).  

Ba zisagörö ulidanö, ba no sa'ae la'ila hewisa wa'abölö ndra saradadu Indonesia. Asese lawa'ö Macan Asia. Indonesia ba ndröfi si sara ngahönö a siwa ngaotu a önö ngafulu (1960-an) notobali sabölö ba gotalua mbanua siso ba Asia Pasifik (negara-negara di kawasan Asia Pasifik). Fefu wakake wasuwöta ni'öli moroi ba Uni Soviet, fozago talumbanua (unsur pertahanan udara - Hanud) no sambua ni odödögö ba zogo meluo da'ö moroi ba wamatörö namada Presiden Ir. Soekarno, Presiden  samatörö si'oföna ba Indonesia. Fefu oi ihaogö simane köfa wanuwö (pesawat tempur), fana sesolo moroi ba göfa zihombo (rudal) ba samareso fetaro (radar),ba hadia ziso ba danö Indonesia meluo da'ö ba no sibaga siai ba ginötönia. Rudal andre, ba tenga ha ba TNI AU so'ia so göi ba ALRI (TNI AL) irege manizi-nizi dödö negara ba zitambai Indonesia. Rudal da'a si'oföna sibai nihaogö ba  fabiri  Lavochkin OKB ba ndröfi si sara ngahönö a siwa ngaotu a lima wulu a tölu (tahun 1953) no göi tehöngö döi wogaoni tanöbö'ö khönia ya'ia da'ö SAM (Surface to Air Missile)-75.

Rudal da'a no oya la'oguna'ö ba mbanua siso fa'akaliru ma fasuwöta. Meluo da'ö ba so Fan Song sambua radar sifao ba wakake soguna ba SAM S-75 / SA-2. Si'oföna sibai ni'oguna'öra ba wasuwöta ba mbanuaVietnam, ba tanö bö'önia sa'ae lafake ba Timur Tengah faoma Afrika. SA-2 fakake SAM Soviet ni'oguna'öra ba wa'aukhura ba wolaŵa göfa sihombo moroi ba Barat.  

Me baŵa si dua ba ndröfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a önö ngafulu a önö (Peb 1966) ba ginötö wasuwöta ba danö Vietnam, sambua Göfa Sihombo so hörö-hörögö musu badalu mbanua, sokhö banua Amerika, no la fana badalu mbanua, ba rudal zino molau da'ö S-75 Dvina (NATO: SA-2 Guideline). Önö fakhe fatua lö alua da'ö so nasa göfa sihombo Amerika zino göna rudal S-75 da'a ya'ia da'ö sotöi U-2 Dragon Lady sohombo ba dalu mbanua Uni Soviet meluo da'ö. Ba hiza köfa sihombo da'ö aekhu ahatö Sverdlovsk (kini Yekaterinburg). Solohe köfa sihombo ma latötöi ia Pilot Francis Gary Powers la taha ira niha Uni Soviet. Lö tebato ndrege da'ö, ifatenge niha so foreso ha wa'abölö si'ai rudal da'ö moroi ba Amerika, ba ara la'alui lala hewisa wa lasöndra duria sifakhai ba wangahaogö S-75 andrö, ba hiza no sa'ae ta'ila wa niha Amerika andre, niha sabe'e tandro, ba saro ni'usu, irege wa'i no tola lasöndra duria ba la'ohe ba mbanuara, ba wo sekolaini. Ba lö ara sibai ginötö ba wo lawa da'ö ba Amerika. Lahaogö drone same'e turia ba göfa sebua, irege Rudal S-75 tola la fana ba dalu mbanua.   




#Article 98: Rundro (250 words)


Rundro ba Danö Niha ya'ia da'ö fanötöi ba Li Niha wehede li Indonesia ronda. Rundro andre tefalua ia ha ba zibongi. Sasese te'ila ba zamalua rundro, la'ohe sete (senter), bözi-bözi (pentungan) ba owulo ba nose rundro. Sowanofu maifu hana walö tola lö'ö labözi-bözi geu döla-döla lisitiri na mowaö-waö ba zifasui omo? Hadia lö tokea-tokea niha mbanua ba wobözi-bözi da'ö fefu?. Na tafaigi geluaha rundro andre ya'ia da'ö : mowaö-waö ba gotalua nomo ba wozago moroi ba zo farikoisi, ba zanagö ma ba gameta'uö tanö bö'ö. Moroi ba wanofu da'ö yaŵa ba te'ila wa fahasara dödö wamalua ya'ia irege ono mbanua lö tobali fökhö khöra ba li wobözi döla-döla lisitiri, omasi ira, moloi ngawalö sedöna mofarikoisi otalua nomo. Na ba danö niha, la bözi goko ma koko, ba wame'e turia ba niha, wo so rundro.

Rundro andre tenga ha fohi'a dödö niha mbanua ba wamalua ya'ia. No la aturai bakha ba goi-goi wamareta. Rundro ma laŵaö ia sambua lala wozago gotalua nomo. Ba li Indonesia lamane Siskamling (sistem keamanan lingkungan). Rundro ma Siskamling so ba goi-goi Pasal 1 angka 6 Peraturan Kepala Kepolisian Negara Republik Indonesia Nomor 23 Tahun 2007 Tentang Sistem Keamanan Lingkungan (“Perkapolri 23/2007”).

Rundro nifalua ba gotalua nomo, inötö faoma haniha zirundro, samalua ya'ia ni'aturai zalaŵa ba sohalöŵö ba mbanua(Desa). Ba sito'ölönia töi-töi zirundro no lafalemba ba nose rundro, irege fefu nono mbanua tola la baso döira ba da'ö. Ba mbanua tanö bö'ö ba so göi zamalua rundro sifao ira amada saradadu ba folisi sohalöŵö sahatö ba mbanua. 




#Article 99: Sekola wanunö (281 words)


Ba Danö Niha, sekola wanunö no ara la'ila niha. Motandra ba wa'asökhi li ma sinunö na manunö nono niha. No oi so lala li, li si sara, si dua, si tölu, ba lala li si öfa. Sinunö da'a ni lati ba zekola wanunö (koor). Sekola wanunö ni lati guru note, ba ifili ba gotalua zifao sekola wanunö haniha zanga'i lala li, na li si sara ya'ira zato, ba li si tölu tola ha samösa, li si dua ato maifu fa darua datölu, li si öfa simanö da'ö göi mato dalima.  

Sekola wanunö, tenga ha asala la'anunöisi niha sato. Sinunöra andrö ba la'ohe ba gosali na inötö ma ngaluo ni'amoni'ö hari migu. Baero da'ö la'ohe naso gangowuloa ba gosali simane famayagö idanö, fa'atumbu Yesu, ba tanö bö'ö nia. Sekola wanunö no oi so ba gangowuloa sigide-ide simane, sekola wanunö ndraono sekola migu, sekola wanunö ndra ama-ama, ba so göi zangahaogö sekola wanunö moroi ba gangowuloa ndraono matua.

Guru note, ya'ia da'ö ya'ira sangila mombaso note. Ba tenga ha i'ila ibaso, hiza i'ila göi ifaogö ba zikali wo'anunöisi fefu lala li. Guru note, i famaha fefu niha sifao ba zekola wanunö andrö, he göi lala ba wanunö. fa'alio ba fa'ahou zinunö. ofeta hewisa wa'afendronga na manunö.

Samözi note tola manö göi ya'ia göi zolati ba ya'ia göi zombözi note, so göi da'ö samösa zo lati ba samösa göi zombözi note. Samözi note ma ba li tanöbö'ö laŵa'ö ia dirigen. Ba samözi note andre, i'agö föna niha sanunö, moroi khönia ha wa'alaŵa note zinunö, ba moroi ba wa'amaliŵa dangania simanö göi wa'alio zinunö. Fefu zalua ba wanunö niha zekola wanunö, i'aturai samözi note na inötö manunö ira simane ba gosali ba banaha tanö bö'ö.




#Article 100: Sibaya (782 words)


Sibaya ya’iada’ö fehede nifake ba wogaoni ma ba wanötöi talifusö nina ira matua, he sabölö atua ba he göi sabölö awuyu moroi khonia. Ösi wehede da’a fabö’ö ia ba nösi wehede paman ba Li Indonesia. Na ba Li Indonesia, fehede paman tefake ba wogaoni ma ba wanötöi fefu dalifusö nama ba tilifusö nina ira-matua. Molo’ö hada ma sito’ölö ba nono niha, fehede sibaya andrö tefake ia ba wanötöi fefu ndra matua talifusö nina, i'otarai ba dalifusöbia sundruhu numalö ba ndra-matua si sambua banua khönia irugi fefu zi fagölö mado khö nina, gofu hezo manö toröi ira. Dumadumania, samösa ina moroi ba mado Gulö. Fenfu ndra matua mado Gulö i'otarai ndra akhi-ga'a nia ba nomo, banuara, irugi ba mado Gulö ba zisagörö ulidanö tefötöi ma lakaoni khöra sibaya ya'ira iraono nina andrö. 

Na fehede nifake ba wogaoni talifusö nama ya’iada’ö ama sia’a, ama talu, ma ama siakhi molo’ö fetaro nama bakha ba watalifusöta. Na ama andrö ono sia’a, ba talifusönia ira matua andrö tatu manö ira akhinia fefu. Ganetenia (akhinia) tetötöi da’ö ama talu, gofu hadauga manö wa’atora baero ziakhi, ba talifusö nama sabölö awuyu tefotöi da’ö ama sakhi (siakhi).  

Ba danö Niha, nifotöi sibaya andrö ba ngenaoli niha nifosumange. Hadia mbörö? Börö me ya’ira andrö zitobali tanömö, talifusö nina sangatumbu’ö niha. Andrö börö da’ö, nifotöi sibaya asese la'amaedolagö ira ba ngöfi nidanö khö zanga'i talifusöra ma zui ulu nidanö khö ndra ono-mbini'öra. Fetaro zibaya si raya ba ono  mbini'öra si yöu. Eluahania, fetaro zibaya andrö ba abölö alaŵa moroi khö nama (ayah) ma ono mbini'ö. Andrö börö da'ö lö-tola-lö tefosumange ira. Horö sebua ba nono Niha na so zamadaö ma molaŵa sibaya.  

Oya lala wamosumbange sibaya. Si’oföna tefosumange ba wehede. Sidua, ba tefosumange ba gamuata nifalua khöra. Famosumange ba wehede ba sifagölö ba zato da'ö, yaia da'ö te'owai ma tefehede ira na falukha ba lala. Famosumange ba gamuata ba nifalua nono mbini'ö na i'ila zibayania. Dumadumania, na latörö lala föna nomo ma ewali gofu heza möi ira ba lö-tola-lö tekaoni ira yomo ba mutaha ira wemanga. Itaria ba wemanga andrö ba tenga ha si manga si to’ölö. Na so ma’ifu gokhöta, ba asese tefodiwo ira onombawi sesolo ma satabö.. 

Na sibaya andrö awena i’ondrasi nomo nono mbini'önia ba tefodiwo ia (tebe'e ndriwonia) bawi molo'ö goigoi si no tetatugö ba hada. Simanö zui na fa’atoharenia ba nomo börö me takaoni ia (ira) ma tenga böbö wa edöna dödöra samosa. Na simanö zalua ba tola manö diwo (ndriwo) bawi nifahö ö zibaya andrö abölö ebua moroi ba zito'ölö. Ngenaoli si mane da'a ba alua ia na tekaoni zibaya ena'ö la'ondrasi nomo ba ginötö walöŵa (tehalö, te’owalu) nono mbini'ö ono awalwe. Ba ginötö simanö ba tefodiwo ira bawi molo’ö goigoi hada. Tola manö bawi si 4 (öfa) alisi ma töra (kira-kira 50 kg atau lebih).

Fa'aso zibaya na tehalö (te'owalu) nono mbini'öra ono alawe tefotöi ira uwu. Fe'asora ba da'ö tenga somasi dödöra samösa, hiza'i nikaoni börö me no huku ba nono Niha wa lö-tola-lö'ö so nuwu na tehalö nono mbini'öra. Fe'aso zibaya ba wetaro nuwu ba sito'ölönia tefalua zi ha'uga ngawalö andre. (1). la'ohe zo'uso'u ira sibaya. Ösi zo'uso'u andrö ba onombali sisökhi si no muhönagö murino. (2) labe'e göi mbe'elöra khö nonombini'öra ono alawe nihalö (ni'owalu) he ana'a, he kefe, ba he buala bö'ö molo'ö angetulara samösa. (3). Baero wa lafodiwo ira, ba manema göi ira ba mböwö ni'andrö zowatö (satua nono alawe) ke zatua nono matua sangawalu (to'ölö lafotöi da'e sanuwu). 

Na molo'o wondrakö Si Lima Ina ba Nöri Moro'ö so dombua ngawalö zinema nuwu, yaía daö sinema nuwu ba zanöwu (sangowalu) ba sinema nuwu ba zo'ono (ni'owalu). Hiza'i sinema nuwu moroi ba zanöwu sito'ölönia no ihönagö itema ama ni'owalu. So 3 (tölu) ngawalö zinema zibaya soroi zanöwu, ya'ia da'ö: a. Töla Naya nuwu, 1 balaki; b. Adu, 1/2 balaki; ba c.Tawinaya, 1/2 balaki. Sinema zibaya ba moroi ba zo'ono so 4 (öfa) ngawalö, ya'ia da'ö: a. Ömö ndraono, 1 balaki; b. Awö waha 1/2 balaki; c. Awö nikhu 1/4 balaki; ba d. Tefetefe idanö 1/4 balaki.  Na tefatö ba mbawi ba si 1 balaki andrö fagölö ira zi 8 (ŵalu) alisi bawi (kira-kira 100 kg). Na no aetu fefu huhuo ba sinema nuwu andrö itou'ö ba danga nuwu.

Moguna mu'ila wa nifotöi uwu andrö ba ha sindruhi dalifusö nina nono alawe, tenga fefu ndramatua sisambua banua khönia ba tenga göi fefu zifagölö mado khönia ba zisagörö Tanö Niha. Baero da'ö moguna mutöngpni wa fa'ebua zinemara andrö ba tenga nifatö simane na mu'öli hadia ia ba harimbale. Hiza'i tefatö ia molo'ö wahasa-dödö faoma fatambai (sowatö ba sibaya). Danedane wahasara-dödöra andrö ba tola manö goigoi hada ba mbanua ba öri situmaro niha ni'ondrasira andrö ba tola göi molo'ö masimasi dödö faoma fatambai.




#Article 101: Sihino Döla (101 words)


 

Sihino Döla la wa'ö ia khö ndraono matua sibohou ebua ba tola göi ba niha sabölö. Ba danö niha ono matua sihino töla itaria la be duma-duma ba niha bö'ö sitobali dane-dane ya'ia na lafaigi moroi ba wa'abölö nia, si'oföna ba wombambaya halöŵö. No oya gangowuloa  ndraono matua nono niha sihino döla, ba la be'e ginötöra ba fangera-ngerara ba wamalua si sökhi. 

Iraono sihino döla, ba oya sibai zino so ba gu'ö duma-duma nia, la falua zi sökhi soguna ba niha sato. So zolau fa'owulo ba wonönö fangi'ila ba zisambua angolifa, so zolau fa'omasi ba nawö,so nönö fangi'ila ba tanö bö'önia. 




#Article 102: Sukhoi SU-30 MK (650 words)


 

Na tarongo ngawua wehede Sukhoi, hulö ngawua wehede ma angolita li niha ba danö niha. Ba hiza Sukhoi nisura andre ya'ia da'ö sambua göfa sihombo sino tehöngö ba danö niha, köfa sihombo köfa wanuwö. Köfa Wanuwö da'a ni fake niha mbanua Rusia me döfi 1996. Köfa Wanuwö da'a no soya guna (multifungsi), lafake ba wanuwö ziso ba danö. Köfa Wanuwö Sukhoi lafangai ira göfa wanuwö  F/A-18E/F Super Hornet faoma F-15E Strike Eagle moroi ba danö Amerika Serikat. 

Sukhoi SU-30 MK da'a sindruhunia fodou'ö göfa sihombo Sukhoi fatua lö muhaogö ia, ya'ia da'ö mere Su-27UB, ba wa'oya nasa danöbö'önia (banyak varian). Seri Su-30K faoma Su-30MK no tola laku oya ba mbanua tanö bö'ö (berhasil secara komersil). Sukhoi ni sura bada'a ba ya'ia ni haogö KnAAPO faoma Irkut, ya'ia ono fabiri ma perusahaa Sukhoi. KnAAPO ya'ia zangaohagö Su-30MKK faoma Su-30MK2, ni angeragö ba ni'amawa ba mbanua Tiongkok. Su-30 fondrege sibaga ba gotalua nawönia ya'ia seri Su-30MK nifazökhi Irkut. Bagotalua da'ö Su-30MKI, köfa wanuwö da'a la'odödögö wangahaogö soguna ba zaradadu zozago talu mbanua ba danö India (Angkatan Udara India), faoma so göi MKM ba Malaysia faoma MKA khö Aljazair.(Moroi ba ).

Fa'abölö sambua mbanua sebua (negara) oroma moroi ba wamaretania ba wozago banua nia nitöfaigö khö zozago banua ya'ia da'ö ya'ira ira saradadu (Tentara). Saradadu andre ba no la bagi, so zozago asi (TNI AL), ola-ola ba nasi sifaola ba mbanua bö'ö oi ya'ira bada'ö. Oya wakakera, so Göfa wanuwö moroi ba dalu nasi (Kapal Perang), so zozago dete danö, ya'ira zo zagö ola mbanua ba danö (TNI AD), ba so göi ndra amada Folisi, so zago ngawalö halöwö ba danö, ba mbanua side-ide, ba mbanua sebua, ya'ira zo aturai hewisa ngawalö lala wa'ahono dödö ba danö.

Ba zozago talu mbanua ba Indonesia, no ara ta'ila wa löhadöi köfa sihombö köfa wanuwö samösa ni'okhögö niha Indonesia. Ba hiza famareta no tola la'a'asogö irege iada'a no sa'ae so Sukhoi. Iada'a no so Skadron Udara 14, Wing 3. Hulö zimane ba Lanud Iswahjudi, Magetan, Jawa Timur no tohare khöra göfa sihombo köfa wanuwö, Sukhoi Su-27/30. tenga sa'ae nifiza moroi Skadron Udara 11, köfa sihombo köfa wanuwö no so logo Skadron Udara 14 eluaha nia so tohogu fa'abölö F-5E / F Tiger II ba 'Skadron Macan' ba ginötö sino numalö. 

Fa'atohare göfa sihombo göfa wanuwö si tölu rozi da'ö, ya'e döi töira sara Su-27 (TS-2701), ba dua rozi, .Su-30 (TS-3001 dan TS-3002) nitema'ö Komandan Lanud Iswahjudi Marsma TNI Widyargo Ikoputro, SE, MM, ba siso bada'ö fefu.  

Köfa sihombo wanuwö siso ba zozago talu mbanua Indonesia (TNI AU), da'a sino la hahaogö ira banua Rusia. Sukhoi Su-30 baga sibai ni'oguna'ö ba wo fana moroi ba dalu mbanua lawa siso ba danö. Köfa Sukhoi da'a fa'anau nia dua wulu a sara koma siŵa mete (21,9 meter), fa'alaŵa so ba zi önö koma tölu ngafulu a önö mete (14,7 meter). Si tedou moroi khönawönia Su-30 andre, fa'alio nia ikhamö dua ribu a otu a dua wulu kilo ero sambua za (kecepatan maksimum 2.120 km/jam). Ba tola ikhamö wa'aröu ba zi tölu ribu kilo (daya jelajah sampai 3.000 km). 

Sukhoi andre, lö sa'ae aombö dödö wa'alio, wa'abölö ba tanö bö'önia. Hiza so nasa baero da'ö ya'ia nifotöi Radiolocation. Radiolocation andre, soguna ba wangalui hezoso gamaudu lawa, ba tenga ha ba zi sambua nahia, ba ginötö sifagölö, köfa Sukhoi andre, tola i'alui fulu naha ma töra hezo wetaro so'ira.

Ba khö ndra amada saradadu so zago talumbanua ma lawa'ö ia TNI AU, na so rafe soya soi, ba Sukhoi Su-30 MK lafanörö ira ba gamaudu hezo wetaro lafalua rafe andrö. Hulö simane me so rafe ba Bali ya'ia da'ö fa'owulo : United Nations Alliance of Civilization (UNAOC), ba hiza no lafalua halöŵöra irege lö hada-hada'ia zalua götö wamalua rafe andrö. Köfa Sihombo soguna ba wanuwö andre, tenga ha ba wasuwöta moguna ia,no oya lala halöŵö ba Indonesia, ba wozago tanö Indonesia. Talumbanua, tanö, ba idanö, oi silö tola lö'ö la zago. 




#Article 103: Sula (157 words)


 

Sula, Zula ; sambua wakake ni'oguna'ö ba wamokai sawu mbanio  ba danö niha, sula ma Zula tehaogö moroi ba geu sabe'e simane eu Manawa ma zui eu Burune lafili sadölö ma'ifu böi sabila aefa da'ö la'ataröisi mbalö faföfö, awena lataru'ö badanö sabe'e mato dua wulu seti (20 cm) wa'abakha batoröi yaŵa fa'anau mato ŵalu ngafulu seti (80 cm) ma molo'ö somasi niha, Sula ma Zula moguna sibai ba zo farö banio tobali fanikha sami ba li indonesia  minyak goreng, alio ia moroi ba wakake belewa ma fakake tanö bö'ö. Sula ma Zula no sambua fakake silö taya irugi ma'ökhö ba danö niha, abölö ya'ira soya ohi ma nohi.

Eu manawa, ya'ia Geu sabe'e siso ba danö niha, asese lafake ba wamazökhi ose (Pondok), mazui omo (rumah), sabölö oya lafake ba wa mazökhi haya ma ba'o sitobali kandra mbaŵi ba li indonesia Kandang babi.

Amaehutara Sula faoma Sulimat ya'ia da'ö Sula tefazökhi moroi bageu, na Sulimat tefazökhi moroi bazi'öli. 




#Article 104: Sura Ni'amoni'ö (506 words)


Sura Ni'amoni'ö (sofabö'öni ya'ia moroi ba zura bö'ö ya'ia da'ö hurufo sebua ni'oguna'ö ba hurufo mböröta Sura faoma Ni'amoni'ö) ya'ia da'ö töi sambua zura ni'amoni'ö khö niha Yahudi ba göi niha Keriso. Sura da'a no angoŵuloa zura nisura ba ginötö faoma nahia sifabö'ö-bö'ö. Lamane ndra niha Yahudi faoma niha Keriso ŵa sura da'a no bu'usa li Lowalangi, so'amakhoita ba Loŵalangi ba göi niha gulidanö.

No fabö'ö-bö'ö ŵanema'ö ndra niha Keriso Sura Ni'amoni'ö. La tema'ö göi niha Keriso Katoli Roma, Angalika, faoma Orotodo Atumbukha ösi zura ni'amoni'ö bö'ö, tenga simane niha Keriso Protesta solo'ö sola scriptura, ma ha Sura Ni'amoni'ö manö. No töra 5 miliara ngaŵua mbuku si no lafazökhi, tobali ia mbuku sabölö laku ba zi sagötö inötö. Ambö töra 100 zuta ngaŵua la'öli niha ero döfi, ba no ebua ŵaöŵaö nia ba hikaya ndra niha, abölö-bölö ba Danö Aekhula.

Molo'ö famati niha Keriso, so dombua ngaŵalö nösi Sura Ni'amoni'ö, si föföna faoma si bohou. Lamane ösi Amabu'ula si Föföna mo'ösi mbu'usa Li Loŵalangi salua dania ba Gamabu'ula Li si Bohou. Ösi zura faosatö si föföna tehalö moroi ba mbuku ni'amoni'ö niha Yahudi, asese lafotöi ia göi Sura Ni'amoni'ö Heberai'o. Faosatö safuria no oŵuloa zura ndra nifahaö Yesu ma samati khö nia sanandrösa ba ŵa'auri aŵö ŵamahaö Yesu ba gulidanö. So göi zura samatunö fangi'ila sanandrösa ŵa'atua gulidanö. Fanura ösi zura andre no nilau fabö'öbö'ö niha, ba ginötö sifabö'öbö'ö göi.

Sura Ni'amoni'ö Heberai'o ya'ia da'ö oŵuloa zura ndra niha Yahudi nisura ba Li Heberai'o ba gotalua ndröfiotu si walu irugi sidua Masehi. Ba ŵamati Yahudi, ösi Sura Ni'amoni'ö da'ö mo'amakhoita khö Loŵalangi, niha ba gulidanö, aŵö danö si toröi ira. Lamane hikaya me latibo'ö Gadamo awö Khaŵa ba Gedena ha sambua ŵaöŵaö si to'ölö. Lö khöra ŵaöŵaö sahölihöli dödö simane fe'aso Yesu si medua kali, abölö latema'ö famahaö haŵisa ena'ö tola la'aurifi ŵa'aurira tobali niha si sökhi. Ha ma'ifu nösi zura sanandrösa ba wa'auri si bohou so'eluaha simane ŵa'auri ba zorugo, abölö mamati ira wa eluaha nia da'ö no halöŵö Loŵalangi ba ŵa'auri niha samati. Tebagi tölu faosatö sebua nösi zurara, ya'ia da'ö Huku, Sinenge, faoma Sastra.

Ba ŵamatira, no Yehoŵa samazökhi aŵö samatörö nösi gulidanö. Ifa'ema huku nia khö niha Yahudi ba zura Torah ba ifili ira tobali soi sama'ema haga Lowalangi ba zi sagörö gulidanö. Mo'ösi 613 fareta ba Torah, la'adogodogo'ö ia tobali 10 goroisa. Lö latema'ö niha Yahudi zura si bohou khö niha Keriso. Lamane tenga Mesia simane nifatunö Sura Ni'amoni'ö Yesu, ba labalobaloi fe'aso nia nasa.

Ba mböröta ŵa'atumbu banua niha Keriso, Zura sabölö oya ni'oguna'ö ya'ia Gamabu'ula Li si Föföna ba Li Heleni ni'ali moroi ba Li Heberai'o.

Tebörögö mu'ali Zura Ni'amoni'ö ba Li Niha me i'ali Zura Luka Denninger ba ndröfi 1874. Töi zura nia Turia Amusoladödö Gamonita Tesua wa Luka niraka British and Foreign Bible Society. Aefa da'ö, ihalö Netherlands Bible Society halöŵö ŵoraka. Aŵena afönu la'ali fefu nösi Gamabu'ula Li si Bohou ba ndröfi 1889 nilau Sundermann aŵö Ama Mandranga faoma naŵöawö nia. Ba ndröfi 1910, i'aŵaisi halöŵö ŵo'ali Sundermann, ba laraka ia ba Amsterdam ba ndröfi 1911.




#Article 105: Sura Sasao (729 words)


Fehede so wofo yaŵa mba'e, sambua  famatörö li ba niha sasese mangoroma'ö fa'apade nia ba gotalua niha sato. Börö da'ö, andrö wa lamane niha, böi tema o sipade he, börö so wofo yaŵa mba'e. Eluahania, ba wa'auri böi tema foroma'ö sibai hewisa wa'apade, fa'onekhe, fa'asiga, fa'akayo, fa'abölö ba tanö bö'önia si tola nasa so baniha bö'ö. Na so khöda sambua moroi banidunö-dunö da'ö, ha tobali ia moguna ba niha sato. Böi bali'ö fayaŵasa, böi möi famözi-mözi niha ba wehede, yamendrua na möi fangailasi niha, da'a zilö fao dödö niha sato, andrö wa aekhulania dania tola fatötöi. Na so zonekhe ba gotalua niha sowulo, ha ihaogö manö böi möi fangailasinia, börö tola manö onekhe ba zisambua lala, ba lö tatu hewisa ba lala tanö bö'ö. Sibagania, so baniha wangera-ngera wa so wofo yaŵa mba'e, he no maulu wa'abölö zisamösa niha, ba sonasa zabölö moroi khönia, he tenga bada'a so'ia tola manö ba zifasui ya'ita. 

Ba danö niha, oi la'ila fefu niha wehede da'a. Naso ba gotalua zombaso, imane, hadia zura da'a, da'ö dandrania wa iraono nasa ia, lö fakhamö irongo wehede simane da'a. Ba gangowuloa, gofu hezoso misa, ba ira satua asese labe'e mene-mene ba lafake wehede da'a, ena'ö fefu ndraono sibohou ebua, lö manendre ira ba wamalua fefu ni orudugö söndra. Ösi wehede da'a yaŵa ya'ia bawanguma'ö ba niha, wa sifaoma fabe'e ba li. Lö si ya'ia sibai, oi so wa'ambö-ambö zambua zamösana. Ba hiza börö wahasara dödö tola orudu zöndra ba möi fa'abölö ba wa'owulo ba zisambua angowuloa.

Fehede nisura da'a yaŵa tenga fohasa, hiza i sambua kiasa, ba wame'e gambara ba niha sifahuhuo ma si gamaretefö wa böi hulö ö fagölösi manö fefu niha, börö tawai ha ya'ita zangila sindruhunia ato niha danö bö'ö göi zangila ni'ilada da'ö. Ono mbanua ba danö niha, no to'ölö ba wolau amaedola ma ba li salio lamane kiasa, me da'ö lala ena'ö lö tetutu dödö niha samandrongo ngawua wehede zisamösa niha. Kiasa aröu fabö'ö moroi ba wohasa. Na fohasa, ya'ia da'ö fa asiliyaŵa, da'a langu wa'auri ba nituwuni niha. Solau fohasa ya'ira silö mangila wa so wofo yaŵa mba'e.

Ba'e sambua auriföa siso ba ndru'u sino la'ila niha salio manga'i önia na inötö ilau manga. Ba ginötö i'ila so gö bada'ö, simane gae, iwalinga ha ya'ia ziso ba naha fondrege zalaŵa, irege olifu ia wa oya danö bö'ö zalaŵa moroi khönia. Ba ginötö i'a gae yaŵa ba hogu gae, lö idöna-döna tohare wofo so'afi, sohombo ba ladou gae da'ö ba lö manö irasoi ba'e ba wangera-ngerania, ha ya'ia ziso ba naha fondrege zalaŵa. Sambua famahaö sebua ba niha ba guli danö ena'ö sifaoma fa be ba li, irege lö fatötöisa ba gotalua wahuwusa, fatalifusöta, angowuloa, ba naha wahasara dödö tanö bö'ö. 

Nifalua zangila waso wofo yaŵa mba'e, ya'ia da'ö so khönia wangelama. Fangelama sambua lala wa'auri sisökhi irege lö fa'asala he ba wehede, he ba gamuata. Na ba'e i'ila waso wofo yaŵania, ba izago ia, mangelama ia, irege lö ahöwö ia önia gae soso ba hogu. Ba hiza börö me ambö i'ila ba no so khönia wa'arugi börö me tohare wofo sedöna mamadöna önia. Na irasoi wa da'ö sambua fetaro wa ya'ia ha sanema fa'omasi zokhö gae, lö ibe'e badödönia waya'osa, ibe'e ba niha tanö bö'ö ngawalö hadia ia zitola, me fefu oi so lala nia. Mangelama möi fanga'azökhi niha irege irasoi wa tenga ha ya'ia zitola, niha bö'ö göi tola lafalua zimane nifaluania. 

Fangelama ba danö niha, no sambua lala wa'auri dozi niha. Mangelama sambua lala ba zago boto, wo zago ngambatö, wo zago halöŵö, wo zago fehede. Fangelama moguna sibai ba wame'e fa'ata'u ba niha ba wamalua sambö sökhi. Mangelama lela ba nifö eluahania, sifahatö manö ba tola fatötöi, lö sitola manaha hewisa na manendre niha, andrö imane lela mangelama ia ba nifö, ida'i-da'i na inganga ena'ö lö i usu lelania. 

Moroi ba danö niha, no oya zitebai-tebai manö. Hada ba amonita wa'oya ba danö niha. Ba tenga fa'arugi da'ö, no sambua fama'anö dozi niha ena'ö lö te'ala ba oi sisökhi huku. Nifotöi fatötöisa oi manö so naha nia, mana na gadulo ba hele-hele ba oi fatiti, eluahania so wangera-ngera ba zisamösa niha wa gofu hada'ia manö oi solala nia, ba tebai oi ni osipade, börö me lö manö siya'ia niha, heno maulu wangi'ila ba so manö zilö i'ila, da möi famazökhi nono niha ba wamalua satulö wa zo wofo yaŵa mba'e ba fefu oi fa be ba li.




#Article 106: Tanö Niha (934 words)


Tanö Niha ma zui Nias ba li Indonesia no sambua hulo ba Indonesia si so ba zinga nasi tanö ba gaekhula hulo Sumatera. Ba wetaro ba wamareta no tefurugö Danö Niha ba Provinsi Sumatera Utara. No sabölö ebua hulo andre moroi ba hulo-hulo bö'ö si so ba gaekhula hulo Sumatera.

Ato niha zanguma'ö hulo fondrege sebua andrö na laŵa'ö Nias, ba hiza sindruhunia farahu ba döi Nias andrö göi hulo-hulo si mane Hulo Batu ba gatumbukha, Hulo Hinako ba gaekhula, ba Hulo Tello tanö miraya.

No 5.121.3 km2 wa'ebolo hulo Tanö Niha. Arakhagö fefu nahia ba hulo andrö no adawa-dawa ba nahia fondrege zalaŵa irugi 800 m yaŵa dete nasi ya'ia nifotöi gui-gui ba lölömatua. Ba ginötö wanura töi hulo andrö me 2015 no 798.506 niha si toröi ba Danö Niha ba hulo si fasui, fao hulo tanö bö'ö simane ni fatunö moroi yaŵa.

Tanö Niha so ia ba gangolifa sanau sibai fefu hulo si so ba gaekhula Sumatera. Tebörögö moroi yaŵa ba hulo Simeulue, hulo Banyak, awena Tanö Niha, numalö mitou ba hulo Batu, Mentawai, Nasau ba hulo Enggano (faigi gambara danö tanö yaŵa).

Fefu ngawua hulo andre no mudadao yaŵa ba dete gola'ola dombua danö sebua, ya'ia da'ö ba gotaluara nifotöi lefe Sunda ba lefe Australia (faigi gambara danö si sa). Ifa'ese ia lefe Australia möi ba gambölö ba lefe Sunda ba gabera. Andrö wa ero röfi tefa'ese Danö Niha 52 mm tanö ba Sumatera. Börö wama'ese andre alua ndruru danö he side-ide ba he göi sabölö-bölö ero 100 fakhe tola töra ma ambö.

Ba ginötö wamatörö niha Belanda nifotöi Nias ha latötöi ba zi sambua hulo Tanö Niha, börö hulo Batu no tefaböbö ba Tapanuli ba Hinako tefaböbö ba Sumatra Barat. Ba hiza me döfi 1928 tefaböbö hulo Batu ba Hinako ba distrik Nias (nifotöi afdeeling ba Li Belanda). Famaböbö andre tetohugö me merdeka Indonesia, ba Nias tobali sambua kabupaten. So 132 hulo fefu sifao bakha ba gölana kabupaten Nias andrö.

Ba hiza ba mböröta ndröfi si dua ngahönö (2000) so nifotöi gerakan pemekaran, börö me fefu halöŵö wamareta, sikola, famozaga (ba li Indonesia perdangangan) btn. no oi tefa'u'u ba Gunungsitoli ba fefu niha si toröi fasui Gunungsitoli. Gerakan pemekaran andrö mofozu ia irege tefasafi Kabupaten Nias Selatan moroi ba Kabupaten Nias me döfi 2003. Lö ara aefa da'ö oi tehaogö kabupaten tanö bö'ö irege iada'a so 4 kabupaten ba sambua kabupaten kota ba Danö Niha.

Ba da'a numalö zanadrösa ba hada Nono Niha

No fabö'ö-bö'ö hada wangowalu ba Danö Niha ba asese alua wa niha moroi ba zi sambua gölana, ambö la'ila waö-waö hada ba gölana tanö bö'ö. Si fagölö so ba hada wangowalu: si so ba huhuo, böwö, fame'e nono nihalö.

Si lö tola lö'ö so zi so ba huhuo ero so wangowalu ba Danö Niha. Ya'ia zi tobali niha ba gotalua zowatö ba si möi. Si manö göi mböwö. Lö tola lö'ö mu'erai mböwö ba ero wangowalu. So mböwö sebua, so mböwö sambö ebua, bahiza si to'ölönia gofu heza möi ita ba Danö Niha terongo wa oi egebua mböwö ba khöra. Töra-töra na ono nihalö andrö no alaŵa zekolania, ma zui ono zalaŵa/ono zokhö ia. 

Ba aefa da'ö gofu heza möi ita ba Danö Niha so nifotöi wame'e nono nihalö. Heŵa'ae ba ginötö andre so ösa nono nihalö sangoroma'ö wa ohahau dödönia ba wangowalu, ba ginötö föna no to'ölö wa la'oroma'ö ira ono nihalö wa sabu tödö ira. Si lö tola lö'ö lalau me'e, börö me fe'e andrö no sambua tandra wangoroma'ö wa'omasira khö zatuara, wa lö omasi ira fabali.

Ba wame'e nono nihalö ba alua göi wa lafotu nono nihalö andrö. Ba ginötö wamotu, labe'e khönia mene-mene he inania samösa ba he göi ira ina sagatua tanö bö'ö. Ba na no aefa da'ö lö tola lö'ö iforoma'ö wa'abu dödönia me edöna iröi zatuania. Sambua duma-duma we'e nono nihalö so ba da'e tou (no muraka molo'ö wanura si faudu):

Huuuuu... ina. Ha mbanua ndra'o khömi wa u'owai ami taŵa hörögu, lö irai manö ndra'odo föna.

Huuuuu ... ina. Hana wa ebua dödöu gana'a moroi khögu ba ina, tenga sinangea manörö otalua mbanua nonomö ba ina.

Huuuuu... inaaaaa. Sara gumi-gumi nukha lö ba nösi, sambua mani-mani lö ba danga, sara laeduru lö ba duru nonomö ba inaaaaa, alai na famaigi-igi zifasui, alai na fangehera zi so föna nonomö ba inaaaaa.

Ebua dödömi guli gana'a moroi khögu ba ina, hadia horögu sebua si'ai hadia liu si lö u'o'ö ba ina. Ha wa öfabali auri ba zingau nonomö ba inaaaaa, huuuuu...

Fakake gofanöŵa ba danö niha simane ba mbanua tanö bö'ö misa, so moto, hondra, kureta, beca, ba löhadöi nasa kureta api. Ba danö niha no so naha wa aturu göfa sihombo, ba simanö göi göfa nasi.

Meno sa'ae tedou wa'arame niha ba hegöi fa'abaga fefu gödo-gödo wamareta ba Danö Niha, ba ndra samatörö si'oroi ba Jakarta no asese möi ira ba wamaigi hewisa wa'atedou lala wamatörö bada'ö. Hiza ba Danö Niha, no sa'ae baga naha wa'aturu göfa sihombo, irege lö taha-taha ba dome sitohare ba Danö Niha, simanö göi naha wolombase, oi no lahaogö sitobali fondrou'ö fa'asökhi Danö Niha. Ba wamatörö namada kafalo negara ma Presiden Jokowi andre, ba no asese möi ira ba wamaigi fa'asökhi ngawalö pariwisata ba Danö Niha, ba tanö bö'ö nia göi.

Ba zi hauga fakhe ba ginötö andre, ba no möi ba Danö Niha ndra menteri  ba hiza na menteri dalam negeri ma na la'adogo-dogo'ö wanura ya'ia mendagri, amena sakali meluo da'ö, amada menteri Tito Karnavian. Ba menteri dalam negeri fatua lö amada Tito, lö irai möi ira ba Danö Niha. Hiza ba we'amöinia ba lafobaru hada ia, tandra wano irugi golayama nomo nono niha.




#Article 107: Teh Obeng (198 words)


 

Naso zimöi manörö ba mbanua ba Kota Batam, Kepulauan Riau ma sangawuli moroi ba Singapura ba molombase ba Batam, so maifu zi fabö'ö moroi ba danö bö'ö ba mbanua da'a, ya'ia da'ö wanötöi idanö tesi samake gulo faoma esi. Na ba Jakarta lamane Teh Manis. Hiza idanö tesi so dombua, idanö tesi samake esi ba idanö tesi saukhu. Na samake esi latötöi Teh Obeng, na saukhu lawa'ö Teh 'O.

Na larango niha samena möi ba danö Batam, ba hadia ziso badödöra na larongo tesi samake esi nitötöi Teh Obeng. Hadia ziso ba högöra famalökha ya'ia tenga sendro? Ma hadia? Tesi da'a sindruhunia lö sifabö'ö simane fangahaogö tesi ba mbanua bö'ö. Da'a zino la ohe ira talifusöda gehai siso ba Batam. Tesi da'a si'oföna töinia Teh Apeng. Börö wanötöi lela niha khöda Indonesia, irege ofeta ba wanötöi Teh Openg. Ara-ara aefa da'ö börö wa'asese wanötöi hurufo P tobali B, irege ofeta wanötöi ya'ia Teh Obeng.

So nasa zifagölö ba mbanua Batam andre. Baero tesi samake esi so nasa tesi saukhu, latötöi ia Teh O. Tesi saukhu da'a simane ba mbanua tanöbö'ö misa, mamake tesi so bubuk ba so göi ni ungugö. No baga sibai wanötöi tesi da'a ba Batam.  




#Article 108: Torosi (186 words)


  

Ba danö niha ofeta maökhö torosi ma dorosi oya tesöndra ba gosali-gosali. Torosi ma Dorosi andre ba Li Indonesia latötöi Lonceng. Torosi tenga ha famoadu Gosali, me no sambua fakake ba Gosali. Ba mbanua Erofa ba danö Hagöri, torosi andre ba fatuwu ba niha bada'ö me ero hari migu ba la döni dorosi ba wogaoni banua niha keriso ena'ö möi ira ba gosali. Fondröni torosi ba khöra ikhamö fa matonga za, i'otarai bözi siŵa ofeta matonga fulu (9.00 - 9.30).

Torosi ba danö niha, no möi fakake wama'ema turia ba mbanua niha keriso i'otarai meföna irugi ma'ökhö. Torosi la'oguna'ö ba wogaoni ono mbanua niha keriso ero ngaluo ni'amoni'ö ba hari migu ena'ö möi ba Gosali. Na barö migu atö terongo so dorosi moroi ba gosali, ba tandra da'ö waso zimate ba mbanua. Tenga ha da'ö, fondrondrongo hawa'oya wa'oya ladöni dorosi andrö, sitobali tandra hezo mbanua zimate andrö. Torosi ba gosali ba danö niha,no sitobali fakake soguna sibai bagotalua mbanua niha keriso. Hewa'ae no so wakake simane hape iada'a, ba torosi, tebai ni'olifuaigö. No sitobali tandra sitebai fabali ba wesindro sambua gosali moroi ba gangolifa gosali protestan. 




#Article 109: Tu-16 Badger (428 words)


 

Ba mbanua sebua, no sa'ae oi la'ila niha hewisa wamareta nia wo fasusu fatahana bawozago mbanuania. He badalu mbanua, ba nasi, ba badete danö. Simane ba danö Uni Soviet, so khöra sambua göfa sihombo (jet)  sotöi Tupolev Tu-16 (kode NATO: Badger) sino tehöngö sitola mombunu niha sato, samake bom. Köfa da'a no lahaogö ena'ö abölö ba wohombo, fangorifi ma lawa'ö mesin so dombua. Tu-16 Badger andre ni haogö ndra sozago talu mbanua ma Angkatan Udara Uni Soviet. No sa'ae lima wulu fakhe (50 tahun) göfa sihombo da'a no oi so ba mbanua niha bö'ö misa baero ba Uni Soviet, ba ofeta iada'a no lafake ba zozago talu mbanua ma Angkatan Udara Cina kalasi ma mode : Xian H-6. Köfa da'a no lahaogö ia sindruhu-ndruhu wa köfa sihombo sonekhe. So zitobali so hörö-hörögö udu, tola lafake ba wozago fefu dalu nasi moroi yaŵa ba dalu mbanua, tola göi la'oguna'ö ba wangowuloi turia ba wasuwöta bakha ba gu'ö. No sara ngahönö a lima ngaotu a fitu rozi (1507 unit) zino lahaogö ba zi tölu fabiri ba Uni Soviet i'otarai döfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a lima wulu a öfa (tahun 1954) ofeta döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a önö ngafulu arua (tahun 1962). Ba tenga ha köfa wanuwö nihaogöra, no lahaogö göi göfa sitola mana'u niha. ya'ia da'ö Tu-104 Camel, tobali köfa sihombo solohe niha ba maskapai penerbangan Uni Soviet, Aeroflot.

Pesawat Tu-16 da'a göi fakhamö la fa'ohe'ö ma lafamawa ba mbanua Mesir, Indonesia faoma Irak. Köfa sihombo ma köfa wanuwö sitola mo fazaumba bom no lafake ira sozago asi, talumbanua ba Uni Soviet aefa da'ö Rusia ofeta döfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu a tölu (tahun 1993). Nisura da'a moroi ba .

Ba ndröfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a önö ngafulu (1960) tola lawa'ö meluo da'ö sozago talu mbanua ba Indonesia ma Angkatan Udara, meluo da'ö lawa'ö ia AURI, no ni'ata'ufi niha ba soi moroi hezoso. Börö me ba ndröfi da'ö, ba Indonesia andre no sambua soi ba gulidanö zifahöna gama-gama ba wozago banua, he ba nasi, ba mbanua, ba badanö. Ba fefu wakake soguna andrö la'a'asogö moroi ba Uni Soviet. Ba hiza niha fefu oi mohokha mbu wamaigi saradadu Indonesia meluo da'ö. Sambua wakake wasuwöta ya'ia Tu-16 Badger. Hewisa sibai wa'abölö göfa da'ö, tola i'alui nudu ba wa'aröu irugi fitu ribu a dua ngaotu kilo (7200 km) fa'alio, saribu a lima wulu kilo ero sambua za (1050 km/jam), tola muhombo ba zi felendrua ribu a ŵalu ngaotu mete (12,800 m), tola i'ohe siŵa ribu kili wa'abua bom (9.000 kg). 




#Article 110: Tufa (108 words)


Tufa, sambua wakake ni oguna'ö badanö Niha ni fake bawangai uro banuo nidanö, si to'ölönia lafake ba nuo nidanö sohahau, tufa telalau moroi ba mbana nilo hulö zimane wolalau gu'ö (senar) ukura si zeize ba lafazökhi fa'ebua mato fulu seti (10 senti) ba fa'anau mato fele lima seti (15 centi) lafodanga faoma eu ma lewuö si ze'ize fa'anau mato samete(1 meter), tufa ba Li indonesia jaring kecil berbentuk kerucut. Tufa bawangoguna'ö ya'ia niha sifatufa i ohe lakhö simane banio (kelapa), banio andro la nganga ua awena latura'ö gamaudu nidanö, ena'ö uro momöi baero moroi banarö wönö, awena saae lada'i dai wa nufa fetahö moroi furi guro ma uro.




#Article 111: Tuho Wamati (159 words)


Tuho Wamati, na ta adogo-dogo wamo'eluaha ya'ia ba to la tamane döla-döla ba ni farisayoi. Hiza, tuho wamati andre ba no tobali dane-dane ba wamalua fefu angowuloa wangahaogö osali. Ba fefu gosali sino so barö mbawa wamatörö goi-goi angowuloa gosali, si lö tola lö'ö wa la o'ö duho wamati sino la tatugö i'otaria meföna. Tuho nia ya'ia da'ö ba wo fatunö wa ya'ita mamati khö Yesu Keriso, Ono Lowalangi, ba khö Geheha ni'amoni'ö. Da'a göi na tafaigi sambua fangöna khöda ba wangorudugö fefu zi fabö'ö, irege osali fefu gofu hezoso so'ia, asala farisayo ba duho wamati andre, ba no sisambua ita ba khö Yesu. Tuho Wamati andre ma lawa'ö ia ba li Indonesia ya'ia da'ö Pengakuan Iman Rasuli no sambua lohe-lohe niha samati ofeta ma'ökhö. Tuho Wamati andre ba la tötöi ia ba li bö'ö. li Latin ya'ia Credo Apostolicum. Ba fefu niha keriso ba no latema duho wamati andre sitobali dane-dane ba wamalua angowuloa ba mbanua niha keriso. 




#Article 112: Tungö (332 words)


Tungö no töi zaliŵa-liŵa ba danö si no fondrege wa'ide'ide, irege lö oroma ba hörö.

Na tafaedogö wa'anau dungö ba gutu si so yaŵa ba mbu niha duma-dumania (fa'anau gutu ambö töra 2 milimete), ba ero sambua gutu tola fa'oli 2 juta coronavirus!

Ena'ö tola oroma dungö moguna nifotöi mikroskop. Na sörömi hörö ni'oguna'ö ba wombaso ha tola mangebua'ö hurufo side'ide, itola i'ebua'ö dungö side'ide mikroskop irege oroma ia khöda. Faigi gambara coronavirus ba gambölö zura andre.

So öfa ngawua ngawalö dungö:

Sakali möi dungö simane virus bakha ba mbotoda, mango'oya ira. Si to'ölönia so zohalöŵö bakha ba mbotoda si hulö folisi sabölö moroi ba virus, irege virus andrö lö dagenia ba wamofökhö ya'ita. Ba hiza itaria abölö virus moroi ba folisi mbotoda. Na alua zimanö ba ibörötaigö wamakiko lala hanu-hanu niha coronavirus nifotöi Covid-19. Ba na itugu abölö-bölö wa'atekiko lala hanu-hanu andrö ba tola mate niha.

Na mofökhö niha simane fogikhi, fökhö guli, mu'uta ba diare tola la'alui ira doto hadia dungö samobörö ya'ia. Lahalö ma'ifu ndro, idanö giö ma zui ilo ba lafaigi faoma mikroskop hadia dungö si so bakha.

Börö me lö oroma ira ba hörö asese lö ta'ila wa no so dungö ba dangada. Ba sakali tababaya mbawada möi dungö bakha ba mbotoda, mango'oya ira ba tobali mofökhö ita.

Börö da'ö moguna asese wanasai tanga. Baero da'ö böi waya-waya mbawa ma zui ndreŵa ba fökhö guli tanö bö'ö. Böi fetugö ndreŵa ma zui besu, börö tungö si so bakha ba nana tola möi ba duturu ba afuriatania dania ba mbawa. Da'ö lala ena'ö mofökhö ita.  

Simane si no muŵa'ö yaŵa no ide'ide sibai. Na tafaedogö ia sambua hunö mböra (ambö töra 5,5 milimete) ba tola tafa'oli 6 juta dungö nifotöi coronavirus ba wa'anau hunö mböra andrö. Na no irai ö'ila gutu ba mbu niha (ambö töra 2 milimete) ba tola tafa'oli 2 juta coronavirus!

Andrö wa tebai ta'ila höröda ira. Tungö coronavirus nifotöi Covid-19 ha 400 nanomete. Eluahania tola tafa'oli 12 juta coronavirus ba wa'anau za'a duturu sebua!




#Article 113: Tuo (526 words)


Tuo mbanua ya'ia da'ö idanö nihalö moroi ba hakhi mbua nohi nitaba, so göi hakhi mbua nakhe. Tuo mbanua tenga samena so ba danö niha. No i'otarai meföna. Tuo mbanua na lafarö (disuling) tobali Tuo Nifarö . Tuo ba li Indonesia : Tuak, na la'orudugö faoma ngawua wehede Mbanua tobali Tuo Mbanua. Tuo Mbanua ya'ia da'ö ba li Indonesia : Tuak Mentah. Tuo mbanua tehalö ba nohi faoma ba nakhe. 

Tuo mbanua ni taba zanaba tuo, lala nitörö abua maifu. Si'oföna sibai, ba lafaigi nohi si tola nitaba. Nano tesöndra, ba ibörötaigö la haogö hogu nohi. No baga, ba lafaheu hakhi mbua mbanio sedöna la taba. Hiza ba ginötö wamaheu hakhi mbua mbanio andrö ba oya sibai gamonita sitebai lasawö. Amonita nia, tebai latötöi za gabe'e, tebai falele. Aefa la faheu, labaloi ha'uga bongi, ba latandraigö lataba. Ba wanandraigö wanaba, lö nasa la be'e mbu'u (lewuö sesolo maifu mato dua ma tölu bu'u naha wo owuloi tuo mbanua). Hiza oroma na mo'ösi (oya mangele ia). Ba la tehegö mangele mato dua hari. No sa'ae sökhi wangele nia, amena la börögö la halö nösi. Lala wanaba ya'ia, tanö owi, lo'ohe mato fulu mbu'u, ba manöi ba nohi zanaba tuo, ba itaba mato tölu fanaba, aefa da'ö ba ifasa mbu'u sino labe'e mböbö ni felu nikhaigö ba hakhi nohi. Nano tefasa fefu, ba hiza lö olifu labe'e ba gamaudu mbawa mbu'u mbulu go'o sitola möi ba wo sari tuo sangele ba mbu'u, ba wo taha bayakomo möi ba mbu'u. Mahemolu mbanua, ba möi lahalö duo mbanua ba nohi, ba laheta zino aföna, ba lataba zui lafasa mbu'u sibohou.  

Ba wanaba tuo, oya maifu zoguna. Na ohi nia lö mubosi, ba lafake nora. Ba ohi badanö niha, arakhagö fefu no mubosi. Soguna tanö bö'ö, simane niŵa yaŵa ba da'ö bu'u sino haogö ba lafili lewuö satua enaö taha. Sabölö moguna ya'ia sa'ae sino la'ila fefu niha, moguna wamölö/famölö. Famölö andre rosö nifaböbözi'ö khö tuka ziambu, ni söfu sabe'e sibai, aetu mbu, amena lawa'ö atarö ia. Andrö sanaba tuo, lö zilö tola lö lafosaembu rosö ma famölö nifakera. 

Tuo mbanua nihalö ba nakhe ba hegöi nihalö ba nohi, rasonia ami gulo, la'a-la'ania hulö susu, ma otu-otu wakhe. Ba niha samadu tuo, lö omasi ira na ami gulo. Andrö wa labe'e larunia. Laru andre, nihalö moroi ba geu sabe'e. Lahalö gulinia, ba lo'oköli'ö, amena latunu, sagofa, ba labe'e bakha ba mbu'u. Da'a zino lafalua ba wanaba tuo ba danö niha.

Tuo nifarö tenga sa'ae nisofu hewisa wa'a tarö hua nia ni haogö ma nifarö (suling) ba danö niha. Tuo nifarö nifarö moroi ba duo mbanua. Mato dua wulu lite (20 liter) duo mbanua, tobali öfa ofeta lima boto-boto (4-5 botol). Sito'ölö nia boto-boto si oföna faoma boto-boto numero dua tola akhozi, alaŵa khönia maifu zöfunia, hulö sipörötu. Tuo nifarö ba danö niha no möi famawukha zamadu ya'ia na töra su'a wamadu ya'ia, heha ma'ifu ba tola mabu, moroi bada'ö itaria möi börö wa'udusa, fasalisi ba lafo naha wamadu tuo. Andrö ira amada famareta sifao ndra amada so zago ke'amana ya'ia da'ö ira amada folisi, labe'e ginötöra ba wangombakha ba khö ndra ono mbanua hewisa lua-lua na oya labadu duo nifarö andrö. 




#Article 114: Tödö Niha Miserai ba Tödö Nono Niha (607 words)


Mendröfi 2010 so sambua wama'oli (exhibition ba li Inggris) nifalua British Museum, sambua nahia wangowuloi gama-gama satua (museum ba li Indonesia) ba London. Töi wama'oli andrö Sura Niha Simate (Book of the dead. Journey through the afterlife. Ancient Egyptian Book of the Dead).

Ba wama'oli andrö laforoma'ö sambua mbuku sanau sibai sanandrösa ba lala nitörö niha Miserai moroi ba ginötö wa'amate irugi wa'auri si lö aetu. Sindruhunia tenga sambua buku, ba hiza sambua gölu-gölu garate papirus sanau sibai (37 mete wa'anau). Bakha ba mbuku andrö tesura zi lö tola lö'ö tetöngöni sagötö wofanö ba lala ba fangandrö (mantra ba li Indonesia) si lö tola lö'ö muŵa'ö ena'ö tola tetimbagö khö zi mate andrö fefu zalakha, tola itörö wanguhuku safuria ba tola irugi wa'auri si lö aetu.

Sadöni dödöda moroi ba wama'oli andrö ba no lala hewisa wamaigi ndra niha Miserai wa'auri aefa wa'amate. Ba gotalua wa'aurida ba gulidanö andre ba fa'auri ba zorugo so lala sanau sibai sanörö nahia zimate safönu fama'ala.

Hulö no fakhili-khili lala wamaigi andre ba tradisi niha Keriso sanandrösa ba galitö fangehao nifotöi api pencucian ba li Indonesia (purgatory ba li Inggris). Molo'ö famati niha Keriso me mate Yesu möi ia ba mbanua niha tou fatua lö maoso Ia.Latörö göi nahia mbanua niha tou andrö ira niha Keriso na mate ira, andrö wa mangandrö niha samati ena'ö tola aefa ira moroi ba galitö fangehao ma banua niha tou andre.

Ba hiza sabölö adöni dödö Nono Niha ba wama'oli andrö ba lala wama'anö mboto zimate (mummification ba li Inggris). Hulö so zi fagölö lala wamaigi niha Miserai ba Ono Niha duho wa'auri. Tenga si mane ba li Indonesia laŵaö saya ber-pikir ba Li Niha lamane ba dödögu. No fakhili-khili ba lala wamaigi niha Miserai.

Ba wama'anö mboto zimate, laheta ba latibo'ö fefu nösi mboto sedöna obou niha Miserai: ösi dalu ba tanö bö'önia bakha ba da'ö, si manö göi guto. Ha tödö niröira (diawetkan ba li Indonesia). Hulö na laŵa'ö, tenga uto duho wa'auri ba hiza tödö. He so gutonia, lö tola auri ba mofanö niha simate wanörö mbanua niha tou na lö tödönia!

Si manö göi ba Danö Niha. Ba dödögu laŵa'ö Ono Niha na mangera-ngera ira, eluahania la'oguna'ö gutora (ba li Indonesia: Menurut pertimbangan saya). Hewisa ba dödöu laŵa'ö na la'andrö mbua wangera-ngera niha bö'ö (ba li Indonesia: Bagaimana menurut pendapatmu?).

Eluahania tödö no salahi niha ma'afefu. Tödö tenga ha salahi gera'era, ba hiza salahi fefu zi fakhai ba khögu: era'eragu, haratogu, amuatagu, bualagu ba tanö bö'önia na. Aefa mohalöŵö ira lamane Ono Niha erege dödögu, ba hiza tödö ba da'e no salahi mboto ba noso ma'afefu. Abu dödögu laŵa'ö na sa, hulö na ha tödöra zoraoi. Ba hiza si manö göi ba da'a boto ba noso ma'afefu zabu tödö.

Börö da'ö so manö-manö ba Danö Niha nifotöi Tödö Hia. Tuada Hia no mate, lö auri ia sa'ae. Ba hiza molo'ö manö-manö andrö auri na sa Duada Hia ba gotaluada ba dödönia si so bakha ba mboto-boto. Lö aetu mangera-ngera dödönia andrö ba ibe'e mene-mene awö degu-degu khöda.

Si manö göi ba hada (tradisi) niha Keriso. So nifotöi devosi Hati Kudus Yesus. no manahae Keriso ba zorugo, lö aetu tobali ia awöda ba lala wa'aurida si ero ma'ökhö börö me so dödö-Nia si fao khöda bakha ba Gereja-Nia same'e mene-mene ba degu-degu khöda.

Lö na sa niha sangi'ila (ahli ba li Indonesia) sanguma'ö wa so khai-khai lala wamaigi (konsep) Niha Miserai ba lala wamaigi Nono Niha sanandrösa ba dödö. Ba hiza ha niha sowaö-waö faoma tödönia to la musindro faoma högö yaŵa ba ahe tou, tenga tobali. Börö me ha tödö zi so ba gotalua, si tobali tuho fefu mboto ba noso.




#Article 115: Töi (609 words)


Töi ya'ia da'ö sambua fogaoni nifalemba ba zi samösa niha ma hadia ngawalö ia soguna ba wamö'öni ia moroi ba niha/gama-gama bö'ö. Ba wangaohagö banua si yaŵa awö danö, ba no iföfögö Lowalangi, ba no'oi ibe'e wogaoni matöi ba ngawalö nifazökhi dangaNia andrö. Niha situmbu, oi motöi ira, i'otarai khö duada Adamo ba aweda Khawa. Ba danö niha, no göi oi siso töi fefu niha molo'ö wame'e zatua khönia ba ndraono samena tumbu, ba lö olifu wa nohugö töi andrö faoma mado ni'ohe moroi ba khö zatua ira matua. Töi-töi niha ba danö niha ofeta ma'ökhö sonasa zamake Li Niha ba no oya göi zamake döi ndraono ba li Indonesia ba tenga ha da'ö ba Li Hagöri (Inggris). 

Ono Niha, no oi so ira ba zi sagörö uli danö. Na so zifalukha khöra ba so manö nasa zamake töi ba Li Niha. Simane duma-duma :Amenesi Lase, töi da'a nibe'e zatua oi so geluaha ya'ia da'ö wa ononia andrö dania ba wa'ebuania, fanötöna zatua wa tobali niha same'e mene-mene ba gotalua wongambatö, ba hegöi ba gotalua mbanua. Na falukha ba khö nono niha ba danö wangarato, ba faoma mitötöi döimi, ba böi tokea ndra'ugö na töinia no togese tenga sa'ae Li Niha, simane duma-duma : David Lase. Töi da'a ba no hulö zitenga döi nono niha. Hewa'ae töi da'ö so geluahania molo'ö wamatörö töi moroi khö zatuania. Fanofu iada'a. Hadia mbörö wa no ambö lafake döi ba Li Niha ira satua ba wame'e töi nonora baginötö iada'a?. Fanema li ba wanofu da'a, te'ila wano so wa'atedou wangi'ila ba danö niha. no tetehegö döi moroi baero sitohare ba danö niha. 

Hadia lua-luania wamake töi sitenga sa'ae Li Niha?

Lua-lua wamake töi sitenga sa'ae Li Niha, no so wa'ambö baga ba waö-waö hada (adat, budaya) nono niha. Simane : eluaha döi ndraono sitenga Li Niha, no sa'ae ambö tefaudugö geluahania simane töi ni be'e ndra satuada meföna. Ba tenga hada'ö no tewu'a fefu dane-dane ba wanohugö hada ba khöda. Ba hiza fame'e töi andre ba danö niha, tenga ha'asala so döi, sambua famalua angolifa hada, lamane : famatörö döi nono (Upacara pemberian nama). Mo tandra ba da'ö wa fame'e töi ba danö niha, no sambua lala halöŵö ba hada. 

Famatörö töi ba danö niha, no ngafulu ma ngaotu fakhe no lafalua ba danö niha. Famatörö töi andre, ba tenga ha'angetula zatua so'ono, la fa'ema zöndra zamösana sanandrösa ba döi nono nifatörö töi. Ba nano hasara dödö ba satua mbanua ma satua banomo andrö mangandrö ena'ö töi zino labe'e ba tola möi harazaki khö ndraono. 

Me töi andre no sambua ni fosumange ba wetaro hada ba danö niha, ba hiza so manö nasa döi sabua sitebai i'onoro ono ni be'e töi. Ba töi andrö dania, ba tola möi fanga'azökhi ba gotalua watalifusöta ma ba gotalua mbanua, ba simanö göi na töi lö fagöna, i'ohe ba wa'atekiko dania ia. Töi sabua, ba te'oroma'ö khö zatua lö'ara aefa no lafatörö döi ndraono andrö, simane : mofa'aukhu, mege-ege, ba tandra-tandra tanö bö'ö sino lafati, ba satua ndraono mohede dödönia, ba lafatunö ba khö nösi nomo. Ba sasese lafalua möi khö zama'ele'ö. Na la'ila atö wa börö wa'abua döi nibe'e khönia simane sino ifa'ema sama'ele'ö, ba la orodugö zöndra wa lafuli lafatörö döi, ma lagati döi nono andrö khöra. Ba danö niha, silö tola lö'ö iraono samena tumbu, ha banifatörö döinia.  

Baero ndraono situmbu, ba sonasa nifatörö töi ba danö niha simane : ni'owalu, labe'e döi wowöli, ni fatete faoma barasi, balaki, ba tanö bö'ö. Töi da'ö nibe'e khö ni'owalu ba lahuhugö ba la'angandröi ira satua mbanua. Baero ni'owalu, ba balugu ma salaŵa hada, la be'e döi wa'asalaŵa nia. Ba owulo mbanua fefu ba wame'e töi da'ö.




#Article 116: Tölu Nono Khö Noakhi (448 words)


Tölu Nono khö Noakhi no sambua zinunö moroi ba ginötö Fangesa Dödö Sebua, si tehöngö ba zi sagörö Tanö Niha. Tebörögö ia ba Helefanikha me ndröfi 1916 me mangesa dödö niha sato me ituriagö Turia Somuso Dödö khöra Ernst Ludwig Denniger, samösa tenge-tenge (misionaris) moroi ba Jerman. Ba zi lö arara, ha tölu waŵa, no muzawili wangesa dödö andrö ba zi sagörö Tanö Niha, irege muzawili agama Kristen ba zi sagörö Tanö Niha.Aefa da'ö oya tefazökhi zinunö nihalö moroi ba Mbuku Ni'amoni'ö ba tobali sinunö ndra niha mbanua ero ma'ökhö.

Tölu nono khö Noakhi
Semi, Khamo, Yafeti
Ya'ita ma'uwu Khamo sohalöŵö sonowi
hiza ma'uwu Yafeti niha safusi uli
sohalöŵö sonowi ba gurusi
Hiza ma'uwu Semi saitö uli
saulu ba sanörö-nörö salukhö lö monowi
no bagia da'ö nibe Lowalangi

Li zinunö andre tehalö moroi ba Mbuku Moze si Sara, faosatö 6 ba 7.

Li zinunö andre si yaŵa no lö fagöna ba ginötö iada'a.

Sara, sala wa niha saitö uli ha saulu ba sanörö-nörö. So göi niha safusi uli ma zui niha khöda zolau si manö. Lafotöi da'a ba li Inggris racism, börö me hulö bagia niha saitö uli tobali niha sanaho-naho.

Ta'ila wa tenga sindruhu da'ö. Ato niha saitö uli sohalöŵö ba gurusi göi, tobali doto, artis ba tanö bö'önia. So ira si tobali presiden, si mane Barack Obama.Simanö göi niha safusi uli, so ba gotaluara zanaho-naho, niha safaito ba tanö bö'önia.

Ya'ita ba zinunö andrö no Ono Niha. Ba molo'ö sinunö bagiada abölö sökhi moroi ba mbagia niha saitö uli. Ba hiza sala lala wamaigi simane andro na ta'erönusi zanandrösa ba mbagia.

Dua, tenga bagia nibe Lowalangi (ba li Indonesia nasib) na tobali ita sohalöŵö ba nowi ma zui so halöŵo ba gurusi.

Heŵa'ae sohalöŵö ba nowi ita, tola manö tafawu'a wa'aurida na tafomaha ita ba nekhe-nekhe danga tanö bö'ö. No ato niha khöda si tobali sogale ma zui tobali doto, materi ba tanö bö'önia na.

Sinunö andrö no tobali duma-duma wa asese lafa'oli niha zinöndra dödöra samösa tobali hulö zomasi Lowalangi. Andrö wa asese laŵaö iada'a moguna niŵaö ba li Indonesia kritik agama (ba li Jerman Religionskritik).Börö ato niha sanguma'ö ösi tödö Zo'aya nösi dödöra samösa. Andrö wa itaria lalau gamuata si lö fagöna ba dödö Zo'aya me faduhu dödöra da'ö zomasi Zo'aya.

Tola tahalö duma-duma zalua ba Amerika Serikat iada'a. Faduhu dödö Presiden Trump wa no somasi Lowalangi nifaluania. Ba hiza nifaluania andrö tenga somasi Lowalangi: irara'u ba ifakao ndraono ba niha nifotöi immigran,iheta lala ngahönö niha sinumana ba wanema dalu-dalu (nifotöi jaminan kesehatan ba li Indonesia),i'obo-obousi döi niha bö'ö, ifaböbö ba niha si lö omasi ia zi lö sökhi (duma-dumania iŵaö wa teroris ndra niha si lö manema kekerasan ndra folisi)ba tanö bö'önia na.




#Article 117: Uwu (234 words)


Uwu, ba danö niha mo'amakhaita ia ba wa'atalifusöta, ba zisambu-sambua ngafu nga'ötö, uwu ya'ia da'ö ira sibaya ma talifusö nina so'ono ira matua. Sibaya lafotöi Uwu, ya'ira ngöfi, na bahada ba he ba wa'atalifusöta uwu nifosumange sibai. Naso huhuo simane fangowalu, mazui mamenihalö nono mbene'öra sibaya ma uwu sinangea lasofu li. Uwu ba Li Indonesia Pihak Paman.

Sibaya, talifusö nina ira ono matua,  sangosibaya lafotöi ono mbene'ö. Ba huku hada ba danö niha, onombene'ö ono matua tola ihalö fo'omonia nono zibayania ono alawe, lafotöi da'ö bakhöda sangawuli banuwu. Ba na ono mbene'ö ono alawe tebai ihalö ia ono zibayania ono matua, alakha. 

Molo'ö goi-goi hada ba danö niha, uwu ma sibaya so zinemara na labe'e nihalö nono mbene'öra. Fa'ebua molo'ö fa'ebua mböwö ni'andröra bazi'oroi moroi tou ma sangai niha. So da'ö sinemara sageu ma dua geu mbawi, aefa da'ö sonasa zilötola lö'ö labe'e banuwu ma sibaya ya'ia da'ö, folu'i nono nihalö fa'ebua i'otarai fulu (10) ba wirö, fagölö ira zi dua ngaotu (200) ribu na kefe iada'e (fa'ebua molo'ö sihasara dödöra) lö mutatugöi ba goi-goi hada. Sindruhunia oya nasa döi töi goi-goi hada sinangea labe'e banuwu ma khö zibaya ba ginötö labe'e nihalö nono mbene'öra, bagotaluania: tebai zilö'ö marafule ira'u danga wo'omo zibayania, dane dane manö da'ö mato otu ribu (100.000).

Nano irugi inötö alua walöŵa, ba laohe mbualara ira uwu, sasese nia so botoŵa simane fayo, laeduru ma aya ana'a tola göi nukha.




#Article 118: Waö-waö Melayu (479 words)


Ba danö Melayu, wa'oya göi zalua meföna sino toroi duriania ba gotalua nono mbanua. Hulö zimane ba danö niha ba ngawalö duria salua meföna simanö ba mbanua bö'ö misa. Ba danö Batam ba nasi ba gotaluara Singapura, so ba da'ö gara sifakhai, ba zahatö ba hulo Belakang Padang faoma hulo Sambu. Sino larongo niha ba nifa'emara ba zanofu turia andrö, wa naha da'ö so memböröta zalua, ya'ia da'ö no ilömö ma i'fazaumba sitou ba nasi samösa ndraono side-ide razo samu'i, irege idanö ba wetaro na tatörö hulo sambu numalö ba Belakang Padang, ba idanö nia manawunawuyu. Sitehöngö ba niha Melayu ba da'ö wa meluo no meföna me lönasa ato sibai niha, ba Singapura tekaoni Tumasik ma Temasuk sambua höli wa'a razo ba danö Melayu. No ara me alua da'a, ba ndröfi si öfa ngaoto (abad 4). Silö mudöna-döna meluo da'ö, anönö danö wa'oya gi'a toda möi yaŵa ba danö Tumasik, ba abu dödö razo Paduka Seri Maharaja me ato niha mbanua zigöna tuo ma tandru gi'a toda da'ö.

Me no oya niha simate, lö tebato wa'alösökhi dödö razo Paduka Seri Maharaja. I wa'ö ba niha mbanua ena'ö la agö mbewe nasi ba la farege irege, ba wanaha i'a toda sohombo andrö, ba hiza tenga idugu baga, idugu ato zimate nono mbanua. Bagotalua wa'amate niha soya, so göi zöndra.

So ndraono sibohou ebua, so halöŵö ba nasi ero ma'ökhö, möi ia khö razo ba wanguma'ö ena'ö labatogö wo taha i'a andrö ba ngai nasi, me tenga idugu baga, idugu ato zimate. Ono side-ide andrö, i'andrö faramisi khö razo, ena'ö lagati wotaha ya'ia tenga niha sa'ae, lafake döla gae. Ba hiza meluo da'ö me lö hadöi söndra tanö bö'ö khö namada razo, hewa'ae abua khönia ba i'a'u'ö wolo'ö. Ba hiza no möi lala wanga'alösi niha simate. Ba zilö arara, fefu gi'a no tetaru ba döla ga'e ba irege taya manö. 

Me no alö gi'a toda zo tandru niha ba Singapura ma ba Tumasik, mangera-ngera razo, imane, na ebua dania nono same'e söndra no andrö meha'uga bongi, ba te ifatörö ndra'o, me atua-tua sibai ia, irege wa'i tumbu badödönia zilö sökhi, ba ifara'u'ö nono da'ö ba larate gahe ba tanga, ba la'ohe ia ba nasi ba gotaluara Batam Singapura sahatö ba hulo Belakang Padang faoma hulo Sambu, ba la lömö ba wetaro auri nasa lö simate. Ba no sa'ae ni'ata'ufi niha nasi gamaudu da'ö ofeta ma'ökhö me no sambua naha siso ameta'uö börö me no irai so wangala. 

Börö zalua ba danö Melayu andrö meföna ba ofeta iada'a, böi tokea ndra'ugö, na ya'ira niha Melayu si'onarai ba Singapura, ambö omasi ira ba gi'a da'ö. Oya zino manura sura da'a, tehöngö irugi soi ba zisagörö uli danö. No ato zino möi mamareso fetaro naha zitefuta idanö, laŵa'ö ba Batam ba danö Melayu lamane : Langgar Toda. Lö silö mangila turia da'a, ba hiza möi sambua umbu sisökhi ba zombaso me tedou wangi'ila nia. 




#Article 119: Waöwaö Ndröfi (304 words)


Waöwaö ndröfi ma Asitöronomi ya’ia da’ö sambua fangila amakhoita sandrösa ba zi sagörö banua yaŵa. Elemu da’a mo'amakhoita ba hadia ia si so ba mbanua siyaŵa simane falane, bawa, döfi, gala’asi ba göi rahu-rahu sebua zi sagörö ulidanö. Manofunofu ndra sangila waöwaö ndröfi tenga ba ha hewisa wosöndra hadia ia si so ‘baero da’ö’, ba göi hana wa mbanua simanö ba mo’amuata simanö, faoma gaya samazökhi amuata ba göi radiasi ba gulidanö. La'a'u'ö göi ndra sangila fenöndra böröta, evolusi, si so föna, ba göi afuriata guli danö ba fefu zi toröi khö nia.

Börö me aröu gotalua ngawalö nifaigira moroi ba danö, tebai lalau facoba'a ba laboratorium. Aefa lafaigi, awena dania lafazökhi teori. Aefa da’ö, lafuli lalau zui famareso hadia atulö teori da’ö.

Ndrawa Heleni sangi'ila me luo föna simane Eratotene faoma Aristarkhu la’oguna’ö fangi'ilara ba geometri ba wosu’a uli danö. Kölaudi Fotolomeu ba mbuku nia Almagest ifatunö teori geosentris. I’ombrakha’ö wa ulidanö andre mofusö ba Dadanö. Faduhu dödö sato ba teori da’a irugi ba ndröfiotu si 16 faoma 17. Awena dania so teori heliosentris ni’odöniagö Nikola Koförniku faoma Galileo Galilei. I’otarai da’ö, tobali waöwaö ndröfi sambua elemu sangoguna’ö lala ilmiah.

So dombua ngaŵalö ba mbanua yaŵa sabölö ta’ila, sabölö oroma ba duduma höröda, ya’ia da’ö luo ba mbaŵa. Luo no tobali fusö Tata Surya. Sindruhu nia, Luo no sambua döfi nifutari Dadanö. Te’oguna’ö ŵa'abölö haga luo ba halöwö niha ba danö, i’otarai fa'alua nidanö irugi fondrino gö ba zinanö sowuge’e.

Tumbu luo ba zi hulö wongi ba aekhu ba zi tanö owi. Moroi ba famaigi niha, la’oguna’ö luo tobali fonandro inötö, bongi ma ma'ökhö.

Oroma khöda haga mbaŵa ba zi bongi börö me i'oroma'ö haga nitema nia moroi ba luo ba danöda. Fa'oromania tetatugöi ba nahia luo, dadanö, ba mbaŵa da’ö samösa. Fa’atobali fa’oroma nia lafotöi Fase mbaŵa. Da’a alua ero'ero 29,5 bongi.




#Article 120: Wisuda (347 words)


Wisuda ba li niha, lö hadia nasa siso geluaha si ya'ia sibai. Niha ba danö niha, latötöi wa'atama faoma fehede wisuda. Asese lamane, no tama, moroi ba wehede Indonesia ya'ia da'ö tamat. Hiza börö wa'atedou ginötö ba börö göi dungö silö manö nasa sitaya ba guli danö, ba fefu niha si tama moroi ba zekola salaŵa, ba ndröfi si dua ribu a dua wulu andre, la rasoi maifu wa'awakhö-wakhö dödö, börö me dozi naha wamahaö lö barani ira wolau wisuda ba naha sebua zanga asogö fa'ato niha. Andrö wa so zamalua fa'atama ba gu'ö ba wuka. Lö tebini'ö wa aröu fabö'ö moroi ba zito'ölö.

Satua ndraono sedöna ni wisuda, hulö na afökhö sibai ba wamaigi hewisa wa'omaso dödö wa'atama ndraonora ba la fahowu'ö ira ma la wisuda ira moroi ba gambara moroi ba tivi ma ba laptop ni falua ba dalu mbanua. Ba da'a tenga ha ba ndaono siso ba Indonesia, no göi alua ba zisagörö ulidanö. Ba naha zekola sebua, ba lö hadöi lala tanö bö'ö baero wamalua wisuda ba ndraono sekolania moroi ba nomo. Ba lö mondröni ya'ira furi ba wa'omuso dödö, me lua-lua safuria ya'ia ba wamaigi iraonora no lafake toga. 

Iraono sekola gofu hezo misa, ba ni wisuda ba ndröfi da'a omuso sibai dödöra ba simanö göi ndra awö, ba ginötö me no oi ba gu'ö iada'a, lö sa'ae fa abudödö me tola falukha ba gu'ö. No sambua lala ba ndröfi da'a me hewa'ae fefu ngawalö zalua lalau ba gu'ö ba hiza tola tefaudu börö me no so ba dalumbanua, tola falukha he aröu ba he fabö'ö naha. 

Ba naha zamalua famaha'ö, ba ndröfi da'a fabö'ö moroi ba ndröfi sinumalö. Me ira samahaö no oya lahalö halöŵöra moroi ba nomo, ba simanö göi ba wo tamakö ndraono sekola lafalua moroi ba gu'ö, oya wa asöndru dödöra ba hiza tenga ni'odödögö me no sambua lala nitörö ba wefao ba wo alösi niha si göna tungö corona. Manötöna dödö niha fefu ba zisagörö ulidanö, hewisa na alio la fazaewe ba nono mbanua fefu dalu-dalu (vaksin) dungö, irege tola mangawuli simane sito'ölö fefu ngawalö halöŵö niha.   




#Article 121: Wu Sangui (575 words)


Wu Sangui (labaso Wu San-kuei; fanura ba Li Kehai 吳三桂) no samösa högö zaradadu ba ginötö mamatörö nga'ötö Ming (dinasti Ming) ba danö Sina. Ya'ia andrö ba tehöngö si'ai börö me ya'ia samösa sanolo soi Manchu ba wanga'i famatörö ba danga nga'ötö Ming. Me no mamatörö ira, ba i'anemai'ö lafasindro wamatörö sibohou sotöi Dinasti Qing. Sahöli dödö niha khonia, lö ara me no lafasindro dinasti si bohou andrö, ba ifuli ilau molawa Wu. Imane wanguma'ö omasi ia ifasindo zui dinasti Ming.

Tumbu Wu ba ndröfi 1612. Ebuabua ia ba ngambatö zaradadu (keluarga militer) bakha ba dinasti Ming. Fao ia khö namania ba wanarogö ola danöra ba möfi si fasui. Baero Göli Kara Sebua si tobali ola danö ndra Kehai ba soi bö'ö, ibörögö mangabölö ba mangebua zaradadu niha Manchu. Asese ladönisi ia ena'ö fao khöra, ba lö irai i'o'ö. Ba zi samuza ma'ökhö, Wu andrö tobali bohalima ba gowuloa zaradadu sanarogö ola danö ba nahia sotöi Töröŵa Shanhai. Ba zi tambai döröŵa andrö so danö niha Manchu sotöi Manchuria. He ŵa'ae ibörögö alö wa'abölö wamatörö kaisaro, lö irai faröi ia moroi ba halöŵö nia.

Ba ndröfi 1644, Beijing, ina mbanua Sina, aekhu ba danga samarukhu sotöi Li Zicheng. Ifaehagö wa'atesindro dinasti Shun. Ba wamarukhu da'ö, lataha nama Wu andrö ba he göi fo'omonia sotöi Chen Yuanyan. Börö me no i'ila wa lö lala bö'ö sa'ae, ihalö gangetula Wu. Ibali'ö ia sanuturu lala khö zaradadu Manchu ba we'amöi ba danöra. Baero da'ö, abölö aolo dödö Wu khö ndrawa Manchu moroi khö Li, si fasambua soi khönia börö me dawa Manchu andrö ba no latema'ö wamahaö Kohucu sifagölö ba wamatinia. No fabö'ö ba mbuabua niforoma'ö Li. Moroi ba zi tambai gaekhula Göli Kara Sebua fasui Töröŵa Shanhai tohare saradadu Manchu ba la'iagö danö Sina. Me no aefa lafabalitoyo saradadu Li ba zaradadu Manchu lö laröi danö Sina. Hiza i lafasindro dinasti si bohou sotöi Qing.

Me no aefa tefasindro dinasti da'ö ba la'amualagö lakhömi sebua khö Wu ira niha Manchu ba lafangoŵalu ia göi khö nono-alawe, ono mbalugura. Ifasindro ngawawara zaradadu aŵö famatörönia samösa ba gaekhula raya danö Sina. Ero'ero döfi göi lafa'ema khönia gana'a ba firö soroi ba gödo kaisaro si bohou. Ba zi hauga fakhe aefa da'ö, me no mangahono dinasti Qing, labörögö laheta wa'abölö gamatöröŵa ba he göi saradadu nifatörö Wu. I'andrö Kaisaro Kangxi khö Wu Sangui ena'ö izarazara wanou'ö tou famataronia khö kaisaro. Lö fatema Wu. Börö da'ö ibörögö ilau ŵamarukhu. Ba gotalua zaradadunia, i'ila wa oya nasa somasi na ifuli tefasindro dinasti Ming. Me 'i'ila da'ö ba tumbu ba dödönia wangoguna'ö ya'ira, imane khöra omasi ia na aheta ndrawa Manchu ba danöra ba ifuli ifasindro dinasti Ming. Mato hadauga ira mbohalima moroi ba dinasti Ming bö'ö lafasindro Famarukhu si Tölu Bohalima (1673-1681). Ba ndröfindröfi si föföna, ba tola ladöni khöra ahatö matonga danö Sina. Hiza i, ba zi lö mutötöna mofökhö abölöbölö Wu irege mate ia ba ndröfi 1678, lima waŵa me no ifasindro dinasti si bohou Zhou Sebua. Me no mate ia sa'e ba lahuku mate nononia ono matua sia'a, ba ibunu samösa ia ma'uwunia matua.

Lamane ira Kehai ba Sina wa Wu Sangui andrö no oya nifamawania dinasti Sina ha bakha ba ginötö si lö arara. Asese latutunö ba manömanö Gehai wa lö baga gamuata Wu Sangui, lö fa'asökhi khönia ba dinasti Ming, Shun, faoma Qing. Baero da'ö i, tobali sökhi khalakhalania na latutunö hewisa wa'omasinia khö wo'omo nia Chen Yuanyan. Tobali sambua manömanö sasese nitutunö ndra Kehai fa'auri wongambatöra.




#Article 122: Ya'ahowu (353 words)


Ya’ahowu, ya’iada’ö fehede fangowai na falukha ba nono niha, gofu ha niha, gofu ha mega, ba gofu heza (hezo, hendre, haega) manö alua. Fanema li wangowai da’ö ba fagölö ira li fangowai, tewa’ö göi: Ya’ahowu! Na no fagema li wangowai simanö ba teboka sa’ae lala ba wamahatö tödö ma eraera ba wanguhuo’ö ma ba wamatunö ngawalö hadia ia zotuho.

Eluaha wangowai andrö ba fakhai ia ba zura Ni’amoni’ö sanandrösa ba wehede Yesu me’ifahaö niha sato. Ösi wamahaö andrö ba mame’e fa’aboto ba dödö ba i’anemai’ö göi mo’ösi ia fame’e howuhowu khö ndra nifahaö-Nia. Tola tefaigi da’e ba Matai’o faza 5 simane ba ayati 3, ”Ya’ahowu zi numana tödö, me khöra mbanua zorugo andrö”; ma zui ba ayati 4, “Ya’ahowu zebolo tödö, me ya’ira zokhö ulidanö dania (4)” btn. Andrö börö da’ö tola teŵa’ö na te’owai niha ba wehede Ya’ahowu no a’i fagölö ira na tefahowu’ö ma zui te’andrö ena’ö ifahowu’ö so’aya niha ni’owai andrö.

Tola muŵa’ö wa fangowai Ya’ahowu andrö ba abölö abakha geluahania moroi ba wangowai tanöbö’ö simane selamat pagi ba Li Indonesia. Lö teba’a ba lö göi iba’agö zi samösa niha khö niha bö’ö ba wamake ya’ia. Tola manö mufake ba niha gofu hadia wetaronia ba hada, ba agama, ma zui ba wamareta. Samösa iraöno, si lö sikola,  ma si lö fa’atuatua ba tola lafake wangowai da’ö na la’owai zalaŵa, camat, bupati, fandrita, satua mbanua, btn.

Na ba danö wekoli so nono Niha ba asese te’oguna’ö wehede andrö sitobali lala wamareso hadia so nono Niha tanöbö'ö sahatö ba zi so ia. Na so samösa ba gotalua zato ba nalö i’ila hadia so nono Niha bö’ö ba da'ö ba tola manö ifazaumba wehede ya’ahowu ba dalumbanua simane na i’owai niha sito’ölö. Ba naso zanema fangowai andrö ma so zi tokea ma so zamaigi ya’ia töratöra na itete fanofu hadia ya’ia ni’owai ba Li Niha ba tatu manö i’ila wa so nono Niha ba zi so ia.

Fangalui ono Niha ba gotalua zato tenga sa ha fehede Ya,ahowu. Tola manö göi mutötöi wehede li Niha tanöbö’ö. Sito’ölö nia na irongo li Niha ono Niha ba i'anemai’ö ifakhölö ia wangalui heza so niha sihede.




#Article 123: Fagitö (181 words)


Fagitö ya'ia da'ö sambua lala wama'ala fofo ba danö niha. Lalania, lahalö gitö zinanö ma sinumbua sotöi Itölio, lakhai ba la'edogö zole nahania, lahalö ndrege ni'oguna'ö, nönö famarukania, lahalö ma lakhai gitö zinanö ma sinumbua sotöi Na'a. No tobönö gitönia, ba larino, ba wangabölö'ö fa'afakitönia. Gitö siso ba zole no mege, la rino nano asoso sibai ia, ba la fuyu'ö misa ba likhe ma ono geu silö esolo sibai sitola manuge dania wofo khönia. Nano fefu la fuyu'ö misa ba likhe ma ba nono geu, amena la faigi hezo naha soya fofo. Simane fofo La'oro, nano inötö mowua atö mburune, ba oya sibai La'oro ba da'ö, gitö sino lahenagö, lahaogö lafasa ba ndraha mburune, böi la farege sibai, ena'ö lö mangelama wofo. Baero ba hogu mburune, fagitö tola ba naha gamondria wofo ba mbawa mbombo. Hiza böi ba likhe, lahalö lewuö latutusi ndrahania ma'ifu ba ba da'ö labe'e misa gitö, irege fofo simondri ba da'ö manuge ira, ba no ya'i fakitö. 
Fama'ala tanö bö'ö baero gitö, la fasa wuka, irege fofo sohombo aekhu ia ba wukha, ba hatö fanga'i ba niha.




#Article 124: Silako köfa sihombo (340 words)


Lamane göna zilako göfa sihombo na  a)silö'ö-lö'önia samösa niha göna zokho (is injured), b) ebua tekiko göfa, ma c) taya göfa ma tebai ni-hubungi mato ma'ifu. La'erai alua zilako i'otarai me möi yaŵa niha ba göfa edöna möi ba nahia bö'ö irugi me möi mitou fefu niha moroi ba göfa. . Sindruhunia, fehede silako, tenga simane eluaha silako börö wano göna ia fangelifi, me silako ba ngawua li niha, sigöna fangelifi, hiza i meno aluo wangabu dödö silö mudöna-döna andrö, ba no tobali fangelama ba niha, me fa'atoru göfa sihombo andre, oya mbörönia, ba fanötöna niha wa te fatalu'i'ö fefu niha wa'alua simane da'a ba ziso föna.

Alua zilako da'a ba dalu nidanö Kepualaun Seribu, Indonesia me siŵa mbaŵa si sara dua ngahönö a dua wulu a sara (9 Januari 2021). Töi ma tandra göfa sihombo andrö ya'ia da'ö SJ 182, Köfa sihombo da'a edöna mofanö i'otarai bandrara Sukarno Hatta numalö ba Pontianak. Köfa sihombo da'a, lö ara sibai no mohombo, ba tebai sa'ae ni-hubungi ia. Atoru ba wetaro Kepulauan Seribu fetahö Pulau Lancang faoma Pulau Laki. Fa'ato niha yaŵa, so öfa wulu a tölu (43) zatua, ba da fitu (7) ndraono, da tölu (3) nono sawuyu ba so fele ndrua (12) niha zohalöŵö ma laŵa'ö ia kru. Köfa sihombo da'a sokhö ya'ia Sriwijaya Air. Köfania tenga side-ide, no fao ia ba gangolifa göfa sebua, köfa Boeing 737-500 kode registrasi PK-CLC.

Ba zilako sino alua Indonesia ba sambua Negara abu dödö ya'ia da'ö Negara Indonesia, ba lö aetu wanötöna fefu niha ena'ö köfa sihombo siso ba naha fohombo (penerbangan) tola la fa'anö ira nasa ba wangehaoga ngawalö zoguna ba wohombo zisambua köfa andrö simane sino la tatugöi ira famareta so urusi fetaro köfa sihombo. Hiza ira sangombata sino itörö fa'abudödö ba zalua andrö ba ena'ö fa'ebolo dödö moroi ba geheha ni'amoni'ö zame'e fondrara dödö khöra. Ba si manö göi khö ndra samatörö sino molau fatolosa ba wangalui niha sifao ba göfa sihombo andrö he göi fangalui boto göfa ba fakake sifao khönia misa ba wangalui hadia sibai mbörö zilako andrö.




#Article 125: Simalambuo (236 words)


Simalambuo sambua döi(töi) geu sabe'e sauri ba danö niha. Simalambuo meföna ha eu sinumbua simane eu bö'ö, ba hiza idugu la'ila niha ba danö niha wa eu da'ö tola la'oguna'ö ia ba zoguna ba wangahaogö omo. Simalambuo, eunia lö ebua sibai hogu, no arawa-rawa, adölö-dölö i oroi mbörö, ba daha nia, lö oya sibai. Meno ato niha ba moguna geu andre sitobali toga, fafa, bagolö ba nomo, ba hiza no la fotuwu, ma la'odödögö wanönö ba danö ba wo henagö fe'aso zoguna ba wangahaogö omo.

Simalambuo, sauri ba kabu, sambua sinumbua zilö marase niha wo urusi ya'ia me auri ba gotalua geu bö'ö. Nano irugi inötö wangoguna'ö ya'ia simane wo bali'ö ya'ia toga soguna ba nomo, ba la obö ia, la toto. Fanoto toga, la fatörö khönia mbana, la su'a ha'uga wa esolo toga ni'oguna'ö. Aefa la su'a, ba la toto fake fato. Na atö soguna ba wafa ma bagolö, la fili ba gotalua zimalambuo sauri sesolo ma'ifu, sitola la boboto tobali fafa. Ba da'a folobö, fake fato, latoto ba wo su'a ha wa ebolo wafa ni oguna'ö, amena la garagazini faoma garagazi tanga. La haogö döla-döla ma kudo-kudo, la be'e yaŵa geu sino la bana no mege, ba la börötaigö wo garagazini. Samösa tou ba samösa zangagö yaŵa, la fahökha garagazi, ba simalambuo no tobali fafa, bagolö.Ba ginötö iada'a no so lala saoha ba niha meno so wakake fanaba, ba fogaragazini geu, ya'ia da'ö seso.




#Article 126: Fatuka (161 words)


Fatuka no tobali lala halöŵö ba nekhe-nekhe ba danga ba zangila fatukasa. Niha danö niha no oi monönö wangi'ila hewisa manö lala nitörö ba wangahaogö zi sambua omo. Hiza lö dozi tuka no möi ba zekola sebua sangodödögö ba wangi'ila lala watukasa. Itaria börö wa'atarö dödö ba no tobali fangi'ila si sökhi ba wangahaogö zi sambua botoŵa. Niha si fatuka, lamane ba gamaedola : adudu nomo tuka, ba aro nomo nitukaini nia. Fehede da'a lö oi atulö me mangawuli ba wa'abölö ba wanga'asogö soguna ba wakake ni tukaini. Ba ginötö ia da'a no ato zino so fangi'ila irege fefu ni baya-baya ba nomo ba danö niha, arakhagö oi niha danö niha zangahaogö. He fatukasa sangoguna'ö eu ba yamendrua sa'ae zamake kara, gawu, sime ma laŵa'ö ia omo beton lö sa'ae möi niha moroi siyefo ba wangahaogö ya'ia me ba danö niha no ato zi fatuka. Tedou ginötö, ba tedou göi wangi'ila ba lö toröi furi wa tedou fefu ngawalö ni baya-baya.




#Article 127: Femanga gahe (422 words)


Femanga gahe, no sambua wenaeta hada salua ba danö niha fetaro, ba zamena mamalua fangambatösa si darua niha, sino mamakhai fatalifusöta ya'ia da'ö tome ba sowatö. Hada ba danö niha andre, so zinumalö föna ba so göi zangawuli furi. Nano sa'ae awai halöŵö fa'omuso dödö ba zi darua niha sino i faböbö ira Lowalangi ni fahowu'ö namada fandrita, ba hiza, no sa'ae ha sambua ira, ba no i'ohe wo'omonia sangowalu ba ngambato zo'ono ya'ia. Na no larugi nomo, ba mahemolu nia, tohare ndra talifusö, sitenga bö'ö ni'owulo larugi nomo numönöra ira matua ma marafule, la tötöi döinia, fame'e roti. 

Bosi da'a ba wanohugö manö fa'omasi, ba ngambatö zanga'i niha, me so gamaedola ba danö niha, hönö mböwö no awai, ba hönö mböwö no tosai. Fame'e roti, tefalua fao fa'omuso dödö ba fetaro zanga'i niha so ma'ifu ni henagöra fasumangeta ba zitohare wame'e roti. Mahemolunia ba mazui ba migu da'ö, la fa'ema duria wa tohare ndra matua faoma dongania ba satua sifao khöra we'amöi ba nomo nama nono alawe, bosi da'a latötöi femanga gahe. La'ohe noro danga, bola nafo tebai olifu, ba tanö bö'önia fasumangeta sino la tatugöi ba danö niha. Femanga gahe, he ahatö ba he aröu wetaro nahania, ba hasambalö mörö ba nomo nama nono alawe, ba na larugi atö tanö owi, ba manga sito'ölö manö ba labokai ya'i noro danga ni'ohe numönöra, ba no göi lahenagö la rino gö meno faoma laturiagö fatua lö tohare ira. Mahemolu nia, amena la fahö zi öfa ahe, ma bawi sitobali tandrösa wangandröra ba lala halöŵö we manga gahe da'a, no i börögö la fasafi da'io ö nono alawera. Nano asoso, ba la börötaigö halöŵö sifao fa'omuso dödö, ba faoma la faehagö wa sumangeta, ba hiza no sa'ae tobali ngambatö sifakhai, sitenga bö'ö. Meno awai manga ba no alaŵa luo sa'ae, ba la angonaisi zatua, na no irugi inötö mangawuli ira, ba lahalö fefu zino la henagö ba la be'e khöra sitobali fasumangeta ba gangolifa samösa ono alawera. So zasoso, ba so zauri, sara mate sara auri. Bosi da'a lö zilö alua ba wongambatö ba danö niha.

Fa'alua wongambatösa nono niha ba danö wangarato tebai ni timba, me oi mozawili fefu we'aso nono niha ba danö rato. Hiza bosi hada, sino mo wa'a ba nono niha, tebai ni olifugö, ba mangawuli hewisa wahasara dödö zi dombua ngambatö ba wangosara'ö hewisa zisökhi lala nitörö. Böwö, ya'ia da'ö masi-masi, irege na so zanguma'ö ebua mböwö la andrö, sindruhunia, wa böwö ni andrö zoboto no fa'omasi me, oi tola lafatunö ba aetu ia ba wa hasara dödö.




#Article 128: Fanörö tödö wa'atumbu Wikipedia si 20 (487 words)


Fanörö tödö wa'atumbu Wikipedia 20, ya'ira siso ba gangowuloa ngawalö li ba danö Indonesia, oi omuso dödö me la törö tödöra wa no sa'ae dua wulu fakhe ndröfi Wikipedia. Ba wanörö tödö ba ndröfinia si dua wulu (ke-20)fakhe fetaro ngaluo si fele lima mbaŵa si sara dua ngahönö a dua wulu a sara (15 Januari 2021), so gangowuloa zamena fao ba wa'omuso dödö khöra. Ya'ia da'ö angowuloa Li Niha sino mamoto i'otarai zosou'a me fele zara mbaŵa si sara dua ngahönö a dua wulu a sara (11 Januari 2021) (Ibaso Nai'es ba video wanörö tödö si fahuhuo, Phoebe A, i'otarai meni si 8:29-8:42) ni fa'emara ba Youtube, sotöi Wikimedia Foundation ba ginötö wa'alua wanörö tödö da'ö. Ya'ira samena fao ba wa'omuso dödö ba ngaluo wa'atumbu Wikipedia si 20 andre, tebai la bini'ö hewisa wa'omuso dödöra, me ngafulu, ma ngaotu ma zui ngahönö wa'oya zokhö li ba guli danö andre, ba oi dozi orudu ba Wikipedia, ha ya'ira sino mangodödögö ba niha sino mame'e inötöra, fa'abölöra, ba tatu manö fo'ölöra, ba wo dou'ö ngawalö wangi'ila li ni oguna'öra ba mbanuara. Ba gotalua zo wulo hewa'ae ha ba wuka bakha ba gu'ö, so nono niha, sino la'ira ira sohalöŵö ba Wikimedia Indonesia, sino mangodödögö ngawalö zoguna ba wodou'ö li niha, irege tola fagölö wetarora li bö'ö ba wikipedia. Ba naha tanö bö'ö, ba angowuloa Wikimedia Indonesia, owulo ba gu'ö, me fele lima mbaŵa si sara dua ngahönö a dua wulu a sara (15 Januari 2020, 19:00 inötö Indonesia ba Gaekhula-WIB), so ba zi öfa wulu (40) niha moroi ba mbanua Batak Toba, Madura, Sunda, Banjar, Aceh, Jawa, Nias, ba tanö bö'ö, faoma la fa'ema wehede ba wanörö tödö si 20 khö Wikipedia moroi ba wanguma'ö ba wehede hezo fetaro ira. Moroi ba danö niha, ma li niha (Bahasa Nias), no tefa'ema simanö ni fa'ema niha moroi ba mbanua bö'ö.

Me no so ba gangowuloa sebua, simane Wikimedia Indonesia, hiza ero so hada'ia nifalua sifakhai ba gangolifa wehede moroi ba zisambua mbanua(Bahasa Daerah), ya'ira so halöŵö ba da'ö la fa'ema duria, irege ya'ira siso ba gangowuloa li niha, fao ira ba gangowuloa da'ö. Ba ginötö wanörö tödö Wikipedia si 20 andrö, ba moroi ba gangowuloa li niha (Bahasa Nias), so : namada : , ,, , ,

Lö hadöi si tola lafa'ema ya'ira sino erege dödö ba wanga'azökhi angowuloa li Niha (Wikipedia Nias) irege aheta ba zosou'a, baero wa'omuso dödö silö su'a-su'a me halöŵöra no mowua ba hiza tenga halöŵö zi samösa, si darua, si dafulu, ba zi ha dauga, hiza no halöŵö zato. Fanötönara ya'ira sino oföna mame'e inötöra, lamane ha wa omuso dödöma, na oi tahalö mbagiada zamösana ita, me halöŵö da'a, halöŵö zato. Ba ndröfi da'a ma döfi si dua ngahönö a dua wulu a sara (2021), manötö ira ena'ö monönö zanura ba Wikipedia Nias, ba no idugu afönu ma monönö wa'oya ngawua wehede li niha si tola moguna dania ba zangalui ya'ia ba wuka ba gu'ö.




#Article 129: Molaubale (209 words)


Molaubale, tenga molau balö he, hiza ba Tanö Niha fehede da'e no asese terongo ba dalinga niha. Molaubale ma folaubale tefalua ia na no tölu hari no mofanö (lakaohasi wanötöi sino mate, laŵa'ö no mofanö), owulo nösi nomo ba fefu zifatalifusö, ba wangandrö khö Zo'aya wa fefu halöŵö ba wofanö nösi nomo andrö khöra no itolo Lowalangi, tefalua sifao fa'omuso dödö. Lala hada ni törö, ma bositö hada tefalua sifao ba zino la osara'ö ba wefaora ba wabanuasa. Sitenga bö'ö oi tohare ba wamalua folaubale, ero bongi owulo-owulo nasa niha i'otarai me la'ohe ba kabu Lowalangi (lewatö), ba wame'e fondrara dödö ba nösi nomo si toröi moroi furi. Gofu haniha zino mofanö andrö, he iraono ma zui satua baomo, goi-goi da'a tefalua ia. Ba wolaubale, lahalö ginötö ya'ira satua, la börötaigö laföfögö, hadia manö wakake sasese i'oguna'ö sofanö andre me auri ia, ba möi lafasao khönia ba lewatö. Böi tokea gofu haniha na te'ila wakake yaŵa ba dete lewatö simane so dufo, mako nidanö, ba tanöbö'önia. Ba wamasao ya'ia lalau mangandrö ena'ö sa'ae lö möi ia yomo börö meno so ba daromali wanguma'ö wa : tebai sa'ae fahalö ira zauri zino mate. Lala halöŵö da'a no tefatunö i'onarai meföna ofeta ma'ökhö, ba silö tola lö'ö ha ba nifalua ia.




#Article 130: Mangoroma'ö beto (349 words)


Mangoroma'ö beto, sambua lala hada ba Danö Niha fetaro lala goi-goi ma amakhoita hada zi lima ina ba wondrakö Moro'ö, ba gaekhula (Nias Barat). No sökhi sibai tesura zura andre ba wame'e turia ba zi bohou ebua ba wanohugö lala hada sino la fakhoi ira satua meföna. Nano aefa sa'ae alua wongambatösa ba wetaro hada ba mbanua ba gaekhula, hiza no sa'ae ba wenaeta fongambatösa si darua niha sino la'osara'ö si faudu ba hada, ugamo, famareta sino tefalua. Bosi-bosi hada no oi latörö,  heŵa'ae aboto ba dödö nono niha wa hönö mböwö no awai, ba hönö mböwö no tosai. So ngambatö, ba irugi manuge khöra niha (la adogo-dogo'ö wanötöi ya'ia lamane : manabina), ba la'osara'ö we amöi ba khöndra satua nono alawe ba wangandrö howu-howu, ni fotöira : mangoroma'ö beto. Amonita na ba dalu nidanö so niha, ba oya manö zi lö tola lö'ö la falua. La henagö ginötöra, ba simanö göi ngawalö lala nitörö sitobali noro dangara we amöi ba wangoroma'ö beto. 

Högö wenaeta zura andre, hulö na fehede fanofu ia. Hana wa mangoroma'ö beto ira? Fanema li da'ö, ya'ia sa'ae meno i fahowu'ö wongambatöra So'aya ba no manuge khöra niha, ba umunöra si falemba khöra no i tolo sokhö, fa a manuge niha, tenga moroi ba ndra matua bö'ö. Hiza no fongambatö sihasara dödö zatua ba nifahowu'ö zokhö. Sitobali fangandrö saohagölö khö Zo'aya ba möi ira ba nomo zatua.

Ba we amöi ba wangoroma'ö beto, simane sito'ölö ba hada Danö Niha, la'ohe löwö-löwö, ba tenga ha da'ö, lamane-mane ba Danö Niha, fasumangeta ba zitenga bö'ö, sara auri ba sara mate, eluaha nia so nidöni ba so göi zasoso sino la ehaogö ira satua ena'ö faoma si sökhi ba wamaehagö fasumangeta andrö.

Lö tebulö hada nono niha, wa satua lö aetu wa'omasira khö nonora ono alawe ba umönöra, nano awai mangandrö howu-howu ira, ba tola manö tefalua khöra wanefe idanö, ba hiza nano awai fefu lala halöŵö wangoroma beto nifaluara, ba manambua dangara ba ngawalö masi-masi ndra satua, hulö zimane ni fa'ema moroi yaŵa ba zura da'e, sara auri ba sara mate, baero manu zifaraewe khöra ba wangawulira.




#Article 131: Arawi (351 words)


Arawi, ma Garawi, utu ndru'u fagölö ira mao, Arawi tenga nifaliaro ya'ira auri ba gatua misa, sito'ölönia arawi mangalui gö bazibongi, arawi, utu ndru'u simanga nagole (karnivora), fa'ebua nia izai mao, so wa'amonönö wa'oyara me so zimatua ba si alawe, ba hiza arawi na simatua nia ba sabe'e tandro, ya'ia zangalui gö ra.

Hikaya garawi andre i'otarai mefenöna ba'irugi manö ofeta ma'ökhö nifotöi fakhögusa ma sikuaso ba zisambu-sambua nahia lö zilö tolalö'ö so he bagotalua niha bambanua ba hegöi bagotalua gurifö ba utu ndru'u. Samuza inötö so mao so'iagö omo zokhö ya'ia, simane sito'ölö labe'e gönia, ba ilau molombase banahania, simane sito'ölö göi falukha ira nawönia mao ba faoma lalau fameo, te arakhagö bongi meluo da'ö, mao andre manuköu sibai ia ba'ilau mörö, simane si'to'ölö zui labe'e gönia banaha sino so, meno talu mbongi tokea ia ba irasoi olofo lösimanga ia, möi ia wa'i banaha gönia, tokea ia ifaigi lö hadöi, hatö naha gö ziso, imane-mane tödönia ma mofönu khögu ira andrö walö labe'e gögu bongi, nasimanö utaha ua ufuli ulau mörö.

Simane sito'ölö Arawi mangalui gö bazibongi, ba gatua no ibörögö lö tesöndra gö ra, börö da'ö i'anörö-nöröi  ofeta wa'i ia bambanua siso niha, ba i'alui gö ra bada'ö, soda'ö i'olu'aisi gö niha ba nomo, ma Ö mao sino labe'e banaha gönia  itagö ma ihalö arawi, arawi eroma'ökhö ifalua zimane da'ö ifaigi ginötö niha no mörö. Aföli mao, imane tödönia hana wa labatogö wamegögu ita tuagu, ibaranikö wa'i isofu khö zokhö ya'ia hana walö mibe'e be'e gögu? lamane khönia ero inötö manga ba labe'e göu banaha sito'ölö. Tokea mao, nasimanö so zangai-ngai gö gu andre, noso badödönia wasanagö gönia sasese mangalui gö bazibongi, balö nasa i'ila wa Arawi zolau da'ö.

Mao tebai itaha no'aukhu ia, ya'ia ŵa'i ba zi talu mbongi da'ö mu'ao ia imane  na ya'ugö simatua zanagö-nagö gö ba ti'ini dödö lala!

Me irongo-rongo arawi wehede mao andrö, aukhu ia aefa da'ö tohare ia ba iti'ini dödö lala. i'orai da'ö sa'ae ba'irugi ma'ökhö naso ziti'i badödö lala da'ö simatua Garawi. Oroma khö mao wa sindruhu-ndruhu garawi sanagö gönia tenga sifamai-mai, no simatua ia sibarani, iza iti'ini dödö lala.




#Article 132: Fökhö mbua (146 words)


Fökhö bua (mbua) ya'ia da'ö fökhö fa'awuwu halöwö mbua ba wa mazökhi giö awö wame'e baero si ta'unö si so ba mbotoda. Fökhö da'e tola alua ba zi sabata (akut) ba si no arara (kronis). Sabata alua ia börö na ambö ndro sangele ba mbua, ma zui börö mbua wa alabu irege tekiko mbua, ma zui böro me tefahö mbua. Na sarara, alua ia no töra tölu wawa, teda'i da'i wa alua nia ba ha sambalö alua, irege dania ofeta ba wa atekiko mbua safuria (angolifa si lima/End Stage Renal Disease). Fa'atekiko mbua, lö dalu-dalu, na no irugi gangolifa si lima, ba tebai mangawuli sökhi simane me baga halöwönia. Fökhö da'e tebörötaigö ia moroi ba wökhö gulo, fa'alawa ndro, fa'abao mbua, awö so gara ba mbua. Aefa da'ö fökhö da'e tola fao khonia wökhö tanöbö'nia yaia wökhö tödö, alawa ndro, fökhö döla ba fökhö fa'alö ndro. 




#Article 133: Simalapari (322 words)


Simalapari ba Danö Niha sambua döi wökhö sino la'ila dozi ono niha he siso ba danö rato, ba yamendrua sa'ae siso ba Danö Niha. Simalapari andre, tandra nia, so ma'ifu wa'ahole ba mbawania, ahole mbewe, ba na abölö ia, irugi tebai mohede. Aefa da'ö wa'oya duria sino tehöngö fetaro wökhö da'a. So zanguma'ö wa no itafari ia bekhu, irege ahole mbewe nia, baero da'ö so zanguma'ö wa no lasawö gamonita sino latatugöi ba zisambua mbanua da'ö, irege no ibözi ia si tenga awö, simane manibo'ö idanö side-ide ma laŵa'ö ia kiö ba zitenga nahania. Fökhö da'a no oya alua ba danö niha. Na lahaogö la faigi wa simalapari andre, sambua wökhö salua ba ndroto-ndroto mbawa hulö zimate dambai ma tola göi latötöi ombuyu-mbuyu(lumpuh), hewa'ae löfagölö sibai, hiza fa'amate dambainia ha ba gamaudu mbawania. 

Fökhö simalapari ba Danö Niha, no asese siai göna ba niha, so da'ö aefa sibai mondri ba hele, ba lö ara aefa da'ö ba göna simalapari. Ba da'a si göi wökhö sotöi Bell's Palsy ya'ia da'ö alua wa'atebai ba ndroto-ndroto mbawania irege möi ahole mbawania. Na lafaigi moroi ba waö-waö wökhö da'a arakhagö fagölö ira zimalapari. Da'a alua ba niha siso ba dalu nidanö ma sanabina, tola göi göna ba ziso fökhö gulo (diabetes), ba sino so HIV. Da'a tola alua ba niha siso wa a tebai ndroto-ndrotonia andrö i'oroi ba dalu, irege sabata ba mofökhö, ba ginötö ndröfi nia iotarai fele lima fakhe, ofeta önö ngafulu fakhe (15 tahun - 60 tahun). Bells Palsy ma fökhö sihulö zimalapari andre, tola göi alua ba niha salau, sino so zesokho bakha ba döla högönia, irege fefu ndroto-ndrotonia, fao ndroto-ndroto mbawania, no möi ba wa'atebai, ba möi lala wa'alio göna khönia zimalapari. Ofeta iada'a, na söndra ndra amada sangila amakhoita ba lala wa'ogaöna mboto, ya'ia da'ö so nuo (saraf) gamaudu mbawa sino so fökhö, na tetutu da'ö ba idugu tebai mbawa andre, ba aekhu ahole, lawa'ö ba khöda no göna simalapari.




#Article 134: Tögi ndrawa (188 words)


Tögi ndrawa, na la fo'eluaha moroi ba ngawua wehede nia, so dombua fehede. Tögi ya'ia da'ö, tola la wa'ö : lubang, gua, aefa da'ö so ngawua wehede ndrawa, si tola la fo'eluaha; Islam, na la forodugö dombua ngawua wehede, Tögi ndrawa eluahania Gua Islam. Hiza, töi da'a tenga ba wo foeluaha simane da'ö. Tögi ndrawa, sambua döi dögi si so ba Tanö Niha, fetaro ba mbanua Lölöwönu, sifarahu ba Kecamatan Gunungsitoli, ba no ato zino mangila naha wanörö da'a, ba tenga hada'ö, no ato zino mame'e inötönia, ba wamareso, hadia manö zalua ba naha da'ö. Ba molo'ö sino lafareso, wa no ara naha da'ö, no ba zi ha'uga ngahönö fetaro nia. Me no sambua naha wanörö-nörö ba niha siso ba mbanua Gunungsitoli, ba hegöi si onarai ba danö saröu moroi sisa, sino mamondrongo hikaya Dögi Ndrawa andre. Börö da'ö, andrö wa no la odödögö ira famareta Gunungsitoli sitobali naha simöi famarou niha we'amöi ba Gunungsitoli. Famareta siso ba Gunungsitoli la halö wahasara dödö faoma ira niha mbanua, ena'ö sisambua zöndra ira ba wodou'ö ira simöi manörö ba Danö Niha, ba la be'e ginötöra ba we'amöi ba Dögi Ndrawa.




#Article 135: Fama'ele'ö (453 words)


Fama'ele'ö ya'ia da'ö halöŵö nilau samösa zangi'ila nifotöi sama'ele'ö ba wanuturu hadia ia zi no alua faoma zi so föna ma si lö alua na. Oya niha ba mbanua sombali'ö ya'ia tolo-tolo ba wa'aurira, la'andrö tolo khöra sama'ele'ö ba wamareso hadia zalua. So zanguma'ö wa sama'ele'ö andre no niha samatohu danga Lowalangi ba wanutura lala ba niha. 

Lahaogö wama'anö ya'ira ira sama'ele'ö ma si so fangi'ila na lalau monukha. So zamake kofia, samöbö högö, samake falika, samake baru saitö, ba tanö bö'önia. Baero da'ö göi, niha si möi mangandrö tolo khöra lasofu ua hadia manö zedöna lahenagö ba lö olifu lasofu göi hauga game'ela. Na mofökhö atö ndraono simane mofa'aukhu, möi ba zama'ele'ö zatua ba wanofu hadia dalu-dalu ba hezo tesafo nono andrö khöra. Na tefaudugö no itörö dalu deu sino iraono monönö wa'ata'u zatua wa no tesafo. Na tebai atö möi ndraono sofökhö, ama ma inania si möi ba wanofu khö zama'ele'ö, la'ohe manö mbarunia. Nano larugi khö zama'ele'ö, ba latutunö hadia gangandröŵara. Fefu zama'ele'ö oi labörötaigö faoma fangandrö. Aefa mangandrö ira, ba itutunö hadia zedöna tobali dalu-dalu ba zofökhö andrö, si to'ölönia bulu ndru'u. Baero wanuturu dalu-dalu sedöna nibadu ba ma zui nifondri, lafatunö göi hadia gamonitania, irege dalu-dalu andrö futu ia, ma mosöfu. Fama'ele'ö so zino mangodödögö sitobali fanolo ba niha, sito'ölö sifao khönia wolomö, fangomösi ba ofeta ba wangeheta sita'unö ba wangehao boto.

Tenga ha ba Danö Niha alua fama'ele'ö. Ba mbanua segebua misa, no sambua lala nifaehagö ba niha sanoto tivi. Hulö me alua ziheu ba Danö Niha sabölö sibai me döfi 2005, ato zi no mama'ele'ö hadia zedöna alua. Hiza, so zamaduhu'ö ba so göi zi lö manga'i fökhö högönia, mangawuli khö zamösana niha. Ba oya zi no alua nifa'ele'öra ba simanö göi zi lö salua nasa. No ato niha ba mbanua misa sino tehöngö sangila hadia zedöna alua ba gangolifa ginötö, so nifaigira salua barö ndröfi, waŵa ba mazui inötö sara.

Hiza, bada'a göi tefatunö, meno sa'ae inötö siso niha iada'a, inötö sino tedou ba wamati ba hegöi ba wangi'ila gofu hada'ia, moguna so wa'aboto ba dödö ena'ö böi aekhu ba wamodombua Lowalangi, ena'ö fanötöna niha ha khö zokhö banua siyaŵa awö danö. Eluahania, labe'e fönara wamati khö Lowalangi ba ngawalö waö-waö wa'aurira, ena'ö aefa ira ba wa'onekhe halöŵö zogömi-gömi ifatewu ia hulö na moroi khö Lowalangi wangi'ila andrö. Niha iada'a no so wa'aboto ba dödö khöra ba wo fili lala ba wa'afarisayo. Na so zofökhö ba tola lafafareso'ö ua ba rumasaki ena'ö aboto ba dödöra hadia zalua ba ndroto-ndroto mboto, me sohalöŵö ba rumasaki no so wakake sanolo ba wangi'ila hadia zalua ba mboto niha. Hiza fama'ele'ö ba Danö Niha, tenga ha iada'a alua ia, no i'onarai meföna, so manö fasamösa ba zisambua banua misa.




#Article 136: Falailö (229 words)


Falailö, no sambua waö-waö ni falua niha ba Danö Niha, na mo möi ba kabu, sitobali fondrara dödö. Sito'ölönia, laöli nilaura, lailö sawakhö-wakhö wamondrongo niha. Lailö sambua fanötöi ba zanunö fetaro ba zihasamösa-mösa. Na ya'ira situmbu ba danö wangarato, he na la'ila Li Niha ba lailö tola manö fehede sibohou khöra da'ö, me ni'ilara, manunö, sanunö, sinunö. Hiza falailö no ara lafalua ira satua meföna na so ira ba mbalö halöŵöra, me na ba danö ma ba kabu terongo zifalailö, ba fefu niha samondrongo, ba fao ira ba wa'aterara dödö. Na terongo lailö andrö, ba tola latahö niha, moroi ba lailönia, hadia si falailö andrö, fa'omuso dödö zamena alua khönia, ma fa'abu dödö. Ba da'a no tobali sambua sitehöngö ba danö niha. Ono niha oi sonekhe falailö.

Baero walailösa andrö, ba so göi zifakhai ba lailö ya'ia da'ö, Tari Lailö Yöu. Fanari lailö yöu andre, no sambua fanari sino to'ölö lafalua ba gangowuloa fa'omuso dödö ba wetaro mbanua Yöu, fanarinia sifao fa ombuyu daelu, simane fasile. Fadaelu zi falailö, ba lalau manunö simane sinunö: Fekoligu ba gulidanö.  ba sinunö tanö bö'önia.. 

Fa'ombuyu daelu, tola te'ila ba wa'afatö-fatö wanarinia, hulö zifao ba note zinunö wa'atogeha mbotonia. Lö dozi niha oi ombuyu daelu, ha ya'ira sino so wa'onekhe ba sile. Tari Lailö Yöu moguna lafatohu ba ndraono sibohou ebua, irege lö taya ia ba ginötö sino fondrege wa'atedou wangi'ila andre iada'a. 




#Article 137: Balugu Sangehowu (379 words)


Balugu Sangehowu balugu moroi ba nöri Laraga. Öri Laraga, sambua mbalö hada ba Tanö Niha fetahö ba mbanua Yöu. Hiza balugu andrö, ba no nifili zatua mbanua, ba hiza tenga nifili börö wa'omasi ba zisamösa niha, hiza no angetula zato, ba satua mbanua. Sitobali dane-dane wamili tobali balugu andrö ya'ia da'ö simane: niha sangila huku, siso ba faka, ba lawa'ö göi ia nga'ötö mbalugu. Me döfi si dua ngahönö a tölu (2003), Öri luaha laraga no tefili namada Sozaro T Telaumbanua siso ba desa Iraonogeba, tobali Balugu Sangehowu. Bowalou owasa andrö ba tefalua ia ba nomo sebua, omo hada, lafake mbaru sebua, baru hada, bahögönia rai ana'a, ma bala högö (mahkota)fondrege sibaga ondröita ndra balugu meföna, ba fo'omonia mamake aya ana'a ni fatö-fatö ba simanö göi ba högönia ifake rai nandrulo. Ba fatua lö tebörötaigö ngawalö lala halöŵö hada ba wangowasa mbalugu öri laraga, ba si'oföna ua, amada Balugu Sangehowu, la fahea ia ira ono mbanua, ba we amöi ba lewatö zalaŵa hada balugu si'oföna, ba wangandrö howu-howu ena'ö tefahowu'ö halöŵö ba zima'ökhö andrö. Ba mamözi aramba, ba molau Hendri-hendri. Ba sino tehöngö ba Danö Niha, wa na mangowasa niha, ba ngafulu tola göi ba ngaotu nga'eu mbawi mate, ba labe'e wasumangeta fondrege zebua ba nono mbanua. Salawa hada ma balugu andre, niha ni'ata'ufi samakhoi goi-goi nifalua ba lala wa'auri ba gotalua mbanua, ba samatörö huku ba zanawö goi-goinia. Lala nifakhoi zalaŵa hada ma balugu, hewisa lala nitörö nifalua simane na mangowalu, na labe'e nihalö, hewisa golola mbawi, hewisa gafore, ba tanö bö'önia soguna ba wa'auri ba wabanuasa. Ba no hulö sambua fangi'ila niha wa na salaŵa hada atö ia, ba no sa'ae tefaudugö wa ya'ia tobali kafalo desa ba wamareta göi. 

Baero wolau banua ma fangowasa, ba dozi salaŵa hada, ma balugu, tumbu ba dödöra ba wangahaogö gowe, nifasindrö ba newali nomo sebua ma omo hada. Gowe andrö sitobali tandra wano manaru'ö banua mbalugu. Ba waö-waö da'a no tefatohu i'otarai khö zatua ofeta ba ndraono irugi ma'ökhö. Ba no lafaigi gara sebua sedöna labali'ö gowe ba ginötö sino numalö ba nuo nidanö sahatö ba nomo hada. Hiza ba wamasindro gowe andrö khöra, ba satua mbanua i tebu gara ma gowe andrö faoma adulo manu, sitobali tandra wa balugu sino la fili tola tobali balugu ma razo sangomasi'ö onombanuania.




#Article 138: Femanga gö ni'amoni'ö (284 words)


Femanga gö ni'amoni'ö tenga simane femanga si to'ölö nilau niha, so wakhe, sayu, ba ngawalö gö. Hiza femanga da'a femanga nifalua ba gosali ba wanörötödö hewisa wa'omasi Lowalangi ba niha guli danö, Ihöli niha moroi ba huku horö, faoma Do Nia sangele ba döla röfa, ba botoNia ni böbözi no Isalahini niha ba zisagörö ulidanö. Femanga gö ni'amoni'ö sambua tandra ba niha samati sitobali fanörötödö wa'omasi Lowalangi ba zamati khöNia. Na la'ali ba li Indonesia, lamane wanötöi ya'ia: Perjamuan Kudus. 

Ba wemanga gö ni'amoni'ö, nifalua ba gosali, ero dozi gangowuloa gosali ba Danö Niha, na tefalua lala halöŵö da'a, ba lahenagö roti simöi famaedo mboto Yesu sino teforöfa salahi niha, ba simanö göi lahenagö nagu ma agu nifati wa famaedo ndro Yesu sangöhöli niha ba huku horö saduwa yaŵa ba röfa. Lala wamalua ya'ia ba sangai halöŵö ma ira fandrita, ba sohalöŵö ba gosali, i ohe föna Lowalangi halöŵö andrö, ilau mangandrö, ba i aohasi gölö Lowalangi. Ba fatua lö labadu nagu ba la'a roti, ba ifa'ema daromali sangai halöŵö ba wame'e fa'aboto ba dödö khö mbanua niha Keriso ena'ö femanga gö ni'amoni'ö andre, simöi howu-howu tenga fangelifi. Baero da'ö ba i fa'ema duria wa naso bagotalua zowulo andrö, so zinendre dödö ba khö nawö, khö dalifusö, khö zatua, ba tanö bö'önia, sökhi lahalö ginötö si sabata, ba wangandrö khö Lowalangi ena'ö lö tobali taha-taha howu-howu ba khöra. 

Nifalua zangai halöŵö ba gosali sitefaudu ba wemanga gö ni'amoni'ö, tenga somasi dödöra, hiza no so wamahaö siso ba daromali, simane da'a tou:

Ba wa'oya nasa ayati ba daromali Lowalangi andrö, sifakhai ba lala halöŵö wemanga gö ni'amoni'ö.

Turia somuso dödö moroi ba wemanga gö ni'amoni'ö sino tefaehagö bakha ba daromali ma sura ni'amoni'ö ya'ia da'ö: 




#Article 139: Fondrakö ba Gunungsitoli (625 words)


Fondrakö ba Danö Niha, si tobali goi-goi si no lafaehagö ira satua mbanua meföna si tobali gohe-gohe ndraono si bohou ebua ba ginötö ma'ökhö. Fondrakö ba Danö Niha nisura ba zura andre ya'ia da'ö fondrakö fetaro ba Gunungsitoli, ma sino irai so ba mbanua ba Gunungsitoli simane da'a tou. Fatua lö latuhogö wanura ya'ia, ba moguna te ombakha'ö wa, ösi zura andre, tehalö moroi ba zi sambua mbuku nifazökhi ya'ira ira amada sino mame'e fa'abölönia, inötönia, bua wangera-ngera, ba ngawalö ziso khöra ba wanga'azökhi turia sisökhi sitola la baso niha sato. Hiza, no göi lafaehagö ba wamareta Kota Gunungsitoli, irege ba wa'aso mbuku da'ö, ba nga'örö moroi föna ba so zisambua fehede moroi khö namada wali kota Gunungsitoli, ya'ia da'ö, amada sotöi Ir. Lakhömizaro Zebua ba ifatohu fehede famasou moroi khö namada sosalahini Lembaga Budaya Nias. Fondrakö Tölamaera, Fondrakö Sihene'asi, Fondrakö Onodohulu, Fondrakö Talunidanoi, Fondrakö Laraga,  Fondrakö Banio Ni'owuluwulu, Fondrakö Hilidora'a, Fondrakö Heleduna. Fondrakö nifaehagö da'ö yaŵa, tesöndra ba Gunungsitoli, fetaro; Kecamatan Gunungsitoli, Gunungsitoli Idanoi, Gunungsitoli Selatan, Gunungsitoli Barat, Gunungsitoli Alo‟oa, ba Gunungsitoli Utara, ba hiza fefu nösi wondrakö andrö, oya ni fa'ema ba ngawua wehede, irege so manö wa'atebulö moroi ba zino latatugöi ira amada salaŵa mbanua. Heŵa'ae ba ginötö iada'a no ato zitekaoni ba wangodödögö fanura waö-waönia soguna ba ndraono nafuri, sitobali gohe-gohe ba wamalua fa'auri ba gotalua mbanua ba Danö Niha.

Fondrakö ba Danö Niha, no sambua goi-goi soguna ba wa'auri niha ba he me inötö si no numalö, iada'a, ba simanö göi ba zi soföna, irege Ono Niha no sambua soi ba gulidanö si no mame'e tödö ba ngawalö gondröita zatua. Ba na la sawö, ba so zigöna khöra. Ba da'ö oroma hewisa wa'abölö wondrakö si no la'osara'ö ira satua meföna. Ono mbanua, no labe'e ba dödöra ngawalö lala ni'ohalöŵögöigö ba wamalua gofu hada'ia sifakhai ba hada, börö na so zanawö ya'ia, ba alua khöra zi no latatugöi ira satua, ma lamane: i'ila hörö ba i babaya tanga, simane:

Ba Danö Niha, fondrakö so zilö'ö-lö'ö guna nia ya'ia da'ö simane nisura ba da'a mitou:

Ba högö zura andre, ya'ia da'ö fo faoma adu. Bada'a böröŵa wehedenia, adu. Na la osamuzaigö wanguma'ö ya'ia, fo adu, na ba li Indonesia tola laŵa'ö ia; perpatungan ma eluahania, hewisa niha ba wangi'ila adu andrö ba hewisa lala wasumangeta khönia. Ba hiza, no möi famanöi fangi'ila ba nono mbanua, moroi ba wehede adu andre sino lafarisayoi ba wame'e fasumangeta (pujian) ba hiza Ono Niha na so zisökhi ba asese laŵa'ö ia moadu so eluaha : baga, sökhi. No sambua da'a dane-dane ba wondrakö ya'ia da'ö fo'adu 

Ba Danö Niha, sino tobale dane-dane baero Fo'adu ya'ia da'ö Fangaso. Fangaso andre, ya'ia da'ö, fakhai ia ba wa'amokhö. Simane hewisa mbua zinanö ba laza, ba kabu, hewisa ba wanguri urifö, ba fangaso göi lafaigi moroi ba wame'e nifiza gofu hada'ia ba niha bö'ö, ma ba nono mbanua.

Fa'ölö-ölö hao-hao, hulö fakaole ma'ifu lelada wanötöi ya'ia ba hiza fa'ölö-ölö hao-hao, sambua bagia ba wondrakö sitobali fama'anö fa'auri ena'ö sokhönia wa'abe'e dödö ba ngawalö nibaya-bayania ba gotalua mbanua.

Fobarahao ya'ia da'ö famöfögö hezo wetaro nono mbanua, ba zisambua öri ma banua, lala nitörö ya'ia da'ö laföfögö i'otaria mbanua sebua ofeta mbanua side-ide, ba tenga ha da'ö, ofeta ba wongambatösa, sifaudu ba nga'ötö moroi yaŵa ba hegöi sitengabö'ö sifatalifusö sahatö bangai. 

Böwö masi-masi sambua fenaeta ba gotalua wa banuasa, si no ara so ba Danö Niha. Hiza böwö masi-masi andre, lö i fabö'öni wa'omasi ba niha, böwö tola latema dozi gofu haniha manö ira.

Fefu nisura yaŵa ba da'a no sambua turia sisökhi ba ndraono sibohou ebua, sino oya wa'awuwu ba wangi'ila goi-goi hada ba khöda. Böi ua hada, Li Niha manö ba no hulö zambö lela wanötöi ya'ia, ato zilö mangila hezo la'oguna'ö wehede simane : ya'ugö, ndra'ugö no faruka fakhöyö.




#Article 140: Fakhe ba Danö Niha (310 words)


Fakhe no sambua zinanö fondrege moguna ba Danö Niha. Ba hiza heŵa'ae no mananö fakhe niha ba Danö Niha i'otarai me föna, ha ba ginötöda iada'a manga wakhe niha ba Danö Niha tölu kali ma'ökhö.

Ngawalo wakhe ni sura Sundermann

Samuza föna so ndra alawe zi toröi siyöu lala nidanö. Ero ma'ökhö ba ifaigi so wua sagafusi ba dete idanö andrö. Ba ahöli-höli dödonia, ba ihalö i'ofuloigö wua da'ö. Ba samuza ma'ökhö imane dödö nia si alawe andre, Hezo moroi wua sagafusi da'a? akha möi ndra'odo ufaigi siraya lala idanö. Ba möi ia siraya ba i'ila ndru'u nifotöi sirahi. Ba muhede ndru'u da'ö khö ndra alawe andre, imane: Ndra'aga sinanö si sökhi, tola ni'a. Halö ba ofuloi ndra'aga'. Ba ifoloi ndru'u andre ba mangawuli ia ba nomo. Ba imane sui ndru'u andrö, Be ndra'aga ba naha, ba na no aefa önö wawa ba tanö ndra'aga, ba mi be töi ma fakhe.

Nitutunö ba wakhe da'a tesöndra ba buku Nias. Ethnographische, Geographische en Historische Aanteekeningen en Studien ni sura Schröder ba ndröfi 1917.

Ba buku ni sura Schröder su'a-su'a ni'ogunai'ö ba wakhe, ya'iya da'ö:

Ba Niha Raya

Ba Niha Yöu

Ba na inötö wamasi, so su'a-su'a nifotöi Fiku. 1 Fiku = 10 Lauru.

Oya wakhe ba ndröfi andre laŵa’ö.

Abölö mbua nowi niha iada’e.

Oya sibai ngawalö wakhe.

Ba so wakhe nitanö ba laza.

Ba so göi nitaru ba hili, ba ma ba danö sotufo, ba zo’eu.

Ö’ila döi ngawalö wakhe andrö?

Datatötöi ösa:

Fakhe ndrawa si rahi, ba

fakhe ndrawa soyo, ba

fakhe ndrawa tumba, ba

fakhe si adulo, ba

fakhe si toru, ba

fake si koria,

Ba oya na döi, baero ö.

Na latutu wakhe, ba tobali böra.

Fakhe si lö mututu, ba ulitö.

Labe’e töinia gulitö, me si so uli na.

So göi kisa wakhe.

So kisa, ba wameta uli wakhe.

Ba so göi kisa, ba wamali'ö hamo. 




#Article 141: Tanö Niha Banua Somasido (244 words)


Tanö Niha Banua Somasido da'ö döi nisura ba wamobörö ba zinunö si no tehöngö ba Danö Niha andrö. Ba wamaigi högö zura andre, manofu niha hewisa sa ia Danö Niha andrö. Sinunö da'a hulö tobali sinunö same'e fangombakha ba niha wa ya'ita so anunösi no awakhö-wakhö dödö ba we'amöi wamaigi Tanö Niha. Me itutunö ba da'ö, wa Tanö Niha tanö fetaro tumbu ia, ba ayati mitounia, ba ifatunösi göi wa Tanö Niha sambua hulo satabö sinanö, irege dozi sowanua khönia, lö fa'ambö. Töi zinunö andre, hulö zimane ba da'a tou: 

Tanö Niha mbanua somasido, tanö si tumbu ya'o föna, he mukoli ndra'o ba zaröu, ba lö olifudo sa ia.

Tanö Niha satabö sinanö, sowanua khönia lö fa'ambö, ufabu'u wa ubelegö, me ya'odo khöu dötönafö.

Sinunö da'a, no ngafulu fakhe no terongo ba nono niha si so ba zi sagörö ulidanö, ba hiza meno tedou wangi'ila niha ba ginötö iada'a, ba so zama'ema sambua video so'anunösi Tanö Niha Mbanua Somasido, ba wa'owulo ba WhatsApp Membahas Bahasa Nias, ba so zatuada, Yasato Harefa, si no oya mbua wangera-ngera ba wondrorogö ngawalö zi fakhai ba wa'aono niha, simane sinunö, li. Amada Yas Harefa, samösa zatuada so kara note zinunö ba sanura sinunö, ba hiza ifatunö wa sinunö Tanö Niha andre, tesura me feleziwa mbaŵa si lima sara ngahönö a siŵa ngaotu a lima wulu a fitu (19 Mei 1957), so kara (Ciptaan), Ar. Zebua ma töi nono nia Ama Dandra Zebua, ba Nononamölö LOT (Laraga Ononamölö Tumöri).




#Article 142: Lature (tuha samatörö ulidanö) (208 words)


Molo'ö nidunö-dunö ba Danö Niha me föna baero Lowalangi, tuha samatörö ulidanö, so göi Lature. Si lö'ö-lö'önia da'ö nitutunö ndra satuada khö Kleinweg de Zwaan me möi ia ba Danö Niha. He Lowalangi ba he göi Lature no tumbu moroi ba mbua geu nifotöi tora'a. Eu tora'a samösa no tumbu moroi ba dödö Tuha Alölöanangi, si toröi ba mbanua si yaŵa.

Asese lafakhai khö Lature niha na mofökhö ira. Börö da'ö lafosumange Lature niha ba labe'e khönia mbuala ena'ö böi mofökhö ira.

Töra moroi ba da'ö so niha me föna si fahudu tödö wa niha ba gulidanö andre no okhöta Lature. Da'ö wa labe töi Lature Sobawi Sihönö ma zui Lature Sobawi Sato.

Ndrege wa'ahakhö dödö Lature ba tola ihalö noso sageu ma ha'uga nga'eu mbawi andrö ba ibe'e ö domenia. Börö da'ö si lö tola lö'ö i'eregesi tödö niha ena'ö böi ya'ia nihalö Lature ba hiza i niha bö'ö. Na lö tola ihalö dödö Lature ba lua-luania ya'ia zimate.

Si tobali tandra khöra wa arakhagö ihalö khönia mbawi Lature oroma khö niha löfö-löfö ba zi bongi. Börö da'ö ata'u niha me föna na la'ila möi löfö-löfö bakha ba nomora. Tandra khöra da'ö wa ba zi lö ara tö edöna mofökhö ba mate samösa niha yomo ba da'ö.




#Article 143: Camp Vietnam ba Batam (551 words)


Camp Vietnam ba mbanua hulo Batam, fetaro hulo Galang (Pulau Galang). Fa'atoharera ba da'ö ya'ia da'ö soloi moroi ba mbanuara me ba ginötö da'ö so wasuwöta sabölö-bölö irege niha Vietnam mangalui soi ba zi sagörö ulidanö same'e khöra naha tobali ono mbanua. Hiza, meluo da'ö fa'atoharera, ba latörö dundraha i'onarai mbanuara ofeta ba hulo Galang ba Batam. Ya'ira andre, asese lawa'ö niha, niha soloyo (manusia perahu). Me no tosasa dödöra ba mbanuara ba la'alui wa'aurira börö meluo da'ö ba no möna nudura ya'ia da'ö, niha si lö fa'ahakhö dödö, ba la fatörö fefu soi Vietnam. Fe'asora ba hulo Galang ba Batam, i'otarai ba ndröfi si sara ngahönö a siŵa ngaotu a fitu ngafulu a siŵa(1979) ofeta sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu a önö (1996). Fe'asora ba da'ö, ba no sinehe moroi ba gangorudua dozi soi ma na lawa'ö ba li Indoesia ya'ia da'ö Perserikatan Bangsa-Bangsa(PBB).

Molo'ö si no tehöngö ba he göi si so bambagolö si no lafalemba yaŵa khönia ba Camp Vietnam ba hulo Galang, Batam, wa fa'ato niha Vietnam sondrugi hulo andrö, so ba zi öfa wulu a tölu ribu niha (43.000). Hana wa lafili hulo galang andre, ena'ö böi faruka ba niha sowanua,ba ba hulo da'ö, la haogö simane banua sebua. So bakha khönia ruma saki,sekola, osali, mosagi, pura, ba tanö bö'ö simane sito'ölö ba zisambua banua. Indonesia, ba me felewitu mbaŵa si lima sara ngahönö a siŵa ngaotu a fitu ngafulu a siŵa (17 Mei 1979), owulo ndra matiri sanolo kafalo Negara fetaro so urusi fa'afakhai ba soi bö'ö (Menteri luar Negeri) ba wangosara, haniha zanga'asogö soguna ba niha Vietnam si no mondrugi tanö Indonesia, hulo Galang, Batam. Ba tefatunösi ba hasara dödö wa fefu ngawalö zoguna khöra, itolo UNHCR (United Nations High Commissioner for Refugees) ma ba li Indonesia Komisioner PBB urusan kemanusiaan, ma tohu-tohu dangan gangowuloa dozi soi. Ba hiza Indonesia, barö wamatörö namada Presiden Suharto no tola tefalua fefu ngawalö wanolo ba niha Vietnam meluo da'ö, ba no tobali hikaya ba Indonesia, si tola möi fanörötö.

Ba wasuwöta salua ba danö Vietnam, ya'ia da'ö fa'udusa ba zi fatalifusö soi, no möi fabalisara moroi ba danö situmbu ya'ira. Manizi-nizi dödöra, ba ata'u ira, me na lafaso tetaha ba mbanuara ha dombua tobali, tenga auri ba mate. Fa'ata'ura ba zalua andrö, da'ö zolohe ya'ira misa ba mbanua soi bö'ö. Fefu fagölö lala gofanöŵara mangoguna'ö tundraha, moloyo moroi ba mbanuara ofeta ba mbanua nirugira. 

Hiza, ba mbanua si so ya'ira ba hulo Galang ba Batam, wa'oya gondröita sitobali fanörötödö, oya koda ba mbagolö, ba simanö göi gödo-gödo nihaogö me so ira ba da'ö. 

Ba ndröfi si dua ngahönö a dua wulu (2020) hewisa dungö si no manöröi ulidanö, ofeta ba danö Indonesia, ba hiza famareta lafalau dödöra ba wanga'asogö ruma saki sitola la föfögö zi göna tungö Corona ena'ö böi faruka ba ruma saki sito'ölö. Hiza fetaro, ba Camp Vietnam, ba hulo Galang, Batam, tefili sitobali naha ruma saki andrö. Ruma saki da'a ha ba zi sabata lababaya, ba no mosindro, irege no ato zino mangagö ruma saki andrö. Si tobali dane-dane wamareta ba wamili naha andrö, me aröu ma'ifu ba mbanua sebua si rami niha, ba tanö Batam, sambua mbanua sahatö ba soi tanö bö'ö, irege naso atö niha sangawuli moroi ba mbanua soi bö'ö, ba tola alio la'ohe ba hulo Galang, Batam. 




#Article 144: Gambara gefe si 1000 döfi 1992 (374 words)


Gambara gefe si 1000 döfi 1992, no sambua fangahatö ba niha bö'ö ba wangi'ila Tanö Niha. Me döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu a rua, moroi ba zangahaogö kefe (Peruri) la haogö gefe nga'örö si saribu, ba hiza gambara ba zi tambai gefe andrö, omo hada Danö Niha, ba gambara hombo batu. Gambara ba gefe andrö, sambua fa'omuso dödö ba Nono Niha, me dozi soi ba zi sagörö Indonesia, asala sangoguna'ö kefe rufia ba i'ila khala-khala Danö Niha ya'ia da'ö, Omo Hada faoma Hombo Batu.

Me no ba ndröfi si no manöi fangi'ila dozi niha ba zi sagörö ulidanö, simanö göi niha si so ba Danö Niha. No oya gambara ma turia si no tesura ba gu'ö na möi niha ba wuka, same'e turia hewisa waö-waö gambara si so ba gefe andrö. Niha si so ba gambara andrö ya'ia da'ö so töi Tafeole Nehe. Ba da'ö i fatunö wa tokea ia me i'ila gambarania so ba gefe si saribu andrö ni haogö me döfi si 1992. Ba i fatunö wa lö i'ila wano so gambarania ba da'ö ba hiza omuso göi dödönia, me möi fangombakha ba soi bö'ö wetaro Danö Niha, si no aröu ba duduma hörö, ba gaekhula hulo Sumatera. Ba hiza i fatunö, wa lö aoha ba wamalua hombo batu, moguna ginötö sara ba wamalua ena'ö to'ölö.

Kefe sino mozawili ba niha, simane kefe si saribu si so gambara Nomo Hada faoma Hombo Batu, moroi ba Danö Niha, nihaogö me döfi sara ngahönö a siŵa ngaotu a siŵa wulu a rua, te fagati zui ia molo'ö si no la aturai ba Bank Indonesia. Me ngaluo Rabu ba zi dua wulu a sara mbaŵa si siŵa dua ngahönö a fele önö (21 September 2016), ba Bank Indonesia i be'e gangombakhata wa kefe si saribu si so gambara Nomo Hada faoma Hombo Batu, la owuloi moroi ba niha si no mozawili, simane si no lafa'anö fangombakhania ba zura nomero : Peraturan BI (PBI) Nomor 8/27/PBI/2006. Ba hiza meluo da'ö, labe'e ginötö ofeta ngaluo si dua wulu a siŵa mbawa si felezara ba ndröfi si dua ngahönö a fele önö, la fazaewe wangombakha'ö ena'ö fefu niha sangokhögö kefe si saribu andrö, tola latukari ba Bank Indonesia, sahatö ba nahia si so ya'ira.




#Total Article count: 144
#Total Word count: 51895