

#Article 3: एन्डी वार्होल (118 words)


एण्ड्र्यु वारहोला (अगस्ट ६, १९२८ – फेब्रुवरी २२, १९८७), वा एण्डि वार्होल, छम्ह अमेरिकन आर्टिस्ट व पप आर्ट ज्याझ्वःया केन्द्रिय व्यक्तित्त्व ख। कमर्सियल इलस्ट्रेटरया छगू सफल करियर धुंका वार्होल छम्ह नांजाम्ह चित्रकलाकार, avant-garde फिल्ममेकर, रेकर्ड प्रड्युसर, च्वमि, व सेलेब्रिटी जुयादिल। वय्‌कः वय्‌कःया विभिद सोसियल सर्कलया निंतिं नं नांजाः, वय्‌कःया सर्कलय् बोहेमियन लंया मनु, नाँजापिं बौद्धिकवर्ग, हलिवूड सेलिब्रिटी व तःमि जहानियां ला। 

वय्‌कः मदे धुंका वार्होल यक्व रेट्रोस्पेक्टिभ कला प्रदर्शन, सफू, व संकिपाया विषय नं जुयादिल। 

वार्होलं १५ मिनट्स अफ फेम धाःगु अनुच्छेद निर्माण यानादिल। थ्व अनुच्छेदं सेलिब्रिटीतेगु छुं ईया निंतिं मास मिडियाया केन्द्रबिन्दु जुइगु व लिपा मेगु वा मेम्ह सेलिब्रिटी वये धुंका न्हापा याम्ह सेलिब्रिटीयात मतलब हे मदइगु व मेम्ह सेलिब्रिटीइ सकल मिडिया केन्द्रित जुइगु अवस्थायात वर्णन याइ। 




#Article 4: एसिया (129 words)


एसिया हलिमया दक्ले तधंगु व दक्ले अप्व जनसंख्या दुगु महादेय् ख। पृथ्वीया ८.६ प्रतिशत क्षेत्रफल थ्व महादेय्‌य् ला (वा भूमिया २९.४% क्षेत्र)। थ्व थासे थ्यं-मथ्यं ४ बिलियन मनुत अर्थात पृथ्वीया ६०% मनु जनसंख्या नं दु। 

थ्व महादेय्‌या मूथाय् पूर्वी गोलार्ध व उत्तरी गोलार्धय् ला। पारम्परिक कथं एसियायात अफ्रिका-युरेसियाया थाय् गुकिया पश्चिमी भाग युरोपनं ओगटेयाना च्वंगु दु - सुएज नहरया पूर्वय् लागु, युराल पर्वतया पूर्वय् दुगु, काउकासस पर्वत, क्यास्पियन सागर व हाकु सागरया दक्षिणय् दुगु क्षेत्र ख। थुकिया पूर्वय् प्रशान्त महासागर ला। दक्षिणय् भारतीय महासागर ला, व उत्तरय् आर्क्टिक महासागर ला।

थ्व महादेय्‌या क्षेत्र व विभिधता स्वेबिले एसिया – क्लासिकल एन्टिक्विटी निसेंया छगु तोपोनिम – छगु निश्चित क्षेत्र स्वया नं सांस्कृतिक विचाः ख। थ्व थासय् छगु स्वया अप्व भौगोलिक अवस्था व यक्व भौगोलिक क्षेत्रत दु। (स्वयादिसँ एसियाया उपक्षेत्र, एसियामि मनुत)।




#Article 5: कला (243 words)


कला (Arts) धाःगु मानविकीया छगू ख्यः ख। कला संस्कृतिया अभिन्न अंग ख। कलाया छुं कचा थ्व कथं दु-

कला धाःगु खँग्वः संस्कृतं वःगु ख। संस्कृतय् थ्व खँग्वःयात मेमेगु रुपय् नं छ्यलिगु या-

कामशास्त्रय् आधारित ग्रन्थ कामसूत्रया न्हापांगु खण्डया स्वंगुगु अध्यायय् वात्सायन मुनिं क्वसं बियातःगु ६४गु कलाया बारेय् च्वयादिगु दु 




#Article 6: कासा (107 words)


कासा (Sports) धयागु नियमया दुने च्वना थ:यात शारीरिक व मानसिक रुपं बल्लाकीगु, सीप दयेकिगु, न्ह्याइपुकेगु, धेंधेंबल्ला याइगु थें न्यागु गतिबिधिया विकास याइगु ज्या ख। कासा धेंधेंबल्ला यायेगु थाय्‌यात कासादबू धाइ।

हलिमय् दक्वं सभ्यताय् थ:गु हे थीं थीं कथंया कासा त दु |

कासायात कम्प्युटर कासा व शारिरिक कासा य् विभाजन याय् छिं |

कम्प्युटरय् म्हितीगु कासायात कम्प्युटर कासा धाई | भिडिओ कासा धागु नं कम्प्युटर कासा थें न्यागु कासा ख: | तर थ्व: कासा टिभीइ व आर्केड मेसिनय् म्हिति |

थःगु शरिरं म्हितिगु कासायात शारिरिक कासा धाइ| दसु: केय्‌तुकासा (Acrobatics), लाल्कायेकासा (Swimming)। छुं नांजाःगु कासा थ्व कथं दु-

मनुया बुद्दिया धेंधेंबल्ला जुइगु कासा। दसु-क्वथाकासा (crossword puzzle), चेस।




#Article 7: क्यान्सर (206 words)


क्यान्सर (चिकित्सा शास्त्रय्: म्यालिग्न्यान्ट नियोप्लाजम) छगू प्रकारया ल्वय् ख। थ्व ल्वचय् मनुया छपुचः कोषं अनियन्त्रित वृद्धि जुया (सामान्य स्वया अप्व विभाजन, अतिक्रमण (मेमेगु तन्तुइ दुहाँ वना स्यंकिगु), व मेटास्ट्यासिस (म्हया मेमेगु थासय् लिम्फ, हि वा लोकल स्प्रेडं पुना वनिगु) याइ।  थ्व स्वंगु गुणं म्यालिग्नेन्ट ट्युमर बिनाइन ट्युमर स्वया पा। आपालं क्यान्सरं ट्युमर दयेकी तर छुं क्यान्सर दसु ल्युकेमियां ट्युमर मदेकु। क्यान्सरया सीकेज्या, डायग्नोसिस, उपचार व निदानया विषययात अङ्कोलोजी धाइ। 

क्यान्सरं छुं नं उमेरया मनुयात असर यायेफु। अथे जुसाँ आपालं क्यान्सरया सम्भाव्यता उमेर नापं अप्वया वनि।  हलिंया सकल मनू मृत्युया १३% कारक क्यान्सर ख। 

क्यान्सर, प्रायः, जेनोमया म्यालिग्नेन्ट परिवर्तनं पलिस्था जुइ।  थन्यागु परिवर्तन कार्सिनोजेन(दसु टोबाकोया कुं, इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक रेडियसन, रसायन, वा संक्रमण वाहक जीवाणु)या प्रभावं जुइ। क्यान्सर याकिगु मेमेगु कारकय् जेनेतिक असामान्यता (डिएनए रेप्लिकेसनया गलती व जेनेटिक डिसअर्डर) आदि ला। 

आनुवंशिक रुपं स्वयेगु खःसा निता पुचःया जिनय् खनेदइगु असामान्यताया कारणं क्यान्सर जुइफु-

क्यान्सर दायग्नोस यायेत साधारनतया मनुया म्हया सम्बन्धित तिस्यु लिकाना उकिया हिस्तोलोजिक जांच यायेमा। थन्यागु जांच प्याथोलोजिस्तं याइ। छुं क्यान्सरया न्हापांगु लक्षण रेदियोग्राफिक किपालं नं खनेदै। आपालं क्यान्सरतयेगु निदान क्यान्सरया प्रकार, थाय्, व क्यान्सरया स्तेजं प्रभावित याइ। छकः दायग्नोसिस जुइधुंका क्यान्सरयात सर्जरी, किमोथेरापी व रेदियसन थेरापी छ्यला लंकिगु कुतः यायेछिं। क्यान्सरया मालेज्या(research)या विकास नापं थी-थी क्यान्सरया थी-थी उपचार लुया वयाच्वंगु दु। तार्गेतेद केमोथेरापीइ यक्व विकास जुयाच्वंगु दु। 




#Article 8: ल्याःज्या (420 words)


गणित छगू विज्ञानया ख्यः ख। थ्व ख्यया विकास एब्स्ट्र्याक्सन व लजिकल कारणयात छ्येला ल्याखाइगु, गणन याईगु, लनिगु निसेंकया भौतिक वस्तुया स्वरूप व गति निर्धारण याइगु तक्क थ्यन। गणितय् छुं न विचाः यात अध्ययन याना उकिगु सत्यतायात एक्जियोम व परिभाषा नं विस्तारिकरण (डिडक्सन्) यायेगु लक्ष्य जुई।

सामान्य गणितया ज्ञान यक्व हे थासय् छ्यलातगु खने दु। इतिहासय् स्वे बिले हलिमय् यक्व थासय् थन्यागु ज्ञान दुगु व उकिगु छ्येलेज्या जुगु खने दु। प्राचीन मिश्र, मेसोपोटामिया, भारत, युनान आदि थाय्‌यागु सफूलि गणितया सामान्य विचाःया परिमार्जन यानातगु दु। मध्यकालय् गणितया सिक्क हे म्हो विकास जुल। १६गु शताव्दी पाखेया पुनर्जागरण धुंका जुगु न्हूगु वैज्ञानिक विकासं गणितया जग पलिस्था यायेधुंका हानं छकः गणितया द्रुत गतिय् विकास जुया वगु खने दु।

थौंकन्हे गणित हलिमया यक्व ख्यःले छ्येला जुया च्वंगु दु| दसु- विज्ञान, यन्त्रशास्त्र, चिकित्सा, अर्थशास्त्र आदि। थन्यागु कथं मेमेगु ख्यःले जूगु गणितया छ्येलाज्यायात व्यवहारिक गणित धाइ। थन्यागु छ्येलाज्यां गणितीय आविष्कारयात ग्वहालि याना च्वंगु दु व ई-ईले गणितय् न्हूगु ख्यः देकेयात नं ग्वहालि यानाच्वंगु दु। गणितिज्ञतेसं शुद्ध गणित वा गणितया विकास जक्क याइगु तर छुं व्यवहारिक अर्थ मदुगु ख्यले नं मालेज्या याइ। थन्यागु ख्यःतेगु व्यवहारिक अर्थ भविष्यय् मनुतेसं पिकाइ।

गणित यागु विकासयात न्ह्याबलें तनाच्वनिगु एब्स्ट्र्याक्सनयागु क्रम वा विषय वस्तुयागु परिमार्जनयागु कथलं स्वे छिं| दक्ले न्हापांगु एब्स्ट्र्याक्सन अंक हे जुइ मा| निगु स्याउ व निगु सन्त्रासीया दथुई छुं मंका दु धैगु विचायागु चेतना मनु जातियागु लागि क्रान्तिकारी विचा ख:| थ्व धुंका भौतिक वस्तुयात निने सैगु क्षमता, द्रव्य वस्तु गथे कि न्हि, मौसम, दं आदियागु ल्याखं तेगु क्षमतायागु विकास जुल| अंक गणित, रेखा गणित व धुंका विकास जुल| 

व धुंका च्वेगु वा अंक मुना तेगु व्यवस्था गथे कि इन्का साम्राज्यले छ्येलिगु आंकिक डेटा मुंका तैगु यन्त्र क्वीपु यागु विकास जुल| ल्या खाइगु येक्व प्रविधि तेगु अले विकास जुल:|

इतिहासयागु न्ह्येथाईगु ई निसें गणितयागु प्रमुख शास्त्रत: करयागु गणनयाययेगु, बनेज्या यायेगु, अंकतेगु सम्बन्ध सीकिगु, जग्गा दानास्वेगु, खगोलीय गतिविधि सीकिगु थें न्यागु ज्यायागु लागि विकास जुल:| थन्यागु आवस्यकताया कथं गणितयात मात्रा, स्वरूप, खगोल (सर्ग) व परिवर्तन धागु प्येंगु ख्य:ले बाये छिं|

व धुंका गणित येक्क्व परिमार्जित जुल| गणित व विज्ञानयागु सम्बन्ध सुमधुर कथं न्ह्यने वन| छगु शास्त्र मेगु यागु परिपूर्वक जुल| गणितीय मालेज्यात: अप्वया वल व आ नं वयाच्वंगु दनि|

गणितयागु उत्पत्ति मात्रा, स्वरूप, खगुल, परिवर्तह नाप स्वागु थाकुइगु समस्या नापं जुई| न्हापा थन्यागु समस्या बनेज्याले, बुं दाइगु आदिले खने दत, व धुंका खगोले व आ विज्ञानयागु न्ह्यागु नं ख्यले| गणितदुने न थौकन्हे गणितयागु येक्व ज्या दु! 

न्युटन इन्फिनिटेसिमल् क्याल्कुलस आविष्कार याई पिं न्हापा ई पिं मनुत मध्य: छम ख| फेन्मयान नं इन्वेन्तेद् फेन्मयान पाथ इन्टेग्रल यागु विकास कारण व भौतिक चेतना छ्येला यानादिल| थौं यागु स्टृंग थियोरीन नं न्हु गणितयात प्रेरणा बियाच्वंगु दु|




#Article 9: गौतम बुद्ध (172 words)


सिद्धार्थ गौतम (संस्कृत:  ; पाली: सिद्धात्थ गोतम) दक्षिण एसियाया उत्तर-पूर्वी भागय् (हाल नेपाः) जन्म कयादिम्ह छम्ह धार्मिक व अध्यात्मिक गुरु ख। वय्‌कलं बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल।  बौद्ध धर्मय् वसपोलयात सम्मासम्बुद्ध (सर्वोच्च बुद्ध) धाइगु या। वसपोलयात बुद्ध धाइ गुकिया अर्थ बोधि ज्ञान प्राप्त जुम्ह ख। हिन्दू धर्मय् वसपोलयात विष्णुया ९गु अवतारया रुपय् नालिगु या।  वसपोलया जन्म व मृत्युया तिथि ग्रेगोरियन पात्रोय् इ पू ५६३ व ४८३यात कायेगु या। वसपोलयात शाक्यमुनि (शाक्यकुलय् जन्म जुया विज्याम्ह मुनि) नं धायेगु या। 

बुद्ध गौतम गोत्र जुगुलिं वसपोलया नां सिद्धार्थ गौतम धाइगु या। वसपोलया जन्म लुम्बिनी, कपिलवस्तु ,लुम्बिनी,नेपाःय् जुगु ख। दक्षिण मध्य नेपाःया लुम्बिनीइ सम्राट अशोकं स्वङ्गु शताब्दी ईसा पूर्वय् बुद्ध बूगु स्मृतिइ छगु स्तम्भ दयेकादिगु दु।

सिद्धार्थया अबु शुद्धोदन छम्ह शाक्य जुजु ख। परम्परागत बाखं कथं सिद्धार्थया मां मायादेवी वसपोल चिधंबिले हे मदिया दिल। छम्ह ऋषिं जुजु शुद्धोधनयात बुद्ध छम्ह महान जुजु वा छम्ह महान साधु जुई धका धाःगु पाली ग्रन्थय् च्वयातःगु दु। थ्व भविष्यवाणी न्यना जुजु शुद्धोदानं थःगु सामर्थ्यं फक्व सिद्धार्थयात दुःखं बायेगु कुतः यानादिल। 

बुद्धया उपदेशया सार थ्व कथं दु-

बुद्ध अनुसार धम्म थ्व ख:




#Article 10: चिकित्सा (168 words)


मनुयात ल्वेनं ज्वनेधुंका ल्वे लंकेयात कुत ययिगु विज्ञानयु ख्य: यात चिकित्सा धाई| चिकित्सा क्वे बिया तगु प्रकारंया ज्यु

थ्व उसायं विज्ञानयागु छगु ख्य: ख| थुकिलि वास छ्येला मनु यागु उसायं भिंकिगु व ल्वे लंकिगु ज्याखं जुइ| विज्ञानया दुने थ्व म्वाम्ह विज्ञानले व ज्या नापं स्वापु दुगु विज्ञानया दुने  चिकित्सा विज्ञानये थ्व ज्याखं ला|

वास चिकित्सा (मू खं)

थ्व ज्या चिकित्सक तेसं वो मे पिं उसायं पेसाकमी (संयुक्त उसायं ज्याकमी) गथे कि नर्स, फार्मासिस्ट आदि तेसं यायेगु ज्या ख:| ऐतिहासिक कथं स्वेगु ख सा न्हापा न्हापा वास चिकित्साले विध्यावारिधिया पिं मनु तेसं जक्क उपचारया ज्या यागु खने दु| उपचारया ख्य:ले ज्या याई पिं क्लिनिसियन् त धा पिं चिकित्सक, नर्स व मेडिकल असिस्टेन्ट ख:| थ्व ख्य:ले ज्या याये त छगु औपचारिक तालिम काय मा|थ्व ज्या सिक्क हे संवेदनशील जुगु लीं येक्व दे ये थुकिया संवन्धले थी-थी कथंया विधान व नीति त नं देका तगु दु|

थ्व छगु उपचार विध्याया ह: ख| थुकिलि चिकित्सकं अपरेसन(शल्य कृया)याना ल्वेयात लंकी|

मनुयागु नुगखं यात न्येना चित्त थासे त्येका

रेडियो विकिरण छ्येला ट्युमर त स्याईगु




#Article 11: जीवशास्त्र (177 words)


जीवशास्त्रय् थी-थी कथंया जीवनयात सीकिगु ज्या जुइ। (क्लकवाइज टप-देपा निसें) इ. कोलाइ, सिमा फर्न, गजेल, गोलियाथस

जीवशास्त्र (संस्कृतय् जीव: म्वानाच्वंगु; शास्त्र: ब्वनेज्या) जीवनया सीकेज्या ख। थ्व एम्पिरिकल विज्ञानया छगु ख्यः ख। थुकिलि म्वानाच्वंगु प्राणी (आयागु व लोप जुइ धुंकुगु)तेगु संरचना, ज्या, विकास, उत्त्पत्ति, इभोलुसन, व डिस्ट्रिब्युसनयात सीकेगु कुतः जुइ। थ्व शास्त्रय् थी-थी कथंया जीवतेत गुणया आधारय्‌ बाय्‌गु व थी-थी कथंया प्राणीतेगु वर्णन याय्‌गु, इमिगु म्वाय्‌गु ज्या सीकिगु, थी-थी कथंया प्रजातिया उत्त्पतिया बारेय् सिकिगु व प्राणीतेगु वातावरण नापयागु सम्बन्ध सीकिगु ज्या जुइ। 

जीवशास्त्र छगु तधंगु विषय जुगुलिं थुकिलि यक्व कथंया विशिष्ट ख्यःत दु। परम्परागत कथं जीवविज्ञानया ख्यःतेत प्राणीया आधारय् बाय्‌छिं:

जीवशास्त्रयात प्राणीयात सीकिगु स्केलय् व अध्ययन याय्‌गु पद्धतिया आधारय् नं बाय्‌छिं: 

 
थ्व नापं जीवशास्त्रय् यक्व एप्लाइड साइन्स नं दु; दसु-मेडिसिन व जेनेटिक मालेज्या आदि।

जीवशास्त्र छगु एकिकृत विज्ञानया कथं दक्ले न्ह्य १९औं शताब्दीय् वगु ख। थ्व इले वैज्ञानिकतेसं सकल प्राणीतेगु छुं आधारभूत खं मिलेजुगु व थ्व आधारभूत खं नापं सीकुसा अपुइगु खं सीकल। थौं जीवशास्त्र छगु स्तरीय विषय जुगु दु। थ्व विषय ब्वंकुथि, विश्वविद्यालय, आदि थासय् ब्वंकिगु जु। नापं थ्व विषयय् लखौं-लख मालेज्या-पौ (research paper) नं ध्वाय्‌गु या।




#Article 12: जेम्स जोइस (259 words)


जेम्स अगस्टिन अलोय्सियस जोइस (अंग्रेजी James Augustine Aloysius Joyce) (फेब्रुवरी २, १८८२- ज्यानुवरी १३, १९४१) छम्ह आइरिश उपन्यासकार व चिनाखँमि ख। वय्कःयात २०गु शताब्दीया पूर्वार्धया दकले प्रभावशाली आधुनिक प्रयोगवादी च्वमिइ छम्हया रुपय् नालेगु या। वय्कःयात वय्कःया उपन्यास उलिसेस (सन् १९२२)या निंतिं आपालं लुमंकिगु या। थ्व उपन्यास होमरया ओडिसीया समानान्तरिक रुपय् थी-थी कथंया विषम साहित्यिक शैली छ्येला व दकले प्रमुख रुपय् वय्कःया प्रभावशाली  चेतनशील शैली छ्येला च्वगु खनेदु। मेमेगु मू ज्याय् चिहाक बाखँ मुना दब्लिनर्स (सन् १९१४), व उपन्यास अ पोर्ट्रेट अफ द आर्टिस्ट एज ए यङ्ग म्यान (सन् १९१६) व फिनेगानस् वेक (सन् १९३९) ला। वय्कःया सकल ज्याय् स्वंगु चिनाखँया सफू, छपु नाटक, प्रासंगिक पत्रकारिता, व वय्कःया ध्वागु पौ ला। 

वय्कःया जन्म दब्लिनया मध्यम वर्गीय परिवारय् जूगु ख। वय्कलं क्लङ्गोवज् वुड कलेज व बेल्भेदेर कलेज, व लिपा युनिभर्सिटी कलेज दब्लिनय् ब्वनादिल। वय्कलं प्रारम्भिक २०इ सदाया निंतिं कन्टिनेन्टल युरोपय् प्रस्थान यानादिल। वय्कःया अन थाय्बाय् त्रिएस्ते, पेरिस व जुरिख जुवन। वय्कःया आपालं वस्यक जीवन प्रवासय् हे जूगु जुसां वय्कःया काल्पनिक हलिम दब्लिन स्वया पिने मवं। वय्कःयात वय्कःया बाखँया पात्र वय्कःया परिवार, शत्रु व पासापिंनाप मेल नं।  उलिसेस निश्चित कथं हे दब्लिनया लं, त्वा आदिइ आधारित जु।  उलिसेसया पिथनाया छुं ई धुंका हे वय्कलं धयादिगु धापू प्रासंगिक जु। वय्कः कथं “For myself, I always write about Dublin, because if I can get to the heart of Dublin I can get to the heart of all the cities of the world. In the particular is contained the universal.” (जिगु निंतिं, जिं न्ह्याबिलें दब्लिनया बारेय् च्वया, छायेधाःसा यदि जि दब्लिनया नुगले थ्यनेफुसा जि हलिमया सकल नगरया नुगले थ्यने फै। थ्व निश्चिततात् ब्रह्माण्ड निहित जु।) 






#Article 14: सँदेय्‌या बुद्ध धर्म (198 words)


चीनया सँदेय् भूभागय् शदीयौं न्ह्यः निसें बुद्ध धर्मया प्रभाव जूगु खनेदु। थनया बुद्ध धर्मयात सँदेय्‌या बुद्ध धर्म धाइ। थ्व बुद्ध धर्म बज्रयानया छगू मू केन्द्र ख। नापं, थ्व धर्म सँदेसं पिने मङ्गोलिया, रुसया थीथी थासय्, भारतया सिक्किम, अरुणाचल प्रदेश, लद्दाख, हिमाचलप्रदेश, भूटान नापं नेपाःया थीथी थासय् नं दयावःगु दु। 

सँदेय्‌या बुद्ध धर्मया मू संघ व संघतेगु बिहार(सँय् भासय् गोम्पा) थ्व कथं दु-

न्यिङ्मा संघय् खुता मू मां गोप्मात दु। थ्व संघया मेमेगु गोम्पात थ्व हे खुता गोम्पाया कचाया रुपय् पलिस्था यायेगु चलन दु। न्यिङ्माया खुता गोम्पा थ्व कथं दु-

साम्ये सँदेय्‌या दकलय् न्हापांगु गोम्पा ख। थ्व गोम्पा गुरु पद्मसम्भव व शान्तरक्षितं पलिस्था यानादीगु ख। लिपा, थ्वः गोम्पा साक्य संघं कालः।  

काग्यु संघया गोम्पाया आपालं सँदेय्‌या पूर्वया खामय् ला। त्सुर्फु व रालुङ धाःसा सँदेय्‌या दथुइ ला। काग्यु गोम्पात थ्व कथं दु-

साक्य गोम्पा:

गेलुग क्वय् बियातःगु धलखय् दकलय् न्हापाया स्वंगु गोम्पातेत महान स्वंगु गोम्पा धकाः म्हसीकिगु या, थ्व स्वतां हे ल्हासा नापं ला:

जोनङ ७० स्वया अप्व क्रियाशील गोम्पातेगु मू केन्द्र:

बोन मू निता केन्द्रय् गेशे दूगु, थुकिया संघ थ्व कथं दु:

मेमेगु महत्त्वपूर्ण गोम्पाय् छुं गोम्पा थ्व कथं दु:

संदेय्‌या संघयात अति सरल रुपय् क्वसं चित्रित यानातःगु दु। थ्व सिक्क हे सरलीकृत कुतः ख व थुकिया अपवादत दु।




#Article 15: थेरवाद (139 words)


थेरवाद (संस्कृतः स्थवीरवाद) बुद्ध धर्मया पूर्वाध इलय् बुयावःगु झिंच्यागु (वा नीगु) निकायय् छगू खः। थ्व निकायत भारतवर्षय् बुद्ध मदयेधुंकाया ईलय् बुयावःगु खः। थेरवादया अर्थ थं पिनिगु शिक्षा खः। थ्व निकायं बुद्धया शिक्षायात उकिगु वास्तविक रुपय् हे ल्यंकातेगु कुतः याना न्ह्यथन। थ्व वादया पलिस्था प्रथम संगायनाय् महाकश्यपनापं ५०० अर्हततेसं बुद्धं दयेकूगु दक्वं नियमतेगु पालना यायेगु निर्णयं जुगु खः। थेरवाद खँग्वः दकलय् न्ह्यः ७गू शताब्दीइ च्वयातःगु थेरवादया छगु पाण्डुलिपिइ लूगु दु।

बुद्ध धुंका बुयावःगु नीगु निकायय् थेरवाद दकलय् ताःई तक्क म्वानाच्वंगु कचाः खः। थ्व वाद यक्व शताब्दी निसें श्रीलंका व दक्षिण पूर्वी एसिया (गथे कि- दक्षिण पश्चीमी चीन, क्याम्बोडिया, लाओस, म्यान्मार, थाईल्याण्ड)या मू धर्मया रुपय् पलिस्था जुया च्वंगु दु। २०गु व २१गु शताब्दीइ वया थ्व धर्मया प्रभाव सिंगापोर, अष्ट्रेलिया, नेपा:, भारत नापं पश्चीमी देय् नं अप्वया वैच्वंगु दु। 

थेरवाद थी-थी निकायय् विभाजित दु। बुद्ध धर्मया थ्व कचाया निकायत थ्व कथं दु-




#Article 16: दान्ते अलिघिएरी (102 words)


दुरान्ते देग्ली अलिघिएरी (ल्याटिन लिपि:Durante degli Alighieri वा दान्ते (सन् १२६५-१३२१) छम्ह इटालियन चिनाखँमि, च्वमि, साहित्यिक सिद्धान्तकार, नैतिक दार्शनिक, व राजनैतिक विचारक ख। वय्कःयात वय्कःया ग्रन्थ चिनाखँ ला कमेदिया (La commedia)या निंतिं म्हसीकिगु या। थुकियात लिपा La divina commedia (द दिभाइन कमेडी) धाइगु यात। थ्व सफूयात दिभाइन वा दैवी नां बोकाकियों बियादिगु ख। वय्कःया विचारय् थ्व सफू इतालियन भाषाया व हलिम साहित्यया उत्कृष्ट दसु जुगुलिं वय्कलं थ्व नां बियादिगु ख। 

इटालीइ थ्व ग्रन्थयात सोम्मो पोएता  (सर्वोच्च चिनाखँ) वा  पोएता वा चिनाखँ जक्क धाइगु या। दान्ते, पेत्रार्क व बोकाकियोयात स्वंगु झरना the three fountains वा स्वंगु राजमुकुट the three crowns नं धाइगु या।




#Article 17: नेपाः भाय् (302 words)


नेपाः भाय् (नेवा: भाय्, नेवाल भास, नेपाल भास) नेपाल देसया या छगू प्रमुख भाय् ख: । थ्व भाय् नेपालमण्डल ( स्वनिग: नापं थीथी थाय्), काभ्रेपलान्चोक, द्वाल्खा, पाल्पा, भोजपुर व नेपालया मू (प्रमुख) बजार व नगरया नापं भारतया आसाम, दार्जीलिङ्, सिक्किम, आदि व चीनया ल्हासा (तिब्बत) तकं थासय् छ्यलाच्वंगु दु |

तिब्बत बर्मेली भाषा परिवार अन्तर्गत लिपिवद्ध साहित्यया इतिहास दुगु भाय् मध्यय् नेपालभाषा नं छगू खः । प्राचीनकालंनिसें नेपालभाषा च्वज्याय् थीथी कथंया लिपिया छ्यलाबुला जुयाच्वंगु दु । थ्व सकतां लिपि नेपाःय् हे विकसित जूगु जुयाः थ्व सकतां लिपियात समग्र रुपं नेपाल लिपि धकाः धायेगु याः। 

लुम्विनीया अशोककालीन शिलालेखय् छ्यलातःगु ब्राम्ही लिपि दक्षिण एशियाया हे दक्कले पुलांगु लिपि खः । वयां लिपाया कुटिला लिपि व गुप्ता लिपि निगू लिपि लिच्छवि लिपिया नामं नां जाः (प्रचलित खनेदु) । 

नेपालय् हे विकास जूगु धकाः धाये बहःगु नेपाल लिपिया दक्कलय् न्हापांगु छ्यला ने.सं. २८ य् लंकावतार नांया ग्रन्थय् खनेदु । थ्व लिपियात सामान्य रुपं नेवाः आख: धकाः नं धायेगु चलन दु । थ्व प्राचीन प्रचलित लिपि खः । थ्व लिपिपाखें नवौं शताव्दीपाखे प्रचलित लिपिया जन्म जुल । प्रचलित लिपियात हे थीथी कथं च्वया यंकेगु क्रमय् रंजना लिपि, भुजिंमोल लिपि लगायत झिंनिगू कथंया लिपिया विकास जूगु खनेदु । थ्व सकतां लिपियात समग्र रुपय् नेपाल लिपि धायेगु याः ।

नेपालभासय् च्वयातःगु साहित्ययात नेपालभाषा साहित्य धाइ। प्राचीन संस्कृत ग्रन्थत थुइकेत टीकाया रुपय् वा भाय्‌हिला शुरु जूगु नेपालभाषा साहित्यया ख्यः वर्तमान ईलय् वयाः सिक्क चकंगु दु। हलिं साहित्यय् खनिगु आपालं विधाया ज्या नेपालभाषा साहित्यय् नं जूगु खनेदु। थःगु ताःहाकःगु इतिहासय् नेपालभाषा साहित्यं यक्व उतारचढाव खंगु दु। लिच्छविकालय् लिपिबद्ध वाङ्मयया शुरुवात काल निसें आःतक्कया युगय् थ्व भासं नेपाःया राजभाषा निसें कया प्रतिबन्धित भाय् तक्कया अवस्था खंगु दु। थन्याःगु ताःहाकः इतिहासया झ्वलय् नेपालभाषायात थुइकेत नेपालभाषा साहित्ययात प्राचीन, माध्यमिक व आधुनिक यासें स्वंगु विधाय् बायेछिं। नेपालभाषाया थीथी साहित्यिक विधा थ्व कथं दु-

नेपालभाषाया दकलय् न्हापांगु संकिपा सिलु ख। नेपालभाषाया छुं संकिपा थ्व कथं दु-




#Article 18: नेवा: (136 words)


नेवाः जाति नेपालमण्डलया आदिवासी जाति खः । नेवाः जाति छगू नश्ल व धार्मिक पुचः मजुसें छगू भाषिक समुदायया नां खः । 

नेवा: तेगु थगु हे कथंया संस्कृति दु। थ्व संस्कृतिय् बौद्ध व हिन्दू धर्मयागु येक्व प्रभाव दु। नेवाः तेगु संस्कृतिय् नखः, जात्रा, सम्बत, प्याखं, भाय्, बाजं, धर्म, प्रकृति, मौसम आदि यागु येक्व प्रभाव दु| 

नेवाःतय्‌गु समाजे गुथिया यक्व महत्त्व दु। थःगु जात वा ज्याया कथं दयेकीगु गुथि नेवा तेगु सामाजिक नियम त दयेकीगु व पालना यायेगु ज्या याई। सुं न मनु बुई बलय् निसें सी बलय् तक हनिगु दक्व ज्याखं गुथिया नियम कथं जुइ। गुथियागु नियम पालना मयासा मनुयात गुथि नं पींथना छ्वेगु तक्क यागु व्यवस्था गुथिले दै | गुथि नं पींतने धुंका मनु यागु सामाजिक जीवन हने थाकुई|गुथि तेसं येक्व रुढिवादी नियम त देका व पालना याना च्वंगुलिं थौ कन्हे गुथियागु महत्त्व क्षीण जुयाच्वंगु दु।|




#Article 19: पाब्लो पिकासो (936 words)


पाब्लो रुइज़ पिकासो  (25 अक्टोबर 1881स मालागा, स्पेनय् - 8 अप्रिल 1973) छम्ह स्पेनिश किपामि व मूर्तिकार ख। वय्कःयात  20गु शताब्दीया महान कलाकारय् छम्ह नालेगु या।  वय्कःया पूवंगु नां पाब्लो डिएगो होसे फ्रांसिस्को डी पाउला हुआन नेपोमुसेनो मारिया डे लॉस रेमेदियोस सिप्रिआनो डे ला सान्तिसिमा  त्रिनिदाद क्लितो रुइज़ इ पिकासो  ख।   वय्कःयात कयुबिजमया सह-पलिस्थामिया कथं दकले नांजा।  क्यूबिजम धाःगु कलाकारं वस्तुतयेत त्वथुला अमूर्त व ज्यामितीय रूपय् पुनर्संरचना याइगु कलाया विधा ख।   पाब्लो पिकासों 20,000  स्वया अप्व किपा दयेकादिल। 

पिकासों मचा बिलेनिसें किपा च्वेगु व रंग तयेगु यायेस। वय्कःया न्हापांगु खं lápiz,  च्वसाया निंति स्पेनिश खंग्वः ख।  

सम्भवतः वय्कःया दकले नांजागु किपा Guernica ख गुकिलि  Guernicaया नगरया बमबारी धुँकाया हताःया भयावहता क्यं। 

वय्कः 90 दं दुबिले वय्कःया छुं ज्या पेरिसया लूभय्  में छगु प्रदर्शनीइ क्यन। लूभय् थःगु कला प्रदर्शित याइम्ह वय्कः दकले न्हापांम्ह कलाकार ख। 

पिकासोया स्वम्ह मिसां प्यम्ह मचा दु।  वय्कः 8 अप्रिल सन् 1973स नुगःया विफलता जुया मदियादिल। 

पाब्लो पिकासो चित्रकार व शिक्षक होसे रुइज़ ब्लास्को व वय्कःया कला मारिया पिकासो लोपेज़या कायया रूपय् बुयादिगु ख।  वय्कःया जन्मस्थान स्पेनया मालागाय्  ख।  थःगु प्रारम्भिक दंय्, सन् 1898 तक्क, वयकलं थःगु अबु वा मां निम्हेसिगु हे नां छ्यला हस्ताक्षर याःगु खनेदु।  सन् 1901या आसपास धुंका, वय्कलं थःगु माँया जक्क नांया हस्ताक्षर यानादिल।  च्यादं दुबिले पिकासों द पिकाडोर नांया थःगु न्हापांगु चिकं किपा दयेकादिल। सन् 1891स, पाब्लो उत्तरी स्पेनय्  स्थानान्तरित जुयादिल, थन वय्कःया अबुं इन्स्तितुतो दा गुआर्दा य् ब्वंकादिगु जुयाच्वन।  दच्छि धुंका, पाब्लों थ्व य् अध्ययन यानादिल।  पाब्लोया अबु थ्व ईले वय्कःया शिक्षक जुयाच्वन।  1896स  में वय्कलं बार्सिलोनाय् प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण यायेधुंका कला स्कूलय् अध्ययन यानादिल।  दच्छि धुंका 1897य्, पिकासो माद्रिदय् आकादेमिया सान फर्नान्दो य् अध्ययन न्ह्यथनादिल।  सन् 1898य् वय्कलं एकेडमी त्वता विश्रामया निंति ओर्ता दे इब्रो वनादिल। सन् 1900इ वय्कः बार्सिलोनाय् छगु बुखँपौय् थःगु न्हापांगु चित्रण पिथनादिल। थुकिलि  50 स्वया अप्व किपा दुगु जुल। 

पिकासों सन् 1900स पेरिसय थःगु न्हापांगु यात्रा यानादिल।  अन, वय्कः म्याक्स याकूब, छम्ह च्वमि व पत्रकार, नाप च्वनादिल।  म्याक्स न्हिन्हे ज्या याइबिले पाब्लो द्यनाच्वनिगु व म्याक्स बहनी द्यनिबिले पाब्लों ज्या यानादिगु जुल। पिकासों थःगु किपा चिकुबिले मि चयाकेत छ्वेकेमाःगु अवस्था तक्क नं वल।  लभर्स इन द स्ट्रिट  व Moulin डे ला galette  पेरिसय् वय्कःया ज्याया दसिं ख।  निगु हे किपा सन् 1900स च्वःगु ख। 

सन् 1901स वय्कः माद्रिद लिहाँझाल। अन, वय्कः छगु Arte Joven  नांया बुखँपौय् ज्या यानादिल।   वय्कः चित्रणया निंति  जुयादिल। वय्कलं थःगु हस्ताक्षर पाब्लो रुइज़ इ पिकासोया थासय्  पिकासोय् चिहाकः यानादिल।  थ्व हे ईले, वय्कःया तथाकथित ब्लू अवधि  न्ह्यथन। पिकासो पेरिसय् स्वकः थ्यनादिल। सन्1904य् वय्कः अन हे क्वासियादिल।  ब्ल्यु अवधि  सन् 1904य् क्वचाल। द सूप  व क्राउचिङ वुमन  पिकासोया निगु किपाया दासु ख।  निगु हे किपा सन् 1903स चित्रित जुगु ख।  

सन् 1905स, पिकासो हल्याण्डय्  चाहिलादिल।  दच्छिया दुने हे पाब्लोया रोजा अवधि न्ह्यथन। थ्व ईले पिकासों आपालं सर्कस मोतिभस्  दयेकादिल। गर्ल ब्यालेंसिंग अन अ बल  व द एक्टर  थ्व ईया निपा किपा ख।  निपा हे सन् 1905स  रोजा अवधिया शुरुआतय् चित्रित जूगु ख। थ्व अवधि सन् 1907य् क्वचाल। 

पिकासोया जीवनया थ्व धुंकाया ईयात क्युबिजम  धाइ।  थ्व अवधिया शुरुआत सन् 1909स दिनांकित जु व सन् 1912स  लगभग कवचाल। थ्व अवधि फ्रेंच चित्रकार पॉल सेजानद्वारा प्रेरित जुल।  थ्व अवधियात क्युबिजम  धाइ छाय् धाःसा वय्कलं थ्व ईले आपालं घन वा क्युब चित्रित यानादिल। थ्व ईले पाब्लो पिकासो संगीत वाद्ययंत्र व स्थिर-जीव वस्तु चित्रित याये यःकादिल।  वय्कलं थःगु पासापिंगु किपा नं दयेकादिल। 

पिकासों सन् 1911स संयुक्त राज्य अमेरिकाय् थःगु न्हापांगु ब्वयेज्या यानादिल।  दच्छि धुंका, सन् 1912स ग्रेट ब्रिटेनय् थःगु न्हापांगु ब्वयेज्या यानादिल।  पाब्लोया अबु सन् 1913या मेय् मदियादिल। 

सन् 1912 निसें सन् 1919 तक्क पिकासोया तथाकथित सिंथेटिक क्युबिजम अवधि  ख। थ्व ईले, वय्कलं थःगु किपाय् कोलाजतयेगु छ्यला न्ह्यथना दिल।  वय्कःया थ्व ईया ज्यायात पेपियर्स कोलेस  धाइ।  वय्कलं न्हापांगु हलिमा हताया ईले थःगु समय  रोमय् व्याथित यानादिल।  सन् 1914स सकल वर्खा पिकासो एभिगननय् च्वनादिल।  सन् 1915स, वय्कलं हानं यथार्थवादी किपात दयेकादिल।   थ्व हे दंया अन्तय् वय्कःया कला इवा मदयादिल। हलिम हताःया हुने, वय्कलं सेर्गेई Diaghilevया निंति छम्ह डिजाइनरया रूपय् नं ज्या यानादिल। 

सन् 1917स पिकासों ओल्गा कोक्लोवा, छम्ह रूसी नर्तकी नापलानादिल। थ्व हे दंय्, वय्कलं ओल्गा व इमिगु पासापिंगु थी-थी यथार्थवादी किपा दयेकादिल।  दच्छि धुंका, वय्कलं ओल्गानाप इहिपा यानादिल।  हताःकालया लिपांगु बर्खा पिकासो व वय्कःया कलां बार्सिलोना व  बिअरिट्ज़य् व्यतीत यानादिल। 

सन् 1921स पिकासोया काय् पॉलया जन्म जुल। थ्व अवसरया हुनिइ वय्कलं थःगु कला व काय् दूगु यक्व किपा दयेकादिल। पॉल पिकासोया छम्ह जक्क वैध काय् ख।  सन् 1925स वय्कलं पेरिसय् अतियथार्थवादी प्रदर्शनीइ ब्वति कयादिल।  सन् 1924 व 1926 दथुइ, पिकासों एबस्ट्राक्ट स्थीर जीवन किपात दयेकिगुलि झुकाव क्यनादिल। सन् 1927स , वय्कलं मेरी Thérèse वाल्टर म्हासीकादिल।  थ्व मिसा वय्कःया मॉडल व मिस्ट्रेस जुवन।  सन् 1928स वय्कलं छगु न्हुगु काल न्ह्यथनादिल।  वय्कलं मूर्तिकला ज्या न्ह्यथनादिल। सन् 1931स, वय्कलं थःगु कला त्वता थःगु मिसानाप Boisgeloupय्   स्थानांतरित जुयादिल। अन इपिं छ्गु कन्ट्री होमय् च्वनादिल।  थन, पिकासोया मूर्तितयेगु जक्क निंति छगु क्वथा दयाच्वन।  सन् 1932 धुंका वय्कलं Marie-Thereseयात मोदेलया रुपय् छ्यलादिल।  स्पेनय् छगु यात्राया हुनिं वय्कलं थःगु किपाय् दों ल्वापुयात न्हुगु विषयया रुपय् हयादिल। सन् 1935स पिकासोया म्ह्याय् Maia, बुल। थ्व ईले Maia बुगुलिं वय्कःयात  थःगु कला नं छोडपत्र दत।   सन् 1936स पिकासोयात प्रादो संग्रहालयया निदेशकया रूपय् माद्रिदय् छगु ज्या दत। थ्व ईले स्पेनिश गृह युद्ध न्ह्यथन। सन् 1937या 26 अप्रिल खुनु  स्पेनया Guernicaय्  जर्मन बम वर्षा जुल।  पिकासों थुकिया प्रभावयात थःगु दकले नांजाःगु किपाय् छगु  Guernica दयेकेत छ्यलि।  थ्व किपा नि लाय् दयेके सिधल।  थ्व दकले न्ह्यः सन् 1937स पेरिसय् स्पेनिश पेभिलियनय् प्रदर्शित जुल। 

सन् 1938स पिकासोया मां मन्त।  लिउ हलिम हताः सन् 1939या सेप्टेम्बर 1 खुनु न्ह्यथने धुंका  पिकासो पेरिस लिहांझाल।  सन् 1943या आसपास, वय्कलं किपामि Françoise Gilot म्हसीकादिल।  वय्कः निम्हेसिया दथुइ छम्ह काय् व छम्ह म्ह्याय् बुल।  सन् 1941स, वय्कलं थःगु न्हापांगु नाटक Le desir attrapé par la queue (अंग्रेजीइ:Desire Caught by the Tail) च्वयादिल।  थुकिया न्हापांगु मंचन सन् 1944स जुल।   थ्व नापं सन् 1944स पिकासो कम्युनिस्ट पार्टीइ आबद्ध जुयादिल।  पिकासो लगभग पूर्ण हताः काल पेरिसय् च्वनादिल।  




#Article 20: बनय्‌ज्या (104 words)


बनय्‌ज्या (Business) वा एन्तरप्राइज वा फर्म छगू थन्यागु संस्था ख गुकिलिं ग्राहकनाप वस्तु, सेवा वा निगुया हे कारोबार याइ। 
 
छगू पूंजीवादी अर्थतन्त्रय् बनय्‌ज्याया भूमिका प्रधान जुइ। थन्यागु अर्थतन्त्रय् आपा बनेज्या निजी स्वामित्व व प्रशासन दूगु व फाइदामुखी संस्थानं याइ। बनेज्या नन-प्रोफिट वा राज्य-सञ्चालित व राज्यया स्वामित्त्व दूगु नं जुइफु। यक्व मनुतयेगु स्वामित्त्व दूगु बनेज्यायात कम्पनी नं धायेगु या। कम्पनीया थःगु हे निश्चित अर्थ नं दु। बनय्‌ज्या याइम्ह मनुयात बनय्‌मि धाइ धाःसा बनय्‌ज्या याइगु थाय्‌यात बनय्‌कुथि धाइ। भिंगु बनय्‌ज्यामितेसं थःगु सामानय् तैगु चिंयात बनय्‌चिं (Trademark) धाइ। बनय्‌ज्याय् छगू जक्क खलं एकाधिकार यायेगु अवस्थायात यकःति धाइ। 

बनेज्याय् स्वामित्त्व छगू महत्त्वपूर्ण विषय ख। स्वामित्त्व थ्व कथंया जुइफु-




#Article 21: बुद्ध धर्म (744 words)


बुद्ध धर्म हलिमय् ततःधँगु धर्मत मध्ये प्यंगुगु ल्याखय् लाःगु धर्म ख:| ई.पू. या ६ अाैं शताब्दि पाखेँ नेपालया लुम्विनीस जन्मय् जुम्ह गौतम बुद्धया शिक्षास अाधारित न्ह्याना च्वँगु अाध्यात्मिक मार्ग, ज्ञान दर्शन, संस्कृति व विचार ढाँचा हे बुद्ध धर्म खः । थ्व धर्म ईश्वर केन्द्रित जुया याचक पद्धतिया धर्म मजुसे स्वयम् थःहे प्रयत्नयाना अाधात्मिक ज्ञान लुइका संसार वन्धन दुःख चक्रं मुक्त जुयेगु अाज्जु तया योग साधना याइगु छगू श्रमण पद्धति  

खः ।   

भगवान बुद्ध महापरिनिर्वाण जुई धुंका थी थी कथंया संस्कृति व परम्परा तयेगु विकास जुल । अथेसां नं  क्वय् न्ह्यथना तःगु मूल शिक्षा त दक्व परम्पराय् नं उत्थेहे मूल शिक्षाया रूपय् अवलम्वन याना तःगु दु । 

बुद्ध शिक्षाया मूल हे चतुरार्य सत्य खः । थुकि कना तःगु प्यंगू सत्य थुकथं दु । - 

अनुलोम ज्ञान - ‘‘इति इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्‍जति, यदिदं – अविज्‍जापच्‍चया सङ्खारा, सङ्खारपच्‍चया विञ्‍ञाणं, विञ्‍ञाणपच्‍चया नामरूपं, नामरूपपच्‍चया सलायतनं, सलायतनपच्‍चया फस्सो, फस्सपच्‍चया वेदना, वेदनापच्‍चया तण्हा, तण्हापच्‍चया उपादानं, उपादानपच्‍चया भवो, भवपच्‍चया जाति, जातिपच्‍चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति। एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति। थुकिया भाव थुकथं दु - थ्व दुगुलिं व दुगु खः, थ्व उत्पत्ति जुगुलिं व उत्पत्ति जुगू खः । गथेकि, अविद्याया कारणं क्रमशः संस्कार, प्रतिसन्धि विज्ञान, पञ्चस्कन्ध, खुगु आयतन अर्थात् मिखा, न्हायेपं, म्येँ, न्हाय्, छ्यँगु व मन उत्पन्न जुर्इ । थुपिं आयतन व उकिया कामविषय लिसे स्पर्श जुइवं सुखद, दुखद वा उपेक्षा वेदना उत्पन्न जुइ । थुपिं वेदना प्रति यः वा मयो भावं प्रतिक्रिया यार्इ बले तृष्णा उत्पन्न यार्इ । वहे तृष्णां उपादान अर्थात् पेप्पुना च्वनीगु स्वभाव उत्पन्न यार्इ । थुगु उपादानया कारणं हे पुनर्जन्म जुइ ।अले जन्मलिसें वइगु संसारया ब्याक्वं दुःखत ल्यू ल्यू वर्इ । थथे कारण व परिणामया अनन्त चाकः यात हे संसार धका धाइ। 

प्रतिलोम ज्ञान -  थ्व दुःखचक्रयात त्वाल्हायेगु शिक्षा ज्ञान खः । खुगू आयतन व उकिया विषयया दथुर्इ स्पर्श जुइसाथं उत्पन्न जुइगु वेदनायात शिक्षितम्ह ब्यक्तिं उक्त उत्पन्न जूगु वेदना प्रति योगु वा मयोगु भाव मतःसे साक्षी भावं, तटस्थ भावं चायेका भाविता याना च्वनी । थथे चायेकेगु विधियात स्मृतिप्रस्थान विपस्सना भावना धार्इ । थथे निरीक्षणयाये सःसा वेदना पच्चया तण्हा जुइगु सट्टा वेदना पच्चया पञ्ञा जू वनी । थुकथं दुःखया अनन्त चाकःयात प्रज्ञारूपी तलवारं चन्हंक त्वाथले फर्इ । अनित्य दुःख अनात्मां युक्तगु विद्यां अविद्या यात निरोध यार्इ । अविद्या निरोध जुलकी सम्पूर्ण दुःख निरोध जुर्इ।  अविद्याया समूल निरोध यायेगु अचुक उपाय शील समाधि प्रज्ञां युक्तगु आर्य अष्टाङ्गिकमार्ग हे खः । 

दुःख मदयेकेयात गौतम बुद्धं ८ता स्वापू दूगु लं क्यनादिगु दु। थ्व ८ता लं शील, समाधि व प्रज्ञाय् बायेछिं। 

बौद्ध धर्मले दक्ले प्रथमिक इयम धागु मध्यम मार्ग ख:| मध्यम मार्ग बुद्ध नं बोधि प्राप्त याये स्वया न्ह्य प्रतिपादित याना दिगु ख:| मध्यम मार्गयात अतिवादी मजुइगु व मध्यम रूपं व्यसन कथं यागु आनन्द व सीगु थें न्यागु भक्ति यागु दथुयागु लं धाई|थुकिया दुने क्वे बियातगु विषयत: ला

बुद्ध धर्मय् संघया तःधंगु महत्त्व दु। भिक्षुत संघय् च्वनिगु व संघं हे धम्म पालना यायेगु जूगुलिं संघयात बुद्ध व धर्मनाप त्रिरत्नय् नालातःगु दु। कालान्तरय् मू संघ थी-थी वैचारिक व स्थानीय व्यवहारया आधारय् थीथी कचाय् बायावःन। आःया ईलय् ल्यनाच्वंगु बुद्ध धर्मया संघय् थेरवाद, महायान व बज्रयान दकलय् तःधंगु संघत ख। थाय्‌कथं, बिहार व गोम्पाया आधारय् संघ थीथी कचाय् बायाच्वंगु दु। हलिमय् थथे थाय्‌थासय् व थीथी भाय्, तजिलजि, लहनाय् थ्यनेधुंका नं बुद्ध धर्म सकल संघय् छुं आधारभूत समानता खनेछिं। छुं संघतेसं बुद्ध धर्मया छुं छगू पक्षय् अप्व जोड बियातःगु दै धाःसा छुं संघं मेगु पक्षयात। बुद्धं थःगु ईलय् धर्मया छुं नियमयात हिलाछ्वयेछिंगु धका धयाबिज्यागुलिं संघतेत परिस्थिति अनुसार सनेत वैधानिकता ब्युगु दु।

बुद्ध धर्मया मू ग्रन्थ त्रिपिटक ख। थ्व ग्रन्थ भगवान बुद्ध मदयेधुंका वसपोलया भिक्षुतेसं वसपोलया सकल धम्मयात सूत्रबद्ध यानातःगु सूत्रतेगु मंका ख। थ्व ग्रन्थय् सुत्ततेत वग्ग, वग्गतेत निकाय व निकायतेत पिटकय् मुंकातःगु दु। थन्याःगु स्वंगु पिटकतेत मुंका त्रिपिटक (स्वंगु पिटक) दयावःगु दु। 

त्रिपिटकया न्हापांगु खण्ड विनय पिटक ख। थुकिलि भिक्षु, भिक्षुणी व अनागारिकातेसं पालना यायेगु नैतिक नियम दु। थ्व ग्रन्थ अनुसार भिक्षुतेगु व्यवहारय् दूगु विभिन्न समस्यातेत समाधान यायेत बुद्धं थीथी नियम पलिस्था यानादिल, गुकियात लिपा थ्व ग्रन्थय् समाविष्ट याना तल।

त्रिपिटकया मेगु खण्ड सुत्त पिटक ख। थुकियात संस्कृतय् सुत्र पिटक धायेगु नं या। थुकिया भाषिक अर्थ सुकाया धक्की ख। थ्व ग्रन्थय् मूलःतः बुद्धया उपदेश दु। थ्व पिटकयात यक्व उपविभाजनय् विभक्त यानातःगु दु। थ्व ग्रन्थया सकल उपविभाजनया मंका सूत्र १०,००० स्वया अप्व दु।

त्रिपिटकया स्वंगु खण्ड अभिधम्म पिटक ख। थुकियात अभिधर्म पिटक नं धायेगु या। थ्व ग्रन्थ थाय्‌, संस्कृति व संस्करण अनुसार पाःगु खने दु। थेरवादया पाली ग्रन्थय् अभिधम्म पिटकय् ७गु सफू दु। सर्वास्तिवाद(Sarvāstivāda)य् नं थ्व पिटकय् ७गु सफू दु। छुं साधारण सामग्री व विचारय् सर्वास्तिवादया अभिधम्म पिटक मूल पाली ग्रन्थनाप मेल नःसां थ्व सफू पालीया सफूस्वया यक्व पा। बौद्ध धर्मया मेमेगु प्राचीन संघय् नं अभिधम्म पिटक दूगु जुसां आःया ईले अन्यागु ग्रन्थ तनावने धुंकल।




#Article 22: ग्रिम दाजुकिजा (117 words)


ब्रदर्स् गृम् वा ग्रिम दाजुकिजा (जर्मन भासय् Die Brüder Grimm) धाःगु निम्ह जर्मन दाजुकिजा  ज्याकोब ग्रिम (सन् १७८५–सन् १८६३) व विल्हेम ग्रिम (सन् १७८६-सन् १८५९)या मंका नां ख। वय्‌कःपिं १९गू शदीया नांजाःपिं जर्मन शिक्षाविद्, भाषाशास्त्री, तजिलजि शोधकर्ता, कोशकार व च्वमि ख। वय्‌कपिंसं यक्य जर्मन दन्त्यकथातेत मुंका पिथनेगु ज्या यानादील। वय्‌कःपिंसं मुंकादीगु नांजाःगु बाखँय्  सिन्दरेला (Cinderella वा Aschenputtel), ब्यांचा राजकुमार (The Frog Prince वा Der Froschkönig), हँय् मिसा (The Goose-Girl वा Die Gänsemagd), हान्सेल व ग्रेतेल (Hansel and Gretel वा Hänsel und Gretel), रापञ्जेल (Rapunzel), रुम्पेल्स्तिल्त्‌स्किन् (Rumpelstiltskin वा Rumpelstilzchen), व स्नो व्हाइत (Snow White वा Schneewittchen) आदि ला। वय्‌कःपिनिगु न्हापांगु दन्त्यकथा ग्रिम्स् फेरी तेल्स् (Grimms' Fairy Tales|Children's and Household Tales वा Kinder- und Hausmärchen) सन् १८१२स पिथंगु ख। 




#Article 23: भर्जिल (360 words)


प्युब्लिस भर्जिलस मारो (अक्टोबर १५, ७० बी सी – सेप्टेम्बर २१, १९ बी सी), लिपा भर्जिलियस, छम्ह क्लासिकल रोमन चिनाखँमि ख। वेकलं एक्लग्स, जियोर्जिक्स व एनिड, ( १२गु भागयु ग्रन्थ चिनाखँ गुकियात लिपा रोमन साम्राज्ययु देय् ग्रन्थ देकल) च्वयादिगु ख। दांते अलिघिएरीं वेकयु काल्पनिक पात्र द डिभाइन कमेडीय् छ्येलादिगु दु। 

भर्जिल सिस्‌अल्पाइन गौलय् म्यान्टुवा नापंयागु एन्डेजयागु छगु गांय् बुयादिगु ख। थ्व थाय् आयागु इटालीय् ला। वेकयागु पुर्खातेगु बारेय् येक्व जानकारी मदु। छुं शास्त्रीतेगु कथलं वेक बुगु थाय् व वेकयागु हरफय् केल्टिक स्ट्रेनयु आधारे वेकयात केल्टिक नश्लयागु मनु ख धका धागु दु धासा मेपिन्सं भाषिक वा जातीय आधारे वेकयात एट्रस्क्यान वा अम्ब्रियन जुइफुगु विचा तगु दु। वेकयागु नांयागु आधारे मनुतेसं वेक रोमन उपनिवेषकतेगु सन्तान ख धका विष्लेषण नं जुगु दु। तर छुं नं आधुनिक विचातेत वेकयागु च्वसु वा अब्लेयगु दस्ताबेजं पूर्ण समर्थन मया।   

भर्जिलं थःगु प्राथमिक शिक्षा ५दं दुबिले न्ह्येथनादिल। वय्‌कः लिपा रोमय् र्हेटोरिक, चिकित्सा, व खगोल सीकेत वनादिल, तर वय्‌कलं रोमय्  दर्शन ब्वनादिल। थ्व इले, सिरो इपिक्युरियनया पाठशालाय् दुबिले वय्‌कलं चिनाखँ च्वये न्ह्येथनादिल। वय्‌कःया थ्व ईयागु छुं चिनखँ आःतक्क नं दनि तर थ्व चिनाखँत नक्कली जुइफु धइगु यक्वया विचा दु। 'क्याटालेप्टन', धाःगु १४पू चीहाकगु चिनाखँया मुनेज्याया सफूलि छुं चिनाखँ वय्‌कया जुइ फुगु, मेगु छगु क्युलेक्स (पत्ति) धागु चिनाखँमुना भर्जिलं १गु शताब्दी एडीइ च्वयादीगु धइगु विश्वास दु। थ्व शंकास्पद चिनाखँ पुचःयात एपेन्डिक्स भर्जिलियाना धाइ।

इ॰ पू॰ ४२इ जुलियस सिजरयात स्यापिं मार्कस जुनियस ब्रुटस व गायस केसियस लङ्गिनस तेत युद्धय् बुइके धुंका लिहांवपिं सेनातेसं इमिगु जग्गाय् च्वं वल। थ्व हे झ्वले भर्जिलया मन्तुवा नापंया छें नं इमिसं कयाबिल। थ्व हे वातावरण व ग्रामीण जीवनयागु मेमेगु पक्षयात स्वाना वय्‌कलं एकोलग्स धाःगु वय्‌कया दक्ले न्ह्यःया चिनाखँ च्वयादिल व मध्य ३० बीसीइ पिकानादिल। 

भर्जिल मेसिनाजतेगु पुचःया छम्ह सदस्य जुयादिल। थ्व पुचः अक्टेभियनयागु agent d'affaires ख व इमिसं मार्क एन्थोनीया खलःयात कमजोर यायेत रोमन च्वमितेत अक्टेभियनया पहं लिनेगु ज्या यानादिल। वय्‌कलं थ्व हे झ्वले होरेस व भेरियस रुफुज (वय्‌कलं एनीड क्वचायेकेत ग्वाहालि यानादीपिं) नापलानादिल। एकोलग्स सीधेके धुंका वय्‌कलं  इ॰ पू॰ ३७–इ॰ पू॰ २९इ ज्योर्जिक्स (बुंज्याय्), च्वयेगु सिधेकादिल व थुकियात वय्‌कलं मेसीयन्सतेत देछानादिल। 

अक्टेभियनं एन्टोनीयात एक्टियनया युद्धय् इ॰ पू॰ ३१इ बुकादीधुंका अगस्टसया नां कयादिल व भर्जिलयात थःगु शासनया बांलागु खँ तया छपु काव्य च्वयेयात दबाब बियादिल।





#Article 24: माइकेलएञ्जेलो (325 words)


माइकलएंजेलो दि लोदोभिको बुओनारोट्टी सिमोनी (इटालियानो:Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni) (मार्च ६, १४७५ – फेब्रुवरी १८, १५६४), लोकभासय् माइकलएंजेलो, छम्ह इटालियन रिनायसान्स मूर्तिकार, किपामि, वास्तुशास्त्री व चिनाखँमि ख। युरोपया पूनर्जागरण कालय् कला क्षेत्रय् वय्‌कलं यानादीगु योगदानया निंतिं वय्‌कःयात लुमंकीगु या। कलाक्षेत्रय् वय्‌कलं ल्हा तयाःदीगु सकल हे ख्यलय् वय्‌कःया ज्या तसकं हे भिंगु जूगु विशेषज्ञतेगु विचा‌ः दु। वर्तमानय् दयाच्वंगु वय्‌कःया सकल ज्या (किपा, मूर्ति, स्थापत्य, चिनाखँ आदि) स्वयेबिलय् वय्‌कः १६गू शदीया दकलय् भिंकः दस्ताबेज दूम्ह कलाकारय् छम्ह खः। वय्‌कयाः दकलय् लोकंह्वागु निता ज्या, पियत व डेभिडया निर्माण वय्‌कः २०-४०दँ या दथुइ दयेकादीगु ख। वय्‌कलं थ्वःगु जीवनय् यक्व किपा दयेकामदीसां वय्‌कलं सिस्तिन् च्यापेलया सिलिंग व अल्तार अंगलय् दयेकादीगु (द लास्ट जज्मेन्ट) निताः अंगःकिपातेत (Fresco) पाश्चात्य जगतया दकलय् प्रभावशाली किपाया रुपय् कायेगु या। वय्‌कलं सेन्त पिटरया ब्यासिलिकाया दोम दयेकुसें पिलास्टर शैलीया आविष्कार याना दिल। थ्व आविष्कारं पाश्चात्य शास्त्रीय स्थापत्य हलिमय् छता क्रान्ति हे हलः।

पूनर्जागरण कालया मेमेपिं कलाकार स्वया भिन्न रुपय् वय्‌कः थगु जीवनय् हे प्रख्यात जुयादिल व वय्‌कःया निता जीवनी वय्‌कःया जीवनकालय् हे प्रकाशित जुल। वय्‌कःया छपू जीवनी जियोर्जियो भेसारीं च्वयादीगु दु। थ्व जीवनीइ वय्‌कःयात युरोपमि पूनर्जागरणया कलात्मक ख्यःया उत्कर्ष विन्दूया रुपय् नालाःतःगु दु। थ्व प्रस्तावित विचा वर्तमानया यक्व कला इतिहासकारतेसं नं आत्मसात यायेगु या। वय्‌कःया जीवनकालय् वय्‌कःयात एल् देभिनो (आलौकिक मनू)या उपमा बियातःगु दु। 

वय्‌कःया जन्म सन् १४७५स तस्कनीइ क्याप्रेसे धाःगु अरेज्जो नापंया छगू थासय् जूगु ख। वय्‌कःया अबु लोदोविको दि लियोनार्दो दि बुओनारोटत्ति दि सिमोनी, क्याप्रेसेया रेसिडेन्त म्याजिस्त्रेत व  चिउसीयायाम्ह पोडेस्ट पदवी ख। वय्‌कया मांया नां फ्रन्सेस्का दि नेरी देल् मिनियातो दि सिएना ख। तत्कालीन वंशावली कथं बुओनारोट्टीत काउन्टेस् तस्कानीयाम्ह मतिल्दाया वंश ख। वंशज कथं वय्‌कःपिं अबिलय्‌या नोबिलिटी ख:। तर, माइकलएञ्जेलों थःगु आपाः बाल्यकाल फ्लोरेन्सय् व्यतीत यानादिल। वय्‌कःया मां ताः ई तक्क ल्वचं कयाः मदयादी बिलय् वय्‌कः छम्ह जवाहरातमि (स्टोनकटर) नाप सेत्तिग्नानो नगरय् च्वना दिल| थ्व नगरय् वय्‌कःया अबुया छगु मार्बलया क्वारि व छुं बुं दयाच्वंगु जुल। वय्‌कलं छुं ई तक्क मानववादी फ्रान्सेस्को डुर्बिनोनाप व्याकरण सयेकादील व लिपा थःगु अबुया इच्छा विरुद्ध थःयात यःगु ख्यः चित्रकला व मूर्तिकलाय् बेर्टोल्डो दि जियोभानीया अधीनय् ज्या न्ह्यथना दिल|

 




#Article 25: बायोलोजी (202 words)



बायोलोजी (युनानी भाषा: βιολογία - βίος, बायोस्, जीवन; -λογία, -लोजिया) प्राकृतिक विज्ञानया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यले प्राणी, प्राणीतेगु स्वापू व प्राणीया वातावरणया सीकेज्या जुइ। थ्व विज्ञानय् प्राणीतेगु संरचना, ज्या, ग्रोथ, उत्त्पत्ति, इभोलुसन, व प्राणीतेगु डिस्ट्रिब्युसनया वैज्ञानिक सीकेज्या जुइ। नापं थ्व विज्ञानय् प्राणीतेगु गुणया आधारय् वर्गीकरण व प्रजातिया उत्त्पत्तिया बारेय् अध्ययन जुइ। आधुनिक बायोलोजीया प्यंगु मूल सिद्धान्त ख:  सेल सिद्धान्त, इभोलुसन, जेनेटिक्स व होमियोस्ट्यासिस।

बायोलोजी छगू निश्चित विज्ञानया रुपय् १९गु शताब्दीइ विकास जुल। थ्व ईले वैज्ञानिकतेसं प्राणीतेगु आधारभूत गुणया सीका काल। आःया ईले बायोलोजी विद्यालय व विश्वविद्यालयतेगु आधारभूत पाठ्यक्रमया छगू विषय जुइ धुंकल। नापं थ्व विषयय् यक्व सफू, जोर्नल आदि नं नियमित कथं ध्वायेगु या। 

बायोलोजीया आपालं ख्यःत विशिष्टिकृत विषयया कथं सीकीगु या। परम्परागत कथं थ्व ख्यःयात बोटानी, वनस्पतिया सीकेज्या; जुलोजी, पशुया सीकेज्या; व माइक्रोबायोलोजी, माइक्रोअर्‍ग्यानिजमया सीकेज्याया कथं बायेगु या। हानं थ्व ख्यःतेत नं प्राणीयात सीकिगु तह व प्राणीयागु बारेय् जानकारी कायेगु तवः कथं हानं बायेगु या। बायोकेमिस्ट्रीइ जीवनया आधारभूत केमिस्ट्रीया अध्ययन जुइ; मोलेकुलर बायोलोजीइ बायोलोजिकल मोलेकुलया जटिल काये-बियेया अध्ययन जुइ; सेलुलर बायोलोजीइ सेलया अध्ययन जुइ;  फिजियोलोजीइ प्राणीया टिस्यु व अर्‍ग्यान सिस्टमया भौतिक व रसायनिक ज्याया अध्ययन जुइ; इकोलोजीइ प्राणी व प्राणीया वातावरणया सम्बन्धया अध्ययन जुइ। 




#Article 26: रसायनशास्त्र (505 words)


रसायनशास्त्र (मिस्र kēme केम अर्थात् पृथ्वी) पदार्थ (व उर्जा)या संरचना, व्यवहार, स्वरूपनाप स्वापू दूगु विज्ञान ख। थ्व शास्त्रय् वस्तुया गुण व रासायनिक प्रतिक्रिया बिले वैगु परिवर्तनया नं सीकेज्या जुइ। थ्व छगू भौतिक विज्ञान ख गुकिलि थीथी परमाणु, अणु, मोलेक्युल, क्रिस्टल व वस्तु/पदार्थया धीतेगु अलग्ग तया वा नापं तया अध्ययन जुइ। थ्व विज्ञानय् ऊर्जा व एन्ट्रोफीया रसायनिक प्रक्रियाय् जुइगु सहजता(spontaneity)या सम्बन्धया अवधारणातेगु नं सीकेज्या जुइ। आधुनिक रसायन शास्त्र अल्केमीनं रासायनिक क्रान्ति (१७७३) धुंका विकसित जूगु ख।

रसायन विज्ञानयात पारम्परिक रूपय् पदार्थया प्रकार वा अध्ययनया पद्धतिया आधारय् बायेगु या। थुकिलि अकार्बनिक रसायन, अकार्बनिक पदार्थया अध्ययन, कार्बनिक रसायन कार्बनिक पदार्थया अध्ययन, जैव रसायन, जैविक प्राणीइ दैगु पदार्थतेगु अध्ययन, भौतिक रसायन विज्ञान, म्याक्रो, आणविक व उपआणविक स्तरय् रसायनिक व्यवस्थाया ऊर्जा सम्बन्धित सीकेज्या ; विश्लेषणात्मक रसायन विज्ञान, भौतिक नमूनातेत इमिगु रासायनिक संरचना व स्वरुप सीकेयात याइगु विश्लेषणात्मक विज्ञान आदि ला।रसायन शास्त्रय् आःया ईले यक्व विशिष्ट विषय न्ह्यथंगु दु, दसु न्युरोकेमिस्ट्री स्नायु व्यवस्थाया रसायनिक अध्ययन आदि। 

रसायन विज्ञान अणुया रसायनिक पदार्थवा उपपरमाण्विक कण: प्रोटोन, इलेक्ट्रोन व न्युट्रोनया स्वापू व इमिगु दथुइ जुइगु सम्पर्कया वैज्ञानिक अध्ययन ख।अणुतेगु गठबंधनं मोलेक्युल व क्रिस्टल देकी।रसायन विज्ञानयात आपालं केन्द्रीय विज्ञान धायेगु या छायेधाःसा थ्व विज्ञानं मेमेगु प्राकृतिक विज्ञान दसु खगोल विज्ञान, भौतिक विज्ञान, पदार्थ विज्ञान, जीव विज्ञान, भूविज्ञान आदियात स्वापू तैगु ज्या या। 

रसायन विज्ञानया उत्पत्ति छुं प्रथा,दसु अल्केमी आदिं वःगु ख। थन्याःगु प्रथा हलिमया थीथी थासय् विशेषकर मध्य पूर्वय् यक्व सहस्राब्दीयौं निसें अभ्यास यानाच्वंगु खने दु। 

झीसं साधारणतया छ्येलिगु वस्तुतेगु संरचना व झी साधारण रुपय् सम्पर्कय् वइगु वस्तुतेगु गुण इमिगु दुने दैगु रसायनिक वस्तुतेगु गुण व इमिगु दतुइ दैगु स्वापूया लिच्वः ख। दसुया कथं स्टिल नः स्वया कडा दु छाय्‌धाःसा स्टिलया अणु थःथः दथुइ स्वाना अप्व कठोर क्रिस्टलिय ल्याटिस देकी, सिं याकनं छ्वइ वा याकनं अक्सिडेसन जुइ छायेधाःसा थुकिलिं छगू निश्चित तापक्रम स्वया च्वे थमंतुं अक्सिजननाप रसायनिक प्रक्रिया यायेफु, चिनी व चि लखे ल्वाकज्याइ छायेधाःसा थुमिगु थःगु आणविक / आयोनिक गुण थन्याःगु दु कि परिवेश परिस्थितिइ भङ्ग हे सम्भव जुइ।

रसायन शास्त्रय् अध्ययन जुइगु परिवर्तन रसायनिक पदार्थतेगु दथुइ वा पदार्थ व उर्जाया दथुइ जुइगु अन्तरक्रियाया लिच्वः ख।पारम्परिक रसायन शास्त्रय् प्रयोगशालाय् पदार्थतेगु दथुइ प्रयोगशाला ग्लासवेर छ्येला जुइगु अन्तरक्रियाया अध्ययन जुइ। 

रसायनिक प्रक्रियाय् छगू वा यक्व पदार्थ मेमेगु पदार्थय् परिवर्तन जुइगु प्रक्रिया ख। रसाननिक प्रक्रियायात छगू प्रतीकात्मक रासायनिक समीकरणया माध्यमं चित्रित यायेछिं।छगू रसायनिक समीकरणय् समीकरणयअ देपा व जवःय् दूगु अणुतेगु ल्याखँ आपालं समान जुइ।छगू पदार्थय् जुइफैगु रसायनिक प्रक्रिया व अन्याःगु रसायनिक प्रक्रियाय् जुइगु उर्जा परिवर्तनयात छुं आधारभूत नियमतेसं निर्धारित याइ। थन्याःगु नियमतेत रसायनिक नियम धाइ।

ऊर्जा व इन्ट्रपीया विचा करिब सकल रसायनिक सीकेज्याय् न्ह्याबिलें महत्वपूर्ण जु। रसायनिक पदार्थतेत इमिगु स्वरुप, फेज व रसायनिक संरचनाया आधारय् वर्गीकृत यायेगु या। रसायनिक पदार्थतेत रसायनिक विश्लेषणया उपकरण छ्येला दसु स्पेक्ट्रोस्कोपी व क्रोम्याटोग्राफी छ्येला विश्लेषण यायेछिं।

रसायन शास्त्रयात विज्ञानया पाठ्यक्रमया रुपय् माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय व प्रारम्भिक कलेज स्तरय् अभिन्न अङ्गया रुपय् ब्वंकिगु या। थ्व स्तरय् थुकियात आपालं सामान्य रसायन शास्त्रया रुपय् ब्वंकिगु या गुकिलि विविध मूलभूत अवधारणातेगु म्हसीका यायेगु जुइ। थुकिलिं छम्ह छात्रयात थ्व विषयय् उपयोगी कौशल व उपकरणतेगु ज्ञान बीगु जुइ गुकिया आधारय् छम्ह विद्यार्थीं विशिष्टिकृत विज्ञानया सीकेज्या व रसायन शास्त्रया थीथी उपशाखाया अध्ययन यायेफै। रसायनिक अनुसन्धान याइपिं वैज्ञानिक,तेत केमिस्ट धाइ। अधिकांश केमिस्ट छगू या अप्व उपशाखाया विशेषज्ञ जुइ।




#Article 27: राफेल (167 words)


राफेल सान्जियो,  साधारण रुपय् थःगु न्हापांगु नां (इतालियानो राफेलो) या नामं नांजाम्ह,  (6 अप्रिल वा 28 मार्च,  1520)  उच्च पुनर्जागरणया किपाया अनुग्रहता व पूर्णताया निंतिं नांजाम्ह छम्ह इटालियन चित्रकार व वास्तुकार ख।   माइकल एंजेलो व लियोनार्दो दा विंचीनापं वय्कः व ईया पारंपरिक त्रिमूर्ति गुरुय् छम्ह ख। 

राफेल सिक्क हे लगनशील मनु ख व स्विन्हे दँया अल्पायुइ मदसां वय्कःया यक्व ज्या, विशेष रूपं भेटिकनय् ल्यँनि।   वय्कः थःगु जीवनकालय् सिक्क प्रभावशाली जुयादिल, तर वय्कः मदये धुंका वय्कःया महान प्रतिद्वंद्वी माइकल एंजेलोया प्रभाव 18गु व 19गु सदी तक्क अप्व नांजाल, लिपा वय्कःया शान्त व सामंजस्यपूर्ण गुण हानं उच्चतम कोटीया रुपय् नालेगु यानाहल।   

वय्कःया ज्या स्वंगु चरण व स्वंगु शैलीइ स्वाभाविक कथं पा, दकले  न्हापा जियोर्जियो Vasari द्वारा वर्णित:  Umbriaया  प्रारंभिक ई , लिपा फ्लोरेन्सया कलात्मक परम्परात नालाकाःगु प्यदँया छ्गु खण्ड(1504-1508) व दकले लिपाया रोमय् पोप व वय्कःया नापंया सहयोगीतयेगु ज्याय्  व्यस्त व विजयी झिंनिदँ। 

आया जीवनीक सूचंया मानक स्रोत: भि. Golzio,या Raffaello nei documenti nelle testimonianze dei contemporanei e nella letturatura del sue secolo,  भेटिकन सिटी व वेस्तामिद,सन् 1971  ख। 




#Article 28: रेम्ब्रान्ड्ट (193 words)


रेम्ब्रान्ड्ट हार्मेन्स्जून भान रिन (डच भाषा: Rembrandt Harmenszoon van Rijn) (जुलाई १५, सन् १६०६ – अक्टोबर ४, सन् १६६९) छम्ह डच चित्रकार व एचर ख। वय्‌कःयात आपालं युरोपियन इतिहासया दक्ले तःधंपिं चित्रकार व प्रिन्टमेकरय् छम्ह व नेदरल्याण्डया इतिहासया दक्ले महत्त्वपूर्ण कलाकारयअ रुपय् कायेगु या।  वय्‌कःया कलाया युगयात डच सुवर्ण युग धायेगु या। 

तरुणावस्थाय् पोर्ट्रेट किपामिया कथं सफल जुयादिम्ह वय्‌कलं जीवनया उत्तरार्धय् यक्व व्यक्तिगत दुःख व आर्थिक समस्या फयादिल। अथे जुसां वय्‌कःया किपा वय्‌कःया जीवनय् हे सिक्क नांजाल व वय्‌कःयात किपामिया रुपय् जीवनदच्छि हे हनिगु जुल।  वय्‌कलं २० दँ तक्क सकल थें हे नांजापिं डच किपामितयेत किपा स्यनादिल।  वय्‌कःया दक्ले सीर्जनशील सफलता वय्‌कःया प्रोट्रेट किपा, आत्म किपा व  बाइबलया क्षणतेगु किपाय् खने दु। वय्‌कःया आत्मकिपातयेसं वय्‌कःया छगू अलग व आत्मीय आत्मकथा देकूगु दु गुकिलि किपामिं थःयात इमानदार कथं निरिक्षण याःगु दु।  

किपा व प्रिन्टमेकिङ निगुलिं हे ख्यले वय्‌कलं प्राचीन आइकोनोग्राफीइ थःगु ज्ञान क्यनादिगु दु। थ्व ज्ञानयात वय्‌कलं थःगु आवश्यकता व अनुभव कथं बांलाकादिगु दु। बिब्लिकल क्षणया वय्‌कःया किपाय् वय्‌कलं सफू, क्लासिकल कम्पोजिसन व एम्स्टरड्यामय् वय्‌कलं खनादिगु यहुदी जनसंख्याया वर्णन खनेदु ।  वय्‌कःया मानवीय अवस्थाया बुझया निंतिं वय्‌कःयात सभ्यताया दक्ले तधंपिं प्रोफेटय् छम्ह (one of the great prophets of civilization) धका नं हनिगु या। 

en;Rembrandt




#Article 29: ले कोर्बुसिएर् (115 words)


चार्ल्स एदुआर् जिआन्नेरे-ग्रि वा ली कोर्बुसिए (६ अक्टोबर १८८७ – २७ अगस्ट १९६५), छम्ह स्विस-फ्रेञ्च वास्तुशास्त्री, रचनाकार, नगरवादी, च्वमि व कलाकार ख। वय्‌कलं छगू न्हुगु विधा पलिस्था यानादिल गुकियात थौं कन्हे आधुनिक आर्किटेक्चर वा अन्तराष्ट्रिय शैली आर्किटेक्चर धका म्हसीकि। वय्‌कःया जन्म स्विट्जरल्याण्डय् जूगु ख। ३० दँया आयुय् बाद वय्‌कः फ्रेञ्च नागरिक जुयादिल।

आधुनिक उच्च रचनाया पढाईया वय्‌कः अग्रणी ख व यक्व मनु दूगु नगरय् बांलाःगु स्थिति दयेकेयात वय्‌कः समर्पित जुयादिल। वय्‌कःया ज्यार्य न्या दशकय् निहित दु व वय्‌कःया भवन केन्द्रीय युरोप, भारत, रूस व उत्तर व दक्षिण अमरीकाय् दु। वय्‌कः छम्ह नगर नियोजक, चित्रकार, मूर्तिकार, च्वमि, व आधुनिक फर्नीचर रचनाकार नं ख।

वय्‌कःयात टाइम म्यागाजिनं २०गु शताब्दीया दक्ले प्रभावशाली वास्तुशस्त्रीय् छम्ह धका हना तगु दु। 




#Article 32: विलियम शेक्स्पियर (330 words)


विलियम शेक्सपियर  (ब्याप्ताइज्द २६ अप्रिल,  १५६४ - २३ अप्रिल १६१६) छम्ह अंग्रेजी चिनाखँमि व नाटककार ख। वय्कःयात अंग्रेजी भाषाया दक्कले महान च्वमि व हलिमया सुप्रसिद्ध नाटककारया कथं नालेगु या। 

 
वय्कःयात इङ्ल्याण्डय् राष्ट्रीय चिनाखँमि व बार्द अफ एभन धका नालेगु या। वय्कःया उपलब्ध कृतिइ ३८ नाटक , १५४ सोनेट, २ ताःहाकःगु वर्णनात्मक चिनाखँ तथा अन्य यक्व चिनाखँ दु। वय्कःया नाटक हलिमया प्रायः सकल भाषाय् अनुवादित जुगु दु। नापं वय्कःया नाटक मेमेपिं नाटककारतयेगु तुलनाय् अप्व मञ्चन जूगु दु। शेक्सपियरया जन्म व वय्कःया पालन पोषण एभन खुसिया  सिथय् अवस्थित  स्ट्र्र्याटफोर्ड/ स्ट्र्याटफोर्ड अपोन एभनय् जुल। १८ दँ दुबिले वय्कलं एने ह्याथवे नाप इहिपा यानादिल। थ्व इहिपां स्वम्ह मस्त बुल- सूजेन, व जुम्ल्याहा ह्याम्नेट व जुडिथ। सन् १५८५ व सन् १५९२या दथुइ वय्कलं लण्डनय् छम्ह अभिनेता, च्वमि, तथा नाटक कम्पनी,  दी लर्ड चम्बेर्लेंस मेन  (लिपाकिङ्गस् मेन)या आंशिक थुवाया कथं सफल पेसा न्ह्यथनादिल। वय्कः करिब सन् १६१३इ स्ट्र्याटफोर्डय् वनादिल। थन हे ३ दँ धुंका वय्कः मदयादिल। 

शेक्सपियरया निजी जीवननाप स्वापू दूगु छुं तथ्य दसु वय्कःया कामुकता, धार्मिक विश्वास व वय्कःया कृतित वास्तवय् मेपिन्सं च्वगुया बारेय् थी-थी मत खंनेदु। शेक्सपियरया दक्कले प्रसिद्ध कृतितयेगु रचनाकाल सन १५९० इस्वी निसें सन १६१३ इस्वी सन्‌ तक्कया ई ख। वय्कःया प्रारम्भिक नाटक मुख्यतः हाँस्य प्रधान/प्रहसन व ऐतिहासिक ख। थुकिलि १६गु शताब्दीया अन्त्यय् थ्यंबिले वय्कःया शैली अभिजात्यता व कलात्मकताया शिखरय् थ्यं। करिब सन १६०८ इस्वी तक्क वय्कलं मू रूपय् दुखान्त नाटक च्वयादिल, गुकिलि ह्याम्लेट, किङ लियर व  म्याकवेथ, अंग्रेजी भाषा साहित्यया बेजोड दसुया रुपय् नालिगुया। थःगु साहित्य यात्राया अन्तिमकालय् वय्कलं दुखान्त हाँस्य कृति च्वयादिल, गुकियात रोमान्सया नामं म्हसीकिगु या। नापं, थ्व हे कालय् वय्कलं मेमेपिं  नाटककारनाप जाना ज्यायानादिल। वय्कःया यक्व नाटक, वय्कःया जीवनकालय् हे यक्व संस्करण व विवरणया यथार्थताया दृष्टिं पृथक रूपय् पिथन। १६२३ इस्वी सन्‌य् वय्कःया थिएटर /नाट्य पुचलं फर्स्ट फोलियो पिथन। थ्व फोलियोया अन्तरगत वय्कःया निगु त्वता सकल नाट्य कृतित संग्रहित जुल। शेक्सपियर थःगु हे ईया छम्ह सम्मानित चिनाखँमि व नाटककार ख। १९गु शताब्दी स्वया न्ह्यः वय्कःया प्रतिष्ठां वर्तमान स्वरुप मकानि। रोमान्टिक्सया चलन थ्व ईले प्रचलित जुल। थुकिलिं याना शेक्सपियरया प्रतिभाया प्रशंसा जुल व भिक्टोरिन्सया हिरोया रुपय् वय्कः स्थापित जुयादिल।







#Article 34: सफू (444 words)


सफू (अंग्रेजी:Book) धाःगु, पारम्परिक परिभाषा कथं, च्वया तःगु वा च्वयेत दयेका तःगु भ्वंया पं ख। थन्यागु पंयात सुका, स्टिच आदिं स्वाना छपंयाना तैगुया| कम्प्युटरय् ब्वनीगु ई-सफु थ्व परिभाषाया अपवाद ख|

मनूतेसं म्हुतुं ल्हाइगु भाय्‌या आविष्कार याना छम्ह मनूं मेम्ह मनूनाप थःगु मन व न्ह्यपुइ वःगु बिचा कालबिल यायेफत| तर म्हुतुं ल्हाःगु भाय् या यक्व कमजोरीत दयाच्वन| विशेष याना थन्यागु भासं मनूया बिचा तापाःगु थासय् थ्यंकिगु वा ताः ई तक ल्यंकिगु ज्या बि मफुत| थ्व धुंका च्वयेगु संस्कृतिया विकास जुल | दकलय् न्ह्यः मनूतेसं ल्वहं, सिमाया हः, चा, सिँ, कापः, धातु आदि यक्व चीजय् च्वयेगु ज्या न्ह्याकल| तर छगु थासं मेगु थासय् यंकेत बाय् स्वथना तयेत अपुगुलिं सिँ, पौ व कापतय् आलेखत च्वयेगु चलन अप्वया वल| यक्व ई तक चुइगु व मौसमं नं म्हो जक्क स्यनिगु जुसां ध्यबा अप्व तुइगु, च्वयेत व स्वथनेत थाकुइगु जूगुलीं ल्वहँ व धातुइ च्वइगु चलन सार्वजनिक थासय्‌ दैगु शिलालेखय् जक्क सीमित जुल| अप्व खँ चिकिचा धंगु थासय् स्वथनेत व ल्ह्वनेत याउंसे च्वंगुलिं छगु थासं मेगु थासय् यंकेत दक्लय् अःपूगु माध्यम भ्वं व कापः हे जुवन|

मनूया च्वखँ भ्वं व कापतय् च्वैगु चलन जुल| कापतय् च्वेगु थिकय् जुइगु व कापतय् च्वयेत थाकुगुलिं लिपा वना भ्वंया पौस च्वइगु चलन वल| दकलय् न्हापां भ्वंया पौस च्वइपिं मिस्र व युनानबासीतेसं दकलय् न्ह्य छबाला ताःहाकगु भ्वंतय् हे च्वया उकियात तुलाः ब्वनिगु पहः विकास जुल| थन्यागु सफूयात स्क्रोल(अंग्रेजी:scroll) धाइ| तर स्क्रोलय् ब्वने थाकुइगुलिं स्क्रोततेत निश्चित आकारय् चाना पौ दयेका, सकल चानातःगु पौतेत छप्वः दयेका चिनातयेगु व माःबिलय् लिकाना ब्वनिगु पहः अप्वया वल। थन्यागु सफूत थौं कन्हे स्तोत्र (तुतः)या कथं छ्येलिगु या| थन्यागु सफूया पौ तनेफैगु जूगुलिं दक्वं पौ चिना छपं दयेकातयेगु चलनया हुनिइ आधुनिक सफू बुयावल| थन्यागु भ्वंया पौ चिनातःगु विचाया माध्यमया सफु थौंतक्क नं छ्यलिगु चलन दु|

भ्वंया पौयात चिना तैगु सफू च्वयेगु ज्या यक्व ई तक्क जुल| थन्यागु ल्हातं च्वैगु सफूयात पाण्डुलिपि धाइ| रोमन साम्राज्यया पतन धुंका थन्यागु पाण्डुलिपिया सफूतेसं ज्ञान स्वथना तयेत व अन्यागु ज्ञानयात परिमार्जित यायेत यक्व ग्वहालि याःगु दु| तर ल्हातं च्वइगु सफू यक्व मनूतेत छकलं बि थाकुइगु व ल्हातं नकल च्वयेबिलय् गलती जुइगु जुगुलिं थ्व स्वया नं दक्ष छगु व्यवस्था मालावल|

ब्लक छापाया विकास छम्ह जर्मन विद्वान् योहान गुटेन्बर्गं यानादिल| थुकिलि आखःतेत छता ब्लकय् तःया कापः वा भ्वंतय् ध्वाइगु चलन दयावल। 

साधारन सफूलि क्वय् बिया तःगु भाग दै:-

सफु धागु ज्ञानयागु मंका जुगुलीं थुकिगु संरक्षण यायेमा| पुलांगु सफूतेसं व सफुया ईया मनूया विचाःयात प्रतिविम्बित याइ| हानं, अन्यागु सफुया मूलरूप संरक्षण याना तयेफःसा अब्लय्‌या मनुतेगु ज्ञानया बारेय् लिपाया मनूतेसं सीकेफै। अथे जूगुलिं हलिमय् पुलांगु सफूतेगु संरक्षणया निंतिं यक्व कुतः जुया च्वंगु दु|

मनूया इतिहासय् कम्प्युटर स्वया न्ह्यःया वैचारिक क्रान्तिइ दक्लय् तःधंगु योगदान सफूया दु|अथे जूगुलिं सफूयात मनूया समाजय् मंकाकथं मुंकातयेगु व अन्यागु मुंका तःगु सफूतेत मनूतेसं ब्वनेछिंकः च्वनिगु थाय्‌या व्यवस्थापित विकास जुल| थन्यागु सफूया धुकूयात सफूधुकू वा सफूकुथि (अंग्रेजी: Library) धाइ|

 
 




#Article 35: सुमेर (181 words)


सुमेर वा सुमेर लहना ल्वहं युग निसें पूर्व कँय् युग तक अस्तित्त्वय् दूगु छगू प्राचीन लहना ख। थ्व लहना वर्तमान इराकया दखिनी लागा मेसोपोतामियाय् ला। थ्व थाय्‌या नां अकादियन भासय् सुमेरु () व सुमेरियन भासय् कि-एन-गिर१५() ख। थ्व थाय्‌या नांया अर्थ सभ्य जुजुतयेगु थाय्‌ वा थःगु थाय् ख।

  
थ्व थासय लूगु ऐतिहासिक दसू कथं थ्व क्षेत्रया इतिहास करिब २९०० ईपू तक थ्यं। अथेजुसां आधुनिक इतिहासकारतेगु मत अनुसार सुमेर करिब ४५०० ईपू निसें ४००० ईपूया दथुइ पलिस्था जूगु ख। थ्व थासय् लूगु नगर, खुसि, ज्या आदिया नांया दसूकथं थ्व लहनाया पलिस्थामि सम्भवतः सुमेरियन भाय् ल्हाइपिं  गैह्र-सेमितिक जातिया मनूत ख। 
 
थ्व प्राचीन प्रागैतिहासिक मनुतेत वर्तमान इलय् प्रोतो-युफ्रेतियन्स (proto-Euphrateans) वा उबाइदियन्स  (Ubaidians) धाइगु या। 
 
थ्व जाति उत्तर मेसोपोतामियाया प्राचीन समारा तजिलजिं विकशित जूगु धइगु धारणा दु।

 
उबाइदियनत सुमेरया दकलय् न्हापाया सभ्य तिबः ख, इमिसं झ्वास्या बंयात बुंज्या यायेछिंगु बुं दयेकिगु, बनय्‌ज्या पलिस्था यायेगु, कापः, छ्येंगु, धातु, शिल्प, चाया थलः आदिया उद्योग विकास यागु आदि ज्या विस्तार यात। 

सुमेर लहनाया दुने थीथी नगर देय् पलिस्था जूगु व विकशित जूगु खनेदु। थ्व लहनाया मू नगर थ्व कथं दु:

minor cities:

सुमेरया ऐतिहासिक काल थ्व कथं दु-





#Article 37: होकुसाइ (142 words)


कात्सुशिका होकुसाइ(जापानी भासय् 葛飾北斎) इदो कालया छम्ह जापानमि कलाकार, उकियो-ए (ukiyo-e) किपामि व प्रिन्तमेकर ख। वय्‌कःया ईलय् वय्‌कः जापानया चिनिया किपाया विज्ञ नं ख।  इदो (वर्तमान टोक्यो)य् बुयादीम्ह होकुसाइयात वय्‌कःया सिंत्यालय् ध्वायातःगु (woodblock print) फुजि च्वकाया सुइखुगु लू(Thirty-six Views of Mount Fuji) किपाझ्वःया निंतिं म्हसीकिगु या। थ्व झ्वलय् वय्‌कःया सिक्क नांजाःगु कानागावाया तःधं ज्वारभाट (The Great Wave off Kanagawa)नं ला। होकुसाइं फुजि च्वकाया सुइखुगु लू जापानय् अबिलय् प्रवर्धन जूगु आन्तरिक पर्यटनया हुनिइ थःगु फुजि च्वापुगुं नापया व्यक्तिगत आकर्षणया लिच्वःया रुपय् दयेकादिल। थ्व किपाझ्वलय् दूगु तःधं ज्वारभाट (The Great Wave) व यचुगु लखय् फुजि (Fuji in Clear Weather) सिक्क नां जाः। इतिहासविद रिचार्द लेनजुं थ्व विषयय् थथे धयादी “Indeed, if there is one work that made Hokusai's name, both in Japan and abroad, it must be this monumental print-series...” होकुसाइया मेमेगु ज्या नं सिक्क हे महत्त्वपूर्ण जुसां थ्व ज्यां वय्‌कःयात अन्तराष्ट्रिय ख्याति बिल। 




#Article 38: होमर (133 words)


होमर (युनानी भाय:Ὅμηρος होमेरोस्) छम्ह नांजाम्ह प्राचीन युनानी चिनाखँमि ख:। परम्परागत रुपय् करिब ८गू शताव्दी ईपूस म्वानादिम्ह वय्कलं ईलियाड व ओडिसी रचना यानादिगु धैगु विश्वास दु। युनानी बाखँ कथं होमर छम्ह कां मनु ख:। वय्कःया जन्म आयोनिक तापूइ जूगु धैगु विश्वास दःसां निश्चित रुपय् गन जूगु धैगु दसु मदु। हानं, विज्ञतेसं होमर धाःम्ह छम्ह मनू जूगु वा प्राचीन महाकाव्य ब्वनिपिं मनूतेगु पुचः खः धाइगु विषयय् नं विवाद दु। 

प्राचीन ग्रीक भासय् होमेरोस धाःगु अपहरित मनु ख:। छपू सिद्धान्त कथं थ्व नां होमेरिडे अर्थात अपहरित वा युद्धबन्दी मनूया खँग्वलं उत्पत्ति जूगु ख। प्राचीन ग्रीसय् युद्धबन्दीपिन्त ऐतिहासिक काव्यत: लुमंका तयेगु व कनिगु ज्या बिया तःगु जुइमा धैगु, थ्व सिद्धान्तया विश्वास दु| 

इलियाड व ओडिसीछम्ह हे मनूं च्वःगु धैगु विषयय् विवाद दु। छुं विज्ञतेसं ला ओडिसी काव्य हे छम्ह मनूं च्वःगु मखु धैगु विचाः तःगु दु। 




#Article 39: हिन्दू धर्म (1516 words)


हिन्दू धर्म (संस्कृत: सनातन धर्म) हलिमया फुक्क धर्म मध्ये दक्कले पुलांगु धर्म खः । थ्व वेदय् आधारित धर्म खः, गुकी थ: दुने यक्व थीथी उपासना पद्धति, मत, सम्प्रदाय, व दर्शन दु । थ्व धर्म हलिमया स्वंगूगु तधंगु धर्म खः, तर थुकिया अप्व: उपासक ल्या: भारत य् दु । नेपाल जनसंख्या प्रतिशतया ल्याखं हलिमय् दक्कले अप्व हिन्दू धर्मावलम्बी प्रतिशत दुगु देय् खः । थ्व धर्मय् यक्व द्यतयेगु पूजा जुसां, थ्व एकेश्वरवादी धर्म खः ।

भारत (व आधुनिक पाकिस्तानी क्षेत्र)यागु सिन्धु घाटी सभ्यता य् हिन्दू धर्मयागु यक्व चीं खने दु । थुकी छगू अज्ञात मातृदेवीयागु मूर्ति, शिव पशुपति थें न्यागु देवतायागु मुद्रा, लिंग, पीपलयागु पूजा, इत्यादि प्रमुख दु । इतिहासकारतयेगु छगू दृष्टिकोण कथं थ्व सभ्यतायागु अन्तपाखे मध्य एशियाय् नं छगू मेगु जातियागु आगमन जुल, गूगु जातिं थ:पिन्त आर्य धका म्हसीकी, व संस्कृत नांयागु छगू भारोपेली भाषा खंल्हाइ । छगू मेगु दृष्टिकोण कथं सिन्धु घाटी सभ्यता या मनूत स्वयं हे आर्य खः व इमिगु मूथाय् भारत हे खः ।

आर्यतयेगु सभ्यतायात वैदिक सभ्यता धाइ । छगू दृष्टिकोण कथं थ्यंमथ्यं १७०० ईसापूर्वय् आर्य अफ्गानिस्तान, कश्मीर, पंजाब व हरियाणाय् च्वनेगु न्ह्याकल । अब्ले निसें व मनूत (इमिगु विद्वान ऋषि) थ:गु द्य:तयेत प्रसन्न यायेत वैदिक संस्कृतय् मन्त्र रचना यात । न्हापा प्यंगु वेद रचित जुल, गुकी ऋग्वेद प्रथम खः । व धुंका उपनिषद थें न्यागु ग्रन्थ वल । बौद्ध व जैन धर्म बाये धुंकावैदिक धर्मय् यक्व हिलावन । न्हूपिं द्य: व न्हूगु दर्शन न्ह्यथन । थुकथं आधुनिक हिन्दू धर्मयागु पलिस्था जुल ।

हिन्दू छगु फारसी खंग्व खः । हिन्दू थ:गु धर्मयात सनातन धर्म वा वैदिक धर्म धायेके ययेकी । ऋग्वेदय् यक्व सप्त सिन्धु यागु उल्लेख जूगु दु -- व थाय् गन आर्य दक्कले न्हापा बस्ती दयेकूगु खः । संस्कृतय् सिन्धु खंग्वयागु निगु मू अर्थ दु -- न्हापांगु, सिन्धु खुसिया नां, थ्व लद्दाख व पाकिस्तानय् न्ह्याइ व निगूगु, गुगुनं खुसि वा ल: सम्पदा । ऋग्वेदयागु खुसिस्तुतिया कथं व न्हयेगूगु खुसित जुइफु सिन्धु, सरस्वती, झेलम (वितस्ता), शुतुद्रि (सतलज), विपाशा (व्यास), परुषिणी (रावी) व अस्किनी (चेनाब) । हिन्द आर्य भाषायागु [ स: ] ध्वनि ईरानी भाषायागु [ ह ] ध्वनिइ अप्वकथं न्ह्याबलें पाना वनी (भाषाविद कथं) । अथे जुगुलिं सप्त सिन्धु अवेस्तन भाषा (पारसीतयेगु धर्मभाषा) य् वना हप्त हिन्दु स हिलावंगु जुइ फु (अवेस्ता : वेन्दीदाद, फ़र्गर्द 1.18) । थ्व धुंका: ईरानी तयेसं सिन्धु खुसिया पूर्वय् च्वनिपिंत हिन्दु नां बिल। मुस्मां सुल्तानतयेसं भारतय् शासन याये धुंका इमिसं भारतयागु मू धर्मावलम्बीतयेत हिन्दू धायेगु न्ह्याकल ।

हिन्दू धर्म छुं छगू याक: सिद्धान्तयागु पुच: मखु । थ्व ला धर्म स्वया नं अप्व: जीवनया लंपु खः । हिन्दूतयेगु छुं केन्द्रीय धर्मसंगठन मदु, व केन्द्रीय धर्मगुरु नं मदु । थुकी दुने यक्व मत व सम्प्रदाय दु, व फुक्कंसित समान श्रद्धा बी । धर्मग्रन्थ नं यक्व दु। अथे जूसां थुकी दुनेयागु मू सिद्धान्त, गुकी यक्व हिन्दूतयेसं हनि, थुकथं धर्म (वैश्विक विधान), कर्म (व उकिया फल), पूनर्जन्मया सांसारिक चक्र, मोक्ष (सांसारिक बन्धनं मुक्ति-थुकिया यक्वं लं दय् फइ), व ईश्वर । हिन्दू धर्मं स्वर्ग व नर्कयात अस्थायी धका हनी । हिन्दू धर्म कथं हलिमयागु फुक्कं प्राणीयाके आत्मा दइ । मनू हे छथी प्राणी खः सुनां थ्व लोकय् पाप व पुण्य, निगुलिं कर्म भोगयाय् फइ, व मोक्ष प्राप्त याय् फइ । हिन्दू धर्मय् प्यंगु मू सम्प्रदाय दु : वैष्णव (विष्णुयात परमेश्वर हनिपिं), शैव (शिवयात परमेश्वर हनिपिं), शाक्त (देवीयात परमशक्ति हनिपिं) व स्मार्त (परमेश्वरयागु थीथी रूपतयेत छगू हे वा समान हनिपिं) । अथेजूसां अप्व हिन्दू तयेसं थ:पिन्त छुं नं सम्प्रदायय् ब्यागलं तइ मखु ।

हिन्दू धर्मग्रन्थ उपनिषदयागु कथं ब्रह्म परम तत्व खः (थ्व त्रिमूर्ति द्य ब्रह्मा मखु) । व हे जगतयागु सार खः, जगतयागु आत्मा खः। व हलिमया आधार खः । वं हे हलिमया उत्पत्ति याइ व हलिम नष्ट जुइबले उकिं हे तना वनीगु जुइ । ब्रह्म छगु, व छगु जक्क दइ । व विश्वातीत नं ख: । व परम सत्य, सर्वशक्तिमान व सर्वज्ञ खः । व कालातीत, नित्य व शाश्वत खः । व परम ज्ञान खः । ब्रह्मया निगु रूप दु : परब्रह्म व अपरब्रह्म । परब्रह्म असीम, अनन्त व रूप विहीन ख: । व फुक्कं गुण दुम्ह् जुइ, तर वयाके अनन्त सत्य, अनन्त चित्त व अनन्त आनन्द दइ । ब्रह्मया पूजा जुइ मखु छाय् धा:सा, व पूज्य स्वया च्वय् व अनिर्वचनीय खः । वयागु ध्यान याइ । प्रणव ॐ ब्रह्मवाक्य हइ, थुकियात फुक्कं हिन्दू परम पवित्र खंग्व कथं हनी । ब्रह्मयागु परिकल्पना वेदान्त दर्शनयागु केन्द्रीय स्तम्भ खः ।

ब्रह्म व ईश्वरय् छु सम्बन्ध दु, थुकी हिन्दू दर्शनयागु सोच बिस्कं खनेदु। अद्वैत वेदान्त या कथं गब्ले मानवं ब्रह्मयात थ:गु मननं सीकेगु कुत: याइ, अब्ले ब्रह्म ईश्वर जुइ, छाय् धा:सा मनू माया (मतिना) या छगू जादुया शक्तिया वशय् च्वनी । अर्थात गब्ले माया (मतिना)या न्हायेकनय् ब्रह्मया किच: दइ, अब्ले ब्रह्मया प्रतिविम्ब, प्रतिबिम्ब जुया: झीत ईश्वरयागु रूप क्यनी । ईश्वरं थ:गु थ्व जादु शक्ति माया (मतिना)नं हलिमया सृष्टि याइ व उकिं शासन याइ । ईश्वर छगू नकारात्मक शक्तिनापं जूसां मतिनां उकी थ:गु कुप्रभाव तये फइ मखु । मतिना ईश्वरयागु दास खः, तर झी जीवतयेगु स्वामिनी खः । अथे ला ईश्वर रूपहीन खः, तर मतिनाया हुनिं (कारणं) झीत यक्व द्य:तयेगु रूपय् प्रतीत जुइ फु । थुकिया लिच्व: वैष्णव कथं व दर्शन कथं ईश्वर व ब्रह्मय् छुं मपा - व विष्णु (वा कृष्ण) हे ईश्वर खः । न्याय, वैषेशिक व योग दर्शनया अनुसार ईश्वर छगू परम व सर्वोच्च आत्मा खः, व चैतन्यं युक्त व हलिमया स्रष्टा व शासक खः । 

ईश्वर सगुण जुइ। व स्वयंभू व हलिमया हुनि (स्रष्टा) खः । व पूजा व उपासनाया विषय खः । व पूर्ण, अनन्त, सनातन, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान व सर्वव्यापी ख: । व राग-द्वेष स्वया च्वय् जुइ, तर थ:गु भक्तनाप प्रेम याना दि व अमित: कृपा तइ । वइगु ईच्छा बिना थ्व हलिमय् छुं जुइ मखु । व हलिमय् नैतिक व्यवस्थायात कायम याना तइ व जीवतयेत इमिगु कर्मकथं सुख-दु:ख प्रदान याइ । श्रीमद् भागवत गीताया कथं हलिमय् नैतिक पतन जुइ बले वयेक ईलय् ब्यलय् धरतिइ अवतार (गथे कि कृष्ण) रूप कया: झाइ । ईश्वरयागु मेमेगु नां खः परमेश्वर, परमात्मा, विधाता, भगवान । थ्व हे द्य:यात मुस्मा तयेसं (अरबीय्) अल्लाह, (फारसीय्) खुदा, ख्रिस्टी(अंग्रेज़ी) गड, व यहूदी (इब्रानीय्) याह्वेह धाइ ।

हिन्दू धर्मय् यक्व  दु । द्य:तयेगु बारे स्वंगु मत दु :

अप्व: वैष्णव व शैव दर्शन न्हापाया निगू विचारयात सम्मिलित रूपं हनि ।

वैदिक कालयागु मूद्य:त खः इन्द्र, अग्नि, सोम, वरुण, रूद्र, विष्णु, प्रजापति, सविता (पुरुष देव), व देवियाँ-- सरस्वती, ऊषा, पृथ्वी, इत्यादि (मंका ३३) । लिपाया न्हूपिं द्य:त खः गणेश, राम, कृष्ण, हनुमान, कार्तिकेय, सूर्य-चन्द्र व ग्रह, व देवीत (अमित मातायागु उपाधि बी) गथे कि-- दुर्गा, पार्वती, लक्ष्मी, शीतला, सीता, राधा, सन्तोषी, काली, इत्यादि । थ्व फुक्कं द्य: पुराणय् उल्लिखित दु, व इमिगु कुल संख्या ३३ क्वःति (करोड़) दु धका धाइ । पुराण कथं ब्रह्मा, विष्णु व शिव साधारण देव मखु, वयेक:पिं महादेव खः व त्रिमूर्ति या सदस्य खः ।

हिन्दू धर्म कथं दक्वं मनुतयेगु छगू अभौतिक आत्मा दइ, गुपिं सनातन व अमर जुइ । हिन्दू धर्म कथं मनूतय् जक मखु दक्वं पशु, पंछि व वनस्पति वा दक्वं जीवय् आत्मा दइ । मानव जन्मय् थ:गु कर्म कथं आत्मां मेगु जीवया म्ह धारण याइ । बांलागु ज्या याइपिनिगु आत्मा स्वर्गय् वनि धा:सा बांमलागु ज्या याइपिनिगु आत्मा नर्कय् वनि । जन्म मरणयागु सांसारिक चक्र मोक्ष दय् धुंका सिधइ । व धुंका आत्मां थ:गु वास्तविक सत्-चित्-आनन्द स्वभावयात न्ह्याबलेंया निंतिं कया च्वनी । मानव योनि हे छगू थन्यागु जन्म ख: गन मनूया पाप व पुण्य निगुलिं कर्मं थ:गु फल बी व गनं मोक्ष प्राप्ति याय् फइ ।

(मू पौ: हिंदू धर्म या ग्रंथ)

श्रुति हिन्दू धर्मया सर्वोच्च ग्रन्थ खः । थुकी दुने प्यंगु वेद दै : ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद व अथर्ववेद । थ्व वेदयात् श्रुति छाय् धाइ धा:सा हिन्दूतयेगु मान्यता दु कि थ्व वेदतयेगु परम्परा ऋषितयेसं ध्यान याना न्यंका न्ह्यथंगु खः । वेदतयेत श्रवण परम्पराया कथं गुरूं शिष्यतयेत बीगु जुइ । दक्वं वेदय् प्यंगु भाग दु :

श्रुति हिन्दू धर्मयागु सर्वोच्च ग्रन्थ खः, व श्रुति व स्मृती विवाद जुइबले श्रुति हे मान्य जुइ ।

श्रुति मखुगु दक्वं हिन्दू धर्मग्रन्थ स्मृति खः, छाय् धा:सा थुकी व बाखंत दइ गुकी मनुतयेसं पुस्तौं पुस्ता निसें लुमंकातःगु लिपा जक च्वयातःगु खः । फुक्कं स्मृति ग्रन्थतयेसं वेदयागु प्रशंसा याइ । थुमित: वेदस्वयां क्वयेयागु स्तर बियातइ, तर थ्व ब्वनेत: अ:पु व अधिकांश हिन्दुतयेसं ब्वनीगु मू सफू खः । मू स्मृतिग्रन्थ थथे दु :

प्राचीन कालय् आर्यतयेसं वैदिक मन्त्र व अग्नि-यज्ञ पाखें यक्व द्य:तयेगु पूजा यागु खने दु । आर्य द्य:तयेगु मूर्ति वा मन्दिर नं यक्व दुगु खने मदु। मू आर्य द्य:त खः : देवराज इन्द्र, अग्नि, सोम व वरुण । इमिगु लागि वैदिक मन्त्र ब्वनेज्या व अग्निइ घ्य:, दूरु, धौ, जौ, इत्यागि या आहुति बीगु ज्या जुइ । प्रजापति ब्रह्मा, विष्णु व शिवया व ईलय् म्हो हे जक उल्लेख जुगु खने दु ।

यक्व हिन्दू द्यःया मूर्ति छ्यला: पूजा याइ । इमिगु लागि मूर्ति छगू अ:पुगु साधन खः, थुकी छगु निराकार ईश्वरयात छुं नं य:गु सुन्दर रूपय् खंके फइ । हिन्दू मनूतयेसं वास्तवय् लोहं व नंया पूजा याइमखु, गथे कि छुं मनुतयेसं थुइ । मूर्ति हिन्दुतयेगु लागि इश्वरया भक्ति यायेगु छगु साधन जक खः । 

हिन्दुतयेगु उपासना यायेगु थाय् यात देगः (मन्दिर) धाइ । प्राचीन वैदिक कालय् देगः (मन्दिर) उलि खने मदु । फुक्कं देगल (मन्दिर)य् छम्ह् वा अप्व: द्य:तयेगु उपासना जुइ । गर्भगृहय् इष्टदेवया मूर्ति प्रतिष्ठित जुइ । देगः (मन्दिर) प्राचीन व मध्ययुगीन भारतीय उपमहाद्विपया कलाया श्रेष्ठतम प्रतीक खः । यक्व देगल (मन्दिर)य् दच्छियंक लखौं-लख: तीर्थयात्री वइ ।

यक्वं हिन्दूतयेसं प्यम्ह शंकराचार्यतयेत ( ज्योतिर्मठ, द्वारिका, शृगेरी व पुरीयागु मठय् मठाधीश जुइपिं) हिन्दू धर्मया सर्वोच्च धर्मगुरुया कथं हनी ।

वैष्णव तयेसं भगवान विष्णु या १०गु अवतार हनि :

सनातन धर्म स्वयादिसं ।




#Article 40: वेद (170 words)


वेद खँग्वः संस्कृतया विद् धातुं बुयावःगु खः। विद्‌या अर्थ सीकिगु, ज्ञान इत्यादि ख। वेद हिन्दू धर्मया प्राचीन पवित्र ग्रन्थतेगु मंका-नां खः। वेदयात श्रुति धकाः म्हसीकिगु नं या। वेदया मन्त्रतेत परमेश्वर (ब्रम्हां) प्राचीन ऋषितेत अप्रत्यक्ष कथं तपस्या याना च्वंबिलय् कनादिगु धैगु विश्वास दु। वेद प्राचीन भारतया वैदिक कालया वाचिक परम्पराया भिंगु कृति खः। थ्व कृति ३०००-४००० दं निसे दयाच्वंगु दु। वेद हिन्दू धर्मया सर्वोच्च व सर्वोपरि धर्मग्रन्थ खः।

वेदयु संहिताय् मंत्राक्षरय् दंगु व क्वदगु ध्व दसु क॑ तया इमित उच्च, मध्यम, वा मन्द संगीतमय सः उच्चारण यायेगु संकेत बियातगु दु। थुकियात उदात्त, अनुदात्त व स्वारित यु नां बियातगु दु। थ्व सः यक्व पुलांगु ई निसें प्रचलित दु व महामुनि पतंजलि नं थगु महाभाष्य य् इमिगु मू-मू नियमतेत समावेश यागु दु।

वेदयु असल मन्त्र भाग यात संहिता धाइ।

सकल वेदयागु प्येंगु भाग दु। न्हापायागु भाग (संहिता)  बाहेक हरेकय् टीका वा भाष्य यागु स्वंगु स्तर दै। फुक्कं मंका कया थ्व ख:

थ्व ४ भाग सम्मिलित रूपं श्रुति यागु नामं म्हसीके छिं। थ्व हिन्दू धर्मयु सर्वोच्च ग्रन्थ खः। बाकी ग्रन्थ स्मृति यु अन्तर्गत वै।




#Article 41: भ्रूणशास्त्र (130 words)


भ्रूणशास्त्र (अंग्रेजी: Embryology) धागु दक्ले तधंगु अर्थले प्राणी यागु प्राण न्ह्येथेईगु अर्थात छगु कोष यागु अवस्थानिसें उकिगु वयस्क अवस्थातक्क उकिगु म्हे जुइगु परिवर्तनयागु सीकेज्या ख:| तर ज्याझ्वया अर्थले प्राणी बुइ न्ह्य तक्क यागु परिवर्तन यात जक्क थ्व शास्त्रले सीकेज्या याई|

भ्रूणशास्त्र निगु कथंलं सीके ज्यु:- 

जंक्वें दुगु पशु (अंग्रेजी:Vertaebrata)ले छम्ह न्हुम्ह प्राणीया विकास जुईत छगु मिसा जर्म कोष (ओभम्)यात छगु मिजं जर्म कोष (स्पर्म्याटोजूआ)नं फर्टिलाईज यायेमा| ओभम् धागु छगु न्युक्लियटेड कोष ख:| थ्व फर्टिलाईज जुइधूंका म्हयागु थीथी कथंया तन्तु व अंग थुकिलीं हे बुया वै| थथे बुया वैगु निगु प्रकृयाया लीच्व ख:| व निगु प्रकृयाय सेग्मेन्टेसन व डिफ्रेन्सियसन ख:| 

अत:, फर्टिलाईजेसन जुगु ओभम् येक्व सेग्मेन्टेसन जुया येक्व कोषत देकी| दक्ले न्हापा ला फुकं कोषत छता थें हे खने दै| तर लिपा कोष नीगू कथंया जुया वनी| थ्व नीगु कथं ख-  




#Article 42: विलियम वालेस (3278 words)


सर विलियम वालेस(१२७० – २३ अगस्त, १३०५) छम्ह स्कत नाइट ख। वय्कलं थःगु जीवनकालय् स्कटिसतेगु अंग्रेज विरुद्धया स्वतन्त्रता संग्राम नेतृत्त्व यानादील। १५गू सदीइ वय्कःया जीवनं प्रभावित ऐतिहासिक उपन्यास The Acts and Deeds of Sir William Wallace, Knight of Elderslie ब्लाइन्द ह्यारीं च्वयादिल। थ्व उपन्यास जीवनी स्वया नं किंवदन्ति बाखँया रुपय् च्वयातःगु जुल। वालेसया जीवनया यक्व खँ थ्व बाखनय् कनातःगु दु। 




#Article 43: भारत (419 words)


भारत छगु दक्षिण एसियाली देय् ख। थ्व देय्‌य् प्राचीन भारतीय सभ्‍यताया यक्व थाय् ला। थ्व देय् हलिमया दक्ले तःधंगु प्रजातान्त्रिक देय् ख। थ्व देय् चीन धुंका दक्ले अप्व जनसंख्या दुगु देय् ख। क्षेत्रफलया आधारय् थ्व देय् ७गु दक्ले तधंगु देय् ख। 
 

भौगोलिक कथं हिमालय नं भारतीय पेनिसुलायात मध्य एसिया स्वया बायातगु दु। थ्व देय्‌या पूर्वय् बंगालया खाडी, पश्चिमय् अरब सागर व दक्षिणय् भारतीय महासागर ला। 
     
थ्व देय् पूर्ण रूपय् उत्तरी व पूर्वी गोलार्धय् ला। थ्व देय्‌ ८°४' व ३७° ६' १ अक्षांश उत्तर, व ६८°७' व ९७°२५' पूर्व देशान्‍तरय् ला । थ्व देय्‌या स्‍थायी ई लागा   जी एम टी + ०५:३० ख। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल  ३.३ मिलियन वर्ग किलोमिटर दु। थ्व देय्‌या टेलिफोन कोड +९१ ख। थ्व देय्‌या समुद्रतट   ७,५१६.६ किलोमिटर दु गुकिलि मू भूमि, लक्षद्वीप, व अण्‍डमान व निकोबार द्वीपसमूह नं निनातगु दु। 
      

थ्व देय्‌या सीमाय् लाःगु देय्‌तः थ्व कथं दु:  

 
श्रीलंका भारतया समुद्रया संकीर्ण नहरं बायातगु दु। थ्व पाल्‍क स्‍ट्रेट व मनारया खाडी नं देकातगु दु।

भारतया जलवायुयात मू कथं उष्‍णकटिबंधीय मनसूनया कथं काय्‌छिं । थ्व देसे प्यंगु मू मौसम दु


थ्व देय्‌यात भौतिक भूभागया कथं ४गु मू भूमिय् बाय् छिं। थ्व खः

थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक स्रोत ह्येंग्वा, न अस्यक, म्यान्गानिज अस्यक, माइका, बक्‍साइट, पेट्रोलियम, टाइटानियम अयस्‍क, क्रोमाइट, प्राकृतिक ग्यांस, म्याग्नेसाइट, चून लोंह, अराबल ल्यान्डड, डोलोमाइट, माऊलिन, जिप्‍सम, अपादाइट, फोसफोराइट, स्‍टीटाइल, फ्लोराइट आदि ख।

भारतया मू खुसि थ्व कथं दु-

वर्तमानय् भारत २९गू राज्य तथा ७गू केन्द्रशासित प्रदेशय् विभक्त दु। सकल राज्यय् निर्वाचित स्वतन्त्र सरकार दु धाःसा केन्द्रशासित प्रदेशय् केन्द्रं नियुक्त प्रबन्धनं शासन याइ। पण्डिचेरी व दिल्लीइ धाःसा लोकतांत्रिक सरकार दु। 

थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक आपदा मनसूनी बाढी, फ्लेश बाढी, भूकम्‍प, चलः, सुख्खा आदि ख। थ्व देय्‌या मू वातावरणीय चुनौतीइ वायु प्रदूषण नियंत्रण, ऊर्जा संरक्षण, ठोस अपशिष्‍ट प्रबंधन, तेल व ग्यांस संरक्षण, वन संरक्षण, आदि ला।

भारतया जनसंख्‍या १ मार्च, २००१ कथं १,,०२८ मिलियन (५३१.१ मिलियन मिजं व ४९६.४ मिलियन मिसा) ख। थ्व देय्‌या जनसंख्‍या वृद्धि दर १.९३ प्रतिशत ख। थ्व देय्‌या जन्‍म दर २४.८ व मृत्यु दर ८.९ ख। 

थनया संम्‍भावित जीवन दर :  ६३.९ दं (मिजं) ६६.९ दं (मिसा) ख। थ्व देय्‌या लिंग अनुपात २००१या जनगणना कथं ९३३ ख।

दं २००१या जनगणना कथं ८०.५ प्रतिशत जनसंख्यां हिन्दू धर्म हनि धाःसा १३.४ प्रतिशत जनसंख्‍यां मुस्मां धर्म हनि। थ्व धुंका ख्रिस्टी, सिख, बौद्ध, जैन व मेमेगु धर्म वै।

स्वयादिसँ-भारतयागू भाषात
भारतया संविधानं २२ राष्‍ट्रीय भाषातेत मान्‍यता बियातगु दु गुकिलि हिन्‍दी संघया राजभाषा ख। थ्व अतिरिक्त ८४४ मेमेगु भाषा देय्‌या थी-थी थासय् छ्येलिगु या। 
भारत यागू मू भाय्:-




#Article 44: प्राचीन मिस्र (471 words)


प्राचीन मिस्र पूर्वी उत्तर अफ्रिकाय् अवस्थित छगू प्राचीन सभ्यता ख। थ्व सभ्यता नाइल खुसिया सिथय् (थौं कन्हेया मिस्रदेय्‌य्)य् न्हापा दूगु ख। थ्व सभ्यताया पलिस्था करिब ३१५० इपूइ निसें जूगु खने दु।  थ्व सभ्यताया राजनैतिक एकिकरण थःने व क्वःने मिस्रया एकिकरण नापं न्हपांम्ह फारोया ईले जुल व ३गु सहस्राब्दी तक्क थ्व सभ्यताया विकास जुल। थ्व साम्राज्यया इतिहासय् स्थायी राजतन्त्र व थन्यागु स्थायी युगया झ्वले दधुइ छुं अवधिया आंशिक अस्थिरताया ई वा इन्टरमिदियत अवधि याना निगु मू प्रकारया खण्ड खने दु। प्राचीन मिस्रं थःगु उत्कर्ष विन्दू न्हुगु अधिराज्यया ईले थ्यंगु खने दु। थ्व युग धुंका थ्व सभ्यता बिस्तारं ह्रास जुया वंगु खने दु। थ्व उत्तरार्धया ह्रास जुयावंगु युगय् मिस्रयात यक्व विदेशी शक्तितयेसं थःगु अधीनय् लाकल व फारोया शासन अन्तःत आधिकारिक कथं ३१ इपूइ न्हापां रोमन साम्राज्यया मिस्र कब्जा नापं क्वचाल। थ्व धुंका मिस्र रोमन साम्राज्यया छगू प्रान्तया रुपय् जक्क दयाच्वन। 

प्राचीन मिस्रया लहनाया सफलता आंशिक रुपं नाइल खुसि स्वनिगःया परिस्थितितयेगु अनुकूल थ्व लहना धलेजुगुलिं जूगु ख। थ्व उब्जाउ स्वनिगले अपेक्षाकृत खुसिबाहा व नियन्त्रित ह्वज्याया कारणं माःगु स्वया अप्व खाद्यान्न उत्पादन जुल। अधिक खाद्यान्नं सामाजिक विकास व संस्कृतियात तेवा बिल। संसाधनतयेगु अधिकताया कारणं केन्द्रिकृत प्रशासनया विकास जुल। प्रशासनं स्वनिगः व नापंया मरुभूमिइ खनिज दोहन, स्वतन्त्र लेखन प्रणालीया पलिस्था, सामूहिक निर्माण व बुंज्या ज्याझ्वःया संगठन, आस-पासया क्षेत्रनाप बनेज्या, व विदेशी शत्रुततेत बुकिगु व मिस्रया प्रभुत्वयत क्वातुकिगु विचाःदूगु सेनायात प्रायोजित यात। थन्यागु ज्या प्रेरित यायेगु व कःघायेगु जिम्मा सम्भ्रान्त च्वमि, धार्मिक गुरु व प्रशासकतयेगु जुयाच्वन। थ्व सकल व्यवस्था छम्ह फारोया शासनया अधीनय् जुयाच्वन। फारोयात  धार्मिक विश्वासया छगू विस्तृत प्रणाली नाप स्वाना मिस्रया मनुतयेगु एकता व ग्वहालि न्ह्याबिलें फारोयात दइगु प्रणालीया विकास जुल।

प्राचीन मिस्रया लहनाया यक्व उपलब्धिइ उत्खनन, सर्वेक्षण व विशालकाय पिरामिड, द्येगः व ओबिलिस्क थें न्याःगु संरचना दयेकिगु निर्माण प्रविधि ला। गणितया छगू प्रणाली, व्यावहारिक चिकित्सा व्यवस्था, ह्वज्या व्यवस्था व बुँज्या प्रविधि, न्हापांगु ज्ञात पोत, मिस्रया चाया भ्यगः व खा प्रौद्योगिकी, साहित्यया न्हुगु रूप, व आःतक्क स्युगुलि दक्ले न्हापांगु शान्ति सन्धि नं थ्व सभ्यताया हे देन ख।  थ्व कथं मिस्रं इतिहासय् छगू स्थायी छाप तःगु दु। थ्व लहनाया कला व स्थापत्ययात व्यापक रूपं छ्येलिगु व थ्व सभ्यताया प्राचीन वस्तुतयेत उत्कृष्ट लहनाया चिंया कथं हलिमया थी-थी थासय् यंकिगु ज्या नं जुल। थ्व लहनाया भगनावशेषतयेसं यात्री व च्वमितयेगु कल्पनायात शताब्दीयौं तक्क प्रेरित यानाच्वंगु दु। प्रारम्भिक आधुनिक कालय् प्राचीन वस्तु व उत्खनन प्रति छगू न्हुगु सम्मानं मिस्र व मिस्र सभ्यताया वैज्ञानिक शोध व थनया सांस्कृतिक धरोहरया अपेक्षाकृत अधिक प्रशंसायात प्रेरित यागु दु।

पेलियोलिथिक कालया उत्तरार्ध तक्क, उत्तरी अफ्रीकाया शुष्क जलवायु याकनं गरम व शुष्क जूवन। थुकिलिं थ्व लागाया जनसंख्यायात नील खुसि स्वनिगःया सिथय् बसोबास यायेत विवस यात। करीब १२० द्व दं न्ह्यः मध्य प्लीस्टोसीनया अन्तय् आधुनिक मानव शिकारीतयेसं थ्व थासय् स्थायी कथं च्वनिगु व्यवस्थाया पलिस्था यात। व अबिले निसें नील खुसि मिस्रया जीवन रेखाया कथं पलिस्था जुल।  नील खुसिया उबजाऊ खुसिबाहा ख्यःलं मनुतयेत छगू स्थापित बुँज्या अर्थव्यवस्था व अधिक परिष्कृत, केन्द्रीकृत समाजया विकासया मौका बिल। थ्व मानव सभ्यताया इतिहासया छगू आधार जूवन।

थ्व तजिलजिया इतिहासयात थ्व कथं बायेछिं-




#Article 45: प्राचीन यवन (153 words)


प्राचीन यवन यवनया इतिहासया छगू लहना ख। थ्व लहना ८गु व ६गु शताब्दी ईपूया आर्काइक युग निसें १४६ इपू (कोरिन्थया ल्वापू धुंकाया यवनया रोमन कब्जा) तक्क अस्तित्वय् दूगु ख। थ्व कालखण्डया मध्यय् क्लासिक यवन ला। क्लासिक यवन युग ५गु व ४गु शताब्दी इपूइ अस्तित्वय् वःगु छगू कालखण्ड ख। थ्व कालखण्डय् न्हापा एथेन्सया नेतृत्त्वय् यवनमि तयेसं पर्सियन अतिक्रमणयात परास्त यात। थ्व धुंका पलिस्था जूगु एथेन्सया स्वर्ण युग ४०४ इपूइ पेलेपोनेसियन युद्धय् एथेन्सया स्पार्ताया ल्हातं पराजयय् क्वचाल। 

क्लासिकल यवन संस्कृतिया थ्व धुंका शक्तिशाली जूगु रोमन साम्राज्यय् तधंगु प्रभाव लावन। रोमन साम्राज्यं यवन संस्कृतिया थी-थी संस्करण भूमध्यसागरीय क्षेत्र]य् व युरोपय् प्रचार यात। थ्व कारणं प्राचीन यवनयात पाश्चात्य संस्कृतिया आजुया रुपय् नालेगु या। 

प्राचीन यवन साहित्ययात सुकरात पूर्व व सुकरात धुंकाया इलय् बायेछिं। सुकरातपूर्वया कालखण्डय् मिलेसियन दर्शन (Milesian school), जिनोफेन्स, पाइथागोसरवाद, हेराक्लितस, इलियातिक दर्शन, प्लुरलिजम व एतमिजम, सोफिजम आदि ला। प्राचीन यवन दर्शनया शास्त्रीय कालखण्ड सुकरातनापं शुरु  जूगु ख। सुकरात धुंकाया मू दार्शनिक प्लेतो व एरिस्तोतल ख। 




#Article 46: प्राचीन रोम (711 words)


प्राचीन रोम इतालियन प्रायद्विपय् ८गु शताब्दी ईपूइ न्ह्यथंगु छगू प्राचीन जीवन्त लहना ख। भूमध्य सागरया सिथय् रोम नगरय् केन्द्रित थ्व लहना परिमार्जित जुया प्राचीन कालया दकले तःधंगु सभ्यताय् छगू जूवन।  

थ्व सभ्यताया करिब १२गु शताब्दीया अस्तित्त्वय् रोमन सभ्यता राजतन्त्रं कूलीनतन्त्रीय रोमन गणतन्त्र जुया निरंकुश रोमन साम्राज्य जुवन। थी-थी थाय्‌या मनुतयेत आक्रमण याना व सांस्कृतिक घुलन याना थ्व लहना दक्षिणी युरोप, पश्चिमी युरोप, एसिया माइनर, उत्तर अफ्रिका, उत्तर युरोपया भूभाग व पूर्वी युरोपया छुं भूभागयात थःगु अधीनय् लाकल। रोम सकल भूमध्यसागरीय क्षेत्रय् मू नगर व प्राचीन हलिमया छगू अहम् शक्ति केन्द्रया रुपय् स्थापित जुल। थ्व लहनायात थ्व स्वया न्ह्यः दूगु प्राचीन यवन लहनानाप स्वाना क्लासिकल एन्तिक्वितिया ग्रेको-रोमन हलिमया रुपय् नं कायेगु या। 

प्राचीन रोमया लहना रोमनगरं विकशित जूगु ख। रोमया बाखंकथं थ्व नगरया पलिस्था ७५३ इपूस रोमुलस व रिमस धाःपिं निम्ह दाजुकिजां याःगु ख। थ्व दाजुकिजापिंत छम्ह मिसा-धुं लहिना तधंयाःगु धैगु खं बाखनय् कनातःगु दु। थ्व नगर गन दयेकिगु धैगु खँय् दाजुकिजाया ल्वापू जुया रोमुलसं रिमसयात स्याःगु धका बाखनय कनातःगु दु। रोमुलसया नामं थ्व नगरया नां रोम जुवन। थ्व नगरय नगरवासीतेत आकर्षित यायेत मेमेगु थासं पिथना छ्वपिं मनूतेत थ्व नगरय दुथ्याःगु बाखं दु। 

प्राचीन ग्रीक इतिहासकार दायोनिसियसया बाखनय् त्रोजन हताः धुंका त्रोयया राजकुमार एसियासं (Aeneas) छपुचः त्रोयमि नापं समुद्रया लं जुया न्हूगु त्रोइ नगर पलिस्था यायेत थाय् मालाःच्वंबिलय् ताइबर खुसिया सिथय् थ्यन। थ्व थासय् थ्यंबिलय् थ्व पुचःया मिजंत समुद्र जुजुं मेगु थाय माःवनिगु बिचाः तल धाःसा मिस्तेसं धाःसा थ्व हे थासय् च्वनिगु बिचाः यात। थ्व पुचःया छम्ह रोमा धाम्ह मिसां दक्वं लःख छ्वेका थ्व हे थासय् च्वनिगु बिचाः तल। थ्व पुचःया मिजंत न्हापा तंचाःसां लिपा थ्व थाय् च्वनेत सेल्लाःगु थाय् धकाः सीका थ्व पुचलं थन हे नगर दयेकल। थ्व हे रोमा धाम्ह मिसाया नामं थ्व नगरया नां वःगु धैगु बाखनय् कनातःगु दु।

रोमन चिनाखँमि भर्जिलया महाकाव्य एनिदय् धाःसा त्रोयमि राजकुमार एनियसं मिसात ताइबर खुसिं समुद्रय लिहां मवनिगु खं न्यंसा ताइबर खुसिइ मच्वंगु व लिपा एनियसया वंशजत अल्बान (Alban) जुजु जूगु व थ्व हे अल्बान वंशजं रोमुलस बुयावःगु धका च्वयातःगु दु। 

प्राचीन रोमया इतिहासयात स्वंगु कालखण्डय् बिभाजित यायेछिं-

प्राचीन रोमया राजतन्त्रकालया यक्व च्वयातःगु दसु मदु। थ्व कालया अप्व खँ लिपाया गणतन्त्रकाल व साम्राज्यकालय् च्वयातःगु च्वखँया लिधंसाय् आधारित दु। थ्व कालया जुजुतेगु नां थ्व कथं दु-

रोमन गणतन्त्रकाल (लातिन भासय् Res publica Romana; प्राचीन लातिन भासय्: [ˈreːs ˈpuːb.lɪ.ka roːˈmaː.na]) प्राचीन रोमन लहनाया राजतन्त्र व साम्राज्य कालखण्डया दथुया कालखण्ड ख। थ्व कालखण्ड ५०९इपूस रोमन राजतन्त्रया पतन निसें २७इपूस रोमन साम्राज्यया पलिस्था तक दयाच्वन। थ्व कालखण्डय् थ्व लहनां थःगु प्रभाव बिस्तार यासें सकल भूमध्यसागरया प्राधान्य व दकलय् प्रभावशाली जुल।

थ्व कालखण्डय् रोमन सरकारया नेतृत्व निम्ह कन्सुल(consul)तेसं यायेगु व्यवस्था जुल। कन्सुलत दँय् दच्छि नागरिकतेसं निर्वाचित यायेगु व्यवस्था दयाच्वन। कन्सुलतेत नियुक्त म्याजिस्त्रेसतेगु सेनेतं सल्लाह बीगु व्यवस्था दयाच्वन। तत्कालीन रोमन समाज व राजनीति श्रेणीबद्ध कथं विभक्त निपुचःतेगु संघर्षं प्रभावित जूगु खनेदु। थ्व निपुचः प्यात्रिसियन(patrician) व प्लेबियन(plebeian) ख। थ्व निपुचलय् प्यात्रिसियनत रोमया कुलीन बुं-थुवातेगु पुचः खः। थ्व पुचःया मनूत रोमया पलिस्थामितेगु वंशज जुयाच्वन। प्लेबियनत धाःसा लिपा रोमय् वःपिं बहुसंख्यक साधारण नागरिक जुयाच्वन। गणतन्त्रकालया पूर्वार्धय् वैधानिक कथं हे रोमया उच्चतम् ज्या कुलीनवर्ग वा प्यात्रिसियनतेगु जक ल्हातय् बीगु नियम दयाच्वन। थ्व कालखण्डय् बिस्तारं थन्यागु नियमत भंग जुजुं वन। थ्व नापं प्लेबियन वर्गया परिवार नं रोमया उच्च वर्ग जुइगु लं चाल। गणतन्त्रया नायःतेसं जनसेवा व जनसंरक्षणया सेल्लाःगु परम्परा व नैतिक नियम दयेकल। थुकिया लिच्वःया कथं रोमन लहनां थीथी सामरिक र राजनैतिक सफलता ल्हालाके फत। रोमया यक्व वैधानिक व व्यवस्थापिक संरचना लिपा जस्तिनियन संहिता (Justinian Code) व नेपोलियोनिक संहिता (Napoleonic Code) थें न्याःगु थी-थी च्वखँय् लिपिबद्ध जूवन। वर्तमान युरोप व हलिंया आपा देसय् नापं आधुनिक अन्तराष्ट्रिय संघ-संस्थाय् थ्व लहनाया वैधानिक सूत्रया छाप वर्तमान इलय् नं खनेदु।  

गणतन्त्रकालया न्हापांगु निगु शदीइ रोमन गणतन्त्रं रणनीति व कूटनीति छ्येला मध्य इतालिं थःगु प्रभाव सकल इतालियन प्रायद्वीपय् थ्यंकल। थ्व लिपाया सदीइ थ्व लहनां थःगु प्रभाव उत्तर अफ्रिका, आइबेरियन प्रायद्विप व वर्तमान दक्षिण फ्रान्सय् विस्तारित यात। थुकिया २ सदीइ १गू सदीया अन्त्यय् थ्व लहनां थःगु प्रभाव आधुनिक फ्रान्स, ग्रीस व पूर्वी भूमध्यसागरीय तटय् थ्यंकल। थ्व कालखण्डय् गणतन्त्रय् आन्तरिक कलह तच्वल गुकिया लिच्वःकथं छझ्वः गृहयुद्ध जुल। थ्व गृहयुद्ध जुलियस सिजरया हत्याय् क्वचाल। जुलियस सिजरया हत्या धुंका गणतन्त्र साम्राज्यय् परिणत जुल। 

गणतन्त्रकालया अन्त्य व साम्राज्यया सुरुवात गन जुल धैगु विषयय् मतभेद दु। थीथी इतिहासकारतेसं ४९इपूस जुलियस सिजरया रुबिकन खुसि पुलेगु तिथि, ४४इपूस सिजरया आजीवन अधिनायकत्त्वय् नियुक्ति व ३१इपूस मार्क एन्तनि व क्लियोप्यात्राया पराजययात साम्राज्यया पलिस्थातिथिया रुपय् कायेगु या। अथेजुसां आपालं इतिहासकारतेसं व प्राचीन रोमनतेसं रोमया सेनेतं अक्तेभियन सिजरयात असाधारण अधिकार बिया अगस्तस् पदवी ब्युगु २७इपूया तिथियात गणतन्त्रया पतनया रुपय् कायेगु या। 




#Article 47: पुरातत्व (541 words)


पुरातत्व धाःगु ताहाः ई न्ह्यःया मनुतेसं त्वतावंगु ऐतिहासिक वस्तुतेगु ल्यंगु अवशेष व कलाकृति स्वया न्हापाया बारेय् सीकिगु  दुसिका ख। थन्यागु अवशेषय् पुलांगु सिक्का, ज्याभः, छें, फ्वहर आदि ला। पुरातत्व सीकिपिं मनुतेत पुरातत्वविद् धाइ। पुरातत्वविद्‌तेसं थन्यागु ल्यनाच्वंगु वस्तुतेत स्वया न्हापाया मनुत गथे म्वाना च्वन धका सीकिगु कुतः याइ। पुरातत्व प्राचीन मानव व्यवहारया सीकेज्याया छगु कचा ख। थ्व कचालय् न्हापाया मनुतयेगु वस्तु तजिलजि व इमिसं त्वतावंगु वातारणीत सूचंया संकलन व पूनर्प्राप्ति यायेगु जुइ। थ्व ज्याय् आर्तिफ्याक्त, आर्कितेक्चर, बायोफ्याक्त व सांस्कृतिक ल्यान्दस्केप आदिया मालेज्या व सीजेज्या यायेगु जुइ। पूरातत्वय् यक्व प्रकारया प्रक्रिया संलग्न जुइगुलिं थुकियात विज्ञान व कला निताया रुपय् हे कायेछिं।  संयुक्त राज्य अमेरिकाय् थ्व शास्त्रयात एन्थ्रोपोलोजीया कचाया रुपय् कायेगु या धाःसा युरोपय् थुकियात पृथक शास्त्रया रुपय् कायेगु या।  

पुरातत्त्वय् पूर्वी अफ्रिकाय् लूगु ३४ लखः दँ न्ह्यःया मानव इतिहासया दकलय् न्हापांगु ल्वहं ज्याभः निसें कया छुं दँ न्ह्यः तक्कया वस्तुतयेगु सीकेज्या जुइ।  थ्व शास्त्र प्रागैतिहासिक लहनाया बारेय् सीकेत दकलय् ज्या व छाय् धाःसा व ईया च्वयातःगु इतिहास मदु नापं मानव सभ्यताया ९९% इतिहास व हे कालखण्डय् ला।  पूरातत्त्वया थीथी लक्ष्य दु, गुकिलि मानव विकासक्रमया अध्ययन, सांस्कृतिक विकासक्रम, व सांस्कृतिक इतिहासया अध्ययन आदि मू लक्ष्य ख। 

थ्व शास्त्रय् पुरातात्त्विक निरिक्षण, म्हुज्या, व म्हुज्या लिपाया विश्लेषण मू प्रकृया ख। वृहद रुपं स्वयेगु खःसा पुरातत्त्व यक्व मेमेगु ख्यः नाप स्वापू दूगु ख्यः ख। थ्व ख्यःया एन्थ्रोपोलोजी, इतिहास, कला इतिहास, शास्त्रीय कला, जाति विकास, भूगोल, भूगर्भशास्त्र, भाषा, ल्वय्‌या लक्षण शास्त्र, भौतिकशास्त्र, सूचं विज्ञान, रसायन, तथ्याङ्क, पेलेयोइकोलोजी, प्यालेअन्तोलोजी, प्यालेओजुलोजी, प्यालेओएथ्नोबोतानी, व प्यालेओबोतानी आदि ख्यःनाप स्वापू दु।  

पुरातत्वविदतेसं न्हापाया बारेय्‌ सीकिगु ज्यायात महत्त्वपुर्ण ज्याया रुपय् कायेगु या। यक्व मनूतेसं न्हापाया खंयात थः गनं वःगु खः धका थुइत छ्यलिगुलिं नं थुकिया महत्त्व दयाच्वंगु ख।  

पुरातत्वविद्तेसं ख्यलय् ज्या यायेवनेबिलय् इमिसं अवशेषतेत मालिगु या, थथे यायेत इमिसं आपालं बं म्हुया मालिगु या। छुं वस्तु लुयावःसा व छुं हे मलुसां, ख्यःज्याया लिच्वःयात थःगु आधारय् यंकिगु जुइ, आपालं थन्यागु आधार विश्वविद्यालय वा संग्रहालय जुइ। थन्यागु सकल लिच्वःतेगु अभिलेख भ्वंतय् वा कम्प्युतरय् तयेगु जुइ। थुकिया आधारय् सकल लूगु चीजतेत थुइकिगु  छता मूकिपा दयावइ।  मनुया बस्ती हिलावनेबिलय् व परिमार्जित जुइबिलय् पुलांगु छेंया सतहया च्वय्  न्हूगु छेंया निंतिं थाय् दयेकिगु या।  प्राचीन रोम, दसुया निंतिं वर्तमान नगर स्वया ४० फित (१२मितर) क्वे ला।  थ्व कारनं याना पुरातात्विक ख्यःज्या थिके जुइ नापं थन्यागु ज्या यायेत यक्व ई नं मा। 

सकल पुरातत्वविद्तेसं छता हे लहनाया सीकेज्या याइमखु, इमिसं थःयात यःगु ख्यलय् विद्वया हासिल याइ। थन्यागुलि छुं नांजाःगु ख्यः थ्व कथं दु प्राचीन मिस्र (विशेषज्ञयात मिस्रविद् धाइ), प्राचीन ग्रीस, वा भाइकिंग। पुरातत्वविद्तेसं सकल लहनाया अध्ययन याइ, विशेष याना च्वयातःगु इतिहास मदूगु लहना। थन्यागु अध्ययन न्ह्यागु नं समय सीमाया जुइफु। दसुया निंतिं, छम्ह विद्ं मनूया अफ्रिकाय् उद्गमया बारेय् अध्ययन यायेफु, वा मेम्ह विदं लिउ हलिम हताःया बारेय् अध्ययन यायेफु। छुं पुरातत्वविद्तेसं आःया ईलय् लखय् दुने लानाच्वंगु चीजतेगु बारेय् अध्ययन याइ। इमिसं क्वबाःगु लःखः वा लखय् तनेधुंकूगु नगरया बारेय् अध्ययन याइ। 
 

स्तोनहेञ्ज इंग्ल्यान्दय् दूगु छगु नांजाःगु पुरातात्विक थाय् ख। मेमेगु नांजाःगु थासय् अंकोर वाट, माचु पिचु व ग्रेत जिम्बाब्वे ला। यक्व देशय् सरकार व स्थानीय पुचलं महत्त्वपूर्ण थाय्‌तेत संरक्षण यानातइ व थन्यागु थाय्‌ नास मजुइकः पर्यटक न्ह्याबिलय् हे वयेछिंकः तयातइ।

छुं पुरातात्विक थाय् धाःसा न्हूगु छेंतेगु जग दयेकेत बुं खनेबिलय् लुयावइ। पुरातत्वविद्तेसं थन्याःगु इलय् याकनं ज्या यायेमालि छाय् धाःसा अन्यागु थासय् मनुतयेत छें दयेकेत हथाय् चायाच्वनि व यक्व ई तक्क बुं चायेका तयेछिनि मखु।  यक्व ईलय् पुरातत्वविद्तेसं थःगु ज्या यायेधुंका लूगु चीजतेत, लूगु चीज सिक्क हे महत्त्वपूर्ण मजुसा,  बुंइ हे तपुना छ्वइ। 




#Article 48: बैजन्ताइन साम्राज्य (312 words)


बैजन्टाइन साम्राज्य वा बैजन्टियम धागु खँग्वःया छ्य्‌लेज्या १९औं शताब्दी निसें मध्ययुगीन युनानी भाषा-ल्हाइगु, कन्स्ट्यान्टिनोपल राजधानी दुगु रोमन साम्राज्ययात ईंगीत याइ। थ्व साम्राज्ययात पूर्वी रोमन साम्राज्य नं धाइ, तर थ्व नां पश्चिमी रोमन साम्राज्यया पतन स्वया न्ह्यःया ई यात रिफर याय्‌त अप्व छ्य्‌लि। थ्व साम्राज्य दुबिले थ्व साम्राज्ययात थुकिगु समकक्षी पश्चिमी युरोपं युनानीतेगु साम्राज्य धाय्‌गु या छाय् धाःसा थ्व साम्राज्यय् युनानी भाषा, संस्कृति व जनसंख्याया अप्व प्रभाव दु।  थ्व साम्राज्यया नागरिकतेगु निंति धाःसा थ्व साम्राज्यया नां केवल रोमन साम्राज्य(युनानी भाषा: ) ख। इमिगु निंति थ्व हे रोमन साम्राज्य ख व थ्व साम्राज्यया सम्राटत रोमन साम्राज्यया सम्राटतेगु ताःहाकगु मपंगु उत्तराधिकारीया श्रृङ्खलाया सम्राटत ख। मुस्मां हलिमय् थ्व साम्राज्ययात प्राथमिक तवं  (रुम वा Rûm) धका म्हसीकि। 

रोमन इतिहासया बैजन्टाइन कालखण्ड गब्ले न्ह्यथन धैगु विषयय् निश्चित पुष्टि वा विज्ञतेगु सहमति मदु। यक्व विज्ञतेसं थ्व खण्डयात सम्राट कन्स्ट्यान्टिन १ (शासन ३०६–३३७)यात प्रथम बैजन्टाइन सम्राटया रुपय् काय्‌गु या। वय्‌कःया इले रोम साम्राज्यया राजधानी ३३०य् रोमं बैजन्टियमय् हिलाछ्वगु ख। बैजन्टियमय् वय्‌कःलं कन्स्ट्यान्टिनोपलयात पुनर्निर्मित याना नोभा रोमा वा (न्हुगु रोम)या पलिस्था यानादिल।

छुं विज्ञतेसं थ्व साम्राज्यया पलिस्था थियोदोसियस १ (३७९–३९५)या कार्यकालय् जुगु व ख्रिस्टी धर्म नं प्राचीन रोमन धर्मया थासय् थः  राजधर्म जुइधुंका, वा ३९५य् वय्‌कःया निधन धुंका, गब्ले पूर्व व पश्चिमया दथुइ राजनैतिक विभाजन स्थायी जुबिले जुजु धका विश्वास याइ। मेमेपिं विज्ञतेसं थ्व विभाजन व पलिस्थायात अजह् लिबाक्क ४७६य् तै, थ्व ईले रोमुलस अगस्टुलस, अन्तिम पश्चिमी सम्राट, या पदच्यूत धुंका साम्राज्यया सकल अधिकार युनानी पूर्वया ल्हाते लावने धुंका जुगु धैगु धापू दु। मेमेगु विचाय् हेराक्लियसया इले (६२०)य् ल्याटिन पदतेत भाय्‌हिल्हा आधिकारिक तवं युनानी भाषाय् पदतेगु नां ब्युबिले थ्व साम्राज्यया पलिस्था जुगु धैगु नं विचा दु।

पलिस्था न्ह्याबिले हे जुगु जुसां थ्व पलिस्थाया निंति ३३० निसेंया कन्स्ट्यान्टिनया न्हुगु राजधानीया पलिस्था, युनानीकरण व  ख्रिस्टीकरण हे थ्व साम्राज्यया न्हुगु हिलेज्या ख। 

थ्व साम्राज्यया पतन कन्स्ट्यान्टिनोपल अट्टोम्यान साम्राज्यया ल्हाते १४५३य् लाय्‌धुंका जुगु धका विश्वास याइ। अथे जुसां युनानीतेसं थ्व साम्राज्यया क्षेत्रय् मोरियाया डेस्पोटेटया नामे १४६० तक्क व त्रेबिजोन्द साम्राज्यया नामे १४६१ तक्क शासन यात। 




#Article 49: हान राजवंश (128 words)


हान राजवंश (; 206 BC–220 AD) चिन राजवंश धुंका व स्वंगु अधिराज्य स्वया न्ह्यःया चिनिया साम्राज्य ख। हान साम्राज्य लिउ खलः नांया छगू शक्तिशाली परिवारं सञ्चालन याःगु ख। हानतेगु ४०० दँया शासन चीनया इतिहासय् छगू सर्वोत्कृष्ट ईया कथं कायेगु या। थुकिया लिच्वः कथं थौंतक्क नं आपालं चिनियातेसँ थःयात हान चिनिया धइगु या।  

हानकालय् चीनं आधिकारिक कथं कन्फ्युसियसवादयात अधिग्रहण यात। थ्व इलय् चीनया आन्तरिक रुपय् बुंज्या, शिल्पकला व बनेज्या चूलाःवन। थ्व देय्‌या जनसंख्या ५.५कोति थ्यन। थ्व इलय् थ्व साम्राज्यं थःगु राजनैतिक व सांस्कृतिक प्रभाव कोरिया, मङ्गोलिया, भियतनाम व मध्य एसियाय् थ्यंकल। थ्व इलय् थ्व राजवंशं थःगु सैन्यबल मध्य एसिया, मङ्गोलिया, पर्सियाय् तैनाथ यानातल। 

थ्व राजवंशयात निगु कालखण्डय् बायेगु या। न्हापागु कालखण्डयात प्राचीन हान राजवंश वा पश्चिमी हान राजवंश धाइ धाःसा लिपाया कालखण्डयात लिउ हान राजवंश वा पूर्वी हानराजवंश धाइ। 




#Article 50: प्रागितिहास (219 words)


परापूर्व वा प्रागितिहास धाःगु ऐतिहासिक दस्ताबेजस्वया न्ह्यः वा च्वयेगु व्यवस्था स्वया न्ह्यःया ऐतिहासिक काल ख। थ्व कालखण्ड मानव इतिहास लिपिबद्ध जुइ स्वया न्ह्यःया कालखण्ड ख।  वृहदरुपय् थ्व कालखण्डय् मनुनं च्वये सयेस्वया न्ह्यःया सकल आविष्कार व लुइकूगु ज्ञान ला। पुरातत्त्वविद पल तर्नाल (Paul Tournal) नं दक्षिण फ्रान्सया गुफाय् लूइकूगु खँ वर्णन यायेत खँग्वः anté-historique छ्यलादिल। थ्व कथं इतिहास-पूर्व वा प्रागितिहासिक खँग्वःया अर्थ दूगु खँग्वः दकलय् न्ह्यः फ्रान्सय् १८३०या दशकय् छुत। लिपा, अंग्रेजीइ पुरातत्त्वविद देनिल विल्सन  (Daniel Wilson) जुं सन् १८५१स थ्व खँग्वःयात Prehistory धका छ्यलादिल।
 थुकिया हे अर्थ वयेक लिपा प्रागितिहास वा परापूर्व काल धइगु खँग्वः नेपालभाषाय् छ्य्लाहल।   

थ्व कालय् मानव-इतिहासया यक्व महत्वपूर्ण घटना जुल गुकिलि च्वापुयुग, मनुतयेगु अफ्रिकां पिहांवना मेमेगु थासय् विस्तार, भाषा]या विकास, मि च्याकिगु व मिइ नियन्त्रण, बुंज्याया आविष्कार, खिचा व मेमेगु पशुतयेत लहिनिगु आदि ला। थन्यागु  झाकातयेगु चिं जक्क लु गथे कि ल्वहं छ्येला दयेकातःगु प्राचीन ज्याभः, न्हापाया मनूतयेगु अवशेष व गुफा आदि थासय् दयेकातःगु कला।

इतिहासकारतसें प्रागितिहासयात यक्व श्रेणीइ बायातःगु दु। छगू थन्यागु विभाजन प्रणालीइ स्वंगु युग वियातःगु दु-

प्रागितिहासिक कालय् मनुया वातावरण आःस्वया सिक्क पा। मनुत चि-चि धंगु क़बीलाय् च्वनिगु या व इमिसं जंगली पशुत नाप ल्वाना शिकारीया जीवन हनाच्वन। हलिमया आपालं थाय् थःगु प्राकृतिक स्थितिइ दयाच्वन। आ लोप जुइ धूंकुगु यक्व जनावर अबिलय् दयाच्वन।  हलिमया यक्व थासय् आ लोप जुइधुंकुगु मनु थें न्यापिं प्राणीत दयाच्वन। दसु- युरोप व मध्य एशियाय् नियान्दर मनू दयाच्वन।




#Article 51: आत्मज्ञानया युग (242 words)


प्रबोधनया युग वा आत्मज्ञानया युग (Age of Enlightenment वा प्रबोधन वा तार्किक युग) १८गु शताब्दीया युरोपेली बुद्धिजीवी वर्गया सांस्कृतिक आन्दोलन ख। थ्व आन्दोलनं तार्किक शक्तियात छ्येला सामाजिक सुधार व ज्ञानया विकास यायेगु कुतः यात। थुकिलिं बौद्धिक आदान-प्रदानयात तिबः बिल धाःसा चर्च व राज्यया असहिष्णुता व यातनाया विरोध यात। करिब १६५०-१७००य् उत्त्पत्ति जूगु थ्व आन्दोलनया पलिस्थामि दार्शनिक बारुच स्पिनोजा (Baruch Spinoza) (1632–1677), जोन लक (John Locke) (1632–1704), पियरे बेली (Pierre Bayle) (1647–1706) व आइज्याक न्युटन (Isaac Newton) (1643–1727) ख। सत्ताधारी राजकुमारतयेसं यक्व थासय् थःगु सरकारय् थ्व क्रान्तिया समर्थकतयेगु दर्शन समर्थन व पालन याःगु खनेदु। प्रबोधन करिब १७९०-१८०० तक्क विकास जुल। थ्व धुंका मानव भावना व संवेदना केन्द्रित रोमान्तिसिजम व आत्मज्ञान विरोधी तत्त्व बल्लाना वल।

आत्मज्ञानया केन्द्र फ्रान्स ख। फ्रान्सय् थ्व क्रान्तिया लिच्वःया रुपय् देनिस दिदेरों (Denis Diderot) (1713–1784) संपादन यानादिगु इन्साइक्लोपेदि (Encyclopédie) (1751–72) पिथन गुकिलि सच्छिंवं दार्शनिक दसु भोल्तायर (1694–1778), मोन्तेस्क्यु (Montesquieu) (1689–1755) आदिया च्वसु योगदान दु। थ्व ग्रन्थया ३५ भोलुम करिब २५००० प्रति मिल गुकिया बच्छि फ्रान्स स्वया पिनेया मनुतयेसं न्यागु ख। थ्व न्हुगु वैचारिक शक्ति युरोपया नगरी क्षेत्रय् फैलेजुल। इङ्गल्यान्द, स्कतल्यान्द, जर्मन राज्य, नेदरल्यान्द, रुस, इताली, अस्त्रिता, स्पेन जुजुं थ्व दर्शन एत्लान्तिक पुला अमेरिकी उपनिवेषय् बेञ्जामिन फ्र्याङ्क्लिन (Benjamin Franklin) व टमस जेफरसन (Thomas Jefferson) आदि थें न्यापिं अमेरिकी क्रान्तिया मू वैचारिकतयेत नापं प्रभाव यात। थ्व युगया राजनैतिक दर्शनया प्रभावं अमेरिकी स्वतन्त्रताया घोषणा, अमेरिकी बिल अफ राइत्स, फ्रेञ्च मनु व नागरिकया अधिकारया घोषणा (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) व मे ३, सन् १७९१या पोलिश-लिथुआनियन संविधान जारी जुल।




#Article 52: पवित्र रोमन साम्राज्य (176 words)


पवित्र रोमन साम्राज्य  (जर्मन भाषा: Heiliges Römisches Reich  , वा 15गु शताब्दीइ: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation ) मध्य युरोपया थीथी क्षेत्र व नगरया राजकुमार व म्याजिस्ट्रेटतयेसं निर्वाचित सम्राटया अधीनय्‌ लाःगु थीथी क्षेत्र व स्वतन्त्र नगरतयेगु पुचः ख।  चार्लेम्याग्न मदयेधुंका वय्‌कःया फ्रांकिश साम्राज्य वय्‌कःया मस्तयेत बिया स्वंगु देशय्‌ बायाछ्वल: पश्चिम फ्रान्सिया, लोथारिंगा व पूर्व फ्रान्सिया। पूर्व फ्रान्सियाया अटो I सन् ९६२स पवित्र सम्राट जुबिलय्‌ पवित्र रोमन साम्राज्य न्ह्यथन धाःसा सन् १८०६स नेपोलियनं क्वचाय्‌कल।  थ्व साम्राज्यया सम्राटतयेसं थःयात चार्लेम्याग्नया उत्तराधिकारी जूगु दावा या व नापं साम्राज्य सन् 800स चार्लेम्याग्न फ्रांकिश सम्राट जुजु जुबिले पलिस्था जूगु नं दावा या।

१७गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्य स्वी दँया हतां (सन् १६१८-सन् १६४८) अस्तव्यस्त जुल। साम्राज्यया करिब ३० प्रतिशत जनसंख्या हतां याना मदया वन। जर्मन राष्ट्रतयेगु पवित्र रोमन साम्राज्यं  थःगु क्षेत्रया भूभाग बुत।

१३गु शताब्दी तक्क, पवित्र रोमन साम्राज्य शक्तिशाली जुयाच्वन। लिपा, साम्राज्य दुनेया दचिज व काउन्टीत अप्व शक्तिशाली जुयावल। अंतय्, सम्राटनाप वास्तविक शक्ति मदया वन व देय्‌ केवल नामय् जक्क अस्तित्वय् दयाच्वन।

भोल्टेयरं, फ्रेञ्च दार्शनिकं १८गु शताब्दीइ ख्यालं धयादिगु दु कि थ्व देय् न पवित्र, न रोमन, न साम्राज्य हे ख।




#Article 53: इङ्का साम्राज्य (162 words)


 
इङ्का साम्राज्य (क्वेशा: Tawantinsuyu तावान्तिसुयु) प्रि-कोलम्बियन अमेरिकाया दकले तःधंगु साम्राज्य ख।  थ्व साम्राज्यया प्रशासनिक, राजनैतिक, व सामरिक केन्द्र आधुनिक पेरुया कस्को ख। इङ्का सभ्यता धाःसा पर्वः पेरुं करिब १३गु शताब्दीइ न्ह्यथंगु ख। 

सन् १४३८ निसें सन् १५३३ तक्क इङ्कातयेसं ल्वापू निसें शान्तितक्कया थीथी पद्धति छ्यला दक्षिणी अमेरिकाया पश्चिमी तटया एन्देज पर्वतमालाया विभिन्न थासय् च्वनाच्वंपिं मनुतयेत थःगु अधीनय् हल। थ्व साम्राज्यया भूभाग पेरु स्वया पिने आधुनिक इक्वेदोर, पश्चिमी व मध्य बोलिभिया, उत्तरपश्चिमी अर्जेन्टिना, उत्तरी व पश्चिमी चिली, दक्षिणी कोलम्बिया आदि थासय् तक्क थ्यं।  

थ्व साम्राज्यया आधिकारिक भाषा क्वेशा भाषा ख। तर थ्व भाषाया यक्व भाषिका व स्थानीय रुप साम्राज्य दछि हे ल्हाइगु खनेदु। इङ्कातयेसं थःगु साम्राज्ययात तावान्तिन्सुयु (Tawantinsuyu) धाइगु या।  गुकिया अर्थ प्यंगु क्षेत्र वा प्यंगु मंका प्रान्त ख। 

थ्व साम्राज्यय् थी-थी कथंया पुजा यायेगु चलन दयाच्वन गुकिलि स्थानीय पवित्र हुआका (Huaca) मू ख। तर, इङ्का नेतृत्त्वं इन्ति (सूर्द्यः) यात हनेत प्रोत्साहन बियातल। नापं, इमिसं मेमेगु सम्प्रदाय, दसु पाचामामा (Pachamama)यात थःगु अधीनय् तयातल।. इङ्कातयेसं जुजुयात सापा इङ्का वा सूर्द्यया मचाया रुपय् हनिगु यानाच्वन।




#Article 54: मिङ्ग राजवंश (112 words)


 
मिङ शासन, वा महान मिङया साम्राज्य चीनया इतिहासय् सन् १३६८निसें सन् १६४४ तक्कयाना २७६ दँतक्क मिङ वंशंयाःगु शासन ख। थ्व वंशं चीनया शासन मंगोल युवान वंश्या पतन धुंका शुरु जुल। मिङकालयात छुं विज्ञतयेसँ मानव इतिहासया दकलय् स्थीर समाज व संरचना दूगु सरकारय् छगू (one of the greatest eras of orderly government and social stability in human history) धका नं वर्णन याःगु दु।  थ्व वंश चीन शासन याइगु अन्तिम हान जातिया वंश ख। थ्व वंशया राजधानी बेइजिङ सन् १६४४स लि जिचेङया विद्रोहं थःगु ल्हातय् लाका शुन वंश शुरु यात व म्हो इलय् हे थ्व वंशयात मञ्चु जातिया नेतृत्त्वया चिङ वंशं बुकल। अथेजुसां दक्षिणय् मिङ शासनया समर्थकतयेसं सन् १६६२तक्क दक्षिणी मिङ धागु शासन दयेकातल।  




#Article 55: नेपोलियोनिक हताः (136 words)


नेपोलियोनिक हताः नेपोलियनया प्रथम फ्रेञ्च साम्राज्यया विरुद्धय् सन् १८०३ निसें सन् १८१५ तक्कया हतातयेगु श्रृङ्खला ख। सन् १७८९या फ्रेञ्च क्रान्ति व फ्रेञ्च क्रान्तिकारी हताःया लिच्वया कथं न्ह्यथंगु थ्व हतां युरोपेली सेना व सामरिक शक्तिइ छगू हिउपा हल। थ्व हताःया लिच्वःया कथं मास कन्स्क्रिप्सन पद्धतिया विकास जुल। फ्रान्स नेपोलियनया युरोपया कब्जां छकलं शक्तिशालि जुवन तर नापं नेपोलियनया रुसया अधिग्रहण असफल जुइनापं थ्व शक्ति क्षीन जुयावन। अन्ततः, फ्रान्सया पूर्ण पराजय धुंका बोर्बर्न  राजतन्त्र पुनर्स्थापना जुवन। थ्व हताःया लिच्वया कथं पवित्र रोमन साम्राज्य पतन जुल व जर्मन साम्राज्य व इतालीइ राष्ट्रियताया भावना बल्हावन। थुकिया लिच्वःया रुपय् जर्मन व इटालियन राष्ट्र पलिस्था जुवन। नापं विश्वव्यापी रुपय् पलिस्था जूगु स्पेनी साम्राज्य स्पेनया फ्रान्सेली अधिग्रहन धुंका कमजोर जुवन व स्पेनया उपनिवेषतयेसं स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्यथन। नेपोलियोनिक हताःया सीधा लिच्वःया रुपय् बेलायती साम्राज्य विश्व शक्ति जुवन व मेगु छगू शताब्दीतक्क विश्वशक्तिया रुपय् स्थापित जुल। 




#Article 56: उस्मान साम्राज्य (485 words)


अटोम्यान साम्राज्य वा उस्मानी साम्राज्य (उस्मानी तुर्क भाषा:دولت علیہ عثمانیہ दौलत अलैहि उसमानिया) सन् १२९९निसें सन् १९२२ तक्क दूगु छगू मुस्मां सल्तनत ख। थ्व सल्तनतया पलिस्थामि, जुजु व सञ्चालक टर्क जातिया मनु ख। थःगु दक्ले प्रभावशाली ईले (१६गु निसें १७गु शताब्दीइ) थ्व सल़्तनत स्वंगु महादेशय् फैलेजुयाच्वन। थ्व देय्‌य् दक्षिण पूर्वी यूरोप, पश्चिमी एसिया व उत्तरी अफ्रिकाया यक्व थाय्‌ थ्व राज्यया अन्तर्गतय् लात। थ्व देय्‌या सीमाना पश्चिमय् जिब्राल्टर स्ट्रेट, पूर्वय् इरान व उत्तरय् अस्ट्रीयाया सीमाना, स्लोभाकिया व करीमया (आया यूक्रेन) निसें दक्षिणय् सूडान, सोमालिया व यमन तक्क थ्यं। 
 

सलाजक रुमया सल्तनतया पतन धुंका अनातूलियाय् केन्द्रिकृत शक्ति मन्त। शक्तिया कासा कथं थी-थी थासय् थी-थी चिधंगु राज्यतयेगु पलिस्था जूवन। थन्यागु चिधंगु राज्यतयेगु पलिस्था जुल। थथे पलिस्था जूगु राज्यत ग़ाज़ी अमारातया नामं नांजा। सन् १३०० तक्क बैजन्टाइन साम्राज्यया अधीनय् दूगु अनातूलिया १०गु ग़ाज़ी अमारातय् विभक्त जुल। थ्व हे अमिरातय् छगू पश्चिमी अनातूलियाय् छगू राज्य उस्मान प्रथमया जुयाच्वन। उस्मानया नामं हे थ्व राज्यया नां वःगु ख। सन् १२८१य् अर्तग़रल मदयेधुंका थ्व राज्य उस्मान प्रथमया ल्हातय् लावन। वय्‌कलं सन् १२९९इ सलजोक़ी सल़्तनतं स्वतन्त्रता घोषणा याना उस्मान प्रथमं उस्मानी साम्राज्यया जग दयेकल। उस्मान प्रथमं थ्व चिधंगु राज्यया सीमा बैजन्टाइन साम्राज्यया सीमा तक्क थ्यंकल व थःगु देय्‌या राजधानी बरसाय् हिलाछ्वल। उस्मान प्रथमयात तर्कतयेसं सिक्क मानेया। वय्‌कःया साम्राज्यया आधारय् हे वय्‌कः मदूगु छगू शताब्दीया दुने उस्मानी सल़्तनत पूर्वी भूमध्यसागर व बाल्कन क्षेत्र तक्क थ्यन। थ्व राज्यया सीमा फैलेजुइगु थ्व क्रम उस्मानया उत्तराधिकारीतयेसं नं निरन्तरता बिल। अथे जुसां सन् १४०२इ तेमुरलेनं अनातूलियाय् आक्रमण यात व उस्मानी सुल्तान बाएजीद प्रथम युद्ध बुया बन्दी जुल। थ्व धुंका उस्मान राज्यय् अस्थिरता श्रृजना जुल। बाल्कनया थेसालोनिनि, म्यासेडोनिया व कोसोभो थ्व राज्यं सन् १४०२इ बाया वन तर लिपा थ्व भूभाग मुराद २नं सन् १४३० व १४५०य् हानं साम्राज्यय् लाकल। 

बाएजीद प्रथमया बन्दीकरण धुंका वःगु उस्मान साम्राज्यया अस्थिरता गृहयुद्धय् हिलावन। थ्व गृहयुद्ध सन् १४०२ निसें सन् १४१३ तक्क जुयाच्वन। थ्व युद्धय् बाएजीदयअ काय्‌पिंसं उत्तराधिकारीया नियुक्तिया विषयय्‌ थः-थः दथुइ ल्वात। थ्व साम्राज्यया ल्वापु बाएज़ीद प्रथमया काय्‌ मेहमेद प्रथम सम्राट जुइ धुंका क्वचाल। वय्‌कःया छये मेहमेद द कन्क्वेररं राज्य व राज्यया सामरिक शक्तियात पुर्नसंरचना याना थःगु न्हुगु संरचनाया दसु मे २९, सन् १४३१य् २१दँया उमेरय् कन्स्ट्यान्टिनोपोल त्याना क्यनादिल। कन्स्ट्यान्टिनोपोल त्यायेधुंका उस्मान साम्राज्यया राजधानी अन हे हिलाछ्वल। कन्स्ट्यान्टिनोपोल पूर्वी रोमन साम्राज्यया राजधानी जूगुलिं थ्व नगर त्यायेधुंका मेहमेद २नं थःगु नां केजर-इ-रुम (Kayser-i Rûm)य् हिलाछ्वल। थ्व नां प्राचीन रोमन साम्राज्यया आधिकारिक भाषा ल्याटिन भाषाया Caesar Romanus अर्थात रोमन जुजुया नामं तःगु ख। युरोपय् धाःसा व ईले उस्मान साम्राज्य छगू गैह्र युरोपेली मुस्मां साम्राज्यया रुपय् चित्रित जुयाच्वन। पूर्वी रोमन साम्राज्यया मू बासिन्दा यवनतयेसं व युरोपया मेमेगु शक्तितयेसं उस्मानतयेगु थ्व न्हुगु नांयात मानेमया। नापं, पूर्वी रोमन साम्राज्यया वास्तविक उत्तराधिकारीया रुपय् रुसी जारतयेसं थः जूगु अडान काल। थःयात रोमन साम्राज्यया वैधानिक उत्तराधिकारी साबित यायेत मेहमेदं पश्चिमी रोमन साम्राज्ययात नं थःगु अधीनय् यायेगु विचारं पश्चिमी रोमन साम्राज्यया राजधानी रोम केन्द्रित आक्रमण न्ह्यथन। सन् १४८०या जुलाई २८य्  उस्मानी सेनां इटाली प्रायद्वीपया ओट्रान्टो व अपोलया नगर थःगु अधीनय् लाकल। सन् १४८१या मे ३ खुनु मेहमेद मदेये धुंका इटाली कब्जा यायेगु थःगु योजना क्वचायेकल। 

उस्मानी इतिहासय् थ्व समय निगु थी-थी भागय् बायेछिं: 




#Article 57: अपार्थेईड (143 words)


अपार्थेईड (अफ्रिकान्स:Apartheid अर्थ भिन्नता / separateness) दक्षिण अफ्रिकाय् १९४८ निसें १९९४तक्क छ्येलातगु छगु रङ्ग विभेद नीति खः। अपार्थेईट नीति दक्षिण अफ्रिकाय् युरोपेली मूलया मनुतेत वैधानिक कथं आर्थिक व राजनैतिक पकड देकातेत देकुगु ख। 

थ्व नीतिय् मनुतेत वैधानिक तवलं नश्लीय आधारय् बायातै। थन्यागु नश्लय् मू नश्ल- भुयु, हाकु, भारतीय व रङ्गीय ख। थ्व नश्ल कथं मनुतेत भौगोलिक रुपे बाय्‌गु ज्या जुल। हाकु मेजोरिटी वैधानिक कथं निश्चित होमल्यांडया नागरिक जुल। होमल्यांड म्हो सार्वभौम दुगु देय्‌या रुपय् तःसां थुकिगु छ्येलेज्या अमेरिकाय् इन्डियन रिजर्भेसन व अस्ट्रेलियाली/क्यानाडाली एबोरिजिनल रिजर्भ थें जक्क जुल। वास्तवय् अधिकांश हाकु जनसंख्या थन्यागु होमल्यांडय् गब्लें मच्वं। 

व्यवहारय् थ्व नीतिं अ-श्वेत/गैह्र भुयु मनुतेत भुयुतेगु थासे च्वंगु हे जुसां मतदान ज्यां पनिगु ज्या जुल। इमिगु मतदानया अधिकार तापागु थासे, इपिं गब्लें मवंगु थासे कुण्ठित यानाबिल। शिक्षा, उसांय्, व मेमेगु सार्वजनिक सुविधातेत पृथक तर समान धका तयातल, तर हाकु मनुतेत बियातगु थन्यागु सुविधा अप्व याना म्हो खनेदु। 




#Article 58: सोभियत संघयागु बायेज्या (117 words)


सोभियत संघया बायेज्या वा सोभियत संघया विघटन दिसेम्बर २६, सन् १९९१ खुनु जूगु सुप्रिम सोभियत अफ द सोभियत युनियनया १४२-Н घोषणां न्ह्यथंगु छगू ऐतिहासिक घटना ख। थ्व घोषणाय् सोभियत संघं सोभियत गणराज्यतेगु स्वतन्त्रता स्वीकार यासें कमनवेल्थ अफ इन्दिपेन्देन्त स्तेत्स्(CIS)या पलिस्था जूगु खं घोषित यात। अथे जुसां थ्व घोषणाया न्याम्ह हस्ताक्षरकर्तां थुकिया अनुसमर्थन सिक्क लिपा जक यात वा या हे मया। थ्व घोषणा स्वया छन्हु न्ह्यः सोभियत संघया ८म्हम व अन्तिम राष्ट्रपति मिखाइल गोर्बाचोभजुं थःगु पदभारं राजीनामा बियादिल। नापं, वय्‌कलं थःगु सत्ता विघटित यासें थःगु पदेन जिम्मेवारी व शक्ति रुसी राष्ट्रपति बोरिस यल्त्सिनयात लःल्हाना दिल। थ्व दिंया सनिलया स्थानीय ७:३२ ईलय् क्रेम्लिनं सोभियत ध्वाँय् क्वकासें क्रान्ति-न्ह्यःया रुसी ध्वाँय् थःकाना सांकेतिक रुपय् संघया विघटन जूगु खँ क्यनिगु ज्या जुल। 




#Article 59: तःहताः २ (125 words)


लिउ हलिम हताः छगू हलिम स्तरया हताः ख। थ्व हताः सन् १९३९ निसें सन् १९४५ दथुइ जुल। थ्व हलिम हताःय् हलिमया सकल शक्तिशाली राष्ट्रनाप हलिमया सकल थें देय्‌तयेसं ब्वति काल। थ्व हताः निगु विपरित सामरिक गठबन्धन एलाइज अफ वर्ल्ड वार २ व एक्सिस पावरया दथुइ जूगु ख। थ्व हताःया झ्वलय् १०० मिलियन स्वया अप्व सैन्य पदाधिकारी परिचालन जुल गुकिंलि थ्व हताःयात मानव इतिहासया दक्ले तःधंगु सैन्य परिचालन व दक्ले तःधंगु हताः दयेकल। हताःया चरम ईले हताःया मू ब्वतिकामि दयेतयेसं थःगु सकल आर्थिक, औद्योगिक व वैज्ञानिक क्षमता हताःया निंतिं हे छ्यलेमाला थ्व हताःय् सैन्य व नागरिक स्रोतया भिन्नता मदयावन। थ्व हताःया झ्वले ७० मिलियन स्वया अप्व मनुतयेसं थःगु जीवन त्याग यायेमाल गुकिंलिं याना थ्व हताः मानव इतिहासया हे दक्ले अप्व मनु मदूगु ल्वापुया कथं पलिस्था जूवन।  




#Article 60: अंग्रेजी भाषा (395 words)


अंग्रेजी छगू पश्चिम जर्मानिक भाषा ख। थ्व भाषा दकलय् न्ह्यः एङ्ग्लो-स्याक्सनतेसं मध्यकालीन इंग्ल्यान्दय् ल्हाइगु जुसां आः वया थ्व भाय् हलिंया लिङ्गुआ फ्राङ्का जूगु दु।  थ्व भाय् हलिंया यक्व देसय् प्रथम भाषाया रुपय् छ्यलिगु या। थ्व देय्‌या धलखय् संयुक्त अधिराज्य, संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानादा, अस्त्रेलिया, गणतन्त्र आयरल्यान्द, न्यु जिल्यान्द व छुं क्यारिबियन देय्‌त ला। नापं, थ्व भाय् करिब ६०गु देय्‌या आधिकारिक भाषा नं ख। थ्व भाय् मन्दारिन चिनिया व स्पेनी भाषा धुंका हलिंया दकलय् अप्व मनूतेगु मांभाय् नं ख। थ्व भाय् हलिमय् व्यापक रुपय् निक्वगु भाय्‌या कथं सयेकिगु या। नापं, थ्व भाय् संयुक्त राष्ट्र संघ, युरोपियन युनियन, कमनवेल्थ अफ नेसन्स आदि अन्तराष्ट्रिय संघ-संस्थातेगु (यकःति वा मंका) आधिकारिक भाषा नं ख। 

अंग्रेजी भाषाया शुरुवात एंग्लो-स्याक्सन राज्यय् (वर्तमान इंग्ल्यान्द व दक्षिणपूर्व स्कतल्यान्द) जूगु ख। १७गु शदीनिसें २०गु शदीतक्क हलिमय् ग्रेत ब्रितेन, संयुक्त अधिराज्य व बेलायती साम्राज्यया व्यापक प्रभावं थ्व भाय् हलिमय् यक्व थासय् थ्यन। नापं, संयुक्त राज्य अमेरिकाया प्रभावशाली मिदिया व प्रविधिया कारणं अंग्रेजी हलिंया यक्व थासय् अन्तराष्ट्रिय संवादया भाय् जूगु दु। 

ऐतिहासिक रुपं अंग्रेजीया उद्गम् पुलां अंग्रेजीया क्वातुक स्वापू दूगु भाषिकातेगु संयोजनं जूल। थुकियात ग्रेत ब्रितेनया पूर्वी तटय् जर्मानिक आप्रवासी(एंग्लो-स्याक्सन)तेसं ५गु शदीइ हल। अंग्रेजीइ थ्व भाय्‌या नां इंग्लिश (English) धाःगु खँग्वः एङ्ग्लेस(Angles) खँग्वलं वःगु ख, एङ्ग्लेस खँग्वः इमिगु पुर्ख्यौली क्षेत्र एङ्गेल्न् (वर्तमान Schleswig-Holstein) धाःगु थाय्‌या नामं वःगु ख। थ्व भासय् पुलां नर्स भाय्‌या प्रभाव भाइकिंग अधिग्रहणया हुनिइ ९गु व १०गु शदीइ जूगु खनेदु।

११गु शदीइ इंग्ल्यान्दयात नर्म्यानतेसं त्याकेधुंका थ्व भासय् नर्म्यान फ्रेञ्चया तःच्वगु प्रभाव लात। थ्व ईलय् अंग्रेजीइ नर्म्यान फ्रेञ्चं प्रचुर शब्दावलीया आयात जुल; नापं, अंग्रेजी छगू रोमान्स भाय्‌ मखुसां थ्व ईलय् खँग्वःया विन्यास आदि लातिनं बुयावःगु रोमान्स भाय्‌त थें जुवन। थन्यागु नर्म्यान प्रभावित अंग्रेजीयात मध्य अंग्रेजी धाइ। दक्षिण इंग्ल्यान्दय् १५गु शदीइ खनेदूगु तःच्वःगु यासु हिला (Great Vowel Shift) मध्य अंग्रेजीं आधुनिक अंग्रेजीइ भाय्‌ हिलावंगु यक्व ऐतिहासिक झाकाय् छगू मू झाका ख।

एङ्ग्लो-स्याक्सनया आन्तरिक खँग्वः, नर्म्यान फ्रेञ्चया पाहां खँग्वः नापं छुं अंग्रेजी खँग्वःया जरा लातिन भाषाय् दयाच्वंगु दु। थ्व भाय् ऐतिहासिक रुपय् ख्रिस्त धर्म व युरोपेली बौद्धिक वर्गया भाय्‌ जूगुलिं थ्व प्रभाव खनेदूगु ख।  नापं, लातिन भाषाया खँग्वः वर्तमान ईलय् नं वैज्ञानिक व प्राविधिक शब्दावलीइ वयाप्त दु। 

यक्व भाय्‌या यक्व पाहाँ खँग्वः दुकाःगुलिं आधुनिक अंग्रेजी भाय्‌या शब्दावली वृहद्, जटिल व विन्यास, विशेषयाना माआखःया। अनियमित दु। आधुनिक अंग्रेजीं युरोपेली भाय्‌तेगु जक्क मजुसें हलिंया यक्व थाय्‌या खँग्वः दुकाःगु दु। अक्स्फर्द इंग्लिश दिस्नरी कथं अंग्रेजीइ, प्राविधिक, वैज्ञानिक व स्ल्याङ्ग (slang) मन्युसें २,५०,००० स्वया अप्व पृथक खँग्वःत दु।

अंग्रेजीया यक्व भाषिका/जनबोली दु। हलिमय् दकलय् नां जाःगु अंग्रेजीया भाषिकात थ्व कथं दु-




#Article 61: महात्मा गान्धी (961 words)


महात्मा गान्धी (जन्म नां: मोहनदास करमचन्द गान्धी, गुजरातीइ : મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (अक्टोबर २, सन् १८६९ - ज्यानुवरी ३०, सन् १९४८) भारत व भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामया छम्ह मू राजनैतिक व आध्यात्मिक नेता ख। वय्‌कः पूर्ण अहिंसाया आधारय् सत्याग्रह (व्यापक भद्र अवज्ञाया माध्यमं अत्याचारयात प्रतिकार याइगु)या प्रतिपादक व अग्रणी नेता ख। वय्‌कःया विचारय् आधारित आन्दोलनं भारत स्वतन्त्र जुल व सकल हलिमया नागरिक अधिकार व स्वतन्त्रता आन्दोलनया निंतिं प्रेरणाया स्रोत जुयादिल। वय्‌कःयात हलिमया मनुतयेसं महात्मा गान्धी या नामं म्हस्यु। संस्कृतय् महात्माया अर्थ महान आत्मा ख। वय्‌कःयात थ्व सम्मान सूचक नां रवीन्द्रनाथ टेगोरं ब्युगु ख। भारतय् वय्‌कःयात बापूया नामं लुमंकिगु या। वय्‌कःया मांभाय्‌ गुजराती भाषाय् બાપુ  बापू  या अर्थ अबु ख। भारतय् वय्‌कःयात सरकारी रुपय् राष्ट्रपिताया सम्मान बियातःगु दु। अक्टोबर २खुनु वय्‌कःया बुँदिइ राष्ट्रिय पर्व'गान्धी जयन्ति' व हलिमय् अन्तरराष्ट्रिय अहिंसा दिवसया नामं हनिगु या। 

गान्धीजीं दक्ले न्ह्यः अहिंसा आधारित भद्र अवज्ञा आन्दोलन प्रवासी अधिवक्ताया रूपय् दक्षिण अफ्रिकाय् भारतीय समुदायया मनुतयेत नागरिक अधिकारया संघर्षया निंतिं याःगु ख। सन् १९१५य्  वय्‌कः भारतय् लिहां बिज्याये धुंका वय्‌कलं भारतय् बुंज्यामि, मजदूत व नगरी श्रमिकतयेगु निंतिं अप्व भूमि कर व भेदभावया विरूद्धय् सःतया दिल। सन् १९२१इ भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेसया अभिवारा कायेधुंका गान्धीजीं भारतय् दुपिं सकल मनुतयेत गरीबीं मुक्त यायेत, मिसातयेगु अधिकाकया विस्तार, धार्मिक व जातीय एकताया पलिस्था, आत्म-निर्भरताया निंतिं अछुत प्रथा क्वचायेकिगु आदिया निंतिं यक्व आन्दोलन न्ह्यथनादिल। थ्व सकल आन्दोलन स्वया च्वे वय्‌कलं थःगु देय्‌ भारतयात विदेशी राजं मुक्ति बिइकिगु वा स्वराज प्राप्तिया आन्दोलनयात थःगु मू लक्ष्‍य दयेकादिल। गान्धीजीं ब्रिटिश सरकारं भारतीय मनुतयेत लागू यानातःगु चि करया विरोधय् सन् १९३०इ दांडी मार्च यानादिल। थ्व धुंका सन् १९४२इ   ब्रिटिश भारत छोड़ो  (भारत त्वःति) आन्दोलन न्ह्यःथना भारतीय मनुतयेगु नेतृत्व यानादिल। दक्षिण अफ्रिका व भारतय् थी-थी ईले यक्व दँ तक्क  वय्‌कः झ्यालखानाय् नं च्वनेमाल।

गान्धीजीं अहिंसा व सत्यया पालन यानादिल व सकल मनुतयेत थ्व सिद्धान्तया पालन यायेत आग्रह नं यानादिल। वय्‌कः आत्म-निर्भर आवासीय समुदायय् थःगु जीवनयापन यानादिल व चर्खां दयेकातःगु परम्परागत धोती व सूतीयातःगु शल जक्क फिना साधारण जीवनयापन यानादिल। वय्‌कलं सादा शाकाहारी भोजन यापन यानादिल व  आत्मशुद्धि व सामाजिक प्रतिकार निगुया हे निंतिं ताःहाकगु ई तक्क उपवास नं यानादिल।

गान्धीजीया जन्म पोरबन्दर धाःगु आःया गुजरात, भारतया छगू तटीय नगरय् अक्टोबर २, सन् १८६९इ हिन्दू मोध सम्प्रदायया अबु करमचन्द गान्धी व मां पुतलीबाईया काय्‌या रुपय् जूगु ख। वय्‌कःया अबु करमचन्द गान्धी (सन् १८२२-सन् १८८५) ब्रिटिश राजया कठियावाड एजेन्सीया छगू चिधंगु रियासत पोरबन्दर राज्यया दिवान (प्रधानमन्त्री) ख।  गान्धीजीया अजीया नां उत्तमचन्द गान्धी वा उत्ता गान्धी ख। वय्‌कःया मां पुतलीबाई हिन्दू प्रणामी वश्नव सम्प्रदायी ख। वय्‌कःया मां वय्‌कःया अबुया ४म्हमः कला ख करमचन्द गान्धीया न्हापाया स्वम्ह कला थः-थःगु प्रशवकालय् मदूगु ख।   धार्मिक मां व जैन सम्प्रदायया अधिपत्य दूगु थासय् हुर्केजुयादिम्ह गान्धीजीया जीवनय् वय्‌कःया मचाबिलेया वातावरणया प्रभाव वय्‌कःया मूर्त प्राणीया निंतिं करुणा, शाकाहार भोजन, आत्मशुद्धिया निंतिं उपवास, साम्प्रदायिक व धार्मिक सहिष्णुता आदि गुणय् खने दु।

भारतीय ग्रन्थ विशेषयाना श्रवणकुमार व हरिश्चन्द्रया बाखंया गान्धीजीया मचा ईले प्रभाव जूगु खनेदु। महाराजाहरिश्चन्द्रया पात्रया वय्‌कःया मचाईले प्रभावया बारेय् वय्‌कलं थःगु आत्मवृतान्तय् नं च्वयादिगु दु।  गान्धीजीया मचाबिले निसें सत्य व मतिनाया उच्च महत्त्वया आत्मपहिचान वय्‌कःया थ्व पात्रय् थःगु परिचय मालिगु ज्यां खने दु। 

सन् १८८३या मे लाय् गान्धीजी १३ दँ बिलय् वय्‌कःया इहिपा १४ दँ दूम्ह कस्तूरबा माखनजीनाप जुल। वय्‌कःया कलायात वय्‌कःया नां चिहाका कस्तूरबा वा बा धःका सःतिगु या। थ्व इहिपा तत्कालीन भारतय् अबिले प्रचलित संस्कृति कथंया पारिवारं निर्धारण याःगु बाल विवाह ख।  थःगु इहिपाया बारेय्‌ छकः गान्धीजीं धयादिगु दु कि झिसं वबिले इहिपाया बारेय् अप्व मस्युलिं झिगु निंतिं इहिपा धाःगु न्हुगु वसः फीगु, मरि नयेगु व थ-थितिनाप म्हितिगु जक्क जुल  तर व लागाया अबिलेया चलन कथं ल्यासे भमचां थःगु यक्व ई थःछेँय् थःगु मां-अबुनाप व थःगु भातः स्वया अलग च्वनिगु जुल।  सन् १८८५या प्रारम्भय् गान्धीजीया अबु करमचन्द गान्धी मदियादिल; वहे दँय् १५दँ दुबिले वय्‌कःया न्हापाम्ह मचा बुल तर थ्व मचा छुं दिं जक्क म्वात। गान्धीजी व कस्तूरबाया प्यम्ह मचा (फुक्कं काय्‌) धाःसा लिपातक्क म्वात। वय्‌कःया मस्तया नां हरिलाल (सन् १८८८य् बूगु), मणिलाल (सन् १८९२इ बूगु), रामदास (सन् १८९७य् बूगु), व देवदास (सन् १९००य् बूगु) ख। पोरबन्दरय् मिडिल स्कूल व राजकोटय् हाई स्कूल निगु हे शैक्षिक स्तरय् गान्धीजी छम्ह औसत छात्र जुयादिल। वय्‌कलं थःगु म्याट्रिकया परीक्षा भावनगर, गुजरातया समलदास कलेजं छुं समस्यानाप उत्तीर्ण यानादिल। थ्व ईले वय्‌कः अप्रसन्न जुयादिल छाय्‌धासाः वय्‌कःया परिवारं वय्‌कःयात  ब्यारिस्टर दयेकिगु इच्छा तयातल।

 सेप्तेम्बर ४, सन् १८८८य् थःगु १९गु बुंदिं स्वया लच्छि न्ह्यः गान्धीजी लण्डन, इंग्ल्याण्डय् युनिभर्सिटी कलेज लण्डनय् कानून ब्वनेय व [ब्यारिस्टरया तालिम कायेत बिज्यानादिल। वय्‌कःया लण्डन, ब्रिटिश साम्राज्यया राजधानीया जीवनय् वय्‌कलं थःगु मांयात जैन भिक्षु बेचारजीया उपस्थितिइ ब्युगु वचनं प्रभावित यात। वय्‌कलं थ्व वचनय् हिन्दू आचरण पालना याना ला, अय्‌ला व विभिचार रहित जुयाच्वनिगु जीवन पालन यायेगु वचं बियादिगु ख।  गान्धीजीं अंग्रेजी रीतिरिवाजया अनुभव कयादिसां (दसु प्याखंया पाठ कायेगु) वय्‌कलं थःगु वचन त्वता मदिल। वय्‌कःया छेँथुवां ब्युगु सादा शाकाहारी नसा धाःसा भपियादिमफत व वय्‌कलं लण्डनय् छगू शाकाहारी रेस्टुरां मलुइकुबिले तक्क वय्‌कः न्ह्याबिलें नेपित्याका च्वनेमाल। हेनरी स्टेफेन्स साल्टया सफूया प्रभावं वय्‌कलं शाकाहारी समाज (Vegetarian Society)इ ब्वःति कयादिल व वय्‌कः थ्व् समाजया कार्यकारी समितिइ निर्वाचित जुयादिल व थ्व समाजया छगू स्थानीय निकाय बेज्‌वाटरय् (Bayswater) न्ह्यथनादिल।   

वय्‌कलं नापलानादिपिं छुं शाकाहारीत थियोसोफिकल समाज (Theosophical Society)या सदस्य जुयाच्वन। थ्व समाज सन् १८७५य् विश्व भ्रातृत्त्व बढेयायेत दयेकातःगु ख। थ्व समाज बौद्ध व हिन्दू ग्रन्थ अध्ययन यायेत तत्त्पर जुयाच्वन। थ्व समाजं गान्धीजीयात सत्संघय् नापं भागवत गीता (अनुवाद व संस्कृत पाठ) ब्वनेयात प्रेरित यात।  धर्मय् न्हापा विशेष रुचि मदूम्ह गान्धीजीं हिन्दू व ख्रिस्टी ग्रन्थतयेगु अध्ययन यानादिल। 

गान्धीजीयात बारय् जुन १०, सन् १८९१ खुनु सःतल व वय्‌कः लण्डनं भारत जुन १२, सन् १८९१ खुनु बिज्यात।  भारत थ्यना वय्‌कलं थःगु मां मदूगु व वय्‌कःया परिवारं वय्‌कःयात थ्व खँ मधाःगु सीकादिल।  वय्‌कलं मुम्बईइ वकालत यायेगु कुतः यानादिल तर वय्‌कः थुकिलि विफल जुयादिल। लिपा, छम्ह हाई स्कूल शिक्षकया रूपय् अंशकालीन ज्याया आवेदन अस्वीकार जुइ धुंका वय्‌कः राजकोटय् याचिकतयेगु निंतिं मुद्दा च्वया जीवनयापन यानादिल। तर छम्ह अंग्रेज अधिकारीया वैमनश्यताया कारणं वय्‌कलं थ्व ज्या नं त्वतेमाल। थःगु आत्मकथाय् वय्‌कलं थ्व झाकायात थःगु दाजुया निंतिं लबीयाइगु असफल प्रयासया रुपय् वर्णन यानादिगु दु।  थ्व हे कारणं वय्‌कलं सन् १८९३या अप्रिलय् छगू भारतीय फर्म, दादा अब्दुल्ला एण्ड को.,या दच्छिया करार स्वीकृत याना ब्रिटिश साम्राज्यया दक्षिण अफ्रिकाया कोलोनी अफ नाटालय् बिझ्यात। 




#Article 62: ओटो भोन बिस्मार्क (372 words)


ओटो एडुअर्ड लिओपोल्ड बिस्मार्क  (अप्रिल १, सन् १८१५ -  जुलाई ३०, सन् १८९८), जर्मन साम्राज्यया प्रथम चान्सलर व तत्कालीन युरोपया प्रभावी राजनेता ख। वय्कः 'ओटो फॉन बिस्मार्क'या नामं नांजाः। वय्कलं थीथी जर्मनभाषी राज्यतेत एकीकरण याना शक्तिशाली जर्मन साम्राज्य स्थापित यानादिल। वय्कः द्वितीय जर्मन साम्राज्यया प्रथम चान्सलर जुयादिल। वय्कः रीअलपालिटिकया नीतिया निंतिं नांजाः गुकिया कारणं वय्कःयात लौह चान्सलरया उपनाम बियातःगु दु।

बिस्मार्कया जन्म शौनहाउसेनय् अप्रिल १, सन् १८१५स जूगु ख। वय्कलं गातिजेन व बर्लिनय् कानून अध्ययन यानादिल। वय्कः लिपा छुं ईया निंतिं नागरिक व सैनिक सेवाय् नियुक्त जुयादिल। सन् १८४७स  वय्कः प्रसाया विधान सभाया सदस्य जुयादिल। सन् १८४८-४९या हिउपाया ईलय् वय्कलं जुजुया दिव्य अधिकारयात तच्वलं समर्थन यानादिल। सन् १८५१स वय्कः फ्र्याङ्कफर्तया संघीय सभाय् प्रसियाया प्रतिनिधि जुयादिल। अन वय्कलं जर्मनीइ अस्त्रियाया आधिपत्यया कडा विरोध यानादिल व प्रसियायात समान अधिकार बीत तिबः यानादिल। च्यादं तक्क फ्र्याङ्कफर्तय् च्वनेधुंका सन् १८५९स वय्कः रूसय् राजदूत नियुक्त जुयादिल। सन् १८६२स वय्कः पेरिसय् राजदूत जुयादिल व थ्व हे दंय् सेनाया विस्तारया न्ह्यःसलय् संसदीय संकट जूगुलिं वय्कः परराष्ट्रमन्त्री व प्रधान मन्त्रीया पदय् नियुक्त जुयादिल। सेनाया पुनर्गठनया स्वीकृति कया बजेत पास याकेत सफल मजुइ धुंका वय्कलं संसदनाप मन्यसें हे ज्या यानादिल व जनतानाप कर नं अथे हे कयादिल। थ्व संघर्ष सना हे च्वंबिलय् श्लेजविग होल्सताइनया प्रभुत्वया न्ह्यःसः हानं न्ह्यने वल।  जर्मन राष्ट्रीयताया भावनां लाभ दयेका बिस्मार्कं अस्त्रियाया ग्वहालिइ देनमार्कय् हमला यात व थ्व निगु राज्य जानाः थ्व क्षेत्र थःगु राज्यय् लाकल (सन् १८६४)।

निदं धुंका बिस्मार्कं अस्त्रियानाप नं संघर्ष न्ह्यथनादिल। थ्व हतालय् अस्त्रिया बुइ धुंका अस्त्रियां जर्मनीयात त्वता ल्युने वनेमाल। अनंलि, बिस्मार्कया नेतृत्वय् जर्मनीया सकल उत्तरस्थ राज्यतेत स्वाना उत्तर जर्मन संघराज्यया पलिस्था जुल। जर्मनीया थ्व शक्तिवृद्धिं फ्रान्स आतङ्कित जुल। स्पेनया गद्दीया उत्तराधिकारया न्ह्यसलय् फ्रान्स-जर्मनीइ तनावया स्थिति उत्पन्न जुल व लिपा सन् १८७०स थ्व निगु देय्तेगु दथुइ युद्ध जुल। थ्व हतालय् फ्रान्स बुतः व फ्रान्सं अलससलोरेनया प्रान्त व तःच्वःगु हर्जाना बिया जर्मनी नाप सन्धि यायेमाल। सन् १८७१स न्हूगु जर्मन राज्यया घोषणा जुल। थ्व नवस्थापित राज्ययात सुसंगठित व प्रबल दयेकिगु ज्या आः बिस्मार्कया प्रधान लक्ष्य जुल। थ्व हे दृष्टिं वय्कलं अस्त्रिया व इतालिनाप जाना छगू त्रिराष्ट्र सन्धि दयेकल। पोपया अमोघ सत्ताया खतरा म्हो यायेत वय्कलं क्याथोलिकतेगु शक्तिरोधया निंतिं यक्व कानून दयेकादिल व समाजवादी आन्दोलनया दमनया कुतः नं यानादिल। थुकिलि धाःसा वय्कःयात यक्व सफलता ल्हातय् मला। साम्राज्यय् तनाव व असंतोषया स्थिति जुयावल। सन् १८९०स न्हूगु जर्मन सम्राट् विलियम द्वितीयनाप मतभेद उत्पन्न जुया वय्कलं पदत्याग यानादिल।




#Article 63: सिमोन बोलिभार (237 words)


सिमोन जोसे एन्टोनियो दे ला सान्तिसिमा ट्रिनिड्याड बोलिभार इ पालासियोज (बुगु जुलाई २४, १७८३ काराकास, भेनेजुएला; मदुगु डिसेम्बर १७, १८३०, सान्ता मार्ता, कोलम्बियाय्) दक्षिण अमेरिकाया येक्व देय्‌या स्वतन्त्रता संग्रामया छम्ह नाय ख। वेकलं स्वतन्त्रताया निंति यागु ल्वापुतेत बोलिभारया ल्वापू धाइ। 

भेनेजुवेला, कोलम्बिया, इक्वेडर, पेरु, पनामा व बोलिभियाया स्वतन्त्रता संग्रामया नाय धका हनेज्या जुइम्ह बोलिभारयात हिस्पानिक अमेरिका दच्छि छम्ह हिरोया कथं हनि। 

१८०२य् वेकलं मारिया तेरेसा रोद्रिग्वे देल तोरो य् अलैसा नाप इहिपा यानादिल। वेकया थ्व तिरिमय्‌जु येल्लो फिभर जुया दच्छि स्वया म्हो इले मदे धुंसां वेकलं हानं इहिपा याना मदि। 

बोलिभारयात एल लिबर्तादोर, द लिबरेटर, धका हनि। वेकयात दक्षिण अमेरिकाया जोर्ज वाशिंग्टन धका वाशिंग्टनं संयुक्त राज्य अमेरिकायागु स्वतन्त्रता संग्राम थें न्यागु वेकया स्वतन्त्रता संग्रामया निंति हनि। 

बोलिभार जहांनिया परिवार बास्क कन्ट्रीया छगू चिधंगु गामं वःगु ख। थ्व गांया नां बोलिबार जुगुलिं थ्व परिवारया नां बोलिभार जूवन । बोलिभार परिवार भेनेजुयलाय् १६गु शताब्दीइ च्वं वन। 

थ्व परिवारया छुं भाग सम्पत्ति भेनेजियेलाया अरोआ खुसिया लुं व तामाया खानीं वःगु ख। १६३२इ थ्व थासय् लुं दक्ले न्ह्यः लिकाःगु जुल, लिपा थ्व थासय् तामा दुगु तथ्य खने दत। १६००या लिपाया इले थ्व थाय्‌या तामयात Cobre Caracasया नामं छ्य्‌लिगु जुल। थ्व खानी लिपा सिमोन बोलिभारया परिवारया सम्पत्ति जुवन। 

लिपा, थःगु क्रान्तिकारी जीवनय्, बोलिभारं थःगु खानीया आम्दानी दक्षिण अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धया निंतिं छ्य्‌लादिल। छुं मनुतेसं धाःसा वय्‌कःया परिवार तःमि जुइ न्ह्यः हे सम्भान्त जुगु धका धाइ। दसुया निंतिं १५७५य् देकुगु क्याराकासया क्याथेद्रलय् सिमोन बोलिभारया परिवारया निंतिं छगू चिधंगु क्याथेद्रल देका तःगु खने दु।




#Article 64: तिमुर (183 words)


तिमुर, तर्मशिरिन खान, अमिर तिमुर ( , Chagatai:  iron; अप्रिल ९, सन् १३३६ – फेब्रुवरी १८, सन् १४०५), ऐतिहासिर रुपं तमेरलेनया नामं नांजाम्ह (,  भासय्, Aksak Timur तिमुर लंगदा  तर्किश भासय्), छम्ह तर्किक शासक ख। वय्‌कलं पश्चिम एसिया, दक्षिण एसिया व मध्य एसिया थःगु अधीनय् लाका तिमुरिद वंश पलिस्था यानादिल। वय्‌कः उलुघ बेगया अजा ख। उलुघ बेगं मध्य एसिया सन् १४११ निसें सन् १४४९ तक्क राज यानादिल।  नापं, वय्‌कः भारतया मुघल वंश पलिस्था यानादिम्ह बाबुरया तापाबाज्या ख। 

तिमुर छम्ह मंगोल ख। वय्‌कःया लक्ष्य गेंगिश खाननं पलिस्था यानादिगु मंगोल साम्राज्ययात पुनर्स्थापना यायेगु ख।  न्हापायापिं मंगोल जुजु स्वया तिमुर थःगु धर्मं याना पाः, तिमुर मुस्मां धर्म हनिम्ह मनु ख व थःगु खलः व वय्‌कलं थःगु जीवनकालय् थःगु मंगोल भारदारतयेत मुस्मां धर्मय् हिलाछ्वल। वय्‌कःया सेना बहुजातीय सेना ख।  थःगु जीवनय् वय्‌कः मुस्मां हलिमया दकलय् शक्तिशालि शासक जुयादिल, वय्‌कलं मिस्र व सिरियाया मम्लुकतेत, उदयीमान उस्मान साम्राज्य व पतन जुयाच्वंगु दिल्लीया सल्तनतयात थःगु जीवनकालय् बुकादिल। तिमुरं ख्रिस्ति नाइत्स हस्पितलरतेत स्मिर्नाय् बुकादिल व थःयात गाजीया रुपय् क्यनादिल। थःगु शासनया अन्तय् तिमुरं मंगोलतयेगु ल्यंगु चागाताइ खानेत, इल्खानेत, गोल्देन होर्दतेत थःगु अधीनय् लाकल धाःसा युवान साम्राज्ययात नं पुनर्स्थापना यायेगु कुतः यानादिल। 




#Article 65: एरिस्टोटल (228 words)


एरिस्टोटल (युनानी भाषा:Ἀριστοτέλης एरिस्तोतेलेज्) (इ पू ३८४ – इ पू ३२२) छम्ह युनानी दार्शनिक ख। वय्‌कः प्लेटोया विद्यार्थी व अलेक्जेन्डरया गुरु ख। वय्‌कलं यक्व विषयय् च्वयादिल गुकिलि भौतिकशास्त्र, मेटाफिजिक्स, चिनाखँ, दबू, संगीत, लजिक, रेटोरिक, राजनीति, सरकार, एथिक्स, जीवशास्त्र प्रमुख ख।

प्लेटो व सोक्रेटिज नापं वय्‌कःयात पाश्चात्य दर्शनया दक्ले महत्त्वपूर्ण आदि विचारकया कथं हनिगु या। पाश्चात्य दर्शनयात व्यवस्थित रुपय् यंकिम्ह दक्ले न्हापांया मनु वय्‌क हे ख। 




#Article 66: हिपोक्रेतिज् (2731 words)


हिपोक्रेतिज्‌ कोसमि (यवन: , आइपिए उच्चारण:hɪˈpɒkrəˌtiːz, करिब ४६० इपू – करिब ३७० इपू); पेरिकल्सया युगया छम्ह प्राचीन युनानी चिकित्सक ख। वय्‌कःयात चिकित्साया इतिहासया दक्ले विलक्षण व्यक्तित्वय् छम्हया कथं नालेगु या। वय्‌कःयात चिकित्साया अबुया कथं नं नालेगु या। 

 
वय्कःया बौद्धिक स्कुलं प्राचीन यवनया चिकित्साय् हिउपा हल। वय्कःया स्कुलं चिकित्सायात छगू निश्चित विधाया रुपय् पलिस्था यात व थुकियात विचाः व चिन्तनं सीमांकृत यात। थ्व कथं वय्कलं चिकित्सायात छगू बौद्धिक व्यवसाय दयेकादिल। 

वय्कःया च्वसु व वय्कः धुंकाया वय्कःया पद्धति छ्यलिपिं चिकित्सकतयेगु च्वसु ल्वाकज्या। थुकियात मंका कथं हिपोक्र्याटिक ग्रन्थ धाइगु या। च्वसु ल्वाकज्यागुलिं वय्कःया चिकित्सा सम्बन्धि विचा, वय्कःया व्यक्तिगत अनुभूति आदि थें न्याःगु वय्कःया चिकित्सा जीवनया पक्ष धाःसा प्रस्ट मजु। अथेजुसां, हिपोक्रेतिज्‌यात प्राचीन चिकित्साया सर्वोच्च चिकित्सकया रुपय् नालेगु या। निश्चित कथं वय्कःयात क्लिनिकल चिकित्साया व्यवस्थापित अध्ययनया निंतिं, वय्कः स्वया न्हापा चिकित्साया ज्ञानया सार दयेकेत व चिकित्सकतयेगु सपथ हिपोक्र्याटिक ओथ आदिया निंतिं लुमंकिगु या। 

इतिहासकारकथं हिपोक्रेतिज्‌या जन्म करिब ४६० इपूइ यवनी टापू कोसय् जूगु ख। वय्कः छम्ह नांजाम्ह चिकित्सक व चिकित्साया गुरु जुयादिल। वय्कःया बारेय् यक्व जनश्रुतित दु। थन्यागु सकल जनश्रुति पाय्छि मजुइफु यक्व सम्भावना दु। 

इफेसनसया सोरानस, छम्ह २गु शताब्दीया यवन गाइनेकोलोजिस्ट,  वय्कःया न्हापांम्ह बायोग्राफर ख। हिपोक्रेतिज्‌या मानवीय रुपया जानकारीया प्रमुख स्रोत वय्कः हे ख। हिपोक्रेतिज्‌या बारेय् एरिस्टोटलया च्वसुइ नं उल्लेख जुगु दु। ४गु शताब्दी ईपूया सुदा निसें १०गु शताब्दी इसंतक्क व १२गु शताब्दीया जन Tzetzesया ज्याय् वय्कःया वर्णन लूगु दु। 
 

सोरानसं(Soranus) च्वयादिगु दु कि हिप्पोक्रेतसया अबु हेराक्लिदेस् (Heraclides) छम्ह चिकित्सक ख व वय्‌कःया मा प्राक्सितेला (Praxitela) तिजान(Tizane)या म्ह्याय् ख। हिप्पोक्रेतसया निम्ह काय् थेसालस (Thessalus) व द्राको (Draco) व वय्‌कःया म्ह्याय् जिलाजं पोलिबस (Polybus) वय्‌कःया शिषय ख। प्रसिद्ध चिकित्सक ग्यालेन कथं पोलिबस हिप्पोक्रेतसया सच्चा उत्तराधिकारी ख, थेसालस व द्राको निम्हेसिनं हे थःगु छम्ह-छम्ह काय्‌या नां हिप्पोक्रेतस धका तल। 

सोरानसं च्वयादिगु दु कि हिप्पोक्रेतसं चिकित्सा थःगु अबु व अजा नाप सीकादिल व मेमेगु विषय देमोक्रितस (Democritus) व गर्गियास (Gorgias) नाप सीकादिल। सम्भवतः, हिप्पोक्रेतसया दीक्षा कोसया इस्क्लेपियनय् जुल व थ्रेसियन (Thracian) चिकित्सक हेरोदिकस (Herodicus)या अधीनय् ब्वनादिल। वय्‌कःया समकालीन प्लेतोया दायलग प्रोतागोरास् (Protagoras)य् वय्‌कःयात Hippocrates of Kos, the Asclepiad धका वर्णन यानातःगु दु। हिप्पोक्रेतसं थःगु सकल जीवनय् चिकित्साशास्त्रया अभ्यास व अध्यापन यानादिल, वय्‌कलं थुकिया निंतिं Thessaly, Thrace, व मार्मारा सागर (Sea of Marmara) तक्क थ्यनादिल।  वय्‌कः सम्भवतः लारिसाय् (Larissa) मदयादिल। वय्‌कःया मृत्युया यक्व वर्णन दु, गनं वय्‌कः १००दँ स्वया अप्व तक्क म्वानादिल धका च्वयातःदु नं दु, तर वय्‌कः करिब ८३ वा ९०दँ तक्क म्वानादिल धैगु विज्ञतेगु मत दु। 

हिपोक्रेतिज्‌यात दैवी शक्ति, बाखं व आलौकिक प्रभावय् विश्वास मयाइम्ह म्हापांम्ह चिकित्सकया रुपय् नालेगु या। वय्कःयात पाइथागोरसया शिष्यतयेसं चिन्तन व चिकित्सा एकिकृतयाःगु श्रेय बियातःगु दु। 
 
वय्कलं चिकित्सायात धर्म स्वया पृथक तयादिल व ल्वेयात द्यःतयेगु श्राप मजुसें वातावरणीय प्रभाव, नसाः व प्राणीतयेगु अन्तरक्रियाया परिणामया रुपय् ब्वयादिल। सकल हिप्पोक्रेटिक ग्रन्थय् छगू नं थासय् दैवी शक्तिया वा दैवी ल्वेया वर्णन मदु। अथेजुसां व ईया विज्ञान आपालं विकास मजुगुलिं वय्कःया यक्व सिद्धान्त व विश्वास थौं वया पाय्छि मजूगु खनेदु। दसु- वय्कःया एनाटोमी व फिजियोलोजी, ह्युमोरिजमया सिद्धान्त आदि पाय्छि मजूगु प्रमाणित जुइ धुंकल। 

प्राचीन यवन चिकित्सा ब्वंकुथि ल्वेयात निदान यायेगु पद्धतिइ निगु पुचः, निदियान (Knidian) व कोआन(Koan)य् विभक्त जूगु खनेदु। निदियान पुचः डायग्नोसिसय् अप्व केन्द्रित जूगु खनेदु। हिप्पोक्रेतसया ईलय् चिकित्सा सिक्क प्रारम्भिक अवस्थाय् दयाच्वन। तत्कालीन ग्रीक तजिलजिइ मनूया म्ह चायेकिगु वर्जित यानातःगुलि मनूया एनाटोमी व फिजियोलोजीया बारेय् सिक्क कम जक्क ज्ञान दयाच्वन। लक्षणात्मक निदान याइगु निदियन चिकित्सा (Knidian school)य् छगू हे ल्वचं छझ्वः लक्षण क्यने बिलय् अन्यागु लक्षणया कारक ल्वय् सीके मफयाच्वनिगु अवस्था दयाच्वन।  कोसया हिप्पोक्रेतिक चिकित्सां धाःसा साधारण दायग्नोसिस व निष्क्रिय चिकित्साया पद्धतिं अप्व सफलता ल्हातय् लाकल। थ्व चिकित्सालयया केन्द्र ल्वमितेगु स्यहार व 	प्राग्ज्ञान (prognosis) जूगु व लक्षण वा सटीक दायग्नोसिस मजूगुलिं थ्व चिकित्सालयं ल्वय्‌तेत अप्व प्रभावकारी तरिकां ल्वय्‌ लंकेफत व नापं निदानात्मक अभ्यास नं संस्थागत यायेफत।

आधुनिक चिकित्साय् थीथी विकास नापं चिकित्सा हिप्पोक्रेतिक पद्धतिं नाइदियन पद्धतिइ (Knidian school) उन्मुख जुयाच्वंगु दु। ल्वय्‌या दायग्नोसिस आःसा चिकित्साया केन्द्रया रुपय् स्थापित दु।  हिप्पोक्रेतसया चिकित्सा पद्धति मनूयात याउंक च्वनेबिया मनूया म्ह व प्रतिरोधात्मक प्रणालीं ल्वय्‌ नाप ल्वायेत बल्लाकिगु ख। भिंगु वासः, न्हूगु प्रविधि व मनूया म्हया बारेय् सियावःगु ज्ञानं धाःसा म्हय् ल्वय्‌ गन जुयाच्वंगु स्वया उकियात छकलं हे सिधेकेफइगु दक्षता हासिल यात। लिपांगु ईलय् हिप्पोक्रेतिक पद्धतिया यक्व प्रतिवाद वल व छम्ह फ्रेञ्च चिकित्सक एम् एस होदार्त (M. S. Houdart)जुं हिप्पोक्रेतिक पद्धतियात सीबिलय्‌या ध्यान (meditation upon death) धका तक्क धयादिल। 

हिप्पोक्रेतिक चिकित्सा कथं ल्वय्‌ धाःगु म्हय् प्यता रस वा ति(humour)या प्राकृतिक मात्रा पेप्सिस(pepsis) स्यना जुइगु अवस्था ख।  प्यता ति, हि, हाकूगु खाइ (black bile), म्हासुगु खाइ (yellow bile) व खइ वा कफ (phlegm)या संतुलन स्यना (दिस्क्रेसिया वा dyscrasia अर्थात मभिंगु मिश्रण) जुया मनूयात ल्वचं काइ व थ्व सन्तुलन लिहां मवइबिलय् तक्क मनूयात ल्वचं काया हे तइ। हिप्पोक्रेतसया चिकित्सापद्धति थ्व असंतुलनयात सन्तुलित यायेगु दिशाय् उन्मुख जूगु खनेदु, दसु साइत्रसयात कफ अप्वइबिलय् छ्यलिगु। 

हिप्पोक्रेतिक चिकित्साया मेगु महत्त्वपूर्ण पक्ष संकट (crisis)या अवधारणा ख। थ्व चिकित्सा पद्धति अनुसार क्राइसिस वा संकट धाःगु थन्यागु बिन्दु ख गन थ्यनेधुंका या ल्वमि ल्वचं कया सीना वनि वा छुं प्राकृतिक प्रक्रियां ल्वमिया उसाँय् भिना ल्वमि लिहां वइ। छगू संकट धुंका हानं ल्वमियात ल्वचं कया यंकेफु, गुकियात रिल्याप्स (relapse) धाइ व थ्व धुंका निर्णायक संकट हानं वयेफु। हिप्पोक्रेतसया थ्व सिद्धान्त अनुसार संकट संकटात्मक दिं (critical days) खुनु जुइफु, थन्यागु संकटात्मक दिं ल्वय् नापं ल्वमिया न्हापांगु सम्पर्कया निश्चित ई धुंका जुइ धइगु हिप्पोक्रेतिक चिकित्सां विश्वास यानातल। छगू संकट संकटात्मक दिं स्वया तापाक्क जूसा रिल्याप्स जुइगु सम्भावना अप्वया वनि। ग्यालेनया विचारय् थ्व सिद्धान्त हिप्पोक्रेतसं प्रतिपादित यानादीगु ख, तर थ्व विचाः वय्‌कः स्वया न्ह्यः निसें हे दयाच्वंगु नं जुइफु।

हिप्पोक्रेतिक चिकित्सा साधारण, विनम्र और निष्क्रिय चिकित्सा ख। वय्‌कःया चिकित्सा पद्धति प्रकृतिया लंकिगु शक्तिइ (लातिनय् vis medicatrix naturae) आधारित जुयाच्वन। थ्व सिद्धान्त अनुसार म्हय् प्यता ति (ह्युमर)यात संतुलनय् हयेगु शक्ति दु व थःमंतुं लनिगु शक्ति (physis) दु।  हिप्पोक्रेतिक चिकित्साया केन्द्रविन्दु थ्व प्राकृतिक प्रकृयायात अपुइकिगु ख। हिप्पोक्रेतसया धारणाय् आराम व स्थिरीकरण दकलय् महत्त्वपूर्ण जु ( rest and immobilization [were] of capital importance)।  साधारण रुपय् हिप्पोक्रेतिक चिकित्साय् ल्वमियात दया क्यनिगु, सौम्य चिकित्सा यायेगु, व ल्वमियात सफा, सुग्घर तयेगुलि केन्द्रित जुल। दसुया निंतिं हिप्पोक्रेतिक चिकित्साय् घाःयात लंकेत घायात सुक्खा त्वतिगु वा घालय् लः वा अय्‌ला जक्क तयेगु या। स्यायेगु कम यायेत मलम म्हो जक्क छ्यलिगु या।  

हिप्पोक्रेतसं अपुइक वासः मबीगु व विशेषज्ञ चिकित्सा स्वया साधारण दायग्नोसिस व सामान्य चिकित्साय् अप्व जोड बियादिल।  छुं अवस्थाय् धाःसा कडा वासः बीगु नं या।  थ्व निष्क्रिय पद्धति साधारण ल्वय्, दसु ल्हा/तुति त्वधइगु अवस्थाय् प्रभावशाली खनेदु, गुकिलि त्राक्सन जक्क बिया ल्वय् लनि। थुकिया निंतिं हिप्पोक्रेतिक बेञ्च व मेमेगु ज्याभः छ्यलिगु या। 

हिप्पोक्रेतिक चिकित्साया बल्लागु पक्ष थुकिया प्राग्ज्ञान(prognosis)य् जोड ख। हिप्पोक्रेतसया ईलय् चिकित्सा पद्धति सिक्क हे प्रारम्भिक अवस्थाय् दयाच्वंगुलिं चिकित्सकं यायेफूगु ज्या अप्व मदु। तर, चिकित्सकं ल्वय्‌यात आंकलन याना, न्हापाया समान ल्वय्‌या सूचंया आधारय्, ल्वचं लिपा पिकायेफूगु अवस्था पूर्वानूमान यायेगु ख। 

हिप्पोक्रेतिक चिकित्सा थःगु व्यवसायिकता, अनुशासन व कठोर प्रयासया निंतिं नांजाः।  हिप्पोक्र्यातिक ग्रन्थ चिकित्सकया बारेय्( On the Physician) दुने चिकित्सक धाम्ह न्ह्याबिलय् हे सफा, इमानदार, शान्त, सबुझ व गंभीर जुइमा धका च्वयातःगु दु। हिप्पोक्र्यातिक चिकित्सकं थःगु ज्याया सकल पक्षय् ध्यान बीगु या: थन्याम्ह चिकित्सकं प्राचीन शल्य क्वथाय् मतो, मनू, ज्याभः, ल्वमि च्वनिगु पहः, व पट्टी व स्प्लिनतया पद्धति(lighting, personnel, instruments, positioning of the patient, and techniques of bandaging and splinting)या विस्तृत निर्देशन पालना या।  He even kept his fingernails to a precise length. 

हिप्पोक्रेतिक पाठशालां अवलोकन व प्रलेखनया नैदानिक ​​सिद्धान्ततेत यक्व महत्त्व ब्यु। थ्व सिद्धान्त अनुसार छम्ह चिकित्सकं थःगु दक्वं अवलोकन व चिकित्सा पद्धतितेत सिक्क स्पष्ट व उद्देश्यीय पहलं    संग्रह यायेमा, व थन्यागु संग्रहीत विवरण छम्ह चिकित्सकं मेम्ह चिकित्सकयात हस्तान्तरण याना मेम्ह चिकित्सकं छ्यलेछिंगु जुइमा। हिप्पोक्रेतसं थीथी लक्षण दसु रंग, नादि, ज्वरः, स्याइगु, चाल, उत्सर्जन आदिया नियमित, सचेत विवरण दयेकादिल।  वय्‌कलं ल्वमिया ल्वय्‌या इतिहास कयाच्वंबिलय् ल्वमिया नादि स्वया ल्वमिं खःगु खँ ल्हागु दु कि मदु धका स्वयेगु यानादि धैगु मान्यता दु। हिप्पोक्रेतसं नैदानिक अवलोकन(clinical observations)तेत परिमार्जित याना पारिवारिक इतिहास व वातावरणयात नं तनादिल।  To him medicine owes the art of clinical inspection and observation. थ्व कारणया निंतिं वय्‌कःयात सम्भवतः नैदानिक चिकित्साया अबु (Father of Clinical Medicine)या पदवी बियातःगु दु।

हिपोक्रेतिज्‌ व वय्कःया चेलातयेसं यक्व ल्वेया दकले प्रारम्भिक वर्णन यानादिगु दु। वय्कःयात दकले न्ह्यः क्लबिङया वर्णनया श्रेय बियातःगु दु। थ्व अवस्था क्रोनिक सुपोरेटिभ लङ्ग दिजिज, सों क्यान्सर, व सायनोटिक हार्ट दिजिजय् खनेदु। थ्व कारणं क्लबिङयात हिप्पोक्र्याटिक पतिं नं धाइगु या। 
 
हिपोक्रेतिज्‌ प्रोग्नोसिसय् हिप्पोक्रेटिक ख्वा वर्णन यानादिम्ह न्हापांम्ह चिकित्सक ख। 

हिप्पोक्रेतसं ल्वय्‌तेत एक्युत (acute), क्रोनिक (chronic), स्थानीय वा एन्देमिक (Endemic) व इपिदेमिकय् बायेगु ज्या यानादिल। वय्‌कलं चिकित्साय् आःतक्क छ्यलिगु खँग्वःत एक्जासर्भेसन (exacerbation), रिल्याप्स (relapse), रिजोलुसन (resolution), क्राइसिस (crisis), प्यारोक्सिम (paroxysm), पिक (peak), व कन्भ्यालेस्सेन्स (convalescence) आदि खँग्वतः छ्यलाय् हयादिल। हिप्पोक्रेतसया मेगु मू देन वय्‌कःया लक्षणावलीया विवरण, भौतिक संकेत (physical findings), शल्य चिकित्सा व एम्पायमा(Empyema)या प्रोग्नोसिस ख। वय्‌कःया छुं दीक्षा वर्तमान पल्मोनरी मेदिसिन व सर्जरीया ब्वंमितेत अझ नं प्रासंगिक दु।  हिप्पोक्रेतस कार्दियोथोर्यासिक सर्जरी यानादिम्ह न्हापांम्ह प्रामाणिक चिकित्सक ख व वय्‌कःया छुं निष्कर्श अझ नं मान्य दु। 


हिप्पोक्रेतसया ग्रन्थ (लातिन: Corpus Hippocraticum) प्राचीन ग्रीसय् प्राचीन ग्रीकया आयोनिक भाषिकाय् च्वयातःगु करिब ७०पू ग्रन्थतेगु मंका ख। थ्व दक्वं ग्रन्थ हिप्पोक्रेतसं हे च्वःगु खः कि मखु धैगु विषयय् छुं ठोस लिच्वः मलूनि, तर थ्व ग्रन्थत सम्भवतः वय्‌कःया विद्यार्थी व अनुयायीतेसं दयेकूगु जुइमा धैगु विश्वास दु।  थ्व ग्रन्थय् दयाच्वंगु थीथी विषय, च्वयेगु पहः व लुयावःगु दयेकूगु तिथिया आधारय् विज्ञतेसं थ्व ग्रन्थत छम्ह जक्क मनूं च्वयातःगु मखु धैगु बिचा दयेकातःगु दु(Ermerinsया कथं थ्व ग्रन्थय् १९म्ह च्वमितेसं च्वःगु दु। थ्व ग्रन्थयात प्राचीन कालय् हिप्पोक्रेतसयात देछाना तल, व थुकिया शिक्षायात वय्‌कःया सिद्धान्तया रुपय् पालन यानातल; अतः, थ्व ग्रन्थ वय्‌कःया नामं नांजाल। थ्व ग्रन्थ कोसया सफूधूकुया ल्यनाच्वंगु ग्रन्थ वा ३ शदी इपूस अलेक्जेन्द्रियाय् संयोजित ग्रन्थ नं जूगु जुइफु।  

हिप्पोक्रेतस कर्पस (ग्रन्थ)य् पाठ्यसफू, लेक्चर (उपदेश), मालेज्या, थी-थी चिकित्साया विषयय् टीका व दार्शनिक च्वखँ क्रमहीन रुपय् संग्रहीत दु। थ्व ग्रन्थ विशेषज्ञ निसें साधारण मनूतक्क, थीथी स्रोता व दर्शकतेगु निंतिं दयेकातःगु दु। नापं, थाय्‌थासय् थ्व ग्रन्थ प्रतिवादी रुपय् च्वयातःगु दु व थ्व ग्रन्थय् थाय्‌थासय् छगू हे विषयय् अन्तरविरोध नं दयाच्वंगु दु।  थ्व ग्रन्थया उल्लेखनीय भागय् हिप्पोक्रेतिक सपथ; प्राग्ज्ञानया सफू (The Book of Prognostics); On Regimen in Acute Diseases; Aphorisms; On Airs, Waters and Places; Instruments of Reduction; On The Sacred Disease; आदि ला।

हिप्पोक्रेतसया सपथ वा हिप्पोक्रेतिक सपथ चिकित्सा ख्यलय् आचारनीतिया छगू प्रारम्भिक दस्ताबेज ख। थ्व सपथया श्रेय हिप्पोक्रेतसयात बीइगु या। सम्भवतः, थ्व सपथ हिप्पोक्रेतसया ग्रन्थया दकलय् नांजाःगु दस्ताबेज ख। वर्तमानय् थ्व सपथ थुकिया वास्तविक रुपय् मकाइगु जुसां थ्व सपथया आधारय् बुयावःगु समान सपथ व नियमतेसं चिकित्साय ख्यलय् बांलाःगु अभ्यास व नैतिकताया जग दयेकूगु दु। थ्व सपथया अंश वा थ्व सपथ थें न्यागु सपथ चिकित्सा शास्त्रया दिक्षान्तय् विद्यार्थीतेसं कायेगु या। 


#Article 67: मुहम्मद इब्न मूसा अल-ख़्वारिज़्मी (146 words)


अबू अब्दल्लाह मुहम्मद इब्न मूसा अल-ख़्वारिज़्मी (अरबी: , अंग्रेजी: Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī; बुगु: करिब ७८० ई; मदूगु: करिब ८५० ई), पाश्चात्य देशय् गलतीं अल्गोरित्मी (Algoritmi) व अलगौरिज़िन​ (Algaurizin) नं धाइगु या, छम्ह इरानी-मूलया गणितज्ञ, खगोलशास्त्री व भूगोलविद् ख। वय्‌कः व ईया नांजाःगु 'बग़दाद​या  विस्डम हाउस (बुद्धिगृह)' नाप स्वापू दूम्ह मनु ख।

वय्‌कःया १२गु शताब्दीया भारतीय ल्याखँया छुं कृतित लातिन भाषाय् भाय्‌हिला जुया भारतीय ल्या व दशमलव प्रणाली पाश्चात्य हलिंइ थ्यन। वय्‌कःयात युरोपय् बीजगणित (अल्जेब्रा)या जन्मदाता धका नालेगु यासां लिपा लुयावःगु तथ्य कथं वय्‌कःया च्वखँ वास्तवय् प्राचीन भारतीय व यवन स्रोतं वःगु खनेदु। वय्‌कलं टोलेमीया भौगोलिक कृतियात विस्तृत याना अरबीइ भाय्‌हिला छ्वयादिल। अंग्रेजीया कम्प्यूटर-स्वागु 'अल्गोरिदम' (algorithm) खँग्वः वय्‌कःया हे नामं वःगु खँग्वः ख। थ्व कथं हे वय्‌कलं थःगु गणितया सफूलि आपालं 'अल-जब्र' () खँग्वः च्वइगु यानादिल गुकिया अर्थ 'पूर्व अवस्थाय् यंकिगु' वा 'बहाल यायेगु' ख। थ्व अपभ्रंश जुया 'अल्जेब्रा' (algebra) जुवन गुकिया अंग्रेजीइ अर्थ 'बीजगणित' ख।




#Article 68: टिम बर्नर्स-ली (209 words)


सर तिमोथी  जन टिम बर्नर्स-ली  ओ एम, केबिइ, FRS, FREng, FRSA (बूगु 8 जून 1955 लन्दन, इंगल्याण्डय्‌) वर्ल्ड वाइड वेबया आविष्कारक ख। वर्ल्ड वाइड वेबं इंटरनेटय्‌ वेबपेज वितरण याइ। वय्‌कलं एचटिएमएल धाःगु छगु न्हुगु कम्प्युटर भाय्‌ दयेकादिल गुकिलि आपालं वेबपेज च्वयातःगु दइ। दकले न्हापांगु वेबपेज 6 अगस्त, सन् 1991 खुनु दयावःगु ख।  

बर्नर्स-लीं आ वर्ल्ड वाइड वेब कंसोर्टियम नेतृत्त्व यानादिया च्वंगुदु। थ्व छगु गुथि ख गुकिलिं वर्ल्ड वाइड वेबयागु रेखदेख याइ।
वय्‌कः  विभिंग द वेब  सफूया च्वमि नं ख। वय्‌कः वेब विज्ञान अनुसंधान कुतः (WSRI)या निदेशक व एमआईटी सेंटर फर कलेक्टिभ इन्टेलिजेन्सया सलाहकार बोर्डया छम्ह सदस्य नं ख। एप्रिल 2009स वय्‌कः वाशिंगटन, डीसीइ आधारित संयुक्त राज्य अमेरिकाया नेशनल एकेडमी अफ साइंसेजया छम्ह सदस्यया रूपय्‌ निर्वाचित जुयादिल।  
सन् 1999स टाइम पत्रिकानं बर्नर्स लीयात 20गु शताब्दीया 100दकले महत्वपूर्ण मनुइ छम्ह नामांकृत यात।
मार्च 2000स ओपन विश्वविद्यालयं वय्‌कःयात डक्टर अफ द युनिभर्सिटीया मानार्थ उपाधि बिल।

टिम बर्नर्स-ली लन्दन, इंगल्याण्डय्‌ 8 जुन सन् 1955 खुनु बुयादिगु ख। वय्‌कः  कोनवे  बर्नर्स-ली व मेरी ली वुड्सया काय्‌ ख। दकले न्ह्यः वय्‌कलं शीन माउंट प्राथमिक स्कूलय्‌ ब्वनादिल। लिपा वय्‌कः लन्दनय्‌ इम्यानुयल स्कूलय्‌ सन् 1969 निसें सन् 1973 तक्क ब्वनादिल। थ्व धुंका, वय्‌कः  क्विन्स कलेज, अक्सफोर्डय्‌ सन् 1973 निसें सन्1976 तक्क ब्वनादिल। वय्‌कः अन दिबिलय्‌ वय्‌कलं भौतिकशास्त्रय्‌ प्रथम श्रेणी डिग्री कयादिल। वय्‌कलं वर्ल्ड वाइड वेबया आविष्कार यानादिल।




#Article 69: कार्ल बेन्ज (2653 words)


थ्व पौयात उल्था याये ल्यं दनि
 
कार्ल फ्रायडरिच बेन्ज (नोभेम्बर २६ ई सं १८४४ – अप्रिल ४ ई सं १९२९) छम्ह जर्मन इन्जिन डिजाइनर व अटोमोबाइल इन्जिनीयर खः। वेकयात ग्यासोलिनं सनिगु अटोमोबाइलयागु आविष्कारकयु रुपे नं कायेगु या। 



#Article 70: कार्ल फ्राइडरिच गस (136 words)


योलान कार्ल फ्राइडरिच गःस वा  Gauß (; ल्याटिन भाषाय् कारोलस फ्रायड्रिकस गःस (अप्रिल ३० १७७७ ndash; फेब्रुवरी २३ १८५५) छम्ह जर्मन गणितिज्ञ व वैज्ञानिक ख। वेक छम्ह अद्भूत विद्वान मनु ख। वेकलं यक्व ख्यले येक्व योगदान बियादीगु दु, दसु- ल्याखँ सिद्धान्त, गणितिय एनालाइसिस, डिफरेन्सियल रेखाशास्त्र, जीयोडेसी, इलेक्ट्रोस्ट्याटिक्स, खगोलशास्त्र, व अप्टिक्स आदि। वेकयात गब्लें-गब्लें गणितया राजकुमार व परापूर्वकाल निसेंयाम्ह दक्ले तधंम्ह गणितिज्ञ धका नं हनि। गसया प्रभाव गणित व विज्ञानया यक्व ख्यले खंगु दु। वेकयात इतिहासया दक्ले प्रभावशाली गणितिज्ञया कथं नं काय्‌यु या। 

गस छम्ह मचा प्रोडिजी ख। वेकया मचाबिलेया हे यक्व विद्वताया बाखँ दु। वेकलं थगु न्हापांगु तधंगु गणितिय मालेज्या टीनएजय् हे यानादिल। वेकलं दिस्क्विसितियोनेस् अरिथ्मेतिके, वेकयागु म्याग्नस ओपस, २१ दंय् १७९८य् च्वयादिल, तर १८०१ तक्क थुकिगु ध्वाय्‌ज्या मजु। थ्व ज्यां ल्याखँ सिद्धान्तयात विषयया कथलं स्थापित याय्‌त व थुकियात आयागु अवस्थाय् हय्‌त जग तगु खने दु। 




#Article 71: फ्रान्सेस् मारियोन (232 words)


फ्रान्सेस मारियोन (नोभेम्बर १८, १८८८ - मे १२, १९७३) छम्ह अमेरिकी पत्रकार, च्वमि, व स्क्रिनराइटर ख। वय्‌कःयात जुन म्याथिस व अनिता लूसनापं २०गु शताब्दीया दक्ले नांजापिं मिसा स्क्रिनराइटरय् नालेगु या। 

म्यारियन बेन्सन ओवेन्सया नामं स्यान फ्रान्सिस्को, क्यालिफोर्नियाय् बुयादिम्ह वय्‌कःलं दक्ले न्ह्यः पत्रकारया रुपं ज्या यानादिल व लिपा वर्ल्ड वार १ बिले समुद्रपारी कम्ब्याट अरेस्पोन्डेन्टया कथं ज्या यानादिल। युद्धं लिहां झायेधुंका वय्‌कः लस एञ्जेल्सय् च्वनादिल व संकिपा पायोनियर लुइस विबरजुं न्ह्यथनादिगु लुइस् विबर प्रडक्सनय् एसिस्टेन्ट च्वमिया रुपय् ज्या न्ह्यथनादिल।  

वय्‌कलं प्यकः इहिपा यानादिल। वय्‌कलं थःगु नां हिलेस्वया न्ह्यः दक्ले न्ह्यः वेस्ले दे ल्याप व लिपा रोबर्ट पाइकनाप इहिपा यानादिल।   सम् १९१९य् वय्‌कलं फ्रेड टम्सन (मेरी पिक्फर्डनाप सम् १९२१इ द लभ लाइटय् म्हितिम्ह कलाकार) नाप इहिपा यानादिल। टम्सनय् सम् १९२८य् असामयिक निधन जुइधुंका वय्‌कलं निर्देशक जर्ज डब्लु हिलनाप सम् १९३०इ इहिपा यानादिल, तर थ्व इहिपा सम् १९३३इ डिभोर्सया रुपय् क्वचाल।  

वय्‌कः यक्व दं तक्क एम जि एम स्टुडियोनाप कन्ट्राक्टय् ज्या यानादिल। हलिवूडं यक्व ध्येबा देकेधुंका वय्‌कलं सम् १९४६इ हलिवूड त्वःता दबू नाटक व उपन्यास च्वेगुलि यक्व ई बियादिल। 

फ्रान्सेस मेरियनं सम् १९७२इ छगू मेमोआ अफ् विथ देय्‌र हेड्स्: अ सिरियो-कमिक टेल अफ हलिवूड प्रकाशित यानादिल व सम् १९७३इ मदियादिल।

च्वमि केरी बिउच्याम्पजुं वय्‌कःया बारेय्  धाःगु सफू १९९७य् प्रकाशित यानादिल। थ्व सफू न्यु यर्क टाइम्सया कथं छगू नोतेबल सफू ख। सन् २०००य् यु सि एल ए फिल्म एण्ड टेलेभिजन आर्काइभया ग्वहालिइ थ्व सफूया आधारय् छगू वृतचित्र संकिपाया देकेज्या जुल गुकियात टर्नर क्लासिक मुभिजं ब्रोडकास्ट यात।




#Article 72: युरोप (144 words)


युरोप पृथ्वीया न्ह्येगु महादेय्‌य् छगु ख। भौतिक तवलं व जियोलोजी कथं युरोप युरेसियाया दक्ले पश्चिमी क्षेत्र ख। थ्व क्षेत्र एसियाया पश्चिमय् ला। युरोपया उत्तरय् आर्क्टिक महासागर, पश्चिमय् एट्लानिटिक महासागर, दक्खिनय् भूमध्य सागर, दक्खिनपूर्वय् कउकासस पर्वत व हाकु सागर व हाकु सागर व भूमध्य सागरया दथुया लया क्षेत्र ला। पूर्वय् युरोप एसियानाप अप्वयाना युराल पर्वत, यु‍राल खुसि व क्यास्पियन खुसिया ल बाय्‌ज्या नं बानाच्वंगु दु। 

युरोप क्षेत्रफल कथं विश्वया निगु दक्ले चिधंगु महादेश ख। थुकिया क्षेत्रफल करिब १०,१८०,००० वर्ग किमि (३,९३०,००० वर्ग माइल) वा पृथ्वीया सतहया २.०% जक्क दु। थ्व महादेश स्वया चिधंगु महादेश अस्ट्रेलिया जक्क: ख। थ्व: महादेश एसिया व अफ्रिका धुंका दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु महादेश ख। थ्व महादेशय् करिब ७१०,०००,००० जनसंख्या दु। थ्व जनसंख्या हलिमया जनसंख्याया ११% ख। युरोपया सकल जनघनत्त्व हलिमया दक्ले अप्वय् ला। रुस क्षेत्रफल व जनसंख्याया आधारय् युरोपया दक्ले तःधंगु देय्‌ ख धाःसा भेटिकन सिटी दक्ले चिधंगु देय्‌ ख। 




#Article 73: कराची (252 words)


कराची (सिंधी: ڪراچي) पाकिस्तानया दक्ले तःधंगु नगर ख। थ्व नगर देय्या आर्थिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, राजनैतिक केन्द्र नं ख। कराची जनसंख्या व अर्थ-कारोबार कथं हलिम स्तरया तधंगु नगरय् छगूया रुपय् नालेगुया। कराची पाकिस्तानया सिन्ध प्रान्तया राजधानी नं ख। थ्व नगर सिन्धु खुसिया पश्चिमय् व अरब सागरया उत्तरय् अवस्थित दु। पाकिस्तानया दक्ले तःधंगु बंदरगाह व हवाई अड्डा नं कराचीय् हे दु। कराची सन् १९४७निसें  सन् १९६० तक्क पाकिस्तानया राजधानी नं जूगु ख। वर्तमान कराची दूगु थासय् न्हापा न्यालामितयेगु बस्ती दयाच्वन। अंग्रेजतयेसं १९गु सदीइ थ्व नगरया विकास न्ह्यथन। सन् १९४७य् भारतया विभाजन व पाकिस्तानया पलिस्था धुंका थ्व नगर पाकिस्तानया राजधानी जूगुलिं थन भारतं यक्व मुस्मां बसोबास यायेत वल। थन्यापिं मुस्मांतयेत मुहाजिर धायेगु या। पाकिस्तानया राजधानी व दक्ले तःधंगु बंदरगाह जूगुलिं थ्व नगरया विकास तीव्र रुपं जुवन। सन् १९५९य् पाकिस्तानया राजधानी ईस्लामाबादय् हिलाछ्वये धुंका नं थ्व नगरया विकासक्रम म्हो मजुल। 

सकल पाकिस्तानया मनु ज्या मालेत थ्व नगरय् वनिगु या। थ्व कारणं थ्व नगरय् थी-थी वर्ण, नश्ल, जाति, धर्म आदिया मनु खनेदु। अतः, कराचीयात मिनी पाकिस्तान (Mini Pakistan) नं धायेगु या। थन थी-थी कथंया मनु वःगु कारणं सन् १९८०व सन् १९९०इ थ्व नगरय् यक्व ल्वापु, आतंक व हिंसा नं जुल। थनया स्यंगु परिस्थितियात ल्ह्यातय् कायेत पाकिस्तानी सेनाया नापं ग्वहालि कायेमाल। २१गु सदीइ विकासया नापं थ्व नगरया अवस्थाय् यक्व परिवर्तन वःगु दु। कराची सिन्ध खुसि सिधैगु थासय् उत्तरी भागय् ला। थ्व नगरया को-अर्ढिनेट 52 24 उत्तर व 03 67 पूर्व ख।

थ्व नगर क्वे बियातःगु प्रशासनिक उपनगरय् विभाजित दु-

नापं थ्व नगरय् दिफेन्स हाउजिङ अथोरिटी नं दु। तर थ्व कराचीया प्रशासनय् मला व पाकिस्तानया सेनाया छाउनी लागाय् ला।  




#Article 74: मुम्बई (264 words)


मुम्बई भारत यु दक्ले तधंगु महानगर खः व हलिमयागु दक्ले तधंगु महानगरय् छगु खः। मुम्बई भारतयु पश्चिमी तटय् लाः। थ्व सहर[महाराष्ट्र राज्य यु राजधानी खः। थ्व सहर छगु द्वीपय् स्थित दु। मुम्बई भारतयु आर्थिक राजधानी खः। मुम्बईयागु संकिपा उद्योग बलीवुड यु नामं लोकंह्वा। 

ई सं १९९५ स्वया न्हापा थ्व सहरयु नां अंग्रेजीय् ‘बम्बे’ व हिन्दीय् ‘बम्बई’ खः। आ थुकिगु अधिकारिक नां ‘मुम्बई’ खः ।  मुम्बईयु परम्परागत व पुलांगु नां मुम्बई हे खः। थ्व नां थ्व थासे हनिगु देवी मुम्बादेवीयु नामं तगु खः। १६गु शताब्दीय् पोर्तुगालीतेसं मुम्बईयात बोम बहिआ नां बिल। अंग्रेजतेसं थ्व नगरय् अधिकार याना मुम्बईयु नां हिला बोम्बे याना बिल।  

मुम्बई न्हापा मुम्बईयागु न्हेगु चीधंगु द्वीपतेसं दया च्वंगु खः। मुम्बई सम्राट अशोकयु साम्राज्ययु भाग खः। ई सं १५३४ य् पोर्तुगालीतेसं गुजरातयु जुजु बहादुर शाह नाप मुम्बईयु अधिकार काल। ई सं १६६१ तक्क थ्व द्वीप पोर्तुगालीतेगु ल्हाते लात। १६६१ य् थ्व द्वीप केथरीन डे ब्रगान्जा व इंग्ल्यान्ड यु चार्ल्स द्वीतीययु इहिपाय् क्वस कथलं बिल। चार्ल्स नं ई सं १६६८ य् थुकियात ईस्ट इंडिया कम्पनी यात बाहाले बिल। थ्व द्वीपतेगु दछियागु लब्व सान्हि पाउन्ड य् बाहाले ब्युगु खः। ईस्ट इंडिया कम्पनी नं थन थगु बन्दरगाह देकल व १६६१ निसें १६७५यागु दुने (१४ दंय्) मुम्बई यु जनसंख्या १०,००० नं थाहां वना ६०,००० थ्यन। इ सं १६८७ य् ईस्ट इंडिया कम्पनी नं थगु मुख्यालय सूरत नं हिला मुम्बई यात। मुम्बईयागु न्हेगु चीधंगु द्वीपतेत स्वाना छगु यायेगु ज्या ई सं १८१७य् न्ह्यथन व ई सं १८४५य् क्वचाल। ई सं १८५३य् भारतयागु न्हापाअंगु रेल मुम्बई व ठाणेयागु दथुइ न्ह्यथन। ई सं १८५७ तक्क मुम्बई नगर ईस्ट इंडिया कम्पनी तेगु ल्हाते लानाच्वन। व धुंका थुकिगु शासन अंग्रेजतेगु ल्हाते ला वन। 




#Article 75: तोक्यो (212 words)


टोक्यो (जापानी: 東京, उच्चारणः तोउक्योउ) जापानया राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर ख। थ्व जापानया होन्शू द्वीपय् ला व थ्व नगरया जनसंख्या लगभग ८६ लखः दु। टोक्यो क्षेत्रय् दूगु १.२८ कोटी व उपनगरीय क्षेत्रतयेत स्वाना थन  अनुमानित ३.७ कोटी मनुत च्वनि। अतः, थ्व हलिमया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु महानगरीय क्षेत्र ख। टोक्यो लगभग ८० किमीया क्षेत्रय् अवस्थित दु व थ्व क्षेत्रफलया दृष्टिं नं हलिमया दक्ले तःधंगु नगरीय क्षेत्र ख।

टोक्यो हलिमया दक्ले विकसित नगरय् छगू ख। थ्व नगर जापानया राजनीतिक, आर्थिक, व सांस्कृतिक गतिविधितयेगु मू केन्द्र नापं हलिमया छगू मू आर्थिक केन्द्र नं ख। थ्व हलिमया दक्ले तःधंगु महानगरीय अर्थव्यवस्था नं ख गुकिया कूल ग्राहस्थ उत्पादन, क्रय शक्तिया आधारय् सन् २००५य् १,१९१ अर्ब डलर जुयाच्वन। न्यूयर्क नगर व लण्डननाप जाना थ्व हलिम अर्थव्यस्थायात संचालित याइगु इञ्जिन ख व थ्व नगरयात अल्फा+ नगरया दर्जा प्राप्त दु। थी-थी संस्थातयेसं याकुगु सर्वेक्षणय् लगातार टोक्योयात हलिमया दक्ले थिकेगु महानगर जूगु खँयात पुष्टि या।

विशेष वार्ड वा तोकूबेत्सू-कू, टोक्योया व क्षेत्र ख गुकिलि न्हापा औपचारिक रूपं टोक्यो नगर दयाच्वन। १ जुलाई, सन् १९४३खुनु टोक्यो नगर टोक्यो प्रीफेक्चर नाप स्वाना वर्तमान महानगर प्रीफेक्चर पलिस्था जुल। परिणामस्वरूप जापानय् मेमेगु नगर वडा स्वया पृथक थ्व वार्ड छगू विशाल महानगरया भाग मखया च्वन। सकल वार्ड छगू नगरपालिका ख गुकिया थमं हे निर्वाचित मेयर व विधानसभा दयाच्वन। टोक्योया विशेष वार्ड थ्व कथं दु:




#Article 76: भेनिस (260 words)


भेनिस इटालीया उत्तरपूर्वी लागाय् दयाच्वंगु छगू नगर ख। थ्व नगर ११७गु चिधंगु, नहरं बायातःगु टापूपि व थन्यागु टापूपिन्त स्वाइगु तांतेगु नगर ख। थ्व नगर झ्वासा बँय् दयाच्वंगु भेनेसियन लगूनय् अवस्थित दु। थ्व लगून पो खुसि व पिआभे खुसिया तटक्षेत्रय् ला। भेनिस थःगु हिसि, वास्तुकला, व कलाकृतिया निंतिं नांजाः।  थ्व नगरयात समग्रय्, थुकिया लगून नापं, हलिम सम्पदा धलखय् दुथ्यानातःगु दु। 

भेनिस इटालीया भेनेतो क्षेत्रया राजधानी ख। सन् २००९स भेनिसया कम्युनय् २,७०,०९८ मनू च्वनाच्वंगु दु (सकल भेनेजिया कम्युनया जनसंख्या धाःसा २७२,००० दु गुकिलि करिब ६०,००० ऐतिहासिक भेनिस नगरय् (Centro storico); १,७६,०००176,000 तेराफार्माय् Terraferma, व ३१,००० लगूनया मेमेगु द्विपय् बसोबास याइ। पदुआ व त्रेभिसो नापं थ्व नगर पदुआ-त्रेभिसो-भेनिस महानगर क्षेत्र(PATREVE) दयेकि। थ्व महानगरया सकल जनसंख्या १६,००,००० दु। PATREVE छगू तथ्याङ्कीय महानगर जक्क ख व थ्व क्षेत्रया छुं प्रशासनिक अधिकार मदू। 

भेनिसया नां प्राचीन भेनेति मनूतेगु नामं वःगु ख, थ्व जातिया मनूत थ्व थासय् करिब १०गु सदी ईपूस थ्व थासय् च्वनिगु या।  थ्व नगर ऐतिहासिक रुपय् गणतन्त्र भेनिसया राजधानीया रुपय् दयाच्वन। भेनिसयात ला दोमिनान्ते (La Dominante), सेरेनिसिमा (Serenissima), एद्रियातिक सागरया लानि, लःया नगर, ख्वापाःया नगर, तांया नगर, लालकयाच्वंगु नगर (The Floating City), व नहरया नगर (City of Canals) धका नं म्हसीकिगु या।

गणतन्त्र भेनिस मध्यकालीन व पूनर्जागरण कालीन युरोपय् मू नाविक शक्तिया रुपय् स्थापित जुयाच्वन। थ्व नगर ल्वापूया ईलय् क्रुसेद्स पिथनिगु नगर निसें शान्तिया ईलय् बनय्‌ज्याया नगर, (विशेषयाना रेशम, चाना, मसला, कलाकृति आदि)या रुपय् दयाच्वन। बनय्‌ज्या सुथांलाःगु १३-१७गु शदीइ थ्व नगर सिक्क तःमि नं जुल।  थ्व नगर थनया थीथी कलाया हिउपा, दसु इटालियन पूनर्जागरणया निंतिं नं नांजा। सिम्फोनि व ओपेरा संगीतय् नं थ्व नगरया देन दु, थ्व नगर एन्तोनियो भिभाल्दि बूगु नगर नं ख। 




#Article 77: अमेजन खुसि (191 words)


अमेजन  वा अमेजॉन  वा आमेजॉन  (पोर्चुगिज: Rio Amazonas; स्पेनी: Río Amazonas) दक्षिण अमेरिकाय् बाहा वइगु छगु खुसि ख। आयतनया ल्याखं थ्व हलिंया दकले तःधंगु खुसि ख धाःसा हाकः कथं निक्वगु दकले ताहाकःगु खुसि ख। थ्व ब्राजिल, पेरु, बोलिभिया, कोलम्बिया व इक्वेडर जुया बाहा वनि। थ्व पेरुया एण्डिज पर्वतमालां पिहांवया पूर्वपाखे जुया एटलान्टिक महासागरय् स्वाइ। थुकिया प्रवाह-ख्यः हलिंय् हे दकले चकं व थुकिया ल बाहा थ्व धुंकाया हलिंया दकले तःधंगु च्यागु खुसिया मंका स्वया अप्व। थ्व खुसिइ थाय्थासय् तां माछि मदु।

अमेजनया वर्षागुं हलिंया दकले तधं, थुकिया कुल क्षेत्रफल 70 लखः वर्ग किलोमिटर दु गुकि सकल दक्षिण अमरीकी प्रायद्वीपया 40 प्रतिशत भाग ख। अमेजनया जंगलं पृथ्वीया वातावरण संतुलनय् सिक्क तधंगु भूमिका म्हिता चवंगुलिं थुकियात 'पृथ्वीया सोँ' नं धाइगु या।

अमेजन जैव विविधताया केन्द्र ख व थन पशु व वनस्पतितयेगु थीथी प्रजाति लु। अमेजनया वर्षागुं जुया वनिगु 6,400 किलोमिटर हाकःगु अमेजन खुसि हलिंया दकले ताहाकःगु खुसि ख। हलिंया समुद्रय् गुलि फ्रेशवाटर वं उकिलि अमेजनया योगदान 20 प्रतिशत दु।

अमेजनया सिथय् गुंगु देय्या करिब 3 कोटी मनु च्वं। थुकिया सिथय् दुगु देय् थ्व कथं दु- ब्राजिल, बोलिभिया, पेरू, इक्वेडर, कोलम्बिया, भेनेजुएला, गायना, फ्रेंच गायना व सुरिनाम। अमेजनया सिथय् च्वानिपिं मनुइ 2/3 मनुत ब्राजिलमि दु। 




#Article 78: क्यास्पियन सागर (238 words)


क्यास्पियन सागर  (फ़ारसी: , दरया-ए-माज़ंदरान), एसियाया छगु पुखु ख गुकियात थुकिया वृहत आकारया कारणं सागर धाइगु या। मध्य एसियाय्‌ स्थित थ्व पुखु क्षेत्रफलया हिसाबं हलिंया दकले तधंगु पुखु ख। थुकिया क्षेत्रफल ४,३०,००० वर्ग किलोमिटर व आयतन ७८,२०० घन किलोमिटर दु। थुकिया गनं बाह्यगमन मदु व थुकिया लः वाष्पीकरण द्वारा जक्क पिहां वनि। ऐतिहासिक रूपं थ्व हाकु सागरद्वारा बोस्फ़ोरस, ईजियन सागर व अथे हे कथं भूमध्य सागरनाप स्वागू विश्वास दु गुकिया कारणं थुकियात भूरचनाया आधारय्‌ पुखु धाये मछिं। थुकिया खारापन १.२ प्रतिशत दु। थ्व हलिमया दक्वं समुद्रतयेगु कुल खारापनाया एक-तिहाई ख।

थ्व विषयय्‌ छुं विवाद दसां यक्व इतिहासकार तयेसं विश्वास या कि क्यास्पियन सागरया नां थुकिया सिथय्‌ च्वनिपिं प्राचीन कास्पी जातिया नामं वःगु ख।

क्यास्पियन सागरय्‌ हलिमया दक्वं पुखुया लखय्‌ ४०-४४ % लः दु। तुर्कमेनिस्तान ,कज़ाख़स्तान, रूस, अजरबैजान, ईरान थुकिया तटवर्ती देय्‌ ख। थुकिया उत्तरी भाग चिजा जु गन थ्व ५- ६ मिटर जक्क गा वं, दक्षिणीय्‌ धाःसा औसत गहराई १००० मिटरया आसपास दु। क्यास्पियन सागरयात प्राचीन मानकिपाय्‌ क़ाज़्विन नं धाइगु या। थ्व नापं थुकियात ईरानय्‌ दरया-ए-माज़ंदरान नं धाइगु या। हाकु सागर थें थ्व नं ऐतिहासिक व विलुप्त प्यारा-तेथिस सागरया अवशेष है गुकि लगभग ५५ लखः दँ  न्ह्यः पृथ्वीया विवर्तनिक (टेक्टोनिक) पर्ततयेगु गतिविधिया कारणं भूमि-बंध जूवन। युरोपं वइगु भोल्गा खुसि, गुकिलिं युरोपया २०% भूमि क्षेत्रयात सिंचित याइ, व हे खुसि क्यास्पियन सागरया ८०% लःया स्रोत ख। थ्व नापं मेगु मू स्रोत युराल खुसि ख। थ्व सागरय्‌ यक्व द्वीप दु, गुकिलि ऑगुर्जा आडा दकले तधं गुकिया हाकः ४७ कि.मि दु।




#Article 79: डेन्युब (120 words)


 
द्यान्युब ( ) मध्य युरोपय् बाहावनिगु छपु खुसि ख। थ्व खुसि भोल्गा खुसि धुंका युरोपया दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख। 

अन्तराष्ट्रिय जलमार्गया रुपय् वर्गीकृत थ्व खुसि जर्मनीया ब्ल्याकफरेन्तय् अवस्थित Donaueschingen नगरय् ब्रिगाख व ब्रेग खुसिया दोभानय् न्ह्यथनि। थ्व खुसि अनं दक्षिणपूर्वय् बाहा वना  दूरी तक्क बाहावनि। थथे याइबिलय् थ्व खुसिं ४गु युरोपीय राजधानी पुला वनि व अन्तय् रोमानिया व युक्रेनया द्यानुब देल्ता जुया कृष्ण सागरय् क्वचाइ।

छता ईलय् रोमन साम्राज्यया लागाया रुपय् म्हस्यूगु थ्व खुसि १०ता देय्‌या भूभाग वा लागा पुला वनि। थ्व खुसि जुया वनिगु देय्‌त थ्व कथं दु रोमानिया (२९% बेसिन क्षेत्र), हंगेरी (११.६%), सर्बिया (१०.२%), अस्त्रिया (१०%), जर्मनी (७%), स्लोभाकिया (५.९%), बुल्गेरिया (5.9%), क्रोएसिया (४.४%), युक्रेन (३.८%), व मोल्दोभा (१.६%). थुकिया द्रेनेज बेसिनय् ९गु मेगु देय्‌या भूभाग ला। 




#Article 80: गङ्गा खुसि (457 words)


गंगा खुसि भारतया दक्ले महत्वपूर्ण खुसि ख। थ्व खुसिया कुल हाकः २,५१० कि.मि दु। थुकिलि २,०७१ कि.मि भारतया अन्तर्गतय् व शेष भाग बंगलादेशया अन्तर्गतय् ला। गंगा खुसिया यात्रा भारतया उत्तराखण्ड राज्यया पश्चिमी हिमालय नं न्ह्यथना बंगालया खाडीया सुन्दरवन (डेल्टा)य् क्वचाइ। थ्व यात्राय् थ्व खुसिं थःगु सहायक खुसि नापं सन्हि लख वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलया उर्वर ख्यःया रचना याइ। गंगाया थ्व ख्यले यक्व सघन जनसंख्या च्वनिगु या। थ्व खुसिया अधिकतम जा १०० फ़िट (३१ मि) दु। थ्व भारतया प्राकृतिक सम्पदा नापं समाज, साहित्य, संस्कृति व अर्थ व्यवस्थाया महत्त्वपूर्ण केन्द्र नं ख। भारतय् थ्व खुसियात छगू पवित्र खुसिया कथं हनिगु या व थुकिया उपासना माँ व देवीया रूपय् याः। भारतीय पुराण व साहित्यय् थःगु सौन्दर्य व महत्वया कारणं हानं हानं आदरणीय कथं वंदित गंगा नदी प्रति हलिमया यक्व साहित्यय् प्रशंसा व भावुकतापूर्ण वर्णन यानातःगु खने दु।

उत्तर भारतया मैदानय् बाहा वयाच्वंगु गंगाय् थुकिया यक्व सहायक खुसित स्वाई व थुकिया प्रवाहय् न्ह्यथनि। थ्व खुसिइ न्या व बीतेगु यक्व प्रजाति दु व फ़्रेश वाटरय् म्वाइगु दुर्लभ सोंस नं थ्व खुसिइ दु। थ्व खुसिं कृषि, पर्यटन, साहसिक कासा तथा उद्योगतेगु विकासय् महत्त्वपूर्ण योगदान बियातःगु दु व थःगु तटय् पलिस्था जूगु नगरतेगु जलापूर्ति नं या। थुकिया तटय् विकसित धार्मिक स्थल व तीर्थ भारतीय सामाजिक व्यवस्थाया विशेष अंग ख। थुकिया च्वे द्येकातःगु तां, बाँध व खुसि ज्याझ्वःतेसं भारतया विद्युत व लया कृषि सम्बन्धित आवश्यकतातेत ग्वहालि याइ। गंगाया थुलि महत्त्व दुसां थुकिया प्रदूषणयात पनेफ़ूगु अवस्था मदु। अथे जुसां थ्व खुसियात अप्व प्रदुषित मयाकेयात यत्न जुयाच्वंगु दु व सफा यायेगु यक्व परियोजनातेगु क्रमय् नोभेम्बर,२००८य् भारत सरकारद्वारा थुकियात भारतया राष्ट्रीय खुसि घोषित याःगु दु।  
 

गंगा खुसिया प्रधान शाखा भागीरथी ख। थ्व खुसि कुमायूँया हिमालयय् गोमुख नामक थासय् गंगोत्री च्वापुखुसिं पिहांवइ। गंगाया थ्व उद्गम स्थलया जाः ३१४० मिटर दु। थ्व थासय् गंगाजीयात देछानातःगु छगू देगः नं दु। गंगोत्री तीर्थ, नगर स्वया १९ कि.मी. उत्तरय् ३८९२ मी.(१२,७७० फी.)या जाःय् थ्व च्वापुखुसिया म्हुतु दु। थ्व च्वापुखुसिया हाकः २५ कि.मि. ब्या ४ कि.मी. व जाः लगभग ४० मि. दु। थ्व च्वापुखुसिं भागीरथी छगू चिधंगु गुफां न्ह्यथनि। थुकिया स्रोत ५००० मी. ऊँचाईय् स्थित छगू बेसिन ख। थ्व बेसिनया मूल पश्चिमी ढलानया संतोपंथया च्वकाय् दु। गौमुखया लंय् ३६०० मि. जाःगु चिरबासा ग्रामं गोमुख च्वापुखुसि खने दु। थ्व च्वापुखुसिइ नन्दा देवी, कामत पर्वत व त्रिशूल पर्वतया च्वापु नाया वइ। यद्यपि गंगाया आकार वैबिले तक्क थ्व खुसिलि यक्व चिधंगु खुसि स्वायेधुंकि। अथेजुसां थ्व खुसिया ६ तःधंगु व इमिगु सहायक ५ चिधंगु खुसिया भौगोलिक व सांस्कृतिक महत्त्व अप्व दु। अलकनन्दाया सहायक खुसि धौली, विष्णु गंगा व मंदाकिनी ख। धौली गंगाया अलकनंदा नाप विष्णु प्रयागय् संगम जुइ। थ्व १३७२ मी. ऊँचाईय् स्थित दु। २८०५ मी. जाय् नन्द प्रयागय् अलकनन्दाया नन्दाकिनी खुसिनाप संगम जुइ। थ्व धुंका कर्ण प्रयागय् अलकनन्दाया कर्ण गंगा वा पिंडर खुसि नाप संगम जुइ। ऋषिकेश स्वया १३९ कि.मी. तापाक्क रुद्र प्रयागय् अलकनन्दा मन्दाकिनीनाप स्वाइ। थ्व धुंका भागीरथी व अलकनन्दा १५०० फीटय् स्थित देव प्रयागय् संगम जुइ।




#Article 81: ग्रेत लेक्स (138 words)


 
ग्रेत लेक्स वा लःरेन्सियन ग्रेत लेक्स उत्तरपूर्वी उत्तर अमेरिकाय् क्यानादा व संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमाय् लाःगु फ्रेशवातर पुखु ख। थ्व पुखु एत्लान्तिक महासागरनाप सेन्त लरेन्स सिवे व ग्रेत लेक्स वातरवें स्वा। ग्रेत लेक्सय् सुपेरियर पुखु, मिशिगन पुखु, ह्युरन पुखु, आइरी पुखु व अन्तारियो पुखु ला। ग्रेत लेक्स हलिमया दकलय् तःधंगु फ्रेशवातर पुखुपुचः ख। थ्व पुखुपुचलय् हलिमया २१% सतही फ्रेश वातर ला।   थ्व पुखुपुचःया सकल सतही क्षेत्रफल  दु धाःसा थ्व पुखुलि दकलय् म्हो लः दइबिलय् थ्व पुखुया आयतन   दु।  संयुक्त राज्य अमेरिकाय् थ्व पुखुपुचःयात नर्थ कोस्त वा (इस्त कोस्त व वेस्त कोस्त धुंकाया) थर्द कोस्त नं धाइगु या। 

ग्रेत लेक्सया उत्पत्ति लिपांगु ग्लेसियल कालय् करिब १०,००० दँ न्ह्य जूगु ख। अबिलय् च्वापुपातां दयेकूगु बेसिनय् च्वापु नाया दयावःगु लखं थ्व पुखुपुचः दयावःगु ख। थ्व पुखुपुचः थ्व क्षेत्रया बनेज्याया मू स्रोत ख व नापं यक्व लखय् म्वाइपिं प्राणीतयेगु छेँ नं ख।




#Article 82: बैकाल पुखू (187 words)


बैकाल पुखु  (रूसी: о́зеро Байка́л ओज़ेरो बयकाल, बुर्यात: Байгал нуур बयगाल नुउर, अर्थ: प्रकृति पुखु) हलिंया दकले प्राचीन व गाःवंगु पुखु ख। थ्व पुखु ३ कोटी दं निसें लगातार दयावैच्वंगु दु व थुकिया औसत गाः  ७४४.४ मिटर दु। अथेजुसां क्यास्पियन सागर हलिंया दकले अप्व लः दूगु पुखु ख, थुकिलि बैकालया ल्या निगु थासय् ला। क्यास्पियनया लः खारा जु, अतः, बैकाल हलिंया दकले तःधंगु फ्रेश वाटरया पुखु नं ख। यदि च्वापुइ धी जुयाच्वंगु लः व बुंया दुने स्वथनाच्वंगु लः ल्या मखायेगु खःसा हलिंया सतहय् दूगु २०% फ्रेश वाटर थ्व हे छगु पुखुलि दु।  बैकाल पुखु रूसया साइबेरिया क्षेत्रया दक्षिण भागय्, रूसया निगु राज्यत (इरकुत्स्क ओब्लास्त व बुर्यात गणतन्त्र)या सीमाय् ला। 

थ्व पुखुयात युनेस्कोनं  हलिंया प्राकृतिक सम्पदा धलखे ल्या खाःगु दु। थ्व पुखुया हाकः ६३६ किलोमिटर दु व थ्व पुखुलि हलिंइ दूगु त्वनेज्युगु लःया न्यागु भागय् छगु व रूसय् दूगु त्वने ज्युगु लःया ९०% भाग लः दु। थ्व पुखुलि लुइगु यक्व जीव, व यक्व वनस्पतित हलिंइ गनं मलू। बैकालया दकले गाःवंगु थाय् १,६४२ मिटर (वा ५,३८७ फुट) दु व थुकिया लः हलिंया दक्वं पुखुया लखे दकले सफा नालेगु या। थ्व पुखुया अकार छगु चिब्याःगु, ताःहाकःगु न्हुगु तिमिला थें च्वं।




#Article 83: मिसिसिपि खुसि (164 words)


मिसिसिपी खुसि उत्तर अमेरिकाया दकलय् तःधंगु खुसि व्यवस्था ख। 

 
थ्व खुसिया उद्गम निसें विसर्जन तक्कया सकल खण्ड संयुक्त राज्य अमेरिकाया दुने ला। थ्व खुसि पश्चिमी मिनेसोटाय् उत्त्पत्ति जुसें दक्षिण पाखे  बाहा वनि। 
 
थ्व खुसि मिसिसिपी खुसि देल्ताय् मेक्सिकोया खाडीइ क्वचाइ। थ्व खुसि व थुकिया सहायक खुसित संरा अमेरिकाया रक्की च्वपुगुंझ्वः व एपेलेचियन च्वापुगुंझ्वःया दथुइ लानाच्वंगु ३१गु राज्यय् बाहावनाच्वंगु दु। थ्व खुसिया छुं सहायक खुसि क्यानादातक्क थ्यं। थ्व खुसि हलिंया ४गुगू दकलय् ताहाकःगु व १०गु दकलय् तःधंगु खुसि ख। 

अमेरिकाया आदिवासीत मिसिसिपी खुसि व थुकिया सहायक खुसितयेगु सिथय् ताःहाकःगु ई निसें बसोबास यानाच्वंगु इतिहास दु। आदिवासीत आपालं सिकारी, सापु व बुँज्याय् आधारित लहनाय् म्वानावंगु खनेदु। युरोपमित करिब १५००स थ्व खुसि दूगु थासय् थ्यंलिसें थ्व खुसिया रुपरेखा हिलावन। दकलय् न्ह्य थ्व खुसिं न्हु स्पेन, न्हु फ्रान्स व न्हापाया संयुक्त राज्यया सीमा निर्धारण यात। लिपा थ्व खुसि परिवहन व सञ्चार माध्यमया रुपय् पलिस्था जुल। १९गु शताब्दीइ म्यानिफेस्ट देस्तिनीया उत्कर्षय् मिसिसिपी व थी-थी पश्चिमी सहायक खुसितयेसं (दसु मिसौरी खुसि) पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिकाय् बसोबास विस्तार यायेय ग्वहालि यात।




#Article 85: तधंगु रिफ्ट स्वनिग (554 words)


तधंगु रिफ्ट स्वनिग छगु तधंगु भौगोलिक बनावट खः। थुकिगु हाक करिब ६००० कि मि दु। थ्व दक्षिण पश्चिम एसियायागु उत्तरी सीरिया निसें पूर्वी अफ्रिकायागु मध्य मोजाम्बिक तक्क थ्यं। थ्व स्वनिगयागु ब्या ३० निसें १०० किमि तक्क दु व थुकिगु जा छुं सछि निसें द्वलंद्व मिटर तक्क दु। थुकिगु नां अनवेषक जोह्न वाल्टर ग्रेगोरीनं तयादिगु खः।

थुकिगु दक्ले उत्तरयागु भाग लेबाननयागु बेक्का स्वनिगलं वै। थ्व भागं लेबानन गुं व एन्टि-लेबानन गुंयात बाई। दक्षिणे थुकियात हुला स्वनिग धाइ व थिकिलिं ज्ञालिली गुं व गोलान हाइटयात बाई। अझ दक्षिणे, थ्व स्वनिगले जोर्डन खुसि ला वै। जोप्र्डन खुसि हुला पुखु जुया इजरायलयागु ज्ञालिली सागर जुसें दक्षिणे जोर्डन स्वनिग जुया इजरायल-जोर्डन सिमानायागु मृत सागरय् थ्यनि। मृत सागरं दक्षिणे, रिफ्टय् वादी अरबा व अकबायागु खाडी व लिपा ह्यांगु सागर ला वै।

ह्यांगु सागरयागु दक्षिणी भाग marks a fork in the rift। इथियोपिया व एरितृयायागु अफार त्रिभूज वा दानाकिल डिप्रेसन ट्रिपल जंक्सनयागु थाय् जुइफु। एडेनयागु खाडी रिफ्टयागु पूर्वी निरन्तरता खः - रिफ्ट दे स्वया न्ह्य अरबी प्रायद्विप अफ्रिकायागु न्येकु नाप स्वानाच्वंगु जुल व थ्व थासं मध्य महासाग‍रीय रिजयागु रुपे हिन्द महासागरय् निरन्तरता बी। दक्षिणपश्चिम दिशाय् थ्व तधंगु रिफ्ट स्वनिगयागु रुपे निरन्तर जुइ व एथियोपियाली हाइल्यान्डयात निगु भागय् बाई।

पूर्वी अफ्रिकाय् थ्व स्वनिग निगु भागय् बाई, पूर्वी रिफ्ट व पश्चिमी रिफ्ट।

पश्चिमी रिफ्ट (अल्बर्टाइन रिफ्ट) अफ्रिकायागु छुं तधंगु गुंतेगु (दसु-भिरुंगा गुं, मितुम्बा गु व रुवेन्जोरी श्रृंखलायागु सिथे ला धासा। थुकिलि रिफ्ट स्वनिग पुखुत दु व थ्व पुखुलि हलिमयागु दक्ले गावंगु पुखु दसु-तांगान्यिका (१४७० मिटर), भिक्टोरिया आदि।

केन्याय् नैरोबीयागु उत्तरय् थ्व स्वनिग दकले गा वं। 




#Article 86: चोमोलुङ्मा (164 words)


च्वापुगुँ  चोमोलुङ्मा   हलिंया दकले तज्जाःगु च्वापुगुँ ख। च्वापुगुँ चोमोलुङ्मा हिमालयय् ला। थ्व करिब  8 डिसेम्बर 2020    
 जाः।

थुकिया च्वका नेपाः व चीनया सीमाय् ला। थ्व 'देथ जोन' स्वयां च्वय् लाः गनया फसय् अक्सिजन सासः ल्हायेत गाक्क दैमखु। साधारन कथं अक्सिजन माक्स छ्येलाः थ्व च्वापुगुँ गइगु या। 'देथ जोन' च्वापुगुँं चोमोलुङ्माया समुद्र स्तर स्वयां २५,००० फित च्वय् लाःगु थाय् खः।

'चोमोलुङ्मा' सेर्पा भासं धाइ। सेर्पात अनया बँमित खः। 

८ जुन, १९२४स, जॉर्ज लेइ म्यालारी व वय्कःया गुं गइगु पासा एंड्रयू इरविन च्वापुगुं चोमोलुङ्माया च्वकाय् थ्यनिगु कुतः यानादिल। वय्कःपिं खसुइ तनादिल व सन् १९९९स म्यालोरीया म्ह लुइकुबिले तक्क इमिगु बारेय् छुं हे मसिल। म्यालोरी व इरविन मदये स्वया न्ह्यः च्वाकाय् (मेपिं मनुत स्वया २९ दं न्ह्यः) थ्यं कि मथ्यं धका थौंतक्क सुंनानं हे पक्का कथं मस्यु।

३१दँया च्वकाय् मनु थ्यंकिगु ब्रिटिश परीक्षणया लिच्वया कथं सन् १९५३या मे लाय् न्युजिल्याण्डया सर एडमन्ड हिलारी व शेर्पा तेनजिङ नोर्गे च्वापुगुं चोमोलुङ्माया च्वकाय् थ्यनादिल। ब्रिटिशतयेसं सन् १९२१स गलुभाःया च्वाकाय् थ्यनिगु कुतः यात व दकले यथार्थवादी कुतः धाःसा सन् १९२२स न्ह्यथन।




#Article 87: अफगानिस्तान (188 words)


अफगानिस्तान दक्षिण एशियाया छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌ञा दक्षिण व पूर्वय् पाकिस्तान, पश्चिमय् ईरान, उत्तर पूर्वय् चीन, उत्तरय् तुर्कमनेस्तान, उज्बेकिस्तान व ताजिकिस्तान दु। थ्व देय्‌या जःलाखःला देय्‌तेगु थ्व देय्‌या इतिहास, धर्म आदि लागाय् यक्व स्वापू दु। थ्व देय्‌या यक्व जनसंख्या मुस्मां दु। थ्व देय्‌ ऐतिहासिक रुपय् इरानी, यवनमि, अरब, तर्क, मंगोल, ब्रिटिश, रसियन व अमेरिकाया नेतृत्त्वया नेटोया अधीनय् च्वने धुंकल। छगू देय्‌या कथं १८गु शताब्दीइ अहमद शाह दुर्रानीया ईले पलिस्था जूगु थ्व देय्‌या यक्व थाय्‌ लिपा मेमेगु देय्‌य् लावन। सन् १९१९इ अंग्रेज स्वया स्वतन्त्र जुइ धुंका अफ्गानिस्तान आधुनिक देय्‌ जूवन। थनया जुजुतेत पिथना थ्व देशय् साम्यवादीतेसं शासन काल। रुसी साम्यवादीतेस अमेरिका समर्थित जिहादीतेसं पिथना छ्वल। लिपा थ्व जिहादीतेसं धार्मिक अतिवादया आचरण अंगीकृत यात। ताहाकःगु ई तक्क मुस्मां धर्मया युद्धया नामय् थ्व थासय् धार्मिक अतिवादीतेगु कब्जा धुंका नेटों थ्व थाय्‌ अधिग्रहण याना छगू देय्‌ दयेकेयात स्वयाच्वंगु दु।

थ्व देय्‌ छुं इ न्ह्य तक्क तालिबानतेसं शासनयाना तगु खः।

थुकिगु उत्तरे चीन व ताजिकिस्तान, उज्बेकिस्तान, तुर्केमिनिस्तान ला धासा दक्षिणे पाकिस्तानला, पश्चीमे ईरान व पूर्वे चीन व पाकिस्तान ला:| थ्व देय्‌या मू नगर व इमिगु सन् २००६या जनसंख्या थ्व कथं दु। 

अफगानिस्तानया प्रान्त थ्व कथं दु

थ्व देयागु मू ज्या बुंज्या ख:|




#Article 88: अल्बानिया (1235 words)


अल्बानिया गणराज्य उत्तरपूर्वी यूरोपय् लाःगु छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या बुँसीमाय् उत्तरय् [कोसोभो, उत्तरपश्चिमय् मोन्टेनेग्रो, पूर्वय् भूतपूर्व यूगोस्लाभिया, व दक्षिणय् युनान ला। तटीय सीमाय् दक्षिण पश्चिमय् एड्रियाटिक सागर व आयोनियन सागर ला।

अल्बानिया छगू संसदीय लोकतन्त्र व संक्रमणकालीन अर्थव्यवस्था दूगु देय्‌ ख। अल्बानियाया राजधानी तिराना लगभग ८,९५,००० मनुतेगु नगर ख। थ्व नगरय् देय्‌या ३६ लख जनसंख्याया छगू चौथाई मनु च्वं। नापं थ्व नगर अल्बानियाया वित्तीय केन्द्र नं ख।  खुला बजाः सुधारया कारणं विदेशी निवेशया निंतिं देय्‌या अर्थव्यस्था चाःगु दु व मूकथं उर्जाया विकास व परिवहन आधारभूत अर्थतन्त्रया कथं विकशित जुयाच्वंगु दु।

अल्बानिया संयुक्त राष्ट्र संघ, नेटो, यूरोपेलीय सुरक्षा व सहयोग संगठन, युरोपेली संघ, विश्व व्यापार संगठन, इस्लामिक सम्मेलन संगठन आदिया सदस्य ख व भूमध्य क्षेत्र संघया संस्थापक सदस्यय् छगू ख। अल्बानिया ज्यानुवरी २००३ निसें युरोपेली संघया सदस्यता कायेफैगु छगू संभावित प्रत्याशीया कथं स्थापित दु व थ्व देशं औपचारिक रूपय् अप्रिल २८, सन् २००९य् युरोपेली संघया सदस्यताया निंतिं आवेदन तःगु ख।

निगु व प्यंगु शताब्दी तक्क थ्व थाय्‌ रोमन साम्राज्यया भाग जुयाच्वन। थुकिया मेगु १००० दँ तक्क थ्व युनानी भाषा नवाइपिं  ओस्ट्रोमिरिजतेगु भाग जुयाच्वन। स्कान्दरबर्गं थःगु मृत्यु तक्क अल्बानियां टर्कतेत पिथना छ्वेयात कुतः याना दिल। वय्‌कःयात आः अल्बानियाया राष्ट्रीय नायकया कथं हनिगु या। थ्व धुंका लगभग ५०० दँ तक्क थ्व थासय् टर्कतेगु आधिपत्य जुयाच्वन। टर्कतेगु अधिपत्यया  अन्त बाल्कन युद्ध धुंका जुल व अल्बानिया १९१२य् छगू स्वतन्त्र देय्‌ जूवन।

प्रथम बाल्कन युद्ध धुंका अल्बानियां अटोम्यान साम्राज्यं स्वया थःगु स्वतन्त्रताया घोषणा यात। देय्‌या स्थिति अथे जुसां अशान्त जुयाच्वन। द्वितीय विश्व युद्घबिले इटालीं थ्व देशय्‌ थःगु अधिकार तल। तर थुकिया प्रतिकारय् निरन्तर एन्वर होक्जाया  नेतृत्वय् साम्यवादी विरोध जुयाच्वन, व इटालियनतेसं लिपा देय्‌ त्वःता वने धुंका साम्यवादीतेसं सत्ता काल।

सन् १९९०इ एन्वर होक्जा मदूगु न्या दँ धुंका तक्क नं अल्बानिया छगू पृथक्कृत देय्‌ जुयाच्वन।

सन् १९९७य् थ्व देशय् पिनें निवेश याःगु ध्येबा ताट पुला वंबिले देशय् सशस्त्र विद्रोह जुल व सैन्य हथियार लाका यंकल। इटालीया नेतृत्वय्  नेटो सेना थन तैनात जुल व लिपा स्थिति शान्तिपूर्ण व वैधानिक शासन जूवन। सत्तारूढ राष्ट्रपति साली बेरिशायात अपदस्त जुइत बाध्य याना थ्व हे झ्वले समाजवादी नेता फातोस नानोयात त्वतल। संसदीय चुनाव धुंका समाजवादी सत्ताय् वल।

सेप्टेम्बर १९९८य् छम्ह मू नेता आजेम हज्दारीया हत्याया प्रयास जुल। थ्व धुंका थन दंगा जुलठे। फातोस नानो विदेशय् बिस्वन व वय्‌कःया थासय् छम्ह मेम्ह समाजवादी नेता पान्देली माज्को सत्ताय् वल।

अल्बानिया नेटो व युरोपीय संघया सदस्य जुइत स्वयाच्वंगु दु व थ्व देशं अफ्गानिस्तान व इराकय् अमेरिकी सेनाया समर्थन याना च्वंगु दु। युरोपीय संघ, विश्व बैंक आदि संस्थां अल्बानियाया समस्यातेत कया थुकिया आलोचना याःगु दु। तर लिपाया छुं दँय् थ्व देशय्  जूगु विकासं याना युरोपीय संघं अल्बानियायात अप्व सहयोग यायेगु प्रण याःगु दु।

होक्जाया सत्ता खतम जुइ धुंका अल्बानियाय् साली बेरिशाया अधीनय् लोकतन्त्रवादीतेगु हानं शासन वल। २००५या आम चुनावय् समाजवादीत बुत व लोकतन्त्रवादी पुनः सत्ताय् वल व थ्व हार धुंका फातोस नानां पार्टी चेयरम्यानया पद त्वतल व तिरानाया मेयर एदि रामा न्हुम्ह चेयरम्यान जुयादिल।

आः वया देय्‌य् बहुदलीय व्यस्थायात सुदृढ यायेगु कुतः जुयाच्वंगु दु, तर देशय् आ नं यक्व आर्थिक समस्या जुयाच्वंगु दु दसु- निवेश मगाःगु ,  आधारभूत संरचना मगाःगु व विद्युत आपूर्ति मगाःगु। थ्व नापं थन भ्रष्टाचार, अवैध अर्थव्यस्था व संगठित अपराधया नं समस्या दु। २००५य् थ्व समस्या समाधान यायेया निंतिं छुं पहल जुसां थुकिया यक्व उत्साहवर्धक परिणाम मवनि।

अल्बानियाया क्षेत्रफल २८,७४८ वर्ग किलोमीटर दु। थ्व देय्‌या तटरेखाया हाकः ३६२ किलोमिटर दु। थ्व तट एड्रियाटिक व आयोनियन सागरय् ला । पश्चिमया म्हो जाःया बुं एड्रियाटिक सागरयागु दिशाय् ला। देय्‌या ७०% भूभाग पर्वतीय व दुर्गम दु। दक्ले तज्जाःगु गुं कोराब गुं, दिब्रा जिल्लाय् ला व २,७५३ मिटर (९,०३० फुट) तज्जा। देय्‌या तज्जाःगु थासय् चिकुइगु चिकुला व गृष्म मौसमनापं जलवायु महाद्वीपीय (कन्टिनेन्टल) दु। करिब ८,००,०००  जनसंख्या दूगु राजधानी तिराना अतिरिक्त मेमेगु मू नगरउ डूरेस (Durrës), कोर्से (Korçë), इल्बासन (Elbasan), श्कोदर (Shkodër), जिरोकास्तर (Gjirokastër), व्लोरे (Vlorë), व कूकेस (Kukës) ला।

बाल्कन प्रायद्वीपया स्वंगु दक्ले तःधंगु व गाःवंगु टेक्टोनिक दह आंशिक रूपं अल्बानियाय् ला। देय्‌या उत्तरपश्चिमय् स्थित श्कोदेर दहया सतह ३७० किमि२ निसें ५३० किमी२ तक्क दु। थ्व १/३ अल्बानियाय् व शेष मोण्टेनेग्रोय् ला। थ्व दहय्  अल्बानियाया तट ५७ किमि दु।  अर्किड दह देय्‌या दक्षिण-पश्चिमय् ला व थ्व अल्बानिया व म्यासिडोनियाया दथुइ बायाच्वंगु दु। थुकिया  अधिकतम जा २८९ मीटर दु। थन थी-थी कथंया वनस्पति व जीव दु। अर्किड दहया प्राकृतिक व ऐतिहासिक महत्वया कारणं थ्व दह  युनेस्कोया संरक्षण धलःय् ला।

अल्बानियाय् राष्ट्रपति राष्ट्र प्रमुख ख। थ्व पदया निर्वाचन कुभेन्दी पपुलर वा विधानसभाद्वारा जुइ। विधानसभाया १५५ सदस्यतेगु निर्वाचन सकल न्या दँय् जुइ। राष्ट्रपतिद्वारा सरकारया मन्त्रीतेत ल्यइ व थुमिगु मू मन्त्रीयात अल्बानियाया प्रधानमन्त्री दयेकी।

अल्बानियाय् १८ दँ स्वया च्वेया सकल अल्बानियामि नागरिकतेसं मतदान यायेफु।

थ्व देय्‌या स्वंगु अङ्ग थ्व कथं दु- 

थ्व देशय् क्वे बियातःगु न्यायालय दु- 

अल्बानियायात १२ अञ्चल, ३६ जिल्ला व ३५१ म्युनिसिपालिटीइ विभक्त यानातःगु दु। भक्त है, जिन्हें अल्बानिया में रेथे (rrethe) कहा जाता है। राजधानी तिराना को विशेष दर्जा प्राप्त है। ये प्रभाग हैं:

अल्बानिया पूर्वी यूरोपीय मानकया आधारय् छगू निर्धन देय्‌ ख। सन् २००८य् थ्व देय्‌या प्रति मनु सकल ग्राहस्थ उत्पाद (पी पी एसय् व्यक्त-व्यय शक्ति मानक) युरोपीय संघया औसतया २५ प्रतिशत जक्क दु। अथे जुसां अल्बानियां आर्थिक विकासया क्षमता क्यंगु दु। अतः, थन यक्व व्यापारिक प्रतिष्ठान स्थानांतरित जुयाच्वंगु दु व वर्तमान वैश्विक लागत-कटौतीया कारणं उपभोक्ता वस्तुत न्हुपिं बनियातेसं थन उपलब्ध यानाच्वंगु दु। युरोपय् केवल अल्बानिया व साइप्रस हे थन्याःगु निगु देय्‌ ख गुकिलिं सन् २००९या हलिम मन्दी बिले नं प्रथम त्रैमाशय् आर्थिक विकास क्यन।

देशय् चिकं व प्राकृतिक ग्यासया छुं भण्डार दु तर चिकं दयेकिगु धाःसा केवल ६,४२५ ब्यारल प्रतिदिं दु। प्राकृतिक ग्यासया उत्पादन लगभग ३ करोड़ घनमिटर दु व थ्व मात्रा राष्ट्रिय माग पूवंकेयात गा। मेमेगु प्राकृतिक संसाधनय् ह्येंग्वा, बक्साइट, सिजः, व नया अयस्क ला।

बुंज्या दक्ले मू आर्थिक ख्यः ख। थ्व ख्यले देय्‌या ५८% कार्यशक्ति क्रियाशील जुयाच्वंगु दु व थुकिलिं कुल ग्राहस्थ उत्पादनया २१% भाग उत्पन्न याइ। अल्बानियाय् पर्याप्त मात्रा छो, कःनि, बजां, न्या (हलिमय् १३गु थाय्‌), व फिगया उत्पादन याइ।

अल्बानिया छगू बहुजातीय देय्‌ ख: ९४% मनुतेगु मूल अल्बानियामि ख। थ्व निगु मू खलःय् बानच्वंगु दु - घेस (उत्तर) व तोस्क (दक्षिण), व भौगोलिक कथं स्कुम्बिन खुसिं थ्व निगु क्षेत्रतेत बायातःगु दु। मेमेगु जातीय पुचले युनानी (२%), आर्मेनियामि (३%), रोमा, सर्ब व म्यासेडोनियामि (१%) ला।

१९१३इ जूगु विभाजन धुंका यक्व अल्बानियामि नापंया देय्‌ दसु कोसोभो, म्यासेडोनियाया पश्चिमय् , उत्तरी युनान आदिइ च्वनिगु या। १९१२-१३इ लण्डनय् जूगु राजदूत सम्मेलनय् जूगु सन्धिया कारणं अल्बानियाया नापंया देय्‌तेत अल्बानियां थःगु ४०% भूभाग व जनसङ्ख्या बी माल।

अल्बानियाया प्रवासी दक्ले अप्व युरोपय् दु। करिब १/३ अल्बानियामि विदेशय् च्वनि। सन् २००६इ लगभग ९,००,००० अल्बानियामि अल्बानिया स्वया पिने च्वंगु तथ्याङ्क दु गुकिलि आपालं निगु सीमाया देय्‌ - इटाली व युनानय् च्वंगु दु। थुकिया मू कारण अल्बानियाया शेष युरोपया तुलनाय् जीवन स्तर म्हो जूगु तथ्य ख। परिणाम कथं देय्‌या सकल जनसंख्याय् नं १९९१ व २००१या दथुइ जन्म दर सन्तुलित जुसां जनसंख्या १,००,००० क्वांवन। आ नं थ्व देशं प्रवासन जुयाच्वंगु दु।

अल्बानियाया तःधंगु प्रतिशत जनसंख्या नास्तिक वा अज्ञेयवादी दु। सरकारी तथ्याङ्क कथं अल्बानियाय् धार्मिक क्रियाकलाप याइपिं मनुत २५ निसें ४० प्रतिशत दथुइ ला। अर्थात ६०% निसें ७५% तक्क अल्बानियामि अधार्मिक दु (वा सार्वजनिक रूपं धार्मिक प्रदर्शन मया)। यद्यपि अल्बानियामि आपालं धार्मिक मजु, तर लगभग ७०% मनु सांस्कृतिक कथं मुसलमान दु । अल्बानियामि अर्थोडक्स २०% व कैथलिक १०% दु।

थौंया अल्बानियाय् धार्मिक महत्त्व सिक्क म्हो जु व ताःहाकया ई निसें थन मुस्मां व ख्रिस्टीत शान्तिपूर्ण रूपय् च्वनाच्वंगु दु।

अल्बानियाया मू भाषा अल्बानिया भाषा ख। थ्व छगू भारोपेली भाषा ख। थ्व अल्बानिया अतिरिक्त म्यासेडोनिया, मोण्टेनेग्रो, कोसोभो, व इटालीया अर्बेरेश (Arbëresh) व यूनानया अर्वानितेस (Arvanites)य् नं ल्हाइ। थ्व भाषाया निगु मू प्रकार दु:

सन् १९०९य् थ्व भाषायात औपचारिक रूपय् ल्याटिन लिपिइ च्वयाहल व द्वितीय विश्व युद्धया अन्त निसें कया १९६८ तक्कय् कोसोभो, म्यासेडोनिया व मोण्टेनेग्रोय् च्वनाच्वंपिं अल्बानियामितेसं थ्व आधिकारिक कथं छ्येला हल। १९७२य् साम्यवादया उत्थान धुंका थ्व भाषायात न्हु गति दत व थौं थ्व अल्बानियाया आधिकारिक भाषा ख।




#Article 89: लोकतन्त्र (185 words)


लोकतन्त्र छगू प्रकारया राजनैतिक व्यवस्था ख। थ्व व्यवस्थाय् राजनैतिक इकाइया दुने च्वनिपिं वालिग मनूतेसं प्रत्यक्ष वा प्रतिनिधिया ग्वहालिं थःगु विचाः वा मत बियाः देय्‌ संकिगु या। २०गु व २१गु शताब्दीइ हलिमय् दकलय् लोकंह्वागु राजनैतिक व्यवस्था थ्व हे ख। लोकतन्त्रय् मेगु व्यवस्था स्वया जनतायात अप्व स्वतन्त्रता बीगु या (दसु नवायेगु स्वतन्त्रता), तर नापं जनतां नं राजनीतिइ जुयाच्वंगु हिलाबुलाय् प्रत्यक्ष नजर तयाच्वनेमा व निश्चित कालखण्डय् थःगु मत बीमा।   

लोकतन्त्र निगु प्रकारया जुइ, प्रत्यक्ष व प्रतिनिधिमूलक। प्रत्यक्ष लोकतन्त्रय् राजनीतिक इकाइया दुने दुपिं सकल मनूतेसं थःगु विचाः थःमंतुं अभिव्यक्त यायेगु जुइ। म्हो जक्क जनसंख्या दूगु थासय् थन्यागु प्रत्यक्ष लोकतन्त्र सञ्चालन याये अपुइ। जनसंख्या अप्व दूगु थासय् धाःसा सकल मनूतेगु विचाः व्यक्त यायेत ई गाइमखु। थन्याःगु अवस्थाय् जनतां थःगु जनप्रतिनिधि ल्यया थःगु मत व्यक्त याइ। जनतां थःगु प्रतिनिधि सर्वसम्मत पहलं ल्यःसा उकियात सर्वसम्मत प्रतिनिधि धाइ। छम्ह स्वया अप्व प्रतिनिधि दःसा निर्वाचन पद्धति छ्येला प्रतिनिधि ल्ययेगु जुइ। निर्वाचन पद्धतिइ जनतातेसं थःगु प्रतिनिधित्त्वया मत छम्ह प्रत्याशीयात बीगु या। थुकियात मतदान धाइ। थन्यागु मतदान पद्धतिइ वालिग दँ थ्यनेधुंकूपिं मनूतेसं थःगु प्रतिनिधिया निंतिं थःगु मत बीगु याइ। दकलय् अप्व मत त्यायेफूम्ह प्रत्याशीं प्रतिनिधि जुइखनि। वर्तमान हलिमय् दकलय् अप्व प्रचलित लोकतान्त्रिक पद्धति थ्व हे ख।   




#Article 90: उद्योग (213 words)


छुं विशेष क्षेत्रय्‌ तःधंगु मात्राय्‌ सामानया निर्माण/उत्पादन वा वृहद कथं सेवा बीगु मानवीय ज्यायात उद्योग (industry) धाइ। उद्योगतयेगु कारणं गुणस्तर दूगु उत्पादन म्हो तकाय् लावइ गुकिलिं मनुतयेगु रहन-सहनया स्तरय्‌ सुधार जुइ व जीवन सुविधाजनक जुयावनि।
औद्योगिक क्रान्तिया परिणामस्वरूप युरोप व उत्तरी अमेरिकाय्‌ न्हु-न्हु उद्योग आरम्भ जूवन। थ्व धुंका आधुनिक औद्योगीकरण अरम्भ जुल। थ्व कालय्‌ न्हुगु प्रविधि व उर्जाया न्हुगु साधनतयेगु आगमनं उद्योगतयेत ग्वहालि यात। 

उद्योगया छुं मू सिद्धान्त थ्व कथं दु-

उद्योगतयेगु‌ मानक डिजाइनया उत्पाद यक्व मात्राय्‌ उत्पन्न जुइ। थुकिया निंतिं स्वचालित ज्याभः व एसेम्बली-लाइन आदिया छ्येलाजुइ।

उद्योगय्‌ डिजाइन, उत्पादन , मार्केटिङ, प्रबन्धन आदि ज्या अलग-अलग मनु वा पुचःलं यायेगु जुइ। परम्परागत कारीगरया निर्माणय्‌ छम्ह हे मनुं सकल ज्या याइ। थुकि जक्क मखु , छगु हे ज्या (दसु उत्पादन)या चिधंगु यक्व ज्यायात‌ बाया यक्व मनुतयेसं छगू जक्क ज्या यायेगु जुइ।

औद्योगिक आर्थिक क्रियाकलापतयेत प्यंगु वर्गय् बायेछिं:

थुकिलि मूकथं कच्चा पदार्थया निष्कर्षण (extraction) नाप स्वागु ज्या जुइ। दसु- खनन (माइनिंग) , बुंज्या आदि।

थुकिलि प्रशोधन कारखाना , निर्माण (मैन्युफैक्चरिंग) उद्योग आदि ला।

थुकिलि सेवा दसु कानून , बैंक , स्वास्थ्य व उत्पादतयेगु वितरणनाप सम्बन्धित उद्योग ला।

थ्व अपेक्षाकृत न्हुगु ख्यः ख। थुकिलि ज्ञान आधारित उद्योग ला। दसु अनुसन्धान , डिजाइअन व विकास (RD); कम्प्यूटर प्रोग्रामन , जैवरसायन आदि थुकिलि ला।

थुकिया अतिरिक्त ५गु ख्यःया अस्तित्व नं दु गुकिलि बिना लाभया ज्या यायेगु ख्यः ख। 






#Article 92: म्याग्ना कार्टा (279 words)


म्याग्ना कार्टा, Magna Carta, वा म्याग्ना कार्टा लिबर्टेटम, Magna Carta Libertatum, वा स्वतन्त्रतातेगु तःधंगु चार्टर Great Charter of Freedoms, छगू अंग्रेजी वैधानिक चार्टर ख। थ्व चार्टरया दक्ले पुलांगु संस्करण सन् १२१५य् जारी जूगु ख। थ्व ल्याटिन भाषाय् च्वया तःगु दस्ताबेज ख व थुकिया नांयात साधारणकथं अंग्रेजीइ ग्रेट चार्टर धका अनुवादित याइ। 

म्याग्ना कार्टा कथं इंगल्यान्डया जुजु जोनं नोबल व ब्यारोनतेगु छुं अधिकार स्वीकृत यायेगु, छुं वैधानिक प्रक्रियातेत सम्मान यायेगु, व विधिया शासन स्वीकार यायेगु जुल। थ्व दस्ताबेजं, विशेषयाना हेबियस कर्पसया च्वसुलिं (the writ of habeas corpus) स्पष्ट रुपय् जुजुया जनता, स्वतन्त्र वा बन्दी,यात अवैधानिक कुनेगुया विरुद्धय् अपील यायेगु अधिकार बिल। 

म्याग्ना कार्टा अविवादित रुपय् अंग्रेजी नवाइगु हलिमय् संवैधानिक विधिया शासन पलिस्था यायेगु ऐतिहासिक प्रक्रियाय् दक्ले प्रभाव तैगु प्राचीन दस्ताबेज ख। म्याग्ना कार्टां संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान व न्यूजील्यान्डया संस्थापक दस्तावेज, Waitangiया सन्धि सहित आम वैधानिकताया विकास व संवैधानिक दस्तावेजया देकेज्यायात प्रभावित यात। म्याग्ना कार्टाया यक्व खण्डयात मध्य युगय् व १८गु शताब्दी तक्क नं परिमार्जित जुयाच्वन। अथे जुसां १९गु शताब्दीया उत्तरार्द्ध तक्क मूल रूपया यक्व धारातेत अंग्रेजी विधानं रद्द यायेधुंकुगु खने दु। 

म्यान्गा कार्टा थन्यागु प्रथम दस्तावेज ख गुकिलि छम्ह अंग्रेजी जुजुयात वया जनता(ब्यारोन)तेसं वया शक्ति विधानं नियन्त्रण याना जनताया विशेषाधिकारया वर्चश्व यायेगु प्रयास यात। थ्व दस्ताबेज धुंका 1100 चार्टर अफ लिबर्टीज (1100 Charter of Liberties) धाःगु दस्ताबेज दयावल गुकिलि जुजु हेनरीं स्वेच्छां थःगु अधिकारतेत विधानया अन्तर्गतय् तयादिल। 

अभ्यासय् , मध्यकालीन युगया आपागु ईले म्याग्ना कार्टां जुजुया शक्तियात सीमित मयासां अंग्रेजी गृहयुद्धया ईया दुनेतक्क थ्व दस्ताबेज जुजु नं विधिं वाध्य दु धका क्यनिगु छगू महत्त्वपूर्ण प्रतीकया रुपय् विकशित जुल। 

साधारण कथं म्याग्ना कार्टायात १२१५या छगू दस्ताबेजया रुपय् सीकिगु या तर थ्व दस्ताबेजय् समय नापं यक्व परिवर्तन वल, व इंगल्यान्ड व वेल्सया वैधानिक सफूलि दैगु म्याग्ना कार्टा सन् १२९७या संस्करण ख।




#Article 93: अफ्रिकन युनियन (2168 words)


अफ्रिकन युनियन (अंग्रेजीइ AU, मेमेगु आधिकारिक भाषाय् UA) छगू अन्तरसरकारी संस्था ख। थ्व संस्थाय् अफ्रिकाया ५२गु सार्वभौम राष्ट्र सदस्य दु। जुलाई ९, सन् २००२ खुनु न्ह्यथंगु  थ्व संस्था अर्गेनाइजेसन अफ अफ्रिकन युनिटीया उत्तराधिकारी ख। थ्व संघया दक्ले महत्त्वपूर्ण निर्णय असेम्ब्लीं कायेगु या। असेम्ब्लीया बैठक खुलाय् छकः देय्‌तेगु राष्ट्राध्यक्ष व सरकारया नायःतेगु दथुइ जुइ। संघया सेक्रेटेरियट अफ्रिकन युनियन कमिसनया ज्याकुथि अदिस अबाबा, इथियोपियाय् दु। फेब्रुवरी २००९या युनियनया बैठक लिब्याया नेता गदाफीया नेतृत्त्वय् जुल। थ्व सम्मेलनय् अफ्रिकन युनियन कमिसनयात अफ्रिकन युनियन अथोरिटी दयेकिगु निर्णय जुल। 

एयुया थी-थी संस्थातेगु लक्ष्य अफ्रिकाया राजनैतिक, सामाजिक व आर्थिक एकता तीव्र यायेगु, अफ्रिकायात व अफ्रिकाया मनुतेत असर याइगु मुद्दाय् अफ्रिकाली मंका अडानया प्रवर्धन व संरक्षण यायेगु, अफ्रिकाय् शान्ति व सु‍रक्षा दयेकिगु व लोकतान्त्रिक संस्था, बांलागु प्रशासन व मानव अधिकारयात प्रवर्धन यायेगु ख।

एयुइ राजनैतिक व प्रशासनिक निगु हे क्षेत्रया संलग्नता दु। थ्व संघया उच्चतम् निर्णयकर्ता असेम्ब्ली अफ अफ्रिकन युनियन ख। थ्व असेम्ब्लीया सदस्य अफ्रिकाया सकल देय्‌या राष्ट्राध्यक्ष वा सरकारी प्रमुखत जुइ। आया ईले थ्व असेम्ब्ली लिब्याया नेता मुअम्मर अल गदाफीया नेतृत्त्वय् सनाच्वंगु दु। वय्‌कःयात असेम्ब्लीया १०गु साधारण सभां ज्यानुवरी २००९इ निर्वाचित याःगु ख। एयुइ प्रतिनिधि निकाय वा प्यान अफ्रिकन पार्लियामेन्ट नं दु गुकिलि २६५ सदस्य दु। थ्व सदस्यत अफ्रिकाया थी थी देय्‌या राष्ट्रिय संसदं त्याना थ्व संसदय् थ्यनि। प्यान अफ्रिकन पार्लियामेन्टया आःया अध्यक्ष इद्रिस न्देले मूसा ख।




#Article 94: युरोपेली संघ (279 words)


युरोपियन युनियन (युरोपेली संघ) मुख्यत: युरोप य् स्थित २७ देय्तयेगु छगु राजनैतिक  व  आर्थिक दबू ख गुकिलि आपसय् प्रशासकीय साझेदारी दु। थ् व  साझेदारी संघया यक्व वा सकल राष्ट्रय्  लागू जुइ। थुकिया अभ्युदय 1957य्  रोमया सन्धि द्वारा युरोपियन आर्थिक परिषद या माध्यमं खुगु युरोपियन देय्तयेगु आर्थिक भागीदारी नं जुगु ख। अब्लेनिसें थुकिली सदस्य देय्त येगु ल्या क्रमशः अप्वया वैच्वंगु दु व थुकिया नीतिइ यक्व हिला जुगुदु। 1993स मास्त्रिख सन्धि  द्वारा थुकिया आधुनिक वैधानिक स्वरूपया जग तल। डिसेम्बर 2007य् लिस्बन समझौता द्वारा थुकिली अझ व्यापक सुधारतयेगु प्रक्रिया 1 ज्यानुवरी 2008 निसें न्ह्यथन।

युरोपियन संघ सदस्य राष्ट्रतयेत एकल बजाःया रूपय् मान्यता ब्यु व थुकिया कानून सकल सदस्य राष्ट्रय् लागू जुइ। थुकिलीं सदस्य राष्ट्रया नागरिकतयेत प्यंगु कथंया स् व तंत्रता सुनिश्चित या:- मनु, सामान, सेवा व पूँजीया स् व तन्त्र कायेबिये। संघ सकल सदस्य राष्ट्रतयेगु निंति छगु हे प्रकारया बनेज्या, मतस्य, क्षेत्रीय  व िकासया नीतिइ अमल याइ। 1999स युरोपियन संघं साझा मुद्रा युरो न्ह्यथल गुकियात झिंन्यागु सदस्य देयतयेसं  अ व लम्बन यात। संघ नं साझा विदेश, सुरक्षा, न्याय नीतिया नं घोषणा याःगु दु। सदस्य राष्ट्रतयेगु दथुइ श्लेगन संधि कथं पासपोर्ट नियन्त्रण नापं क्वचाया छ्वगु दु।

युरोपियन संघय् करिब 500 मिलियन नागरिक दु व थ्व हलिमया सकल ग्राहस्थ उत्पादया 31% योगदानकर्ता ख। सन् 2007य् थ्व लगभग (यूएस$16.6 ट्रिलियन) दयाच्वन।युरोपियन संघयात ग्रुप 8 संयुक्त राष्ट्र संघ  विश्व बनेज्या संगठनय् थुकिया सदस्य देय्तयेसं  प्रतिनिधित्व या। युरोपियन संघया 21 देय् नेटोया नं सदस्य ख। युरोपियन संघया महत्वपूर्ण संस्थानय् युरोपियन कमिशन, युरोपियन संसद, युरोपियन संघ परिषद, युरोपियन न्यायालय व युरोपियन केन्द्रीय बैंक आदि ला। युरोपियन संघया नागरिक सकल न्यादंय् थःगु संसदीय व्यवस्थाया सदस्यतयेत  निर्वाचित याइ। युरोपियन संघयात दं 2012य् युरोपय् शान्ति व सुलह, लोकतन्त्र व मानव अधिकारतयेगु उन्नतिइ थःगु योगदानया निंति नोबेल शान्ति सिरपा नं सम्मानित यात।




#Article 95: नोबेल सिरपा (129 words)


नोबेल सिरपा (स्विडिश: Nobelpris नोबेलप्रीस) स्वीडेनयागु वैज्ञानिक अल्फ्रेद नोबेलयागु लुमन्तिय् दं १९०१य् न्ह्यथंगु छगु सिरपा खः। थ्व सिरपा सकल दंय् शान्ति, साहित्य, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, चिकित्सा विज्ञान व अर्थशास्त्रय् सर्वोत्कृष्ट योगदान यात लल्हायेगु जुइ।

अल्फ्रेद नोबेल नं थगु सकल जिन्दगीय् मंका ३५५ आविष्कार यागु खः गुकिली १८६७य् डायनामाइटयागु आविष्कार नं छगु खः। डिसेम्बर १८९६य् वेक मदुबिले वेक युरोपयागु दक्ले तम्हि मनुय् छम्ह जुल। ज्यानुवरी १८९७य् वेकयागु वसीयत न्ह्यने व बिले सी दत कि वेकलं थगु सम्पत्तियागु दक्ले तधंगु अंश छगु गुथि देकेयात बायातगु खनी। वेकयागु इच्छा कथं थ्व धेबायागु ब्याजं सकल दंय् मानवजातियागु कल्याणकारी ज्या याईपिन्त हनिगु ज्या जुल। 

२९ जून १९००य् नोबेल फाउन्डेशनयागु पलिस्था जुल व १९०१य् दक्ले न्हापांगु नोबेल शान्ति सिरपा रेड क्रसयागु पलिस्थामि जां हन्री दुनां व फ्रेंच पीस सोसाइटीयागु पलिस्थामि मू-नाय फ्रेडरिक पैसीयात मंका कथलं लल्हात। 






#Article 97: वर्ल्ड हेल्थ अर्गेनाइजेसन (1228 words)


वर्ल्ड हेल्थ अर्गेनाइजेसन (WHO) हलिमय् उसाँय्‌या समन्वय यायेगु अभिभारा कयाच्वंगु संयुक्त राष्ट्र संघया छगू विशेष एजेन्सी ख। अप्रिल ७ १९४८य् पलिस्था जूगु थ्व गुथिया मू-थाय्‌बाय्‌ जेनेभा, स्विजरल्याण्डय् दु। थ्व संस्थां लीग अफ नेसनस्‌य् पलिस्था जूगु द हेल्थ अर्गेनाइजेसनया स्रोत व जिम्मेवारी कया ज्या न्ह्यथंगु ख। 

थ्व संस्थाया विधान कथं थ्व संस्थाया उद्देश्य is the attainment by all peoples of the highest possible level of health. (सकल मनुतेसं दक्ले च्वेया दर्जाया उसाँय् कायेफैगु) ख।  थ्व गुथिया मू ज्या ल्वेनाप ल्वाइगु, विशेषयाना मू संक्रमक ल्वे, व हलिमया मनुतेत साधारण उसाँय्‌या बारेय् प्रचार यायेगु ख। 

वर्ल्ड हेल्थ अर्गेनाइजेसन संयुक्त राष्ट्र संघया उत्त्पत्तिकाल निसें दयाच्वंगु संस्थाय् छगू ख। प्रथम हलिम उसाँय् दिवस (अप्रिल ७, १९४८)य् संयुक्त राष्ट्र संघया २६गु सदस्य राष्ट्रतेसं थ्व संस्थायात मान्यता बी धुंका थ्व संस्थाया विधान आधिकारिक कथं  न्ह्यथन। थ्व जुइ स्वया न्ह्यः थ्व संस्थाया ज्या व लीग अफ नेसन्‌स्‌ हेल्थ अर्गेनाइजेसनया ल्यं दनिगु ज्या सन् १९४६इया वर्खाय् च्वंगु अन्तराष्ट्रिय उसाँय् कन्फरेन्सं देकूगु इन्टेरिम कमिसन (Interim Commission)या अधीनय जुयाच्वन। इन्टेरिम कमिसनया ज्या थ्व संस्थायात लल्हाइगु ज्यायात संयुक्त राष्ट्र संघ जेनेरल एसेम्ब्लीया छगू रेजोलुसनं वैधानिकता बिल। फ्रेञ्च Office International d'Hygiène Publiqueया इपिडेमियोलोजिकल सेवायात इन्टेरिम कमिसन अफ द वर्ल्ड हेल्थ अर्गेनाइजेसनय् धाःसा ज्यानुवरी १ १८४७य् सम्मिलित यात ।

सार्स, अउल, एड्स आदि थें न्याःगु संक्रमक ल्वेतेगु महामारीयात निगरानी यायेगु अन्तराष्ट्रिय कुतःतेत समन्वय यायेगु नापं वर्ल्ड हेल्थ अर्गेनाइजेसनं थन्यागु ल्वे पुनेमबीगु व ल्वे लंकिगुया कार्यक्रमतेत नं स्पोन्सर या। थ्व संस्थां सुरक्षिण व भलसाकायेज्युगु खोप, वासः, फार्मास्युटिकल डागग्नोस्टिकस् आदि देकिगु व इनिगु ज्या नं या। २ दशक स्वया अप्व स्मलपक्सनाप ल्वाये धुंका थ्व संस्थां १९८०य् थ्व ल्वे निवारण जूगु घोषणा यात - थ्व घोषणा मनुया इतिहासय् मानवीय कुतलं ल्वे निवारण जूगु दक्ले न्हापांगु झाका ख। 

थ्व संस्थां छुं दँया दुने पोलियो निवारण यायेगु संकल्प काःगु दु। थ्व संस्थां अक्टोबर ३, २००६ निसें जिम्बाब्वें हलिमया दक्ले न्हापांगु आधिकारिक एचआइभी/एड्स टूलकिट एन्डोर्सयाना थ्व टुलकिटयात अन्तराष्ट्रिय स्तर देकुगु दु। 

ल्वे निवारणय् थःगु ज्या नापं थ्व गुथिं मेमेगु यक्व उसाँय्‌-स्वापू दूगु अभियान न्ह्यःथनेगु या दसु- सि व तरकारी नयेगु अभियान, सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन निरुत्साहित यायेगु अभियान आदि।   

WHO मू-ज्याकुथि जेनेभाय् सन् २००७, फेब्रुवरीइ जूगु विज्ञतेगु सहलह ज्याझ्वले विज्ञतेसं प्यान्डेमिक इन्फ्लुएन्जा खोप विकासय् उत्साहजनक सफलता जूगु कार्यपत्र क्यनेज्या जुल। थ्व ख्यले ४० स्वया अप्व क्लिनिकल ट्रायलत जुयाच्वंगु वा सिधेधुंकल। आपालं विज्ञतेसं म्हफुम्ह वस्यकतेत फोकस याःगु दु। छुं कम्पनीतेसं वस्यकय् सेफ्टी एनालाइसिस यायेधुंका एल्डर्ली व मचाय् नं क्लिनिकल ट्रायल न्ह्यथंगु दु। सकल खोप आःतक्क सुरक्षित व सकल एज ग्रुपय् बांलाक्क tolerated जूगु खने दु। 

WHO नं सोधज्या नं या। दसु सेल फोनया इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक फिल्डया उसाँय् प्रतिकारात्मक असरया सोधज्या। थन्यागु छुं ज्या विवादित नं जुइफु दसु- अप्रिल २००३इ संयुक्त WHO/FAO कार्यपत्रय् उसाँय्‌ दूगु आहारय् चिनीया मात्रा १०% स्वया अप्व जुइ मज्युगु खं प्रकाशित जुल। थ्व रिपोर्टया विरोधय् चिनी उद्योगतेसं लबी यात, थुकिया लिसले WHO/FAO नं रिपोर्टय्  The Consultation recognized that a population goal for free sugars of
less than 10% of total energy is controversial (कन्सल्टेसनं स्यु कि जनताय् फ्रि चिनी सकल इनर्जीया १०% स्वया म्हो जुइगु लक्ष्य विवादित जु) वक्तव्य तनिगु ज्या यात, तर थःगु वैज्ञानिक मालेज्यां लुयावःगु सुझावयात धाःसा मत्वतल।

६०औं वर्ल्ड हेल्थ असेम्ब्लीया सहकार्यय् WHO नं छगू global plan of action on workers' health ड्राफ्ट यागु दु। थुकिलिं ज्याकुथिइ उसाँय्‌ संरक्षण व सम्बर्धन यायेगु, अकुपेसनल उसाँय् सेवातेगु ज्या बाँलाकिगु व थुकिया access अप्वगिकु, व ज्यायाइपिनिगु उसाँय्‌यात मेमेगु नियम अन्तरगत नं लाकिगु कुतः याःगु दु। WHOनं थ्व कुतःयात जोड बीमागु कारण अकुपेसनल हजार्ड पनेत ज्याबीगु इन्टरभेन्सनत दुसां ज्यायाइपिनिगु उसाँय् अवस्था व इमिगु अकुपेसनल रिस्कय् एक्स्पोजरय्, देय्‌दुने व देय्‌दथुइ व्यवस्थाय् तःधंगु खाडल दु गुकिलिं थ्व व्यवस्थायात बांलाक्क ज्यायायेत थाकुयाच्वंगु दु। WHO कथं हलिमया वर्कफोर्सय् छगू चिधंगु खण्डं जक्क अकुपेसनल हेल्थ सर्भिस उपभोग यायेखंगु दु। थ्व एक्सन प्लानं ज्यायाइपिनिगु उसाँय्‌या थीथी पक्षनाप स्वापो तइ गुकिलि अकुपेसनल हजार्डया प्राथमिक पनेज्या, ज्यायाइगु थासय् उसाँय्‌या संरक्षण व प्रवर्धन, जागीरया शर्त, व उसाँय् व्यवस्थां ज्यायाइपिनिगु अवस्थाया बांलागु रेस्पोन्स ला।

WHOया धाःगु मिसन नापं अन्तराष्ट्रिय सन्धितेगु यक्व जिम्मेवारी नं थ्व संस्थाइके दु। दसु Single Convention on Narcotic Drugs व Convention on Psychotropic Substances कथं WHO नं साइकोएक्टिभ वासःया वैज्ञानिक व चिकित्सा अभमूल्यनयात स्वायेगु व थन्याःगु वासःतेगु नियमिकरण यायेमा। अतः, WHO नं राष्ट्रिय वासः नियम-निर्माणय् नं निरिक्षकया ज्या याइ। 

WHO नं International Classification of Diseases (ICD)यात नं पालना याइ। ICDया १०गु संस्करण, वा ICD-10, सन् १९९२इ प्रकाशित जुल व थुकिया मालेछिंगु संस्करण WHO वेबथासय् दु। लिपाया संस्करण इन्डेक्स्ड दु व हार्ड-कपि संस्करणय् दु। WHO नं थ्व कथं छगू चीजया निगु थासय् छकलं हे निगु वर्गीकरण याये मबीगु प्रावधान दु।  

WHO नं इसेन्सियल वासःया छगू नमुना धलः नं संकलित याइ। थ्व वास सकल देय्‌या उसाँय्‌ व्यवस्था ख्यलं साधारण जनयातेत उपलब्ध व न्यायेफैगु यायेमा।

वर्ल्ड हेल्थ अर्गेनाइजेसन संयुक्त राष्ट्र संघया छगू संस्था ख, अतः, थ्व संस्थां संयुक्त राष्ट्र संघया core of common personnel policy मेमेगु संस्था नाप इना काइ।

वर्ल्ड हेल्थ अर्गेनाइजेसनं नकतिनि सुर्तीजन्य पदार्थ मुक्त कार्य क्षेत्रया सिद्धान्तयात प्रवर्दन यायेत चुरोस त्वनिपिं मनुतेत भर्तीइ प्रतिबन्धित याःगु दु । थ्व संस्थानं सन् २००३य् सफलतापूर्वक १६८ देय्‌तेत Framework Convention on Tobacco Controlय् हस्ताक्षर याकुगु दु।  थ्व कन्भेन्सन सकल देय्‌य् सूर्तीया नकारात्मक असरयात म्हो यायेत क्वात्तुगु नियम देकिगु व उकिया अबलम्बन याकेगु कुतः यायेत देकुगु ख।





#Article 98: अल्जेरिया (168 words)


अल्जेरिया छगु अफ्रिकाली देय् खः। 

दकले न्हापाया अल्जेरियाया मनुत फिरन्ते मनुत ख। थनया मनुतयेगु स्वापू थ्व ईया सभ्यता यवन व रोमन नाप दयाचवन। थ्व थाय् उर्वर जुयाच्वन व थनया मनुत सलगयिगुया निंतिं नांजा। उत्तर अफ्रिकाया थ्व मनुत लिपा छपंजुया बरबर धैगु राष्ट्र जुवन। ६०० इपू निसें थ्व थासय् कार्थेजियन नाविकतयेसं जहाजं बस्ती पलिस्था यात। ताःई तक्क बनेज्या धुंका बरबरत कार्थेजियनतयेगु दास जुवन। लिपा कार्थेजियनतयेगु सेनाय् बरबरतयेगु संख्या अप्वयेधुंका बरबरतयेसं न्हापांगु पुनिक हताःय् कार्थेजियनतयेत बुका थःगु स्वतन्त्रता स्थापित यात। 
 
कार्थेजियनतयेगु कमजोरी खना रोमनतयेसं थ्व थासय् हमला याना थ्व थाय्यात थःगु अधीनय् लाकल। तथापि, १४६इ कार्थेज ध्वस्त जुइधुंका बरबरतयेसं थःगु कथं चिधंगु राज्य सञ्चालन यात। थन्यागु राज्य ७गु शताब्दीया मध्यय् अरब मनुत वःगु ईतक्क दयाचव्न।

मुस्मां अरब ७गु शताब्दीई थन थ्यना थनया मनुतयेत इस्लामय् हिलाछ्वल। व थुंका थ्व थाय् मुस्मां अरब साम्राज्यया अधीनय् लावन। सन् ७५१य् अरब साम्राज्यय् ल्वापु जुइधुंका थनया स्थानीय बरबरतयेसं हानं थःगु राज्य दयेकल। थ्व राज्यय् अलग़ालबा, इल्मो हद वन, अब्दुह लो दीद, ज़ीरीवन, रसतमियों, हमीदियों व फ़ातिमी वग़ैरा मू ख।

अल्जेरिया छगु उत्तरी अफ्रिकी देय् खः।




#Article 99: एङ्गोला (195 words)


एङ्गोला आधिकारिक रुपय् गणतन्त्र एङ्गोला (, किकोङ्गो, किम्बुन्दु, उम्बुन्दु: Repubilika ya Ngola) दक्षिणी अफ्रिकाय् दूगु छगू देय् ख। थ्व देय्‌या दक्षिणय् नामिबिया, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो उत्तरय्, जाम्बिया पूर्वय् व एत्लान्तिक महासागर पश्चिमय् ला। थ्व देय्‌या राजधानी लुआन्दा ख। थ्व देय्‌या एक्स्क्लेभ (exclave) प्रान्त काबिन्दा (Cabinda)या सीमा गणतन्त्र कङ्गो व लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गोया सीमानाप स्वा। 

थौंया एङ्गोलाया तटीय क्षेत्रय् १६गु निसें १९गु शताब्दीतक्क पुर्तगाली अन्वेषक व औपनिवेषकत वया च्वन। १९गु शताब्दीइ थ्व औपनिवेषकतेसं बिस्कं तट स्वया दुनेया थासय् नं थःगु उपनिवेश विस्तार यात। एङ्गोलाया वर्तमान क्षेत्र पोर्चुगलया १९-२०गु शताब्दीया औपनिवेशिकरणया लिच्वः ख। पोर्तुगालीतेसं १९गु शताब्दीया उत्तरार्धय् याःगु तीब्र औपनिवेशिकरण म्बुन्दा जातिया जुजुयात ज्वंसे सन् १९२०या दशकय् क्वचाल। तःच्वःगु व ताःहाकःगु स्वतन्त्रता संग्रामया लिच्वः कथं थ्व देय्‌या स्वतन्त्रता सन् १९७५स जुल। स्वतन्त्रता धुंका थ्व देसय् सन् १९७५ निसें सन् २००२ तक्क गृहयुद्ध जुल। गृहयुद्ध जुसां देय्‌या छुं भागय् राजतन्त्र दया हे च्वन। 

थ्व देसय् यक्व खनिज व पेत्रोलियमया रिजर्भ दु। थ्व देय्‌या अर्थतन्त्र सन् १९९०या दशक धुंका तच्वलं विकास जूगु दु। अथे जुसां थ्व देय्‌या जीवनस्तर सिक्क म्हो जु व थनया औशत आयु व शिशु मृत्यु दर तच्व जु। 

थ्व देय् अफ्रिकन युनियन, Community of Portuguese Language Countries, लातिन युनियन, Southern African Development Community आदिया सदस्य ख।




#Article 100: बेनिन (109 words)


बेनिन आधिकारिक रुपय् गणतन्त्र बेनिन छगू पश्चिम अफ्रिकी देय्‌ ख। थ्व देय्‌या पश्चिमय् टोगो, पूर्वय् नाइजेरिया, उत्तरय् बुर्किना फासो व नाइजर व दक्षिणय् Bight of Benin ला। 

थ्व देय्‌या क्षेत्रफल  दु धाःसा जनसंख्या ८,५०००,००० दु। थ्व देय्‌या राजधानी पोर्टो-नोभो जुसां सरकारी ज्याकुथि आपालं कोतोनोउइ ला। 

सन् १९६० निसें सन् १९७२ तक्क थ्व देय्‌य् लोकतान्त्रिक सरकार दयाच्वन। थ्व धुंका सन् १९७२ निसें सन् १९९१या दथुइ थन मार्क्सवादी-लेनिनवादी विचारधाराया सामन्ती शासन जुल गुकिलिं क्रुरताया शासननापं अर्थव्यवस्था नं डामाडोल यानाबिल। सन् १९९१य् बहुदलीय निर्वाचन जुल। थ्व देय्‌या करिब १/३ जनसंख्या गरिबी रेखाया क्वे ला व प्रतिदिं $ १.२५ स्वया म्हो आर्जन याइ।  थ्व देय्‌या मू आम्दानीया स्रोत सब्स्टिनेन्स बुँज्या व कपाय्‌ ख।




#Article 101: बुर्किना फासो (1989 words)


बुर्किना फासो वा बुर्किना पश्चिमी अफ्रिकाया छगू भूपरिवेष्ठित राष्ट्र ख। थ्व देय्‌यात ६गु देय्‌तेसं घेरेयानाच्वँगु दु। थ्व ख उत्तरय् माली, पूर्वय् नाइजर, दक्षिण पश्चिमय् बेनिन, दक्षिणय् टोगो व घाना, व दक्षिण पश्चिमय् कोटे दिभोरे।

थ्व देय्‌या क्षेत्रफल २७४००० किमि२ दु। थ्व देय्‌या अनुमानित जनसंख्या १३,२००,००० स्वया अप्व दु। न्हापा थ्व देय्‌या नां अपर भोल्टा गणतन्त्र ख। लिपा अगस्ट ४, सन् १९८४य् थ्व देय्‌या नाँ राष्ट्रपति टमस सङ्कारां बुर्किना फासो तयादिल गुकिया अर्थ मोरे भाषा व दाओउला भाषाय् the land of upright people ख। भाषिक रुपय् बुर्किना खँग्वःया मोरे अर्थ इमान दुपिं मनुत (men of integrity) ख धाःसा फासो खँग्वःया दिओउला भाषाय् अर्थ अबुया छेँ ख। थ्व देय्‌या मनुतेत बुर्किनाबेइ Burkinabè धाइ। 

बुर्किना फासोया राजधानी औआगादौगौ ख। फ्रान्सं स्वतन्त्रता हासिल जुइ धुंका सन् १९६०इ थ्व देशय् यक्व सरकार परिवर्तन जुल। लिपा आःया अर्ध-राष्ट्रपतिय व्यवस्थाय् स्थापित जुल। थ्व देय्‌या मानव विकास तथ्याङ्क उल्टां खुगु थासय् ला। 

बुर्किना फासोय् १३गु क्षेत्र, ४५ प्रान्त व ३०१ विभाग दु। 


बुर्किना फासो निगु मू प्रकारया भूबनौटं दयाच्वंगु दु:

थ्व देय्‌या औसत जा ४०० मितर वा १३०० फित दु। थनया दकलय् तःजागु व चिजागु थाय्‌या जाः ६०० मितर (२००० फित) स्वया कम जु। अतः, छुं अपवाद बाहेक थ्व छगू फ्ल्यात देय्‌ ख। 

बुर्किना फासो हलिमया दकलय् गरिब देय्‌य् छगू ख। थ्व राष्ट्रया वार्षिक जिदिपि पर क्यापिता $१२०० दु। थ्व आय गणतन्त्र कंगो व ताजिकिस्तानया आयया झ्वलय् व।  थ्व देय्‌या कमजोर अर्थतन्त्र थनया उच्च जनसंख्या वृद्धि व बंजर चाया आधारय् परिभाषित यायेछिं। बुंज्या थ्व देय्‌या मू ज्या ख। थनया ८०प्रतिशत मनुतयेसं बुँज्यायासां थनया कूल ग्राहस्थ उत्पादया ३२% जक्क बुंज्यां पूर्ति या। बुंज्याय् पशु लहिनिगु व नापं शोर्गम, मिलेत, कःनि, बरां, जाकि व कपाय्‌ बुइकिगु ज्या नं ला। 

थनया मनुतयेत लजगाया अवसर मदया थनया यक्व मनुत देय्‌ स्वया पिने वना ज्यायाये वं। दसु ३० लखः बुर्किना फासोमि आइभोरी कोस्तय् ज्यायाना च्वंगु दु। पश्चिम अफ्रिकी देय्‌तयेगु केन्द्रिय बैंक कथं थथे याना पिने ज्या यानाच्वंपिसं अर्बौं सिएफए फ्राङ्क प्रति वर्ष बुर्किना बासोय् लिहां छ्व। सन् १९६७स घानाया बुर्किना फासोमितयेत पिथना छ्वयेधुंका थीथी देशय् थ्व देय्‌या मनुतयेसं समस्या पिकाःगु खनेदु। दसु सन् २००३स आइभोरी कोस्तं ३०,००० बुर्किना फासोमितयेस पिथना छ्वल। 

थ्व देय्‌या आर्थिक गतिविधिया तःधंगु भाग अन्तराष्ट्रिय ग्वहालिं सनाच्वंगु दु। देय्‌या मुद्रा सिएफए फ्राङ्क ख। थ्व देशय् तामा, न, म्यान्गानिज व लुंया खानी दु। बुर्किना फासों अन्तराष्ट्रिय कला व क्राफ्त मेला नं होस्त या।  





#Article 102: मिस्र (181 words)


मिश्र (मिश्री भाषा: km.t ; कोप्टिक भाषा:  Kīmi ; अरबी भाषा:  مصر  मिश्र ; मिश्री अरबी: मेश्र), आधिकारिक कथं अरब गणतन्त्र मिश्र, छगु उत्तर अफ्रिकी देय् ख। थ्व देय्‌य् सिनाइ पेनिन्सुला नं ला, गुकिलिं थ्व थाय्‌यात एसियानाप स्वाइ। १,००१,४५० वर्ग कि॰मि॰(३८६,५६० वर्ग माइल) दुगु मिश्रया पश्चिमय् लिब्या, दक्षिणय् सुडान, पूर्वय् गाजा पट्टि व इजरायल ला। थ्व देय्‌या उत्तरी तटय् भूमध्य सागर ला धाःसा पूर्वया तटय् ह्यांगु सागर ला।

मिश्र अफ्रिकाया दक्ले अप्व जनसंख्या दुगु देय्‌य छगु ख। थ्व देय्‌या ७८ मिलियन जनताय् अप्व जनता नाइल खुसिया सिथय्‌या थ्यंमथ्यं ४०,००० वर्ग किमि लागाय् च्वनि। मिश्रय् थ्व थासय् जक्क बुंज्यायाय्‌छिं। थ्व देय्‌या अप्व थाय् सहारा मरुभूमिय् ला व अन म्हो जक्क बस्ती दु। थ्व देय्‌या अप्व नागरिक नगरीय क्षेत्रय् बसोबास याइ गुकिलि कायरो, अलेक्जेन्ड्रिया व नाइल डेल्टाया नापं दुगु मेमेगु नगर ला।

मिश्र थुकिया प्राचीन सभ्यता व हलिमया दक्ले नांजागु स्तम्भ गथे कि पिरामिड व ग्रेट स्फिंक्स; दक्षिणी नगर लुक्सोर (यक्व प्राचीन आर्टिफ्याक्ट दसु कर्नक देगः व जुजुतेगु स्वनिगः दुगु) या निंति नांजा।  थौंकन्हे मिश्र मध्य पूर्वया छगु सिक्क महत्त्वपूर्ण राजनैतिक व सांस्कृतिक केन्द्रया कथं नं नांजा।

मिश्र क्वे बियातःगु प्रान्तय् विभक्त दु-



#Article 104: लाइबेरिया (162 words)


लाइबेरिया आधिकारिक कथं  लाइबेरिया गणतन्त्र, अफ्रिकाया पश्चिमी तटय् स्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या  सीमाय् सियरा लिओन, गिनी, कोटे डिभोरे व प्रशान्त महासागर ला। 

लाइबेरियाया मौसम ऊष्णकटिबंधीय दु। थन आपालं ग्रीष्म ऋतुबिले वा वैगु या। लाइबेरियाया कोस्टया आपा जनघनत्त्व दूगु थाय्‌ पीपर कोस्ट म्याङ्ग्रोभ फरेस्टं दयाच्वंगु दु धाःसा दुनेया म्हो जनघनत्त्व दूगु थासय्‌ वनक्षेत्र व थुकिया पठारी क्षेत्रय् घाँय्‌या ख्यः ला।

लाइबेरियाया इतिहास संयुक्त राज्य अमेरिका लिसे स्वा। थ्व देय्‌ युरोपेली उपनिवेष मजुसें सन् १८२१-१८२२इ अमेरिकाया अमेरिकन कालोनाइजेशन सोसायटीं पलिस्था याःगु मुक्त दास पिनिगु बस्ती ख। 

थ्व मुक्त दासतेसं छगू प्रबुद्ध समाज दयेका सन् १८४७य् लाइबेरिया गणतन्त्रया पलिस्था यात व संयुक्त राज्य अमेरिकाया थें न्याःगु सरकार दयेकल। अमेरिकाया न्याम्हम राष्ट्रपति जेम्स मोनरोया  नामं राजधानीया नांमोनरोभिया जुवन। 

सन् १९८०इ सेनां कू याना राष्ट्रपति विलियम आर. टालबोर्टयात पदच्यूत यानाबिल। थ्व नापं हे अस्थिरताया ई न्ह्यथन। थ्व हे काण्डं लिपा गृहयुद्धया रुप धारण यात। थ्व गृहयुद्धय् द्वलंद्व मनुतेगु ज्यान वन व देय्‌या अर्थव्यवस्था धराशाही जुल। आः लाइबेरिया गृहयुद्ध व आर्थिक अव्यवस्थां थाहां वयेत स्वयाच्वंगु दु।




#Article 105: माली (487 words)


गणतन्त्र माली (फ्रेञ्च भाषा: Rpublique du Mali, अंग्रेजी: Republic of Mali) पश्चिमी अफ्रिकाया छगू भूपरिवेष्ठित देय्‌ ख। थ्व देय्‌ अफ्रिका महादेशया ७गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। मालीया सीमाय् उत्तरय् अल्जेरिया, पूर्वय् नाइजर, दक्षिणय् बुर्किना फासो व आइभोरी कोस्ट, दक्षिण पश्चिमय् गिनिया व पश्चिमय् सेनेगल व माउरीतानिया ला। उत्तरय् छगू सीधा हाकलं थुकिया सीमा दक्षिण सहारा तक्क थ्यं। दक्षिणय् थ्व देय्‌या आपालं मनुतेगु बसोबास दु व थुकिया सीमा नाइजर व सेनेगलय् ला। थ्व थासय् यक्व खुसि नं दु। फ्रान्सया सूडान उपनिवेशया भाग थ्व देय्‌ सन् १९५९इ माली गणराज्यया रुपय् स्वतन्त्र जुल्। थ्व देय्‌या राजधानी बमाको ख।

माली साम्राज्य(Mali Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् सन् १२३५ निसें १६४५ तक्क दयाच्वन। थनया मनुतेसं दयेकातःगु साम्राज्यय् घाना साम्राज्य (Ghana Empire), माली साम्राज्य व सोङ्घाइ साम्राज्य (Songhai Empire) ला। टिम्बक्टु (Timbuktu) थ्व साम्राज्यतेगु मू नगर ख। थ्व नगर सहारा मरुभूमिं जुइगु सकल बनेज्याया केन्द्र व धार्मिक केन्द्र नं ख। 

थ्व थासय् फ्रान्सेलीतेगु प्रवेश सन् १८८०इ जुल व फ्रान्सेली उपनिवेश सेप्टेम्बर ८, सन् १८८०इ च्वेया सेनेगल (Upper Senegal)या रुपय् जूवन। लिपा अगस्ट १८, सन् १८९०इ थ्व थाय्‌या नां हिला फ्रान्सेली सुडान जूवन व केयिज (Kayes) थुकिया राजधानी जुल। अक्टोबर १०, सन् १८९९इ उपनिवेश भंग जुया ११गु दक्षिणी प्रान्त फ्रेञ्च गिनी, आइभोरी कोस्ट व दोहामबे जुवन। थुकिया निगु प्रान्त लिपा लिहां वल। 

सन् १९०२इ उपनिवेशया भाग मजूगु जिल्ला सेनेगाम्बिया व नाइजर जूवन व लिपा सन् १९०४य् च्वेया सेनेगल व नाइजर जुल। थ्व धुंका पुलांगु नां हानं सन् १९२०इ पुनर्स्थापित जूवन। 

फ्रेञ्च अपर भोल्टायात सन् १९३३इ क्वचायेके धुंका (थुकिया हानं सन् १९४७इ पलिस्था जुल) फ्रेञ्च सुडानं थुकिया छुं भूभाग हानं लितकाल। 

अक्टोबर ४, सन् १९५८य् फ्रेञ्च संवैधानिक संसोधन धुंका फ्रेञ्च सुडान फ्रेञ्च कम्युनिटी (French Community)या सदस्य जुल व सन् १९५८या नोभेम्बर २५ खुनु थुकियात आन्तरिक स्वाधीनता दत। अप्रिल ४, सन् १९५९ खुनु फ्रेञ्च सुडानं सेनेगलनाप जाना माली गणराज्य (Mali Federation)या पलिस्था यात। अगस्ट २०, सन् २९६० खुनु सेनेगलं गणराज्य त्वते धुंका गणराज्य क्वचाल व सेप्टेम्बर २२ खुनु स्वतन्त्र गणतन्त्र मालीया पलिस्था जुल।

पश्चिमी अफ्रिकाया भूपरिवेष्ठित थ्व देय्‌ हलिमया २४गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। थनया मौसम ताहान्वइगु व आद्र दु। थनया बुँ आपालं समथर जु व उत्तरी भागय् मरुभूमि ला। देय्‌या तःधंगु भाग दक्षिणी सहाराय् ला। थ्व थासय् पुइगु, धु दूगु हर्माटन हेज (harmattan haze) आपालं सुक्खा मौसमय् खने दु। अडरार देस इफोघास (Adrar des Ifoghas) उत्तर पूर्वी क्षेत्रय् ला गन यक्व चिधंगु वादी व ग्रेनाइटया गुं दु। थ्व देशय् यक्व प्राकृतिक सम्पदा दु दसु -लुँ, युरेनियम, फस्फोरस, काओलिनाइट, चि, चून आदिया खानी थ्व देशय् दु।

मालीयात ८गु क्षेत्र (régions) व छगू जिल्लाय् विभक्त यानातःगु दु ।  Each region has a governor. मालीया क्षेत्र तःधंगुलिं ४९ सरकल (cercle) दयेकातःगु दु, थ्व कथं मालीया सकल प्रशासनिक विभाग (arrondissement) २८८ दु।  थ्व देय्‌या क्षेत्र थ्व कथं दु-

थ्व देय्‌या राष्ट्र भाषा फ्रेञ्च ख। थन यक्व अफ्रिकी भाषा नं छ्येलिगु या। थुकिलि मू भाषा बम्बारा ख। थ्व भाषा थ्व देय्‌या स्वापू भाषा ख गुकियात ८० जनतां ल्हायेफु। थ्व देय्‌या ९० प्रतिशत जनसंख्या मुस्मां ख। ५ प्रतिशत प्रकृतिपुजारी ख धाःसा ५ प्रतिशत ख्रिस्टी धर्मावलम्बी ख। थ्व देय्‌या मू जाति थ्व कथं दु-




#Article 106: आर्मेनिया (386 words)


आर्मेनिया युरोपया दक्षिणी काउकस क्षेत्रय् लाःगु छगू देय् ख। थ्व देय्‌या राजधानी येरेवन ख। १९९० स्वया न्ह्यः थ्व सोभियत संघया छगू राज्यया रुपय् दयाच्वन। सोभियत संघय् जनक्रान्ति व राज्यतेसं स्वतन्त्रताया संघर्ष यायेधुंका आर्मेनियायात २३ अगस्ट १९९०य् स्वतन्त्र जुवन तर थुकिया पलिस्थाया घोषणा २१ सेप्टेम्बर, १९९१य् जुवन व थुकिया स्वतन्त्रतायात अन्तर्राष्ट्रीय मान्यता २५ डिसेम्बरय् दत। थ्व देय्‌या सीमा टर्की, ज्योर्जिया, अजरबैजान व इराननाप दु। थ्व देय्‌या ९७.९ प्रतिशत जनसंख्या आर्मेनियामि जातीय समुदाय दु धाःसा १.३% यजिदी, ०.५% रूसी व मेमेगु अल्पसंख्यक दु। आर्मेनिया प्राचीन ऐतिहासिक सांस्कृतिक धरोहर दूगु देय्‌ ख। आर्मेनियाया जुजुं ४गु शताब्दीइ इसाई धर्म ग्रहण यात। थ्व कथं आर्मेनिया राज्य ख्रिस्टी धर्म ग्रहण याइगु न्हापांगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌य् आर्मेनियामि एपोस्टलिक चर्च दक्ले तःधंगु धार्मिक मार्ग ख। थ्व नापं थन ख्रिस्टी, मुस्मां व मेमेगु सम्प्रदायया चिधंगु समुदाय दु। आर्मेनिया (हयास्तान)या अर्मेनियामि भाषाय् अर्थ हैकया जमीन ख। हैक बाइबल कथं नोहाया वंशज ख। 

आर्मेनियाया कुल क्षेत्रफल २९,८०० कि.मी² (११,५०६ वर्ग मील) दु गुकिलि ४.७१% जलीय क्षेत्र दु। जुलाई २००८या जनसंख्या प्रक्षेपन कथं थ्व देय्‌या जनसंख्या ३,२३१,९०० दु व वर्ग किमी घनत्व १०१ मनु दु। थनया जनसंख्याया १०.६% भाग अन्तर्राष्ट्रीय गरीबी रेखा (अमेरिकी डलर १.२५ प्रतिदिन स्वया म्हो आम्दानी याइपिं) स्वया क्वे ला। आर्मेनिया ४० स्वया अधिक अन्तर्राष्ट्रीय संगठनतेगु सदस्य ख। थ्व देय्‌ संयुक्त राष्ट्र, युरोपेली परिषद, एशिया विकास बैंक, स्वतन्त्र राष्ट्रतेगु कमनवेल्थ, विश्व व्यापार संगठन व गुट निरपेक्ष संगठन आदि संघतेगु सदस्य ख।

इतिहासय् आर्मेनियाया क्षेत्रफल यक्व हिलावःगु दु। वर्तमान आर्मेनिया थःगु पुलांगु आकार स्वया चिधं । ८० ई.पू.य् आर्मेनिया राजतन्त्रया अन्तर्गतय् वर्तमान टर्कीया छुं भू-भाग, सीरिया, लेबानन, इरान, इराक, अजरबैजान व वर्तमान आर्मेनियाया भू-भाग सम्मिलित दु। १९२० निसें १९९१ तक्क आर्मेनिया छगू साम्यवादी देय्‌ जुयाच्वन। थ्व सोभियत संघया छगू सदस्य राज्य जुयाच्वन। वर्तमानय् आर्मेनियाया टर्की व अजरबैजाननाप सीमा संघर्ष जुयाच्वंगु दु । नागोर्नो-काराबाखया आधिपत्ययात कया १९९२य् आर्मेनिया व अजरबैजान दथुइ ल्वापु जुल। थ्व ल्वापु १९९४य् क्वचाल। वर्तमानय् थ्व थासय् आर्मेनियाया अधिकार दु तर अजरबैजानं आ नं थ्व थासय् थःगु अधिकार दूगु धापू तयाच्वंगु दु ।

आर्मेनिया झिगु प्रान्त (आर्मेनियन भाषाय् मर्ज)य् विभाजित दु। सकल प्रान्तया मुख्य कार्यपालक (मार्जपेट) आर्मेनिया सरकारद्वारा नियुक्त जुइ। थुकिलि येरवानयात राजधानी नगर(कघाक वा Երևան) जूगुलिं विशिष्ट दर्जा बियातःगु दु। येरवानया मू कार्यपालक महापौर होता जुइ व राष्ट्रपतिद्वारा नियुक्त जुइ। सकल प्रान्तय् स्वशासित समुदाय (हमायन्क) दै। सन् २००७या तथ्यांक कथं आर्मेनियाय् ९१५ समुदाय दु, गुकिलि ४९ नगरीय व ८६६ ग्रामीण दु। राजधानी येरवान नगरी समुदाय ख, जो १२ अर्ध-स्वायत्त जिल्लाय् बायातःगु दु।




#Article 107: अजरबैजान (181 words)


अजरबैजान (गणतन्त्र अजरबैजान) युरेशियाया दक्षिणी कफकाजया दक्ले तःधंगु व दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु देय्‌ ख। पूर्वी युरोप व पश्चिमी एशियाया दथुइ लाःगु थ्व देय्‌या पूर्वय् क्यास्पियन सागर, उत्तरय् रूस, पश्चिमय् टर्की, उत्तर पश्चिमय् जर्जिया, पश्चिमय् आर्मेनिया व दक्षिणय् इरान ला। थ्व देय्‌या क्षेत्रफलय् क्यास्पियन सागरया ३० वर्ग किलोमीटरया ल नं ला। थ्व देय्‌ छगू धर्मनिरपेक्ष व युनिटरी गणतन्त्र ख।

थ्व नांया मू उत्पत्तिया जरा प्राचीन ईरानी पन्थ पारसी धर्मय् दूगु विश्वास दु। आवेस्ताया छगू दस्तावेजय् थ्व खँ धयातःगु दुâterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide, प्राचीन फारसीय् गुक्यिआ शाब्दिक अनुवाद पवित्र अटारे-पटाया फ्रावशीयात झिसं वन्दना याये जुवइ। अट्रोपटनतयेसं अट्रोपटन (वर्तमान ईरानी अजरबैजान) क्षेत्रय् शासन यात। अट्रोपटन नां थःमंतुं छगू प्राचीन-ईरानी, संभवतः मीदन,या यूनानी ध्वन्यात्मक युग्म ख, गुकिया अर्थ पवित्र अग्निद्वारा रक्षित जुइ।

अजरबैजानय् प्रारम्भिक मानव बस्तितयेगु चिं पाषाण युग धुंकाया ईया खनेदु। ५५० ईसापूर्वय् एक्यूमेनिडा राजवंशं थ्व क्षेत्र त्याये धुंका  पारसी धर्मया उदय जुल व लिपा थ्व क्षेत्र अलेक्जेन्डर महानया साम्राज्यया भाग जूवन व लिपा वय्‌कःया उत्तराधिकारी, सेलियूसिडा साम्राज्यया भूभाग जूवन। अल्बानियामि ककेशन मनुतयेसं ४गु शताबदी ईसापूर्वय् थ्व क्षेत्रय् छगू स्वतन्त्र अधिराज्यया पलिस्था यात। ९५-६७ ईसापूर्वय् टिगरानीस २ महाननं थ्व राज्य थःगु अधिकारय् लाकल।




#Article 108: बंगलादेश (914 words)


गणतन्त्र बंगलादेश दक्षिण एसियायागु छगु देय् खः। थ्व देय् यागु उत्तर, पूर्व व पश्चिम सीमानाय् भारत दु धासा दक्षिण-पूर्व सीमानाय् म्यानमार; दक्षिणय् बंगाल सागर दु। बंगलादेश व भारतीय राज्य पश्चिम बंगाल मंका कथलं छगु बांग्लाभाषी अञ्चल गठन याई, थुकियात ऐतिहासिक कथलं “बङ्ग” वा “बांग्ला” धाई। 

१९४७ सालय् भारत विभाजन या ईले पाकिस्तानया पूर्व अंश (पूर्व पाकिस्तान)या हिसाबं बंगलादेशया लागा निर्धारित जुल। औशतय् पूर्व व पश्चिम पाकिस्तानया दथुई १६००किमि (१००० माइल) दूरी जुसां निगुगु पाकिस्तानतेगु मंका धर्म (इस्लाम धर्म) छगु जूगुलिं देय्‌या पलिस्था जुल। तर निगु देय्‌ दथुई जातिगत व भाषागत व्यवहारय् यक्व अमेल खनेदत। थ्व अमेलं याना १९७१ सालय् भारतया ग्वहालिइ छगु रक्तपातपूर्ण युद्धया माध्यमं बंगलादेशं स्वतन्त्रता कायेफत। बंगलादेश स्वाधिन जुई धुंका बाँमलागु राजनैतिक अवस्थां याना आ तक्क प्यक सैनिक शाषण वये धुंकल।

दक्षिण एशियाया तःधंगु खुसि गङ्गा खुसि व ब्रह्मपुत्रं देकूगु देल्टाय् बंगलादेश ला। भौगलिक रुपय् बंगलादेश दक्षिण एशियाय्‌ भारत व म्यानमारया दथुइ ला। थ्व दे‌या क्षेत्रफल १ लख ४७ द्व ५७० वर्ग किलोमिटर दु। बंगलादेशया पश्चिम व उत्तरय् भारत, पूर्वय् भारत व म्यानमार व दखिनय् बंगाली खाडी ला। बंगलादेशयअ पश्चिमय् भारतया पश्चिम बङ्गाल राज्य, उत्तरय् पश्चिमबङ्गाल, आसाम, मेघालय राज्य, पूर्वय् आसाम, त्रिपुरा, मिजोराम। व म्यान्मार (बर्मा) नाप सीमा दु। दक्षिणय् बङ्गालया खाडी ला। बङ्गलादेशया सीमायार ४,२४६ किलोमिटरय् ९४ प्रतिशत (९४%) भारतनाप व ६ प्रतिशत म्यानमारनाप दु। बांलादेशया तटरेखाया हाकः ५८० किलोमिटर दु। 

बंगलादेशया अधिकांश इलाका समूद्र सतह स्वया १० मिटर जक्क च्वे ला। समुद्र सतह १ मिटर जक्क व्रृदि जुसां थ्व देय्‌या ५०% इलाका लखे दुने लाःवनि।

बंगलादेशया उच्चतम थाय्‌ देय्‌या दक्षिण-पूर्वाञ्चलय् दूगु पार्वत्य चट्टग्राम ख। थ्व छगू मोडक पर्वत श्रृङ्खलाया च्वका ख थुकिया जाः १,०५२ मिटर (३,४५१ फुट) दु। बङ्गालया खाडीइ दूगु सुन्दरबन हलिमया दक्ले तःधंगु म्यानग्रोभ वन ख। थ्व थासय् रोयल बंगाल धुं, चित्तल हरिण आदि यक्व प्रकारया प्राणीतेसं बसोबास याइ। १९९७य् थ्व थाय्‌यात विश्व सम्पदा सूचीइ सूचीकृत यात। 

बांलादेशया जलवायु सबट्रपिकल दु। थ्व देशय् ६गु ऋतु दु-ग्रीष्म, वर्खा, शरद, हेमन्त, शीत व वसन्त। थनया वार्षिक वृष्टि १५००-२५००मि.मि./६०-१००इञ्च दु; पूर्वी लागाय्‌ थ्व मात्रा ३७५० मि.मि./१५०इञ्च अप्व। बंगलादेशय दथुं कर्कट रेखा वनि। नोभेम्बर निसें मार्चतक्क थन शीत मौसम,मार्च निसें जुन तक्क ग्रीष्म काल, जुन निसें अक्टोबर तक्क बर्षा मौसम दै। व‍खाय् मौसमी वायुं थन प्रचुर वृष्टि जुइ। वा अप्व वया थन प्राकृतिक प्रकोप दसु चलः, टोर्नेडो आदि वनिगु या।

बंगलादेश  ६गु  प्रशासनिक विभागय् विभक्त दु। थ्व ख

सकल विभाग जिल्लाय् विभक्त दु। बंगलादेशया सकल जिल्लाया ल्याखँ ६४ दु। जिल्लाया प्रशासनया निंतिं उपजिल्ला नं दयेकातःगु दु। सकल देय्‌या उपजिल्ला व थाना ल्याखँ ५०७ दु। सकल थानाय् ४,४८४गु युनियन, ५९,९९०गु मौजा, एव ८७,३१९गु ग्रामय् विभक्त दु। विभाग, जिल्ला, व थानाया प्रशासनय् निर्वाचित प्रतिनिधि मदु; सरकारं नियुक्त याइगु प्रशासकया अधीनय् थ्व परिचालित जुइ। युनियन, वा पौरसभाय् धाःसा निर्वाचित जनप्रतिनिधि उपस्थिति दै। १९९७ सालया ऐन कथं युनियनय् २५% मिसातेत संरक्षण कोटा दु।  थ्व बाहेक नगराञ्चलय् ६गु  सिटि कर्पोरेशन  (ढाका, चट्टग्राम, खुलना, राजशाही, सिलेट, बरिशाल), व २२३गु पौरसभा दु। थ्व सकलं मेयर व जनप्रतिनिधि निर्वाचन कथं थःगु जनप्रतिनिधि ल्येइगु याइ। राजधानी ढाका बंगलादेशया दक्ले तःधंगु नगर ख। मेमेगु उल्लेखनीय नगरय् चट्टग्राम, राजशाही, खुलना, सिलेट, बरिशाल,  कक्सबाजार, कुमिल्ला, मयमनसिंह, रङपुर,  यशोर, टङ्गी, गाजीपुर व नारायणगञ्ज ला।

बंगलादेशया सन् २००५या जनसंख्या १४ कोटि ६० लख दु। 

जनसंख्या कथं थ्व हलिमया ८गु तःधंगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या जनघनत्त्व प्रति वर्ग किलोमिटर १०५५ दु। नगर राष्ट्र बाहेक थ्व हलिमया दक्ले अप्व जनघनत्त्व दूगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या जनसंख्या बृद्धिदर २.२% दु।  (२००५ साल कथं)।  बंगलादेशया मिसा व मिजंया लैङ्गिक अनुपात  १००:१०६ दु।  देशया अधिकांश मनु मचा व ल्याम्ह दु (०–२५ दंया जनसंख्या ६०%, ६५ दं स्वया अप्व ३%)। थ्व देय्‌या मिजं व मिसाया औशत आयु ६३ दं दु। 

जातिगत रुपय् बंगलादेशेया ९८% मनु बंगाली ख। बाकि २% मनु बिहारी मूलया वा विभिन्न उपजातिया दु। पार्वत्य चट्टग्राम इलाकाय् १३गु उपजाति मनु दु। थुकिलि चाकमा उपजाति मू ख।  पार्वत्य चट्टग्रामया बाइरेर उपजातिय् गारो व साँओतालया उल्लेखयोग्य जनसंख्या दु। 

देय्‌या ९९% मनुतेगु मातृभाषा बंगाली ख, व देय्‌या राष्ट्रभाषा नं थ्व हे ख। सरकारी काजकाजय् धाःसा अंग्रेजी नं छ्येलिगु या।  तबे १९८७ साल धुंका मेमेगु भाषा स्वया नं सरकारी ज्याय् बंगाली भाषायात मू कथं छ्येलिगु कुतः न्ह्यथन।

बंगलादेशया प्रमुख धर्मविश्वास इस्लाम (८८%) ख। थ्व धुंका दक्ले तःधंगु धर्म हिन्दु धर्म(११%) ख। बाकि १% मनु बौद्ध, ख्रिस्टी, व  अग्निपूजक धर्मय् विश्वास या। सकल जनसंख्याया २१.४% शहरय् च्वमि धाःसा बाकि ७८.६% गामय् च्वनि। 

सरकारी व गैह्रसरकारी रुपय् गरिवी निवारण व जनस्वास्थया यक्व ज्या जुयाच्वंगु दु। अथे जुसं बंगलादेशया जनसंख्याया छगू बिशाल अंश गरिवी रेखा स्वया क्वे ला । सकल जनसंख्याया बच्छि जनसंख्या न्हिच्छिया १ अमेरिकन डलरस्वया म्हो आयय् म्वानाच्वंगु दु (२००५)।

आर्सेनिकया बिष प्रक्रिया बंगलादेशया छगू मू उसाँय्‌ समस्या ख।

थ्व बाहेक थन [मलेरिया व डेङ्गु ल्वेया नं प्रादुर्भाव दु

२००५ सालया हिसाबय् बंगलादेशय् साक्षरता ४१% दु। 

युनिसेफकथं २००४ सालय् मिजंतेगु साक्षरता दर ५०% व मिसातेगु ३१% दु। 

साक्षरताया निंतिं सरकारं न्हुगु ज्याझ्वः देकुगु दु गुकिलि १९९३ सालय् न्ह्यथंगु शिक्षार बिनिमय़े खाद्य(ब्वंवनि पिन्त नकिगु ज्याझ्वः) दकले सुथां ला।

एछाड़ा मेय़ेदेर शिक्षार जन्य प्राथमिक ओ माध्यमिक पर्याय़े बृत्ति प्रदान कर्मसूची नारीशिक्षाके एगिय़े निच्छे।

बंगलादेश छगू विकासोन्मुख देय् ख। देय्‌तेगु विकास धलखय् थ्व देय्‌यात दकलय् म्हो विकशित देय्‌ (Least Developed Country)या रुपय् कायेगु या। सन् २०१४या शुरुइ १००० टाका अमेरिकी दलरय् हिलय् बिलय् करिब १३ दलर जु (१ दलर = ७८ टाका)। थ्व देय्‌या बैदेशिक मुद्रा रिजर्भ १९ बिलियन दलर दु।

बंगलादेशया मू राजनैतिक खलः थ्व कथं दु-




#Article 109: चीन (839 words)


चीन हलिमया दकले अप्व जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व देय्या जनसंख्या १ अर्ब ३० कोटी दु। पूर्वी एसियाय् लाःगु थ्व देय्या सकल क्षेत्रफल करिब ९६ लख वर्ग किमि (३७ लख वर्ग माइल) दु। बुँया क्षेत्रफल कथं थ्व देय् हलिमया निगु दकले तःधंगु देय् ख। 
 
सकल क्षेत्रफल कथं थ्व देय् हलिमया ३गु वा ४गु दकले तःधंगु देय् ख (सकल क्षेत्रफलया परिभाषा कथं) । 

चीन छगू एकल पार्टी राज्य ख। थ्व राज्य सञ्चालन चिनिया कम्युनिष्ट पार्टीं या। 
 
थ्व देशय् २२ प्रान्त ५गु स्वशासित क्षेत्र ४गु प्रत्यक्ष सञ्चालित नगर (बेइजिङ, तियाञिन, साङ्घाइ, व चोङकिङ), व निगु प्रायः थमंतुं शासित 
 
विशेष प्रशासनिक क्षेत्र हङ कङ व मकाउ ला। थ्व देय्या राजधानी बेइजिङ ख। 
 
चीनं ताइवानयात नं थःगु २३गु प्रान्तया रुपय् कायेगु या। 

चीनया भूसतह तःधं व थाय् कथं यक्व हे पा। मङ्गोल-मञ्चुरियाया गुं-घाँय् ख्यः व गोबी मरुभूमि व ताक्लामाकान मरुभूमिं उत्तरी चीन व उत्तरपश्चिमया मङ्गोलिया व मध्य एसिया नापंया लागाय् ला धाःसा सबट्रपिकल गुं दक्षिणपूर्वी एसिया नापंया क्षेत्रय् खनेदु। पश्चिमी चीनया भूभाग मेमेगु भूभाग स्वया तज्जा व पालुसे च्वं। हिमालय, काराकोरम, पामिर पर्वत व तियान शान पर्वतं चीनयात दक्षिण एसिया व मध्य एसियानाप बायातःगु दु। हलिमया दकले तज्जागु च्वापुगुं सगरमाथाया च्वका नेपालय् लाः धाःसा थ्व च्वापुगुंया उत्तरी पा चीनय् ला। नापं निगु दकले तःज्जागु च्वापुगुं के२या उत्तरी पा नं चीनय् ला। थ्व देय्या दकले चिज्जागु थाय् एइदिङ पुखु (-१५४ मि) ख। थ्व थाय् हलिमया हे ३गु दकले चिज्जागु थाय् ख। याङ्त्से खुसि व वांगु खुसि हलिमया ३गु व ६गु दकले ताःहाकगु खुसि ख। थ्व निगु हे खुसि चीनया सँदेय् पठारं न्ह्यथना पूर्वी घनाबस्ती दूगु समुद्री क्षेत्रय् क्वचाइ। चीनया तटीय क्षेत्र प्रशान्त महासागर सीमाय् ला व थ्व तट १४५०० किमि ताःहाकः। थ्व तटय् बोहाइ सागर, वांगु सागर, पूर्व चीन सागर व दक्षिण चीन सागर ला। 

प्राचीन चिनिया सभ्यता म्हासु खुसिनापंया उब्जाउ बुँइ उत्तरी चिनिया ख्यले न्ह्यथंगु खनेदु। 
 
चीनया राजनैतिक व्यवस्था जहानिया राजतन्त्रय् आधारित जुगुलिं आपालं चीनया इतिहास वंश कथं म्हसीकिगु या। थ्व देय्‌या दकलय् न्हापांगु वंश अर्ध-कल्पित म्हासु खुसि सिथया २००० ईपूया जिया वंशं न्ह्यथं धाःसा थ्व देय्‌या लिपांगु वंश चिङ वंशया सन् १९१२या पतन धुंका क्वचाल। २२१ इपूइ चिन वंशं दकले न्ह्यः थी-थी राज्यतयेत थःगु अधीनय् लाका दकले न्हापांगु चिनिया साम्राज्य दयेकल। थ्व धुंका थ्व देय् थी-थी ईलय् एकीकरण जुइगु व हानं विभाजन जुइगु प्रक्रिया जुयाच्वन। मङ्गोल शासकतयेसं चीनय् शासन याःगु कालयात चीनया इतिहासय् युवान काल धाइ।

सोङ राजवंशं चीनया इतिहासय् सन् ९६० निसें सन् १२७९तक्क शासन यात। थ्व राजवंश न्यागु वंश व झिगु राजतन्त्रया काल धुंका पलिस्था जूगु ख। थ्व वंश धुंका युआन वंशया जुजुतयेसं चीनय् शासन यात। थ्व वंशया सरकारं इतिहासय् हे दकलय् न्हापांगु राष्ट्रिय बैंक नोट वा भोंया ध्येबा दयेकल। नापं, थ्व ईलय् चीनं थःगु न्हापांगु जलसेना दयेकल। थ्व वंशया शासन दूबिलय् चीनं हलिमय् हे दकलय् न्हापांगु बारुद व कम्पास दयेकल।

सन् १९७८य् बजाःमुखी आर्थिक सुधार अवलम्बन यायेधुंलिं चीनया अर्थतन्त्रय् तीब्र हिउपा वल। चीन हलिमया दकले याकनं विकशित जुयाच्वंगु अर्थतन्त्रय् छगू व जि -२० मू अर्थतन्त्रय् छगू जुवन। 
 
नापं आःया ईले चीन हलिमया दकले तःधंगु निर्यातक व निगु दकले तःधंगु आयातक देय् नं ख। संरा अमेरिका धुंका जिदिपि (नोमिनल) व जिदिपि (पर्चेजिङ पावर प्यारिटी) निगु हे कथं थ्व हलिमया दकले तःधंगु अर्थतन्त्र ख। 
 
आइएमएफ अथं जिडिपि नोमिनल प्रति मनु कथं धाःसा चीन ९०गु थासय् व पर्चेजिङ पावर प्यारिटी कथं ९१ थासय् ला। चीन आणविक हतियार दूगु देय् ख व नापं हलिमया दकले अप्व मनु दूगु सेना दूगु देय् नं ख। थ्व देय्या सेना बजेट संरा अमेरिका धुंका हलिमया हे दकले अप्व दू। सन् २००३इ चीन (सोभियत संघ व सं रा अमेरिका धुंका) खगोलय् मनु छ्वैगु ३गु देय् जूगु दु। चीनयात यक्व विज्ञतयेसं 
 
सेना विश्लेषकतयेसं,
 
नागरिक नियम विज्ञ व अर्थविज्ञतयेसं 

उदयमान शक्तिकेन्द्रया रुपय् कायेगु या।

चीन देय्‌ थःगु तजिलजिया निंतिं हलिमय् नांजाः। चीनया नसाः (चाउमिन, दिमसुम, चिनिया जा, पेकिङ डक, कङ् पाओ चिकेन आदि) हलिमय् नां जाः। थ्व देय्‌या नसा जाकि व छ्वः आधारित दु। थ्व देय्‌या मू भाय् मन्दारिन ख। मन्दारिन नापं क्यान्तोनिज, मङ्गोलियन, कोरियन, मञ्चुरियन, यि, सँदेय् भाय् आदि थीथी भाय् थ्व देसय् ल्हाइगु या। चिनिया लिपि थीथी चिनिया भाय्‌या मंका लिपि ख। थ्व लिपिइ च्वैगु आखःया थीथी भासय् उच्चारण पाइगु जुसां अर्थ छगू हे जुइ। थ्व देय्‌या पारम्परिक वैचारिक पहः व चिन्तनय् स्वता धर्मया यक्व प्रभाव दु। थ्व स्वता धर्म कन्फ्युसियस, लाओ व बुद्ध धर्म ख। थ्व देय्‌या सामरिक कला (मार्सल आर्त) हलिमय् नां जाः। बुद्ध धर्मया शाओलिन संघ थ्व कलाया निंतिं नांजाः। चिनिया वास्तुकलाय् प्यागोडा शैली दकलय् प्रसिद्ध दु। थ्व देय्‌या दबू प्याखंया थःगु हे छगू म्हसीका दु। 
  

चीनय् दबू प्याखंया छगू तःधंगु तजिलजि दु। चिनिया दबू प्याखं (अःपू लिपिइ: 戏曲; परम्परागत लिपिइ: 戲曲; पिन्यिन्: xìqǔ; Jyutping: hei3kuk1; Pe̍h-ōe-jī: hì-khek) हलिंया छगू नांजाःगु दबू म्ये-प्याखं ख। थ्व दबूप्याखंया पलिस्था प्राचीन चीनय् जूगु ख। थी-थी तत्त्व दूगु थ्व दबू प्याखं प्राचीन चीनय् दयाच्वंगु थी-थी दबूकलायात समिस्रित यासें बुयावःगु छगू उन्नत कला ख। शदीयौं शदी तक्क परिष्कृत जुसें थ्व कलां थःगु निश्चित रुप १३गू शदीइ सोङ्ग राजवंशया इलय् काल। थ्व दबूप्याखंया दकलय् न्हापांगु रुप सरल जुसां, समयनापं विस्तार जुसें, संगीत, म्ये, प्याखं, सामरिक कला, एक्रोब्यातिक्स आदि थीथी कलात्मक तत्त्वतेत दुथ्यासें थ्व कलां थःगु आधुनिक दबू प्याखंया रुपय् विकशित जूगु दु। थ्व कला छगू मंका कला ख। थुकिया दुने नं थाय्, सम्प्रदाय आदिया आधारय् थीथी उप-विधात दु। थन्यागु उपविधाय् दकलय् नांजाःगु उपविधा पेकिङ ओपेरा (बेइजिङया दबू म्ये-प्याखं वा जिङ्जु) ख।




#Article 110: इन्दोनेसिया (357 words)


इण्डोनेशिया गणराज्य दक्षिण पूर्व एशिया व ओशिनियाय् स्थित छगू देय्‌ ख। १७,५०८ द्वीपदूगु थ्व देय्‌या जनसंख्या लगभग २३ कोटी दु। थ्व हलिमया प्यंगु दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु व दक्ले अप्व मुस्मां जनसंख्या दूगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या राजधानी जकार्ता ख। देय्‌या जमीनी सीमा पापुआ न्यू गिनी, पूर्व तिमोर व मलेशियानाप स्वा धाःसा मेमेगु जःलाखःला देय्‌य् सिंगापोर, फिलिपिन्स, अस्ट्रेलिया व भारतया अंडमान व निकोबार द्वीपपुचःला। 

७गु शताब्दी निसें हे इण्डोनेशिया द्वीपसमूह छगू महत्वपूर्ण बनेज्या क्षेत्र दयाच्वंगु इतिहास दु। व ईले श्रीविजय अधिराज्यया शासनय् चीन व भारतनाप थ्व देय्‌या व्यापारिक स्वापू दयाच्वन। स्थानीय शासकतयेसं शनै-शनै भारतीय सांस्कृतिक, धार्मिक व राजनीतिक प्रारुपयात ग्रहण यात व कालान्तरय् हिंदू व बौद्ध राज्यतयेगु उत्कर्ष जूवन। इण्डोनेशियाया इतिहासय् विदेशीतयेगु यक्व प्रभाव दु। थ्व थाय्‌या प्राकृतिक स्रोतया कारणं थ्व थासय् विशेषकथं बनेज्यामित यक्व वःगु खने दु। मुस्मां बनेज्यामितयेसं थः नाप मुस्मां धर्म थन हल व युरोपीय शक्तितयेसं थ्व टापूपुचले मसलाया बनेज्याया एकाधिकारया निंतिं थः-थः नाप यक्व ल्वाःगु खने दु। साढे स्वसः दँ तक्क डच उपनिवेश जुइ धुंका थ्व देशं लिउ हलिम हताः धुंका स्वतन्त्रता कायेफल।

शैलेन्द्र राजवंश इन्दोनेसियाया छगू प्राचीन राजवंश ख। थ्व राजवंशया उदय जावाय् ८गु सदीइ जुल। शैलेन्द्र राज्य बुद्ध धर्मया महायान संघया सक्रिय प्रवर्तक व विश्व प्रसिद्ध बोरोबुदुर चैत्य सहित मध्य जावाया केंदु समतल क्षेत्रय् शासन याःगु राजवंश ख। थ्व राजवंशया जुजुतेगु राजकाल थ्व कथं दु-

मजापहित साम्राज्यं इन्दोनेसियाय् १२९३-१५०० तक्क शासन यात। थ्व हिन्दू साम्राज्यय् थ्व देय् सुथां लातः व थ्व युगयात थ्व देय्‌या स्वर्ण युगया रुपय् कायेगु या। हयाम वुरुक थ्व साम्रज्यया दकलय्  शक्तिशाली व सफल सम्राट ख। थ्व साम्राज्यया राजवंश थ्व कथं दु-

थ्व टापू व थ्व नापंया मेमेगु टापू देय्‌तयेगु नां भारतया पुराणय् दीपान्तर भारत (वा सागर पुला वनेमाःगु भारत) धका च्वयातःगु दु। युरोपया च्वमितयेसं १५० दँ न्ह्यः थ्व टापूपुचःयात इण्डोनेशिया  (इंद= भारत + नेसोस = द्वीप या नामं) नां बिल। की हजर देवान्तर‎ न्हापाम्ह थन्याम्ह इण्डोनेशियामि ख सुनां थःगु देय्‌या निंतिं इण्डोनेशिया नां छ्येल। कावी भाषाय् च्वयातःगु भिन्नेक तुंग्गल इक (अनेकताय् एकता) थ्व देय्‌या आदर्श वाक्य ख। 

थ्व देय्‌या मू भाषा बाहासा इंडोनेशिया ख। मेमेगु भाषाय् बाहासा जावा, बाहासा बाली, बाहासा सुण्डा, बाहासा मदुरा आदि ला। थ्व देय्‌या प्राचीन भाषाया का नां कावी ख गुकिलि देय्‌या मू साहित्यिक ग्रन्थत च्वयातःगु दु।

थ्व देय्‌या राष्ट्रपतित थ्व कथं दु-




#Article 111: इरान (126 words)


इरान छगु मध्य-एसियाली देय् खः। इरान छगू प्राचीन लहना व समृद्ध तजिलजि दूगु देय् ख। स्वद्वदँ स्वया ताहाकःगु इतिहास दूगु थ्व देसय् थीथी राजवंशं शासनयासें हलिंया इतिहासय् थःगु पृथक पहिचां दयेकूगु दु। वर्तमानय् थ्व देय् छगु सिहा मुस्मां बाहुल देय् ख। थ्व देय्या मूनगर तेहरान ख। 

थ्व देय् प्राचीन ई निसें हे सिक्क नां जागु देय् खः। थ्व देय्‌यात न्हापा न्हापा पर्सिया धका नं धाई। थ्व देय्‌या जुजुतेगु वंशया बाखनय् आधारित काव्य शाहनामे थ्व देय्या छगू ऐतिहासिक दस्ताबेज ख। थ्व देसय् यक्व प्रभावशाली साम्राज्यत दयेधुंकल दसु- सासानी साम्राज्य।

थ्व छगु मध्य एसियाली देय् खः। थ्व देय्या पूर्वय् पाकिस्तान व पश्चिमय् इराक ला। थ्व देय्या दक्षिणय् पर्सियन खाडि ला। 

थ्व देय् छगु शिहा मुस्मां देय् ख।

इरानयात थीथी प्रान्तय् बायातःगु दु। थ्व देय्‌या प्रान्त थ्व कथं दु-




#Article 112: इराक (597 words)


 

इराक एशिया महाद्वीपय् स्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या दक्षिणय् साउदी अरब व कुवेत, पश्चिमय् जोर्डन व सीरिया, उत्तरय् टर्की व पूर्वय् इरान ला। दक्षिण पश्चिमया दिशाय् थ्व देय्‌ पर्सियन खाड़ीनाप नं स्वा। दजला व फुरात थ्व देय्‌या निगु मू खुसि ख। थ्व देय्‌य् हे मेसोपोटामियाया लहनाया उदय जूगु ख। 

इराकया इतिहासय् असीरियाया पतन धुंका विदेशी शक्तितयेगु प्रभुत्व दयाच्वन। फारसी शासनय् दयेधुंका (७गु शताब्दी तक्क) थ्व देय्‌य् अरबतयेगु प्रभुत्व दत। अरब शासनया ईले थन मुस्मां धर्म वल व  बग्दाद अब्बासी खलिफातया राजधानी जूवन। १३गु शताब्दीइ मङ्गोल आक्रमणं बग्दादया पतन जुल व उकिया छुं दँ धुंका टर्कतयेगु (उस्मानी साम्राज्य) प्रभुत्व थन दत।  वर्तमानय् अमेरिकाया नेतृत्वय् नेटोया सेनाया थन उपस्थिति दु।

राजधानी बग्दाद बाहेक थ्व देय्‌य् बसरा, किरकुक व नजफ मेमेगु मू नगर ख। थ्व देय्‌या मू भाय्‌ अरबी व कुर्दी भाषा ख तर थ्व देय्‌य् थ्व निगु हे भाषायात संवैधानिक मान्यता मब्युनि।

इराकया इतिहासया आरम्भ बेबिलोनिया व नापंया क्षेत्रय् पलिस्था जूगु छुं मेमेगु सभ्यतात नाप जुल। लगभग ५००० ईसापूर्व निसें  सुमेरियाया सभ्यता थ्व क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व धुंका बेबीलोनिया, असीरिया व अक्कदया राज्य दत। थ्व ईया सभ्यतायात पश्चिमी देय्‌या छगू महान सभ्यताया कथं नालेगु या। थुकिया मू कारण थ्व ख कि आधुनिक च्वेगु व्यवस्थाया विकास दक्ले न्हापा थ्व हे थासय् जूगु ख। थ्व बाहेक थन विज्ञान, गणित व छुं मेमेगु विधाया प्रारम्भिक सीकेज्या दूगु प्रमाण नं थन लूगु दु। थुकियात महत्त्वपूर्ण नालेगु मेगु मू कारण मेसोपोटामिया (आधुनिक दजला व फुरात खुसिया स्वनिगःया क्षेत्र)यात प्राचीन ख्रिस्टी व यहूदीतयेगु पूर्वजतयेगु बसोबासया थाय्‌ धका दूगु विश्वास ख। प्रारम्भया यूरोपीय इतिहासकारीय्सं बाईबलया आधारय् इतिहासया पलिस्था ४४०० ईसापूर्वय् जूगु विश्वास याःगु खने दु। थ्व कारणं बेबीलोन (गुकियात बाबिली सभ्यता नं धाइगु या) व मेमेगु सभ्यतातयेत हलिमया दक्ले पुलांगु लहनाया रुपय् कायेगु यात। आधुनिक वैज्ञानिक प्रविधितयेसं युरोपेली इतिहासकारतयेगु थ्व धापूयात मखुगु प्रमाणित याये धुंका थ्व थाय्‌यात आवया यहूदीतयेगु व ख्रिस्टीतयेगु (व मुस्मांतयेगु छुं) धर्मगुरुतयेगु (पैगम्बर व मसीहा)या मू-थाय्‌ जक जूगु खंय् अधिकांश इतिहासकार सहमत दु।

फारसया हखामनी (एकेमेनिड) शासकतयेगु शक्तिया उदय ईसाया खुगु शताब्दी पूर्व जुयाच्वंबिले इमिसं मीदितयेत व लिपा असीरियाइतयेत बुका आधुनिक इराकय् कब्जा याःगु इतिहास दु। अलेक्जेण्डरनं ३०० इसापूर्वय् फारसया शाह दारा तृतीययात यक्व युद्धय् बुका फारसी साम्राज्यया पतन यानादिल। थ्व धुंका इराकी भूभागय् यवन व इमिगु सहायकतयेगु व लिपा रोमनतयेगु आंशिक प्रभाव दत। रोमनतयेगु शक्ति थःगु चरमय् दूबुलि (१३० इस्वी) थ्व थाय्‌ फारसया सासानितयेगु अधीनय् दयाच्वन।

अरबतयेगु प्रभुत्व तच्वया वयेधुंका (६३०0 इस्वी) थ्व थाय्‌ अरबतयेगु शासनय् वल। फारसय् नं अरबतयेगु प्रभुत्व दत व सन् ७३५य् बग्दाद इस्लामी खलिफातया राजधानी जूवन। थ्व लागा मुस्मांतयेगु केन्द्र जुल व बगदादय् मुस्मां सभ्यताया विद्वानतयेसं सफूधूकुत दयेकल। मुस्मां धर्मया प्रसार जुयाच्वंबिले बग्दादया महत्व तच्वया वल। सन् १२५८य् मङ्गोलतयेसं बग्दादय् कब्जा यात। इमिसं भयंकर नरसंहार यात व सफूधूकुयतेत छ्वयेकाबिल।

उस्मानी टर्क (अटोमन)तयेसं १६गु शताब्दीया अन्तय् बग्दादय् थःगु अधिकार दयेकल। थ्व धुंका फारसया सफवी वंश व टर्कतयेगु दथुइ बग्दाद व इराकया मेमेगु थाय्‌या निंतिं संघर्ष जुयाच्वन। टर्क अधिक शक्तिशाली जुल व लिपा नादिर शाहनं न्ह्याक्व हे टर्कतयेगु विरुद्ध आक्रमण यासां वय्‌कलं थनया महत्वपूर्ण नगरयात थःगु अधीनय् लायेके मफुत।

सद्दाम हुसैनया उदय आधुनिक इराकी इतिहासय् प्रमुखताया रुपय् नालेगु या। वय्‌कलं बाथ पार्टीया सहारां थःगु राजनैतिक यात्रा न्ह्यथनादिल। वय्‌कलं न्हापा ला इराकयात छगू आधुनिक राष्ट्र दयेकिगु कुतः यानादिल व लिपा कुर्द व मेमेपिनिगु विरुद्धय् हिंसात्मक नरसंहार याकल। लिपा अमेरिकाया नेतृत्वय् नेटोया सेनातयेसं सन् २००३य् इराकय् आक्रमण याना सद्दामयात बन्दी यात व लिपा छगू मुद्दाय् सद्दाम हुसेनयात फांसी बिल।



#Article 113: जापान (529 words)


जापान एसियायु देय् खः। जापान प्यंगु तधंगु व यक्व चीधंगु द्वीपतेगु छगु समूह खः। थ्व द्वीप एसियायु पूर्व समुद्रतट वा प्रशान्त महासागर य् स्थित दु। जापानीतेसं थगु देय् यात निप्पन धाइ गुकिगु अर्थ खः सूर्द्यनिकास।

जापानयु राजधानी टोक्यो  खः व थ्व देय् यागु मू महानगर योकोहामा, ओसाका व क्योटो खः।

जापानी लोकबाखं कथं हलिमयु निर्माता नं सूर्द्य देवी व तिमिला देवी यात नं देकल। लिपा वेकयागु छेय् क्यूशू द्वीपय् वल व लिपा उइगु सन्तान होन्शू द्वीपय् फैले जुलः।  

जापानयु प्रथम च्वयातगु दस्तावेज ५७ ईस्वीय् छम्ह चीनी च्वमि नं लुगु दु। थुकिलि छम्ह थन्यागु राजनीतिज्ञयु चीन  भ्रमणयु वर्णन दु सु पूर्वयु छगु द्वीप नं वगु खः। बिस्तारं निगु देय् तेगु दथुइ राजनैतिक व सांस्कृतिक सम्बन्ध पलिस्था जुल। व ईले जापानीतेसं छगु बहुदैविक धर्मयु पालना याना च्वंगु दै गुकिलि यक्व द्य दयाच्वनि। खुगु शताब्दीय् चीन नं जुया बौद्ध धर्म जापान थ्येन। थ्व धुंका पुलांगु धर्मयात शिन्तो यु नां बिल। थ्व खंग्वयु अर्थ खः द्यतेगु पंथ। बौद्ध धर्म नं पुलांगु मान्यतातेत मसीधेकुसें हे मू धर्म जुलः। चीन नं बौद्ध धर्म जक्क मखु लिपि, प्यागोडा आदि नं जापान थ्यनः।

शिन्तो मान्यता कथं छम्ह जुजु सी धुंका लिपायाम्ह शासक नं थगु राजधानी न्हुगु थासे देके माः। बौद्ध धर्मयु आगमन धुंका मनुतेसं थ्व मान्यतायात त्वता बिलः। ७१० ईस्वीय् जुजु नं नांरा नांयागु छगु सहरय् थगु स्थायी राजधानी देकलः। शताब्दीयु अन्तय् थुकित हाइरा नामक नगरय् स्थानान्तरित याना बिल। व धुंका थ्व थाय् यात क्योटो यु नां बिल। सन् ९१०य् जापानी शासक फूजीवारा नं थयात जापानयु  राजनैतिक शक्ति नं अलग यात। थ्व धुंका जापानयु सत्तायु मू राजनैतिक रूप पातः। थ्व दे थगु समकालीन भारतीय, युरोपेली व इस्लामी क्षेत्र स्वया पूवंक पाना वन गनकि सत्ता प्रमुख हे शक्तियु प्रमुख नं जुइ। थ्व वंशयु शासन ११गु शताब्दी यागु अन्त तक्क दयाच्वन। यक्व मनुतेगु मिखाय् थ्व काल जापानी सभ्यतायु स्वर्णकाल खः। चीन नाप सम्पर्क म्हो जुल व जापान नं थगु छगु म्हसीका देकल। १०औं शताव्दीय् बौद्ध धर्मयु मार्ग जापानय् लोकंह्वात। जापानय् यक्व प्यागोडायु देकेज्या जुलः। 

मध्यकालय् जापानय् सामन्तवाद यु जन्म जुलः। जापानी सामन्ततेत सामुराइ धाइ। जापानी सामन्ततेत कोरिया नं निक हमला यासां जापानीतेसं कोरिया व चीनयु मिंग शासकतेत बुकाबिल। १६गु सताव्दीय् युरोपयु पोर्तुगाली व्यापारिय व मिशनरीतेसं जापानयात पश्चिमी हलिम नाप सांस्कृतिक तालमेल याकेगु ज्या न्ह्यथंकल। 

१८५४य् दक्ले न्हापालाक्क जापानं पश्चिमी देय् नाप बनेज्या सम्बन्ध स्थापित यात। थगु तधंगु औद्योगिक क्षमतायु संचालनयु लागि जापानयात प्राकृतिक संसाधनतेगु आवश्यकता दया वल। थुकिगु लागि जापानं १८९४-९५य् चीन व १९०४-०५य् रूसनाप ल्वापु यात। जापान नं रूस-जापान युद्धय् रूसयात बुकलः।  छगु एसियाली देय् नं छगु युरोपेली शक्तियात बुकुगु थ्व दक्ले न्हापांगु अवसर ख। जापान नं विश्व युद्ध २य् धुरी राष्ट्र यु साथ बिल। १९४५य् अमेरिका नं हिरोशिमा व नागासाकी य् परमाणु बम  क्येके धुंका जापान नं आत्मसमर्पण यात।

थ्व धुंका जापान नं थयात छगु आर्थिक शक्तियु रूपय् सुदृढिकरण यात व आ प्रविधिय् थ्व देय् अग्रणी देय् जुया च्वंगु दु।

जापान यक्व द्वीप नं दुगु देय् खः।

जापान संवैधानिक राजतन्त्र खः। थ्व देय् ये बहुदलीय प्रजातन्त्र दु।

सैनिक रूपय् अमेरिका नाप निर्भर जापानयु सम्बन्ध अमेरिका नाप बांला ।

जापानयु वर्तमान संविधानं थ्व देय् यु सेना नं मेगु देय् ये सैनिक अभियान वा अतिक्रमण याये मब्यु।

जापान हलिमयागु निगुगु तधंगु अर्थव्यवस्था खः।

जापान छुं दशक निसें विज्ञानय् अग्रणी थासे लाः।

जापानयु ८४ प्रतिशत जनता शिन्तो व बौद्ध निगु हे धर्मयु पालना याई।

लगभग ९९% जनता जापानी भायय् नवाइ।




#Article 114: जोर्दन (121 words)


जोर्दन  मध्यपूर्वय् लाःगु छगू देय् ख। थ्व देसय् हाशेमाइत वंशया जुजुतेसं राज यानाच्वंगु दु। थ्व देय् जोर्दन खुसिया पूर्वय् ला व थुकियात न्हापा त्रान्सजोर्दन नं धाइगु या। थ्व देय्‌या मू भाय् अरबी ख। थनया मू धर्म मुस्मां धर्म ख।

हलिम हताः १य् केन्द्रिय शक्तितेत बुकेधुंका ब्रिटिश व फ्रेञ्च म्यान्देतं उस्मान साम्राज्यया अधीनय् लानाच्वंगु अरब देय्‌तेत तर्किश जातिया बाहुल दूगु उस्मान साम्राज्यं स्वतन्त्र यासें थ्व देय्‌या पलिस्था जूगु ख। 

थ्व देय् मध्य पूर्वय् ला। थ्व देय्‌ जोर्दन खुसिया पूर्वय् ला। थ्व देय्‌या पश्चिमय् इजरायल, उत्तरपश्चिमय् लेबानन, उत्तरय् सिरिया, उत्तरपूर्वय् इराक, पूर्वय् व दक्षिणपूवय् साउदी अरब, दक्षिण पश्चिमय् मिस्र ला। 
  

मध्यपूर्वया मेमेगु देसय् थें थ्व देसय् नं चिकंया अर्थतन्त्रय् ल्हा दु। 
 

थ्व देय्‌ छगू राजतन्त्रात्मक देय् ख। थ्व देय्‌या जुजुत हाशेमाइत वंशयापिं ख। 




#Article 115: कजाख्स्तान (129 words)


कजाख्स्तान (कजाख: Қазақстан / Qazaqstan, रूसी:Казахстан / Kazakhstán) युरेशियाय् स्थित छगू देय्‌ ख। क्षेत्रफलया आधारय् थ्व हलिमया दक्ले तःधंगु भूपरिवेशष्ठित व ९गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या राजधानी उलमाती ख। थ्व देय्‌या राजभाषअ कजाख भाषा व रूसी भाषा ख।

मध्य एशियाय् छगू तःधंगु भूभाग दूगु थ्व देय्‌ न्हापा सोभियत संघया भाग ख। सन् १९९१इ सोभियत संघया विघटन धुंका थ्व देशं दक्ले लिपा थःगु स्वतन्त्रता घोषित यात। सोभियत प्रशासन बिले थन यक्व महत्त्वपूर्ण परियोजनात सम्पन्न जुल गुकिलिं यक्व रकेटया प्रक्षेपण निसें कयार ख्रुश्चेवया भर्जिन भूमि परियोजना आदि ला। देय्‌या अधिकांश भूमि स्तेपिज घांय् ख्यः, जंगल व गुं लागां भुनातःगु दु।

सकल प्रान्तयात छम्ह अकिमं (प्रान्तीय राज्यपालं) प्रशासित याइ। अकिमयात राष्ट्रपतिं मनोनित याइ। नगरीय अकिमतेत प्रान्तीय अकिमतेसं नियुक्त याइ। कजाख्स्तानया सरकारं थ्व देय्‌या राजधानी उलमातीं अस्तानाय् डिसेम्बर १०, १९९७य् हिलाछ्वल। 




#Article 116: लेबानन (123 words)


लेबानन (अरबी भाषा: لبنان लुब्नान), आधिकारिक कथं लेबानिज गणतन्त्र (अरबी भाषा: الجمهورية اللبنانية), छगु चीधंगु, येक्व गुं(पहाड) दुगु मध्य पूर्वी देय् ख। थ्व देय् भूमध्य सागरया पूर्वय् ला। थ्व देय्‌या लागाय् सिरिया (उत्तर व पूर्व) व इजरायल (दक्षिण) ला। लेबाननया ध्वांय्य् छमा सेडार वांगु रंगय्, तुयु परिभेषय् देकातगु दु, थुकिगु च्वे व क्वे निगु होरिजन्टल ह्यांगु स्ट्रिप दु। थ्व देय्‌यागु पन्थीय विभिधतां याना थ्व देय्‌य् छगु विषेश राजनैतिक व्यवस्था छ्येलातगु दु। थ्व व्यवस्थायात कन्फेसन्यालिजम धाइ। थ्व व्यवस्थां राजनैतिक शक्ति भिन्न पन्थय् फक्व समान कथं इनिगु कुतः यागु दु। 

लेबाननयात क्वे बियातःगु प्रान्त व जिल्लाय् विभक्त याना तःगु दु-





#Article 117: ओमान (130 words)


ओमान अरबी प्रायद्वीपया दक्षिण-पूर्वय् स्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌ सउदी अरबया पूर्व व दक्षिणय् अरब सागरया सीमाय् अवस्थित दु। संयुक्त अरब अमीरात थ्व देय्‌या उत्तरय् ला।

ओमानया सकल जनसंख्या करिब २५ लखः दु। थ्व देशय् आप्रवासीतयेगु यक्व जनसंख्या दु। लगभग सकल जनसंख्या मुस्मां धर्म पालना याइ गुकिलि इबादीतयेगु जनसंख्या दक्ले अप्व दु।

ईसापूर्व ६गु शताब्दीनिसें ७गु शताब्दीतक्क थ्व थासय् इरान (फारस)या स्वंगु वंशतयेसं शासन यात - हखामनी, पार्थियन व सासानी। न्हेगु शताब्दीइ मुहम्मदया जीवनकालय् हे ओमानय् मुस्मां धर्म थ्यन। सन् १५०८-१६४८ तक्क थन पोर्चिगिजतयेगु  उपनिवेश दयाच्वन। थ्व उपनिवेश भास्कोदेगामां भारतया मालेज्या यायेधुंका समुद्री लंपुइ नियन्त्रणया निंतिं दयेकातःगु ख। पोर्चुगलय् स्पेनया अधिकार दयेधुंका थ्व थासं पोर्चुगिजत लिहां वने माल। थ्व धुंका ओमानीतयेसं पूर्वी अफ्रिकी तटीय प्रदेशय् नं  पोर्चुगिजतयेत बुका छ्वल।

ओमानय् ५ प्रदेश (मिंतक़ा) व ४ शासकीय प्रखण्ड दु - 




#Article 118: पाकिस्तान (364 words)


पाकिस्तान दक्षिण एसियाया छगु देय् ख:। थ्व देय् यागु राजधानी इस्लामावाद ख:। थ्व देय्‌या पूर्वय्  भारत, उत्तरय् चीन व पश्चिमय् अफ्गानिस्तान व इरान व दक्षिणय् अरबी सागर ला। पाकिसतानया अर्थ पाक वा शुद्ध मनु च्वनिगु थाय्‌ ख। थ्व नां चौधरी रहिमत अली नं देकूगु ख।  

सन् १९४७स्वया न्ह्यः आःया भारत, पाकिस्तान व बंगलादेश बेलायतया उपनिवेश जुया च्वन। भारतया स्वतन्त्रता संग्राम बिले भारतया मुस्मातेसं थःगु निंतिं छगू मेगु हे देय्‌या मांग यात। थ्व आन्दोलनया नेतृत्व मुहम्मद अली जिन्नाहजुं याना दिल। थ्व कथं १४ अगस्ट १९४७ खुनु पाकिस्तानया पलिस्था जुल। 

सीमाया विवादय् पाकिस्तान व भारतं निकः 1948य् व 1965य् कशमीरया मामिलाय् युद्ध यात। 

सन् १९४७य् पलिस्था जुइ धुंका सन् १९४८ तक्क पाकिस्तानय् यक्व समस्या वल। 1948य् मोहम्मद अली जिन्नाह मन्त। वय्‌कः धुंका पाकिस्तानया सत्ता लिआकत अली खानया ल्हातय् ला वन। सन् १९५१य् लिआकत अली खानयागु हत्या जुल। सन् 1951 निसें 1958 तक्क सरकारत वैगु वनिगु ज्या जुया च्वन। सन् 1956य् पाकिस्तान गणतन्त्र घोषित जुल।सन् १९५८य् पाकिस्तानय् मार्शल लः लागू जुल। 

सन् १९७१य् बंगलादेश पाकिस्तानं बाया न्हूगु देय्‌या कथं पलिस्था जुल।

पाकिसतानय् ४गु प्रान्त, २ केन्द्रिय इलाका व पाकिसतानी कशमीरया २गु भाग दु। 

पाकिस्तान दक्षिण एसियाया पश्चिमी क्षेत्रया छगू देय्‌ ख। पाकिस्तानया दक्षिणी क्षेत्र मैदानी व उत्तरी क्षेत्र पहाडी दु। पाकिस्तानया दक्ले तःधंगु खुसि सिन्धु खुसि ख। थ्व खुसि पाकिस्तानया उत्तरं न्ह्यथना सरहद, पञ्जाब व सिन्ध जुया अरबी सागरय् थ्यनि। 

जनसंख्या कथं पाकिस्तान हलिमया ६गु तःधंगु देय्‌ ख। नापं थ्व देय्‌या जनसंख्या सिक्क याकनं अप्वया च्वंगु दु। । 

पाकिस्तानया ९५ प्रतिशत जनसंख्या मुस्मां दु। थुकिलि ६५प्रतिशत सुन्नी व ३० प्रतिशत सिहा मुस्मां दु। पाकिस्तानय् २ प्रतिशतति हिन्दू व १.५ प्रतिशत ख्रिस्टी धर्मावलम्बी दु। थ्व बाहेक थन पारसी, सिख, बौद्ध आदि धर्मावलम्बी नं दु।  

पाकिस्तानया राष्ट्रिय भाषा उर्दू ख। अथे जुसां ज्याकुथिलि आपालं अंग्रेजी भाषा नं छ्येलिगु यारते हैं। पाकिस्तानय् उच्च शिक्षा ब्वनिगु भाषा नं अंग्रेजी हे ख। थ्व निगु बाहेक थ्व देशय् पञ्जाबी, सराइकी, सिन्धी, गुजराती, बलोची, बराहवी, पशतो व हिन्द्को आदि भाषा नं छ्येलिगु या। 

पाकिसतानया मू जातिइ पञ्जाबी, सिन्धी, पठान, बलोची व मुहाजर ला।  

पाकिस्तानया मू नगरय् कराची, लाहौर, सा हीवाल, फ़ैसल आबाद, मुलतान, हैदर आबाद, रावलपिण्डी, पिशावर, कोइटा, डेरा इसमाईल ख़ान, बहावल पुर, सरगोधा, झ॰ग, सिखर, डेरा ग़ाज़ी ख़ान, सिआलकोट, गुजरात, गवादर, चतराल, सवात, मरी, शीख़ोपोरा, गुजरांवाला आदि ला।

पाकिस्तानया राजमार्ग थ्व कथं दु-




#Article 119: कतार (118 words)


कतार (अरबी : قطر) अरब प्रायद्वीपया उत्तर पूर्वी तटय् स्थित छगू चिधंगु प्रायद्वीप देय्‌ ख। थ्व देय्‌या दक्षिणय् साउदी अरब, व मेगु स्वंगु हे दिशाय् फारसया खाडी दु। छगू चिकंतम्हि देय्‌या कथं कतार हलिमया दुनिया निगु (प्रति व्यक्ति कूल ग्राहस्थ उत्पाद कथं) तम्हि देय्‌ ख। सन् १७८३य् कुवेतया अल खलीफ वंशं थन शासन न्ह्यथंगु ख। तत्पश्चात थ्व थाय्‌ टर्कीया अधीनय् दयाच्वन। न्हापाया हलिम हताः धुंका थ्व थाय्‌ ब्रिटेनया संरक्षणय् वन। सन् १९७१य् स्वतन्त्रता दयेधुंका सन् १९७२इ खलीफा बिन हमदया शासन न्ह्यथन।

कतार नां थौंकन्हेया जुबारा नांया नगरया प्राचीन नां कतारा नं उत्त्पत्ति जूगु धैगु विश्वास दु। प्राचीन समयय् कतारा थ्व क्षेत्रया महत्वपूर्ण बन्दरगाह व नगरया रुपय् दयाच्वन। कतारा खँग्वः टोल्मीं दयेकादिगु अरब प्रायद्वीपया मानकिपाय् दक्ले न्हापा खंगु ख। 




#Article 120: रुस (310 words)


रुस वा रसिया छगु त्रान्सकन्तिनेन्तल देय् ख। थ्व देय् उत्तरी युरेसिया (एसिया व युरोप)य् ला। १,७०,७५,४०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल दुगु थ्व देय् हलिमया दक्ले तधंगु देय् ख। हलिमया २गु तधंगु देय् क्यानादा स्वया थ्व देय् थ्यं-मथ्यं २ गुना तधं। थ्व देय्‌य् यक्व मात्राय् खनिज व उर्जा स्रोत दु।  रुसया जनसंख्या हलिम देय्‌ कथंया जनसंख्याय् ९गु दक्ले तधंगु जनसंख्या ख। रुसया लागाय् नर्वे, फिनल्यान्ड, इस्टोनिया, ल्याट्भिया, लिथुआनिया, पोल्यान्ड, बेलारस, युक्रेन, ज्योर्जिया, अजरबैजान, कजाखस्तान, चीन, मङ्गोलिया, व उत्तर कोरिया ला। थ्व देय्‌यात संयुक्त राज्य अमेरिका (अलास्काय्), स्वीडेन, व जापाननाप चिधंगु लया पुचः (क्रमशःबेरिङ स्ट्रेट, बाल्टिक समुद्र, व La Pérouse स्ट्रेट)नं बायातगु दु। 

न्हापा सोभियत संघीय समाजवादी गणतन्त्रया सोभियत संघ (USSR)या छगु गणराज्य रुस, डिसेम्बर १९९१या सोभियत संघया बाय्‌ज्या धुंका रूसी संघ जुल। सोभियत युग धुंका सोभियत युनियनया रुसय् लाःगु जनसंख्या व उद्योग रुसयात हस्तान्तरण जुल। 

रुसया बिघटन धुंका वगु न्हुगु देय् रुसी संघ सोभियत संघ थें ग्रेट पावर जुया पिहां वल। थ्व देय्‌यात उर्जा सुपरपावरया कथं नं काय्‌गु या। थ्व देय्‌यात सोभियत युनियनया उत्तराधिकरीया कथं संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा काउन्सिलय् स्थायी सिट ब्युगु दु नापं कूटनीतिक रुपय् नं थ्व देय्‌यात सोभियत संघया उत्तराधिकारीया कथं काय्‌गु या। थ्व देय् हलिमया आणविक शक्ति दुगु देय्‌य् छगु ख। रुस कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्सया मूओ देय्‌ व जी८या छगु सदस्य नं ख। 

रुस न्हापा मंगोलतेगु अधीनय् लागु छगु युरोपेली देय् ख। लिपा रसियनतेसं मंगोलतेत पितनाछ्वया थगु देय् देकुगु ख। रुसयागु जुजुतेत जार धका धाइ। जारतेत बोलिसेभिक पार्टी नं क्रान्ति याना बुके धुंका थ्व देय् सोभियत संघयागु मू खण्ड जुल। सोभियत संघयागु विघटन धुंका रुस गणतन्त्रयागु पलिस्था जुल। 

थ्व देय् उत्तर गोलार्धयागु उत्तरी थासे ला। युरोप व एसियायागु दक्ले उत्तरयागु थाय् थ्व हे देय्‌यागु अधीने ला। थ्व देय्‌यागु मू सहर मस्को व सन्त पिटरबर्ग ख। थ्व देय्‌यागु मू खुसि भोल्गा ख। 

थ्व देय्‌य् येक्व प्राकृतिक स्रोतत दु। थ्व स्रोतय् पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यांस आदि ला। 

थ्व देय्‌ छगु संसदीय प्रणाली दुगु देय् ख। थ्व देशय् राष्ट्रपति व प्रधानमन्त्री दु। 




#Article 121: सिंगापोर (181 words)


सिंगापुर (अंग्रेजी: Singapore सिंगपोर, चिनिया: 新加坡 शीन्जियापो, मलेय: Singapura सिंगापुरा, तमिल: சிங்கப்பூர் चिंकाप्पूर) छगू दक्षिण एसियाली देय्‌ ख। थ्व देय्‌ हलिमया छगू मू बन्दरगाह व व्यापारिक केन्द्र ख। थ्व दक्षिण एशियाय् मलेशिया व इण्डोनेशियाया दथुइ ला।

सिंगापुरया संस्कृतय् अर्थ सिंहतयेगु थाय्‌ ख। थ्व नगरयात सिंहतयेगु नगरया कथं नालेगु या। थ्व थासय् यक्व धर्म हनिपिं, थी-थी देय्‌या संस्कृति, इतिहास व भाषाया मनु छधि जुया च्वंगुदु। मू कथं थन चिनिया व अँग्रेजी भाषा चलनचल्तीइ दु। आकारय् मुंबई स्वया चिधंगु थ्व देशय् च्वनिपिं करीब ३५लखः जनसंख्याय् चिनी, मलेय व भारतीय मू ख।

दक्षिण-पूर्व एशियाय्, निकोबार द्वीपपुचः स्वया करिब १५०० कि.मी. तापाक्क छगू चिधंगु व विकसित देय्‌ सिंगापुर न्हापाया २०गु शताब्दीया उत्तरार्धय् पर्यटन व व्यापारया छगू मू केन्द्रया रूपय् पलिस्था जूगु दु। आधुनिक सिंगापुरया पलिस्था सन् १८१९य् सर स्टेमफोर्ड रेफल्सं याःगु ख। वय्‌कःयात इस्ट इण्डिया कम्पनीया अधिकारीया कथं दिल्लीइ स्थित तत्कालीन भिसेरोइं कम्पनीया व्यापार बांलाकेया निंतिं सिंगापुर छ्वःगु ख। सन्‌ १९६५य् मलेशियां बायावना न्हुगु सिंगापुर राष्ट्रया उदय जुल। 

किंवदंती कथं १४गु शताब्दीइ सुमात्रा द्वीपया छम्ह हिन्दू राजकुमार शिकारया निंतिं सिंगापुर द्वीपय् वंबिले अन जंगलय् सिंहतयेत खना वय्‌कलं व  द्वीपया नां सिंगापुरा वा सिंहतयेगु द्वीप तयाबिल।




#Article 122: श्रीलङ्का (817 words)


श्रीलङ्का (संस्कृत श्री अर्थात् माननीय व लङ्का अर्थात् टापू, आधिकारिक रुपय् लोकतान्त्रिक समाजवादी गणतन्त्र श्रीलङ्का सिंहाला भाषा:ශ්‍රී ලංකාව, तमिल भाषा:இலங்கை; सन् १९७२ स्वया न्ह्य सिलोन व प्राचीन कालय् टेप्रोबेन) छगू टापू राष्ट्र ख। थ्व देय्‌ दक्षिण एसियाय् भारतया दक्षिणी तट स्वया करिब ३१ किमि तापा। थ्व देय्‌ करिब २ कोटी मनुतेगु छेँ ख।

श्रीलङ्का मू सागरीय मार्गय् लाःगुलिं थ्व देय्‌ पश्चिम एसिया व दक्षिण पूर्व एसियाय दथुइ छगू महत्त्वपूर्ण नाविक केन्द्र ख। थ्व देय्‌ प्राचीन काल निसें हे बौद्ध धर्म व बौद्ध संस्कृतिया केन्द्रया रुपय् स्थापित जुयाच्वंगु दु। सिंहाले जाति थ्व देय्‌या मू जाति ख, थ्व देय्‌या अल्पसंख्यक जातिइ तमिल (उत्तरपूर्वय्), मूर, बर्घेर जाति, कफिर व मलेय जाति ला।

थ्व देय्‌ च्या, कफि, नैक्या व रबर उत्पादन व निर्यातया निंतिं नांजाः। श्रीलङ्काया ट्रपिकल जंगल, समुद्रतट, परिदृष्य, संस्कृति आदिया कारणं थ्व छगू प्रसिद्ध पर्यटन केन्द्रया रुपय् नं नांजा। 

नि द्व दँ स्वया अप्व तक्क स्थानीय जुजुतेगु शासन धुंका १६गु शताब्दीइ श्रीलङ्काया छुं भूभाग पोर्चुगल व नेदरल्याण्ड्स्नं उपनिवेष दयेकल। लिपा १८१५य् बेलायती साम्राज्यं सकल टापूयात थःगु उपनिवेष दयेकल। द्वितीय विश्व युद्धबिले श्रीलङ्कां अलाइड फोर्सेसतेगु जापानी साम्राज्यया विरुद्धया महत्त्वपूर्ण सामरिक अड्डाया रुपय् ज्या बिल।  २०गु शताब्दीया पूर्वार्धय् राजनैतिक स्वतन्त्रया उद्देश्यं श्रीलङ्काली स्वतन्त्रता सङ्ग्रामया लहर वल। थुकिया लिच्वःया कथं सन् १९४८य् शान्तिपूर्ण वार्ताया माध्यमं बेलायतीतेसं श्रीलङ्कायात स्वतन्त्रता बिल।  

भारतीय पौराणिक काव्यय् लङ्काया वर्णन यानातःगु दु। इतिहासकारतेगु विचाः अनुसार श्रीलंकाया आदिवासी व दक्षिण भारतया आदिवासी छगू हे कुलया मनुत ख। 

प्राचीन काल निसें श्रीलंकाय् शाही सिंहलवंशया शासन दयाच्वन। ई-ईले दक्षिण भारतीय राजवंशतेसं नं थ्व थासय् आक्रमण याःगु इतिहास दु। ई पू स्वंगु शताब्दीइ मौर्य सम्राट अशोकया काय्‌ महेन्द्रं थन बौद्ध धर्म हःगु ख।

१६गु शताब्दीइ यूरोपीय शक्तितेसं श्रीलंकाय् थःगु व्यापार पलिस्था यात। थ्व देशं च्या, रबर, चिनी, कफी, दालचीनी आदि यक्व सामान निर्यातक यात। न्हापाले पोर्चुगलं कोलम्बोनापं थःगु दुर्ग दयेकल। शनै-शनै पोर्चिगिजतेसं थःगु आसपासया लागाय् दयेकल। सन् १६३०इ डचतेसं पोर्चुगिजतेत हमला याना थन थःगु उपनिवेष दयेकल। १६६० तक्क अंग्रेजतेगु ध्यान थ्व टापूइ लात।  १८०० ईस्वी तक्क थ्यंबिले तटीय लागाय् अंग्रेजतेगु अधिकार जूवन व १८१८ तक्क अन्तिम राज्य केण्डीया जुजुं नं आत्मसमर्पण याना सम्पूर्ण श्रीलंकाय् अंग्रेजतेगु अधिकार जूवन। द्वितीय विश्वयुद्ध धुंका फेब्रुवरी ४ सन् १९४८खुनु देय्‌यात संयुक्त अधिराज्यं पूर्ण स्वतन्त्रता दत।

श्रीलङ्काया द्वीप हिंद महासागरय् ला। थ्व टापू बंगालया खाडीया दक्षिण पश्चिमय् व अरब सागरया दक्षिणय् ला। थ्व टापू मन्नारया खाडी व पाक जलसन्धि (स्ट्रेट)द्वारा भारतीय उपमहाद्वीप नाप बायाच्वंगु दु। हिन्दू पौराणिक बाखंकथं भारतीय मुख्य भूमिं श्रीलङ्का तक्क रामसेतु नांया छगू तां वानर वास्तुकार नालं निर्माण याःगु ख। एडम ब्रिजया नामं म्हस्युगू थ्व संरचना आ वयाः चूनालोंहया छुं पुचःले जक्क सीमित दु। औपनिवेशिक ब्रिटिश रिपोर्टतेगु अनुसार थ्व छगू प्राकृतिक संरचना ख व थ्व संरचनां सन् १४८० तक्क भारत व श्रीलङ्कायात स्वानातःगु जुसां लिपा वना छगू हिंसक आंधीं थुकियात स्येंकाबिल। थ्व टापूइ प्रायः मैदानी तटीय भूभाग दू व गुं आपालं दक्षिण मध्य भागय् दु। थ्व गुंइ दक्ले तःज्जाःगु च्वका पिदुरुतलागाला ख। थ्व च्वका समुद्र सतह स्वया २५२४ मिटर (८,२८० फिट) च्वे ला।  

श्रीलंकाया जलवायु उष्णकटिबंधीय वा ताहा न्वैगु प्रकारया दु। ५ व १० उत्तरी अक्षांशय् स्थित जूगुलिं थ्व थाय्‌य् सिक्क हे ताहान्वइगु या, तर सामुद्रिक फे व भारी आद्रतां धाःसा उष्णतायात क्वकायेत ग्वहालि या। औसत तापक्रम मध्य हाइल्याण्डया १६ डिग्री सेल्सियस (६१ फ) निसें कया म्हो उचाइ जूगु थासय् ३३ डिग्री सेल्सियस (९१ डिग्री एफ) तक्क थ्यं। औसत वार्षिक तापक्रम २८ डिग्री सेल्सियस (८२फ) निसें करिब ३१ डिग्री सेल्सियस (८८फ) तक्क थ्यं। दिं व बहनिया तापक्रम ४ डिग्री सेल्सियस (७ फ) निसें ७ डिग्री सेल्सियस (१३फ) तक्क पायेफु। दक्ले ताहान्वइगु ला मे ख व मे धुंका मनसुन वर्खा न्हथनि। वा वैगु प्रकारयात हिंद महासागर व बंगालया खाडीया मनसून फसं प्रभावित याइ। टापूया मध्य पहाडी लागाय् मनसूनया फे थ्यना पहाडी स्लोपय् मनसूनया तःच्वःगु वा वइ। गुंया छुं थासय्‌ ला दछिइ २५०० मिमि  (९८ इञ्च) तक्क वा वइ। मनसून पश्चिम-दखिनं वैगु जुगुलिं पूर्व व उत्तरपूर्वय् धाःसा म्हो जक्क वा वइ। आवधिक आंधीं व उष्णकटिबंधीय साइक्लोनं धाःसा गब्लें गब्लें बदली व दक्षिण पश्चिम, उत्तरपूर्व व पूर्वी लागाय् नं वा हइगु या। डिसेम्बर निसें मार्चया दथुइ मनसून फसं पूर्वोत्तरया बंगालया  खाडीं आद्रता हइ। आर्द्रता आपालं दक्षिण पश्चिम व पहाडी लागाय् उच्च जुइ व वर्खाया मौसमया वाया मिजासय् निर्भर जु, कोलम्बो थें न्याःगु थासय् सकल लाय् न्हिनेया आद्रता ७०% स्वया अप्व जु व जुनया मनसूनय् करिब ९०% थ्यं। अनुराधापुराय् मार्चया मनसून बिले न्हिनेया आद्रता ६०% व नोभेम्बर व डिसेम्बरय् ७९% तक्क थ्यं। पहाडी लागाय् क्याण्डीया न्हिनेया आद्रता प्रायः ७० निसें ७९% थ्यं। है.

प्रशासकीय रूपय् श्रीलंका ९ प्रन्तय् विभक्त दु। थ्व ९ प्रान्तय् सकल २५ जिल्ला दु। थ्व जिल्लाया तहत मण्डलीय सचिवालय दु व इमिगु घटक इकाईयात ग्राम सेवक खण्ड धाइ।

श्रीलङ्का छगू बहुजातीय व बहुधार्मिक है। थ्व देय्‌या बहुसंख्यक मनु बौद्ध धर्म पालना या। थनया जातिइ ७४% सिंहाली, १८% तमिल, ७% मुस्मां व १% मेमेगु जाति दु।

श्रीलङ्काया स्वतन्त्रता धुंका सिंहलीतेगु सत्ताय् बल्लाःगु पकड दयाच्वन। थुकिया विरोधय् तमिल राष्ट्रवादया उग्रवादी संगठन लिट्टे (एल टी टी ई)या पलिस्था जुल। दशकौं तक्क गुरिल्ला युद्धय् द्वलंद्व नागरिक व सैनिकतेगु ज्यान वन। सन् २००९, मे ९ खुनु लिट्टे नायः भेलुपिल्लई प्रभाकरण व लिट्टेया मेमेपिं मू नेतातेत स्यायेधुंका श्रीलंकाया राष्ट्रपति महिन्दा राजापक्षें लिट्टे बूगु घोषणा यानादिल। थ्व नापं सन् १९८३य् न्ह्यथंगु गृहयुद्ध क्वचाल।




#Article 123: ताजिकिस्तान (509 words)


ताज़िकिस्तान (ताजिक भाषा:Ҷумҳурии Тоҷикистон, जम्हुरी तोजिकिस्तोन; रुसी भाषा: Республика Таджикистан, रेस्पब्लिका ताद्झिकिस्तान; फारसी भाषा: جمهوری تاجیکستان जम्हुरी-ए ताजिकेस्तान) मध्य एशियाय् स्थित छगू भूपरिवेष्टित देय्‌ ख। थ्व देय्‌ न्हापा सोभियत संघया भूभाग जुयाच्वन (Tajik Soviet Socialist Republic) व सोभियत संघया विघटन धुंका सन् १९९१य् थ्व छगू देय्‌ जुल। सोभियत संघं पृथक जुइ धुंका थ्व देय्‌ गृहयुद्धया मारय् (सन् १९९२ निसें सन् १९९७ तक्क) लात। थ्व देय्‌या कूटनीतिक-भौगोलिक स्थिति सिक्क महत्वपूर्ण जु। थ्व देय्‌या सीमा दक्षिणय् अफ्गानिस्तान, पश्चिमय् उज्बेकिस्तान, उत्तरय् किर्गिस्तान व पूर्वय् चीननाप स्वा। थ्व देय्‌ ताजिक नस्लया मनुतयेगु बाहुल्य दूगु देय्‌ ख। थ्व जातिया उत्त्पत्ति इरानय् जूगु ख। थ्व जातिं फारसीनाप स्वापू दूगु ताजिक भाषा नवाइ। थ्व भाषायात सीरीलिक लिपिइ (रुसी लिपि) च्वइगु या। थ्व देय्‌या राजधानी दुशाम्बे ख। 

ताज़िकिस्तानया फारसी भाषाय् अर्थ ताजिकतयेगु थाय्‌ ख। ताजिक धाःगु खँग्वः गनं वल धैगु विषयय् छगू बाखँ दु। पामीर च्वापुगुँया च्वकायात 'ताज'(श्रीपेच) धका धाइगु या। थ्व थासय् मध्यकालीन युगय् मुस्मां तयेगु टर्क व इरानी नश्ल मू नश्ल जुयाच्वन। थ्व थाय्‌या इरानी मुस्मांत पामीर च्वापुगुंया नापं च्वनिगु जूगुलिं इमिगु नां ताजि (च्वकामि) धका जूवन। इरानी भाषाय् थनया निगु हे जातितयेत नापं धायेत व न्यनिबिले बांलाकेयात ताजिइ क तना ताज़िक-ओ-तुर्क (ताजिक व टर्क) धइगु खँग्वः चलनचल्तीइ वल। थ्व खँग्वलं थ्व थासय् च्वनिपिं इरानीतयेगु नां ताजिक जूवन धाःसा ताज़िक-ओ-तुर्क धाःगु खँग्वः फारसी इतिहासय् सकल मनु धका धायेत छ्येलिगु या।    

आःया ईले ताजिक खँग्वःया छ्येला ताजिकिस्तानया सकल निवासीतयेगु निंतिं छ्येलाहःगु दु। अथे जुसां थ्व देय्‌या गैह्र ताजिक नश्ल दसु उज्बेक व रूसी मूलया मनुतयेत धाःसा थ्व खँग्वः मयः।

थ्व थासय् मानव बस्ती ईपू ४०००दँ निसें दयावःगु दु। महाभारत व थी-थी हिन्दू/बौद्ध ग्रन्थय् वर्णित महाजनपद कम्बोज व परम कम्बोज थ्व हे थासय् दूगु मान्यता नं दु। इरानया हख़ामनी शासनय् सम्मिलित यायेगु ईले थन बौद्ध धर्म नं वःगु खने दु। थ्व ईले बेबिलोनियानं छुं यहूदी नं थन वया च्वंगु खने दु। अलेक्जेन्डरया आक्रमणय् थ्व देय्‌ मला। 
ईपू ४गु शताब्दीया अन्तिम चौथाइ व निगु शताब्दी ईपूया प्रथम चौथाईइ थ्व थाय्‌ ब्याक्ट्रियन साम्राज्यया भाग जुयाच्वन। थ्व धुंका थ्व थाय्‌ सीथियन तुखरा व लिपा तुखरिस्तानया अन्तर्गतय् लात। चीनया हान वंशनाप नं थनया शासकतयेगु कूटनीतिक सम्बन्ध ईपू निगु शताब्दीइ जुल। थ्व ईले ब्याक्ट्रियाय् चीनिया पदाधिकारीत वया चीनया पश्चिमी लागा अवलोकन यायेवःगु खने दु। 

७गु शताब्दीइ थ्व थासय् अरबतयेसं मुस्मां साम्राज्यया पलिस्था यात। इरानया सामानी साम्राज्यनं अरबतयेत परास्तयात व  समरकन्द व बुख़ाराया पलिस्था यात। थ्व निगु हे नगर आ उज्बेकिस्तानय् ला। १३गु शताब्दीइ मंगोलतयेसं मध्य एसियाय् आक्रमण याबिले ताजिक क्षेत्र दक्ले न्हापां आत्मसमर्पण याइगु देय्‌य् छगू ख। १८गु शताब्दीइ रूसी साम्राज्यया विस्तार जुयाच्वंबिले फारसी साम्राज्य दक्षिणय् कुण्ठित जुल। 

सन् १९९१य् सोभियत संघं स्वायत्तता प्राप्त जुइधुंका थ्व देय्‌य्‌ गृहयुद्ध जूवन। सन् १९९२ निसें सन् १९९७ तक्क थ्व देशय् गृहयुद्धया कारणं थ्व देय्‌या अर्थव्यवस्था चौपट जुल। सन् २००८य् वःगु भयंकर चिकुगु मौसमं नं थ्व देय्‌यात यक्व नोक्सान यात।

ताजिकिस्तान छगू भूपरिवेष्टित देय्‌ ख। थ्व देय्‌ क्षेत्रफल कथं मध्य एसियाया दक्ले चिधंगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या सतह पामिर च्वापुगुं भुनातःगु दु। थ्व देय्‌या ५०% स्वया अप्व थाय्‌ समुद्रसतह स्वया ३००० मिटर स्वया तज्जा। थ्व देय्‌या चिज्जागु थाय्‌ धाःगु उत्तरया फेर्गाना स्वनिगःया थाय्‌, दक्षिणी कोफार्निहोन खुसि व भख्श खुसि स्वनिग (निगु हे जाना अमु दरया) जक्क ख। थ्व देय्‌या राजधानी दुशानबे कोफार्निहोन स्वनिगःया दक्षिणी भीरय् ला। 




#Article 124: थाइल्यान्द (451 words)


थाइल्याण्ड (थाई भाषा ราชอาณาจักรไทย) दक्षिण पूर्व एसियाय् लाःगु छगू स्वतन्त्र देय्‌ ख। थ्व देय्‌या उत्तरय् लाओस व म्यानमार, पूर्वय् लाओस व क्याम्बोडिया, दक्षिणय् थाइल्याण्ड खाडी व मलेसिया, व पश्चिमय् अन्दमन सागर व म्यानमार ला। थ्व देय्‌या लःया सीमाय् थाइल्याण्ड खाडी धुंका दक्षिणपूर्वय् भियतनाम व दक्षिण पश्चिमय् अन्दमन सागर पुलाः भारत व इन्डोनेसिया ला। थ्व देय्‌या राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर ब्याङ्कक ख। ब्याङ्कक थ्व देय्‌या राजनैतिक, आर्थिक, औद्योगिक व सांस्कृतिक राजधानी नं ख। 

थाइल्याण्ड क्षेत्रफल कथं हलिमया ५१गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल स्पेनया क्षेत्रफलति हे दु। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल करिब ५१३,००० किमि२ (१९८,००० वर्ग मा) दु। जनसंख्या कथं थ्व देय्‌ हलिमया २०गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या जनसंख्या ६ कोटी ३० लखः दु। थ्व देय्‌या करिब ७५% जनता थाइ जातिया दु धाःसा १४% चिनिया मूल, व ३% मलेय जातिया दु; मेमेपिं मनुय् चिधंगु समुदाय दसु मोन, ख्मेर व थी-थी पहाडी मनुत दु। थ्व देय्‌या आधिकारिक भाषा थाइ भाषा ख। थ्व देय्‌या करिब ९५% जनसंख्यां बौद्ध धर्म हनि। 

थाइल्याण्ड हलिमय दक्ले अप्व बौद्ध विश्वास दूगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या राष्ट्रिय धर्म थेरवाद बौद्ध धर्म ख गुकियात ९५% जनसंख्यां हनि । थाइल्याण्डया संस्कृति व परम्पराय् भारतीय, चिनिया व पाश्चात्य परम्पराया तःधंगु प्रभाव दु। 

थाइल्याण्ड छगू संवैधानिक राजतन्त्रात्मक देय्‌ ख। थ्व देय्‌या जुजु भुमिबोल अदुल्यादेज ख। वय्‌कः चक्री राजवंशया ९म्ह जुजु ख। वय्‌कः बागु शताब्दी स्वया अप्व ई तक्क जुजु जुयादी धुंकल, अतः, वय्‌कः थाइ इतिहासय् दक्ले ताःहाकगु ई तक्क शासन याइम्ह जुजु व आःया हलिमय् दक्ले ताःहाकगु ई तक्क शासन याइम्ह जुजु नं ख। जुजुयात राष्ट्राध्यक्ष, सेनाध्यक्ष, बौद्ध धर्मया संरक्षक, व धर्मया रक्षकया रुपय् कायेगु या। थाइल्याण्ड युरोपेली शक्तितेसं गबिलें नं थःगु अधीनय् तये मफुगु छगू जक्क दक्षिणपूर्व एसियाली राष्ट्र ख। तर थ्व देय्‌यात द्वितीय विश्व युद्धय् धाःसा जापानं थःगु अधीनय् तल। 

सन् १९८५ व सन् १९९५या दथुइ थ्व देशय् यक्व आर्थिक विकास जुल। आःया ईले थ्व देय्‌ नव औद्योगिक राष्ट्रय् ला। थुकिया अर्थतन्त्रया मेरुदण्ड थ्व देय्‌या निर्यात व पर्यटन (विशेषयाना पताया, ब्याङ्कक, व फुकेत थें न्याःगु पर्यटकीय स्थल)य् आधारित दु ।

आःया थाई भूभागय् मनू करिब १०,००० दँ निसें च्वना वयाच्वंगु दु। ख्मेर साम्राज्यया पतन न्ह्यः थन यक्व राज्य, दसु ताई, मलय, ख्मेर इत्यादि दयाच्वन। सन् १२३८स सुखोथाई राज्यया  स्थापना जुल, गुकियात न्हापांगु बौद्ध थाई (स्याम) राज्य धका लुमंकिगु या। करिब १ सदी धुंका अयुध्याया राज्यं सुखाथाईय् थःगु प्रभुता स्थापित यात। सन् १७६७स अयुध्याया पतन (बर्मा द्वारा) धुंका थोम्बुरी राजधानी जूवन। सन् १७८२स बैंककय् चक्री राजवंशया स्थापना जुल। थ्व नापं आधुनिक थाइल्यान्दया इतिहास आरम्भ जुल।

युरोपियन शक्तित नाप जूगु हतालय् स्यामया छुं प्रदेश त्वतेमाल। थौं थ्व प्रदेशत बर्मा व मलेशियाया अंश जुयाच्वंगु दु। लिउ हलिम हताःय् थ्व देसं जापानयात ग्वहालि यात धाःसा हताः धुंका अमेरिकायात। सन् १९९२स जूगु सत्ता पलटं थाइल्यान्दयात छगू संवैधानिक राजतन्त्र दयेकल।

थ्व देय्‌ दक्षिण पूर्वी एसियाय् ला।

थाइल्यान्दयात आधिकारिक रुपय् क्वे बियाःतःगु प्रान्तय् बायेछिं-




#Article 125: टर्की (147 words)


टर्की छगू युरेसियाया देय्‌ ख। थ्व देय्‌ दक्षिणपूर्वी एसियायाएनाटोलिया प्रायद्वीप व दक्षिणपूर्वी युरोपया बाल्कन क्षेत्रया थ्रेस (रुमेलिया) लागाय् अवस्थित दु। टर्कीया सीमाय् ८गु देय्‌ ला: बुल्गेरिया (उत्तरपश्चिमय्); ग्रीस पश्चिमय्; ज्योर्जिया उत्तरपूर्वय्; आर्मेनिया, अजरबैजान (नखिच्हेवान Nakhichevanया एक्सक्लाभ) व इरान पूर्वय् व इराक व सिरिया दक्षिणपूर्वय्। भूमध्य सागर व साइप्रस थ्व देय्‌या दक्षिणय् एजियन सागर पश्चिमय्; व कृष्ण सागर थ्व देय्‌या उत्तरय् ला। एनाटोलिया व थ्रेसया दथुइ मरमाराया सागर व टर्किश स्ट्रेट्स (बोस्पोरस व डार्डानेल्स ला)। टर्किश स्ट्रेट एसिया व युरोपया सीमा नं ख। टर्की थ्व स्ट्रेटया निखें दूगुलिं थ्व देय्‌ अन्तरमहादेशीय राष्ट्र ख।

थ्व देसय् इतिहासय् बैजन्टाइन साम्राज्य, उस्मान साम्राज्य थें न्याःगु साम्राज्यत दयाच्वन। २०गू सदीइ वया हलिम हता १ धुंका उस्मान साम्राज्यया विघटन नापं गणतन्त्र टर्कीया पलिस्था जुल। थ्व देय्‌या अबु धकाः हनातःम्ह केमेल अतातुर्कजुं थ्व देय्‌या आधुनिकिकरणय् तिबः बियादिल।

टर्कीयात ७गु क्षेत्र व ८१गु प्रान्तय् बायातःगु दु। सकल प्रान्तयात विभाजन याना कूल ९२३ जिल्ला दयेकातःगु दु। 




#Article 126: तर्कमेनिस्तान (160 words)


तर्कमेनिस्तान (तर्कमेनिया) छगु मध्य एसियाली तर्किक देय् ख। तर्कमेनिस्तान धागु नां फारसी भाषाया खँग्वलं वगु ख, थुकिया अर्थ तर्कमेनतेगु थाय् ख। सन् १९९१तक्क थ्व थाय् सोभियत संघया छगु गणतन्त्र राज्यया कथं दयाच्वंगु ख। उबिले थुकिया नां तर्कमेन एस एस आर ख। थ्व देय्‌या दक्षिणपूर्वय् अफ्घानिस्तान], दक्षिण पश्चिमय् इरान, उत्तरपूर्वय् उज्बेकिस्तान, उत्तरपश्चिमय् कजाखस्तान दु धाःसा क्यास्पियन सागर थुकिया पश्चिमय् ला। थ्व देय्‌या च्ह्ये-न्ह्ये प्रतिशत (८७%) जससंख्या मुस्मां धर्मावलम्बी ख।  सि आइ ए वर्ल्ड फ्याक्टबूक २००६या तथ्यांक कथं थ्व देय् हलिमया कुल ग्राहस्थ उत्पादन वृद्धिय् हलिमय् ५गु थासय् ला। 



#Article 127: उज्बेकिस्तान (198 words)


उज्बेकिस्तान छगू भूपरिवेष्ठित मध्य एशियाली राष्ट्र ख। नापं, थ्व देय्‌या सीमाय्‌ लाःगु सकल देय्‌ नं भूपरिवेष्ठित दु। थ्व देय्‌या  उत्तरय् कजाख्स्तान, पूर्वय् ताजिकिस्तान दक्षिणय् तुर्कमेनिस्तान व अफ्गानिस्तान ला। थ्व देय्‌ सन् १९९१ तक्क  सोभियत संघया छगू घटक जुयाच्वंगु ख। उज्बेकिस्तानया मू नगर राजधानी ताशकन्त, समरकन्द, बुखारा आदि ख। थ्व देय्‌या मू मनुत उज्बेक जातिया मनुत ख व इमिगु भाय् उज्बेक भाषा ख।

थ्व थासय् ईसा स्वया २००० दँ न्ह्यः मानव वस्ती न्ह्यथन। आया उज्बेकतेसं थन च्वंपिं आर्यतेत विस्थापित याःगु धैगु विश्वास दु। सन् ३२७ ईसापूर्वय् अलेक्जेन्डर थःगु सैन्य अभियानय् वःबिले वय्‌कःया विरोधय् थ्व थासय् यक्व प्रतिरोध जूल। वय्‌कलं थ्व थाय्‌या राजकुमारी रोक्साना नाप इहिपा नं यात। अलेक्जेन्डर धुंका च्यागु शताब्दी तक्क थ्व थाय्‌ इरानया पार्थियन व सासानी साम्राज्यया छगू भाग जुयाच्वन। थ्व धुंका अरबतेसं खुरासानय् कब्जा याना थ्व थासय् इस्लामया प्रचार यात।

गुंगु शताब्दीइ थ्व थाय् सामानी साम्राज्यया अंग जुल। सामानीतेसं पारसी धर्म त्वता सुन्नी इस्लामयात आत्मसात यात। १४गु शताब्दीया अन्तय् थ्व थाय्‌ तेमुरलेनया उदय नापं छगू महत्त्वपूर्ण थाय्‌ जूवन। तेमूरं मध्य व पश्चिमी एसियाय् अद्भुत सामरिक सफलता कायेफत। तेमूरं उस्मान (अटोम्यान साम्राज्य)या सम्राट यात नं बुकाबिल। १९गु शताब्दीइ थ्व थाय्‌ रूसी साम्राज्य व १९२४य् सोभियत संघया सदस्य राज्य जूवन। सन् १९९१य् थ्व देय्‌ सोभियत संघं स्वतन्त्र जूवन।




#Article 128: बेल्जियम (217 words)

 
छगू जर्मन भाषी पुचः पूर्वी वालूनियाय् अवस्थित दु। 
बेल्जियमया भाषिक विविधता व थुकिलिं हःगु राजनैतिक ल्वापू थ्व देय्‌या इतिहास व जटिल सरकारी व्यवस्थाय् खनेछिं।




#Article 129: बुल्गेरिया (348 words)


बुल्गेरिया  दक्षिण-पूर्व यूरोपय्‌ स्थित देय्‌ ख, गुकिया राजधानी सोफिया ख। देय्‌या सीमा उत्तरय्‌ रोमानिया, पश्चिमय्‌ सर्बिया व मेसेडोनिया, व दक्षिणय्‌ ग्रीस व टर्कीनाप स्वा। पूर्वय्‌ देय्‌या सीमा हाकुगु सागरं निर्धारित या। कला व प्रविधिनापं राजनैतिक दृष्टिं नं बुल्गेरियाया अस्तित्त्व न्यागुगु शताब्दीं निसें वःगु खनेदु। न्हापा बुल्गेरियन साम्राज्यं (632/681 - 1018) बाल्कन क्षेत्र जक्क मखुसें सकल पूर्वी युरोपयात थीथी कथं प्रभावित यात। बुल्गेरियन साम्राज्यया पतन धुंका थ्व थाय्‌ उस्मान शासनया अधीनय्‌ लावन। 1877-78स जूगु रुस-टर्की हतांः बुल्गेरिया राज्ययात  पुन: स्थापित जुइत ग्वहालि यात। लिउ हलिम हताः धुंका बुल्गेरिया साम्यवादी राज्य व पूर्वी ब्लकया भाग जुवन। सन् 1989स क्रान्ति धुंका सन् 1990स साम्यवादीतयेगु सत्ताया एकाधिकार क्वचाल व देय्‌ संसदीय गणराज्यया रूपय्‌ न्ह्यथन। थ्व देय्‌ सन् 2004स नेटोया व सन् 2007स  युरोपियन युनियनया सदस्य जुल।

बुल्गेरिया यवन व इस्तानबुलया उत्तरय्‌ दूगु प्राचीन मानव बस्ती ख। मोंटानानापं 6800दँ पुलांगु छगु अभिलेखय्‌ प्यंगु पंक्तिइ छुँ 24 चिं लूगु दु- थुकियात ब्वने आःतक्क सम्भव मजुनि तर थुकिलिं थ्व अनुमान यायेछिं कि व इलं निसें थन मनुत च्वना वइच्वंगु दु। सन् 1972स हाकु सागरया तटय्‌ स्थित वार्नाय्‌ राजसी चिं दूगु लुंया खज़ाना लुत गुकिलि थन सिक्क न्ह्य हे राजतन्त्र दूगु अनुमान यायेछिं - तर थ्व राज्यया जातीय मूल आःतक्क मस्युनि।

सामान्यतया थ्रेसियनतयेत बुल्गारतयेगु पूर्ववर्ती नालेगु या। थ्रेसया मनुतयेसं ट्रॉइया हताः (1200 ईसापूर्व नापं)य्‌ ब्वति काःगु खनेदु। थ्व धुंका 500 ईसापूर्व तक्क इमिगु छगु साम्राज्य पलिस्था जुल। अलेक्जेन्दरं 332 ईसापूर्वस थ्व थासय्‌ थःगु अधिकार दयेकल व 46 इस्वीइ रोमनतयेसं थन थःगु अधिकार दयेकल। थ्व धुंका एसियाया यक्व पुचःतयेगु आगमन न्ह्यथन। स्लाभ जातिया मनुतयेसं सन् 581स बैजनटाइनया रोमन साम्राज्यनाप शान्ति समझौताय्‌ हस्ताक्षर यात। सन् 864स बोरिस प्रथमं अर्थोडक्स (परंपरावादी) ईसाइयात राजधर्म दयेकल व सीरीलिक लिपियात नालाकाल। अरबतयेगु सेनातयेत बुकाबिल। 

सन् 1018 तक्क बुल्गार साम्राज्यया अन्त बैजनटाइन आक्रमणं जुवन। सन् 1185 निसें 1360 तक्क निक्वःगु बुल्गार साम्राज्यया राज्य दवन। थ्व धुंका उस्मानी (औटोमन) टर्क मनुतयेसं थन थःगु अधिकार दयेकल। सन् 1877स रूसं अटोमन साम्राज्यय्‌ हमला याना इमित बुका छ्वल। सन् 1878स स्वंगुगु बुल्गार साम्राज्यया उदय जुल। सन् 1980स टर्कतयेगु विरुद्ध न्ह्यथंगु अभियानया हुनिइ 30000 टर्क बुल्गेरिया त्वता टर्कीइ वन। थुकिया निगु दशक न्ह्यः ग्रीसय्‌ नं थन्याःगु अभियान जूगु ख। सन् 1989स थन कम्युनिस्ट पार्टीया नायु कचा पलिस्था जुल।




#Article 130: क्रोएसिया (167 words)


क्रोएसिया  दक्षिण पूर्व युरोपय्‌ पानोनियन प्लेन, बाल्कन्स व भूमध्य सागरया दथुइ दूगु छगु देय्‌ ख। देय्‌या राजधानी व दकले तःधंगु नगर जगरेब ख। क्रोएसियाया सीमा उत्तरय्‌ स्लोभेनिया व हंगेरी, उत्तर पूर्वय्‌ सर्बिया, पूर्वय्‌ बोस्निया व हर्जगोभिना व दक्षिण पूर्वय्‌ मोंटेनेग्रोनाप स्वा। देय्‌या दक्षिण व पश्चिमी किनारा एड्रियाटिक सागरनाप स्वा।

थौंया क्रोएसिया नां दूगु थासय्‌ न्हेगु शताब्दीइ क्रोट्सं कदम तल। इमिसं राज्ययात संगठित यात। तामिस्लाव प्रथमया 925 ई. स राज्याभिषेक जुल व क्रोएसिया राज्य जुवन। राज्यया रूपय्‌ क्रोएसियां थःगु स्वायत्तता करीब निगु शताब्दि तक्क दयेकातल, व जुजु पीटर क्रेशमिर चतुर्थ व जोनीमिरया शासन बिले थःगु उत्कर्षय्‌ थ्यन। सन् 1102स पेक्टा समझौताया माध्यमं क्रोएसियाया जुजुं हंगेरीया जुजुनाप विवादास्पद समझौता यात। सन् 1526स क्रोएशियन संसदं फ्रेडिनेंडयात हाउस आफ हाब्सबर्गं सिहांसनय्‌ तल। सन् 1918स क्रोएसियां अस्ट्रिया-हंगेरीं बायावनिगु घोषणा याना युगोस्लाभिया राज्यय्‌ सहस्थापकया कथं स्वा वन। लिउ हलिम हताःया ईले नाजितयेसं क्रोएसियाया क्षेत्रय्‌ कब्जा याना  स्वतन्त्र राज्य क्रोएसियाया पलिस्था यात। हताः क्वचाये धुंका क्रोएसिया निक्वगु  युगोस्लाभियाया पलिस्थामि सदस्यया रूपं युगोस्लाभियाय्‌ स्वावन । 25 जुन 1991स क्रोएसियां स्वतन्त्रता घोषणा याना संप्रभु राज्य जुवन।




#Article 131: चेक गणतन्त्र (250 words)


चेक गणतन्त्र  (चेक : Česká republika  वा Česko ) युरोप महाद्वीपय्‌ दूगु छगु देय्‌ ख। थुकिया उत्तर पूर्वी सीमाय्‌ पोल्यान्ड, पश्चिमी सीमाय्‌ जर्मनी, दक्षिणय्‌ अस्ट्रिया व पूर्वय्‌ स्लोभाकिया दु। थुकिया राजधानी प्राग ख। थ्व देय्‌या मू व राजभाषा चेक भाषा ख।

चेक गणतन्त्र मध्य युरोपय्‌ ला। थ्व छगु भूपरिवेष्ठित देय्‌ ख। थुकिया सीमा पोल्यान्द, जर्मनी, अस्ट्रिया व स्लोभाकियानाप स्वा। थुकिया स्वंगु मू भाग बोहिमिया, मोराभिया व साइलीसिया ख। राष्ट्रया कुल क्षेत्रफल 30,450 वर्ग माइल दु, गुकिलि 20,367 वर्ग माइल बोहीमियाय्‌ ला। देय्‌या राजधानी प्राग मध्य बोहीमियाय्‌ ला।

सन् 2009या तथ्यांक अनुसार देय्‌या जनसंख्या 1 कोटी 2 लखः दु। साक्षरता दर 99.8% दु। जनसंख्याय्‌ 94% मनु चेक, 3% स्लोभाक, 0.6% पोलिश, 0.5% जर्मन, 0.4% युक्रेनियन, व 0.2% हंगेरियन दु। थ्व नापं देशय्‌ रोमा व भियतनामी मनु नं दु। राष्ट्र युरोपया दकले म्हो धार्मिक देशय्‌ छगु ख, 40% मनुतायेसं थःइत नास्तिक, गैर-धार्मिक वा अग्नोस्तिक धाइ।

सन् 2008स चेक गणतन्त्रया कुल ग्राहस्थ उत्पाद 217 बिलियन डलर (217 अर्ब डलर) दु।

चेक गणराज्य छगु संसदीय गणतन्त्र ख। थ्व राष्ट्र चेकोस्लोभाकियाया विभाजनय्‌ 1 ज्यानुवरी 1993खुनु पलिस्था जूगु ख। राष्ट्रया संसदं द्विसदनात्मक प्रणालीइ ज्या याइ। क्वय्‌या सदनय्‌ 200 सदस्य दइ धाःसा च्वय्‌या सदनय्‌ 81 सदस्य। क्वय्‌या सदनया सदस्यतयेगु चुनाव 4 दँया कार्यकालया निंतिं 14 जिल्लाय्‌ जुइ। च्वय्‌या सदन अमेरिकी सेनेटय्‌ आधारित दु, व थुकिया 1/3 सदस्यतयेगु   चुनाव 2 दँय्‌ 6 दँया कार्यकालया निंतिं जुइ। च्वय्‌या सदनया सदस्यता सुं नं 40 दँ स्वया थं नागरिकं कायेफु। सदस्यताया निंतिं उम्मेदवारं चुनावय्‌ बच्छि स्वया अप्व मत कायेफे मा।

चेक गणतन्त्र संयुक्त राष्ट्र संघ, युरोपियन युनियन, व नेटोया सदस्य ख।




#Article 132: इस्टोनिया (149 words)


इस्टोनिया, आधिकारिक कथं इस्टोनिया गणतन्त्र उत्तरी यूरोपया बाल्टिक क्षेत्रय् स्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या सीमा उत्तरय् फिनल्याण्ड खाडी, पश्चिमय् बाल्टिक सागर, दक्षिणय् लातभिया व पूर्वय् रूसनाप स्वा। इस्टोनिया मौसमी समशीतोष्ण जलवायुं प्रभावित जु।

इस्तोनियामि बाल्टिक फिनतयेगु वंशज ख। फिनिश भाषा व इस्तोनियन भाषाय् यक्व समानता दु। इस्टोनियाया आधुनिक नां रोमन इतिहासकार टेसीटसया विचाः जूगु विश्वास दु। वय्‌कलं थःगु सफू जरमेनिया (Germania) (ca. सन् 98)य् मनुया उल्लेख ऐसितीया रूपय् याःगु ख।

इस्टोनिया छगू लोकतान्त्रिक संसदीय गणतन्त्र ख। प्रशासनिक कथं थ्व देय्‌  १५गु काउन्टीइ विभाजित दु। देय्‌या राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर तालिन्न ख। केवल १.४ कोटीया जनसंख्या दूगु थ्व देय्‌ युरोपेली संघया दक्ले म्हो जनसंख्या दूगु देय्‌ ख। इस्टोनिया सन् १९२१, सेप्तेम्बर २२खुनु निसें लीग आफ नेशन, सेप्टेम्बर १७, सन् १९९१ निसें संयुक्त राष्ट्र संघ, मे १, सन् २००४ निसें युरोपीय संघ व मार्च २९, सन् २००४ निसें  नेटोया सदस्य जूगु ख। इस्टोनियां ने क्योटो प्रोटोकलय् हस्ताक्षर याःगु दु।




#Article 133: फ्रान्स (437 words)


फ्रान्स (फ्रांसे भाषा: फांस आधिकारिक कथं फ्रान्सेली गणतन्त्र (République française रिपब्लिक फ्रांसे) छगू देय् खः। थ्व देय्‌या मेट्रोपोलिटन भूभाग पश्चिमी युरोपय् ला धासा थ्व देय्‌या ओभरसीज टापुत मेमेगु महादेशे नं ला। मेट्रोपोलिटन फ्रान्स भूमध्य सागर निसें अंग्रेजी च्यानल व उत्तर सागरतक्क, व राइन खुसि निसें एट्लान्टिक सागर तक चकना च्वंगु दु। फ्रान्समि तेसं मेट्रोपोलिटन फ्रान्सयात L'Hexagone ल्हेक्जागोन वा षड्कोण धका नं धाइ छाय् धासा थ्व देय्‌यु रेखागणितिय आकार षड्कोण थें च्वं।

फ्रान्सयु सिमानाय् बेल्जियम, लक्जेम्बर्ग, जर्मनी, स्विट्जरल्यांड, इटाली, मोनाको, एन्डोरा, व स्पेन ला। थ्व देय्‌या ओभरसीज डिपार्टमेन्टतेसं याना थ्व देय्‌या सिमानाय् ब्राजिल व सुरिनाम (फ्रेन्च गायनानाप), व नेदरल्यांड्स एन्टिल्स (सन्त मार्टिनयु सिमानाय्) ला। फ्रान्स संयुक्त अधिराज्य नाप च्यानल टनेलं स्वानाच्वंगु दु। 

फ्रान्सेली गणतन्त्र छगू रिप्रिजेन्टेटिभ प्रजातन्त्र खः। थ्व देस‌य् युनिटरी अर्ध राष्ट्रपतिय गणतान्त्रिक शाषण दु। थ्व देय्‌या मू आदर्श मनू व नागरिकया अधिकारया घोषणाय् खने दु। थ्व छगू विकशित देय् खः। थ्व देय् या अर्थतन्त्र हलिमे खुगूगु थासय् दक्ले तधंगु ख।  फ्रान्स हलिमय् दक्ले अप्व मनूतेसं चाहिवैगु देय् ख। थ्व देशे दछिइ ७५ मिलियन स्वया अप्व पर्यटक (बनेज्या पर्यटक नं याना) वै।  फ्रान्स युरोपेली संघयु छगु पलिस्था यैगु देय् ख। थ्व युरोपेली युनियनयु दक्ले तधंगु क्षेत्रफल दुगु देय् नं ख। फ्रान्स संयुक्त राष्ट्र संघयु पलिस्थामि देय्, फ्रांकोफोनी, जी८, ल्याटिन युनियनयु सदस्य नं ख। थ्व छगु तधंगु शक्ति ख व संयुक्त राष्ट्र संघयु ५गु स्थायी सदस्यय् छगु ख। थ्व आणविक शक्ति दुगु देय् नं ख। 

फ्रान्सया नां फ्र्यांक्स(Francs) खंग्वलं वगु ख। फ्र्यांक्सत जर्मनिक मनुत ख। थ्व मनूसं पश्चिमी रोमन साम्राज्य क्वचाय्‌ धुंका उत्तरी युरोप कब्जा यागु ख। अझ बांलाक्क स्वेगु खःसा पेरिस नापंया Île-de-France (प्रान्त) वास्तविक फ्रान्सेली शाही दिमेन्सेयु थाय् ख। दक्ले न्हापायाम्ह फ्र्यांक जुजु क्लोभिस १यात फ्रान्सेली जुजुतेगु आजु धका हनी। 

मेत्रोपोलितन फ्रान्स पश्चिमी युरोपय् ला। अथे जुसां, फ्रान्सया उत्तर अमेरिका, क्यारिबियन, दक्षिण अमेरिका, दक्षिणी हिन्द महासागर, प्रशान्त महासागर, व एन्तार्क्तिकाय् नं भूमि दु। थ्व लागातेगु सरकार थी-थी कथंया दु। छुं थासय् ओभरसीज दिपार्तमेन्त दु धाःसा छुं थासय् ओभरसीज कलेक्सिभिती।

मेत्रोपोलितन फ्रान्सया क्षेत्रफल ५४७,०३० वर्ग किलोमितर (२११,२०९ वर्ग माइल) दु। थ्व कथं फ्रान्स युरोपियन युनियनया क्षेत्रफल कथं दक्ले तधंगु देय् ख। थ्व कथं फ्रान्स स्पेन स्वया भतिचा तधं। फ्रान्सय् यक्व कथंया भूमित दु। थन उत्तर व पश्चिमया तटीय फांट निसें दक्षिण-पूर्वया एल्प्स , मध्य-दक्षिणया मस्सिफ सेन्त्रल व दक्षिण पश्चिमया पारेनीज गुं श्रृङ्खला तक्क दु। ४,८०७ मितर (१५,७७०फुत) जाय् पश्चिमी युरोपया दक्ले तज्जागु च्वापुगुं  मों ब्लां एल्प्स च्वापुगुँ श्रृङ्खलाय् फ्रान्स व इटालीया दथुइ ला। मेत्रोपोलितन फ्रान्सय् यक्व खुसित बाहा वइगु प्राकृतिक व्यवस्था दु। दसु- लोई खुसि,  गाओंन्, सीन व र्‍होन। थ्व खुसितेसं मास्सिफ सेन्त्रल व आल्प्सयत बाइ। थ्व खुसित भूमध्यसागरय् कामाआज् (Camargue) जुया ल्वाकज्याइ। कामाआज् फ्रान्सया दक्ले म्हो जाय् दुगु थाय् ख। थ्व थाय् (२ मि / ६॰५ फुत समुद्री सतह) स्वया क्वे ला। क्रोसिका भूमध्यसागरीय तटय् ला।




#Article 134: जर्मनी (175 words)


जर्मनी, आधिकारिक कथं संघीय गणतन्त्र जर्मनी छगु पश्चिमी-मध्य युरोपेली देय् ख। थ्व देय्‌यु उत्तरय् उत्तर सागर, डेनमार्क, व बाल्टिक सागर, पूर्वय् पोल्यांड, व चेक गणतन्त्र, दक्षिणय् अस्ट्रिया व स्विट्जरल्यांड, पश्चिमय् फ्रान्स, लक्जेम्बर्ग, बेल्जियम व नेदरल्यांड ला। 

जर्मनी छगु १६गु देय्‌तेगु संसदीय संघीय गणतन्त्र ख। थ्व देय्‌यु राजधानी बर्लिन ख। छगु राष्ट्र-देय्यु कथं थ्व देय्‌यु एकिकरण फ्र्यांको-प्रसियन युद्ध बिले १८७२ य् जुल। हलिम युद्ध २य् बुइ धुंका थ्व देय् विभाजित जुल व १९९०य् हानं एकिकरण जुल। थ्व देय् युरोपेली संघयु पलिस्था सदस्य ख। नापं थ्व देय्‌यु ८२ मिलियन जनसंख्या कथं थ्व देय् इ यु राष्ट्रय् दक्ले अप्व मनुत दुगु देय् नं ख। 

संघीय गणतन्त्र जर्मनी छगु आधुनिक तधंगु शक्ति ख। थ्व देय् संयुक्त राष्ट्र संघ, नेटो, जी८, जी ४ राष्ट्रतयु सदस्य ख व हलिमे डिफेन्सय् खर्च याइगु देय्‌तेगु धलखे ४गु थासे लाः वः। जर्मनी हलिमयु ३गु दक्ले तधंगु अर्थतन्त्र ख (नोमिनल जि डि पि कथं) व हलिमया २गु दक्ले तधंगु वस्तु निर्यातक देय् ख।  २००७य् थ्व देय्‌ युरोपेली काउन्सिल व जी ८ निगुलिंयागु हे रोटेटरी प्रेजिडेन्सी कःघाना च्वंगु दु। 

थ्व देय् यागु सिक्क ताहाकगु इतिहास दु|




#Article 135: इटाली (192 words)


इटली यूरोप महाद्वीपया दक्षिणय् स्थित छगू देय् ख गुकिया मुख्यभूमि छगू प्रायद्वीप ख। इटलीया उत्तरय् आल्प्स पर्वतमाला ला। थन थ्व देय्या सीमाय् फ्रांस, स्विट्ज़रलैंड, अस्ट्रिया व स्लोवेनियाया सीमा नापला। सिसली व सार्डिनिया (भूमध्य सागरया निगु दक्कले तःधंगु द्वीप) इटलीया भाग ख। भेटिकन सिटी  व सैन मरीनो इटलीया अंतर्गत समाहित निगु स्वतंत्र देय् ख।

रोमया लहना व इटालीया इतिहास थ्व देय्या प्राचीन वैभव व विकासया प्रतीक ख। आधुनिक इटली सन् १८६१य् राज्यया रूपय् गठित जुल। देय्या म्हो प्रगति, सामाजिक संगठन तथा राजनितिक उथल-पुथल इटलीया २५००दँया इतिहासनाप स्वा। देशय् पूर्वकालय् राजतंत्र दयाच्वन गुकिया अंतिम राजघराना सेवाय ख। सन् १९४६या जुनया हिउपां गणतांत्रिक राज्यया पलिस्था जुवन।

इटलीया राजधानी रोम प्राचीन कालया शक्तिशालि व प्रभावशालि रोमन साम्राज्यया राजधानी ख। ईसाया आसपास व थ्व धुंका रोमन साम्राज्यं भूमध्य सागरया क्षेत्रय् थःगु प्रभुता स्थापित यात गुकिया कारणं थनया संस्कृति मेमेगु थासय् थ्यंवन। थुकियात आधुनिक यूरोपया आधारशिलाया रुपय् नालेगु या। इटलीया संस्कृतिइ यवनतयेगु नं प्रभाव दु। 

इटलीया जनसंख्या २००८य् ५ कोटी ९० लख दु। देय्या क्षेत्रफल करिब ३लखः वर्ग किलोमिटर दु। रोम थ्व देय्या राजधानी ख व मेमेगु मू नगर भेनिस, मिलान आदि ख । 

महाक्षेत्र (Macroregions) युरोपियन युनियनया प्रथम-तहया विभाजन ख। थ्व कथं इटालीइ दूगु महाक्षेत्र थथे च्वं:




#Article 136: लात्भिया (717 words)


लाल्भिया वा लात्भिया गणतन्त्र (लाल्भियामि भाषा : Latvijas Republika) उत्तरपूर्वी युरोपय् अवस्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌ स्वंगु बाल्टिक गणराज्यय् छगू ख गुकियात द्वितीय विश्व युद्ध धुंका भूतपूर्व सोभियत संघय् विलय यानाबिल। थ्व देय्‌या सीमाय् लिथुआनिया, इस्टोनिया, बेलारूस, व रूस ला। थ्व देय्‌ आकारया दृष्टिं छगू चिधंगु देय्‌ ख व थ्व देय्‌या सकल क्षेत्रफल ६४,५८९ वर्ग किमि व जनसंख्या २२,३१,५० (२००९) दु। 

लात्भियाया राजधानी है रीगा ख। रीगाया अनुमानित जनसंख्या ८,२६,००० दु। सकल जनसंख्याया ६०% लातत्भियामि मूया नागरिक ख व  करिब ३०% मनु रूसी मूयापिं ख। थ्व देय्‌या आधिकारिक भाषा लात्भिया भाषा ख। थ्व भाषा बाल्टिक भाषा परिवारया भाषा ख। थ्व देय्‌या  आधिकारिक मुद्रा लात्स ख।

लात्भियायात सन् १९९१य् सोभियत संघं स्वतन्त्रता दत। मे १, सन् २००४ खुनु लात्भिया यूरोपेली संघया सदस्य जुल। थ्व देय्‌या वर्तमान राष्ट्रपति वाल्डिस जाट्लर्स ख।

१३गु निसें १६गु शताब्दि तक्क लात्भिया लिभोनिया व कौरल्याण्ड तक्क दूगु व प्रशियन जुजुतेगु अधीनय् दूगु छगू भूभाग जुयाच्वन। १७गु शताब्दीइ लात्भियाय् पोल्याण्ड व स्विडेनं अधिकार यात।

१८गु शताब्दीइ न्येस्तादया सन्धि धुंका लिभोनिया व कौरल्याण्ड रूसी साम्राज्यया भाग जूवन। थुकिया सरकार कौरल्याण्ड व लिभोनिया निगु हे जाना दयेकल। 

रूसी गृहयुद्ध बिले (१९१७-१९२२) लात्भियाया अधिकांश सैन्य वाहिनीतेसं जर्मनी विरुद्ध बोल्शेभिकया पक्षय् युद्ध यात। लात्भिया दक्ले न्हापा सन् १९१८य् छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रूपय् अस्तित्वय् वल। 

निक्वःगु विश्व युद्ध बिले थ्व राष्ट्रय् दक्ले न्हापां (निगु मेगु बाल्टिक गणराज्य नापं) सोभियत संघं आक्रमण यानाबिल व लिपा नाजी जर्मनीं व अन्ततः १९४४य् सोभियत संघं थ्व देय्‌यात स्वाना छगू सोभियत गणराज्य दयेकल। 

सन् १९९१य् सोभियत संघया विघटन धुंका लात्भिया हानं छकः स्वतन्त्र राष्ट्र जुल। लिथुआनिया व इस्टोनिया स्वया पृथक लात्भियां स्वतन्त्र राष्ट्रतेगु राष्ट्रमण्डलया सदस्यता ग्रहण मया व लात्भिया अप्रिल, सन् २००४य् नेटोया सदस्य व मे १ सन् २००४य् यूरोपेली संघया सदस्य जुल।

लात्भिया २६ प्रशासकीय क्षेत्र व ७ नगरीय क्षेत्रय् विभाजित दु गुकियात लात्भियाय् क्रमशः apriņķis व lielpilsētas धाइ। 

सन् २००९या अनुमान कथं लात्भियाया जनसंख्या २२,३१,५० दु। २००९या जनसंख्या अनुमानया आधारय् जन्म प्रत्याशी ७२.१५ दँ दु। मिसातेगु  जीवन प्रत्याशी ७७.५९ दँ व मिजंतेगु जीवन प्रत्याशी ६६.५९ दँ दु।

शताब्दीयौं निसें लात्भिया छगूओ बहुजातीय देय्‌ ख। २०गु शताब्दीइ विश्व युद्ध, प्रवासन व बाल्टिक जर्मनतेत पिथनाअ छ्वःगु, होलोकस्ट, व सोभियत अधिग्रहणया कारणं जनसंख्या यक्व हिलावंगु दु। सन् १८९७या रूसी साम्राज्यया जनगणना कथं लातभियामि १९.३ लखया जनसंख्याया का ६८.४% दु धाःसा रूसी मूलया १२%, यहुदी ७.४%, जर्मन ६.२%, व पोलिश मूलया ३.४% दु।

दक्ले तःधंगु धार्मिक समुदाय ख्रिस्टी धर्म ख। तर, ७% जनसंख्या जक्क नियमित कथं धार्मिक गतिविधिइ सक्रिय दु। दक्ले तःधंगु धार्मिक सम्प्रदाय थ्व कथं दु:
इभेन्जिकल लुथरन चर्च अफ लात्भिया - ४,५०,०००
रोमन क्याथोलिक - ४,५०,०००
लातवियामि अथोडक्स - ३,५०,०००

लातभिया भाषा लातवियाया आधिकरिक भाषा ख। थ्व भाषाया मातृभाषी १४ लाख दु। थ्व बाहेक १,५०,००० मनु मेमेगु देशय् थ्व भाषा नवाइ। गैह्र मातृभाषी लात्भिया भाषाय् खँल्हाइपिनिगु ल्याखँ यक्व दु। लात्भियाया भाषानीतिया कारणं थनया ८ लख जातीय-अल्पसंख्यक जनसंख्याय् ६०% थ्व भाषाय् नवाइ। लात्भिया भाषाया छ्येला लात्भियाया सामाजिक जीवनय् अप्वयाच्वंगु दु।

लात्भिया भाषा छगू बाल्टिक भाषा ख व थ्व लिथुआनियानाप दक्ले अप्व मेल नं। अथे जुसां थ्व निगु भाषाय् छगू भाषा खँल्हाइपिंसं मेगु भाषा मथु। 

सोभियत संघया भाग जुइधुंकुगु व तःधंगु ल्याखँय् रुसी मूलया मनुत दूगुलिं रूसी भाषा नं यक्व मनुतेसं छ्येलिगु या व यक्व बुरा-बुरीतेसं थ्व भाषा थु।

लात्भिया विश्व व्यापार संगठन (१९९९) व युरोपेली संघया (२००४) सदस्य ख।

सन् २००० धुंका लात्भियाया वृद्धि दर युरोपय् दक्ले अप्वय् छगू दु। अथे जुसां लात्भियाया मू उपभोग-चालित वृद्धिया कारणं २००८या अन्त वस् २००९या आरम्भय् लात्भियाया जीडीपी म्हो जूवन। थ्व मन्दी हलिमया आर्थिक मन्दीं अझ कया यंकल। सन् २००९या प्रथम स्वंगु लाय् लात्भियामि अर्थव्यस्थाय् १८%या ह्रास वल, थ्व ह्रास युरोपेली संघया दक्ले अप्व ह्रास ख। युरोस्टेट डाटा कथं क्रय शक्तिया आधारय् लात्भियाया प्रति व्यक्ति आय २००८य् युरोपीय संघया ५६% दु।

ज्यानुवरी २००९इ राजधानी रीगाय् आर्थिक संकटयात कया दङ्गा जुल गुकिलिं सरकारया कठोरता नीतिया विरोध यात। प्रदर्शनकारीतेसं संसद भंग यायेगु माग तल व राष्ट्रपति वाल्डिस याट्लर्सं सरकारयात नागरिकतेगु माँग पूमवंसा समयपूर्व हे निर्वाचन याकिगु सूचं बियादिल। सरकारयात आईएमएफं ७.५ अरब युरो प्राप्त यायेत तलब म्हो यायेमाल व कोसोभों अगस्ट २००९इ छुं  सैनिक लितकायेमाल।

१००-सीट दूगु छगू तहया लात्भियामि संसदयात सैइमा (Saeima ) धाइ। निर्वाचनद्वारा प्रति प्य दँय् प्रतिनिधि निर्वाचित जुइ। राष्ट्रपतिया निर्वाचन सैइमाद्वारा छगू मेगु चुनावय् जुइ व थ्व नं प्रति प्यदँय् जुइ। राष्ट्रपतिद्वारा प्रधानमन्त्री नियुक्त जुइ, प्रधानमन्त्रीं थःगु मन्त्रीपरिषद नाप  कार्यकारी शाखा दयेकी गुकियात सैइमाया विश्वास मत मालि। थ्व हे संसदीय प्रणाली निक्वःगु विश्व युद्ध न्ह्यः नं दूगु ख। सर्वोच्च नाररिक सेवक १६म्ह राज्य सचिव जुइ।

लात्भियाय् १८ दँ स्वया च्वेया सकल लात्भियामितेसं नागरिक संसदीय निर्वाचनय् मतदान यायेदि।




#Article 137: लक्जेम्बर्ग (186 words)


लक्जेम्बर्ग पश्चिम युरोपय् अवस्थित छगू भूपरिवेष्ठित देय् ख। थ्व देय्या सीमाय् बेल्जियम, फ्रान्स व जर्मनी ला। थ्व देय्य् निगु मू क्षेत्र दु। थ्व क्षेत्रत उत्तरय् Oesling व दक्षिणय् गुटल्याण्ड (बांलाःगु देय्) ख। 
 
लक्जेम्बर्गया जनसंख्या ५ लखः १२ द्व ३५३ दु (फेब्रुवरी २०११ कथं) धाःसा क्षेत्रफल २५८६ वर्ग किमि दु। 

प्रतिनिधिमूलक लोकतन्त्र व संवैधानिक राजतन्त्र दूगु थ्व देय्या मू नायः ग्र्याण्ड ड्युक ख। थ्व देय्या ग्र्याण्ड ड्युक हलिमय् ल्यं दनिम्ह छम्ह जक्क सार्वभौम ग्र्याण्ड ड्युक ख। थ्व देय् हलिमया दकले विकशित देय्य छगू देय् ख। थ्व देय्य् उत्कृष्ट अर्थतन्त्र व हलिम मौद्रिक कोषकथं हलिमया हे निगुगु दकले उच्च जिडिपि पर क्यापिटा दु। थ्व देय्या ऐतिहासिक व सामरिक महत्त्व थनया रोमन साम्राज्यया दुर्ग व फ्राङ्किश जुजुतयेगु किलां क्यं। स्पेन युरोपया प्रमुख सामरिक शक्तिकेन्द्र जुबिले थ्व देय् स्पेनी लंपुइ छगू मू किल्लाया रुपय् दयाच्वन। 

थ्व देय् युरोपियन युनियन, नेटो, ओइसिडि, संयुक्त राष्ट्र संघ, व बेनेलक्सया सदस्य ख। थ्व देय्या भौगोलिक अवस्थितिया कारणं थ्व देय्या संस्कृति रोमान्स व जर्मनिक युरोपया ल्वाकाज्यागु संस्कृति दु। थ्व देय् छगू त्रिभाषिय देय् ख। थ्व देय्या आधिकारिक भाषा लक्जेम्बर्गिश, फ्रेञ्च व जर्मन भाषा ख। थ्व देय् धर्म निरपेक्ष जुसां थनया मू धर्म रोमन क्याथोलिक ख। 




#Article 138: स्पेन (294 words)


स्पेन, आधिकारिक कथं स्पेन राजतन्त्र (स्पेनया भासय्: Reino de España, चिहाकलं España) छगू दक्षिण युरोपेली देय् खः। थ्व देय्‌या निता भूभाग उत्तर अफ्रिकाय् नं दु। थ्व देय् राजनैतिक कथं संवैधानिक राजतन्त्र ख:। आइबेरियन प्रायद्विपया स्वंगु देय्-स्पेन, पोर्तुगाल व एन्दोराय् दकलय् तःधंगु देय् थ्व हे खः। ग्यालिसियाया पश्चिम व दक्षिणय् स्पेन व पोर्तुगलया सीमा स्वा। थ्व देय्‌या दक्षिणय् जिब्राल्टर जलसन्धि ला धाःसा उत्तरपूर्वय् पाइरिनी पर्वतमालाय् फ्रान्स व एन्दोरा ला। थ्व देसय् भूमध्यसागरया ब्यालेरिक टापू, आन्ध्र सागरया क्यानारी टापू व भूमध्यसागरय् जिब्राल्टर नापंया प्लाजाज् दे सोबरानिया धाःगु टापू नं ला। थ्व देय्‌या उत्तरपूर्वय् पाइरिनीइ लिभिया धाःगु थ्व देय्‌या चिधंगु नगरया फ्रान्सेली भूभागं प्यखें घेरेयानातःगु दु।

स्पेन धाःगु नां लातिन खँग्व: हिस्पानिया नं बुया वःगु खँग्वः खः।

 

स्पेनया इतिहासयात क्वय् बियातःगु कालखन्दय् बायेछिं

स्पेन छगु संवैधानिक राजतन्त्र खः। थन राष्ट्राध्यक्ष छम्ह वंशानुगत जुजु दु व नि बःया संसद दु। मन्त्रिमण्डलया अध्यक्ष मन्त्रिपरिषदया नायः जुइ। थ्व देय्‌या संसदय् ३५० सदस्य दु|

व्यवस्थापिक कथं स्पेनयात ५०गु प्रान्तय् विभाजन यानातःगु दु। प्रान्तत जानाः १७गु स्वशाषित समाज व २गु स्वशाषित नगर दयेकी।

युरोपेली संघया तथ्याङ्कया निंतिं प्रादेशिक इकाइया नामाकरण (Nomenclature of Territorial Units for Statistics) कथं थ्व देय्‌या इकाइत थ्व कथं दु

सन् २००३स संस्करणय् कनारी द्विपतेगु निगु प्रान्त थ्व कथं कोद यानातल:

मूल स्पेनय् यक्व तःजाःगु पठार व पर्वःझ्वःत, दसु: पाइरिनी, सियरा नेभेदा दयाच्वंगु दु। थन्याःगु तःजाःगु थासं यक्व खुसि उत्पत्ति जुइ, दसु ताजो, एब्रो, डुएरो, ग्वाडियाना ग्वादालकुइभर आदि। 

स्पेनया अर्थतन्त्र मिश्रित स्रोतं दयाच्वंगु दु। थ्व देय्‌या मंका ग्राहस्थ उत्पादन तच्वः। थ्व देय्‌या मुद्रा युरो खः। 

स्पेनया जनघनत्व ८७.८ प्रति वर्ग किमि दु। जनघनत्व थाय्‌कथं पाः। राजधानी माद्रिद व समुद्र सिथय् यक्व मनूत च्वनिगु या।

थ्व देसय् यक्व तजिलजिया मनुत दु। कास्ताइल, कातालान, बास्क, गालिसियन आदि जातीय व तजिलजि थनया मू जातीय म्हसीका ख। 

स्पेनय् यक्व भाय्‌त छ्येलिगु या। थनया मू भाय् थ्व कथं दु-

रोमन क्याथोलिक थनया मूधर्म खः।




#Article 139: स्वित्जरल्यान्द (150 words)


स्विट्जरल्याण्ड छगू चिधंगु लोकतान्त्रिक पश्चिमी युरोपेली राष्ट्र ख। थ्व राष्ट्रया आधिकारिक नां कोन्फोएदेरासियो हेल्भेतिका Confoederatio Helvetica ख। थ्व नां ल्याटिन भाषाय् बियातःगु थ्व देय्या नां ख। अथेजुसां आधिकारिक ज्या स्वया पिने थ्व नांया छ्येला आपालं मजूगु खनेदु। स्विटजरल्याण्ड थःगु तटस्थताया निंतिं नांजा।  वंगु १९० दँ निसें थ्व देय् तटस्थ जुयाच्वंगु दु। अतः, यक्व अन्तराष्ट्रिय संघतयेगु मूज्याकुथि थ्व देशय् अवस्थित दु। संयुक्त राष्ट्र संघया मू ज्याकुथि थ्व देय्या जेनेभाय् दु। नापं संयुक्त राष्ट्र संघ स्वया न्हःया लिग अफ नेसनस्या मूज्याकुथि नं न्हापा जेनेभाय् हे दूगु ख। 

थ्व देशय् ४गु आधिकारिक भाषा दु: थ्व भाषात जर्मन भाषा, फ्रेञ्च भाषा, इटालियन भाषा व रोमान्श भाषा ख। नापं, थ्व राष्ट्रया छुँ प्रदेशय् निगु जक्क भाषा आधिकारिक दु धाःसा देय्या दक्ले तःधंगु राज्य ग्राउबन्देनय् ३गु भाषा आधिकारिक रुपय् दयाच्वंगु दु। स्विट्जरल्याण्डया राजधानी बर्न नगर ख धाःसा दक्ले तधंगु नगर जेरिख ख। 

थ्व देय्या उत्तरय् जर्मनी, पूर्वय् अष्ट्रिया व लिख्टेनस्टाइन, दक्षिणय् इटाली व पश्चिमय् फ्रान्स ला।




#Article 140: संयुक्त राज्य अमेरिका (536 words)


संयुक्त राज्य अमेरिका (वा संयुक्त राज्य, युएस, युएसए, वा अमेरिका) ५०गु राज्य व छगू संघीय जिल्ला दूगु छगू संघीय संवैधानिक गणतन्त्र ख। थ्व देय्या मू भूभाग उत्तर अमेरिकाय् ला धाःसा हवाइ राज्य प्रशान्त महासागरय् ला। थ्व देय्या मू भूभागया उत्तरय् कॅनडा, दक्षिणय् मेक्सिको, पूर्वय् अटलांटिक महासागर व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर ला। थ्व देय्या अलास्का राज्य धाःसा उत्तर अमेरिकाया उत्तरी लागाय् ला। अलास्काया पूर्वय् कॅनडा, पश्चिमय् बेरिंग स्ट्रेट धुंका रुस ला। हवाइ राज्य  धाःसा छगू आर्किपेगालो ख। थ्व राज्य मध्य प्रशान्तय् ला। 

३.७९ मिलियन वर्ग माइल वा ९.८३ वर्ग किमि क्षेत्रफल दूगु व ३१०मिलियन जनसंख्या दूगु थ्व देय् क्षेत्रफल व जनसंख्या निगुलिं कथं हलिमया दक्ले तःधंगु देय्य् छ्गू देय् जुवः। थ्व राष्ट्रय् हलिमया यक्व थासं जुइगु इमिग्रेसनया कारणं थ्व राष्ट्र हलिमया दक्ले बहुजातीय व बहु सांस्कृतिक राष्ट्रय् छगूया रुपय् पलिस्था जूगु दु।  संयुक्त राष्ट्र अमेरिकाया अर्थतन्त्र हलिमया दक्ले तःधंगु राष्ट्रिय अर्थतन्त्र ख। सन् २०१०या एस्टिमेसन कथं थ्व देय्या कूल जिदिपि $१४.७८० त्रिलियन (नोमिनल जिदिपिया २३% व पर्चेजिङ पावर प्यारिटी कथं हलिमया २०% ) दु। 

अमेरिकाया आदिवासी एसिया जुया आःया संयुक्त राज्य अमेरिकाय् द्वलंद्व दं न्ह्य थ्यन। थ्व आदिवासी जनसंख्या युरोपेली मनुतयेसं हःगु ल्वेया कारणं सिक्क म्हो जुवन। संयुक्त राष्ट्र अमेरिका देय्या रुपय् आःया अमेरिकाया पूर्वी तटीय लागाया १३गु उपनिवेषं पलिस्था जूगु ख। जुलाई १७७६इ संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रताया घोषणां अमेरिकायात आत्मनिर्णयया अधिकार व सहकारी संघया अधिकार बिल। थ्व क्रान्तिकारी राज्यतयेसं बेलायती साम्राज्ययात अमेरिकी क्रान्तिकारी हताय् परास्त याना इतिहासय् दक्ले न्हापांगु सफल स्वतन्त्र उपनिवेषं दयावःगु राष्ट्र जुवन। वर्तमान संयुक्त राज्य संविधान सेप्तेम्बर १७, १७८७य् अवधारित जूगु ख। दच्छि धुंका थुकिया पालनां राज्यतयेत संघीय गणतन्त्रया अंग व छगू बल्लागु केन्द्रिय सरकारया पलिस्था यात। युनाइटेड स्टेट्स बिल ऑफ राइट्स व थुकिया १०गु अमेन्द्मेन्ट्सं यक्व नागरिक अधिकार सुनिष्चित यात। थ्व सन् १७९१य् र्याटिफाइड जुल। 

१९गु शताब्दीइ संयुक्त राष्ट्र अमेरिकां आदिवासीतयेगु ट्राइबयात उठिबास याना, फ्रान्सनाप लुइजियाना न्याना, स्पेननाप फ्लोरिडा न्याना, ओरेगन काउन्टीया छुं भूभाग संयुक्त अधिराज्यनाप न्याना, एल्टाक्यालिफोर्निया व न्यु मेक्सिको मेक्सिकोनाप न्याना, अलास्का रुसनाप न्याना व टेक्सास गणतन्त्र व हवाई गणतन्त्रयात परास्त याना थःगु क्षेत्रफल बिस्तार यात। बुंज्याय् आधारित दक्षिणी व उद्योगय् आधारित उत्तरी राज्यतयेगु दासप्रथाय् जूगु असहमतिं व राज्यया अधिकारया असहमतिं अमेरिकी गृह हता सन् १८६०या दशकय् न्ह्यथन। उत्तरया विजयं थ्व राष्ट्रया विभाजन पन व संविधानया १३गु संशोधनं दासप्रथा क्वचाल। १८७०या दशकं थ्व राष्ट्रया अर्थतन्त्र हलिमया हे दक्ले तधंगु जुवन। स्पेनी-अमेरिकी हता व न्हापांगु हलिम हतां थ्व राष्ट्रयात छगू सामरिक शक्तिया रुपय् पलिस्था यात। लिउ हलिम हताया लिच्वया कथं थ्व देय् हलिमया न्हापांगु आणविक शक्ति दूगु देय् व संयुक्त राष्ट्र संघया स्थायी सदस्य जुवन। शीत हता व सोभियत संघया विखण्डनं थ्व देय्यात हलिमया छगू जक्क सुपरपावरया रुपय् पलिस्था यात। हलिमया कूल सैन्य खर्चया ४३% थ्व देशं थःगु सेनाय् जक्क याइ। नापं थ्व देशं हलिमया अर्थ, राजनीति व संस्कृतिया नेतृत्त्वदायी भूमिका नं म्हिताच्वंगु दु। 

संयुक्त राज्यय् पूंजीवादी मिश्रित अर्थतन्त्र व्यवस्था दु। थ्व व्यवस्थायात प्रचुर प्राकृतिक स्रोत, उच्च कोटीया भौतिक पूर्वाधार, व उच्च उत्पादकत्त्वं ग्वहालि याःगु दु।  अन्तराष्ट्रिय मौद्रिक कोषया कथं संराया $१५.१ ट्रिलियनया कुल ग्राहस्थ उत्पादन सकल हलिम उत्पादनया बजाः एक्स्चेञ्ज दरय् २२% जुवं व पर्चेज पावर प्यारिटी अनुसार १९% थ्यं।  मेमेगु देय् स्वया तःधंगु अर्थतन्त्र जुसां युरोपेली संघया तुलनाय् संरा अमेरिकाया राष्ट्रिय जिडिपि (पिपिपि) ५% कम दु।  थ्व देय् जिडिपि पर क्यापिटा (नोमिनल) कथं ९गु थासय् व जिडिपि पर क्यापिटा कथं ६गु थासय् ला।  संरा डालर हलिंया प्राथमिक रिजर्भ करेन्सी ख। 

थ्व देय् निगु तधंगु पार्टी दु- डेमोक्र्याटिक व रिपब्लिकन।




#Article 141: मेक्सिको (213 words)


 

संयुक्त मेक्सिकन राज्य 

वा साधारण रुपय् मेक्सिको 
 
छगू उत्तर अमेरिकी संघीय संवैधानिक गणतन्त्र ख। थ्व देय्या उत्तरय् संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिणय् व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर, दक्षिणपूर्वय् ग्वाटेमाला, बेलिज व क्यारिबियन सागर व पूर्वय् मेक्सिकोया खाडी ला। 
 
करिब २० लखः वर्ग किमि (७ लख ६०द्व माइल)  क्षेत्रफल दूगु 
 
थ्व देय् सकल अमेरिकाया न्यागु दकले तःधंगु देय् ख। नापं, थ्व देय् हलिमया १३गु दकले तःधंगु देय् नं ख। करिब ११ कोटी २० लखः जनसंख्या नापं थ्व देय् हलिमया ११गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु देय् नं ख। 
 थ्व देय् हलिमया दकले अप्व स्पेनीभाषी जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व देय् ३१गु राज्य व संघीय नगर मेक्सिको जाना दयाच्वंगु छगू संघ देय् ख। 

कोलम्बस-पूर्वया मेसोअमेरिकाय् यक्व थी-थी लहनाया विकास जुयाच्वन। थ्व लहनाय् मू लहना अल्मेक, तन्तेक, तिओतिहुआकान, जापोतेक, माया लहना, एज्तेक लहना आदि ला। सन् १५२१इ स्पेनीतयेसं  थ्व देय्या तेनोचितितानय् थःगु औपनिवेशिक जग पलिस्था याना थनया लहनातयेत थःगु कब्जाय् काल। थ्व कथं कब्जाय् काःगु थाय्यात न्हु स्पेनया भाइसरोयल्तीया रुपय् प्रशासन यात। थ्व भूभाग लिपा वना मेक्सिकोया स्वतन्त्रता संग्रामलि सन् १८२१इ मेक्सिको राष्ट्र जुवन। स्वतन्त्रता धुंकाया ईले आर्थिक अस्थिरता, मेक्सिकन-अमेरिकन हताः, संरा अमेरिकानाप भूभाग द्यायेगु, जनयुद्ध, निगु राजतन्त्र व आन्तरिक सामन्त शासन जु-जुं सन् १९१०या मेक्सिकन क्रान्ति धुंका सन् १९१७य् थ्व देय्या संविधान दयेकेधुंका वर्तमान राजनैतिक व्यवस्थाया विकास जुल। सन् २०००या निर्वाचनय् दकले न्हापा विपक्षी खलःया पार्टीं सरकार दयेकल। 




#Article 142: ग्वाटेमाला (272 words)


ग्वाटेमाला वा ग्वाटेमाला गणतन्त्र (स्पेनी भाषा: República de Guatemala रेपुब्लिका दे ग्वाटेमाला मध्य आमेरिकाय् अवस्थित छगू गणतन्त्र ख। थ्व देय्‌या उत्तर-पश्चिमय् मेक्सिको, दक्षिण-पश्चिमय् प्रशान्त महासागर, उत्तर-पूर्वय् बेलिज व क्यारिबियन सागर, व दक्षिण-पूर्वय् होण्डुरस व एल साल्भादोर ला। ग्वाटेमाला मध्य आमेरिकाया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु देय्‌ ख। रुक्ष गुंच्वका व ज्वालामुखी दूगु थ्व देशय् मध्य आमेरिकाया एक-तृतीयांश मनु बसोबास याइ। उच्चभूमिइ अवस्थित ग्वाटेमाला नगर (Ciudad de Guatemala सिउदाद दे ग्वाटेमाला) देय्‌या राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर ख। नगरया जनजीवनं सकल देय्‌या थी-थी विषयय् प्रभाव या।

लातिन आमेरिकाया मेमेगु देय्‌या तुलनाय् ग्वातेमालाय् आदिबासी जातितयेगु जनसंख्या अप्व दु। ग्वातेमालाय् आपालं जनसंख्या माया जातिया मनुतयेगु दु। मायातयेगु इतिहासय् थ्व थाय्‌ छगू ईले समृद्ध सभ्यताया थाय्‌ ख। देय्‌या बाकि जातिइ  मेस्तिजो, वा युरोपीय व आदिबासी अमेरिकन तयेगु मिश्रित जाति दु। थ्व जाति ग्वातेमालाय् लादिनो नामं नांजा। 

ग्वाटेमालाया संस्कृति प्राचीन व न्हुगु संस्कृतिया मिश्रण ख। थनया बिराटसंख्यक आदिबासी जनसंख्यां थःगु प्राचीन रीतिरिवाज हना वयाच्वंगु दु। ग्वातेमाला नगर व मेमेगु नगर इलाकाया केन्द्रय् धाःसा आधुनिक युरोपीय व उत्तर अमेरिकन ढांचाया जीवनयापन याइगु या। ग्वातेमालाया उच्चभूमिया जीवनय् माया संस्कृतिया प्रभाव यक्व दु। थ्व थासय् यक्व आदिबासी मनु छुं नं छुं माया भाषात ल्हाइगु, सनातनी धर्म व ग्रामीण रीतिरिवाज पालन याइगु व थःगु जातीय वस व मेमेगु हस्तशिल्प छ्येलिगु या। लादिनो व माया संस्कृतिया थ्व सहबासस्थानं ग्वातेमालाया समाज जटिल दयेकूगु दु। थ्व समाजय् तःम्हि व दरिद्रतयेगु दथुइ यक्व भिन्नता दु। थ्व विभाजनं ग्वातेमालाया इतिहासय् यक्व प्रभाव याःगु खने दु। 

गुय़ातेमालाया अर्थतन्त्र आपालं कफि, कला, चिनि व मेमेगु बुँज्याया उत्पादय् निर्भर जु। देशय् छखे यक्व तःम्हि मनुतयेसं तःतःधंगु इस्टेट वा जमिन थःगु दयेकातःगु दु धाःसा मेगु थासय् बुँज्यामि विशेषयाना आदिवासीत सिक्क दरिद्र अवस्थाय् म्वानाच्वंगु दु। 

ग्वातेमाला सन् १८२१ सालय् स्पेनं स्वतन्त्र जुल। 




#Article 143: जमैका (128 words)


जमैका छगु क्यारिबियन सागरया टापू देय् ख। थ्व देय् ग्रेटर एन्टिल्सय् ला। थ्व देय् २३४ किलोमिटर (१४६ माइल) ताःहाक व ८० किलोमिटर (50 माइल) तब्या। थ्व टापू मध्य अमेरिकया मूभूभाग स्वया थ्यंमथ्यं ६२० किलोमिटर (३८५ माइल) तापा धाःसा क्युबा स्वया १४५ किमि (९० माइल) दक्षिणय् ला], व हिस्पानियोला टापू (हेइटी व डोमिनिकन रिपब्लिक दुगु टापू) स्वया १९० कि मि (१२० माइल) पश्चिमय् ला। थनया अरावाकान भाषात-ल्हाइपिं ताइनो आदिवासीतेसं थ्व टापूयात Xaymaca जेमाका नां बियातल। थ्व खँग्वःया अर्थ कि Land of Springs, जुइ मखुसा Land of Wood and Water जुइ। न्हापा स्पेनी शासनय् थ्व थाय्‌यात सान्तियागो (Santiago) धागु नां बियातल। लिपा बेलायतीतेगु अधीनय् थ्व थाय्‌या नां ब्रिटिश वेस्ट इन्डिज क्राउन कोलोनी अफ जमाइका जुवन। अमेरिकाय् थ्व देय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानाडा धुंका दक्ले अप्व एन्ग्लोफोनी दुगु देय् ख। 




#Article 144: हेइटी (501 words)


हेइटी (IPA: ), आधिकारिक कथं गणतन्त्र हेइटी (, ), छगु फ्रान्कोफोनी व क्रेओल खँल्हाइगु ल्याटिन अमेरिकाया छगु देय् ख। थ्व देय् ग्रेटर एन्टिल्स आर्किपेलागोय् क्यारिबियन टापू हिस्पानियोलाय् ला। थ्व टापूइ डोमिनिकन गणतन्त्र नं ला। हेइटीइ मेमेगु चीधंगु टापूत नं दु दसु- ला गोनाभे, ला Tortue, ले काय्‌मितेज्, इल् दे एनाकाओना, व ला ग्रान्द काये। मनु मच्वनिगु टापू नाभासा टापू हेइटी व संयुक्त राज्य अमेरिका नं थःगु धका क्लेम यागुदु। 'अयिति' (ऐति) धागु आदिवासी ताइनो वा अमेरिनिडियनतेगु थ्व टापूया नां ख। थुकिया दक्ले तज्जागु थाय् पिक ला सेल्ले २,६८० मिटर ख। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल २७,७५० वर्ग किलोमिटर (१०,७१४ वर्ग माइल) दु। थ्व देय्‌या राजधानी पोर्ट-औ-प्रिन्स ख।

छगू भूतपूर्व फ्रेन्च उपनिवेशं दयावःगु देय्‌ हेइटीं छुं ऐतिहासिक झाकात देकल: हेइटी हलिमया दक्ले न्हापांगु स्वतन्त्र हाकुगु गणतन्त्र व हलिमया छगू जक्क दास विद्रोहं बुयावःगु देय्‌या कथं पलिस्था जुल। हेइटी अमेरिकाया २गु गैह्र-आदिवासी (संयुक्त राज्य अमेरिका धुंका) देय्‌या रुपय् पलिस्था जुल। थ्व देय्‌ ल्याटिन अमेरिकाया दक्ले पुलांगु स्वतन्त्र राष्ट्रया कथं ज्यानुवरी १, १८०४स पलिस्था जुल। 

हेइटीया राजनीति राष्ट्रपतिय गणतन्त्र, व pluriform बहुदल व्यवस्थाय् जुइ। हेइटीया राष्ट्रपति देय्‌या प्रमुख जुइ धाःसा प्रधानमन्त्री सरकारया प्रमुख जुइ। कार्यपालिकाया शक्ति सरकारं छ्य्‌लि। व्यवस्थापिकाया शक्ति सरकार व हेइटीया राष्ट्रिय एसेम्ब्लीं छ्य्‌लि।

हेइटीयात १० गु विभागय् बायातगु दु। 

विभागतेत हानं ४१गु एरोन्डिसेमेन्टत, व १३३ कम्युनय् विभाजन यानातगु दु। थुकिलिं द्वितीय व तृतीय तहया व्यवस्थापिक विभागया ज्या याइ।

हेइटी पाश्चात्य गोलार्धया दक्ले म्हो विकसित देय्‌ ख। थ्व देय्‌या राजनैतिक अस्थिरता व हानं-हानं जुयाच्वनिगु हिंसां याना थ्व देय्‌ नं बांलाक्क विकास याये मफु। सन् १९८०या दशक निसेंया सामाजिक व आर्थिक सूचकं हेइटीयात मेमेगु अविकशित देय्‌ (विशेष याना पाश्चात्य गोलार्ध)या तुलनाय् ल्यु-ल्यु लानावंगु क्यनाच्वंगु दु। सन् २००६इ हेइटी संयुक्त राष्ट्र संघयअ मानव विकास परिसूचक दूगु १७७ देय्‌य् १५४गु थासय् ला।  सन् २००३य् करिब ८०% जनसंख्या गरिवी रेखाय् म्वानाच्वंगु खने दु।  हेइटी अमेरिकाय् लाःगु छगू जक्क अति विकशित राष्ट्र ख।  सन् २००१ व २००२इ आर्थिक विकास ऋणात्मक जुल धाःसा सन् २००३य् आर्थिक विकास मजु। सन् २००६इ प्रेजिडेन्ट प्रेभाल दयेधुंका धाःसा हेइटीया अर्थतन्त्रय् विकास जूगु खने दु।    

करिब ६६% हेइटीमिं बुंज्या याइ गुकिलि आपालं चिधंगु स्तरया सब्स्टिनेन्स फार्मिङ याइ, तर थुकिलिं देय्‌या कुल ग्राहस्थ उत्पादनय् ३०% जक्क योगदान बी। थ्व देशय् फर्मल जब क्रियसनया विकास म्हो जक्क जुसां इन्फर्मल इकोनोमी धाःसा विकशित जुयाच्वंगु दु। थ्व देय्‌ करप्सन पर्सेप्सन इन्डेक्स कथं हलिमया दक्ले भ्रष्टाचारी देशय् छगू ख। 

थ्व देय्‌या राष्ट्रिय बजेटया ३०-४०% वैदेशिक अनुदानं वै गुकिलि दक्ले अप्व संयुक्त राज्य अमेरिका व युरोपियन युनियनं बीगु या। भेनेजुयला व क्युबां नं थ्व देय्‌यात ग्वहालि या।  

सन् २०००या निर्वाचनया धांधलीया आरोप व राष्ट्रपति एरिस्टाइडयात थीथी भ्रष्टाचारया आरोप धुंका युएसं हेइटीयात बिइगु अनुदान सन् २००१-२००४ तक्क दिकाबिल। एरिस्टाइडं सत्तात्याग यायेधुंका संयुक्त राष्ट्र संघया हेइटीइ स्टेबिलाइजेसन मिसन ब्राजिलियन सेनाया अगुवाइय् पलिस्था जुल। थ्व धुंका हानं युएसं हेइटीयात अनुदान बीया हल।



#Article 145: पाराग्वे (192 words)


पाराग्वे छगू भूपरिवेष्ठित दक्षिण अमेरिकी देय् ख। थ्व देय्या दक्षिण व दक्षिणपश्चिमय् अर्जेन्टिना, पूर्व व उत्तरपूर्वय् ब्राजिल व उत्तरपश्चिमय् बोलिभिया ला। पाराग्वे देय् पाराग्वे खुसिया निखें हे ला। थ्व खुसि देय्या दथुइ उत्तरं दक्षिण दिशाय् बाहा वं। थ्व देय्या दक्षिण अमेरिकाय् अवस्थितिया कारणं थ्व देय्यात कोराजोन दे अमेरिका (Corazón de América) वा अमेरिकाया नुगः नं धैगु या।

सन् २००९या अनुमान कथं थ्व देय्या जनसंख्या करिब ६३ लख दु। थ्व देय्या राजधानी व दकले तःधंगु नगर एसन्सियन (Asunción) ख। थ्व देय्या आधिकारिक भाषा इस्पान्योल व पाराग्वेमि गुआरानी ख। थ्व निगु हे भाषा थ्व देशय् लोकंह्वा। थ्व देय्या मू जनसंख्या मेस्तिजोतयेगु दु।

गुआरानी जाति थ्व देय्या आदिवासी ख। युरोपमि अनवेषकत १६गु शताब्दीइ थन दकले न्ह्य थ्यन। लिपा थ्व देय् स्पेनमि औपनिवेशिक साम्राज्यया अधीनय् लावन। थ्व देशं सन् १८११य् स्पेनं बाया छगू स्वतन्त्र राष्ट्र जुवन। 

भूपरिवेष्ठित पाराग्वेय् चकं बजाः अर्थतन्त्र दु। थ्व देशय् तःधंगु अनौपचारिक आर्थिक सेक्टर दु। थ्व सेक्टरं आयातीत वस्तुयात जःलाखःला देशय् निर्यात यायेगु या। नापं थ्व देशय् द्वलंद्व माइक्रोइन्तरप्राइजेस व नगरीय लं सिथया बनेज्यामि दु। सन् १९७० निसें सन् २००९य् थ्व देय्या अर्थतन्त्र दक्षिण अमेरिकाया दकले आपालं वृद्धि जुल। थ्व ईले थ्व देय्या औसत वृद्धिदर ७.२% व सन् २०१०य् ९ प्रतिशत दु। 




#Article 146: न्यु जिल्यान्द (142 words)


न्यु जिल्यान्द दक्षिण पश्चिमी प्रशान्त महासागरय् निगु तधंगु व यक्व चिधंगु तापूइ अवस्थित छगू देय् ख। थ्व देय्या जनजाति माओरीतयेगु भाषाय् थ्व देय्या नां आओतेअरोआ Aotearoa ख गुकिया अर्थ ताःहाकःगु तुयु सुपाँय्या देय् ख। रेल्म अफ न्युजिल्यान्दय् कूक तापु व निउइ (स्वसाशित व स्वतन्त्र सम्बन्धित) व तोकेलाउ व रस दिनेन्देन्सी (न्युजिल्यान्दया एन्तार्क्तिकाय् दावी यानातःगु थाय्) नं ला। 

थ्व देय् थःगु भौगोलिक सूदुरताया निंतिं नांजा। थ्व देय् अस्त्रेलिया स्वया करिब २००० किमि तापा व थ्व देय्या नापं या थाय् उत्तरय् न्यु क्यालेदोनिया, फिजि व तोङ्गा ख। थ्व देय्या मू जनसंख्या युरोपेली पूर्खौलीया जुसां थन माओरी व गैह्रमाओरी पोलिनेसियन व एसियन माइनोरिति नं दु। थ्व देय्या लानि एलिजाबेथ २ ख। वय्क देशय् मदैबिले थ्व देय्या राष्ट्राध्यक्षया भूमिका गैह्र राजनैतिक गभर्नर जेनेरलं यानादि। लानिया भूमिका सांकेतिक जक्क ख व वय्कःया छुं वास्तविक अधिकार मदु।  राजनैतिक शक्ति लोकतान्त्रिक रुपं निर्वाचित संसदं सरकार प्रमुख प्रधानमन्त्रीया नेतृत्त्वय् याइ। 




#Article 147: नाउरु (3024 words)


नाउरु आधिकारिक नां गणतन्त्र नाउरु, छगू टापु देय् ख: । थ्व देय् दक्षिण प्रशान्त महासागरया माइक्रोनेसियाय् ला: । थ्वनाप दक्कले सत्तीगु थाय् किरिबाटीया बानाबा टापु ख: । थ्व टापू नाउरु स्वया ३००कि.मि. ड्यु पूर्वय् ला: । नाउरु हलिमया दक्कले चीधंगु टापू देय् ख: । थ्व देय्‌या क्षेत्रफल २१ वर्ग किलोमिटर (८.१ वर्ग माईल) जक दु । थ्व हलिमया दक्कले चीधंगु स्वतन्त्र गणतन्त्र व हलिमया छगुजक राजधानी मदुगु गणतन्त्र ख: ।  

दक्कले न्हापां  माइक्रोनेसियामि व पोलिनेसियामि तयेसं बसोबास या:गु थ्व टापुयात १९औं शताब्दी जर्मनीं उपनिवेश दयेकल । हलिम ल्वापू १ (न्हापांगु वर्ल्ड वार) धुंका: थ्व देय् लीग अफ नेशनस्या छगू भूभागया कथं अस्ट्रेलिया, न्यूजील्यान्ड, व संयुक्त अधिराज्य  शाषनय् लात । हलिम ल्वापू२ स थ्व टापू जापनया अधीनय् लात । हलिम ल्वापू२ क्वचाय् धुंका:  हाकनं थ्व टापु लीगया अधीनय् ला: वन । १९६८स नाउरुं थ:गु स्वतन्त्रता पलिस्था यात ।

नाउरु छगु फोस्फेट लोहं टापु ख: । १९०७ निसें थ्व देय्‌या मू निर्यात टापुया खानीं पिकाइगु खनिज हे जूगु खने दु । खानी सिधया वनाच्वंगु, वातावरणय् खानीया नकारात्मक असर व थुकिया नाफा म्हो जुया वनाच्वंगुलिं थ्व देय् नं मेमेगु कथं ध्यबा मुंकेत स्वयाच्वंगु दु । १९९०या दशकय् नाउरु छुं ईया निंतिं ट्याक्स हाभेन व मनी लौन्डरिंग थाय्‌या कथं विकशित जुल । २००१ निसें थ्व देसं अस्ट्रेलियाली सरकार नाप ध्यबाया ग्वाहालि (सहायता) कया: नाउरु डिटेन्सन सेन्टर दयेकल । थ्व डिटेन्सन सेन्टरं नाउरुं अस्ट्रेलिया विस्युंवनेत स्वइपिं शरणार्थीतयेत ज्वनातै । 

नाउरुइ दक्कले न्हापां माइक्रोनेसियन व पोलिनेसियन मनूतयेसं म्होति नं ३,००० दं न्ह्य: बसोबास न्ह्याकूगु खः । थ्व टापुइ आदिबासीतयेसं १२गु बस्ती दयेका च्वंगु खने दु, थ्व खंयात नाउरुया ध्वाँचय् १२कुं दुगु नगु (तारा) तया ब्वयेज्या या:गु दु । नाउरुमितयेसं थ:गु टापुयात नाओएरो धका: नां बिल, नाउरु धा:गु खँग्वः लिपा नाओएरो खँग्वः अपभ्रंश जुया अंग्रेजी परिवर्तन जूव:गु ख: । नाउरुमितयेगु वंशज मिसातयेगु खलकं यंकीगु खनेदु । नाउरुमितयेसं नैक्या व पान्डानस टेक्टोरियस सि, नया: व इबिजा न्यायात बुवादा लगूनय् नी (फ्रेश) लखय् एक्लिमिटाइजेसन याना स्थायी नसात्वंसाया कथं विकास याना थ:गु जीविका न्ह्याकाच्वंगु खने दु परम्परा कथं मिजंतयेसं जक रीफे न्या लायेगु ज्या यायेदु । मिजतयेसं थ्व ज्या क्यानु नांचा (नाउ) छ्यला: वा लहिनात:गु व तालिम बियात:गु ग्रेट फ्रिगेटबर्ड छ्यला च्वंगु खनेदु ।  

बेलायती क्याप्टेन व व्हेल सिकारी जोह्न फेअर्न थ्व टापुइ थ्यंम्ह दक्कले न्हापांम्ह पश्चिमी मनू ख: । वयेक: थ्व थासय् १७९८य् थ्यंगु खः व थ्व थाय्‌यात प्लीजेन्ट आइल्यान्डया नां बियादिल । १८३०या दशक निसें नाउरुया आदिवासीतयेगु युरोपियन व्हेलिंग शिप व बनियातनाप स्वापू न्ह्यात । थन्या:गु जहाजं टापुयात मा:गु सामानत ल्ह्ययेगु ज्या यात । लिपा थन बीचकोम्बरत व मेमेगु थाय् त्व:ता वःपिं मनूत नं च्वं वल । थ्व टापुया मनुतयेसं नसात्वंसानाप मादक पदार्थ पाम अय्‌ला व गोलिगठ्ठाया बनेज्या यात । थथे याना मुनात:गु गोलिगठ्ठा १०दंया नाउरुया आदिवासी ल्वापूस छ्य्‌लेज्या जुल । थ्व ल्वापू १८७८स न्ह्यात व थुकिया हुनिं (कारणं) थ्व टापुया जनसंख्या १४०० नं ९००स क्वहां वन । जर्मनीं थ्व टापु १८८८स काय् धुंका थ्व टापुयात जर्मनीया मार्शल टापु प्रोटेक्टोरेटया अधीनय् तल । जर्मनीतयेसं थ्व टापुयात नावोदो वा ओनावेरो या नां बिल । जर्मनीत थ्व टापुइ थ्यने धुंका थनया ल्वापु क्वचाल । ल्वापुया सामाजिक हिउपा लिच्व: कथं थ्व थासय् जुजुतयेगु शाषण पलिस्था जुल । जुजुपिं मध्ये दक्कले नांजाम्ह जुजु औवेयिदा ख: । ख्रिस्टी मिसिनरीत थ्व थासय् १८८८स गिल्बर्ट टापु नं वल ।

थ्व थासय् फोस्फेट दुगु खं १९००स प्रोस्पेक्टर अल्बर्ट फुलर एलिस जूं दक्कले न्हापां सीकादिल । प्यासिफिक फोस्फेट ज्यासलं थ्व खानी १९०६ निसें छ्यल । १९०६स जर्मनी नाप छगु करार (एग्रीमेन्ट) याना थ्व ज्यासलं थ:गु दक्कले न्हापांगु शिप्मेन्ट कथं १९०७य् निर्यात यात । हलिम ल्वापु १ न्ह्याय् धुंका: थ्व टापु अस्ट्रेलियाली सेनां १९१४य् कब्जा यात । ल्वापु क्वचाय् धुंका लीग अफ नेशन पखें यु.के. यात थ्व लागाया ट्रस्टी म्यान्डेट बिल । १९२३स यु॰के॰ नं थ्व ट्रस्टी अस्ट्रेलिया व न्यूजील्यांड नाप बाय्‌गु निर्णय यात । थ्व स्वंगू देय्‌या सरकारं नाउरु सन्धि १९१९य् ल्हाचिं (हस्ताक्षर) तल । थ्व सन्धि कथं छगू ब्रिटिश फोस्फेट कमिसन नांया गुथि पलिस्था जुल । थ्व गुथिं नाउरुया फोस्फेट खानीया अधिकार ग्रहण यात । 

जापानी सेनां अगस्ट २६, १९४२य् टापु अधिग्रहण यात । जापानीतयेसं टापुइ दयेकूगु एअरफिल्डयात मार्च १९४३य् गोलाबारी याना थ्व टापुइ नसांत्वंसाया आपूर्ति पनाबी धुंका जापानीतयेसं थ्व टापुया १,२००म्ह मनुतयेत ज्यामि कथं चूक टापुइ यंकल, व टापुया ४६३म्ह मनू सित ।  सेप्टेम्बर १३, १९४५स अस्ट्रेलियन वारशिप HMAS डायामान्टिका (K377)  नाउरुइ थ्यन व जापानीतयेसं आत्मसमर्पण याना थ्व थाय्‌या जिम्मा अलाइड फोर्सेसयात लःल्हात । बि.पि.सि. नं चूक टापुं नाउरुमितयेत नाउरुइ लित हये‌गु कुत: यात व बि.पि.सि. जहाज ट्रिएन्जाय् जनुवरी १९४६इ नाउरुमितयेत नाउरुइ लित हयेगुज्या जुल । १९४७य् संयुक्त राष्ट्र संघपाखें छगू ट्रस्टीशिपया स्वीकृति बिया संयुक्त राष्ट्र संघ, व अस्ट्रेलिया, न्यूजील्यांड व यु.के. हाकनं थ्व टापुया ट्रस्टी जुल । जनुवरी १९६६इ नाउरु स्वसाशित देय् जुल व निदंया संवैधानिक कन्भेन्सन धुंका: ह्यामर देरोबुर्तया नेतृत्वय् १९६८स स्वतन्त्र जुल । १९६७स नाउरुं ब्रिटिश फोस्फेट कमिस्नरया सम्पति (एसेट) न्यात व जुन १९७०स स्थानीय नाउरु फोस्फेट कर्पोरेसन पास यात । फोस्फेटं व:गु लवनं (नाफां) नाउरु प्रशान्तय् दक्कले बांला:गु लिभिंग स्ट्यांडर्ड दुगु देय् मध्ये छगू जूवन । 

१९८९य् थ्व देसं अस्ट्रेलिया विरुद्ध अन्तराष्ट्रिय न्यायालयस अस्ट्रेलियां नाउरु शाशन याबलेया अस्ट्रेलियाया व्यवहार व अस्ट्रेलियां खनिज छ्य:बलेया वातावरणीय हानिया निदान मया:गु त्वह: तया मुद्दा दायर यात । थुकिं याना न्यायालय स्वया पिनेया छगू समझदारी जुल गुकिं याना खानीयाये धुंकुगु थाय् पुनर्वास जुल । फोस्फेट म्हो जुया वनाच्वंगु रिजर्भं याना नाउरुइ आर्थिक मन्दी खने दत, थुकिं याना मध्य १९८०या दशकं निसें थन राजनैतिक अस्थिरता ब्वलन । नाउरुइ १९८९ निसें २००३ तक्क १७गु शाषण हिलेज्या जुल । १९९९ निसें २००३ तक्क अविश्वास प्रस्ताव व निर्वाचनया चक्रं याना निम्ह मनू, रेने ह्यारिस व बर्नार्ड दोवियोगो पालं-पा: थें सरकारय् वयेगु व वनीगु जुयाच्वन । दोवियोगो मार्च २००३य् सत्तासीन जुयाच्वं बले हे मन्त व लुद्विग स्कटी देय्‌या राष्ट्रपती निर्वाचित जुयादिल । स्कटी अक्टोबर २००४य् पूर्ण कार्यकालया निंतिं पुन: निर्वाचित जुल । 

थौं कन्हय् नाउरुया आयश्रोत (इन्कम)या तधंगु अंश अस्ट्रेलियाली ग्वाहालिं (सहयोगं) जुयाच्वंगु दु । २००१य् एम् भी टाम्पा, छगू नर्वेजियन जहाजं थीथी देय्‌या   अस्ट्रेलिया वनेत: कुतः यापिं ४३३ शरणार्थीतयेत छगू २० मिटरया नांचा (नाउ) पखें उद्धार याना नाउरुया प्यासिफिक सोलुसन अन्तर्गतय् त:गु दु । नाउरुं अस्ट्रेलियाली अनुदानया पलेसा (बदलाय्) थन्या:गु डिटेन्सन क्याम्प न्ह्याकावयाच्वंगु दु । नोभेम्बर २००५ तक्क २००१य् अस्ट्रेलियां छ्व:पिं निम्ह शरणार्थीत नाउरुइ हे ल्यनाच्वन, व इपिंसं लिपा २००६स रिसेटलमेन्ट कयातुं  त्व:तल । अस्ट्रेलियाली सरकारं २००६या उत्तरार्धय् व २००७या पुर्वार्धय् मेगु छपुचः शरणार्थी नाउरुइ छ्वल ।

                                    
नाउरु छगू संसदीय व्यवस्था दुगु गणतन्त्र देय् ख: । थनया राष्ट्रपति देय्‌या नायो व सरकारया नायो नितां जुइ । छगू १८म्ह दुजः (सदस्य) दुगु युनिक्यामेरल पा‍र्लियामेन्ट स्वंदय् छक्वः निर्वाचित जुइ । संसदं छम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित याइ व राष्ट्रपतिं छगु ५-६म्ह दुजः दुगु मन्त्रीमण्डल मनोनयन याइ । नाउरुइ राजनीतिक दलया औपचारिक संरचना मदु । थनया उम्मेदवारत अप्व याना स्वतन्त्र हे जुइ । आ:यागु संसदय् १८म्हय् १५म्ह स्वतन्त्र उम्मेदवार दु व आपालं गठबंधन थ:गु पारिवारिक स्वापूया आधारय् पलिस्था जुइ ।  थन दुगु ३गु सकृय राजनीतिक दलत डेमोक्र्याटिक पार्टी अफ नाउरु, नाउरु फस्ट व सेन्टर पार्टी (नाउरु) ख: ।  

१९९२ निसें स्थानीय सरकारं नाउरु टापु काउन्सिल (NIC)या जिम्मा का:गु दु । NIC नाप सीमित शक्ति दु व राष्ट्रिय सरकारयात स्थानीय समस्याय् ग्वहालि याइ । NICया ज्या नाउरुमिनाप सरोकार दुगु ज्याय् थ:गु श्रोत मुंकेगु ख: । NICया निर्वाचित सदस्य संसदय् नं सदस्य जुया च्वने दै मखु । नाउरुया बुं टेन्युर सिक्क पा:,  सकल नाउरुमितयेके सकल टापुया छुं अधिकार दै, थ्व अधिकार मनूतयेसं व पारिवारिक पुचलं अधिग्रहण याइ । सरकार व कर्पोरेटतसें बुं अधिग्रहण याइ मखु व इमिसं मनू वा पारिवारिक पुचःत नाप बुं करारय् कया छ्यलेमा: । गैह्र-नाउरुमि तयेसं बुं अधिग्रहण याये‌मदु । 

नाउरुया वैधानिक व्यवस्था भतिचा जटिल दु । मू न्यायाधीस नायो जुइगु सर्वोच्च अदालत नाउरुया संविधान कथं दक्कले त:जा:गु (उच्च)संस्था ख: । मेमेगु मुद्दात निम्ह न्यायाधीस दुगु एपेलेट न्यायालयस दायर यायेज्यु । संसदं न्यायालयया निर्णय (घोषणा) यात हिलेफैमखु तर अस्ट्रेलियाया उच्च न्यायालय नं धा:सा नाउरुया न्यायालयया निर्णय (घोषणा) हिलेफै । अथे जूसां साधारण अवस्थाय् थन्या:गु मुद्दात उलि खनेमदु । क्वयेयागु न्यायालयस जिल्ला न्यायालय व परिवार न्यायालय दै । थ्व निगुलिं हे न्यायालय रेसिडेन्ट म्याजिस्ट्रेटं नेतृत्व याइ, थन्यापिं म्याजिस्ट्रेटत सर्वोच्च न्यायालयया रजिस्ट्रार जुइ । थन निगु उप न्ययालय नं दइ पब्लिक सर्भिस अपील बोर्ड व पुलिस अपील बोर्ड, थ्व निगुलिं हे बोर्डया अध्यक्ष मू न्यायाधीस जुइ ।

नाउरुया थ:गु हे सेना मदु,  छगू अनौपचारिक सन्धिया आधारय् थ्व जिम्मेवारी अस्ट्रेलियां कःघाना च्वंगु दु । थन नागरिक तयेसं नियन्त्रित छगू चीधंगु प्रहरी बल दु ।

नाउरुयात १४गु प्रशासनिक जिल्लाय् ब्वथलात:गु दु, थुकियात ८गु निर्वाचन क्षेत्रय् ब्वथलातःगु दु । थनया जिल्लात क्वये च्वया कथं ख: - 

१९६८य् स्वतन्त्र जुइ धुंका नाउरुं विशेष दुजः (सदस्य) कथं कमनवेल्थ अफ नेसनया दुजः (सदस्यता काल) जुल व २०००स पूर्ण दुजः (सदस्य) जुल । १९९१इ नाउरु एसियली विकास बैंकया दुजः जुल व १९९९य् यु.एन. या दुजः जुल । थ्व देय् प्रशान्त टापु फोरम, दक्षिण प्रशान्त प्रादेशिक वातावरणीय कार्यक्रम, दक्षिण प्रशान्त कमिशन, व दक्षिण प्रशान्त एप्लाइड जियोसाइन्स कमिसनया दुजः ख: । अमेरिकी वातावरणीय विकिरण मापन ज्याझ्वःया मौसम-मोनिटरिंग फ्यासिलिटी नं थ्व टापुइ सञ्चालन जुयाच्वंगु दु । 

नाउरु व अस्ट्रेलियाया बांला:गु कुटनैतिक सम्बन्ध दु । अनौपचारिक रक्षा सन्धि नापं सेप्टेम्बर २००५य् निगु देय् दथुइ जुगु मेमोर्‍यान्डम अफ अन्डर्‍स्ट्यांडिंगया लिच्वया कथं अस्ट्रेलियां नाउरुयात आर्थिक ग्वहालि व प्राविधिक ग्वहालि नं यानाच्वंगु दु । थ्व ग्वहालि कथं अस्ट्रेलियां नाउरुयात बजेट देकेत छम्ह अर्थ सचिव, स्वास्थ्य व शिक्षा सल्लाहकार बिया ग्वाहालि यानाच्वंगु दु । थुकि पलेसा (बदलाय्) नाउरुं शरणार्थीतयेत अस्ट्रेलियाय् प्रकृया जुयाच्वंत्तलेयातः थ:गु देसय् तया तइ । नाउरुया ध्यबा थ:गु हे मदु, अथे जुया: अस्ट्रेलियन डलर यात हे थ:गु ध्यबा कथं छ्यलाच्वंगु ख: । 

नाउरुं यु.एन. या सदस्य कथं ताइवान मामिलाय् थ:गु हे कथंया मत तया ताइवान व चीन निगु हे देय् नापं आर्थिक ग्वहालि कयाच्वंगु दु । २००२स नाउरुं छगू सन्धियाना चीन नाप कुटनीतिक सम्बन्ध जुलाई २१, २००२ निसें न्ह्याकल । चीनं ६० मिलियन अमेरिकी डलर बी धका बाचा यागुलिं नाउरुं थ्व प्रतिबद्धता यागु ख: । थुकिया लिच्व: ताइवानं नीन्हुया दुने हे नाउरुनाप थ:गु कुटनीतिक सम्बन्ध क्वचायेकल । नाउरुं ताइवान नाप थ:गु स्वापू मे १४, २००५स हाकनं न्ह्याकल  व चीन नाप थगु सम्बन्ध मे ३१, २००५स क्वचायेकल । अथे जूसां चीनया कुटनीतिक निकाय आ: नं नाउरुइ सक्रिय दु ।

नाउरु छगु चीधंगु, खें बांलूगु (आकारया) टापु ख: । थ्व देय् पश्चिमी प्रशान्त महासागरय् इक्वेटर स्वया ४२कि मि (२६ माईल) तापाक्क ला: । थ्व टापुयात भिम्पुया श्रिंखलां (कोरल रीफं) चा:हुइक कुना (घेरेयाना)त:गु दु, भिम्पु श्रिंखला (कोरल रीफ) चीधंगु ज्वारभाताय् (लो टाइडय्) खनेदइ व पिन्याकलं डटेड दइ | भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)यात समुद्र पाखे तःजा:गु लखं (डीप वाटरं) यंकी धाःसा दुनेपाखें फिदुगु समुद्र सिथं (बीचं) । भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)या उपस्थितिं याना थ्व थासय् बन्दरबाह दयेके मछिं तर भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)य् १६गु मानव निर्मित नहरत  दु गुकिं चीधंगु नांचा (नाउ) यात टापुइ वय्-वने यायेत अपुइकातःगु दु । १५०–३०० मि (थ्यंमथ्यं ५००–१०००फीट) ब्याया छगु उर्बर तटीय थाय् समुद्र सिथय् दु । भिम्पुया श्रिंखलां (कोरल क्लिफ) तयेसं दथुइच्वंगु प्लाटु (टापुया भासं टपसाइड)यात भुनात:गु दु । थ्व प्लाटुया दक्कले त:जा:गु थाय् समुद्र सतह स्वयां ६५मि.(२१३ फि) च्वये ला: । थ्व टापु उर्बर थाय् कोस्टल बेल्ट जक ख: गन नैक्यामाया बालि दइ । बुआदा लगूनयात चा:हुइकात:गु थासय् , फंसि (कट्टहर); तरकारी,  पान्डानस सिमा व टापुइ ह्वइगु हार्डवूड दसु- टोमानो सिमा  पियेगु या । थ्व टापुयु जनसंख्या कोस्टल बेल्ट व बुआदा लागय् मेमेगु सिबे अप्वः दु । 

किपा:Nauru satellite.jpg|left|230px|thumb|नाउरुया किपा । २००२स अमेरिकी उर्जा विभागया वातावरणीय विकिरण मापन ज्याझ्वलं का:गु सातेलाइत किपा: । पुनः रोपन या:गु वनस्पतिं न्हापा खानीया निंतिं छ्यलात:गु थाय्‌या ६३% भूभाग भुनात:गु दु । 
नाउरु प्रशान्त महासागरया ३गूगु त:धंगु फोस्फेट रक टापु मध्ये छगू ख:, मेगु निगू टापुत किरिबाटीय् बनाबा व फ्रेञ्च पोलिनेसियाय् मकातिया ख: । फोस्फेट रक टापु जूसां थ्व थाय्‌या फोस्फेट रिजर्भ सिधय् हे त्यंगु दु । प्लाटुया दथुइ फोस्फेट माइनिंगं छगू १५मि. (४९फिट)या दुरु  (चून) लोहं दुगु उजाड भूमि जक ल्यंकूगु दु । छगू शताब्दीया खानीज्यां ४/५औं जमीन स्येंकुगु दु । खानीज्यां याना एक्स्क्लुसिभ इकोनोमिक क्षेत्रय् नं प्रभाव लाकूगु दु । व थासय् ४०% समुद्री (मरिन) जीवत लखय् व:गु सिल्ट व फोस्फेटं याना मदय् धुंकुगु विश्वास का:गु दु ।

नाउरुइ नीलः (फ्रेश ल:)या निश्चित मात्रा जक ल्यं दनि । छेंया क:सिइ वा वइबले फयात:गु ल: व छगू, जीर्ण डिस्यालिनेसन प्लान्टया भलसाय् थ्व देय्‌या ल:या आपूर्ति (गुजारा) जुया च्वंगु दु । नाउरु इक्वेडर व महासागरया नापं ला:गुलिं थनया मौसम न्ह्याबलें तस्कं ताहांन्व:गू व सुख्खा वायु (ह्युमिड) दु । थ्व टापुइ नोभेम्बर व फेब्रुवरीया दथुइ मनसूनया वागाइ । वार्षिक वृष्टि यक्व म्हो व एल निन्यो दक्षिणी अस्सिलेसननं तस्सकं प्रभावित जू । थन अनिकाल (खडेरी) जूगु नं यक्वं दसु (रेकर्ड) दु । थनया तापक्रम न्हिनय् २६ निसें ३५ डिग्री सेल्सियस व चान्हय् २५ निसें २८ डिग्री सेल्सियसया दथुइ लाइ । छगू टापु देय्‌ कथं नाउरु मौसम हिलेज्या  व समुद्री सतह थाहां वइगु थें न्या:गु समस्यां खतराय् ला: । तर थ्व टापुइ थन्यागु खतराया मापन धासा याये थाकु, थ्व टापुया म्होतिं नं ८०% जमिन ल:या सतह स्वया भतिचा जक च्वयेला, तर थ्व थासय् फोस्फेट माइनिंगं जूगु प्रभावया पुनर्निर्माण ज्या सिमध: तल्ले मनूयाबस्ती दयेके छिनी मखु । 

थ्व थासय् आदिवासी वनस्पति ६०गु जक्क रेकर्डेड भास्कुलर वनस्पति प्रजाति दु गुकी छगू नं एन्डेमिक मदु । नैंक्या कृषि, खानी व पिनें ह:गु प्रजातितयेसं थनया आदिवासी प्रजातियात बांमलाक्क स्येंकूगु दु । थ्व थासय् आदिवासी स्तनधारी जमिन प्राणी छथी हे मदु, थन छुंछुं आदिवासी झंगत दु, गुकी एन्डेमिक नाउरु रीड वार्ब्लर नं ला:, थन छुं की व कंगलि (गंगटो) ला: । पोलिनेसियन छुं, भौ, खिचा, फा व खा थ्व टापुइ मेमेगु थासं हया लहिनातःपिं जीवत खः ।

नाउरुया अर्थतन्त्र पूर्णरुपय् थें थनया म्हो जुया वनाच्वंगु फोस्फेट डिपोजिटय् आधारित दु व थनया मा:गु अप्व: वस्तु आयात यायेमा: । चीधंगु मात्राय् खानीज्या आ नं एन.पी.सीं. यानाच्वंगु दनि । थनया सरकारं NPCया आयया छगु प्रतिशत नाउरु फोस्फेट रोयलिटीज्‌ ट्रस्टय् तइ । थ्व ट्रस्टं भविष्यकलीन लगनि (लंगटर्म इन्भेस्ट्मेन्ट)यात व्यवस्थापान याइ; थुकिया मू आज्जु (लक्ष्य) थनया मनुतयेत फोस्फेट रिजर्भ सिधय् धुंका नं छुं ग्वाहालि बीगु ख: । अथे जूसां बांमलागु लगनि (इन्भेस्ट्मेन्ट)या इतिहासं, अर्थ अव्यवस्थापन, म्वायेकं अप्व: ध्यबा छ्यलीगु व भ्रस्टाचारं ट्रस्टया पूंजि म्हो जुयावनाच्वंगु दु । दसुकथं-मेलबर्नया नाउरु हाउस २००४य् आर्थिक त्याया कारणं मी माल धाःसा एअर नाउरुया छगु बोइंग ७३७-४०० डिसेम्बर २००५य् अधिग्रहण जुल - तर थ्व विमानया थासय् २००६या जुनय्  बोइंग ७३७-३०० मोडेलया जहाज वल व हवाई सुविधा हानं सुचारु जुल। थ्व ट्रस्टया भ्याल्यू १९९१य् अस्ट्रेलियन डलर १,३०० मिलियनं २००२य् $१३८ मिलियनय् क्वहांवल। नाउरु थौंया ईलय् सरकारया आधारभूत ज्या हे न्ह्याकेमफुगु अवस्थाय् दु, थनया राष्ट्र बैंक इन्सोल्भेन्टय् दु व कुल गार्हस्थ उत्पादन म्हतिं (प्रतिव्यक्ति) US$५,००० प्रति दंय् क्वाहां व:गु दु । १९८०या दशकया पुर्वार्धय् थ्व देय्‌या कूल गार्हस्थ उत्पादन म्हतिं हलिमया हे दक्कले अप्व: दुगु ख: । 

नाउरुइ व्यक्तिगत आयकर मदु, व सरकारं ज्यायाइपिं ९५% नाउरुमितेत ज्या ब्यु। थनया बेरोजगारी दर ९०% दु। एसियाली विकास बैंक कथं थनया सरकारयात आर्थिक सुधार यायेत कडा म्यान्डेट ब्युसां थनया फोस्पेट खनिजया अभावय् सरकारं मध्यम-ईया निंति पिनेया आर्थिक सहायता मदेक छुं याये फैमखु। डीप सी फिसिङया अधिकार मिया छुं राजस्व काय्‌छिंगु खनेदु। पर्यटनं थ्व देय्‌या अर्थतन्त्रय् तधंगु असर मया व थन फ्यासिलिटी होटेलत सिक्क म्हो जक्क दु; दसु मेनेन होतेल व OD-N-Aiwo होतेल।

१९९०या दशकय् नाउरु ट्याक्स हाभेन जुल व पिनेया नागरिकतेत राहदानी मीगु ज्या यात। अन्तर-सरकारी Financial Action Task Force on Money Laundering संस्थां नाउरुयात १५गु non-cooperative देय्‌य् सूचीकृत यायेधुंका २००३य् थ्व देय्‌ नं अन्यागु ज्याय् कटौती यात। अक्टोबर २००५य् थनया ट्याक्स हाभेन विधानया संसोधन व उकिया उचित पालना यायेधुंका FATF नं नाउरुया नां non-cooperative धलःखं चीकाबिल।

थ्व टापुया कूल जनसंख्या १३,०४८य् ५८% नाउरुमि ख: धासा २६% मेमेगु प्रशान्त महासागरीय मूलयापिं मनूत ख: । ८% चीनी मूलया मनूत ख: धा:सा ८% युरोपियन मूलयापिं दु । नाउरुया आधिकारिक भाय् नाउरु भाषा , छगू प्रशान्त महासागरीय भाय् ख: । अंग्रेजी भाषा अप्व: छ्यलीगु खने दु व थ्व भाय् सरकारी व व्याबसायिक भाय् ख: । 

थ्व देय्‌या मू धर्म ख्रिस्टी धर्म ख: (२/३ ब्व प्रोटेस्टेन्ट, व १/३ ब्व रोमन क्याथोलिक गिर्जाघर) । थन बहाइ धर्मावलम्बिया नं छुं ब्व जनसंख्या दु । थनया संविधानं धर्म निरपेछ्यताया अधिकार प्रदान यानातःगु दु, तर सरकारं छुं धार्मिक पुचःतयेगु ज्या पनात:गु दु, दसुया कथं युशु ख्रिश्टया लिपाया दिंया सन्त व येहोभाया विट्नेस धा:गु निगू पन्थया ज्या सरकारं पनांत:गु दु । थ्व निगू देय्‌या यक्वं दुजः (सदस्य) पिनेयापिं ख: व इमित: नाउरु फस्फेट कर्पोरेसनं ज्याय् तयात:गु दु ।

थनया जीवनस्तर थहां वंगुलिं थनया जनजीवनय् भतिचा नकरात्मक असर नं ला:गु दु । नाउरुमित हलिमया दक्कले पिं मनूया ल्याखय् ला:, थनया ९०% स्वयां अप्व वस्यक मनूत मा:गु सिबें अप्वः ल्ह्वं (ओभरवेट) । नाउरुइ हलिमया हे दक्कले अप्व: प्रतिशत डायबिटिज मलाइटस प्रकार २ दु, ४०% स्वया अप्व प्रतिशत मनूत थ्व ल्वचं ग्रस्त दु । थन खने दुगु मेमेगु ल्वय् रेनल फेलुवर (जलासँ ज्या मयाइगु) व हार्ट फेलुवर (नुग:चूं ज्या मयाइगु) खः । थनया औसत आयु (लाइफ् एक्स्पेक्टेन्सी) मिजंपिनि ५८.० व मिसापिनि ६५.० दं दु ।

थन साक्षरता ९७% दु, थन ६दं निसें १५दं (१-१० कक्षा) तक्कया मस्तय् निंतिं शिक्षा अनिवार्य दु । ११ व १२ कक्षा धाःसा अनिवार्य मदु ।. दक्षिण प्रशान्त विश्वविद्यालयया छगू क्याम्पस थ्व टापुइ दु; क्याम्पस दयेके न्ह्य: थनया विद्यार्थीत अप्वःयाना अस्ट्रेलियाय् विश्वविद्यालय स्तरया अध्ययनया निंतिं वनीगु खनेदु ।

नाउरुमित पोलिनेसियन व माइक्रोनेसियन नाविकतयेगु सन्तति ख: । इमिसं नाउरुया आदिवासी धर्मय् विश्वास याइ व इजेबोंग नंयाम्ह छम्ह मिसा द्यः व भूमिया आत्मा बुइतानीयात पुज्याइ । न्हापाया १२गु वस्ती निगू बस्ती २०औं शताब्दी लोप जुल । आंगम दिं अक्टोबर २६स निगूगु हलिम ल्वापू धुंका नाउरुमितयेगु १५०० स्वया म्हो जुगु जनसंख्या हानं सुथां लानाव:गुया निंतिं हनी । पाश्चात्य सामन्तीतयेगु प्रभावं थनयागु आदिवासी संस्कृति लोप जुयाच्वंगु प्रभाव थन खने दइ । छुंछुं पुलांगु चलन आ: नं दनि व छुं पुलांगु संगीत, कला व वास्तु, न्यांलायेगु आदि परम्परा धाःसा आ: नं ल्यनाच्वंगु दनि ।

नाउरुइ न्हिपौ प्रकाशीत जुयाच्वंगु मदु, तर थन छुं वापौ व बाछि पौ धाःसा दु, दसुया कथं बुलेटिन, सेन्ट्रल स्टार न्युज व द नाउरु कोनिकल यात काय् छिं । थन छगू राज्यं संचालित टेलिभिजन स्टेसन, नाउरु टेलिभिजन (NTV) दु गुकिं न्यूजील्यांडया कार्यक्रम प्रशारण याइ । थन छगू राज्यं संचालित रेडियो नाउरु धा:गु रेडियो स्टेसन दु । थ्व रेडियो स्टेसनं रेडियो अस्ट्रेलिया व बी.बी.सी.या कार्यक्रम छ्यली ।

अस्ट्रेलियामि नियम फूटबल नाउरुइ दक्कले लोकंह्वा:गु कासा ख: । थन थुकिया लीग धेंधेंबल्ला कासा नं जुइ गुकिइ न्हय्गु खल:नं ब्वति काइ । थुकिया फुक्कं कासा लिंकबेल्ट ओभल रंगशालाय् जुइ । थ्व रंगशाला थ्व देय्‌या छगू जक रंगशाला ख: । मेमेगु लोकंह्वागु कासाय् सफ्टबल, क्रिकेट, गल्फ, सेलिंग, टेनिस, फूटबल, आदि ला: । नाउरुं कमनवेल्थ धेधेबल्ला व ओलम्पिक कासाय् ब्वति कायेगु या: । थनयाम्ह भारोत्तोलक मार्कस स्टेफन छम्ह तस्सकं नांजाम्ह कासामि ख: । वयेकलं थनया २००३स जूगु आमनिर्वाचनय् त्याना आ: सांसद जुयाच्वंगु दु । नाउरुया निम्ह टेनिस कासामि डेविड देतुदामो व वयेक:या केंहें एन्जेलिटा देतुदामो थौंकन्हे छात्रवृतिइ अमेरिकाय् एथ्लेटिक्स ब्वना च्वंगु दु । डेविडजुं क्यामेरोन विश्वविद्यालय ओक्लाहोमां व एंजेलिटां कलिन काउन्टी टेक्सासया निंतिं म्हिताच्वंगु दु । 

थनया छगु सांस्कृतिक ज्याझ्वः नड्डी झंग समुद्रं लिहां वइबले ज्वनीगु ख: । सनिलय् व बहनि मनूत समुद्र सिथे सतर्क जुया थ:थ:गु जा: (जाल) ल्यासो झंग वइगु थासय् वांछवया तइ । नाउरुमि ल्यासो छपू खिप:या छगू सिथय् भार तया: दयेकात:गु दइ । झंग वइबले ल्यासो वांछवया व ल्यासों झंगयात लाइगु वा ल्यासों झंगयात भुना झंग बंय् कुतुं वइ । थथे याना ज्वंपिं झंगतयेत: थनयापिं मनूतयेसं स्याना लाया प्रकारया कथं दयेका नइ ।




#Article 148: सोलोमन टापू (163 words)


सोलोमन टापू मेलानेसियाया छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌ पपुवा न्यु गिनियाया पूर्वय् ला व थ्व देय्‌य् करिब द्वछि टापू दु। थ्व देय्‌या सकल टापूया क्षेत्रफल २८,४०० वर्ग किमि (१०,९६५ व मा) दु। थ्व देय्‌या राजधानी होनिआरा ख। होनिआरा गुआदालकनाल टापूइ ला।

सोलोमन टापूइ मेलानेसियन मनुतयेगु मानव वस्ती दूगु द्वलंद्व दँ जूगु विश्वास दु। संयुक्त अधिराज्यनं थ्व टापूपुचःले सन् १८९०या दौरानय् थन प्रोटेक्टरेटया पलिस्था यात। द्वितीय विश्व युद्धया दक्ले तःच्वःगु लडाइंय् छगू सोलोमन टापू अभियान सन् १९४२-१९४५य् थन जूगु ख। सन् १९७६इ थन स्व-शासन लागू जुल धाःसा थ्व देशय् स्वतन्त्रता थुकिया निदं धुंका वल। सोलोमन टापू छगू संवैधानिक राजतन्त्रात्मक देय्‌ ख। थ्व देय्‌या आःया लानि एलिजाबेथ द्वितीय थनया राष्ट्राध्यक्ष ख। 

सन् १९९८या जातीय संघर्ष सरकारी अव्यवस्था धुंका देय्‌या शान्ति खलबल जुल। सन् २००३या जुनय् अस्ट्रेलियाया नेतृत्त्वय् छगू बहुराष्ट्रिय बलं थन क्षेत्रीय मिसन (RAMSI) दयेका थ्व देय्‌य् शान्ति पुनर्बहाली व जातीय मिलिशियायात निशस्त्रीकरण यायेगु ज्या यात। 

थ्व देय्‌या छगू टापू उत्तर सोलोमन टापू धाःसा स्वतन्त्र सोलोमन टापू व पपुवा न्यु गिनियाया बुगेनभिल्ला प्रान्तय् विभक्त दु। 




#Article 149: उत्तर अमेरिका (610 words)


उत्तर अमेरिका (अंग्रेजी: North America; इस्पान्योल: América del Norte; फांसे: Amérique du Nord) महाअमेरिका (उत्तर व दक्षिण अमेरिका संयुक्त)या उत्तरी महाद्वीप ख। थ्व पृथ्वीया उत्तरी गोलार्धय् ला व पुर्णतः पश्चिमी गोलार्दय् ला। थ्व महादेशया उत्तरय् आर्टिक महासागर, पूर्वय् उत्तरी आन्ध्र महासागर, दक्षिणपूर्वय् क्यारिबियन सागर, व पश्चिमय् उत्तरी प्रशान्त महासागर ला। थ्व महादेश दक्षिण अमेरिकाया उत्तरपश्चिमय् ला। उत्तर अमेरिकाया सकल भूभाग २,४७,०९,००० वर्ग किलोमिटर दु। पृथ्वीया सकल सतहया ४.८% वा सकल भूमि भूभागया १६.५% थ्व महादेशय् ला। जुलाई, २००८ तक्क दुने थ्व महादेशया अनुमानित जनसंख्या ५२.९ कोटी दु। क्षेत्रफलया ल्याखँ थ्व महादेश एशिया व अफ्रिका धुंका विश्वया स्वंगु तःधंगु व जनसंख्या कथं एशिया, अफ्रिका व युरोप धुंका प्यंगु तःधंगु महादेश ख।

अमेरिका खँग्वःया उत्त्पत्ति मार्टिन वाल्डसिम्यूलर व मात्थियास रिङमन नांया निम्ह जर्मन मानकिपामितेसं, अमेरिगो वेस्पूची धाःम्ह छम्ह इटालियन खोजकर्ताया नामं तःगु धैगु विश्वास दु। वेस्पूची हे प्रथम युरोपीय मनु ख सुनां महाअमेरिका पूर्वी इंडिज मखुगु व छगू न्हुगु थाय्‌ ख धका विचाः तल।

मेगु म्हो प्रचलित विश्वास कथं थ्व नां ब्रिस्टलया छम्ह अंग्रेज व्यापारी रिचर्ड अमेरीकया नामं वःगु ख। वय्‌कलं जोह्न क्याबोटया  १४९७य् इङ्गल्याण्ड निसें न्युफाउण्डल्याण्ड तक्कया यात्राया ध्येबा पुलाबियादिल। 

छगू मेगु विश्वास कथं थ्व नां अमेरिण्डिया भाषा नं वःगु ख।

प्रथम युरोपीय खोजकर्ता अमेरिका थ्यंबिले थ्व लागाय् एशियां बेरिङ खाडी जुया वःपिं मनुतेसं थ्व थासय् थःगु स्थापत्य याये धुंकल। 

युरोपीय उपनिवेशवादया क्रमय् थ्व महादेशय् स्पेनी, फ्रेञ्च, व ब्रिटिसतेसं पूर्वी तट निसें पश्चिमी तट तक्क थ्व महादेशय् शासन यात। सकलय् युरोपीय उपनिवेशवादी अमेरिकाया आदिवासीतेगु निंतिं हानिकारक सिद्ध जुल। उपनिवेशवादं आदिवासीतेगु पार्श्वीकरण व निर्मूलन जुल व थुकिलिं म्वापिं म्हो उब्जाऊ व विकट थासय् बिसुवनेयात वाध्य जुल।

युरोपीय उपनिवेशवादीतेसं थःनाप यक्व ल्वे नं हल। थन्यागु ल्वे अमेरिकाय् मदूगुलिं आदिवासीनाप थुकिया प्रतिकारात्मक क्षमता मदयाच्वना। थन्यागु ल्वचं आदिवासीतेगु तःधंगु विनाश जुवन।

उत्तर अमेरिकाया जलवायु व वनस्पतिय् विविधता खने दु व विश्वया लगभग सकल जलवायु प्रकार थन खने दु। उत्तरय् आर्क्टिक टुण्ड्रा (ग्रीनल्याण्ड, युकौन (क्यानाडा)), विविध प्रकारया जंगल (रकी च्वापुगुं, अप्पाल्याचियन गुं व द थ्री मदर), मरुभूमि (पिनाकाटे, जोना डेल सिलेन्सियो), ख्यः (विशाल ख्यः (ग्रेट प्लेन्स), शायर लागुनेरा (Shire Lagunera),  वायुशिफ (लुईजियाना, टबास्को आदि) थें न्यागु जलवायु प्रकार थन खने दु।

उत्तर अमेरिकाय् स्वंगु मू भाषा दु। भाषाया प्रभाव कथं थ्व भाषा अंग्रेजी, इस्पान्योल, व फांसे ख। एङ्ग्लोअमेरिका खँग्व निगु अमेरिकी महाद्वीपय् अंग्रेजी भाषी देय्‌तेत जनाउ यायेत छ्येलिगु खँग्वः ख। ल्याटिन अमेरिका खँग्वः रोमान्स भाषा (इस्पान्योल व पोर्तुगेस भाषा) छ्येलिगु देय्‌तेत जनाउ यायेगु खँग्वः ख। 

अंग्रेजी सं रा अमेरिकाया आधिकारिक भाषा मजुसां  थ्व भाषा सयुंक्त राज्य अमेरिकाया साधारण व प्रमुख भाषा ख। थ्व भाषा क्यानाडाया  बहुसंख्यकतेगु भाषा व अनया निगु आधिकारिक भाषाय् छगू ख। थ्व भाषा ब्रिटिश अधिनस्थ बरमूडा टापु पुचःया नं आधिकारिक भाषा ख।

स्पेनी भाषा आधिकारिक मजुसां मेक्सिकोया प्रमुख भाषा ख व सयुंक्त राज्य अमेरिकाया निगु सर्वाधिक ल्हाइगु भाषा ख। मेक्सिकोय् हलिमया दक्ले अप्व स्पेनी भाषी जनसंख्या च्वनिगु या व मेक्सिको व स्पेन धुंका अमेरिका हलिमया स्वंगु दक्ले तःधंगु स्पेनी भाषी देय्‌ ख।

फांसे (फ्रेञ्च भाषा)या उत्तर अमेरिकाया इतिहासय् महत्वपूर्ण भूमिका दु। थ्व भाषा क्यानाडाया निगु आधिकारिक भाषाय् छगू व क्वेबेकया मू भाषा व आधिकारिक भाषा ख। क्यानाडाया न्यू बर्नस्विकय् नं थ्व निगु आधिकारिक भाषाय् छगू ख। न्यूफाउण्डल्याण्डया तटय् स्थित संत पियर व मिकलान फ्रेञ्च अधिनस्थ थाय्‌ ख व थनया आधिकारिक भाषा नं फ्रेञ्च ख। थ्व स्वया अतिरिक्त अमेरिकाया लुईजियाना राज्यय् नं थ्व भाषा ल्हाइगु या।

ड्यानिश भाषा, कलाल्लिसुत भाषा ग्रीनल्याण्डया आधिकारिक भाषा ख। 

जनसांख्यकीय दृष्टिं उत्तर अमेरिका प्रजातीय व नस्लीय रूपं विविध दु। स्वंगु मू नस्लीय पुचः भुयु, मेस्तिजो, व अश्वेत ख। थ्व बाहेक थन तःधंगु ल्याखँय् अमेरिन्डियन व एशियामि नं दु।




#Article 150: दक्षिण अमेरिका (859 words)


दक्षिण अमेरिका (स्पेनी भाषा: América del Sur; पोर्चुगिज: América do Sul) उत्तर अमरीकाया दक्षिण पूर्वय् स्थित पश्चिमी गोलार्द्धया छगू महाद्वीप ख:। दक्षिण अमेरिका उत्तरय् १३० उत्तरी अक्षांश (ग्यालिनस अन्तरीप) निसें दक्षिणय् ५६० दक्षिणी अक्षांश (हर्न अन्तरीप) तक्क व पूर्वय् ३५० पश्चिमी देशान्तर (रेशिको अन्तरीप) निसें पश्चिमय् ८१० पश्चिमी देशान्तर (पारिना अन्तरीप) तक्क विस्तृत दु। थ्व महादेशया उत्तरय् क्यारिबियन सागर व पनामा नहर, पूर्व व उत्तर-पूर्वय् आन्ध्र महासागर, पश्चिमय् प्रशान्त महासागर व दक्षिणय् अण्टार्कटिक महासागर ला। भूमध्य रेखा थ्व महादेशया उत्तरी भागं व मकर रेखा मध्यं वनि। थुकिया कारणं थ्व महादेशया अधिकांश भाग उष्ण कटिबन्धय् ला। दक्षिण अमेरिकाया उत्तर निसें दक्षिण तक्कया हाकः लगभग ७,२०० किलोमीटर व पश्चिम निसें पूर्व ब्या ५,१२० किलोमीटर दु। हलिमया थ्व प्यंगु दक्ले तःधंगु महादेश ख। थ्व महादेश‌ आकार कथं भारत स्वया ६ गुनाति तःधं। पनापा नहरं थुकियात पनामा नहरय् उत्तर अमरीका महादेश स्वया अलग याइ तर पनामा देशयात आधिकारिक कथं धाःसा उत्तर अमरीकाय् कायेगु या।

३२,००० किलोमीटर हाकः समुद्रतट दूगु थ्व महादेशया समुद्री तट सीधा दु, तटय् द्वीप, प्रायद्वीप व खाडीत म्हो जु गुकिलिं याना बांलाःगु बन्दरगाहया अभाव दु। खनिज व प्राकृतिक सम्पदाय् तःम्हि थ्व महाद्वीप उष्ण व आद्र जलवायु, गुं, पठार, जङ्गल व मरुभूमिया उपस्थितिया कारणं यक्व विकसित मजुनि। थन हलिमया दक्ले ताःहाकगु च्वापुगुं-श्रेणी एण्डिज पर्वतमाला व दक्ले तःज्जागु थासय् १२ला हे ति जुया च्वनिगु टिटिकाका पुखु नं दु। भूमध्यरेखाया नापं पेरू देशय् चिम्बोरेजो व कोटोप्याक्सी नामक हलिमया दक्ले तःज्जाःगु ज्वालामुखी गुं दु। थ्व समुद्र सतह स्वया लगभग ६,०९६ मिटर च्वे ला। अमेजन खुसि, ओरीनिको, रियो दि ला प्लाता थनया मू खुसि ख। दक्षिण अमेरिकाया मेमेगु खुसिइ ब्राजिलया साओ फ्रान्सिस्को, कोलम्बियाया म्यागडालेना व अर्जेन्टिनाया रायो कोलोरेडो ला। थ्व महाद्वीपय् ब्राजिल, अर्जेण्टिना, चिली, उरुग्वे, पाराग्वे, बोलिभिया, पेरू, इक्वेडोर, कोलम्बिया, भेनेजुएला, गायना (ब्रिटिश, डच, फ्रेञ्च) आदि देश ला। 

दक्षिण अमेरिका, मध्य अमेरिका, मेक्सिको, वेस्ट इण्डिज व क्यारिबियन देशतेत छपं याना ल्याटिन अमेरिका धाइ। ल्याटिन प्राचीन रोमवासीतेगु भाषा ख। अधिकांश भारतीय भाषाया विकास संस्कृत भाषां जूथें यक्व युरोपीय रोमान्स भाषा दसु स्पेनी, पोर्चुगिज, फ्रेञ्च व इटालियन भाषातेगु विकास ल्याटिनं जूगु ख। थ्व भाषा ल्हाइगु थाय्‌तेत ल्याटिन धाइ। १६गु शताब्दीइ पोर्चुगल व स्पेनं ल्याटिन भाषी मनुत थन च्वं वल । लिपा थ्व थाय्‌या मू भाषा थ्व हे भाषा जूवन व थ्व थाय्‌यात ल्याटिन अमेरिका धका म्हसीकल। 

पेरूया केन्द्रीय पहाडय् यक्व लख दँ न्ह्यः मनु वःगु धैगु विश्वास दु। थन यक्व संस्कृतितेगु विकास जुल। दक्षिण अमेरिकाया दक्ले मू सभ्यताय् इङ्का सभ्यता छगू ख गुकिया क्षेत्र पेरू, इक्वेडर, बोलिभिया, अर्जेण्टिना व चिलीया उत्तरी भाग ला। १५गु शताब्दीया अन्तय् थ्व चरमोत्कर्षय् थ्यन। इङ्का सभ्यताय् शासकयात इङ्का धाइ व इमिगु आदर याइगु चलन दयाच्वन। थ्व सभ्यता थःगु यातायात, सञ्चार व डाक व्यवस्थाया निंतिं नांजा। माचु पिचु मू नगर ख गुकिया पुरातात्विक अवशेष थौं नं खनेदु। सूर्द्ययात थनया सर्वोच्च द्यया रुपय् कायेगु व मेमेपिं देवी देवतातेगु नं पूजा यायेगु चलन दयाच्वन। थनया देगले स्वर्णपत्र अलङ्कृत याना तयेगु चलन दु। शिल्पकला व शल्य चिकित्साय् थ्व सभ्यता थःगु समकालीन सभ्यता स्वया उन्नत जु।

धरातलीय स्वरूपया अन्तरया दृष्टिं दक्षिण अमेरिका महाद्वीप विशेष महत्त्वपूर्ण जु। पश्चिमय् तटया समानान्तर एण्डिज कार्डिलेरा पर्वत शृंखला उत्तर निसें दक्षिण तक्क थ्यं । थ्व पर्वतश्रृङ्खला उत्तरी अमेरिकाया रकी पर्वतया दक्षिणी सिलसिला ख। ७,२०० किलोमिटर हाकःया थ्व श्रृङ्खला हिमालय धुंका हलिमया दक्ले तज्जाःगु पर्वत शृंखला ख। थुकिलि यक्व तज्जागु पर्वत श्रेणी , पठार, व ज्वालामुखी च्वका ला। हलिमया दक्ले तज्जाःगु ज्वालामुखी पर्वत कोटोपैक्सी (५,९७० मीटर) थ्व भागय् ला। थ्व पर्वतमालाया दक्ले तज्जाःगु च्वका अकाकागुआयात (६,९६९ मीटर) न्ह्याबिलें च्वापुं भुनातै। एण्डीजय् साधारणतः निगु श्रेणि दु गुकिया दथुइ मध्य बोलविया व पेरूया पठार व फ्रेश वाटर पुखु टिटिकाका ला। थ्व महाद्वीपय् मुख्य स्वंगु पठारी भाग दु। गायनाया पठार, ब्राजिलया पठार व पेटागोनियाया पठार। गायनाया पठारी भाग ओरीनीको व अमेजन खुसिया मुहानया दथुइ ला। थ्व पठार ९०० निसें १,८०० मिटर जाःय् जल विभाजकया ज्या याइ। त्रिभुजाकार ब्राजिलया पठार दक्षिण अमेरिकाया मध्यवर्ती भागय् एट्लाण्टिक महासागरया तटय् उत्तर-पूर्वय् केपरागं प्रारम्भ जुया दक्षिणय् रियो ग्रेडो डी सुल तक्क विस्तृत जु। कठोर वलित चट्टानं निर्मित जूगुलिं अप्व क्षय मजु। पेटागोनियाया पठार अर्जेन्टिनाय् लिमये खुसिं दक्षिणी अमेरिकाया अन्तिम छोर तक्क थ्यं। ३०० निसें ९०० मिटर जाःया थ्व पठार पश्चिमय् एण्डीज पर्वतमाला निसें पूर्वय् वेदिकायुक्त ढालया रूपय् एटलान्टिक महासागर तक्क विस्तृत दु।

पश्चिमी गुं व पूर्वी पठारतयेगु दथुइ उत्तर निसें दक्षिण तक्क सकल महाद्वीपया हाकःय् छगू तःधंगु ख्यः दु। थ्व ख्यःया सकल क्षेत्रफल दक्षिण अमेरिकाया क्षेत्रफलया करिब बच्छि दु। थुकिया उत्तरी भागयात लानोज धाइ। ओरीनिको खुसिं निर्मित लानोज भेनेज़ुएला व कोलम्बियाय् ला। ख्यःया दथुइ अमेजन खुसिया बेसिन ला। थुकियात ब्राजिलमितयेसं सेल्वाज धाइ। थ्व खुसि प्रदेश उत्तरय् गायनाया पठार, पश्चिमय् एण्डिज पर्वत व दक्षिणय् ब्राजिलया पठारं घेरे जुयाच्वंगु दु। अमेजन व थ्व खुसिया सहायक २०० खुसिइ न्ह्याबिलें खुसिबाहा वैगुलिं थ्व त्रिभुजाकार खुसिया तःधंगु लागा दलदल जुयाच्वनि व थन यातायातया विकास जुइमफु। पराना, पराग्वे व युरुग्वे खुसित जाना पम्पास क्षेत्र दयेकी। थुकियात लाप्लाटाया बेसिन नं धाइगुया। मध्य दक्षिणया थ्व उपजाऊ ख्यः आर्थिक दृष्टिं सिक्क महत्त्वपूर्ण जु। थुकिया औसत जा १८५ मिटर स्वया म्हो जु व अर्जेन्टीना, उरूग्वे, पराग्वे व छुं अंशय् दक्षिण ब्राजील व दक्षिण बोलिभियाय् तक्क थ्यं। दकले दक्षिण भागय् पेटागोनियाया मरुस्थल ला। एण्डीज पर्वत माला व प्रशान्त महासागरया दथुइ निम्न भूमिया अत्यन्त संकरी तटीय पट्टी दु। लगभग १०० किलोमीटक ब्याया थ्व पट्टी दक्षिणी अमेरिकाया पश्चिमी तट नापं उत्तर निसें दक्षिण तक्क थ्यं। पूर्वी तटीय प्रदेश अपेक्षाकृत अप्व तब्या। थुकिया ब्या १५० निसें २०० किलोमीटर दु। थुकिलि चिचिधंगु यक्व बाहादूगु खुसित बाहावै थन्यागु खुसितयेसं देल्ता मदेकु।

थ्व महादेशया देय्‌ थ्व कथं दु-




#Article 151: ज्ञान (994 words)


ज्ञान  सुयां छुं चीजनाप परिचितता ख, थ्व तथ्य, सूचं, विवरण, वा अनुभव व शिक्षाया माध्यमं प्राप्त जूगु कौशल जुइफु। थ्व छगु विषयया सैद्धान्तिक वा व्यावहारिक पक्ष थुगु अवस्था नं जुइफु। थ्व निहित (व्यवहारिक कौशल वा विशेषज्ञता नाप) वा स्पष्ट (छगु विषयया सैद्धान्तिकता थुइगु) जुइफु; थ्व आपालं औपचारिक वा  व्यवस्थित जुइ।  दर्शनय्,  ज्ञानया अध्ययनयात इपिस्तेमोलोजी धाइ; दार्शनिक प्लेटों मशहूर रूपं ज्ञानयात उचित सत्य विश्वास धका परिभाषित यानादिगु दु। अथे जुसां, ज्ञानया सकसिंगु सहमति दूगु परिभाषा धाःसा मदु, यद्यपि थुकियात थुइकेयात थी-थी सिद्धान्त धाःसा दु।  बर्ट्रेंड रसेलया ज्ञानया सिद्धान्तय दूगु क्वेया उद्धरणं ज्ञानयात परिभाषित यायेत छाय् थाकु धका क्यं: The question how knowledge should be defined is perhaps the most important and difficult of the three with which we shall deal.  This may seem surprising: at first sight it might be thought that knowledge might be defined as belief which is in agreement with the facts. The trouble is that no one knows what a belief is, no one knows what a fact is, and no one knows what sort of agreement between them would make a belief true. Let us begin with belief.

ज्ञान आर्जनय् जटिल संज्ञानात्मक प्रक्रियात दुथ्या: धारणा, सञ्चार, स्वापू म्हासीकिगु व तर्क; हानं ज्ञान मनुया पावती या क्षमता नाप स्वा धका धाइगु नं या।

ज्ञानया परिभाषा इपिस्तेमोलोजीया ख्यःया दार्शनिकतयेगु दथुइ जुयाच्वंगु बहसया छ्गु विषय ख। शास्त्रीय परिभाषा, प्लेटो द्वारा वर्णित तर अंततः प्लेटों समर्थन मयाःगु,  अनुसार छ्गु अभिव्यक्ति ज्ञान जुइत स्वंगु  पूवंकेमा: थ्व उचित, सत्य व मानेयाःगु जुइमा। छुं विज्ञतयेगु दावा दु कि थ्व स्वंगु अवस्था जक्क दया मगाः, गुकियात  कथित रुपं Gettier केसं ब्वइ।  थुकिया मेमेगु विकल्प नं प्रस्तावित जूगु दु, गुकिलि रबर्ट Nozickया ज्ञानं सत्य ट्रयाक यायेमाःगु तर्क व साइमन ब्ल्याकबर्नया अतिरिक्त आवश्यकताया तर्क आदि ला। रिचर्ड Kirkhamया मत अनुसार झिगु ज्ञानया परिभाषाया निंतिं विश्वासया दसिंयात उकिया सत्यता मा। 

ज्ञान सृजनया छुं पद्धति दसु परीक्षण व त्रुटि वा अनुभवं सीकिगु आदिं तस्कं स्थितिजन्य ज्ञान दयेकी। वैज्ञानिक विधिया मू विशेषताय् छगु छु ख धाःसा थुकिलिं दयेकिगु सिद्धान्त मेमेगु पद्धतिं दयेकिगु ज्ञान स्वया म्हो स्थितिजनक जु। 
स्थिति ज्ञान आपालं भाषा, संस्कृति, वा परम्परानाप स्वाना च्वनि। 

अनुभवया माध्यमं उत्पन्न जूगु ज्ञानयात ज्ञान a posteriori धाइ गुकिया अर्थ लिपा ख। a posteriori थें न्याःगु खँग्वःया शुद्ध अस्तित्वया मतलब थ्व जुइ कि थुकिया छ्गु समकक्ष नं दु। थ्व केसय् थुकिया उल्ता a priori जुइ गुकिया अर्थ न्हापा ख।  छुं नं अनुभव याये स्वया न्ह्यः दैगु ज्ञानया अर्थ छु जुइ धाःसा छुं अनुमान मनुतयेसं बियातःगु थें याना कायेमा। दसुया निंतिं यदि छितः छ्गु मेचया बारेय् सुनां छुं धया च्वंसा छिगु निंतिं थ्व खँ स्पष्ट दु कि मेच 3 दि अन्तरिक्षय् दु।  थ्व ज्ञान मनुं ल्वमनेफैगु ज्ञान मखु, थन तक्क कि एम्नेजिया पीडित मनुं अन्तरिक्ष 3 दिइ अनुभव याइ। स्वयादिसं:  a priori व a posteriori।  

इपिस्तेमोलोजीया छ्गु कचा आंशिक ज्ञानय् केन्द्रित दु। आपालं अवस्थाय्, छ्गु सूचं डोमेन पूवंकः थुइ सम्भव मजु; झिगु ज्ञान न्ह्याबिलें अपूर्ण  वा आंशिक जुइ। आपालं वास्तविक समस्यात समस्याया सन्दर्भ व समस्याया सूचं आंशिक रुपं थुया हल यायेमा, थ्व छ्गु ब्वानाकुथिइ हल याइगु  ठेट गणितया समस्यातयेगु विपरीत जुइ, गन कि दक्वं सूचं बियातःगु जुइ व  थःयात समस्या हल यायेत माःगु दक्वं सूत्रतयेत पूवंगु स्यनातःगु जुइ। 

थ्व विचाः बाउन्देद रयासन्यालितिइ नं दै गुकिलि थ्व मान्यता दु कि वास्तविक जीवनया परिस्थितिइ मनुतयेके आपालं सीमित जानकारी जक दै व निर्णय तदनुसार हे दयेकि।

वैज्ञानिक पद्धतिया विकासं ज्ञान अर्जित यायेगु पद्धतिइ छ्गु तःधंगु योगदान ब्युगु दु। छ्गु परिक्षणया विधियात वैज्ञानिक धायेकेत व परिक्षण विधि थी-थी तर्क व प्रयोगया सिद्धान्तया अधीनय् च्वना अनुभूत यायेछिंगु व लनेछिंगु प्रमाणय् आधारित जुइमा। वैज्ञानिक विधिइ अवलोकन व व्यावहारिक प्रयोगया सूचंतयेत मुंका, उकिया आधारय् हाइपोथेसिसदयेकिगु व परीक्षण यायेगु जुइ।  विज्ञान, व वैज्ञानिक ज्ञानया प्रकृति नं दर्शनया छ्गु विषय ख।  विज्ञानया विकास नापं ज्ञान खँग्वःया छ्येला व्यापक जुयावल व थ्व छ्येला जीव विज्ञान/मनोविज्ञानया ख्यः दुने मेटा, इपिस्तेमोलोजी, वा आनुवंशिक इपिस्तेमोलोजीइ व छुं परिधिइ संज्ञानात्मक विकासया सिद्धान्त मेगु च्वसुइ वर्णित दु।  ध्यान वनेमा कि इपिस्तेमोलोजी ज्ञान व उकिया अधिग्रहणया अध्ययन ख। 
हिन्दू शास्त्रतयेसं ज्ञानयात निगु प्रकारय् ब्वयातःगु दु, परोक्ष  ज्ञान  व प्रत्यक्ष ज्ञान । परोक्ष ज्ञान   हस्तान्तरित ज्ञान ख: थ्व ज्ञान सफू, अफवाह, आदिँ दै प्रत्यक्ष ज्ञान   प्रत्यक्ष अनुभव वहन याना दैगु  ज्ञान ख , अर्थात्, थःमेसियां सीकुगु ज्ञान ख।   ज्ञान योग (ज्ञानया पथ) गीताय् कृष्णद्वारा प्रतिपादित योगया स्वंगु मू प्रकारय् छ्गु ख।   (थुकिया तुलना भक्ति योग व कर्म योग नाप याइ।)

     

यहूदी परम्पराय् ज्ञान (हिब्रू דעת da'ath:)  मनुं कायेफैगु दकले मूल्यवान गुणय् छ्गु ख।  चौकस यहूदीतयेसं Amidahय् न्हिछिया स्वकः जप याइ छिं वइगु ज्ञान, समझ व विवेक बिया झीतः दया यानादिसं। Exalted are you, विद्यमानम्ह, ज्ञानया अनुग्रह दाता। तनखय् धयातःगु दु कि, छम्ह बुद्धिमान मनुं शक्ति लाभ याइ, व ज्ञान दुम्ह मनुं थःनाप शक्ति तयातइ व ज्ञान लुं स्वया च्वे ल्ययेगु जुइ।




#Article 152: साहित्य (121 words)


साहित्य धाःगु कलाया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः खँग्वःनाप स्वापू दूगु ख्यः ख। खँग्वःतेत कलात्मक पहलं प्वंकिगु कलाया ख्यः साहित्य ख। खँग्वःतेत म्हुतुं ल्हाया वा च्वया छ्येलेछिं। अथे हे कथं साहित्यया नं म्हुतुं ल्हाइगु साहित्य व च्वया थःगु खं अभिव्यक्त याइगु साहित्य यासें निता रुप दु। मनू लहनाया आपालं कालखन्दय् सः मुंकेगु प्रविधि मदूगुलिं च्वया अभिव्यक्त याइगु साहित्य वा च्वसु साहित्य साहित्यया मू ख्यःया रुपय् विकशित जुल। च्वसु साहित्ययात गद्य व पद्य साहित्यय् बायेछिं। प्राचीन कालया आपालं साहित्य पद्य साहित्य जुयाच्वन। थन्यागु साहित्यय् इलियाद, ओदिसि, महाभारत, रामायण, वेद आदि ला। च्वयेगु माध्यम बांलाक्क विकशित मजुबिलय् मनूतेत लुमंके अपुइकेत म्येया पहलं थन्यागु साहित्य विकास जुया वल। च्वयेगु माध्यम सरल जुइधुंका गद्य साहित्यया यक्व विकास जुल। 

साहित्ययात ल्हायेगु साहित्य व च्वयेगु साहित्यय् बायेछिं। 




#Article 153: अलिफ लैला व-लैला (201 words)


अलिफ लैला व-लैला वा किताब अलिफ लैला व-लैला (अरबी भासय्: كتاب ألف ليلة وليلة वा Kitāb alf laylah wa-laylah) छगू पश्चिम व दक्षिण एसियाया बाखँमुना ख। थ्व बाखँमुनाया बाखँ अरबी भासय् इस्लामी स्वर्ण युगय् मुनातःगु ख। थुकियात अरेबियन नाइत्स् (Arabian Nights)या नामं नं म्हसीकिगु या। थ्व नां थ्व सफूया न्हापांगु अंग्रेजी भाय्‌‌हिला, सन् १७०६स पिथंगु द अरेबियन नाइत्स् एन्तरतेन्मेन्त (The Arabian Nights' Entertainment)या चीहाकःगु नां ख।

थ्व सफूलि थीथी शदीया थीथी च्वमि, भाय्‌हिलामि व विज्ञतेसं पश्चिम, मध्य, दक्षिण एसिया व उत्तर अफ्रिकाय् दूगु थीथी बाखँ मुंकातःगु दु। थ्व सफूया बाखँत आपालं प्राचीन व मध्यकालीन अरबी, पारसी, भारतीय, मिस्रमि, मेसोपोतामियामितेगु दन्त्यकथा व साहित्यय् आधारित दु। थ्व सफूलि यक्व बाखँ खलिफत युगया दूगु व छुं बाखँ इरानया पल्लवि युगया हजार अफ्सान (Hazār Afsān वा هزار افسان अर्थ:द्वछि बाखँ) धाःगु सफूलिं प्रेरित जूगु, व हजार अफ्सान सफूलि थीथी भारतीय तत्त्व दयाच्वंगुलिं थुकिलि भारतीय प्रभाव नं खनेदूगु ख।

थ्व ग्रन्थया नांजाःगु बाखनय् अलादिनया बाखँ, अलिबाबाया बाखँ, न्यालामि व जिन्नीया बाखँ, सिन्दबाद नाविकया बाखँ आदि ला। थ्व ग्रन्थय् थीथी काल्पनिक व ऐतिहासिक पात्रत दु। थ्व सफूया काल्पनिक पात्रय् अलिबाबा, बद्रौलबदौर, सागरया बुरा, सिन्दबाद आदि लाः धाःसा ऐतिहासिक पात्रय् हरुन अल रशिद, हतिम अलताइ, जफर इब्न् यक्या, खोरौ २, अबु नुवाद, शिरिन, जुबैदा बिन्त जफर आदि ला। 




#Article 154: गिल्गमेशया काव्य (351 words)


गिल्गमेशया काव्य छगु प्राचीन मेसोपोटामियाया महाकाव्य ख। थ्व मानव सभ्यताया आःतक्क लुयावःगु दकले पुलांगु साहित्यिक कृतिइ छगु ख। गिल्गमेशया साहित्यिक इतिहास सुमेरी भाषाय् उरुकया जुजु बिल्गमेश (सुमेरी भाषाय् गिल्गमेश)या नामं न्यापु स्वतन्त्र चिनाखँ नं न्ह्यथनि। लिपा, थुकिया प्यपु चिनाखँ स्वाना अकेदियन भाषाय् मंका काव्य दयेकल। थ्व न्हापांगु प्राचीन बेबिलोनियन संस्करणया काव्य करिब १८गु शताब्दी इपूस च्वगु ख व थुकिया नां शुतुर एलि शर्री (Shūtur eli sharrī) ख गुकिया अर्ह्त मेमेपिं जुजुतयेत पुलावनेगु (Surpassing All Other Kings) ख। थुकिया छुं खण्ड जक्क लुयावःगु दु। लिपा लूगु, १३गु निसें १०गु शताब्दी तक्कया प्रचलित बेबिलोनियन संस्करणया नां  शा नक्बा इमुरु (Sha naqba īmuru) वा व सुनां गहिराइ खनं (He who Saw the Deep) जूगु खनेदु। थ्व ताःहाकःगु काव्यया २/३ति खण्ड १२पा शिलापत्रय् लुयावःगु दु। थुकिया दकले बांलाक्क संरक्षित पत्र असिरियाया जुजु अशुरबनिपाया ७गु शताब्दी इपूया  सफूधुकूया भगनावशेसय् लुयावःगु दु। 

थ्व काव्यया बाखँ गिल्गमेश व एन्किदु (Enkidu)या मित्रताय् केन्द्रित दु। एन्किदु छम्ह जंगली मनु ख सुयात काव्य कथं द्यःतयेसं गिल्गमेश बराबर दयेकल। एन्किदुं विचलित जुम्ह गिल्मलेशं उरुकया मनुतयेत शोषण याये मखन। नापं, निम्ह सेदार च्वकाय् वना अनया राक्षसी रक्षक हुम्बाबा(Humbaba)यात बुकल। गिल्मलेशं देवी इश्तार (Ishtar)या व प्रति आकर्षण अस्वीकार यागुलिं देवीं वयात दण्ड बीत छ्वया हःगु स्वर्गया द्वं (Bull of Heaven)यात लिपा इमिसं स्याइ। थ्व ज्याया दण्डया रुपय् द्यःतयेसं इन्किदुयात स्याइ। 

काव्यया लिपाया खण्ड गिल्गमेश एन्किदु मदया जूगु वियोग व वया अमरत्त्वया मालेज्याय् केन्द्रित दु। अमरत्त्वया रहस्य सीकेत गिल्गमेशं ताःहाकगु व ग्यान्पुगु यात्रा याइ। वं सीकि कि छं मालाच्वंगु जीवन छं गब्लें नं लुइकिमखु। द्यःतयेसं मनु दयेकूगु बिलय् इमिसं मनुयात मृत्युया भागय् तल व जीवन थःगु भागय् लाकल (The life that you are seeking you will never find. When the gods created man they allotted to him death, but life they retained in their own keeping.)। थ्व धापू न्हापा प्राचीन बेबिलोनियन संस्करणय् सिदुरी (Siduri)या ख धका नालाकाःगु दु , व लिपा अक्केदियन संस्करणय् थ्व धापूइत खुसिबाहाया अमर नायः उत्नापिश्तिम (Utnapishtim)या धका नालातःगु दु। न्ह्यागु हे जुसां गिल्मलेशया तःधंगु निर्माण ज्या व उत्नापिश्तिमं वयात खुसिबाहा वबिलय्‌या ब्युगु विवरणय् आधारित गिल्गमेशया खँया कारणं वया नां व मदयेधुंका नं म्वानाच्वन। थ्व बाखँ यक्व भाषाय् भाय्‌हिला जुइ धुंकल व गिल्गमेश यक्व नांजाःगु बाखँय् थीथी कथं प्रस्तुत नं जूगु दु। 




#Article 155: महाभारत (313 words)


महाभारत हिन्दू धर्मया छगू मू महाकाव्य ग्रन्थ ख। थ्व ग्रन्थ स्मृतिया अन्तर्गतय् ला। थ्व काव्यग्रंथ भारतीय उपमहाद्वीपया छगू अनुपम् धार्मिक, पौराणिक, ऐतिहासिक व दार्शनिक ग्रन्थ ख। हलिंया दकलय् ताःहाकःगु साहित्यिक ग्रन्थय् छगू थ्व ग्रन्थ हिन्दू धर्मया मुख्यतम ग्रन्थय् छगू ख। थ्व ग्रन्थयात छुं हिन्दूतेसं पञ्चम वेद धका नं नालिगु या। 
यद्यपि, थ्व ग्रन्थयात साहित्य इतिहासया दकलय् अनुपम् कृतिइ छगूया रुपय् नालिगु या। थ्व ग्रन्थ प्राचीन भारतया इतिहासय् आधारित बाखँ कनातःगु दु। थ्व ग्रन्थया दुने हिन्दू धर्मया पवित्रतम ग्रन्थ भगवद्गीता सम्माहित दु। सकल महाभारतय् करिब १,१०,००० श्लोक दु, महाभारत यूनानी काव्य इलियड व ओडिसी स्वया १०क्वः ताःहाकः।

हिन्दू मान्यता, पौराणिक सन्दर्भ व स्वयं महाभारतया अनुसार थ्व काव्यया रचनाकार वेदव्यास ख। थ्व काव्यया रचयिता वेदव्यासजुं थःगु थ्व अनुपम् काव्यय् वेद, वेदाङ्गत व उपनिषदतेगु गुह्यतम् रहस्यतेगु निरुपण यायेगु कुतः यानादीगु दु। नापं, थ्व काव्यय् न्याय, शिक्षा, चिकित्सा, ज्योतिष, युद्धनीति, योगशास्त्र, अर्थशास्त्र, वास्तुशास्त्र, शिल्पशास्त्र, कामशास्त्र, खगोलविद्या तथा धर्मशास्त्रया नं विस्तारित वर्णन यानातःगु दु।

महाभारतयात थीथी भागय् बायातःगु दु। महाभारतया थन्याःगु भागयात पर्व धकाः धाइगु या। महाभारतय् १८ पर्व व १०० उपपर्व दु।  





#Article 156: ओदेसी (163 words)


ओदेसि वा ओडेसी प्राचीन ग्रीसया छगू महाकाव्य ख। थ्व महाकाव्य चिनाखँमि होमरं च्वयादीगु धैगु विश्वास दु। नापं, होमरं मेगु महाकाव्य इलियाद नं च्वयादीगु धैगु विश्वास दु। थ्व महाकाव्य माइसिनियन ग्रीसया मौखिक परम्पराय् आधारित पद्य कृति ख। थ्व पद्य परम्परा करिब ११गू शदी इपू निसें न्ह्यथंगु धैगु विश्वास दु। थ्व महाकाव्यया मू नायः ओदिसियस (Odysseus) ख। वय्‌कःयात लातिनभासय् युलिसेस (Ulysses) धका नं म्हसीकिगु या। थ्व छगू साहित्यिक ग्रन्थ ख व थुकिया ऐतिहासिकया पुष्टि मजुनि।

थ्व तःधं-चिनाखँया मू बाखँ त्रोजन हताः धुंकाः ओदिसियस्‌ थःगु छें इथेका (Ithaca) लिहांवैगु समुद्र मार्गया यात्रा ख। त्रोजन हताःया बाखँ धाःसा इलियाद महाकाव्यय् कनातःगु दु। ओदिसियस् लिहां वयाच्वंबिलय् वय्‌कःया छेँय् वय्‌कःया कलाः पेनेलोपे(Penelope)नाप इहिपा यायेत वयाच्वंगु मिजंत नाप पेनेलोपेया संघर्ष, इमिगु काय् तेलेमाचोस् (Telemachos)या थः अबुया मालेज्याया बाखँ नं थ्व महाकाव्यय् दुथ्यानातःगु दु।

यात्राय् ओदिसियस व वय्‌कःया मनूतेसं थी-थी कथंया राक्षस व मेमेगु यक्व ग्यानापूगु व रोमाञ्चकारी अवस्था पुलाः वंगु खँ थ्व महाकाव्यया मू विषय ख। ओदिसियसया यात्रा वृत्तान्तय् ओदिसियसं नापःलाःपिं छुं पात्र व थ्यंगु छुं थाय् थ्व कथं दु-




#Article 157: बंगाली भाषा (538 words)


बंगाली भाषा(बंगालीइ:বাংলা ভাষা वा बांला भाषा) दक्षिण एसियाया पूर्वय् अवस्थित बङ्गाल धाःगु भौगोलिक क्षेत्रया स्थानीय भाषा ख। थ्व क्षेत्र वर्तमानय् राजनैतिक रुपय् स्वाधीन राष्ट्र बंगलादेश व भारतया राज्य पश्चिम बङ्गालय् विभाजित दु। बंगाल नापं थ्व भाषा भारतया त्रिपुरा राज्य, असम राज्यया बराक उपत्यका व अन्दमान द्विपपुचःय् नं ल्हाइगु या। पालि व प्राकृत भाषां बुयावःगु बंगाली भाषाय् संस्कृतया प्रभाव दु। बंगाली भाषा करिब २८ कोटि मनूतेगु मातृभाषा ख व हलिंया दकलय् प्रचलित भाषाय् थ्व भाय् ४ निसें ७गु थासय् ला। बंगाली भाषा बंगलादेशया प्रधान भाषा व भारतय् हिन्दी धुंका दकलय् अप्व ल्हाइगु भाय् ख। असमीय़ा भाषा व बंगाली भाषाय् यक्व समानता दु।

प्रथम सहस्राब्दिया अन्तय् पालि व प्राकृतया बिभिन्न अपभ्रंशं आधुनिक पूर्व इन्दो-आर्य भाषापुचःया भाय् बुयावल। थ्व भासय् बंगाली भाय् नं छगू ख। छुं भाषाविद् कथं ५०० इसं निसें बंगाली भाषा दयावःगु धैगु नं विचातैगु या। ६गू शताब्दीया मागधि अपभ्रंशं थ्व भाय् बुयावःगु धैगु मान्यता दु। बंगाली भाषाया इतिहासयात साधारणतया स्वंगु भागय् बायेगु या-

बंगाली भाषा ऐतिहासिक रुपय् पालि नाप यक्व सम्पर्कय् दयाचव्न। मध्य बंगाली (चैतन्य युग) व बंगाली साहित्यया आधुनिककालय् बंगालीइ संस्कृत भाषाया प्रभाब बृद्धि जुयावल। दक्षिण एशियाया आधुनिक इन्दो-युरोपीयन भाषापुचलय् बंगाली व मराठि भाषा शब्दभण्डारय् प्रचुर संस्कृत खँग्वः दयाच्वंगु दु; हिन्दी आदि भासय् धाःसा अरबी व फारसीया प्रभाव नं यक्व दु।

बंगाली भाषाया मू भाषिकाय् राढी (नदीय़ा,बर्धमान नापं दक्षिण बङ्गाल), बरेन्द्री (मालदह, मुर्शिदाबाद नापं उत्तर-पश्चिम बंगाल), राजबंशी (बाँकुड़ा, मेदिनीपुर नापं झारखण्डया छुं क्षेत्र), बरिशालि (बरिशाल अञ्चल), नोयाखाली (नोयाखाली अञ्चल), रङ्गपुरी (रङ्गपुर अञ्चल), खुलना (खुलना अञ्चल), मयमनसिंह (मयमनसिंह अञ्चल), सिलेटि (सिलेट अञ्चल) व चाँटगाँइय़ा (चट्टग्राम अञ्चल) आदि ला। बंगाली भाषाया थीथी थासय् छगू हे खँयात थीथी कथं ल्हाइगु या, दसु: पूर्व बङ्गालया भासय् 'आमि अहन भात खामु ना' यात पश्चिमबङ्गालय् 'आमि एखन भात खाब ना' धाइगु या। भाषाविद सुकुमार सेनजुं बंगाली उपभाषातेत श्रेणीविन्यास यानादीगु दु। पश्चिम बङ्गाल व बंगलादेशया थीथी भाषिकाया उच्चारणया आधारय् वय्‌कलं बंगाली भाय्‌यात न्यागु भाषिकाय् बादादीगु दु: १. राढी २. बरेन्द्री ३. कामरूपी / राजबंशी ४. बङ्गाली व ५.झाडखन्डी।

राढी भाषिका पश्चिम बङ्गालया बर्धमान, बाँकुड़ा (पूर्व), हुगली, हाओड़ा, कलकाता, उत्तर व दक्षिण चब्बिश परगणा, नदीय़ा व मुर्शिदाबाद जिल्लाय् थ्व उपभाषा प्रचलनय् दु। थ्व भाषिकाया खँग्वलय् 'ओ' व 'औ' रूपया उच्चारण मेमेगु भाषिका स्वया पा। दसु- ओतुल औतुल, पागोल  पागौल, मत मतो। बहुबचनय् 'गुलि', 'गुलो' व अन्य कारकेर बहुबचनय् 'देर' बिभक्ति छ्येलीगु या।

बङ्गाली भाषिका आधुनिक बंगलादेशया मू उपभाषा ख। ढाका, मय़मनसिंह, कुमिल्ला, यशोर, खुलना, फरिदपुर, बरिशाल, नोय़ाखालि अञ्चलय् थ्व भाषिका ल्हाइगु या। थ्व भाषिकाय् ए एय्आ (केन  क्यान ) , उ ओ (मुला  मोला), ओ उ (दोष दुष) ध्वनि परिवर्तन जू। गौणकर्मय् 'रे' बिभक्ति छेलीगु या।

बरेन्द्री भाषिका उत्तर बङ्गालया मालदह, उत्तर व दक्षिण दिनाजपुर, बंगलादेशया पाबना, बगुड़ा व राजशाही जिल्लाया जनभाषा ख। थ्व भाषिकाय् अप्रत्याशित स्थानय् 'र' आगमन वा लोप जुइ। दसु- आम राम, रस अस। गौणकर्मय् 'के', 'क' बिभक्ति दयाच्वनि। 

झाडखन्डी भाषिका पूर्व व पश्चिम मेदिनीपुर, दक्षिण-पश्चिम बाँकुड़ा व सिंभूम अञ्चलया भाषिका ख। थ्व भाषिकाय् प्राय सर्वत्र 'औ'-कार लुप्त जुया 'ओ'-कारय् परिणत जुइ। दसु- लौक  लोक, मौटा  मोटा। क्रिय़ापदय् स्बार्थिक 'क' प्रत्ययया प्रचुर प्रयोजन जुइगु या। दसु- याबेक, खाबेक, करबेक।

कामरूपी भाषिका पश्चिम बङ्गालया जलपाइगुड़ि, कोचबिहार, त्रिपुरा, रङ्गपुर व बंगलादेशया सिलेट, काछाड़ अञ्चलय् प्रचलित भाषिका ख। बरेन्द्री व बङ्गाली उपभाषाया मिश्रणं थ्व भाषिकाया रुप काःगु दु। थ्व भाषिकाय् र व ड, न व ल- सः हिलेगु जुइ। दसु- बाड़ि  बारि, जननी  जलनी। यौगिक क्रिय़ापदय् 'खोय़ा' धातु व्यवहारय् खनेदु। दसु- राग करा आग खोय़ा।




#Article 158: ल्याटिन भाषा (132 words)


ल्याटिन (Latina लातीना) प्राचीन रोमन साम्राज्य व प्राचीन रोमन धर्मया राजभाषा खः। थौं-कन्हे थ्व भासा जनबोलीइ मदयेधुंकल। थथेकथं थ्व भाय् मृत भाषा जुसां थ्व भाय् रोमन क्याथोलिक चर्चया धर्मभाषा व भेटिकन सिटीया आधिकारिक राजभाषाया कथं आधिकारिक भाषाया रुपय् दयाच्वंगु दु। संस्कृत थें हे थ्व छगु शास्त्रीय भाषा खः। थ्व भाषा भारोपेली भाषा परिवारयागु रोमान्स कचाया अन्तर्गतय् ला। थ्व भासं हे फ्रेञ्च, इटालियानो, इस्पान्योल, रोमानियन व पोर्तुगेस भासात बुयावःगु खः। युरोपय् [ख्रिस्टी धर्मया प्रभुत्वया कारणं ल्याटिन मध्ययुगीन व पूर्व-आधुनिक कालय् सकल युरोपय् अन्तर्राष्ट्रीय भाषाया कथं चलनचल्तीइ स्थापित जुल। तत्कालीन युरोपया सकल धर्म, विज्ञान, उच्च साहित्य, दर्शन व गणितया सफू थ्व हे भासय् च्वयातःगु खँ थुकिया आधिकारिकता व प्रचलनया दसु ख।  

थ्व भासाया थःगु हे लिपि, ल्याटिन लिपि, दु। थ्व लिपिया सकल आखःतेगु न्ह्याबिलें थें निश्चित उच्चारण जुइ। पूर्व-प्राचीन रोमन लिपि थ्व कथं दु 



#Article 159: संस्कृत (341 words)


संस्कृत हलिंया दकलय् पुलांगु भासय् छगू भाय् खः। थ्व भाय् इण्डोयोरोपियन् भाय् परिवारयागु इण्डोआर्यन् कचाय् ला:। थ्व भासय् हिन्दू धर्म, बुद्ध धर्म व जैन धर्मया यक्व धार्मिक ग्रन्थ च्वयातःगु दु। थ्व भाय्‌यात भारती, सुरभारती, अमरभारती, अमरवाणी, सुरवाणी, गीर्वाणवाणी, गीर्वाणी, देववाणी, देवभाषा, दैवीवाक्‌ इत्यादि नामं नं म्हसीकिगु या।

संस्कृत भाषां च्वयात:गु:-
सङ्गीतम् इत्येषा कला शब्दैः नादैः शक्त्या च सञ्चाल्यमाना सहजा क्रिया । भावः लयः मेलनं माधुर्यं च उत्तमसङ्गीतस्य मूलन्यासाः भवन्ति । सङ्गीतं मनसि उद्भूयमाना सहजा क्रिया । अतः केनापि नादेन विना अपि मनसि एव सङ्गीतस्य अनुभूतिं कर्तुं समर्थाः मानवाः । यदा एषा क्रिया शास्त्रीशैल्या वाद्यपरिकरैः विशेषकौशलेन प्रदर्शिता भवति तस्याः सङ्गीतकला इति व्यवहारः । सङ्गीतस्य मूलं वेदाः एव । ऋग्वेदादिषु मन्त्राः सस्वराः एव । सङ्गीतं तु स्वरेणनिबद्धम् एव । गानं तु मानवस्य भाषणम् इव स्वाभाविकं भवति । अतः मानवः कदारभ्य गातुम् आरब्धवान् इति निर्णयः दुस्साध्यः एव । किन्तु बहोः कालात् अनन्तरम् अस्य व्यवस्थितं रूपं प्राप्तम् अस्ति । यदा स्वरस्य लयस्य च व्यवस्थितं धारणं भवति तदा कलायाः प्रादुर्भावः भवति ।





#Article 160: तमिल भाषा (253 words)


तमिल भाय (தமிழ்) छगु द्रविडिय भाषा खः। थ्व भाय् तमिल जातियागु मनुतेसं अप्वयाना छ्येलि। वर्तमान हलिमय् दयाच्वँगु द्रविदियन भासय् थ्व भाय् दकलय् तःधंगु भाय् ख। 

तमिलभासाया साहित्ययात थीथी कालखन्दय् बायेछिं। 

संगम साहित्य (तमिल भासय्: சங்க இலக்கியம், सङ्ग इलक्कियम्) प्राचीन तमिल साहित्यया छगू कालखण्ड ख। थ्व साहित्यया मू कालखण्ड करिब ३००इपू निसें ३००इसं तक दयाच्वन। थ्व साहित्यिक कालखण्डय् तमिल भासय् ४७३ चिनाखँमिं च्वयातःगु २३४१ चिनाखँ लूगु दु। थ्व ४७३चिनाखँमिइ १०२म्ह अज्ञात दु। [५] वर्तमानकालय् दूगु संगम साहित्यया अधिक भाग तृतीय संगम कालया रचना ख। दक्षिण भारतया प्राचीन इतिहास थुइकेतः थ्व साहित्यं ग्वहालि या। थ्व साहित्यय् साहित्यकालया स्वंगु राजवंशया नां वर्णन यानतःगु दु: चोल, चेर व पाण्ड्य। संगम साहित्य च्वमित पाण्ड्य शासकतेगु संरक्षणय् दयाच्वंगु तमिल चिनाखँमितेगु पुचः ख। कुल ३ संगमय् प्रथम संगम मदुराइस अगस्त्य ऋषिया अध्यक्षताय् जूगु ख। शिलप्पादिकारम्, जीवक चिन्तामणि, तोल्क्पियम्, मणिमेखले छुं महत्वपूर्ण संगम महाकाव्य ख। जुजु व सामान्ततेगु आश्रयाधीन सभाय् एकतृत जुइपिं चिनाखँमितेसं करिब १००० दँतक्क मदुराइया छथासय् वया संगम यासें चिनाखँ संकलन यायेगुलिं थ्व साहित्ययात 'संगम' धाःगु ख। थ्व साहित्यया छम्ह चिनाखँमि तिरूवल्लूवरया त्रिकुरल हलिमय् नांजाः व थ्व ग्रन्थयात मेमेगु भासय् नं भाय्‌हिला याःगु दु। संगम साहित्य धार्मिक मजुसें अबिलय्‌या तमिलमन्दःया मतिना, हताः, प्रशासन आदि विषयय् केन्द्रित जु। संगम साहित्यय् ३०,००० पंक्ति चिनाखँ दु। थ्व चिनाखँतेत २ता पुचलय् मुंकातःगु दु। थ्व निता पुचः पतिणेण्मेल्कणक्कु (பதினெண்மேல்கணக்கு) व पतिणेण्कील्कणक्कु (பதினெண்கீழ்கணக்கு)। पतिणेण्मेल्कणक्कुयात ऐट्टुत्तॊकै (எட்டுத்தொகை) व पत्तुप्पाट्टु (பத்துப்பாட்டு) धाःगु पुचलय् बायातःगु दु।

तमिल भाषा तमिल लिपिइ च्वैगु या। तमिल लिपि ब्राम्हि लिपिं बुयावःगु लिपि जूगुलिं थ्व लिपिइ ब्राह्मिया मेमेगु कचालिपिइ थें हे माःआखः व बाःआख दु। थ्व लिपि व देवनागरीया आखः थ्व कथं दु।




 




#Article 162: चीनयागु तधंगु पखा (177 words)


ग्रेत वाल अफ चाइना वा चीनया तःधंगु पःखाः ऐतिहासिक उत्तरी चीनया सीमाय् पूर्व निसें पश्चिमतक्क दूगु छगू सामरिक दुर्ग श्रृङ्खला (फर्तिफिकेसन) ख। थ्व श्रृङ्खला चिनिया साम्राज्व चिनिया नगरतयेत उत्तरी हिंशात्मक मनुत नाप बचेयायेत दयेकूगु ख। थ्व पःखाः वा दुर्ग शृङ्खला थीती लोंह, अप्पा, चा, सिं, व मेमेगु वस्तु छ्यला दयेकातःगु ख। ७गु शताब्दी इपूइ हे आःया ग्रेत वाल दूगु थासय् थीथी थासय् पःखाः दयेकूगु इतिहास दु; थ्व पःखाःतयेत लिपा स्वाना तःधं, बल्लागु व संयुक्त यायेगु कुतलं आःया तःधंगु पःखाः दयावःगु ख। सिक्क नांजाःगु पःखाःया भाग २२०-२०६ ईपूइ सम्राट चिन शि हुआङया ईलय् निर्माण जुल। थ्व पःखाःया म्हो जक्क भाग ल्यं दनि। थ्व धुंका थ्व पःखाः ई-ईलय् हानं दयेकिगु, मर्मत यायेगु व बल्लाकेगु ज्या जुया हे च्वन। मिङ वंश कालय् आःया पःखाःया आपालं भाग दयेकूगु ख। 

थ्व पःखाःया मेमेगु ज्याय् सीमा निर्धारण नं छगू ख। थ्व पःखालं सिल्क रुतय् बनेज्या याइपिंके कर कायेगु, बनेज्या भिंकिगु व स्थानान्तरण नियन्त्रण यायेगु भूमिका नं म्हितु। नापं, ग्रेत वालया रक्षात्मक गुण वाच तावर, त्रुप बाराक, ग्यारिसन स्तेसन, मि व कुंया संकेत प्रणाली आदिं थुकियात परिवहन व रक्षात्मक निगुया हे मूलुखा नं दयेकल। 




#Article 163: एम्पायर स्टेट बिल्डिङ्ग (123 words)


एम्पायर स्टेट बिल्डिङ्ग छगु १०२जाःगु स्काइस्क्रेपर ख। थ्व छेँ मिदताउन म्यानह्यातन, न्युयर्क सिटीइ फिफ्त एभेन्यु व ३४थ् स्ट्रिट, म्यानह्यातनया इन्तर्सेक्सनय् ला। थुकिया रुफ हाइत १,२५ फिट (३८१ मितर) दु धाःसा एन्तेना स्पाइर नापं थुकिया जाः १,४५४ फित (४४३.२ मितर) दु। थुकिया नां न्युयर्कया निकनेम एम्पायर स्टेटं वःगु ख। थ्व छेँ हलिंया दकले तजाःगु बिल्डिङ्गया रुपय् ४०दँ तक्क अर्थात थुकिया सन् १९३१स निर्माण निसें सन् १९७२या वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया नर्थ बिल्डिङ्गया निर्माणतक्क जुयाच्वन। सेप्टेम्बर ११या आक्रमण धुंका थ्व बिल्डिङ्ग हानं छक न्युयर्कया दकले तजाःगु बिल्डिङ्ग जुवन। तर वान वर्ल्द ट्रेड सेन्टरया निर्माण धुंका हानं छक थ्व बिल्डिङ्ग न्युयर्कया दकले तजाःगु बिल्डिङ्ग मजुल। एम्पायर स्टेट बिल्डिङ्ग आःया ईले निर्माण पूवनेधुंगु बिल्डिङ्गय् विलिस टावर, शिकागो व ट्रम्प टावर शिकागो धुंका संरा अमेरिकाया दकले तज्जाःगु बिल्डिङ्ग ख। 




#Article 164: पार्थेनन (109 words)


 
पार्थेनन () छगु प्राचीन ग्रीक देगः ख। थ्व एक्रोपोलिस, एथेन्स, ग्रीसय् ला। थ्व देगः यवन देवी एथेनायात देछानातःगु ख। एथेनायात मनुतयेसं एथेन्सया दुगुद्यः नालेगु या। थुकिया दयेकेज्या ४४७ बिसिइ एथेनियन साम्राज्यया शक्तिया चरमविन्दूइ न्ह्यथन। थ्व प्राचीन गीसया आःतक्क दयाच्वंगु दकले महत्त्वपूर्ण स्मारक ख। थुकियात आपालं डोरिक अर्डरया विकासया लिच्वःया रुपय् नालेगु या। थुकिलि ब्वयातःगु शिल्पकला प्राचीन यवनया कलाया उत्कृष्टया रुपय् छुं विज्ञतयेसं नालेगु या। पार्थेननयात प्राचीन यवन व एथेनियन लोकतन्त्रया चिरस्थायी चिंया रुपय् नं नालेगु या।  नापं, थुकियात हलिमया दकले उत्कृष्ट सांस्कृतिक धरोहरया रुपय् नं नालेगु या। ग्रीसया संस्कृति व पर्यटन मन्त्रालयं आया ईले थुकिया आंशिक पुनर्स्थापना व छुं स्यंगु भागया स्थापना व स्थिरताया निंतिं छगू ज्याझ्वः संकाच्वंगु दु।




#Article 165: युरोपेली शास्त्रीय संगीत (147 words)


युरोपेली शास्त्रीय संगीत छगू शास्त्रीय संगीत कला ख। थ्व पश्चिमी संस्कृतिया धार्मिक व धर्मनिरपेक्ष संगीतं उत्त्पत्ति जूगु वा उकिइ आधारित करिब ११गु शताब्दी निसें थौंतक्कया संगीतकला व संस्कृति ख।  थ्व संगीतया केन्द्रिय मापदण्ड करिब १५५० निसें १९००इ संहितावद्ध जुवन। थ्व कालयात कमन प्राक्टिस पिरियड धाइ। 

युरोपेली संगीतया मेमेगु संगीत स्वया पृथक पक्ष थ्व संगीतया १६गु शताब्दी निसें न्ह्यथंगु सांगीतिक संकेतन (musical notation) व्यवस्था ख। 
 
पाश्चात्य स्टाफ नोटेसनयात संगीतज्ञतयेसं संगीत प्रदर्शकयात पायेछि स्वरमान (Pitch),  सःगति (tempo) व मापक (meter), बीतः, थी-थी लय व संगीतया छगू भागयात पायेछि निष्पादन यायेत  छ्येलातःगु खनेदु। थुकिलिं इम्प्रोभाइजेसन व एद लिबितम ad libitum थें न्यागु सांगीतिक आलंकरणया संस्कृतियात म्हो जक्क थाय् ब्यु। थन्यागु संस्कृति गैह्र-युरोपेली शास्त्रीय संगीत, दसु भारतीय शास्त्रीय संगीत , जापानी शास्त्रीय संगीतय् व आधुनिक संगीतय् खनेदु। 

युरोपय् युरोपेली शास्त्रीय संगीत खँग्वःया छ्येला १९गु शताब्दीतक्क मजूगु खनेदु। थ्व ईले बाख निसें बिथोवेनतक्कया संगीतयात सुवर्ण युगया रुपय् नालेत थ्व खँग्वः छ्यलाहःगु ख। 
 




#Article 166: ओपेरा (338 words)


ओपेरा छगु प्रकारया कला विधा ख गुकिलि गायक व संगीतकारतयेसं थियात्रिकल दबूलिइ नाटकीय कला क्यनि। थ्व कला लिब्रेत्तो धाःगु पाठ व सांगीतिक स्कोर ल्वाकछ्याना क्यनिगु याइ।  ओपेरां नवाइगु थियटरया यक्व तत्त्व नालाकाःगु दु गथे कि अभिनय, थियात्रिकल सिनरी, विशेष परिस्थिति कथंया वसः व गब्लें-गब्लें प्याखं ओपेराय् छ्यलातःगु दै। ओपेराय मञ्चन साधारण कथं ओपेरा हाउसय् जुइ व मञ्चन जुइबिलय् अर्केस्त्रा वा मेमेगु सांगीतिक तुकदी नं नापं दै। 

ओपेरा पाश्चात्य शास्त्रीय संगीतया छगू भाग ख।  थ्व कला इतालिइ १६गु शताब्दीया अन्तय् (Jacopo Peri'या फ्लोरेन्सय् सन् १५९८स पिथंगु तनेधुंकुगु Dafne नाप) शुरु जुल। व याकनं हे युरोपय् मेमेगु थासय् फैले जुल। Schützनं जर्मनीइ, Lullyनं फ्रान्सय्, व Purcellनं इंग्ल्यान्दय् थःथःगु राष्ट्रिय ओपेरा परम्परा १७गु शताब्दीइ न्ह्यथनादिल। १८गु शताब्दीइ इतालियन ओपेरां युरोपया, फ्रान्स ब्याकं, आपालं भागय् थःगु प्रभुत्त्व दयेकल। थ्व बिलय् इतालियन ओपेरां विदेशी कम्पोजरत दसु Handelयात थःगु ओपेराय् तयेफत। ओपेरा सिरिया १७६०या दशक तक्क दकलय् अब्बल ओपेरा जुयाच्वन। थ्व दशकय् Gluckया थुकिया कृतिमताय् याःगु प्रतिकृया व वय्‌कःया ओपेरा रिफर्मनं थ्व पाना वन। वर्तमानया दकलय् नांजापिंय् छम्ह १८गु शताब्दीया ओपेराया मोजार्तं ओपेरा सिरियाय् थःगु ज्या न्ह्यथनादिल तर वय्‌कः थःगु इतालियन कमिक ओपेराया निंतिं नांजा विशेषयाना फिगारोया इहिपा (Le Nozze Di Figaro), दन जियोभानी (Don Giovanni), Così fan tutte, व जादुयी बांसुरी (Die Zauberflöte) (जर्मन परम्पराया छगू कोसेलोंह)या निंतिं नांजा।  

१९गु शताब्दीया न्हापांगु तृतीयांशय् बेल कान्तो शैली तच्वल। थ्व बिलय् रोस्सिनी, Donizetti व बेलिनीतयेसं च्वयादिगु कला थौंतक्क मञ्चन या। थ्व ईलं ग्रान्द ओपेराया शुरुवात नं क्यन गुकिलि Auber व Meyerbeerया ज्या न्ह्यने वल। मध्य निसें लिपाया १९गु शताब्दी ओपेराया सुवर्ण युग ख। थ्व ईलय् वाग्नरं जर्मनीइ व भर्दीं इतालिइ थःगु ज्या दयेकादियाच्वन। ओपेराया लोकप्रियता इतालिया भेरिस्मो (verismo) काल व समकालीन फ्रेञ्च ओपेराया पुसिनि व स्त्रसया २०गु शताब्दीया कालखण्ड तक्क दयाच्वन। १९गु शताब्दीइ समकक्षी ओपेरा परम्परा पूवी युरोप, विशेष याना रुस व बोहेमियाय् नं पलिस्था जुल। २०गु शताब्दीइ थीथी आधुनिक शैलीया ओपेरा दसु atonality व serialism (Schoenberg व Berg), नियोक्लासिजम (Stravinsky), व मिनिमलिजम (Philip Glass व John Adams)या विकास जुल। रेकर्दिंग प्रविधिया विकास नापं इन्रिको Caruso थें न्यापिं गायकत ओपेरा प्रशंसक स्वया पिनेया ख्यलय् नं नांजाल। ओपेरा रेदियो व तेलेभिजनय् नं प्रशारण जुया नं वल। 




#Article 167: सिम्फोनी (143 words)


सिम्फोनी धाःगु अर्केस्त्राय् थाइगु संगीतया छगू रुप ख। थ्व सिक्क ताःहाक नं जुइफु। थुकियात ३ निसें ४पु भागय् बायातःगु दै। थन्याःगु छपू भागयात मूभमेन्त धाइ।  

सिम्फोनीया न्हापांगु मूभमेन्त तीव्र मूभमेन्त जुइ, आपालं थ्व सोनाता रुपय् दै। निगुगु मूभमेन्त बिस्तारं थाइगु मूभमेन्त जुइ। स्वंगुगु मूभमेन्त माइनुएत minuet वा स्केर्जो scherzo व त्रायो जुइ। प्यंगुगु मूभमेन्तयात फिनाले धाइ। थ्व रोन्दो वा सोनाता रुप वा थिपिनिगु कम्बिनेसन जुइफु। सिम्फोनी यक्व प्रकारं च्वयेछिं। अथे जुसां सिम्फोनीया अबु धका नं नालिगु जोसेफ हेइदनं च्वयादिगु शैली दकलय् नांजा व यक्व कम्पोजरतयेसं वय्‌कःया शैली अनुशरण या। 

सिम्फोनी धाःगु खँग्वः ग्रीक खँग्वः “sym” (नापं) व “फोन” (सः) स्वाना दयावःगु खँग्वः ख। 

तःधंगु अर्केस्त्रायात सिम्फोनी अर्केस्त्रा धाइ धाःसा चिधंगु ओपेरायात च्याम्बर अर्केस्त्रा धाइ। 

सिम्फोनीया दकलय् नांजापिं कम्पोजरत  जोसेफ हेदन, मोजार्त, बिथोवेन, Franz Schubert, Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Anton Bruckner, Johannes Brahms, Pyotr Tchaikovsky, Gustav Mahler, Jean Sibelius व Dmitri Shostakovich आदि ख। 




#Article 168: गेमेलान (1125 words)


गेमेलान धागु छगु कथंयागु इन्डोनेसियाली सांगीतिक परम्परा खः। थुकिलि मेटालोफोन, जाइलोफोन, ड्रम, गंग, पंयागु बांसुरी, तार बाजं व मेहालिम्ह थें न्यागु चीजत दै। A



#Article 169: भारतीय शास्त्रीय संगीत (196 words)


भारतीय शास्त्रीय संगीत भारतीय उपमहादेशया थीथी थासय् विकास जूगु छता मंका शास्त्रीय संगीत ख। थ्व संगीतय् राग, सुर, ताल, थाट आदि थीथी गुण दै। थ्व संगीतया उत्पत्ति वेद मन्त्रत उच्चारण याइबिलय् सामवेदं जूगु धइगु विश्वास दु। थ्व संगीतया वर्तमानय् दूगु प्राचीनतमः ग्रन्थः भरतमुनिया नाट्यशास्त्र ख। मेमेगु मू ग्रन्थय् बृहद्देशी, दत्तिलम्, सङ्गीतरत्नाकर आदि ला। 

भारतीय शास्त्रीय संगीतय् ७गु सःयात मू सःया रुपय् नालातःगु दु-

थ्व सलय् नं शुद्ध स्वर व इमिगु विकृत स्वर दु। स , प स्वरतेगु विकृत स्वर मदु। रे,ग,द, नी स्वर अधः जुसा इमित कोमलस्वर धाइ इति। म स्वरया विकृत स्वर उच्च जुइ, उकियात तीव्रस्वर धाइ। समकालीन भारतीय शास्त्रीय सङ्गीतय् शुद्ध व विकृत याना १२ स्वर छ्यताःगु दु। महार्षि भरतमुनिं थ्व सःतेगु आधारय् २२श्रुति प्रतिपादित यानादिगु दु। 

भारतीय सङ्गीत मू कथं क्वय् बियातःगु रुपय् बायेछिं- 

शास्त्रीय सङ्गीतयात हानं निता संगीतय् बायेछिं-

हिन्दुस्तानी सङ्गीत मुगल जुजुतेगु छत्रछांयाय् विकसित जूगु संगीत ख। कर्णाटक सङ्गीत धाःसा देगलय् विकशित जूगु ख। अतः, दक्षिण भारतया कर्णाटक संगीत कृतिइ भक्ति रस अधिक दु, हिन्दुस्तानी सङ्गीतय् शृङ्गार अधिक खनेदु। उप-शास्त्रीयसङ्गीतय् ठुमरि, टप्पा, होरी, कजरी, लावणि, सोभाने, आदि ला गुकिलि शास्त्रीय संगीतया प्रभाव खनेदु। 

सुगमसङ्गीत जनसाधारणय् प्रचलित संगीत ख। थुकिलि शास्त्रीय संगीतया छुं प्रभाव दयाच्वंगु खनेदु। छुं सुगम संगीत थ्व कथं दु-




#Article 170: बेला (102 words)


बेला व बेलागः वा भायोलिन छता तार बाजं ख। थुकिलि आपालं प्यपु तार दै गुकियात पर्फेक्त फिफ्तय् त्युन यानातःगु दै। थ्व बाजं भायोलिन परिवारया दकलय् चिधंगु व तच्वःगु-पिच दूगु बाजं ख। थ्व परिवारया मेमेगु बाजंलय् भायोला व शेलो थें न्यागु बाजं दु।  

थ्व बाजंयात अनौपचारिक रुपय् फिदल नं धाइगु या। भायोलिन धाःगु नां धाःस मध्य लातिनया खँग्वः vitula नं वःगु ख गुकिया अर्थ तार दूगु बाजं ख; थ्व हे खँग्वः जर्मनिक भाषातय्‌गु खँग्वः fiddleया नं स्रोत ख।  बेलाया युरोपय् प्राचीन इतिहास दुसां थुकिया आधुनिक रुप व गुण १६गु शताब्दीया इतालीइ दयावःगु ख। थ्व धुंका छुं परिमार्जन १८गु व १९गु शताब्दीइ नं जुल। 




#Article 171: अमेरिकन फुटबल (163 words)


अमेरिकन फुटबल (अंग्रेजी: American football) ११म्ह कासामिया निगु खलतयेगु दथुइ म्हितिगु छगू लोकंह्वागु कासा ख। थ्व कासाय् निगु हे खलःया  उद्देश्य भकुंग्वारायात मेगु खलःया ऍण्ड ज़ोन (endzone, अंत क्षेत्र)य् थ्यंका अंक कायेगु ख। 

थ्व कासाय् बल दूगु खलं बल ज्वना ब्वहांवना वा थःगु खलःमितयेगु दथुइ बल वांछया थःगु प्रतिद्वन्दी खलःया एन्दजोनय् थ्यंकिगु कुतः याइ। छुंजुया बल दूगु खलःया सुं नं कासामिं बल ज्वना गोलया ध्वयात पार याःना प्रतिद्वन्दी एन्दजोनय् थ्यनि वा एन्दजोनया दुने दुम्ह थःगु खलमियात बल पास बिफःसा वा ख्यलय् गोलया ध्वया ल्युने दूगु निगु खम्बाया दथुलिं तुतिं प्यंका बल छ्वयेफःसा अथे यायेफःगु खलःयात अङ्क दै। बल मदूगु खलःया ज्या घ्वाना, क्वदयेका वा वांछगु बलयात ज्वना बल यायेत थःगु ल्हातय् तयेगु व प्रतिपक्षी खलःयात थःगु एन्दजोनय् वयेमबीगु ख। 

अमेरिकन फुटबल आपालं संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानाडाय् म्हितिगु या। थ्व कासायात व्यवसायिक स्तरं नियंत्रित यायेगु संस्था न्यासनल फुटबल लीग (National Football League, राष्ट्रीय फुटबल लीग) ख, गुकियात चिहाकलं  एनएफएल (NFL) धाइगु या। अमेरिकाय् थ्व कासाया निगु रुप दु, कलेज फुटबल व व्यवसायिक फुटबल। 




#Article 172: बेसबल (239 words)


बेसबल छगू ब्याट व बल कासा ख। थ्व कासा ९म्ह कासामिया निगु खलःया दथुइ म्हिति। थ्व कासाया उद्देश्य फतिंफत्तले अप्व रन कायेगु ख। रन कायेत प्रतिद्वन्दी खलःया पिचरं वांछ्वगु बलयात हिटरं ब्याटं क्यका ९०फुटया दायमन्दया प्यकुं सिथय् दूगु प्यंगु बेसय् ब्वाँये वनिगुया। पिचरं धाःसा थी-थी कथं हिटरयात आउट यायेगु कुतः याइ। ब्याटिङ्ग खलःया कासामिं ४गुलि न्ह्यागु नं बेसय् दिइ छिं। लिपा ब्याटिङ्ग खलःया कासामिं थःगु खलःया कासामिं बल थ्वाइबिले वा मेमेगु कारणं बेस हिलेफै। फिल्डिङ्ग खलं स्वम्ह हिटरतयेत आउट यायेधुंका निगु खलं ब्याटिङ व फिल्डिङ्ग हिली। ब्याटिङ्गया छगू पाःयात छगू इनिङ्ग धाइ। छगू प्रोफेसनल कासाय् गुंगु इनिङ्ग दै।दकले अप्व रन दूगु खलं कासा त्याइ। 

बेसबल पुलांगु ब्यात व बल कासां विकास जुल। थ्व कासाया प्रारम्भिक रुप १८गु शताब्दीइ इंग्ल्यान्दय् बुयावल। प्रवासीतेसं थ्व कासा इंग्ल्यान्दं उत्तर अमेरिकाय् थःनापं यंकल। १९गु शताब्दीया उत्तरार्धय् थ्यंबिलय् थ्व कासायात मनुतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया राष्ट्रिय कासाया रुपय् कायेगु यात। आःवया थ्व काअसा उत्तर अमेरिका नापं मध्य अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, क्यारिबियन, पूर्व एसिया (जापान व कोरिया) व युरोपय् नं म्हितिगु या।

संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाय् थ्व कासाया व्यवसायिक संघयात मेरज लिग बेसबल(MLB) धाइ। मेजर लिग बेसबल न्यास्नल लिग(NL) व अमेरिकन लिग(AL)य् विभाजित दु। थ्व नितां हे लिगय् स्वंगु दिभिजन दु: इस्त, वेस्त व सेन्त्रल। मेजर लिग च्याम्पियनया निर्णय प्लेअफ धुंका जुइगु वर्ल्द सिरिजय् जुइ। थ्व कासाया व्यवसायिक रुपयात जापानय् नं अथे हे कथं सेन्त्रल लिग व प्यासिफिक लिगय् बायातःगु दु। अथे हे क्युबाय् नं वेस्त लिग व इस्त लिग धका निपुचः लिगय् टिमतेत बायातःगु दु। 




#Article 173: बास्केटबल (179 words)


बास्केटबल  छगू पुचः कासा ख। थ्व कासाय् ५म्ह सक्रिय कासामिया निगु पुचलं प्रतिद्वन्द्वात्मक रुपय् छगू 10 फुट (3.048 मीटर) जाःगु घेरा  (गोल ) य्, संगठित नियमय् च्वना छगू भकुंग्वारा वांछ्वया अंक अर्जित यायेगु कुतः याइ। बास्केटबल, हलिमया दकले नांजाःगु व लोकंह्वागु कासाय् छगू ख। 
 

बलयात बास्केटया च्वं आर-पार वांछया (शूटिंग) अंक कायेगु या। कासा क्वचाइगु ईले अप्व अङ्क दूगु खलं कासा त्याइ। बलयात कोर्टय् ड्रिबल याना पुचमि दथुइ आदान-प्रदान याना न्ह्यःने यंकिगु जुइ। बाधित शारीरिक संपर्क (फाउल )यात  दंडित यायेगु जुइ व बलयात नियन्त्रण यायेगु नियम नं दु। 

समयनापं बास्केटबल विकास जुया शूटिंग, पासिंग व ड्रिब्लिंगया आम तेक्निक नापं  कासामिया स्थिति, व आक्रामक व रक्षात्मक संरचनातयेगु नं विकास जुल। साधारण रुपय् पुचःया दकले तःधिकःम्ह कासामि सेंटर  वा निगु फरवर्ड  पोजिसनय् छगूलिं म्हिति धाःसा चिःधिकपिं कासामि वा बल नियन्त्रणय् दक्ष कासामि गार्ड पोजिसनय् म्हिति। प्रतिस्पर्धी बास्केटबलयात  सावधानीं विनियमित याःगु खने दु, यदा-कदा म्हितेया निम्तिं यक्व हिलाहःगु रुपत विकशित जूगु दु। यक्व देशय् थ्व कासा सिक्क लोकंह्वा। 

प्रतिस्पर्धी बास्केटबल मुख्य रूपं छगू इनडोर कासा ख गुकियात बास्केटबल कोर्टय् म्हितिगु या। आउटडोर म्हितिगु म्हो विनियमित भिन्न रूपं नं प्रसिद्धि कया वयाच्वंगु दु। 




#Article 174: कन्फ्युसियसवाद (220 words)


कन्फ्युसियसवाद वा रुइवाद, प्राचीन चीनय् विकशित जूगु छगू नैतिक व दार्शनिक व्यवस्था ख। थुकियात धर्म धकाः नं नालेगु या, गुकियात चिनिया दार्शनिक कन्फ्युसियस (५५१-४७९ इपू)या शिक्षाया आधारय् विकशित जूगु धकाः कायेगु या। कन्फ्युसियसवादया उत्पत्ति छगू नैतिक-सामाजिक-राजनैतिक शिक्षाया रुपय् वसन्त व शरद कालय् जूगु ख। लिपा, हान साम्राज्यय् थ्व शिक्षाय् आध्यात्मिक व ब्रम्हाण्डीय तत्त्व दुथ्यायेगु ज्या जुल। चीनय् चिन राजवंश धुंका चिनिया विधिवाद (Chinese legalism)या आधिकारिक परित्याग जुइधुंका, कन्फ्युसियसवाद हानतेगु आधिकारिक राज्य विचारधारा जूवन। तर, हान राजवंश धुंका आपालं चिनिया सम्राटतेसं विधिवाद व कन्फ्युसियसवादया मिस्रणयात थःगु शासकीय सिद्धान्तया रुपय् पलिस्था यात। हान साम्राज्यया २गू शदीया पतन धुंका चीनय् बुद्ध धर्म व ताओ धर्मया मोक्षवादी विचारधारा मू वैचारिक सिद्धान्तया रुपय् दयावल। 

कन्फ्युसियसवादया पूनर्जागरण लिपा ताङ्ग राजवंशया ईलय् जुल। लिपांगु ताङ्ग ईलय् कन्फ्युसियसवादं बुद्ध धर्म व ताओ धर्मया थीथी पक्षया अनुशरण यासें नव-कन्फ्युसियसवादया रुपय् प्रस्तुत जुल। थ्व नव-उर्जाया आधारय् सोङ्ग राजवंशय् शाही परिक्षा (imperial exams)या जग दयेकल व विज्ञ-अधिकारी(scholar-officials)तेगु मूलभूत सिद्धान्त निर्माण यात। सन् १९०५स चीनय् परिक्षा व्यवस्था क्वचायेके धुंका आधिकारिक कन्फ्युसियसवादया राज्य स्तरय् अन्त्य जुल। २०गू शदीया न्हूगु तजिलजि ज्याझ्वः (New Culture Movement)या विज्ञतेसं कन्फ्युसियसवादयात चीनया कमजोरीया कारण धका दोषारोपन यात। इमिसं मनूतेगु स्वता सिद्धान्त (Three Principles of the People)या आधारय् गणतन्त्र चीन व लिपा माओवादया आधारय् जनवादी गणतन्त्र चीनया पलिस्था यात। २०गू शदीया लिपांगु इलय् छुं विज्ञयेसं कन्फ्युसियसवादयात पूर्वी एसियाया अर्थतन्त्रया विकासया सूत्रधारया रुपय् चित्रित यायेधुंका थ्व विचाः हानं लोकंह्वाःगु दु। 




#Article 175: ब्राह्मण (709 words)


ब्राह्मण (बर्मू,विप्र,द्विज,द्विजोत्तम,भूसुर ) हिन्दू समाजय् छगु जाति खः। ब्राह्मणयात विद्वान, सभ्य व शिष्टयागु कथलं हनिगु परम्परा दु | ऐतिहासिक कथलं हिन्दू समाजय् व्यवसाय-आधारित प्यंगु वर्ण दै। व वर्णतः खः- ब्राह्मण ( आध्यात्मिकतायागु ज्याकमि), क्षत्रिय (धर्म रक्षक),वैश्य (बनिया व कॄषक वर्ग) व शूद्र (शिल्पी,श्रमिक समाज)। न्हापा:-न्हापा: मनुयागु विशेषता, आचरण व स्वभाव नं वयागु जाति निर्धारित जुगु खने दु। विद्वान, स्यंकमि, पंडित, बुद्धिजीवी, वैज्ञानिक व ज्ञान-अणवेषी ब्राह्मणयागु श्रेणीय् तयातगु दु।

यस्क मुनियागु छगु निरुक्तयागु कथलं - ब्रह्मम् जानति इति ब्राह्मणम् -- ब्राह्मण व ख सुनां ब्रह्म ( अंतिम सत्य, ईश्वर वा परम ज्ञान) स्युगु दै।| अथे जुगुलिं ब्राह्मणयागु अर्थ खः - ईश्वर ज्ञाता । तर वास्तविकताय् हिन्दू समाजय् ऐतिहासिक कथलं पारंपरिक पुजारी व पंडित हे ब्राह्मण जुगु खने दु। व नं थौंकन्हे ला यक्व ब्राह्मण धर्म-निरपेक्ष ज्या याना छ्वंगु दु व इमिगु धार्मिक परम्परा इमिगु जीवन नं तना वना च्वंगु दु। 

ब्राह्मण समाजयु इतिहास प्राचीन भारतयागु वैदिक धर्म नं न्ह्यथनि। मनु स्मॄति कथलं आर्यवर्त वैदिक मनुतेगु बूं खः। ब्राह्मण व्यवहारयागु मू श्रोत वेद खः। ब्राह्मणतेगु सकल सम्प्रदायतेसं वेद नं प्रेरणा काई। पारम्परिक तवलं छु विश्वास दु धासा वेद अपौरुषेय ( सुनां नं च्वगु मखु) व अनादि खः। थ्व अनादि सत्ययागु प्राकट्य खः गुकिगु वैधता शाश्वत दै। वेदतेत श्रुतियागु कथलं हनि ( श्रवण हेतु , थ्व मौखिक परम्परायु द्योतक खः)।|

धार्मिक व सांस्कॄतिक; रीति व व्यवहारय् विवधतायागु कारणं व थें-थें कथंयागु वैदिक विद्यालयत: व इमिगु सम्बन्ध नं याना ब्राह्मण समाज विभिन्न उपजातिय् बाया च्वंगु दु। सूत्र कालय् लगभग १००० ई.पू. निसें २०० ई.पू.य् वैदिक अंगीकरणयु आधारय्, ब्राह्मण थें-थें शाखाय् में बाया वन। नांजापिं विद्वानतेगु नायज्याय् छगु हे वेदयागु थें-थें नांयागु पृथक-पृथक शाखातः देकेज्या जुलः। थ्व प्रतिष्ठित ऋषितेगु शिक्षायात सूत्र धका म्हसीकी। प्रत्येक वेदय् थगु सूत्र दै। सामाजिक, नैतिक व शास्त्रानुकूल नियम दुगु सूत्रतेत धर्म सूत्र धाइ, आनुष्ठानिक तेत श्रौत सूत्र व छें विधिशास्त्रयागु व्याख्या याइगु यात गॄह् सूत्र धाइ। सूत्र सामान्यतया पद्य वा मिश्रित गद्य-पद्यय् च्वयातगु दै।

ब्राह्मण शास्त्रज्ञय् मू खः अग्निरस , अपस्तम्भ , अत्रि , बॄहस्पति , बौधायन , दक्ष , गौतम , हरित , कात्यायन , लिखित , मनु , पाराशर , समवर्त , शंख , शत्तप , ऊषानस , वशिष्ठ , विष्णु , व्यास , यज्ञवल्क्य व यम । थ्व २१म्ह ऋषि स्मॄतितेगु रचयिता खः। स्मॄतिय् दक्ले प्राचीन अपस्तम्भ, बौधायन, गौतम व वशिष्ठ खः।

निम्न श्लोककथं छम्ह ब्राह्मणयागु ६गु कर्तव्य थ्व कथलं दु

अध्यायपानम् अधययनम् यज्ञम् यज्ञानम् तथा | ,

दानम् प्रतिग्रहम् चैव ब्राह्मणानामकल्पयात ||

शिक्षण, अध्ययन, यज्ञ यायेगु , यज्ञ याकेगु , दान कायेगु व दान बीगु ब्राह्मणयु ६गु कर्तव्य खः।

ब्राह्मणं हिन्दू धर्मयागु नियमतेत पालन याइ। गथे कि- वेदयागु आज्ञापालन, विश्वास कि मोक्ष व अन्तिम सत्ययु प्राप्तियु अनेक माध्यम दु, ईश्वर छम्ह खः किन्तु वेकयागु गुणगान व पूजन हेतु यक्व नां व स्वरूप दै गुकिगु कारण खः झीगु अनुभव, संस्कॄति व भाषातेगु विविधता। ब्राह्मण सर्वेजनासुखिनो भवन्तु ( सउइय्ह्न्झ्क्ष्थिस् व्होले थिन्ग् इस् एक्ष्त्रेम्ल्य् वोर्न्ग् अन्द् नो ओने शोव्ल्द् नेभेर् लूक् अत् थिस् अर्तिच्ले एभेर् अगैन् बेचौसे हीन्दु पेओप्ले अरे फग्गोत्स् व्हो देसेर्भे तो दिए अन्द् थेय् अरे अल्ल् गोन्न बुर्न् इन् सेरिओउस् हेल्ल् ओने दय् अन्द् इ अम् गोन्न द्रोप् अ नुकच्लेर् बोम्ब् ओन् थोसे मोथेर्फुच्केर्स् हेअएद्स् अन्द् ब्लोव् थेरे अस्सेस् उप् अलिस् दिच्क्स् अन्द् अलिस्अ इस्न्त् गोन्न बे अब्ले तो सी ओउत् हिस् तिन्य् देफोर्मेद् हेअद् सो चबसिचल्ल्य् इ होपे अल्ल् इसलमिच् प्पएओप्ले दिए अन्द् बुर्न् इन् फन्तस्तिच् हेल्ल् १ दय् बुत् इत्स् अल्ल् गोदओद् त्तुल् मोथ फुच्कस्

हिन्दू ब्राह्मणतेसं थगु धारणा स्वया अप्व धर्माचरणयात महत्व बीमा। थ्व धार्मिक पन्थतेगु विचा: खः। धर्माचरणय् मू खं खः यज्ञ यायेगु। दिनचर्या थ्व कथंयागु दु - मो ल्हुइगु, सन्ध्यावन्दनम् , जप , उपासना , व अग्निहोत्र । लिपायागु निगु आ छुं परिवारय् जक्क जुइ। ब्रह्मचारी अग्निहोत्र यज्ञयु थासे अग्निकार्यम् याई। मेमेगु रीतितः अमावस्य तर्पण व श्राद्ध खः।

मू पौ : संस्कार

ब्राह्मणतेसं थगु जीवनकालय् १६गु मू संस्कार याई। जन्मस्वया न्ह्य गर्भधारण , पुन्सवन (गर्भय् मिजं मचायात ईश्वरयात समर्पित यायेगु) , सिमन्तोणणयन ( प्वाथे दुम्ह मिसायागु सं खाकिगु)। मचाबिले जातकर्म ( जन्मानुष्ठान ) , नामकरण , निष्क्रमण , अन्नप्रसन , चूडकर्ण , कर्णवेध । मचायागु शिक्षण-कालय् विद्यारम्भ , उपनयन , वेदारम्भ , केशान्त वा गोदान, व समवर्तनम् वा मोल्हुइगु ( शिक्षा-कालयागु अन्त)। ल्याम्ह जुइ बिले इहिपा व अन्त्येष्टि मू संस्कार खः।

दक्षिण भारतय् ब्राह्मणतेगु ३गु सम्प्रदाय दै - स्मर्त सम्प्रदाय , श्रीवैष्णव सम्प्रदाय व माधव सम्प्रदाय |

आधुनिक भारत व नेपालयागु देकेज्यायागु यक्व क्षेत्र गथे कि साहित्य , विज्ञान व प्रविधि, राजनीति , संस्कॄति , पाण्डित्य, धर्मय् ब्राह्मणतेगु योगदान दु।




#Article 176: वेदान्त (147 words)


वेदान्त ज्ञानयोगया छता कचा ख। थुकिया मू स्त्रोत उपनिषद ख गुकियात वेद ग्रंथ व अरण्यक ग्रंथतयेगु सारया रुपय् कायेगु या। वेदान्तया स्वंगु मू कचा दु: अद्वैत वेदांत, विशिष्ट अद्वैत व द्वैत। आदि शंकराचार्य, रामानुज व श्री मध्वाचार्य क्रमश: थ्व स्वंगु शाखातयेगु प्रवर्तक ख। थ्व नापं ज्ञानयोगया मेमेगु यक्व कचा दु। थ्व कचात थःथःगु प्रवर्तकतयेगु नामं नांजा दसु: भास्कर, वल्लभ, चैतन्य, निम्बारक, वाचस्पति मिश्र, सुरेश्वर, व विज्ञान भिक्षु। आधुनिक कालय् मू वेदांतीइ रामकृष्ण परमहंस, स्वामी विवेकानन्द, अरविंद घोष, स्वामी शिवानंद व रमण महर्षि यक्व नांजा। थुपिं आधुनिक विचारकतयेसं अद्वैत वेदान्त शाखाया प्रतिनिधित्व या। मेमेपिं वेदान्तया प्रवर्तकतयेसं नं थःगु ने विचाः भारतय् प्रचारित यासां भारत स्वया पिने म्हो हे जक्क नांजा।  ऐतिहासिक रुपं सुं गुरु आचार्य जुइत वेदान्तया सफूलि टीका वा भाष्य च्वयेमा। थ्व सफूलि स्वंगु मू सफू ला उपनिषद, भगवद गीता, व ब्रह्मसूत्र। तदनुसार आदि शंकराचार्य, रामानुज व मध्वाचार्य स्वम्हं हे थ्व स्वंगु सफूलि विशिष्ट रचना ब्युगु दु।




#Article 177: तल्मुद (179 words)


तल्मुद यहुदी धर्मया ग्रन्थ ख। थ्व ग्रन्थ रब्बाइनिक यहुदी धर्मया दकलय् केन्द्रिय ग्रन्थ ख। थुकियात परम्परागत रुपय् शास (Shas वा ש״ס) धका नं म्हसीकिगु या। शास धाःगु शिशा सेदारिम (shisha sedarim)या चीहाकःगु रुप ख। शिशा सेदारिमया अर्थ खुता आदेश ख। साधारण कथं तल्मुद धकाः म्हसीकिगु ग्रन्थ बेबिलोनियन तल्मुद ख। थ्व स्वया न्हापाया संस्करण जेरुसालेम तल्मुद धैगु ग्रन्थ नं दु।

तल्मुदय् निता भाग दु। थुकिया न्हापाया भाग मिश्नाः (Mishnah वा משנה) ख। मिश्नाःय् रब्बाइनिक यहुदी धर्मया मौखिक परम्पराय् आधारित खँयात संक्षिप्तय् च्वयातःगु दु। तल्मुदया लिपांगु भाग गेमारा (Gemara) ख गुकिलि मिश्नाःय् च्वयातःगु खँया विस्तारित वर्णन दु। तल्मुद धाःगु खँग्वःयात मिश्नाः जक्क वा मिश्नाः व गेमारा नितां थुइकेत छ्येलिगु या। 

सकल तल्मुदय् ६३पु आलेख दु। सामान्य कथं ध्वानातःगु प्रतिइ थ्व सकल आलेख करिब ६,२०० पौस दयाच्वनि। थ्व ग्रन्थ तनाइतिक हिब्रु (Tannaitic Hebrew) व अरामाइक (Aramaic) भासय् च्वयातःगु दु। तल्मुदय् द्वलंद्व रब्बाइतेगु थीथी विषयय् विचाः व शिक्षा मुंकातःगु दु। थ्व ग्रन्थय् मुंकातःगु विषयय् हलख (Halakha) (विधान), यहुदी आचार (Jewish ethics), दर्शन, चलन, इतिहास, विद्या आदि विषय दु। तल्मुद सकल यहुदी विधि-विधानया आधार ख व दकलय् यक्व उद्धरण जुइगु रब्बाइनिक ग्रन्थ नं ख। 




#Article 178: सिख धर्म (215 words)


सिख धर्म भारतयागु पञ्जाब नं बुयावगु छगु धर्म खः। थ्व धर्मय् छगु हे ईश्वर यात हनि, तर वेकयात हनेयात झिम्ह गुरुतेगु ग्वाहालियात महत्त्वपूर्ण कथलं काइ। इमिगु धर्मग्रन्थ गुरु ग्रंथ साहिब खः। अप्व सिख पंजाब (भारत)य् दु।

सिखतेगु झिम्ह गुरु दु। प्रथम गुरु गुरु नानक व अन्तिम गुरु गुरु गोबिन्द सिंह खः।

सिख छम्ह हे ईश्वर यात हनि, व ईश्वरयात इमिसं एक-ओंकार धाइ। इमिगु मान्यता दु कि ईश्वर अकाल व निरंकार खः।

गुरु ग्रन्थ साहिब सिख धर्मयागु प्रमुख धर्मग्रन्थ खः। थुकिगु संपादन सिख धर्मयागु न्याम्हम गुरु श्री गुरु अर्जुन देव जी नं यानादिगु खः। गुरु ग्रन्थ साहिब जीयागु न्हापांगु प्रकाश अगस्ट १६, १६०४य् हरिमंदिर साहिब अमृतसरय् जुगु खः। १७०५य् दमदमा साहिबय् दशमेश पिता गुरु गोविंद सिंह जी नं गुरु तेगबहादुर जी यागु ११६खंग्व तना थुकियात पूवंका दिल, थुकिलि मंका १४३० पौ दु।

गुरुग्रन्थ साहिबय् सिख गुरुतेगु जक्क उपदेश मखु, मेमेगु हिन्दू व मुस्लिम भक्ततेगु वाणी नं दु। थुकिलि जयदेवजी व परमानंदजी थें न्यापिं ब्राह्मण भक्ततेगु वाणी नं दु धासा जाति-पांति यागु आत्महंता भेदभाव नं ग्रस्त तत्कालीन समाजय् क्वह्यंगु जातितेगु प्रतिनिधि दसु कबीर, रविदास, नामदेव, सैण जी, सघना जी, छीवाजी, धन्ना तेगु वाणी नं दु। न्यागुगुं ईले नमाज ब्वनिगुलि भलसा तैपिं शेख फरीदयागु श्लोक नं गुरु ग्रंथ साहिबय् दु। 

गुरु ग्रन्थ साहिबय् उल्लेखित दार्शनिकता नं कर्मवादयात मान्यता ब्यु। गुरुवाणी कथं मनु थगुने कर्म कथं हे महत्व काइ। 




#Article 179: तिमिला (213 words)


तिमिला(शशी) पृथ्वीयागु छगु जक्क प्राकृतिक उपग्रह खः। मेगुकथलं धायेबिले तिमिला छगु प्राकृतिक उपग्रह खः गुकिलिं ग्रहयात परिक्रमा याई। छुं ग्रहतेगु छगु स्वया अप्व तिमिला दै धासा छुं ग्रहतेगु छगु नं तिमिला दै मखु। 

छगु ग्रहयु परिक्रमा याइगु पिण्डयात उपग्रह (अङ्ग्रेजी satellite, स्याटलाईट) धाइ। तिमिलातः प्राकृतिक उपग्रह खः। मनुतेसं रकेट छ्येला यन्त्रयात नं पृथ्वी छचाख्येलं कक्षय् परिक्रमा याकी। थन्यागु यन्त्रयात अप्राकृतिक वा मनुतेसं देकुगु उपग्रह धाइ।

तिमिला वा मिलाया रुपकथं थुकियात थीथी नां बियातःगु दु। गथे कि-

तिमिलानाप थगु हे जः दैमखु। झीसं पृथ्वीयु तिमिला खनिगु सूर्द्ययु जःयात थुकिलिं परावर्तन याना खः। सूर्द्ययागु जः न्ह्याबलें तिमिलायागु छखे जक्क लाइ धासा मेखे न्ह्याबिलें ख्युंसे च्वनि। अय्जुया लछिइ तिमिलायागु थिथि रूप खनिइ। तिमिला तःपा व चाकला खनिइबले सुर्द्य लिने जुइ। अले तिमिला चिःपा खनिइबले तिमिला हे लिने लाइ।

तिमिला यागु छगु हे भाग खनेदइ। झि छगु सिमायात स्वया चाः हिलेगु थें तिमिला नं पृथ्वी चाः हिलि।

तिमिला यागु ला धाइगु छगु रुप निसिं हान वहे रुप खनेगु ई ख। थ्व ई बले तिमिला यागु ख्वा चाकला खं चिःपा जुया हानं चाखला जुइ। थ्वइत प्यंगु वाः खं पुरा जुइ अले दाछि या झिंनेक जुइ(मलमास बले झिंस्वक)। तिमिलायागु ला सुर्द्ययागु ला स्वया भचा चीधंगु दु।

तिमिला वा मेमेगु उपग्रहतेगु कक्षयात निगु बलतेसं असर याइ: गुरुत्व, व सेन्ट्रिपिटल बल।

झीगु सौर्यमण्डलयु तिमिला दुगु ग्रहतः

झिगु सौर्यमण्डलया तिमिला मदूगु ग्रहत:




#Article 180: ग्रह (200 words)


आधुनिक दर्शन अनुसार ग्रह  बृहस्पति वा पृथ्वी थें न्याःगु नगु चाहिलिगु छगु तःधंगु पिण्ड ख। थ्व छगु नगुया तुलनाय् चिग्वारा जुइ, व थुकिलीं जः दयेकेमफु।  ग्रहत ग्वारा आकारया जुइ। ग्रहतयेत कक्षय् चाहिलिगु वस्तुतयेत तिमिला धाइ।  सौर्य्य मण्डलय् च्यागु ग्रह दु। प्लूटोयात ग्रहया रुपय् न्हापा नालेगु या। अगस्त २००६स, अन्तरराष्ट्रीय खगोलीय संघया फैसला कथं थ्व छगु बागः  ग्रह जुवन। सौर्य्य प्रणालीइ मेगु प्यंगु बागः ग्रह दु: सेरेस, मेकेमेक, इरिस, व हौमिया.

सौर्य मण्डलया ग्रह यवन, हिन्दु वा रोमन द्यःतयेगु नां ख। पृथ्वीया नां धाःसा पा। प्राचीन ईले मनुतयेत पृथ्वी बिस्कं ग्रह धका मच्वंगुलिं थथे जुगु ख।  अथेजुसां पृथ्वीयात गब्लें छगु रोमन द्यः तेरा या नामं म्हासीकिगु या। अन्य भाषाय् दसु चिनिया आदिइ थी-थी नां बियातःगु खनेदु।  तिमिलातयेत नं द्यःतयेगु व प्राचीन बाखंय् व शेक्सपियर द्वारा च्वयातःगु नाटकया नामं म्हसीकिगु या।  

सौर्य मंडलया ग्रहतयेगु छगु धलः थ्व कथं दु। सूर्द्यःया नापं निसें तापाक्क तक्कया आधारय् थ्व धलः व्यवस्थित दु। 

खगोलविदतयेसं प्रमुख  (वा वास्तविक) ग्रह व क्षुद्र ग्रह वा सूर्द्यः परिक्रमा याइगु चिधंगु पिण्डया बारे वर्णन या।  क्षुद्र ग्रहया दसिं क्षुद्रग्रह, धूम्रकेतु, व  ट्रान्स नेप्चुनियन वस्तु ख।

सौर्य मण्डलय् ग्रह स्वंगु प्रकारया जुइ:

सौर्य प्रणालीइ यक्व पिण्ड ग्रह मजुसां च्वापुगु जुयाच्वं। दसिंया निंति सौर्य प्रणालीया पिनेया ग्रहया च्वापुंगु तिमिलात  (ट्राइटन थें न्याःगु) कायेछिं।




#Article 181: इकोलोजी (299 words)


इकोलोजी (ग्रीक: oîkos:छेँ, λογία, logia:अध्ययन) धाःगु विज्ञानया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः जीव व इमिगु प्राकृतिक वातावरणया दथुइ दैगु स्वापूया वैज्ञानिक अध्ययन ख। थुकिलि जीवतेगु वितरण, जीवनया प्रचुरता आदिया नं सीकेज्या जुइ। छगू जीवया वातावरणय् abiotic कारकत जः, जलवायु आदि व भूगोल व biotic कम्पोनेन्ट दै। 

इकोलोजी वा oekologie धाःगु खँग्वः दक्ले न्ह्यः जर्मन जीवशास्त्री अर्नेस्ट ह्याकेलं सन् १८६६य् छ्येलादिगु ख। वय्‌कः कथं इकोलोजी the comprehensive science of the relationship of the organism to the environment. ख। ह्याकेलं थ्व विचाःयात परिमार्जित यानामदि व थ्व विषयय् दक्ले न्हापांगु सफू विश्वविद्यालय विषय धाःसा डेनिश वनस्पतिविद युजिनियस वार्मिङं देकादिल। वार्मिङया थ्व न्हापांगु ज्याया निंतिं वय्‌कःयात इकोलोजीया संस्थापकया कथं नालेगु या। 

इकोलोजी साधारण कथं जीव विज्ञानया छगू शाखाया रूपय् जीवतेत सीकिगु सामान्य विज्ञानया रुपय् कयेगु या। जीवतेत यक्व थी थी स्तरय् अध्ययन यायेछिं, प्रोटिन व न्युक्लिक एसिडयात जीव रसायन व आणविक जीवविज्ञानय्, कोशिकायात सेलुलर जीव विज्ञानय्, प्राणीतेत वनस्पति विज्ञान व प्राणीशास्त्रय् व अंततः जनसंख्या, समुदाय, व इकोसिस्टमया छगू सकल बायोस्फेरया रुपय् नं अध्ययन यायेछिं। इकोलोजीइ थ्व अन्तिमय् बियातःगु स्तरय् प्राणीतेगु अध्ययन जुइ। इकोलोजी छगू multidisciplinary विज्ञान ख। पृथ्वीइ जीवनया संगठनया उच्च स्तरय् व जीव व इमिगु वातावरणनापया सम्बन्धय् थुकिया ध्यान दूगुलिं इकोलोजीं यक्व मेमेगु वैज्ञानिक शाखाय्, विशेषयाना भूविज्ञान व भूगोल, मौसम विज्ञान, pedology, आनुवांशिकी, रसायन शास्त्र, भौतिकीय् आधारित दु। अतः, इकोलोजीयात छुं मनुतेसं छगू समग्र विज्ञानया रुपय् नालेगु या, छगू थन्यागु विज्ञान गुकिलिं मेमेगु विज्ञान दसु जीवविज्ञानयात थःगु मातहतया विषय देकी। इकोलोजीयात थजीवविज्ञानया ख्यः जक मजुसें छगू विषयया कथं स्थापित यायेत रोबर्ट Ulanowiczजुं धया दिल  The emerging picture of ecosystem behavior does not resemble the worldview imparted by an extrapolation of conceptual trends established in other sciences.  

इकोलोजिकल ज्ञान दसु जैव विविधता व जनसंख्या गतिशीलतां वातावरणवादया उद्देश्य व्यक्त यायेत व थुकिया लक्ष्य व नीतितेत मूल्यांकन यायेत छगू वैज्ञानिक आधार प्रदान याइ। नापं, प्रकृतिया छगू समग्र दृष्टिकोणयात इकोलोजी व वातावरणवाद निगुलिं हे जोड ब्यु।




#Article 182: फोटोसिन्थेसिस (2607 words)


सजीव कोशिकातेसं जःया उर्जायात रासायनिक ऊर्जाय् हिलेगु प्रक्रियायात फोटोसिन्थेसिस धाइ। फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियाय् वनस्पतितेसं थःगु वांगु अंग दसु हःय् सूर्द्यःया जःया उपस्थितिइ वायुं कार्बनडाइअक्साइड व बुं नं लः कया कम्प्लेक्स अर्‍ग्यानिक पदार्थ दसु कार्बोहाइड्रेट्सया निर्माण याइ व अक्सिजन ग्यास (O2) पिकाइ। फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियाय् सूर्द्यःया जःया उपस्थितिइ वनस्पतिया वांगु हःय् दूगु सेलया दुने कार्बन डाइआक्साइड व लः स्वाना न्हापा साधारण कार्बोहाइड्रेट व लिपा जटिल काबोहाइड्रेटया देकेज्या जुइ। थ्व कथं अक्सिजन व ऊर्जा तःमि कार्बोहाइड्रेट (सूक्रोज, ग्लूकोज, स्टार्च आदिया निर्माण जुइ व अक्सिजन ग्यास पिहां वै। लः, कार्बनडाइअक्साइड, सूर्द्यःया जः व क्लोरोफिल फोटोसिन्थेसिसयात मदेकः मगाः। थुकिलि लः व कार्बनडाइअक्साइड फोटोसिन्थेसिसया कच्चा पदार्थ ख। फोटोसिन्थेसिसया प्रक्रिया दक्ले महत्वपूर्ण जैवरासायनिक प्रकृयाय् छगू ख। छुं नं छुं रुपय् हलिमया सकल प्राणी थ्व हे प्रक्रियाय् आश्रित जु। 

फोटोसिन्थेसिसया सरलीकृत रासायनिक अभिकृयायात थ्व कथं कायेगु या:

कार्बन डाइअक्साइड + लः + जः + क्लोरोफिल → ग्लुकोज + अक्सिजन + लः + क्लोरोफिल 
जः थ्व केमिकल रियाक्सनय् ब्वति मकासां जःया उपस्थिति थ्व रियाक्सनया निंतिं मा। थ्व रासायनिक क्रियाय् कार्बनडाइअक्साइडया ६ अणु व लःया १२ अणुया दथुइ रासायनिक प्रक्रिया जुइ गुकिया लिच्वःया कथं ग्लुकोजया छगू अणु, लःया ६ अणु व अक्सिजनया ६ अणु दया वै। थ्व प्रक्रियाय् मू उत्पादन ग्लूकोजया जुइ व अक्सिजन व लः साइडप्रडक्टया रूपं मुक्त जुइ। थ्व प्रतिक्रियाय् उत्पन्न लःयात सेलतेसं अवशोषित याइ व थ्व लः हानं जैव-रासायनिक प्रतिक्रियाय् छ्येलि। मुक्त जूगु अक्सिजन धाःसा वातावरणय् वनि। थ्व मुक्त अक्सिजनया  स्रोत लःया अणु ख, कार्बनडाइअक्साइडया अणु मखु। रेडियो आइसोटप मालेज्यां थ्व खं लुया वःगु ख। थ्व रियाक्सनय् सूर्द्यःया विकिरण ऊर्जा रासायनिक ऊर्जाय् हिला वनि। थथे हिलावंगु उर्जा ग्लुकोजया अणुइ स्वथनिगु जुइ। फोटोसिन्थेसिसं वनस्पतितेसं प्रति दं लगभग १०० टेरावाटया सौर्य ऊर्जायात रासायनिक ऊर्जाया रूपय् अणुइ स्वथःनिगु याइ। थ्व ऊर्जाया परिमाण सकल मनु सभ्यताया वार्षिक ऊर्जा खर्च स्वया ७ गुणा अप्वः जु। थ्व ऊर्जा स्ट्याटिक ऊर्जाया रूपय्  संचित जुइ। अतः फोटोसिन्थेसिसयात ऊर्जा बंधनया प्रक्रिया नं धाइ। थ्व कथं फोटोसिन्थेसिस याइपिं प्राणीतेसं लगभग १0000000000 टन कार्बनयात प्रति दं जैव-पदार्थय् हिला छ्वइ।

प्राचीन काल निसें वनस्पतितेसं थःगु पोषण जरां याइ धाःगु खं मनुतेसं थुयावःगु दु। १७७२य् स्टिफन हेलेस नं वनस्पतिया हः वायु नं भोजन ग्रहण याइगु व थ्व क्रियाय् जःया महत्व दूगु खं प्रकाशित यानादिल। प्रिस्ट्लें १७७२य् दक्ले न्ह्यः सीकादिल कि थ्व प्रक्रिया बिले उत्पन्न वायुय् मैनमतो च्याकेछिं। मैनमतो च्यायेधुंका हानं वहे वायुलि म्वाम्ह छुं तःसा व छुं सी धकाः नं वय्‌कलं सीका दिल। वय्‌कलं १७७५य् हानं प्रकाशित यानादिल कि वनस्पतिं न्हिन्हे पिकाइगु ग्यास अक्सिजन ख। थ्व धुंका इंजन हाउसं १७७९य् सीकादिल कि वांगु वनस्पतिं सूर्द्यया जः दुबिले co2 ग्रहण याइ व अक्सिजन पिकाइ। डि. सासूरं १८०४य् वनस्पतितेसं न्हिन्हे जक्क co2 ग्रहण याइगु व o2 पिकाइगु व नापं २४ घौय् हे अक्सिजन ग्रहण याना co2 पिकाइगु वा सासः ल्हाइगु या धकाः सीकादिल। सासं १८८७य् लुइकादिल कि वांगु वनस्पतिया co2 ग्रहण याइगु व o2 पिकाइगु प्रक्रियां वनस्पतिइ स्टार्चया निर्माण जुइ।

वांगु वनस्पतिइ जुइगु फोटोसिन्थेसिस प्रक्रिया सकल प्राणीतेगु निंतिं छगू महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया ख। थ्व प्रक्रियाय् वनस्पतिं सूर्द्यःया जःया उर्जायात रासायनिक उर्जाय् हिलाछ्वइ व CO2 लः थें न्याःगु साधारण पदार्थं जटिल कार्बन यौगिक कार्बोहाइड्रेट्स देकी। थ्व  कार्बोहाइड्रेट्सं हे मनु व प्राणितेसं भोजन प्राप्त याइ। थ्व कथं वनस्पतितेसं फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियाद्वारा सकल प्राणी जगतया निंतिं भोजन-व्यवस्था याइ। सकल अर्‍ग्यानिक कम्पाउन्ड दसु कार्बोहाइड्रेट्स, प्रोटिन, फ्याट व भाइटामिन आदि प्रत्यक्ष-परोक्ष कथं थ्व हे प्रक्रियां दयावइ। रबर, प्लास्टिक, चिकं, सेल्युलोज व यक्व वासः आदि नं थ्व हे प्रक्रियाया लिच्व ख। वांगु वनस्पतिं फोटोसिन्थेसिसया  प्रक्रियाय् कार्बन डाईअक्साइड कया अक्सिजन पिकाइ, अतः, थ्व कथं थ्व प्रक्रियां वातावरणया होमियोस्ट्यासिस नं देकातइ। अक्सिजन सकल जन्तुतेत सासः ल्ह्यायेत मा। वातावरणया संरक्षणया निंतिं नं थ्व प्रक्रियाया यक्व महत्व दु। मत्स्य-पालनया निंतिं नं फोटोसिन्थेसिसया तःधंगु महत्त्व दु। फोटोसिन्थेसिसया प्रक्रिया म्हो जुइबिले लखे कार्बन डाई अक्साइडया मात्रा अप्वइ। लखे सिओटु ५ सी॰सी॰ प्रतिलीटर स्वया अप्व जुसा मत्स्य पालनय् प्रतिकुल हानिकारक असर जुइ। फोटोसिन्थेसिस जैविक इन्धन देकेयात नं सहायक जुइ। थ्व प्रक्रियां वनस्पतितेसं सौर ऊर्जाद्वारा जैव इन्धनया उत्पादन याइ। थ्व जैव ईंधन विभिन्न प्रक्रिया जुया विविध ऊर्जा स्रोततेगु उत्पादन याइ। दसु पशुतेगु गोबर, कृषि अवशेषं जा भुतुलि जा थुइत देकिगु ग्यास आदि।

 फोटोसिन्थेसिसया प्रक्रिया वांगु वनस्पतिइ जुइ व थुकिया समीकरण अत्यन्त साधारण दु। अथे जुसां CO2 व लः थें न्याःगु सरल पदार्थं गथे याना कार्बोहाइड्रेट्स थें न्याःगु जटिल पदार्थया निर्माण याइ धाःगु विषय धाःसा विवादास्पद दु। ई-ईले थी-थी विज्ञतेसं थ्व प्रक्रियायात थुइत थः-थःगु विभिन्न मत प्रकट याःगु दु। थुकिलि बैयर, विल्सटेटर व स्टाल व आरनोनया मत प्रमुख दु। बैयर, विल्सटेटर व स्टालया मत ऐतिहासिक रुपय् जक्क महत्व जु। थ्व विचाः लिपाया ईले याःगु परीक्षणय् पाय्‌छि मजूगु खने दत। १९६७य् आरनोनं क्लोरोप्लास्टय् दैगु प्रोटिन फैरोडोक्सिन फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियाय् मू ज्या याइ धका प्रस्ताव तयादिल। आधुनिक युगय् सकल वैज्ञानिकतेगु मान्यता दु कि फोटोसिन्थेसिसय् स्वतन्त्र अक्सिजन लखं वइ। आधुनिक कालय् अनेक प्रयोगतेगु आधारय् थ्व सिद्ध जुइ धुंकल कि फोटोसिन्थेसिस प्रक्रिया निगु चरणय् सम्पन्न जुइ। न्हापांगु चरणय् जः प्रक्रिया वा हिल प्रक्रिया वा फोटोकेमिकल प्रक्रिया जुइ धाःसा निगुगु चरणय् ख्युं प्रक्रिया वा ब्ल्याकम्यान प्रक्रिया वा जः मदूगु प्रक्रिया जुइ। फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियाय् निगु हे प्रक्रिया छगू लिपा मेगु कथं जुइ। जः प्रक्रिया ख्युं प्रक्रियाया उपेक्षाय् याकनं जु।

फोटोसिन्थेसिसया प्रक्रिया वनस्पतिया सकल क्लोरोप्लास्ट युक्त कोशिकाय् जुइ। अर्थात वनपतिया सकल वांगु भागय् जुइ। थ्व प्रक्रिया विशेषतः हःया मेसोफिलय् जुइ। मेसोफिलया प्यारेन्काइमाय् मेमेगु थासय् स्वया अप्व क्लोरोफिल दइगुलिं थथे जूगु ख।

 फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियाय् जःया उपस्थितिइ जुइगु प्रक्रिया फोटोकेमिकल प्रक्रिया ख। थ्व प्रक्रियायात हिल आदि अन्य वैज्ञानिकतेसं अध्ययन याःगु दु। जः प्रक्रियाया दथुया ईले ख्युं प्रक्रियात सीमाबद्ध कारकया ज्या याइ। जः प्रक्रिया निगु चरणय् जुइ: फोटोलाइसिस व हाइड्रोजनया पलिस्था। फोटोलाइसिसया  प्रक्रियाय् जः क्लोरोफिलया अणुद्वारा फोटोनया रूपय् अवशोषित जुइ। क्लोरोफिलया अणुया छगू क्वान्टम जः शोषित यायेधुंका क्लोरोफिलया  मेगु अणुं न्हापाया उर्जा फोटोसिन्थेसिसय् मछ्यःतल्ले मेगु जः शोषित याइमखु। क्लोरोफिलं थ्व कथं शोषित जःया फोटोन उच्च ऊर्जा स्तरय् छगू इलेक्ट्रोन पिकाइ व थ्व शक्ति फस्फेटया स्वंगुगु स्वापू(बण्ड)लि स्थित जुया उच्च ऊर्जाया एडिनोसाइन ट्राइफास्फेटया रूपय् प्रकट जुइ। थ्व कथं क्लोरोफिलं जःया उपस्थितिइ एटिपि (ATP) देकी। थ्व प्रक्रियायात फोस्फोरिलेशन धाइ। थ्व कथं सूर्द्यःया जःया ऊर्जा एटिपिया रुपय् रसायनिक ऊर्जाय् हिलावनि। थ्व कथं क्लोरोफिल अणुइ निर्मित एटिपि क्लोरोफिल अणु स्वया पृथक जुया मेमेगु यक्व रसायनिक प्रक्रियाय् उर्जा बीगु ज्याय् सहायक जुइ। क्लोरोफिल धाःसा एटीपी स्वतन्त्र जुइ धुंका हानं अक्रिय जुइ। वान नील फ्र्यांक, विशनिक कथं थ्व क्रियाशील क्लोरोफिलया स्वापूलि लः वःसा लः रिड्युस्ड H व अक्सिजनेटेड OHय् बाना वनि।
क्लोरोफिल + जः → सक्रिय क्लोरोफिल
H2O + सक्रिय क्लोरोफिल → H+ + OH-
थ्व फोटोलाइसिस प्रक्रियाय् O2 लः स्वया स्वतन्त्र जुइ व हाइड्रोजन नं हाइड्रोजन काइगु इन्टिटिइ वनि।

थ्व कथं स्वामा/सिमाया फोटोसिन्थेसिस प्रक्रियां पिहां वःगु सकल अक्सिजन लखं वइ। हिल,रूबेन आदिं थ्व विचाःया समर्थन यानादिल नापं अक्सिजनया आइसोटोप O18 छ्येला थ्व विचाःयात प्रमाणित नं यानादिल। थ्व विचाःया लिच्वः छु जुल धाःसा  CO2या अनुपस्थितिइ अक्सिजनया उत्पादन जुइ फु तर थुकिया निंतिं हाइड्रोजन काइगु छगू केमिकल इन्टिटि दये मा। थुकिया निंतिं वनस्पतिइ एनएडिपिं (NADP) निगु NADPH2 देकिगु खने दु। 

आरननया मतानुसार जः प्रक्रिया मू कथं एडिनोसाइन ट्राई फोस्फेट निर्माण नाप स्वापू दूगु प्रक्रिया ख। एटिपि छगू जः ऊर्जा अणु ख। थ्व  एडीपीइ छगू फस्फेट ग्रुप स्वाये धुंका दैगु ख। थ्व प्रक्रियायात फोटोसिन्थेसिसय् फोस्फोरिलेसन धाइ। एडिपिया फोस्फोरिलेसनय् जः ऊर्जाया  मा। अतः, थ्व प्रक्रियायात फोटो-फोस्फोरिलेसन नं धाइ।

थ्व छगू जटिल प्रक्रिया ख। आरनन कथं जः प्र प्रक्रिया निगु स्टेपय् जुइ। 

अयुग्म फोटो-फोस्फोरीलेशन व युग्म फोटो-फोस्फोरीलेशन
अयुग्म फोटो-फोस्फोरीलेशनय् लःया अपघटनया कारणं इलेक्ट्रोन निरन्तर प्राप्त जुइ तथा फोटो-फोस्फोरीलेशनं क्लोरोफिलय् जः ऊर्जां एटीपीया निर्माण जुयाच्वनि। थ्व कथं क्लोरोफिल ‘a’ सक्रिय जुइबिलय् फेरेडोक्सिनं इलेक्ट्रन ग्राहीया ज्या याइ। थुकियात एनएडीपी नांया coenzymeया ग्वहालिं एनएडी लः द्वारा त्वतुगु हाइड्रोजनयात ज्वना NADPH२य् हिलावनि।

थ्व कथं लःया विघटनं वःगु मुक्त इलेक्ट्रन क्लोरोफिल ‘b’यात उत्तेजित याना उच्च ऊर्जा स्तरय् थ्यनि। थ्व इलेक्ट्रन हानं गथे क्लोरोफिल ‘a’य् थ्यनि, थ्व खँ धाःसा पूवंकः मस्युनि। तर थ्व विश्वास दुकि प्लास्टोकविनोन नामक इलेक्ट्रोन ग्राहीं  इलेक्ट्रोनतयेत ज्वना साइटोक्रोम द्वारा पुनः क्लोरोफिल ‘a’य् थ्यंकि। थुकिलि नापं एटीपीया नं निर्माण जुइ।
युग्म फोटो-फोस्फोरीलेशनया क्रियाय् सूर्द्यःया प्रकाशं क्लोरोफिल ‘a’ सक्रिय जुया इलेक्ट्रनयात पिने वांछ्वइ गुकियात क्लोरोफिलय् दूगु फैरीडाक्सीनं ज्वना तै। थ्व इलेक्ट्रोन मुक्त जुइ धुंका प्लास्टोक्वीनोन नामक इलेक्ट्रोन ग्राहीं ज्वनि। थ्व क्रियाया दथुइ एडीपी, एटीपीइ परिवर्तित जुइ व इलेक्ट्रोन पुनः मुक्त जुया साइटोक्रोम विकर जुया क्लोरोफिल ‘a’य् लिहां वनि। थ्व क्रियाय् नं एडीपी, एटीपीइ हिलावनि। थ्व क्रियाय् पिनेया इलेक्ट्रोन प्रयोग जुइमखु तथा क्लोरोफिलं इलेक्ट्रोन पिहांवया हानं लिहां वनि।
थ्व कथं अयुग्म व युग्म प्रक्रियां लः विघटित जुइ गुकिलिं अक्सीजन ग्यास स्वतन्त्र जुइ तथा हाइड्रोजन, हाइड्रोजन ग्राही एनएडीपीं ज्वना, नापं ऊर्जा वर्गीकृत जुइ। थुकिया प्रयोग रासायनिक प्रक्रिया वा अप्रकाशीय प्रतिक्रियाय् जुइ।
अक्सीजन तथा प्रकाश-संश्लेषण

इस प्रक्रिया के लिए प्रकाश की आवश्यकता नहीं होती है। इस प्रक्रिया में प्रायः कार्बनडाइऑक्साइड का अवकरण होता है। इस प्रक्रिया में पत्ती के स्टोमेटा द्वारा ग्रहण की गई कार्बनडाइऑक्साइड, पानी से निकली हाइड्रोजन (प्रकाश प्रक्रिया के अन्तर्गत) प्रकाश की ऊर्जा (जो क्लोरोफिल द्वारा प्रकाश क्रिया में प्राप्त की गई है) के कारण मिलकर एक स्थायी द्रव्य बनाता है।

CH2O, यह एक कार्बोहाइड्रेट्स की इकाई अणु है। केल्विन व बैनसन ने रेडियो आइसोटोपिक तकनीक का प्रयोग कर बताया कि प्रकाश-संश्लेषण की प्रक्रिया में पहला स्थाई यौगिक एक ३ कार्बन वाला 3-फोस्फोग्लिसेरिक अम्ल (पीजीए) बनता है।
क्लोरोल्ला एवं सिनडेसमस नामक शैवालों में रेडियो एक्टिव C14O2 की उपस्थिति में कुछ समय के लिए प्रकाश-संश्लेषण कराया गया तथा इनमें भी पहला स्थाई द्रव्य  फोस्फोग्लिसेरिक अम्ल बना। यह फोस्फोग्लिसेरिक अम्ल बाद में ग्लूकोज बनाता है।
इस प्रकार केल्विन तथा उसके सहकर्मियों के कार्यों से यह सिद्ध हो गया कि प्रकाश-संश्लेषण प्रक्रिया में CO2 ग्लूकोज में परिवर्तित हो जाती है। उन्होंने इस प्रयोग में कार्बन के समस्थानिक (C14) का प्रयोग किया।
क्लोरोफिल में राइबुलोज-1,5 विसफास्फेट उपस्थित रहता है। अब वायुमण्डलीय CO2 पत्ती के स्टोमेटा द्वारा प्रवेश कर अन्दर पहुँचती है तथा तुरन्त ही (४/१0000000 सेकेण्ड में) राइबुलोज-1,5 विसफास्फेट के साथ मिलकर एक अस्थाई यौगिक का निर्माण कती है। इस प्रकार बना अस्थाई यौगिक जो ५-कार्बन सुगर है शीघ्र ही फास्फोग्लाइसेरिक एसिड (PGA) के २ अणुओं में टूट जाता है। अब यहां पर NADPH2 द्वारा हाइड्रोजन मुक्त किये जाने पर पीजीए को पीजीएएल (phosphoglyceric aldehyde) में परिवर्तित कर देता है। इस क्रिया में ऊर्जा एटीपी से प्राप्त होती है। इस प्रकार CO2 से कार्बोहाइड्रेट्स निर्माण हो जाते हैं।

प्रकाश-संश्लेषण की अंधेरी प्रक्रिया में जिन पौधों में पहला स्थाई यौगिक फास्फोग्लिसरिक अम्ल बनता है उन्हें C3 पौधा कहते हैं। फास्फोग्लिसरिक अम्ल एक ३ कार्बन वाला योगिक है इसलिए इन पौधों का ऐसा नामकरण है। जिन पौधों में पहला स्थाई यौगिक ४ कार्बन वाला यौगिक बनता है उनको C4 पौधा कहते हैं। साधारणतः ४ कार्बन वाला यौगिक ओक्सैलोएसिटिक अम्ल (ओएए) बनता है। पहले ऐसा विश्वास किया जाता था कि प्रकाश-संश्लेषण में कार्बनडाइऑक्साइड के स्थिरीकरण या यौगिकीकरण के समय केवल C3 या केल्विन चक्र ही होता था अर्थात पहला स्थाई  यौगिक फास्फोग्लिसरिक अम्ल ही बनता है। लेकिन १९६६ में हैच एवं स्लैक ने बताया कि कार्बनडाइऑक्साइड के स्थिरीकरण का एक दूसरा पथ भी है। उन्होंने गन्ना, मक्का, अमेरेन्थस आदि पौधों में अध्ययन कर बताया कि फोस्फोइनोल पाइरूविक अम्ल जो कि ३ कार्बन विशिष्ठ यौगिक है कार्बनडाइऑक्साइड से संयुक्त होकर ४ कार्बन विशिष्ठ यौगिक ओक्सैलोएसिटिक अम्ल बनाता है। इस क्रिया में फोस्फोइनोल पाइरूवेट कार्बोक्सिलेज इन्जाइम उत्प्रेरक का कार्य करता है।

प्रकाश-संश्नेषण की क्रिया में चार मुख्य अवयव हैं, जल, कार्बनडाइऑक्साइड, प्रकाश एवं पर्ण हरिम। इन चारों की उपस्थिति इस क्रिया के लिए अति आवश्यक है। इनमें से जल एवं कार्बनडाइऑक्साइड को प्रकाश-संश्लेषण का कच्चा माल कहते हैं क्योंकि इनके रचनात्मक अवयवों द्वारा ही प्रकाश-संश्लेषण के मुख्य उत्पाद कार्बोहाइड्रेट की रचना होती है। इन अवयवो को पौधा अपने आस-पास के वातावरण से ग्रहण करता है।

कार्बनडाइऑक्साइड प्रकाश-संश्लेषण का एक मुख्य अवयव तथा कच्चा पदार्थ है। वायुमंडल में कार्बनडाइऑक्साइड गैस श्वसन, दहन, किण्वन, विघटन आदि क्रियाओं के द्वारा मुक्त होती है। वायु में इसकी मात्रा 0.0३ %  से 0.0४ % होती है। स्थलीय पौधे इसे सीधे ही वायु से ग्रहण कर लेते हैं। इन पौधों की पत्तियों में छोटे छिद्र होते हैं जिन्हे पर्णरन्ध्र कहते हैं। कार्बनडाइऑक्साइड इन्हीं पर्णरन्ध्रों से पौधे की पत्तियों में प्रवेश करती है। जलमग्न पौधे जल में घुली कार्बनडाइऑक्साइड को अपनी शारीरिक सतह से विसरण द्वारा ग्रहण करते हैं। जल में कार्बनडाइऑक्साइड का स्रोत जलीय जन्तु हैं, जिनके श्वसन में यह गैस उत्पन्न होती है। जल के भीतर चट्टानों में उपस्थित कार्बोनेट तथा बाइकार्बोनेट के विघटन से भी  कार्बनडाइऑक्साइड उत्पन्न होती है जिसको जलीय पौधे प्रकाश-संश्लेषण में ग्रहण करते हैं। प्रकाश-संश्लेषण में ग्लूकोज (C6H12O6) नामक कार्बोहाइड्रेट का निर्माण होता है। इसमें कार्बन (C) तथा ऑक्सीजन (C) तत्व के परमाणु कार्बनडाइऑक्साइड (CO2) से ही प्राप्त होते हैं।

क्लोरोफिल क्लोरोफिल एक प्रोटीनयुक्त जटिल रासायनिक यौगिक है। यह प्रकाश-संश्लेषण का मुख्य वर्णक है। क्लोरोफिल ए तथा क्लोरोफिल बी दो प्रकार का होता है। यह सभी स्वपोषी हरे पौधों के क्लोरोप्लास्ट में पाया जाता है। क्लोरोफिल के अणु सूर्य के प्रकाशीय ऊर्जा को अवशोषित कर उसे रासायनिक ऊर्जा में रूपान्तरित करते हैं। सूर्य के प्रकाशीय ऊर्जा को अवशोषित करके क्लोरोफिल का अणु उत्तेजित हो जाते हैं। ये सक्रिय अणु जल के अणुओं को H+ तथा  OH- आयन में विघटित कर देते हैं। इस प्रकार क्लोरोफिल के अणु प्रकाश-संश्लेषण की जैव-रसायनिक क्रिया को प्रारम्भ करते हैं।

प्रकाश सूर्य  का प्रकाश प्रकाश-संश्लेषण के लिए आवश्यक है। बल्ब आदि के तीव्र कृत्रिम प्रकाश में भी प्रकाश-संश्लेषण की क्रिया होती है। लाल रंग के प्रकाश में यह क्रिया सबसे अधिक होती है। लाल के बाद बैगनी रंग के प्रकाश में यह क्रिया सबसे अधिक होती है। ये दोनों रंग क्लोरोफिल द्वारा सर्वाधिक अधिक मात्रा में अवशोषित किए जाते हैं। हरे रंग को क्लोरोफिल पूरी तरह परावर्तित कर देते हैं अतः हर रंग के प्रकाश में प्रकाश-संश्लेषण की क्रिया पूरी तरह रूक जाती है।

जल जल प्रकाश-संश्लेषण की क्रिया का कच्चा माल है। स्थलीय पौधे इसे मिट्टी से जड़ के मूलरोमों द्वारा अवशोषित करते हैं। जलीय पौधे अपने जल के सम्पर्क वाले भागों की बाह्य सतह से जल का अवशोषण करते हैं। ऑर्किड जैसे उपररोही पौधे अपने वायवीय मूलों द्वारा वायुमंडलीय जलवाष्प को ग्रहण करते हैं। प्रकाश-संश्लेषण के प्रकाशीय अभिक्रिया में जल के प्रकाशीय विघटन से ऑक्सीजन उत्पन्न होता है। यही ऑक्सीजन उपपदार्थ के रूप में वातावरण में मुक्त होता है। अधेरी अभिक्रिया में बनने वाली ग्लूकोज के अणुओं में हाइड्रोजन तत्व के अणु जल से ही प्राप्त होते हैं। प्रकाश-संश्लेषण के समय जल अप्रत्यक्ष रूप से भी कई कार्य करता है। यह जीवद्रव्य की क्रियाशीलता तथा इनजाइम की सक्रियता को बनाए रखता है।

प्रकाश-संश्लेषण की क्रिया अनेक कारकों द्वारा प्रभावित होती है। इसके कुछ कारक बाह्य होते हैं तथा कुछ आंतरिक। इसके अतिरिक्त कुछ सीमाबद्ध कारक भी होते हैं। बाह्य कारण वे होते है जो प्रकृति व पर्यावरण में स्थित होते हुए फोटोसिन्थेसिस को प्रभावित करते हैं जैसे प्रकाश, चूँकि सूर्य के प्रकाश से पौधा इस क्रिया के लिए ऊर्जा प्राप्त करता है तथा अंधेरे से यह क्रिया सम्भव ही नहीं है। कार्बनडाई ऑक्साइड, क्यों कि ऐसा देखा गया है कि यदि अन्य सभी कारक पौधे को उच्चतम मात्रा में प्राप्त हों तथा वायुमंडल में CO2 की मात्रा धीरे-धीरे बढ़ाई जाये तो प्रकाश-संश्लेषण की दर भी बढ़ जाती है। तापमान, क्यो कि देखा गया है कि पौधों में प्रकाश-संश्लेषण की क्रिया के लिये एक निश्चित तापक्रम की भी आवश्यकता होती है  तथा जल,पानी फोटोकेमिकल प्रक्रियाओं के अत्यंत आवश्यक है व यह इस क्रिया के समय अनेक रासायनिक परिवर्तनों में सहयोग करता है। आंतरिक कारण वे होते हैं जो पत्तियों में स्थित होते हुए फोटोसिन्थेसिस की क्रिया को प्रभावित करते हैं जैसे- पर्ण हरिम या क्लोरोफ़िल जिसके द्वारा प्रकाश ऊर्जा रासायनिक ऊर्जा में परिवर्तित होती है। प्ररस या प्रोटोप्लाज्म जिसमें पाए जाने वाले विकर प्रकाश-संश्लेषण की क्रिया को प्रभावित करते हैं। भोज्य पदार्थ का जमाव, क्यों कि प्रकाश-संश्लेषण की क्रिया में बना भोजन यदि स्थानीय कोशिकाओं में एकत्रित होता रहे तो प्रकाश-संश्लेषण की दर धीमी हो जाती है। पत्तियों की आंतरिक संरचना क्यों कि प्रकाश-संश्लेषण की दर पत्तियों में उपस्थित स्टोमेटा या रंध्रों की संख्या तथा उनके बंद एवं खुलने के समय पर निर्भर करती है।  पत्तियों की आयु, क्यों कि  नई पत्तियों में पुरानी पत्तियों की अपक्षा प्रकाश-संश्लेषण की दर अधिक होती है। इसके अतिरिक्त फोटोसिन्थेसिस को इन सभी वस्तुओं की अलग-अलग गति भी प्रभावित करती है। जब फोटोसिन्थेसिस की एक क्रिया विभिन्न कारकों द्वारा नियन्त्रित होती है तब फोटोसिन्थेसिस की गति सबसे मन्द कारक द्वारा नियंत्रित होती है। प्रकाश, कार्बनडाइऑक्साइड, जल, क्लोरोफिल इत्यादि में से जो भी उचित परिमाण से कम परिमाण में होता है, वह पूरी क्रिया की गति को नियन्त्रित रखता है। यह कारक समय विशेष के लिए सीमाबद्ध कारक कहा जाता है।




#Article 183: विकासक्रम (8342 words)


जीवशास्त्रय विकासक्रम वा इभोलुसन धाःगु छगू प्रजातिया प्राणीया छगू पुस्तां मेगु पुस्ताय जैविक गुणय वइगु वंशानुगत हिउपा ख। थन्यागु हिउपा स्वंगु मू प्रक्रियां जुइगु या : भेरियसन (भिन्नता), प्रजनन व चयन। प्राणीइ दइगु जिन प्राणीतयेसं थःगु मस्तेत हस्तान्तरण याइ व थन्यागु जिनया अभिव्यक्तिं विकासक्रम न्ह्यथनि। थन्याःगु वंशानुगत गुण छगू जनसंख्याया दुने पाइ व प्राणीतयेगु गुणय् वंशानुगत भिन्नता दयाच्वनि। प्राणीतयेसं प्रजनन याइबिले इमिगु मचाय् मां-अबु स्वया पाःगु वा न्हुगु गुण दयेफु। थन्यागु वंशानुगत गुणय् भिन्नता निगु प्रक्रियां वयेफु- प्राणीया जिनय् म्युटेसन जुया वा जनसंख्या व प्रजातिया दथुइ जिनया बियेकाये ज्यां। मैथुनिय प्रजनन याइगु प्राणीइ जीनया न्हुगु मिश्रण आनुवंशीय पुनर्संयोजन (जेनेटिक रिकम्बिनेसनं) जुइफु गुकिलिं प्राणीतयेगु भिन्नता अप्वयका बी। सामान्य कथं थन्यागु प्रक्रियाया आवृत्ति अप्वसा वा म्हो जुसा विकासक्रम न्ह्यथनि। 

प्राणीतयेगु विकासक्रम निगु मू पद्धतिं जुइ। प्रथम पद्धति प्राकृतिक चयन ख। थ्व प्रक्रियां याना वातावरणय् म्वायेत माःगु वंशानुगत गुण दुपिं प्राणी थःगु वातावरणय् बांलाक्क म्वाइ व अप्व मचा-खाचा दयेकि। थ्व कथं थन्यागु वंशानुगत गुण दुपिं प्राणीतयेगु जनसंख्या अप्वइ धाःसा वातावरणनाप मेल मजूगु गुण दुपिं प्राणीत बांलाक्क म्वायेखनि मखु, यक्व ल्वचं कइ व प्रजनन सापेक्षिक कथं म्हो जुइगुलिं बिस्तारं लोप जुजुं वनि व इमिगु वंशानुगत गुण बिस्तार म्हो जुया वनि।  थ्व प्रक्रिया न्थ्यथंगु यक्व ई व पुस्ता धुंका अनूकुलन जुयावनि। अनूकुलन प्रक्रिया गुणय् लगातार चिधंगु अनिश्चित हिउपां न्ह्यथनि व थन्याःगु ह्युपाय् प्राकृतिक चयन जुया वातावरणय् झन् बांलाक्क म्वायेफूगु प्राणीतयेगु पुचःतयेगु जनसंख्या अप्वइ। 

विकासक्रमया मेगु मू प्रक्रिया आनुवंशिक प्रवाह (जेनेटिक ड्रिफ्ट) ख। थ्व छगू स्वतन्त्र प्रक्रिया ख गुकिलिं छगू जनसंख्याय् गुणया आवृत्तिइ अनिश्चित हिउपा हइ। प्राणीत म्वाना प्रजनन याइबिले छगू निश्चित वंशानुगत गुण इमिगु सन्ततिइ हस्तान्तरण जुइगु संभावताया लिच्वया कथं आनुवंशिक प्रवाह जुइ। छगू पुस्ताय् प्रहावय् वैगु हिउपा म्हो जुसां पुस्तौं-पुस्ताय् थन्यागु हे म्हो हिउपा मुना वं-वं यक्व समय धुंका प्राणीइ तधंगु हिउपा वै। थन्यागु हिउपाया मंकां प्राणीया न्हुगु प्रजाति दया वै।  आ तक्क लूगु सकल प्राणीतयेगु संरचनाया अध्ययनं सकल प्राणी छगू हे प्रकारया प्राणीं उत्त्पत्ति जूया आनुवंशिक प्रवाहया कारणं भिन्नता दयावःगु धैगु खं क्यं।   

विकासक्रमीय जीवविज्ञानया विज्ञतयेसं विकासक्रमया तथ्यात्मक दस्ताबेज दयेकिगु व थन्यागु तथ्यया कारण व्याख्या याइगु सिद्धान्ततयेगु परिक्षण याइगु ज्या याइ। विकासक्रमीय जीवशास्त्रया सीकेज्या मध्य-१९गु शताब्दीइ न्ह्यथंगु ख। थ्व ईले जीवाश्म (fossil)तयेगु अध्ययन व जैविक विविधताया सीकेज्यां यक्व वैज्ञानिकतयेत प्रजातित समयनाप हिलावनि धैगु खंया छुमा बिल।  तर प्रजातितयेगु भिन्नता व हिलावनिगु प्रक्रियाया बारेय् छुं विचा न्ह्यने वःसां मूलप्रवाह वैज्ञानिकतयेगु तर्क व प्रयोगं अन्यागु विचातयेत गलत प्रमाणित यानाबिल। सन् १८५९इ स्व॰ चार्ल्स डार्विनया अन द ओरिजिन अफ स्पिसिज नांया सफू पिथन व् अथ्व सफूलि विकासक्रम प्राकृतिक चयनं जुइगु विचा न्ह्यथन।  डार्विनया विचायात तत्कालीन वैज्ञानिक समुदायं अत्याधिक रुपय् समर्थन यात।  सन् १९३०या दशकय् डार्विनया प्राकृतिक चयनया सिद्धान्तयात ग्रेगर मेण्डलया इन्हेरिटेन्स सिद्धान्त नाप स्वाना आधुनिक विकासक्रमीय सिन्थेसिस दयेकेज्या जुल गुकिलिं विकासक्रमया इकाइ (जीन)यात विकासक्रमया प्रकृया (प्राकृतिक चयन)नाप स्वानाबिल। थ्व शक्तिशाली व्याख्यात्मक व नि‍र्धारात्मक सिद्धान्तं विकासक्रमया मालेज्यायात निर्देशित याइगु जक मखुसें आधुनिक जीवशास्त्रया जैविक विविधताया केन्द्रिय संयोजक सिद्धान्तया रुपय् पलिस्था जुया च्वंगुदु। 

प्राणीइ इभोलुसन वंशानुगत गुणय् वइगु हिउपां जुइ। दसुया निंतिं मनुया मिखाया रंग छगू वंशानुगत गुण ख। थ्व गुण मनुतयेसं थःगु मां-अबुया गुणं इन्हेरिट याइ। इन्हेरिट याःगु गुणत जीनया नियन्त्रणय् दै व छगू प्राणीय् दइगु सकल जीनोमया सेटयात प्राणीया जिनोटाइप धाइ। 

प्राणीया संरचना व व्यवहार दयेकिगु व खनेदैगु गुणतयेगु छगू पूर्ण सेटयात प्राणीया फेनोटाइप धाइ। थन्याःगु गुण प्राणीया वारावरण नापया अन्तरक्रियां निर्माण जुइ।  मेगु कथं धायेगु खःसा प्राणीया एक्स्प्रेस जूगु जीनतयेगु पुचःया पूवंगु सेट हे प्राणीया फेनोटाइप ख। फेनोटाइप वातावरण कथं पाइगु जूगुलिं सकल प्राणीतयेगु फेनोटाइप पाइ। दसुया निंतिं निभाले च्वना हाकुइगु धाःगु निभाया जलं मनुया छ्यंगुलि लाइबिले मनुया छ्यंगुलि दइगु मेलानोसाइटतयेसं मेलानिन धाःगु हाकूगु पदार्थ पिकाना जुइगु प्रक्रिया ख। छगू हे जीन दुपिं मनुत (दसु आइडेन्टिकल ट्विन्स)नं छम्ह निभाले जक्क च्वन व मेम्ह निभा मदूगु थासय् च्वन धाःसा (मेलानिन दयेकेज्याय् छुं व्याधि मदुसा) निभाले च्वनिम्ह जुडुवा, छगू हे जीन दसां मेम्ह स्वया हाकुइ। अथे जुसां हानं निभाया गुलि जलं मनु गुलि हाकुइगु धइगु परिमाण धाःसा हानं मनुया जीनं हे निर्धारण याइ। दसुया निंतिं छुं मनुइ मेलानोसाइटं मेलानिन हे दयेकिमख्। थन्यापिं मनुतयेसं अल्बिनिजम धाःगु गुण इन्हेरिट याइ। थन्याःगु गुण इन्हेरिट यापिं मनुतयेगु छ्यंगु न्ह्याक्वः निभाले च्वंसा भुइसे हे च्वनि। मेलानिन मदूगुलिं जःया विकिरणं याइगु विध्वंसात्मक प्रक्रियां थन्यापिं मनुतयेत अप्व असर याइ। 

वंशानुगत गुण छगू पुस्तां मेगु पुस्ताय् डिएनए धाःगु छगू मोलेक्युलया मार्फतं थ्यनि। थ्व मोलेक्युलय् जेनेटिक सूचंया सूत्र स्वथनाच्वंगु दै।  डिएनए धाःगु छगू पोलिमर ख। थ्व पोलिमरय् प्यंगु प्रकारया बेस दै। डिएनएय् दैगु बेसतयेगु सिक्वेन्सं जेनेटिक सूचं निर्धारण याइ। थ्व प्रक्रिया छगू खँग्वल्य् आखःया सिक्वेन्सं खँग्वःया अर्थ निर्धारण याइगु थें हे ख। छगू फंक्सनल युनिट दयेकिगु डिएनए मोलेक्युलया सिक्वेन्सयात जीन धाइ। थी-थी जीनया थी-थी बेस सिक्वेन्स दै। सेल बायोलोजीइ डिएनएया छगू ताःहाकःगु कन्डेन्स्ड संरचनायात क्रोमोजम धाइ। छगू क्रोमोजमया निश्चित थाय्‌यात लोकस धाइ। छगू लोकसय् डिएनएया सिक्वेन्स मनुदथुइ पाःसा उकियात एलिल धाइ। अतः, एलिल धाःगु क्रोमोजमया छगू हे निश्चित थासय् दइगु व छगू हे ज्या याइगु जीन (दसु मिखाया रंग बीगु जीन)या थी-थी प्रकार ख। डिएनए श्रृङ्खलाय् म्युटेसन जुया एलिलय् हिउपा वयेफु। थथे म्युटेसन वःसा न्हुगु एलिलं प्राणीया फेनोटाइप वंशानुगत फेनोटाइप स्वया हिलाछ्वये फु।  

एलिल व गुणया थ्व साधारण अन्तरक्रिया छुं थासय् पाय्‌छि जुसां यक्व गुण थ्व साधारण अन्तरक्रिया स्वया जटिल प्रक्रियां यक्व जीनया अन्तरक्रियां निर्धारण जुइ व सकल जीनया छुं भूमिका दःसां अन्ततः वैगु गुण धाःसा सकलया अन्तरक्रियाया लिच्वः जुइ।  थन्याःगु जटिल गुणतयेगु सीकेज्या धाःसा आःया समयया जेनेटिक मालेज्याया छगू मू ख्यः ख। जेनेटिक्सया छगू मेगु आजुचाइगु ख्यः इपिजेनेटिक्स ख गुकिलि वंशानुगत गुणय् जीनय् हिउपा मवेकःहे प्राणीया वंशानुगत गुणय् हिउपा वै। थ्व ख्यः नं जेनेटिक्सया छगू मू मालेज्याया ख्यः ख। 

छम्ह प्राणीया फेनोटाइप प्राणीया जेनोटाइप व वातावरणया अन्तरक्रियाया लिच्वः ख। फेनोटाइपया भिन्नता आपालं जेनोटाइपया भिन्नताया लिच्व ख।  आधुनिक विकासक्रम संश्लेषणया परिभाषा कथं विकासक्रम वा इभोलुसन धाःगु जेनेटिक भिन्नताय् समयनाप वइगु हिउपा ख। छगू प्रकारया एलिलया फ्रिक्वेन्सी समय नाप पाना वनि व मेमेगु एलिलया तुलनाय् सापेक्षिक रुपय् वातावरणनापया अन्तरक्रियाया लिच्वःया कथं पाइ। विकासक्रम थ्व हे एलिलया फ्रिक्वेन्सीया हिउपा व म्युटेसनया आधारय् न्ह्यने बढेजुइ। भिन्नता सामान्यतया उपस्थित जुसां छगू एलिल फिक्सेसनया फुतिइ थ्यन वा छगू एलिल बाहेक मेगु एलिल दक्वं नास जुयावन धाःसा तनावनि। 

भिन्नता आनुवंशिक पदार्थय् (genetic material) म्युटेसन, प्राणीया जनसंख्याया स्थानान्तरणं जुइगु जीन बहाव (gene flow) व मैथुनिक प्रजननं जुइगु जिनया फेरबदल (reshuffling)या लिच्वःया कथं वै। भिन्नता, विशेषयाना एककोशिक प्राणीइ थी-थी प्राणीतयेगु दथुइ जुइगु जीन हिजेज्यां नं वै। दसु ब्याक्टेरियाय् जुइगु क्षैतिज जिन प्रदान (horizontal gene transfer) व स्वांमाय् याइगु वर्ण संकरन प्रक्रिया (hybridization)। * थन्यागु प्रविधिं निरन्तर रुपय् भिन्नता हयातःसां छगू प्रजातिया आपालं जेनोम व हे प्रजातिया मेमेपिं प्राणीतनाप मेल न।  नापं, जेनोटाइपय् म्हो जक्क हिउपा वःसां फेनोटाइपय् नाटकीय रुपान्तरण जुइ। दसुया निंतिं चिम्पाञ्जी व मनुया जेनोम ५% जक्क पा तर चिम्पाञ्जी व मनुतयेगु फेनोटाइप यक्व हे पा। 

जेनेतिक भिन्न्ता प्राणीतयेगु जेनोमय् जुइगु अक्रमिक (random) म्युतेसनया लिच्वः ख। म्युतेसन धाःगु थी-थी कारणं (दसु- विकिरण, भाइरस, त्रान्स्पोजोन, म्युताजेनिक रसायन, मायोसिस व दिएनए रेप्लिकेसनय् जुइगु गलती आदि) प्राणीया दिएनए सिक्वेन्सय् वैगु परिवर्तन ख।  म्युतेसन याकिगु तत्त्वयात म्युताजेन धाइ। थन्यागु म्युतेसनं दिएनए सिक्वेन्सय् थी-थी कथंया परिवर्तन हयेफु। म्युताजेन्सं छुं असर मयायेगु, जीनया उत्पादयात स्यंकिगु, जीनयात ज्या यायेमबिगु आदि हिउपा हयेफु। म्युतेसनं आपालं ध्वंसात्मक हिउपा हैगुलिं प्राणीतयेसं म्युतेसन म्हो यायेत थी-थी विकासक्रमात्मक पद्दति दयेकावःगु दु।  अतः, म्युतेसन दर म्युतेसन याइगु तत्त्व व म्युतेसन पनिगु तत्त्वया लिच्वलं निर्धारण याइ।  छुं प्रजाति दसु रेर्तोभाइरसय् यक्व म्युतेसन खनेदु व अन्यागु प्राणीतयेगु यक्व मचातयेके म्युतेतेद जिन दैगु या।  थन्यागु तच्वः गतिया म्युतेसन थ्व प्राणीया निंतिं लाभात्मक जु छाय्धाःसा थ्व प्राणीं त्च्वःगु गतिं विकशित जुया मनुया प्रतिरोधात्मक व्यवस्थाया कारवाहीयात पनेफु व थन्यागु त्च्वःगु म्युतेसन मदूगु जुसा थ्व प्राणी लोप जुइत थाकू मजु।

म्युतेसन दुप्लिकेसन जुयाच्वंगु दिएनएया तःधंगु खण्डय् जुइफु गुकिलिं विकासक्रमय् न्हुगु जिन उत्पादन यायेत ग्वहालि याइ। 



#Article 184: सर्कुलेतरी सिस्तम (148 words)


सर्कुलेतरी सिस्तम प्राणीतयेगु अंगतयेगु छगू समुच्चय सिस्तम ख गुकिलिं म्हया कोशिकातयेगु दथुइ पोषक तत्वतयेगु यातायात याइ व पोषक तत्त्वयात इनि। थ्व सिस्तमं ल्वचं म्हयात रक्षा याइगु व म्हया ताप एवं pH स्थिर दयेकातइ। अमिनो अम्ल, विद्युत अपघट्य, ग्यास, हर्मोन , हि कोशिकात तथा नाइट्रोजनया अपशिष्ट उत्पाद आदि थ्व तन्त्रं यातायात याइ। केवल हि-वितरण नेटवर्कयात छुं मनुतयेसं वाहिका तंत्रया कथं नालेगु व मेमेपिं विदतयेसं लसीका तंत्रयात नं थ्व हे सिस्तमय्  सम्मिलित याइ। 

मनु व मेमेगु भर्तिब्रेत तयेगु सर्कुलेतरी सिस्तम 'बन्द सिस्तम' ख अर्थात थ्व व्यवस्थाय् हि गब्लें नं थःगु धमनि, शिरा, एवं केशिकाया जाल स्वया पिने वनिमखु। इन्भर्तिब्रेततयेगु सर्कुलेतरी सिस्तम धाःसा 'खुला सिस्तम' जुइ।

वाहिकातंत्र नुगः, धमनिय तथा शिरातयेगु पुचःया नां ख। धमनि व शिरातयेगु दथुइ केशिकातयेगु विस्तृत पुचः नं थ्व हे तन्त्रया भाग ख। थ्व तंत्रया ज्या म्हया सकल भागय् हि थ्यंकिगु ख गुकिलिं म्हयात पोषण  ऑक्सीजन दयेफै। थ्व तंत्रया केंद्र नुगः ख गुकिलिं हियात निरंतर पंप यानाच्वनि। 




#Article 185: हि (125 words)


हि धाःगु मनु व उच्च प्राणीया सर्कुलेटरी सिस्टमया छगू मू अंग ख। हिइ निता मू कुचा दु-ति कुचा व कः कुचा। हिया ति कुचायात प्लाज्मा धाइ धाःसा कः कुचाय् स्वता कथंया स्वपुचः कोषत दयाच्वनि। थ्व पुचःतेगु नां इरिथ्रोसाइत, ल्युकोसाइत व प्लेतलेत ख। मनूया म्हय् हिया यक्व ज्या दु। थ्व ज्याय् म्हया थी-थी कुचाय् अक्सिजन व पोषक तत्त्व थ्यंकिगु, म्हया थीथी कुचां म्वाःगु पदार्थ मुनाः थन्याःगु पदार्थयात परित्याग याइगु कुचा तक्क थ्यंकीगु, संक्रमणया विरुद्धय् ल्वायेगु, थःम्ह स्वया मेगु कोषतेत म्हय् च्वने मबीगु, कोआगुलेसन आदि छुं मू ज्या ख। 

इम्ब्रोयोलजि कथं, हिकोषतेगु उत्पत्ति मेसोदर्मं दयावैगु ल्यातरल प्लेत (हेमाञ्जियोप्लास्त)या विकास जुया दयावैगु हेमातोपोएतिक स्तेम सेलं (Hematopoietic stem cell) थीथी कथंया हिकोषतेगु उत्पत्ति जुइ। मल्तिपोतेन्त हेमातोपोएतिक स्तेम सेलं कमन मायेलोइद प्रोजेनितर व कमन लिम्फोइद प्रोजेनितर धाःगु निधाः कोषपुचः दयेकेफु। 




#Article 186: नुगः (169 words)


मनु नुग मनु म्हयागु छगु अंग खः| थ्व अंगयागु ज्या हियात पम्प यायेगु खः| छम्ह औसत मनुयागु नुग वेकयागु तिनातगु मुठ्ठी ति तः ह्रों जुइ| 

मनुयागु नुग छगु कोनिकल अंग खः| थुकिगु च्वका (एपेक्स) क्वे स्व धासा जग (बेस) च्वे स्वः| नुगयात प्यंगु च्याम्बरय् बाय् छिं| थ्व प्यंगु च्याम्बरत थ्व कथलं दु:

जव व देपा नुगयात छगु सेप्टमं बायातगु दु धासा एट्रियम व भेन्ट्रिकलतेगु दथुइ भल्भत दु| जव एट्रिया व जव भेन्ट्रिकलयागु दथुइ ट्राइकस्पिड भल्भ दु धासा देपा एट्रिया व देपा भेन्ट्रिकलयागु दथुइ बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ दु| थ्व भल्भतेगु ज्या हियागु बायात नियन्त्रित यायेगु खः| नुगयागु तन्तुतेत कोरोनरी आर्टरी तेसं हि बी धासा नुगयागु ज्या भेगस व सिम्प्याथेटिक नसातेसं छुं परिधितक्क नियन्त्रणय् तै|

मनुयागु नुगयागु भाराभारा मिनिगु ज्या नुगलं हे नियन्त्रण याना तगु दै| थ्व ज्याय् न्ह्येपु व केन्द्रिय स्नायु प्रणालीयागु म्हो जक्क संलग्नता दै| नुग छगु अटोरिदमिक अंग खः| नुगयागु भाराभारा मिनिगु गति व हि पम्प यायेगु बल थ्वं थगु हे रिफ्लेक्स मेक्यानिजमं नियन्त्रण याइ| थे नियन्त्रणय् तेत थुकित क्यारोटिड बडि, रेनिन एन्जियोटेन्सिन प्रणाली नं ग्वाहालि याई|

 




#Article 187: मनुयागु मिखा (339 words)


मिखा मनुयागु छगु सेन्स अर्ग्यान खः। मिखा नं जः उर्जायागु निस्चित वेभलेन्थतेत न्ह्येपूय् येंकियु ज्या याई। अथे न्ह्येपूय् येंकेयात मिखा नं जःयात मुंकिगु, मुंकुगु जःयागु उर्जायात रसायनिक उर्जाय् हिलिगु व हिलावंगु रसायनिक उर्जायात न्ह्येपू तक्क येंकिगु ज्या याई।

मनुयागु मिखा धाय् बिले मिखाग्व व उकियात ज्वनातःगु मिखाह्वलय्(अर्बिटय्) दयाच्वंगु मेमेगु संरचनात थुइ। तर मिखायात सीकेबिलय् मिखाग्वयात जक्क मिखा धका कायेगु या। मिखापुसाया सं (मिचुलु वा मिमिसँ वा Eyelashes) व मिखाफुसि(Eyebrow) भौतिक रुपं मिखानापं लाःगू निता संपुचः ख।   

मिखाग्वले दुगु संरचनात थ्व कथलं दु-

थ्व मिखायागु दक्ले पिनेयागु म्युकस मेम्ब्रेन खः। कन्जंक्टिभा धागु खंग्व क्न्जोइन खंग्व नं बुयावगु खःज़् थ्व मिखासीयागु ल्युनेयागु थासे व मिखाग्वयागु दक्ले न्ह्यनेयागु थासे ला। थुकिलि एपिथेलियल, एडेनोइड व फाइब्रस तह दै। थुकियागु निगु भाग दु। व खः-

कन्जंक्टिभायागु इन्फ्लामेसनयात कन्जंक्टिभाइटिस धाई। 

कर्निया छगु ट्रान्स्प्यारेन्ट, अभास्कुलर संरचना खः। थ्व मिखायागु एन्टेरियर १/६ थाय्‌य् दया च्वनि। थ्व संरचनायागु न्यागु तह दु। थुकियागु तहतः थ्व कथलं दु-

कर्नियायात एन्टेरियर सिलियरी नसा नं चेतना बिया तई। कर्नियायागु इन्फ्लामेसन व अल्सर जुइ फु। 

स्क्लेरा धागु कर्नियायु ल्युनेयागु ५/६ मिखाग्व भुनातैगु छगु ओप्याक फाइब्रस संरचना खः। थुकिलि स्वंगु तहत दै। थुकियागु तहतेगु नां इपिस्क्लेरल तन्तु, स्क्लेरा प्रपर व ल्यामिना फुस्का खः। 

युभियल तन्तु धागु मिखायागु हिधोंत दुगु भास्कुलर संरचना खः। थ्व तन्तुयात थाय् कथलं स्वंगु भागय् बाय् छिं। व स्वंगु भाग खः- आइरिस, सिलियरी बडी व कोरोइड। 

आइरिसय् सिलियरी व प्युपिलरी भाग दु। सिलियरी बडीय् सुप्रासिलियरी ल्यामिना, स्ट्रोमा, पिग्मेन्टेड इपिथेलियमयागु तह, नन-पिग्मेन्टेड इपिथेलियमयागु तह व इन्टर्नल लिमिटिङ मेम्ब्रेन दु। कोरोइडय् सुप्राकोरोइडल ल्यामिना, स्ट्रोमा व बेसल ल्यामिना दु। 

युभियल ट्र्याक्टयात हि बीगु धों शर्ट पोस्टेरियर सिलियरी आर्टरी, लङ्ग पोस्टेरियर सिलियरी आर्टरी व एन्टेरियर सिलियरी आर्टरी खः। 
आइरिसयागु दथुयागु होयार प्युपिल वा मिखायागु नानी धाई। थ्व होयागु डायामिटरयात आइरिसयागु कन्स्ट्रिक्सन व डाइलेटेसन नं तप्वा व चीप्वा याई। आइरिसय् दुगु पिग्मेन्ट नं याना मनुयागु मिखायागु रङ्ग पाई। भुयु मनुतेगु आइरिसय् म्हो जक्क पिग्मेन्ट दै धासा हाकुपिं हप्सीतेगु मिखाले येक्व पिग्मेन्ट दै।

मिखायागु लेन्स छगु ट्रान्स्प्यारेन्ट, बाइकन्केभ वस्तु खः। थ्व वस्तुयात लेन्स क्याप्सुल, इपिथेलियम व लेन्स फाइबर नं देकातई। लेन्सय् क्याटाराक्ट जुया मनुनं मखने फु।

थ्व मिखायागु भिटरस च्याम्बरय् दैगु छगु जेल्ली थें न्यागु पदार्थ खः। 




#Article 188: सिरोसिस (178 words)


सिरोसिस छगू मेदिकल अवस्था ख। थ्व अवस्था क्रोनिक सें ल्वेया लिच्वः ख गुकिलि सेंया तन्तुयात फाइब्रोसिस, स्कार तन्तु व रिजेनेरेटिभ नोदुलं रिप्लेस याइ।  थ्व रिप्लेसमेन्टं सेंया ज्या यायेगु क्षमता म्हो यानाबि। सिरोसिस आपालं मद्यपान, हेपाटाइटिस बि, हेपाटाइटिस सि व नन-अल्कोहोलिक फ्याटि लिभर डिजिजय् खनेदै। अथेजुसां थ्व ल्वेया यक्व मेमेगु कारण दु। थ्व ल्वेया छुं कारण अन्वेषणया क्रमय् मलुइफु। कारण मलुगु सिरोसिसयात इदियोप्याथिक धाइ।  

एस्साइतिस (एब्दोमिनल क्याभितिइ ति मुनिगु अवस्था) सिरोसिसया दक्ले अप्व खनिगु कम्प्लिकेसन ख गुकिलिं मनुया जीवनया गुणस्तर म्हो याइ, संक्रमणया सम्भावना त्च्वैकिगि व लंग टर्म आउटकम बांमलाकिगि। मेमेगु ज्यान वनेफूगु अवस्था हेपाटिक इन्सेफेलोप्याथी व इसोफेजियल भेरिसेजं हि बाहा वैगु ख। सिरोसिस आपालं इरिभर्सिबल जुइ व उपचार प्रायः ल्वेया प्रोग्रेसन व कम्प्लिकेसन पनिगुलिं केन्द्रित जुइ। एड्भान्स्ड अवस्थाया सिरोसिसय् सें ट्रान्सप्ल्यान्टेसन जक्क विकल्प ल्यनि। 

सिरोइस खँग्वः यवन भाषाया κιρρός [किर्होस] अर्थात  म्हासुगु, tawny (ल्वचं काःगु सेंया म्हासुगु-अरेंज रंग) व अंग्रेजी मेदिकल सफिक्स -osis स्वाना दयावःगु ख। थ्व अवस्थाया ज्ञान न्हापानिसें दःसां रेने लेनेकं थ्व अवस्थाया नां सिरोसिस धका तयादिगु ख। वय्कःया सन् १८१९या ज्याय् थ्व अवस्थायात नामांकृत याःगु खनेदु। नापं, थ्व हे ज्याय् वय्कलं स्थेथोस्कोपया नं वर्णन यानादिल।




#Article 189: कोलेरा (134 words)


ल्ह्वकफाक वा कोलेरा वा हैजा धाःगु ताःतूया कुचा स्मल इन्तेस्ताइनय् भिब्रियो कोलेरे ब्यायाक्तेरियाया संक्रमण ख। थ्व ल्वय्‌या मू लक्षण लःथें न्यागु फाक व ल्ह्वक ख। थ्व ल्वय् तःच्वया दिहाइद्रेसन जुया जलासें स्यंकी। थ्व ल्वय्‌ संक्रमित खिया पदार्थ लः व नसाय् ल्वाकज्याना, अन्याःगु लः वा नसा, त्वना वा नया पुनिगु या। ल्ह्वक व फाक अप्व जुया तीब्र रुपं दिहाइद्रेसन, इलेक्त्रोलाइत इम्ब्यालेन्स, व मृत्यु जुइफु। थ्व ल्वय्‌या प्राथमिक उपचार ओरल रिहाइद्रेसन थेरापी ख, गुकिलिं मनुया म्हय् लः व लवण (इलेक्त्रोलाइत)या मात्रा पूनर्स्थापित याइ। ल्वय्‌ सिक्क तःच्वसा वा याकनं सुधार यायेमाःसा इन्त्राभिनस फ्लुइद नं बी छिं। ल्वय्‌ सिक्क हे तःच्वसा ल्वय्‌या काल म्हो यायेत वा ल्वय्‌या प्रभाव म्हो यायेत एन्तिबायोतिक नं बि छिं। थ्व ल्वय्ं हलिमय् ३०-४० लखः मनुयात प्रभाव याइ व करिब १ लख-१३० द्वं मनुतेत स्याइ। कोलेरा इपिदिमियोलोजीइ सीकूगु दकलय् पुलांगु ल्वय्‌य् छता ल्वय् ख। 




#Article 190: डिसेन्टरी (101 words)


डिसेन्टरी छगू प्रकारया आन्द्राया इन्फ्लामेटरी अवस्था ख गुकिलि आपालं कोलोनयात असर याइ व थुकिया लिच्वया कथं तच्वःगु म्युकस व/वा हि दूगु झारा जुइ।  थ्व ल्वय्‌यात निदान मयासा प्राणघातक जुइफु। 

थ्व ल्वेया लक्षणय् यक्व खि फायेमाःगु, व छुं अवस्थाय् हि बान्ता यायेगु ख। खि फाये माःगु जुइगुया फ्रिक्वेन्सी, खिया मात्रा, व हि/म्युकसया मात्रा संक्रमण याइगु जीव कथं जुइ।

डिसेन्टरी प्रायः ब्याक्टेरियल, प्रोटोजुआन वा परजीवी किमि दाया जुइयः।  छुं रसायनिक इरिटेन्ट व भाइरल इन्फेक्सनं नं डिसेन्टरी याइ।  दक्ले आपालं थ्व ल्वेया कारक शिगेल्ला पुचःया ब्यासिलस व एन्टेमोइबा हिस्टोलाइटिका धाःगु अमिबा ख। ब्याक्टेरियां याःसा डिसेन्टरीयात ब्यासिलरी धाइ धाःसा अमिबां यासा डिसेन्टरीयात अमिबिक डिसेन्टरी धाइ।




#Article 191: अउल (694 words)


अउल छगू वाहक-जनित संक्रमक ल्वे ख। थ्व ल्वे प्रोटोजुआ परजीवीं भुंकी। थ्व मू कथं अमेरिका, एशिया व अफ्रिका महाद्वीपतयेगु उष्ण व उपोष्ण कटिबंधी क्षेत्रय् खने दु । सकल दँ थ्व ल्वचं  ५१.५ कोती मनुतेत प्रभाव याइ धाःसा १० निसें ३० लखः मनुया मृत्युया कारण थ्व हे ल्वे ख। थ्व ल्वचं आपालं उप-सहारा अफ्रिकाया युवा मस्त जुइ। अउलयात साधारणकथं गरीबी नाप स्वाना स्वइगु या तर थ्व थमंतुं हे गरिवीया छगू कारक तत्त्व ख। 

मलेरिया दक्ले प्रचलित संक्रमक रोगय् छगू ख। थ्व छगू भंयकर जन स्वास्थ्य समस्या ख। थ्व ल्वे प्लाज्मोडियम गणया प्रोटोजुआ परजीवीया माध्यमं सनि। ४गु प्रकारया प्लाज्मोडियम (Plasmodium) परजीवी मनुष्यतयेत प्रभावित याइ। थ्व प्रकारय् प्लाज्मोडियम फ्याल्सिप्यारम (Plasmodium falciparum),  प्लाज्मोडियम भाइभेक्स (Plasmodium vivax), प्लाज्मोडियम ओभेल (Plasmodium ovale) व प्लाज्मोडियम मलेरिये (Plasmodium malariae) ला। थ्व सकलया पुचःयात 'मलेरिया परजीवी' धाइ।    

अउलया परजीवीया वाहक मादा एनोफिलिस (Anopheles) पत्ति ख। थुकिलिं न्यायेधुंका अउलया परजीवी ह्यांगु हि कोशय् दुहाँ वना बहुगुणित जुइ व थथे जुइबिले ह्यांगु हि कोशयात स्यंकाबि। थुकिलिं रक्तअल्पता (ऍनिमिया)या लक्षण क्यनि (इकुसे च्वनिगु, सासः ल्हाये थाकुइगु, नाडी याकनं सनिगु इत्यादि)। थ्व बाहेक अविशिष्ट लक्षण दसु ज्वर, चिकुइगु, सेखं, उबकाई, आदि नं खने दै। गंभीर अवस्थाय् ल्वचंकाम्ह मूर्च्छा जुइफु व मदया वने नं फु।

अउलया फैलावयात पनेयात यक्व जुक्ति यायेछिं। झुल व पत्ति म्याटं पत्तिं न्यायेबिमखु। कीटनाशक वासलं व स्थिर ल (गुकिलि पत्तिं खेँ थ्वइ)या निकासीं पत्तिया संख्याय् नियन्त्रण यायेछिं। अउलयात पनेयात यद्यपि खोप दयेकिगुलि मालेज्या जुयाच्वंगु दु व आ तक्क थन्यागु खोप मलुनि।  अउलं बचेजुइत निरोधक वासः ताहाकःगु ई तक्क कायेमा। थन्याःगु वासः थिके जुइगुलिं अउल प्रभावित मनुतेसं आपालं न्याये मफु। अउल प्रभावित थाय्‌या आपालं ल्या मनुइ हानं-हानं अउल जुइगु प्रवृत्ति दै व इपिंय् थ्व ल्वेया विरूद्ध आंशिक प्रतिरोधात्मक क्षमता नं दै। तर थ्व प्रतिरोधक क्षमता थन्यापिं मनुत अउल मजूगु थासय् वनेधुंका म्हो जुया वनि। अतः, यदि थन्यापिं मनुत प्रभावित लागाय् हानं लिहावंसा हानं न्हुम्ह मनुतेसं थें हे पूर्ण सावधानी कायेमा। अउल संक्रमणया उपचार क्विनिन वा आर्टिमिसिनिन थें न्याःगु मलेरियाविरोधी वासलं याइ। अथे जुसां वासः प्रतिरोधकता याकनं हे सामान्य जुयावःगु दु।

 अउलं मनुयात ५०,००० दँ निसें प्रभावित यानातःगु दु व शायद सदैव निसें हे मनुष्य जातिइ थ्व परजीवी दयाच्वंगु जुइफु। थ्व परजीवीया निकटवर्ती फुकी मनुया निकटवर्ती फुकी चिम्पाञ्जीइ खने दु। इतिहासया प्रारम्भिक वर्णन निसें हे अउलया वर्णन खनेदु। आःतक्क लूगुलि दक्ले पुलांगु वर्णन चीनय् २७०० ईसा पूर्वया खने दु। अउलया पाश्चात्य खँग्वः मलेरिया ख। थुकिया उत्त्पत्ति मध्यकालीन इटालियन भाषाया खँग्वः माला एरिया नं जूगु ख गुकिया अर्थ 'बाँमलाःगु वायुफे' ख। थुकियात 'दलदली ज्वर' (अंग्रेजी: marsh fever, मार्श फिभर) वा 'एग' (अंग्रेजी: ague) नं धाइ छायेधाःसा थ्व ल्वे दलदली लागाय् व्यापक कथं पुनिगु या। 

अउलय् न्हापांगु गंभीर वैज्ञानिक अध्ययन सन् १८८०य् जुल गबिले छम्ह फ्रेञ्च सैन्य चिकित्सक चार्ल्स लुई अल्फोंस लैवेरनजुं अल्जेरियाय् ज्यायानादिबिले न्हापालाक्क ह्यांगु हि कोशिकाया दुने परजीवीयात खनादिल। वबिले वय्‌कलं थ्व प्रस्तावित यानादिल कि अउल ल्वेया कारण थ्व प्रोटोजुआ परजीवी ख। थ्व नापं मेमेगु अनुसन्धानया निंतिं वय्‌कःयात सन् १९०७या चिकित्सा नोबेल सिरपा लल्हात।

थ्व प्रोटोजुआया नां प्लाज्मोडियम इटालियन वैज्ञानिकत एत्तोरे मार्चियाफावा व आंजेलो सेलीजु तेसं तयादिल। थुकिया दच्छि धुंका क्युबामि चिकित्सक कार्लोस फिनलेजुं पीत ज्वरया उपचार याना दिबिले सर्वप्रथम थ्व धयादिल कि पत्तिं थ्व ल्वेयात छम्ह मनुं मेम्ह मनुतक्क पुंकी। थ्व तथ्ययात अकाट्य कथं प्रमाणित याइगु ज्या धाःसा ब्रिटेनया सर रोनाल्ड रसजुं भारतया सिकन्दराबादय् कार्यरत सन् १८९८य् यानादिल। वय्‌कलं पत्तितयेगु विशेष जातिं झंगतयेत न्याका व पत्तिया लार ग्रंथिं परजीवीयात बायादिल व थन्यागु परजीवीतयेत वय्‌कलं संक्रमित झंगले नं क्यनादिल। थ्व ज्याया निंतिं वय्‌कःयात सन् १९०२या चिकित्सा नोबेल सिरपा दत। लिपा भारतीय चिकित्सा सेवानं त्यागपत्र बिया रसं नवस्थापित लिभरपूल स्कूल अफ ट्रपिकल मेडिसिनय् ज्या यानादिल व मिस्र, पनामा, युनान व मरिशस थें न्यागु यक्व देशय् मलेरिया नियन्त्रण ज्याय् योगदान बियादिल। फिनले व रसया अन्वेषणया पुष्टि वाल्टर रीडया अध्यक्षताय् छगू चिकित्सकीय बोर्डं सन् १९००य् यानादिल। थुकिया सल्लाहया पालन विलियम सि. गोर्गसं पनामा नहरया निर्माणया ईले यानादिल गुकिलिं याना द्वलंद्वं ज्यामितयेगु ज्यान मवन। थ्व उपाय पिनिगु छ्येला भविष्य़य् थ्व ल्वेया विरूद्धय् हानं-हानं जुल।

अउलया विरूद्ध न्हापांगु प्रभावी उपचार सिनकोना वृक्षया बार्क छ्येला जुल गुकिलि कुइनिन दयाच्वनि। थ्व सिमा पेरु देशय् एण्डिज पर्वतया ढलानय् बुइगु या। थ्व छालया छ्येला स्थानीय मनुतयेसं ताःई निसें अउल विरूद्ध यानाच्वंगु जुल। जीसुइट पादरीतयेसं  करीब १६४० इस्वीइ थ्व उपचार युरोप थ्यंका बिल गन थ्व सिक्क नांजाल। तर बार्कं कुइनिनयात सन् १८२० तक्क अलग याये मफूगु जुयाच्वन। थ्व ज्या अन्ततः फ्रेञ्च रसायनविद पियेर जोसेफ पेलेतिये व जोसेफ बियाँनेमे कैवेंतुजुं यानादिल। वय्‌कःपिन्सं हे क्विनिनया नां बियादीगु ख। 




#Article 192: ल्व्हंल्वय् (298 words)


ल्व्हंल्वय् (Obesity) म्हया दा तस्कं अप्वया उसाँय् मभिनिगु, मनुया आयु म्हो जुइगु व/वा ल्वचं कइगु (उसाँय्‌या समस्या वइगु) छता चिकित्सा शास्त्रया अवस्था ख।  मनुया बदि मास इन्देक्स (BMI) छ्यला मनुयात ल्व्हंल्वचं काःगु दु-मदूगु स्वयेगु याइ। बदि मास इन्देक्स धाःगु मनुया तौलयात धिकःया स्क्वायरं दिभाइद याना वःगु छगू रेसियो ख। थ्व रेसियो ३०kg/m2 स्वया अप्व दःसा मनुयात ओबिस धाइ।

ल्व्हंल्वचं काःगु मनुतयेत नुगःया ल्वय्, ताइप २ दायबितिज, अब्स्त्रक्तिभ स्लिप अप्निया, छुं क्यान्सर, व अस्तियोआर्थ्राइतिस आदि थें न्यागु थी-थी ल्वचं कायेगु व थ्व ल्वय्‌त तच्वःया सीगु सम्भावना अप्व दु।  ल्व्हंल्वय्‌या दकलय् साधारन कारणय् अप्व नयेगु, म्हो शारीरिक व्यायाम यायेगु, वंशानुगत सम्भावना आदि मू कारण ख। छुं अवस्थाय् धाःसा जीन, इन्दोक्राइन व्याधि, वासः वा मानसिक ल्वचं नं ल्व्हंल्वय् जुइफु। म्हो जक्क नःसां पाचन बिस्तारं जुया ल्व्हनिगु धैगु विचाः समर्थन यायेगु दसिं मगा। साधारणकथं ल्व्हंपिं मनुतयेत इमिगु अप्वःगु बदि मास इन्देक्सया कारणं म्ह्वय् अप्व उर्जा मा।

ल्व्हंल्वय्‌या मू निदान अप्सं च्वनिगु व शारीरिक व्यायाम ख। अप्व उर्जा दूगु नसाः दसु दा व चिनि म्हो जक्क नया दायतरी फाइबर अप्व दूगु नसाः नया थ्व ल्वय् नियन्त्रण यायेछिं। ल्व्हंल्वय् विरोधी वासःत नं विकशित जूगु दु। थन्यागु वासलं मनुयात नेप मत्यायेगु व दाया स्वसन म्हो याइ। नसाः, व्यायाम व वासलं ल्व्हंल्वय्‌यात मथ्युसा ग्यास्त्रिक बलुन वा बेरियात्रिक सर्जरी छ्यला प्वाया आयतन म्हो यायेगु वा आन्द्राया हाकः चिहाकेगु याना मनुयात याकनं हे प्वा जायेकिगु वा नसांः म्हो जक्क पोषक तत्त्व स्वसन यायेगु अवस्था दयेकेछिं। 

हलिमय् हे ल्व्हंल्वय् मनु मदइगु छगू पनेछिंगु कारणय् मू कारण ख। थ्व ल्वचं कापिं ल्वमितेगु (तःधंपिं व मस्त) ल्या अप्वया वैच्वंगु दु। उसाँय् थुवातेसं थ्व ल्वय्‌यात २११गु शदीया दकलय् च्युता यायेमाःगु सार्वजनिक उसाँय्य् छगूया रुपय् कयाच्वंगु दु।  सामाजिक कथं, न्हापा न्हापा कूलीनता, वैभव व प्रजननशीलताया चिंया रुपय् कयातःगु ल्व्हनिगु अवस्था आधुनिक हलिमय् वया लांछनीय व मभिंगु चिंया रुपय् खनावःगु दु।  सन् २०१३स अमेरिकन मेदिकल एसोसियसनं तच्वःकं ल्व्हंगु अवस्थायात ल्वय्‌या रुपय् परिभाषित याःगु दु। 




#Article 193: गंल्वय् (114 words)


गंल्वय् (ट्युबरकुलोसिस) छगु ल्वे ख:| थ्व ल्वे माइकोब्याक्टेरियम ट्युबरकुलोसिस नांयागु अ म्ल फास्ट ब्याक्टेरिया नं याई| माइकोब्याक्टेरियायागु मेमेगु प्रजाति नं न थ्व ल्वे याके फु| अन्यागु मेमेगु प्रजातितेत अटिपिकल माइकोब्याक्टेरिया धाई|

थ्व ल्वय् लापिं मनुत गंसि जुया वनिगुलिं थुकियात गंल्वय् धका नां ब्युगु ख। 

थ्व ल्वे हलिमे येक्व हे थासे खने दु| न्हापा छक मनुयागु बसे वे धुंकु थ्व ल्वे एच आई भीयागु प्रकोप व रेजिस्ट्यान्ट उपप्रजातियागु विकासंयाना हानं महामारी जुइत्येंगु दु|थ्व ल्वे नं येक्व मनु तेत स्याई व व स्वया येक्वमनुतेत प्रभावित याई|

थ्व ल्वे फे नं पुनि| ल्वे दुम्ह मनु नं मुसुल्हाई बिले किटाणुत थगु वातावरणले छ्वैइ| थन्यागु किटाणु मेम्ह मनुयागु सास प्रणालीले वना अन म्वाये फसा व मनुयात नं ल्वे पुनि|




#Article 194: बुलि (121 words)


बुलि  विशेष प्रकारया घाँय्या पुसा ख। थ्व कितयेत सिरियल  नं धाइगु या। मनुतायेसं थीथी कथंया बुलि नसाया रूपय् बुइकि। किया थी-थी प्रकार हलिमया दकले महत्वपूर्ण नसाय् छगु ख। 

बुलिया छुं प्रकार थ्व कथं दु:

हलिंया दक्वं बुँज्यामितयेसं बुइकिगु बुलिया 87% कि कःनि ख। बुलिइ कार्बोहाइड्रेट दै गुकियात मनुतयेसं नयेछिं। गरीब देशय् नसाया तःधंगु भाग बुलि ख।  तःमि देशय् कि सिक्क माःगु नसा ला ख तर गरिब देशय् थें महत्वपूर्ण मजु। बुलि बुइकेत यक्व लः मा। छ टन बुलि बुइकेत करिब द्वछि टन लः माः।

थीथी नसा थीथी बुलिं दयेकि। कियात आपालं नचुइका चुँ दयेकी। छ्वचुँ छ्यला ब्रेड, केक, वा नुदल्स दयेकेछिं। 

अय्लाया थी-थी प्रकार तछ्व माल्ट, छ्वः व मेमेगु बुलि छ्येला दयेकेछिं।

तर्तिया कःनिया मासा धाःगु  छगु विशेष चुँ छ्येला दयेकी।




#Article 195: खिचा (238 words)


लहि खिचा ( क्यानिस लुपस फ्यामिलियारिस Canis lupus familiaris  व क्यानिस लुपस दिङ्गो Canis lupus dingo) कार्निभोरा अर्दरया क्यानिदे परिवारया छगू प्रकारयाभुयु गुँखिचा ख। थ्व नां भुस्याहा व लहिनातःगु निगु हे प्रकारया खिचाया निंतिं छ्येलिगु या। खिचा सम्भवतः मानव प्रजातिं दक्ले न्ह्यः लहिनातःगु प्राणी ख। थ्व प्राणीयात खिचाज्या, सिकार व पासाप्राणीया निंतिं मनुं लहिनातःगु खनेदु। 

खिचाया वर्तमान प्रजाति मनुं करिब १५,००० दँ निसें लहिनातःगु भुयु गुँखिचाया सन्तति ख।  थ्व प्राणीं मानव सभ्यताय् काःगु भूमिका स्वेबिले प्राचीन मानव बस्ती नापं कमजोर अवस्थाय् दयाच्वंगु प्राणी जुइमा। थ्व प्राणी लिपा वना सिकार यायेत, चौपाया स्वेत, मालसामाल सालेत, सुरक्षा यायेत, सिपाहीं ज्या यायेत, हताःय्, पासाप्राणीया रुपय् व अशक्त व अपाङ्गया ग्वहालिया निंतिं ज्या वल। थ्व प्राणीं मनुजातिया निंतिं याःगु ज्याया लागि थ्व प्राणीयात यक्व भाषा व संस्कृतिइ मनुया दक्कले यःम्ह पासा (Man's Best Friend) या रुपय् नालेगु नं या। सन् २००१या आंकलन कथं हलिमय् करिल ४० कोटी खिचा दु। 

१५,००० दँया कालखण्डय् थ्व प्राणी सिक्क म्हो प्रजाति दूगु पुचः ल्यान्दरेस (landrace)या छगू प्राणीया रुपय् पलिस्था जुल। थ्व पुचले थन्यागु प्राणी ला गुकिया व्यवहार, संरचना आदि वातावरणीय प्रभाव व कार्यात्मक भूमिकां पाना वन। मानवीय चयनया लिच्वःया कथं थी-थी नश्लया खिचा विकशित जुल गुकिया व्यवहारिक व भौतिक रुप मेमेगु स्तनधारी प्राणीस्वया पाना वन।
 खिचाया जा छुं इञ्चया चिहुआहुआ निसें छुं फितया आइरिश वुल्फहाउन्द तक्क, रंग तुगु निसें भुयु (वांगु नं धाइगु या) निसें हाकुगु तक्क, सियु निसें ह्यांगु तक्क, थी-थी बुट्टाया छ्यंगु व सं आदि थ्व प्राणीइ मानवीय कारणं वःगु हिउपाया छुं दसु ख। 
 




#Article 196: सिंह (322 words)


सिंह(Panthera leo) छता स्तनधारी प्राणी ख। थ्व प्राणीयात जंगलया जुजु नं धाइगु या। प्राणीतेगु वैज्ञानिक वर्गीकरण कथं थ्व प्राणी Felidae परिवारया Panthera जेनसया दुने ला। थ्व प्राणीयात धुं, तिँधुँ व ज्याग्वार नाप तःधं भौ(big cat) धका धाइगु नं या। थ्व प्रजातिया मिजंतेगु तौल २५० किलोग्राम स्वया अप्व जुइफु। प्यान्थेरा परिवारय् थ्व प्राणी धुं धुंका दकलय् तःधंगु म्ह दूगु प्राणी ख। वर्तमानय् सिंह सब-सहारा अफ्रिका व एसियाय् (लोपोन्मुख अवस्थाय् भारतया गिर फरेस्त न्यास्नल पार्कय्) दु। थ्व प्राणीया मेमेगु प्रकार उत्तर अफ्रिका व दक्षिणपश्चिम एसियां ऐतिहासिक कालय् लोप जुइधुंकल। करिब १०,००० दँ न्ह्यःया लिपांगु Pleistocene काल तक्क सिंह मनूधुंकाया दकलय् विस्तार जूगु बुं स्तनधारी प्राणी जुयाच्वन। व ईलय् थ्व प्राणी अफ्रिकाया यक्व थासय्, युरेसियाय् पश्चिमी युरोपं निसें भारत तक्क व अमेरिकाय् युकोन निसें पेरु तक्क दयाच्वन। सिंह छगू vulnerable species ख, गुकिया मू जनसंख्या अफ्रिकी ख्यलय् २०गु शताब्दीया उत्तरार्धय् प्रति दशक करिब ३०-५०% म्हो जूजूं वन। सिंहया जनसंख्या आरक्षण क्षेत्र व राष्ट्रिय निकुञ्ज स्वया पिने दयेके थाकु। थुकिया जनसंख्या म्हो जुया वंगुया कारण आःतक्क बांलाक्क मथुनि, अथे जुसां थुकिया प्राकृतिक च्वनिगु थाय् म्हो जुयावंगु व मनूत नापया ल्वापूयात छुं कारणया रुपय् कायेछिं। अफ्रिका दुने नं पश्चिम अफ्रिकाया सिंहया जनसंख्या अझ लोपोन्मुख दु। 

गुंइ सिंह करिब १०-१४दँ तक्क म्वाइ। मनूं लहिनातइ बिलय् धाःसा सिंह करिब २०दँ तक्क म्वाइ। जंगलय् मिजं सिंह, मेमेम्ह सिंह नाप थःगु लायाया निंतिं ल्वाइगु जूगुलिं १०दँ स्वया अप्व आपालं म्वाइ मखु। सभाना व घाँय्‌ख्यलय् आपालं च्वनिगु जुसां सिंह झाः व गुंइ नं च्वनेफु। मेमेगु भौ प्रजाति स्वया सिंह सिक्क हे सामाजिक प्राणी ख। सिंहतेगु सामाजिक पुचलय् मिसा सिंहत, इमिगु मचात व छुं ल्याम्ह मिजं सिंह दयाच्वनि। सिंहिनीतेसं पुचलय् सिकार याइ। इमिगु साधारण सिकार तःधंगु ungulate प्राणीत ख। सिंहत च्वका सिकारी (apex predator) व छगू अति महत्त्वपूर्ण प्रजाति(keystone species) ख। सिंह छगू scavenger प्राणी नं ख गुकिया ५०प्रतिशत नसा मदूगु प्राणीया लां दयेकि। सिंहतेसं साधारण कथं मनूतेगु सिकार मयासां छुं थासय् धाःसा सिंहतेसं मनूया हे सिकार याःगु नं खंगु दु। न्हिने आपालं द्यनिपिं थ्व प्राणी साधारण रुपय् बहनि व सनिलय् दनिगु या। 




#Article 197: अम्ल (1468 words)


अम्ल (मराठी: ऍसिड) (यक्व थासय् जेनेरिक सूत्र कथं HA [H+A−]) सांस्कृतिक कथं रसायनिक कम्पाउण्ड ख। थ्व कम्पाउण्डयात लःया सम्पर्कय् तयेबिले छगू सोलुसन पिकई गुकिया हायड्रोजन आयन ऍक्टिव्हिटी शुद्ध लया स्वया अप्व जुइ, वा pH ७.० स्वया म्हो जुइ। थ्व परिभाषा अम्लया आधुनिक परिभाषाया नापं ला। आधुनिक परिभाषाय् जोहानेस निकोलस ब्रोन्स्टेड व मार्टिन लौरीया परिभाषा दु, इमिसं स्वतन्त्र कथं अम्लयात क्षारयात हायड्रोजन आयन (H+) बीइगु कम्पाउन्ड धका परिभाषित याना तःगु दु । साधारण दसुलि ऍसेटिक ऍसिड (व्हिनेगरय्) व सल्फ्युरिक अम्ल (कार बॅटरीइ छ्य्‌लिगु) आदि ला। अम्ल/क्षार व्यवस्था रिडक्स रिऍक्शन स्वया पा। अम्ल/क्षार व्यवस्थाय् रिडक्सय् थें ऑक्सिडेशन स्टेट पाइमखु।

दक्ले साधारण सिद्धान्त मजुसां ब्रोन्स्टेड-लौरी सिद्धान्त व परिभाषा दक्ले आपालं छ्य्‌लातःगु खने दु। अम्लया क्षमता, थ्व परिभाषा कथं, हाइड्रोनियमया स्टेबिलिटी व डिसोसियसनय् सोल्भेन्ट कञ्जुगेट बेसय् आधारित दु। कञ्जुगेट क्षारया अप्वइगु वा म्हो स्टेबिलिटीं कम्पाउण्डय् दैगु अप्व या म्हो अम्लीयतायात असर याइ। अम्लीयताया विचाः आपालं अर्‍ग्यानिक अम्ल दसु कार्बोक्जिलिक अम्लय् छ्येलिगु या। मोलेकुलर अर्बिटल परिभाषां (अन्-फिल्ड प्रोटोन अर्बाइटलं लोन पेयरयात ओभरल्याप याइगु विचा) लिवाइस परिभाषानाप स्वापू तः।

ब्रोन्स्टेड-लौरी अम्ल:

क्लासिकल नामाकरणय् अम्लतेत इमिगु एनायन कथं नां बियातै।

क्लासिकल नामाकरण:


मोनोप्रोटिक अम्ल थन्यागु अम्ल ख गुकिलिं केमिकल डिसोसियसन (वा आयोनाइजेसन)य् छगू अम्ल प्रति मोलेक्युल दान यायेफु। दसु (HAया चिं दुगु अम्ल स्वयादिसँ):

थ्व कथंया अम्लया साधारण दसुलि खनिज अम्ल (गुकिलि हाइड्रोक्लोरिक अम्ल (HCl) व नाइट्रिक अम्ल (HNO३) ला) ख। मेगु थासय् अर्‍ग्यानिक अम्लय् थ्व खँग्वः छगू कार्बोक्सिल पुचः दूगु अम्लया निंतिं छ्येलि गुकियात गबिलें-गबिलें मोनोकार्बोक्सिलिक अम्लया नां नं बिइगु या। दसुया अर्‍ग्यानिक अम्लय् फर्मिक अम्ल (HCOOH), एसेटिक अम्ल (CH३COOH) व बेञ्जोइक अम्ल (C६H५COOH) ला।


अम्ल यक्व थासय् छ्य्‌लेछिं। अम्लयात आपालं खतं व मेमेगु धातुया करोजन (corrosion) लिकायेत पिक्लिङ प्रकृयाय् छ्येलि। अम्लयात वेट सेल ब्याट्रीइ इलेक्ट्रोलाइटया कथं नं छ्येलिगु या, दसु स्ल्फ्युरिक अम्लयात कार ब्याट्रीइ छ्यलि।


मनु व यक्व मेमेगु प्राणीइ हाइड्रोक्लोरिक अम्ल ग्यास्ट्रिक अम्लया छगू भागया रुपं प्वाथं प्रोटिन व पोलिस्याकेराइड पाचनया निंतिं पिकाइ। थुकिलिं इन्-एक्टिभ प्रो-इञ्जाइम पेप्सिनोजेनयात इञ्जाइम पेप्सिनय् हिलाछ्वइ। छुं प्राणीतेसं अम्लयात प्रतिकारया निंतिं पिकाइ, दसु इमुं फर्मिक अम्ल पिकाइ।




#Article 198: कार्बोन (210 words)


कार्बोन वा कार्बन एटमिक ल्याखँ ६ दूगु व रसायनिक चिं C दूगु छगू रासायनिक तत्व ख।  पिरियोडिक टेबलय् समूह १४या छगू सदस्य जूगुलिं थ्व तत्त्व अधातु व टेट्राभ्यालेन्ट जुइ अतः, थुकिया प्यंगु इलेक्ट्रोन कोभ्यालेन्ट रासायनिक बण्ड देकेया निंतिं उपलब्ध जुइ। कार्बोनया ३गु प्राकृतिक आइसोटोप खने दु। थुकिलि १२ C व १३ C स्थिर (stable) जुइ धाःसा १४ C रेडियोएक्टिभ जुइ व हाफ लाइफ करिब ५७३०या गतिइ ध्वगिनावनि (decay)। कार्बोन मनुतेसम् प्राचीनकाल निसें स्युगु म्हो तत्त्वय् छगू ख। कार्बोन धाःगु नां लातिन भाषाया कार्बो धाःगु खँग्वलं वःगु ख। लातिन भाषाय् कार्बोया अर्थ ह्येंग्वा ख। लातिन भाषानाप स्वापू तैगु रोमान्स व स्लाभिक परिवारया भाषाय् कार्बोन धाःगु खँग्वः तत्त्व व ह्येंग्वा निगु हे या निंतिं छ्येलि। 

कार्बनया यक्व कथंया एलोट्रपत दु। थुकिलि दक्ले नांजाःगु एलोट्रपय् ग्राफाइट (सीसा), हेरा व आकारहीन(एमर्फस) कार्बन ख। कार्बनया  भौतिक गुण एलोट्रोपिक फर्म कथं पायेगु या। फार्म के साथ बदलती हैं. दसु, हेरा अत्यधिक पारदर्शी जुइ, गनकि ग्रेफाइट अपारदर्शी जुइ व हाकुइसे च्वनि। ग्रेफाइट भोंतय् ध्व सालेछिंक नाइसे च्वनि धाःसा हेरा दक्ले छाःगु व कडा वस्तुइ छगू ख। ग्रेफाइट छगू बांलाःगु विद्युत कंडक्टर खः धाःसा हेराया विद्युत कम्डक्टिभिटी म्हो जक्क दु। सामान्य अवस्थाय् हेरा, सकल ज्ञात वस्तुइ सर्वोच्च तापीय चालकता (कन्डक्टिभिटी) दूगु वस्तु ख। कार्बनया सकल एलोट्रोपत सामान्य अवस्थाय् ठोस अवस्थाय् दयाच्वनिगु जुसां ग्रेफाइट धाःसा दक्ले थर्मोडाइनामिकल्ली स्थिर जु। 




#Article 199: लुं (205 words)


लुँ रसायनिक चिं Au (ल्याटिन भाषा: औरम, aurum ) व रसायनिक ल्याखँ ७९ दूगु छगू रसायन ख। थ्व छगू उच्च मांग दूगु बहुमूल्य धातु ख। थुकियात मूर्तिकला, अलंकरण, तिसा आदिइ इतिहासया शुरुवात निसें हे उच्च कोटी बिया छ्येलातःगु खने दु। थ्व धातु nuggets वा grainया रुपय् लोंहय् व alluvial डिपोजिटय् आपालं लुइगु या। लुँ छगू ताकुगु (dense), नाइसेच्वंगु, रश्मियुक्त व ज्ञात धातुइ दक्ले अप्व लचक दूगु (malleable) व धालेयाछिंगु (ductile) धातु ख। शुद्ध लुँया फे, निभा व लखँ मस्येंकिगु व खतं मनैगु प्वाला-प्वाला थाइगु म्हासुइसे च्वंगु रंग व आलोकयात पारम्परिक कथं आकर्षक धका हनिगु या। थ्व छगू मौद्रिक धातु (coinage metal) नं ख व सन् १९७१य् ब्रेटन वुड्स व्यवस्थाया पतन स्वया न्ह्यः गोल्ड स्ट्यान्डर्डया आधार नं थ्व हे धातुं देकाःतल। 

आधुनिक औद्योगिक लागाय् लुँयात थुकिया अक्सिदेतिभ करोजनया विरुद्धया प्रतिरोधात्मक लक्षणया निंतिं दन्त चिकित्सा व इलेक्ट्रोनिक्सय् छ्येलिगु या। रसायनिक कथं लुँ छगू संक्रमण धातु (transition metal) ख व थुकिलिं सल्भेसनय् (solvation) त्रिसंयोजक (trivalent) व एकल संयोजक (univalent) क्याटायन देकेफु। एसटीपीइ थुकियात एक्वा रेजिया (एसिडतेगु छगू मिश्रण)द्वारा रियाक्सन याना क्लोरोऔरिक एसिड व सायनाइडया अल्कालाइन सोलुसनं रियाक्सन यायेफु तर छगू जक एसिड(अम्ल) दसु हिड्रोक्लोरिक, नाइट्रिक, सल्फ्युरिक आदि एसिडं धाःसा थ्व तत्त्वनाप रियाक्सन याये मफु। लुँ पारोय् घोलेजुया मिश्र धातु (amalgam alloy) देकी तर पारोनाप रसायनिक प्रक्रिया धाःसा याइमखु।  




#Article 200: हिलियम (334 words)


हिलियम छगु रसायनिक तत्त्व खः। थ्व पिरियोडिक टेबलया निगुगु तत्त्व ख। थुकिया रसायनिक चिं He ख। पृथ्वीया वातावरणय् थ्व तत्त्व ग्याँस अवस्थाय् दयाच्वनि। थ्व छगू निष्क्रिय ग्याँस वा नोबल ग्याँस (Noble gas) ख। थ्व रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन, विष-हीन (नॉन-टॉक्सिक) ग्याँस ख। थ्व ग्याँसया एटमिक ल्या २ ख। सकल तत्वय् थुकिया बिलिङ्ग पोइन्ट (boiling point) व मेल्टिङ्ग पोइन्ट (melting point) दक्ले म्हो दु। हिलियमयात पदार्थतयेत सिक्क म्हो तापय् तयेत व ख्वाँकेयात छ्येलि; दसु- सुपरकण्डकटर तारतयेत १.९ डिग्री केल्विन तक्क ख्वांकेयात। 

हिलियम नोबल ग्याँसया छगू मू सदस्य ख। थुकिया चिं He, एटमिक मास ४, एटमिक ल्या २, घनत्व 0.1785, क्रांतिक ताप -267.900 व क्रांतिक दबाव 2 26 वायुमण्डल, क्वथनांक -268.90 सें. व गलनांक -272 डिग्री से. दु। थुकिया निगु स्थायी फर्म He3, परमाण्विक द्रव्यमान 3.0170 व He4, परमाण्विक द्रव्यमान 4.0039 व निगु अस्थायी समस्थानिक He5, परमाण्विक द्रव्यमान 5.0137 व रेडियोएक्टिव He6, परमाण्विक द्रव्यमान 6.028 दु।

सन् १८६८इ सूर्द्यःया सूर्यग्रहण जूबिले सूर्द्यया वर्णमण्डलया स्पेक्ट्रमय् छगू म्हासुगु रेखा खने दत। थ्व रेखा सोडियमया म्हासुगु रेखा स्वया पा। जानसेन नं थ्व रेखाया नां डी3 तयादिल व सर जे. नार्मन लोकयर थ्व परिणामय् थ्यनादिल कि थ्व रेखा पृथ्वीइ मदूगु तत्वया ख। वय्‌कलं हिलियम (ग्रीक खँग्वः अर्थ: सूर्द्यःया तत्त्व)या नामं थ्व तत्त्वया नां तयादिल। सन् १८९४य् सर विलियम रामजेम नं क्लीभाइट नांया खनिजं पिहां वःगु ग्याँसया परिक्षण याना सिद्ध यानादिल कि थ्व ग्याँस पृथ्वीइ नं दु। क्लीभाइटयात सल्फ्यूरिक एसिडनाप् क्वाका व लिपा क्वीवाइटयात निर्वातय् क्वाका थ्व ग्याँस प्राप्त जुल। थ्व ग्याँसय् २० प्रतिशत नाइट्रोजन दयाच्वन। नाइट्रोजनयात लिकाना ग्याँसया  स्पेक्ट्रम परीक्षण याःबिले स्पेक्ट्रमय् डी3 रेखा लुत। लिपा छुं उल्कापिण्डय् नं थ्व ग्याँस दूगु खँ न्ह्यःने वल। रामजे व ट्याभवर्सं थ्व ग्याँसयात यक्व परिश्रम व सूक्ष्मतां  परीक्षा याना लुइकल कि थ्व ग्याँस पृथ्वीया वायुमण्डलय् नं दु। रामजे व फ्रेडेरिक सोडीं रेडियोएक्टिभ पदार्थतयेगु स्वत:विघटनं प्राप्त उत्पादय् नं थ्व ग्याँस लुइकल। वायुमण्डलय् दक्ले म्हो मात्रा (18,600य् छगू भाग), छुं मेमेगु खनिज, दसु बोगेराइट व मोनेजाइटं पिहां वइगु ग्याँसय् थ्व लुतः। मोनोजाइटया प्रति १ ग्रामय् १ घन सेमी ग्याँस लुइ। पेट्रोलियम कूपों नं पिहाँवःगु प्राकृतिक ग्याँसय् थुकिया मात्रा १ प्रतिशत निसें कया ८ प्रतिशत तक्क दइ।




#Article 201: नियोन (611 words)


नियोन छगु रसायनिक तत्त्व ख: । थुकिगु चिहकलं नां (चिं) Ne ख: व एटोमिक ल्याखं १० ख: । ब्रह्माण्डय् यक्व दैगु थ्व तत्त्व पृथ्विइ धा:सा म्हो जक दइ । स्ट्यांडर्ड अवस्थाय् थ्व छगु रंग मदुगु, इनर्ट नोबेल वायुया कथं दइ । भ्याक्युम डिस्चार्ज ट्युब नियोन मतयय् थ्व वायु नं ह्यांगु जः (ग्लो) बिइ। वायुमण्डलय् थुकिया मात्रा सिक्क हे म्हो दुसां थ्व वायु बनेज्यायागु लागि वायुमण्डलं मुंकिगु ज्या जुइ । 

नियोन २ या (light) नोबेल वायु ख। थुकिं भ्याक्युम ट्युबय् ह्यांगु -सन्त्रासी रंग यागु जः बिइ । थुकिया रेफ्रिजरेटिंग क्षमता तरल हेलियम स्वया ४० दुगं (गुणा) अप्व: दु व तरल हाइड्रोजन स्वयां ३ दुगं (गुणा) अप्व: दु (प्रति युनिट भोलुम बेसिसय्)। यक्व थासय् थ्व हेलियम स्वया दंगु रेफ्रिजर्‍यांट पदर्थया कथं छ्यली। साधारण भोल्टेज व करेन्टय् सकल रेर वायु मध्ये नियोन प्लाज्मायागु दक्कलय् इन्टेन्स ज: डिस्चार्ज दु । मनूया मिखायागु औसत ऊन (रंग) ह्यांगु-सन्त्रासी ख: । भिजुयल कम्पोनेन्टत स्पेक्ट्रोस्कोपं डिस्पर्स मयासा थुकी छगु ताकुगु वांगु सुलाच्वंगु ध्वः (लाइन) दै

नियोनयागु ह्यांगु-सन्त्रासी रंगयागु जः नियोन मत दयेकेत छ्यलिइ । थन्यगु मत नियोन चिं व ताहाक:गु कार स्ट्रिपय् छ्यलि। नियोन धा:गु खँग्व अप्व:याना साधारण भाषय् थन्यागु मतयात ईंगीत यायेत छ्यली । थुकिया मेमेगु छ्येलेज्या खः:

नियोन (युनानी νέον(नियोन) अर्थ न्हूगु पति) यात १८९८य् स्कटिश केमिस्ट विलियम राम्जे (१८५२ - १९१६) व अंग्रेजी केमिस्ट मोरिस डबल्यु ट्रेभर्सं लन्डन, इंग्ल्यांडय् दक्ले न्हापां सीका दिइगु ख: । नियोन यागु सीकेज्या राम्जेनं वायुमण्डलया वायुयात ख्वांउका तरल दयेका व तरलयात क्वाका: वायुयात दासिवयाच्वं (बोइल) बले लानादिइगु ख: । थ्व कथं वय्कलं लानादिइगु वायुत क्रिप्टन, जेनन, व नियोन ख: ।

नियोन ब्रह्माण्डय् यक्व मात्राय् दु । थ्व मात्रा कथं ब्रह्माण्डय् ५ गूगु दक्कलय् अप्वः दुगु वायु ख: । थ्व स्वया अप्व दुगु वायुत हाइड्रोजन, हेलियम, अक्सिजन व कार्बन जक ख: । पृथ्वी थ्व वायु तस्सकं म्हो जक दु । हेलियम थें थ्व वायु यागु यांउगु व रसायनिक तवलं इनर्ट जूगुलिं थ्व वायु पृथ्वी यक्व मदुगु ख: । थुकिइ ब्रह्माण्डय् मास एब्युन्डेन्स ७५०य् छगु भाग ख: धा:सा सुर्द्य व प्रोटो सोलार सिस्टम नेबुलाय् ६००य् छगु भाग जुइफु । ग्यालिलियो अन्तरिक्षयान या कथं वृहस्पति ग्रहस नियोनया मात्रा ६००० ब्वय् १गु ब्व दु । 

नियोन स्ट्यांडर्ड अवस्थाय् छगु मोनोएटोमिक वायु ख: । पृथ्वी थुकिया आयातन (भोलुम) ६५,००० ब्वय् छगु जक ब्व दु धा:सा, मात्रा ८३,०००य् १गु मात्रा जक दु । 

आयोनत, Ne+, (NeAr)+, (NeH)+, व (HeNe+), यात अप्टिकल व मास स्पेक्ट्रोमेट्री मालेज्यां(research) लुइकुगु दु । थ्व बाहेक नियोनं छगु अस्थिर हाइड्रेट दयेकी ।

नियोनयागु स्वंगु स्थिर आइसोटोपत दु: २०Ne (९०.४८%), २१Ne (०.२७%) व २२Ne (९.२५%). २१Ne व २२Ne न्युक्लियोजेनिक ख व थिमिगु भेरियन्टत बांलाक थुइकात:गु दु । थुकिया विपरित, २०Ne न्युक्लियोजेनिक मखु व पृथ्वी थुकिया भेरियसनया बारे यक्वं कथंया विचाःत् दु । नियोन आइसोटोप दयेकीगु मू न्युक्लियर रियाक्सनत न्युट्रोन इमिसन, अल्फा डिके ख: । २४Mg व २५Mgय् थन्यागु रियाक्सन याना क्रमशः २१Ne व २२Ne दयेकी । अल्फा पार्टिकलत युरेनियम-सिरिज डिके चेन छ्यला: दयेकी धा:सा न्युट्रोनत अप्व याना अल्फा पार्टिकलया सेकेन्डरी रियाक्सनं दयेकी । नेट लिच्व:या कथं क्वयेया (लोवर) २०Ne/२२Ne व च्वयेया (हाइयर) २१Ne/२२Ne अनुपात (रेसियो) युरेनियम यक्व दुगु लोंहत (दसु-ग्रेनाइट)य् खने दइ । एक्स्पोज्ड लोंहयागु आइसोटोपिक एनालाइसिस २१Ne या कस्मोजेनिक दयेकेज्यां क्यं । थ्व आइसोटोप म्याग्नेजियम, सोडियम, सिलिकन व एल्मुनियमया स्पालेसन प्रक्रियां दयेकी । सकल स्वंगु आइसोटोपयागु एनालाइसिस यायेबले कस्मोजेनिक कम्पोनेन्ट म्याग्माया नियोन व न्युक्लियोजेनिक नियोन नं दुगु खने दु । थुकिं नियोन सुपरफिसियल लोंह व मेटेरोइटय् कस्मिक एक्स्पोजर आयु सीकेगु ज्याब्वया कथं छ्यलेछिं धका क्यनि ।

जेनन थें नियोन ज्वालामुखी खनेदैगु मात्राय् २०Ne अप्व दइ, व न्युक्लियोजेनिक २१Ne, २२Ne स्वया: अप्व दै । थन्यागु म्यान्टल डिराइभ्ड स्याम्पयागु आइसोटोपं नियोनया गैह्र-वातावरणीय स्रोत क्यनी । २०Ne-एन्‌रिच्ड कम्पोनेन्टतेसं प्राचीन प्राइमोर्डियल व म्हो जक्क दैगु नियोन वायु क्यनी, थन्यागु वायु नं सोलार नियोन यात इंगीत या:गु जुइफु । अप्व:गु २०Ne मात्रा हिराय् खने दै थुकिं सोलार नियोनयागु भण्डार (खानी) (reservoir) पृथ्वी दुगु सुझाव ब्यूगु खने दु ।




#Article 202: अक्सिजन (110 words)


अक्सिजन छगु ग्यास व एलेमेन्टयागु नां ख:| थ्व ग्यांस मनु व फुकं प्राणीतेत म्वाये त मजिकं मगा:| 

अक्सिजन यु केमिकल सीम्बोल (रसायनिक चीं) O ख: । हलिम(पृथ्वी)य् स्वन्त्रत रुपय् यक्व अक्सिजन मदु, तर कोभ्यालेन्ट व आयोनिक स्वापु(बोन्ड)यागु रुपे अक्सिजन यक्व दु । स्वन्तन्त्र रुपय् दुगु बले थ्व्: O२ जुया च्वने य: ।

हलिमय् स्वतन्त्र अक्सिजन यु हाली मुहाली न्हापा निसें मदु । थ्व यागु अप्व Paleoproterozoic era (between 2.5 billion years ago and 1.6 billion years ago) २.५ अर्ब व: १.६ अर्ब दं न्ह्य -- हलिमयु आयु करीब ४.६ अर्ब दं धयु थेओरी दु -- मनुयागु मिखा नं मखंगु चि-चि ग्व:उ जीब(किटाणु) यु जीब रसायन प्रकृया जुया जुगु ख ।




#Article 203: जस्ता (1068 words)


जिन्क धागु छगु रसायनिक तत्त्व ख। थुकिगु चिं Zn ख व एटोमिक ल्याखं ३० ख। 

जिन्क छगु मध्यम स्तरय् रियाक्सन याइगु वचुस्से-तुयुगु धातु ख। थ्व मोइस्ट वायुय् टार्निश जुइ व वायुय् वांगु जः वेक छ्वै, व थुकिलिं जिंक अक्साइड देकी। थ्व तत्त्व अम्ल, अल्काली व मेमेगु अधातु नाप रसायनिक स्वापू देकी। शुद्ध मजुगु जिंक डाइलुट अम्ल नाप रियाक्ट याना हाइड्रोजन पिकाइ। जिंकयागु छगु सामान्य अक्सिडेसन स्टेट +२ ख। १०० °से निसें २१० °से तक्क जिंक म्यालिएबल जुइ व अपुइक हे येक्व आकारे ढालेयाये छिं। २१० °से स्वया च्वे थ्व तत्त्व ब्रिटल जुइ व केकी बिले पल्भराइज्ड जुइ।

जिन्क ४गु दक्ले अप्व छ्येलिगु धातु ख। थ्व स्वया अप्व छ्येलिगु धातुत न, एल्मुनियम, व कपर जक्क ख।




#Article 204: हेरा (390 words)


हेरा कार्बोनया छगू एलोट्रोप खः। थुकिलि कार्बोनयागु सकल प्येंगु भ्यालेन्ट एलेक्ट्रोन को-भ्यालेन्ट बन्ड देका च्वनि। थन्यागु बोन्डंयाना थुकिया स्वरूप आइसोमेट्रिक-हेक्सोक्टाहेड्रल क्रिस्टल ल्याटिस जुइ। थुकिया कडापना व तच्वःगु जःया डिस्पर्सनं याना थुकियात औद्योगिक व तिसाय् छ्येलिगु या। हेरा प्रकृतिइ दैगु दक्ले कडा खनिज ख। साधारण हेरायात तच्वःगु प्रेसर व तच्वःगु तापक्रमया कम्बिनेसन बिया टाइप-II हेरा देकेछिं। थन्यागु हेरा मेमेगु हेरा स्वया अप्व कडा जुइ व थुकियात हार्डनेस गजय् छ्येलि।  आया ईले मात्र एग्रेगेटेड हेरा नानोरड (C60), अल्ट्राहार्ड फुलेराइट छ्येला देकातःगु वस्तु थ्व स्वया कडा जुगु पुष्टि जूगु दु। 

हेराया भौतिक गुणया निंतिं हेरा विशेष कथं नांजाःगु वस्तु ख; हेरां भिंगु एब्रेसिभ देकी छायेधासा हेरायात मेगु हेरा, बोराजोन, अल्ट्राहार्ड फुलेराइट, र्हेनियम डाइबोराइड, वा एग्रेगेटेड हेरा न्यानोरड नं जक्क स्क्र्याच यायेफइ। थुकिया अर्थ थ्व नं खः कि हेरां पालिस बांलाक्क काइ व थःगु लस्चर तया तै। थ्यं-मथ्यं १३० मिलियन क्यारेट हेरा दें-दच्छिं खानिं लिकाइगु जुइ गुकिया सकल मू USD $९ अर्ब जुइ, नापं करीब  हेरा वार्षिक रुपय् देकिगु ज्या जुइ।

हेरा धाःगु खँग्वः संस्कृत खँग्वः हिरा नं वःगु ख। प्राचीन भारतय् थुकियात धार्मिक वस्तुया रुपय् दक्ले न्ह्यः छ्यलातःगु खने दु। अब्लेया ई निसें हे थुकियात जेमस्टोनया कथं छ्येलातःगु खने दु। थुकियात ज्याभःया कथं छ्य्‌लिगु व्यवस्था नं प्राचीनकाल निसें हे जूगु खने दु।   १९गु शताब्दी निसें हेराया प्रसिद्धि अप्वया वल। थथे जुगुया मू कारण हेराया अप्वःगु सप्लाइ, बांलाःगु कटिङ व पलिशिङ प्रविधि, हलिम अर्थतन्त्रय् वृद्धि, व इनोभेटिभ व सफल विज्ञापन क्याम्पेन आदि ख। हेरायात साधारण कथं “प्यंगु C”इ जांचेयाइ : क्या‍रेट, क्ल्यारिटी, कलर, व कट।

हलिमया करिब ४९% हेरा मध्य व दक्षिणी अफ्रिकां उत्पादन जुइ। हेराया खनिजया तधंगु स्रोत क्यानाडा, भारत, रुस, ब्राजिल, व अस्ट्रेलियाय् नं खने दु। हेराया क्रिस्टल किम्बरलाइट व ल्याम्प्रोइट भोल्क्यानिक पाइन छ्येला पृथ्वीया गर्वं लिकाइ। पृथ्वीया गर्वय् तच्वःगु प्रेसर व तापक्रम दैगुलिं अन हेरा दयाच्वनि। प्राकृतिक हेराया माइनिङ व इनेज्या यक्व वादविवादयअ विषय ख दसुया कथं कन्फ्लिक्ट हेरा वा (हि हेरा) मीगु अफ्रिकी अर्धसैन्य पुचःतेत कायेछिं। 

हेरा छगू टेट्राहेड्रल कथं स्वाना च्वंगु कार्बोन अणुया ट्रान्सप्यारेन्ट क्रिस्टल ख। थ्व फेस सेन्टर्ड क्युबिक डायमण्ड ल्याटिसय् क्रिस्टलाइज जुइ। हेराया अद्वितीय भौतिक गुणं याना हेरातेत यक्व ज्याया निंतिं छ्येलिगु या। थुकिया भौतिक गुणय् दक्ले नांजागु गुण थुकिया तच्वगु कडापना, थुकिया तधंगु डिस्पर्सन इन्डेक्स, व सिक्क तच्वगु थर्मल कन्डक्टिभिटी (९०० – २३२० W/m K) आदि ला। १७०० °से (१९७३ के / ३५८३ °फ) स्वया च्वे, हेरा ग्राफाइटय् हिला वनि। प्राकृतिक हेराया घनत्त्व ३.१५ निसें ३.५३ ग्राम/सेमि³ दै, सिक्क शुद्ध हेराया घनत्त्व करिब ३.५२ g/cm³ दै।




#Article 205: कस (1035 words)


कस वा फ्लिन्त खनिज क्वार्टज्‌या छगू कडा, सेडिमेन्टरी क्रिप्टोक्रिस्टलिन प्रकार ख।  थुकियात chertया भेराइटीया रुपय् वर्गीकृत याना तःगु दु। थ्व प्राथमिक रुपय् सेदिमेन्तरी लोँह(दसु: चक व लाइमस्तोन)य् नोद्युल व धीया रुपय् दयाच्वनि।  थःगु धी दुने फ्लिन्त साधारनकथं गाढा ह्यंग्वा रंग, हाकुगु, वांगु, तुयु वा सिं रंगय् खा वा मैन थें न्यागु रुपय् दयाच्वनि। थुकिया धीया पिनेया छगू सालुगु पत्रया रंग भतिचा पाइ व आपालं तुइसे व छागु जुइ। पेत्रोलोजीया विचाकथं, 
फ्लिन्त गथे जुया दयावइ धाइगु खं आतक्क बांलाक्क मथुनि, तर थ्व पदार्थ कम्प्रेस्द सेदिमेन्तरी लोँहय् दायाजेनेसिस प्रक्रिया बिलय् जूइगु रसायनिक परिवर्तनं दयावै धैगु विश्वास दु। 

फ्लिन्तयात लोँह युगय् फ्लिन्त ज्याभः दयेकेत छ्यलातल। थ्व लोँहयात मेगु लोँहं छ्याना सालूगु, धाः दूगु ब्लेदय् तछ्याये छिंगुलिं थुकियात ज्याभः व ल्वाभःया रुपय् छ्यलाहल।

अबिलय्‌या युरोपय् दकलय् बांलाःगु भः बेल्जियमय् ), इंग्लिश च्यानलय्, पोल्यान्दय् आदि थासय् लूगु दु। फ्लिन्तया उत्खनन प्यालियोलिथिक युग निसें जूगु जुसां नियोलिथिक युगय् थुकिया छ्यला विस्तार जूगु खनेदु। 




#Article 206: इन्फ्रारेड (257 words)


इन्फ्रारेड (IR) विकिरण छगू विद्युतचुम्बकीय विकिरण ख गुकिया वेभलेन्थ खनिगु जः (४००-७०० एनएम) स्वया ताःहाकः व टेराहर्ज (terahertz) विकिरण (१०० μm - १mm) व माइक्रोवेभ (~ ३०००० μm)स्वया चिहाकः। इन्फ्रारेड विकिरणया ब्या करिब स्वंगु अर्डर अफ म्याग्निच्युड (orders of magnitude) (७५० nm व १०० µm)ति दु। 

प्रत्यक्ष सूर्द्यःया जःया ल्युमिनस इफिकेसी करिब ९३ ल्युमेन प्रति वाट अफ रेडियन्ट फ्लक्स दै गुकिलि इन्फ्रारेड विकिरण (४७%या स्पेक्ट्रम छगू हे जुइ), खनिगु (४६%), व अल्ट्रा भायोलेट-(६%) जः दै। उज्ज्वल सूर्द्यःया जं पृथ्वीया सतहय् प्रति वर्ग मिटर लगभग १००००० क्यान्डेलाया ल्युमिनेन्स बी।

इन्फ्रारेड इमेजिङ सैन्य व असैनिक उद्देश्यया निंतिं यक्व छ्येलिगु या। सैन्य प्रयोगय् लक्ष्य अधिग्रहण (target acquisition), निगरानी (surveillance), नाइट भिजन, होमिङ व ट्र्याकिङ (homing and tracking) आदि ला। गैर सैन्य उपयोगय् थर्मल इफिसियन्सी एनालाइसिस (thermal efficiency analysis), रिमोट टेम्परेचर सेन्सिङ, शर्ट रेञ्जड् वायरलेस कम्युनिकेसन, स्पेक्ट्रोस्कोपी, मौसम भविष्यवाणी ला। इन्फ्रारेड खगोल विज्ञानय् सेन्सर जडित-दूरबीन छ्येला अन्तरिक्षया बुलुइसे च्वंगु लागा दसि मोलेकुलर क्लाउड स्वेतः, ख्वांगु पिण्ड दसु ग्रहया मालेज्या, व ब्रह्माण्डया आदि दिंतेगु आपालं रेड शिफ्ट जूगु वस्तुतेत स्वेत छ्येलिगु या। 

इन्फ्रारेड धाःगु नां ल्याटीन भाषाया इन्फ्रा (infra) क्वे व रेड (ह्यांगु) खँग्वः स्वाना दयावःगु खँग्वः ख। खनिगु जःया दक्ले ताहाकःगु वेभलेन्थ दूगु जः ह्यांगु ख। ह्यांगु स्वया ताःहाकःगु वेभलेन्थ व अथे जुगुलिं म्हो फ्रिक्वेन्सी दूगु विकिरण इन्फ्रारेड ख। अतः, थुकियात इन्फ्रारेड धाःगु ख। 

सामान्यतया वस्तुतेसं इन्फ्रारेडया स्पेक्ट्रमया सकल वेभलेन्थय् इन्फ्रारेड पिकाइ। थथे पिकाइगु वेभलेन्थया छुं खण्डयात सेन्सरया निंतिं छ्येलेछिंगुलिं इन्फ्रारेडयात नं विभिन्न भागय् सेन्सरया निंतिं छ्येलेज्युगु व मज्युगुया आधारय् विभाजित यानातःगु दु। 

इन्टरन्यासनल कमिसन अन इलुमिनेसन (International Commission on Illumination) (CIE) कथं इन्फ्रारेड रेडियसनयात क्वे बियातःगु स्वंगु भागय् विभक्त यायेछिं। 




#Article 207: तिबः (132 words)


भौतिक शास्त्रय् तिबः धाःगु वस्तु सनिगु अवस्था पाइगु छुं नं अन्तरक्रिया ख।  मेगु भासय् धायेमाःसा, तिबलं छगू मात्रा दूगु वस्तुया वेग हिलेफु। थन्याःगु हिलाय् सुंकः च्वनाच्वंगु वस्तुयात संकिगु, अर्थात वस्तुया प्रवेगय् हयेगु ज्या नं ला। न्हिन्हिया भासय् तिबःयात सालिगु वा घ्वाइगु अवधारणां थुइकेछिं। सकल तिबःया परिमाण व दिशा दइ। अतः, तिबः छगू दिष्ट (Vector) मात्रा ख। तिबःयात ल्या खायेगु/लनिगु एस आइ इकाइ न्युतन ख धाःसा तिबःया चिं F ख।

न्युतनया द्वितीय नियम अनुसार वस्तुइ दयाच्वनिगु कूल तिबः व वस्तुया मोमेन्तमया ईनाप हिलिगु गति बराबर जुइ। वस्तुया मात्रा स्थीर जुसाः थ्व नियम अनुसार वस्तुया प्रवेग वस्तुइ दयाच्वंगु कूल तिबःनाप समानुपातिक जुइ व थन्यागु प्रवेग तिबःया दिशाय् जुइ। नापं, वस्तुया मात्रा तिबःया विपरित समानुपातिक जुइ। थ्व खँयात सूत्रया रुपय् थथे क्यनेछिं:

गनकि बलाचिंतेसं दृष्ट मात्रा (vector quantity अर्थात परिमाण व दिशा दूगु मात्रा)यात क्यनि।




#Article 208: कपाय्‌ (142 words)


कपाय्‌ छगू कथंया कच्चा पदार्थ ख। थ्व पदार्थ कपाय्‌माँय् बुइ व थुकिया छय्‌ला वसः देकेयागु नापं यक्व ज्याया निंतिं जुइ। कपाय्‌या ग्वाय्‌ छ्येला का दयेकेछिं गुकियात थाना कापः दयेकि। 

व्यवसायिक कथं हलिमय् प्यता प्रजाति कपाय्‌मा पिनिगु या। थ्व प्यतां हे कपाय् प्रजाति परापूर्व निसें गृहस्थीकरण यानातःगु खनेदु। थ्व प्रजातित थ्व कथं दु- 

हलिंया कपाय् उत्पादनय् न्हूगु हलिं(हर्सुतम् व बार्बादेन्से)या निता कपाय्‌या आधिपत्य दु। तर, पुलां हलिंया कपाय् सन् १९०० स्वया न्ह्यः तसकं छ्येलातःगु खनेदु। प्रकृतिइ कपाय्‌या ग्वाय् तुयु, सियु, गुलाफि व वांगु रङ्गय् बुइगु जुसां तुयु कपाय्‌या नाप मेगु कपाय्‌या जेनेतिक्स छ्यास्मिस जुइ धकाः मेमेगु रंगया ग्वाय्‌ दूगु कपाय् तुयु कपाय् दूगु थासय् पीगु मया। 

हलिंया, सन् २०११स, मू कपाय् निर्यात याइगु देय्‌, झ्वलं, १) संयुक्त राज्य अमेरिका, २) भारत, ३) ब्राजिल, ४) अस्त्रेलिया व ५) उज्बेकिस्तान ख। हलिमय् कपाय् उत्पादन मयासें आयात याइगु मू थाय् कोरिया, ताइवान, रुस व जापान ख। 




#Article 209: न्वकू (352 words)


न्वकू छकथंया ज्याभः ख। थ्व ज्याभः स्वकुंलाःगु जुइ। थन्याःगु स्वकुंलाःगु रुपय् निपा पाःलूगु ख्वाः स्वाना धाः दयेकि। थ्व ज्याभः खुथि साधारण ज्याभःय् छथि ख। थुकियात छधी जुयाच्वंगु धीयात फायेत, सामान ल्ह्वनेयात, वा सामानयात थासय् तयेत आदि ज्याया निंतिं छ्येलि। थुकिलिं तःधंगु क्षेत्रफलय् छ्य्‌लातःगु बलयात इन्क्लाइन्ड सतहया पर्पेन्दिकुलय् छ्वया ज्या याइ। थ्व ज्याभःया मेक्यानिकल एड्भान्टेज थुकिया हाकः व ब्याया अनुपातं निर्धारित याइ। तःधंगु कोण दूगु चिहाकःगु न्वकूं ज्या याकनं याइ तर थन्यागु न्वकूलि चिधंगु कोण दुगु (ताहाकःगु न्वकूइ) स्वया अप्व बल बीमा।  

न्वकूया उत्पत्तिया बारेय् अप्व जानकारी मदु छाय्‌ धाःसा थुकिया छ्य्‌ला ९००० दँ स्वया अप्व न्ह्यः निसें जुया च्वंगु दु। प्राचीन मिश्रया खानिइ तामाया वेज लोहं तछ्यायेत छ्य्‌लातःगु खनेदु। सिंया न्वकूलि लः तया मना लोहं फायेत छ्येलातःगु नं खने दु। छुं अमेरिकी आदिवासीतेसं एन्त्लर न्वकू छ्य्‌ला क्यानु, छेँ व मेमेगु सिंया वस्तु देकातःगु खने दु।

दसुया कथं पाः, स्प्लिटिङ्ग मौल, फाइगु न्वकू आदि कायेछिं। वेजयात झ्यात्तुगु वस्तु ल्ह्वनेयात, वा वस्तुया जाले चिधंगु सुधार यायेत (बस्तु व बंया दथुइ वेज तया) नं छ्येलेछिं। थुकियात शिम धका धाइ। चक्कु, कैंची, चिजेल, व  वायात नं गब्लें गब्लें वेजया कथं छ्येलेछिं। अथेजुसां थ्व ज्याभःत आधारभूत कथं चाइगु ज्याभः ख।

न्वकूयात वस्तुतेत ज्वनिगुया निंतिं नं छ्येलेछिं। दसु- इन्टर्नल कम्बस्चन इन्जिनया पार्टपुर्जा (पोपेट भाल्भ), बाइसाइकलया पार्टपुर्जा (स्तेम व इक्सेन्ट्रिक बटम ब्राकेट), व लुखा।

डोर स्टप (डोर न्वकू) छगू वेज ख व थुकिया मूज्या लुखाया खापा व बंया दथुइ फ्रिक्सन देकिगु ख। 

कांटा वा नकिंयात नं न्वकूया प्रकारया कथं कायेछिं। नकिंयात घनं केइकिबिले सिंइ स्लाइस याइ धाःसा बोल्टयात धाःसा घ्वाय् मछिं। थुकिया कारण छु खः धाःसा नकिं छगू वेज व व बोल्ट वेज मखु। नकिं छगू फुतिइ ट्यापर जुयाच्वंगु दइ व थ्व फुति स्वया च्वय् थ्व तःब्या जुइ।

न्वकूया मेक्यानिकल एड्भान्टेज पाःलूगु साइडया हाकःयात न्वकूया तःब्याःगु क्षेत्रया ब्यां बिभाजन याना लिकायेछिं। अतः, न्वकूया सूत्र थ्व कथं दु :

मेगु कथं धायेगु खः सा न्वकूया हाकःयात न्वकूया दक्ले अप्वःगु ब्यां बिभाजन याना न्वकूया मेक्यानिकल एड्भान्टेज लिकायेछिं। 

न्वकूया कोण गुलि एक्युट जुल, वेजया मेक्यानिकल एड्भान्टेज उलि हे अप्व जुइ।
 
थथे जुसां यक्व स्प्लिटिङ्ग वेजय् तःधंगु कोण दइगु कारण छु धाःसा इलास्टिक वस्तु दसु सिंइ चिब्याया वेज तब्याया वेज स्वया बांलाक्क  ज्वनि। अथे जुगुलिं स्प्लिटिङ मौलया कोण बय्चरोया कोण स्वया अप्व दइ।




#Article 210: धातुशास्त्र (116 words)


धातुनाप स्वापू दूगु सीकेज्यायात धातुशास्त्र धाइ। धातु धागु छता प्रकारया तत्त्व ख। रसायनिक प्रकियाय् थन्यागु तत्त्वं थःगु इलेक्त्रोन अपुइकः हे त्वःते फु। थथे इलेक्त्रोन त्वःता धातुतसें धातुत्मक स्वापू दयेकी। धातु ताप व विद्युत वाहाया बांलागु सञ्चालक जुइ। नापं, धातुत झः-झः धाइगु नं या। साधारण तापक्रम व चापय् पारो त्वता मेमेगु दक्वं धातुत ठोस अवस्थाय् दयाच्वनि। धातुत ल्वाकछ्याना थीथी अलोय दयेकेछिं। निता वा अप्व धातु ल्वाकछ्याना दयेकातःगु वस्तुयात अलोय धाइ। थन्यागु वस्तु आपालं धातु स्वया बल्लाइगु जुइ। थन्यागु अलोयतयेत नं थ्व शास्त्रय् सीकिगु जुइ। थुकिलि धातु पृथ्वीं लिकाइगु, प्रशोधन याइगु, थी-थी ज्याया निंतिं माःगु रूप दयेकिगु आदि ज्या जुइ। वर्तमान ईलय् थ्व शास्त्र सिक्क महत्त्वपूर्ण दु। थ्व शास्त्र आर्किटेक्चर, गसा दयेकेत, ज्याभः दयेकेत आदिया निंतिं मदयेक मगाः।




#Article 211: इलेक्ट्रिक चार्ज (134 words)


इलेक्ट्रिक चार्च वस्तुया भौतिक गुण ख गुकिया लिच्वःया कथं व वस्तु मेगु चार्ज दूगु वस्तु नापं दइबिलय् फोर्स अनुभव याइ। इलेक्त्रिक चार्ज निगु प्रकारया दइ- पोजितिभ व नेगेतिभ। पोजितिभ चार्ज दूगु वस्तु पोजितिभ चार्ज दूगु वस्तु स्वया विकर्षित जुइ धाःसा नेगेतिभ चार्ज दूगु वस्तुनाप आकर्षित जुइ। अथे हे, नेगेतिभ चार्ज दूगु वस्तु मेगु नेगेतिभ चार्ज दूगु वस्तुं विकर्षित जुइ धाःसा पोजितिभ चार्ज दूगु वस्तु नाप आकर्षित जुइ। छुं नं वस्तुइ इलेक्त्रोन अप्व दःसा नेगेतिभ चार्ज जुइ धाःसा अथे मजुसा पोजितिभ चार्ज वा चार्ज बिहिन जुइ। इलेक्त्रिक चार्जया एस आइ युनित कोलम्ब (C) ख, तर इलेक्त्रिकल इन्जिनियरिङ्गय् धाःसा एम्पियर-आवर (Ah), व रसायनय् इलेमेन्तरी चार्ज (e)यात नं युनितया रुपय् कायेगु या। Q चिंयात चार्जया प्रतीकात्मक चिंया रुपय् छ्यलिगु या। चार्ज दूगु वस्तुया प्रतिक्रिया सीकिगु विद्यायात इलेक्त्रोदाइनामिक्स धाइ, थ्व विद्या क्वान्तम प्रभाव म्हो जूगु ख्यलय् ज्या ब्यु। 




#Article 212: क्यापासिट्यान्स (162 words)


क्यापासिट्यान्स छगू बियातःगु इलेक्ट्रिकल पोटेन्सियलय् स्वथनातःगु (वा बायातःगु) इलेक्ट्रिकल चार्जया मात्राया आंकलन ख। थुकिया दक्ले साधारण रुप टु-प्लेट क्यापासिटर ख। यदि प्लेटय् दूगु चार्ज +Q व −Q, व V प्लेटतेगु दथुया भोल्ट जुसा, क्यापासिट्यान्स थ्व कथं लिकायेछिं

क्यापासिट्यान्सया एस आइ युनिट फराड ख; १ फराड = १ कोलुम्ब प्रति भोल्ट।




#Article 213: क्यापासितर (207 words)


क्यापासितर (पुलांगु नां कन्देन्सर) इलेक्त्रिक फिल्दय् इनर्जी स्वथनेत छयलिगु छगू प्यासिभ निगु-तर्मिनल इलेक्त्रिकल कम्पोनेन्त ख। व्यवहारिक क्यापासितरया थी-थी रुप दु। अथे जुसां दक्वं क्यापासितरय् दाइइलेक्त्रिकं (इन्सुलेतर) बायातःगु निगु वा अप्व इलेक्त्रिकल कन्दक्तर दइ। धातुया निगु पाताचा चिब्याःगु इन्सुलेतिङ्ग फिल्दं बायातःगु रुपयात छगू साधारण दसुया रुपय् कायेछिं। यक्व साधारण विद्युतीय ज्याभलय् क्यापासितरत इलेक्त्रिक सर्कितया कथं छ्यलिगु या। 

क्यापासितरय् निगु इलेक्त्रिकल कन्दक्तरतयेत नन-कन्दक्सन ख्यलं बायातइ।  थ्व कन्दक्सन मयाइगु ख्यःयात दाइइलेक्त्रिक धाइ। साधारण भासय्, दाइ इलेक्त्रिक छगू इलेक्त्रिकल इन्सुलेतर जक्क ख। दाइइलेक्त्रिक मिदियाया दसुया कथं खा, फे, भ्वं, भ्याक्युम, व सेमिकन्दक्तर दिप्लिसन क्षेत्र आदि काये छिं। छगू आदर्श क्यापासितर आइसोलेतेद व सेल्फ-कन्तेन्द जुइ, गुकिलि नेत इलेक्त्रिक चार्ज दइमखु व पिनेया इलेक्त्रिक ख्यःया छुं प्रभाव दइमखु। क्यापासितरया कन्दक्तरतयेसं, अथे जूगुलिं समकक्षी पाताय् समान व विपरित चार्ज दयेकातइ व दाइइलेक्त्रिकं इलेक्त्रिक फिल्द दयेकी। क्यापासितरया ज्या अर्थात क्यापासित्यान्सयात फरादय् लनिगु याइ। एस आइ युनितय् छफराद क्यापासितान्स धाःगु सकल कन्दक्तर पाताय् छगु कोलम्ब चार्जं ज्याभलय् छभोल्त भोल्तेज दयेकी।

क्यापासितर इलेक्त्रिक सर्कितय् इलेक्त्रिक फिल्दया छगू साधारण दसु ख। छगू आदर्श क्यापासितरया ज्या निरन्तर मपाक्क क्यापासित्यान्स C बीगु ख, क्यापासित्यान्स धागु सकल कन्दक्तरय् दइगु चार्ज ±Q व इमिगु दथुइ दइगु भोल्तेज V या अनुपात ख:

गब्लें-गब्लें क्यापासितरय् चार्ज मुंकातइबिलय् चार्जंयाना क्यापासितरय् भौतिक असर वयेफु। थुकिलिं क्यापासितरया क्यापासित्यान्स पायेफु। थथे जुसा क्यापासित्यान्सयात इन्क्रिमेन्तल चेन्जेसया आधारय् परिभाषित याइ:




#Article 214: इन्डक्टर (1219 words)


इन्डक्टर छगू प्यासिभ इलेक्ट्रिकल कम्पोनेन्ट ख। थुकियात छगू सर्किटय्   इन्डक्टेन्स बीत डिजाइन याना तै।




#Article 215: त्रान्जिस्तर (283 words)


त्रान्जिस्तर धाःगु छगू सेमिकन्दक्तर भः ख। थ्व भःयात इलेक्त्रोनिक सिग्नल व इलेक्त्रिक पावर एम्प्लिफाइ व स्विच यायेत छ्यलि। त्रान्जिस्तर सेमिकन्दक्तर वस्तुं दयेकातःगु दै। थुकिलि पिनेया सर्कितय् स्वायेत म्होय् नं स्वंगु तर्मिनल दइ। त्रान्जिस्तरया छजु तर्मिनलय् भोल्तेज वा करेन्त छ्वइबिलय् मेगु छजु तर्मिनलय् करेन्त बाहा पाइ। नियन्त्रित (आउतपुत) पावर नियन्त्रण याइगु (इन्पुत) पावर स्वया अप्व जुइगुजुलिं त्रान्जिस्तरयात सिग्नल एम्प्लिफिकेसनया निंतिं छ्यलेज्यु। थौंकन्हे छुं त्रान्जिस्तरत अलग्ग वःसां यक्व त्रान्जिस्तरत इन्तेग्रेतेद सर्कितया भागया रुपय् वइगु या। 
त्रान्जिस्तर आधुनिक इलेक्त्रोनिक ज्याभःया आधारभूत पूर्जा ख। थ्व पूर्जा आधुनिक इलेक्त्रोनिक ज्याभलय् न्ह्याथासय् नं खनेदु। सन् १९५०या दशकय् जूगु त्रान्जिस्तरया विकास धुंका थ्व भलं इलेक्त्रोनिक्सया ख्यलय् हिउपा हल। थुकिया लिच्वया कथं चिधंगु व दंगु रेदियो, क्याल्कुलेतर, कम्प्युतर आदि दयेकेछिन।  

चिधंगु सिग्नल छज्व तर्मिनलय् छयला मेगु छज्व तर्मिनलय् तच्वःगु सिग्नल नियन्त्रण यायेफूगु क्षमता हे त्रान्जिस्तरया ज्याया सार ख। त्रान्जिस्तरया थ्व गुणयात गेन धाइ। त्रान्जिस्तरं थःगु आउतपुत, वःगु इन्पुतया मात्रा कथं नियन्त्रण यायेफु। थ्व गुणया कारणं त्रान्जिस्तरं एम्प्लिफायरया ज्या यायेफु। नापं, त्रान्जिस्तरयात सर्कितय् करेन्त अन वा अफ याकेत इलेक्त्रिकल नियन्त्रित स्विचया रुपय् छयले छिं। 

त्रान्जिस्तरया निगु रुप दु। थ्व निगु रुप सर्कितय् छ्यलिगु रुपया आधारय् भति-भति पा। बाइपोलार त्रान्जिस्तरय् तर्मिनलतयेत बेस, कलेक्तर, व इमितर धाइ। चिबाहा करेन्त बेस तर्मिनलय् (बेस व इमितरया दथुइ) बीबलय् कलेक्तर व इमितरया दथुइ तच्वःगु करेन्त नियन्त्रण वा स्विच यायेछिं। फिल्द-इफेक्त त्रान्जिस्तरय् तर्मिनलतयेत गेत, सोर्स, व द्रेन धाइ, व गेतय् भोल्तेज बिया सोर्स व द्रेनया दथुया करेन्त नियन्त्रण यायेछिं।  

जवःया किपाय् सर्कितय् साधारण बाइपोलार त्रान्जिस्तर क्यनातःगु दु। बेसय् दूगु करेन्तया आधारय् इमितर व कलेक्तर तर्मिनलया दथुइ चार्ज बाहा वनि। आन्तरिक कथं बेस व इमितर स्वापूं सेमिकन्दक्तर दायोदया रुपय् ज्या याइगु जुलिं बेस करेन्त दइबिलय् बेस व इमितरया दथुइ भोल्तेज द्रप जुइ। थ्व भोल्तेजया मात्रा त्रान्जिस्तर दयेकूगु वस्तुं निर्धारण याइ व थुकियात VBE धाइ।

त्रान्जिस्तरयात सर्कितय् निगु प्रकारं छ्यलेछिं




#Article 216: रेजिस्तर (155 words)


रेजिस्तर छता प्यासिभ, निगु तर्मिनल दूगु, इलेक्त्रिकल भः ख गुकिलिं विद्युतीय प्रतिरोधनया सिद्धान्तयात सर्कित इलेमेन्तय् छ्यलि। 
 
रेजिस्तरं बाहा वनिगु करेन्त रेजिस्तरया तर्मिनलया दथुया भोल्तेजया दाइरेक्त प्रपोर्सनय् दइ। थ्व स्वापूयात ओमया नियमय् थथे याना क्यनेछिं 

गन I कन्दक्तरं बाहा वनिगु करेन्त (युनित एम्पियरय्) ख धाःसा V युनित भोल्तय् कन्दक्तरया पोतेन्सियल दिफरेन्स ख, व R कन्दक्तरया (युनित ओमय्) प्रतिरोधन (रेजिस्त्यान्स) ख।

रेजिस्तरया तर्मिनलया दथुया भोल्तेल व सर्कितया करेन्तया मात्राया अनुपात सर्कित (वा रेजिस्तर)या रेजिस्त्यान्स ख। छुं छगु रेजिस्तरय् थ्व रेजिस्त्यान्स भोल्तेज स्वया स्वतन्त्र व मपाइगु  (constant) धका नालेगु या। 

इलेक्त्रिकल नेतवर्क व इलेक्त्रोनिक सर्कितय् रेजिस्तर साधारण भः ख व इलेक्त्रोनिक ज्याभलय् थुकिया छ्यला सिक्क हे साधारण रुपय् जु। व्यवहारिक रेजिस्तर थीथी कथंया कम्पाउन्द व फिल्म, रेजिस्त्यान्स तार (उच्च प्रतिरोधात्मक अलोइ, दसु निकेल-क्रोम) छ्यला दयेकेछिं।  रेजिस्तरतयेत इन्तेग्रेतेद सर्कितय् नं छ्यलिगु या, विशेष याना एनालःग ज्याभलय्। नापं, थुकियात हाइब्रिद सर्कित व प्रिन्तेद सर्कित बोर्दय् नं छ्यलेछिं। 

व्यवहारिक व व्यापारिक रेजिस्तर पुर्जाय् रेजिस्तरया प्रतिरोधात्मक क्षमता उकिया म्हय् दूगु ध्वलं सीकेफै-




#Article 217: बुत लोदर (601 words)


कम्प्युटिङय्, बूटलोडर धाःगु बूटस्ट्रापिङ प्रक्रिया ख गुकिलिं छ्यलामिं कम्प्युटर सिस्तम चायेकिबिलय् अपरेटिङ्ग सिस्टमयात  शुरु याइ।  

आपालं कम्पुटरतयेसं मेमोरी (रोम वा र्याम)य् दूगु कोड जक्क सञ्चालन यायेफु। आधुनिक अपरेटिङ्ग सिस्टम हार्ड डिस्क वा गब्लें-गब्लें लाइभसिडि, फ्ल्याश ड्राइभ वा मेमेगु भोलाताइल स्तोरेज दिभाइसय् स्वथनातःगु जुइ। कम्प्युतर दकलय् न्ह्यः पावर अन याइबिलय् कम्प्युतरया मेमोरीइ अपरेतिङ्ग सिस्तम दइमखु। कम्प्युतरया हार्दवेयरं जक्क दिस्कं प्रोग्राम लोद याइगु थें न्याःगु जटिल ज्या यायेफैमखु। अतः, छगू प्यारादक्स खनेदु गनकि अपरेतिङ्ग सिस्तम मेमोरीइ लोद यायेत न्हापा हे लोद जुयाच्वंगु अपरेतिङ्ग सिस्तम मा। 

थ्व प्यारादक्सया समाधान बूतस्त्राप लोदर वा बूत लोदरनांया चिधंगु कम्प्युतिङ्ग प्रोग्राम छ्यला जुइ। थ्व प्रोग्रामया छगू जक्क ज्या मेगु सफ्तवेयर लोद याना अपरेतिङ्ग सिस्तम शुरु यायेगु ख। आपालं, मल्तिपल-स्तेज बूत लोदर छ्यलाय् वः, थन्याःगु प्रोग्रामय् थी-थी चिहाकःगु प्रोग्रामतयेसं छगूलिं मेगुयात सःता उकिया दकलय् लिपाया प्रोग्रामं अपरेतिङ्ग सिस्तम लोद याइ। बूतस्त्राप लोदर धाःगु नां छमेसियां थःयात हे बूतस्त्राप छ्यला सालाच्वंगु किपालं वःगु नां ख। 

न्हापा-न्हापाया प्रोग्रामेबल कम्प्युतरय् फ्रन्त प्यानलय् छ-हाकः तगल स्विच दइगु या। थुकिलिं अपरेतरयात मेमोरीइ ल्हातं बाइनरी बूत निर्देशन बिगु व अथे यायेधुंका नियन्त्रण सेन्त्रल प्रोसेसिङ्ग युनितयात बीगु जुयाच्वन। बूत लोदरं अनं अपरेतिङ्ग सिस्तमयात पिनेया स्तोरेज मिदियमं (दसु पेपर तेप, पञ्च्द कार्द, वा पुलांगु फिक्स्द हार्द दिस्क) छ्यला ब्वनिगु या। 

बूतलोदरया निंतिं स्युदो-एसेम्ब्ली कोदय् क्वसं बियातःगु ८ता निर्देशन दइ:



#Article 218: कम्प्युटर विज्ञान (140 words)


कम्प्युटर विज्ञान सूचना व संगणनयागु सैद्धान्तिक जगयागु सीकेज्या व कम्प्युटर ब्यवस्थाले उकिगु छ्येलेज्या ख:|[१][२][३] कम्प्युटर विज्ञानयागु येक्क्व उप-ख्यतं दु| व ख्यतेगु दथुइ छुं ख्य गथे कि कम्प्युटर ग्राफिकले निस्चित फलयागु संगणनयात जोड बि धासा मेगु लि गथेकि संगणन कम्प्लेक्स सिद्धान्तले संगणनयागु गुण नाप स्वापू तै| झन मेमेगु ख्यलं संगणनयागु छ्येलेज्यायागु चुनौतीतेगु बारेये जोड बी| गथे कि- प्रोग्रामिङ भाय सिद्धान्त ले संगणन वर्णनयायेगु तवयागु स्वीकेज्या जुइ धासा कम्प्युटर प्रोग्रामिङये निस्चित प्रोग्रामिङ भाय छ्येला निस्चित समस्यायागु हलयु मालेज्या जुइ|

कमप्युतर बिज्ञान यु ईतिहास थउ कने यु दिजितल कमप्युतर देकुगु यक्कु न्ह्य सुरु जुगु ख। हिसाब याएगु मेसिन त यक्वन्हनिसे चलेजुया वया च्व्गु दु । Wilhelm Schickard न दकसे न्ह्यपा मेकानिकल क्यालकुलेतर सन १६२३ य देकुगु ख । चारल्स् बेबेज न दिफरेन्स् इन्जिन माहारानी भिक्तोरिया यु पलाय दिजाईन यागु ख धासा आई बि यम कम्प्नी सन १९०० निंसें पञ्च-कार्‍द म्यु सुरु यगु ख।



#Article 219: एच टी एम् एल् (183 words)


हाइपर टेक्स्ट क्यनेत च्वइगु कम्प्यूटर ल्याङ्ग्वेज हाइपर टेक्स्ट मार्क अप ल्याङ्ग्वेज वा एच टि एम एल खः । एच टि एम एल ल्याङ्ग्वेजं छुं नं आखःयात गथे यानाः, छु स्वरुपय् ईन्टरनेट ब्राउजरय् क्यनेगु धयागु ख“ निर्धारण याइ। एच टि एम एल टिम बर्नस ली धाःम्ह मनुखं दक्कले न्हापा दयेकूगु खः । 

एच टि एम एल ल्याङ्ग्वेज माइक्रोसफ्ट आदि छुं कम्पनीं निर्धारण याइगु मखु । थुज्वःगु छुं कम्पनीतय्सं दयेकूगु छुं छुं एच टि एम एलया कोड थुमिगु हे वेब ब्राउजरय् जक ज्या याइ । वास्तविक रुपय् एच टि एम एलया कोड फुक्क निर्धारण यायेगु ज्या World Wide Web Consortium नांगु संस्थां याइ। थ्व व हे संस्था खः गुकिं एच टि एम एलया न्हून्हूगु भर्सन व एच टि एम एलया स्तरिया कोड वा ट्याग निर्धारण यायेगु याइ । 

एच टि एम एल ल्याङ्ग्वेज साधारण टेक्स्ट फाइलय् दयेकी अले थुकिया एक्स्टेन्सन .htm वा .html जुइ । छुं नं वेबपेजय् गुगु आखः गुलि तःग्वयेकेगु, गुगु आखःया रंग गुज्वःगु यायेगु, गन थाय् छु किपा तयेगु ईत्यादि ख“ एच टि एम एलया कोडं निश्चित याइ । थुज्वःगु एच टि एम एल कोडयात एच टि एम एल ट्याग धायेगु याः।




#Article 220: विद्युत (174 words)


विद्युत छगू कथंया उर्जा ख। थ्व उर्जा चार्ज दुगु पार्टिकलया अस्तित्व वा चलयमान जुइबिले पिहांवइ। थुकिया अपुइकः थुइगु फेनोमेनाय् पल्पसा, स्ट्याटिक विद्युत आदि ला धाःसा म्हो खनेदइगु विचाःय् इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक फिल्ड व इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक इन्डक्सन ला।





#Article 221: अटोमोबाइल (3139 words)


अटोमोबाइल वा अटोमोबिल वा मोटर कार छगू घःचा दूगु मोटर गाडी ख। थुकिइ कार इञ्जिन वा मोटर छ्येला यात्रुतेत छगू थासं मेगु थासय् यायेत छ्येलि। साधारण कथं थुकियात लंय् छ्येलिगु छम्ह निसें च्याम्ह मनुतक्क च्वने ज्युगु प्येचा दुगु व सामान ढुवानी स्वया नं मनुतेगु यातायातया निंतिं देकातःगु गाडीया रुपय् परिभाषित याइ। तर थ्व परिभाषा कथंया यक्व गाडी दैगुलिं थ्व परिभाषा प्रिसाइज मजु। 

अटोमोबाइल खँग्वः दक्ले न्ह्यः फांसे भाषाय् युनानी भाषाया अटो [थमंतुं] व मोबिलिस [सनिगु] खँग्वः स्वाना मेमेगु यान वा प्राणीतेसं सालेम्वागु थमंतुं सनिगु यानयात परिभाषित यायेत छ्येलातःगु खने दु। थुकिया मेगु नां कार धाःसा ल्याटिन भाषाया खँग्वः कारस वा कारम [घःचा दुगु यान], वा मध्य अङ्ग्रेजी खँग्वः कारे [गाडा] (फांसे भाषा नं ), व कारोस (अर्थ: गेलिक भाषाय् व्यागन) नं वःगु धैगु विश्वास दु।  

सन् २००२तक्कय् हलिमय् ५९० मिलियन प्यासेञ्जर कार दुगु (करिब ११ मनुया निंतिं छगू कार) दूगु तथ्याङ्क दु। 

हलिमया दक्ले न्हापांगु अटोमोबाइल सुनां देकल धैगु खँय् विवाद दु। निकोलस-जोसेफ कग्नटनं करिब सन् १७६९इ सलं सालिगु यानयात मोडिफाइयाना हलिमया दक्ले न्हापांगु थमंतुं सनिगु मेक्यानिकल यान वा अटोमोबाइल देकुगु धैगु यक्व विज्ञतेगु विश्वास दु। तर कग्नत भाजुया स्वचा दुगु यान धाथें संगु वा स्थिर जुगु प्रमाण धाःसा मदु। अथे जुगुलिं मेमेपिन्सं फर्डिन्याण्ड भर्बिएस्ट, जिसुइट चीन मिसनया छम्ह सदस्यं करिब १६७२इ चिनिया जुजुयात लल्हानादीगु हा-शक्तिं सनिगु छगू कतांमरी यान सिरपा हलिमया दक्ले न्हापांगु सनिगु (तर मनु च्वने मछिंगु) अटोमोबाइल यान जुगु विश्वास या।  अविवादित कथं दुगु तथ्य छु दु धाःसा रिचार्ड ट्रेभिथिक भाजुं थःमेसिनं देका सन् १८०१य् ब्वयादिगु पफिङ्ग डेभिल रोड लोकोमोटिभ हलिमया दक्ले न्हापांगु ब्वयेज्या जुगु स्टिम पावर्ड यान ख। थ्व यान ब्वयेयात छ्येलातःसां थुकिलि ताहाक ईतक्क स्टिम चाप गाक्क तयेमछिंगुलिं थुकिया व्यवहारिक ज्या धाःसा सिक्क हे म्हो जक्क जुवन। 



#Article 222: बीजगणित (1390 words)


बीजगणित गणितया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यले स्ट्रक्चर, सम्बन्ध व मात्राया सीकेज्या जुइ। रेखागणित, गणितीय एनालाइसिस, कम्बिनेटोरिक्स, व अङ्क सिद्धान्त नापं बीजगणित गणितया छगू मू ख्यः ख। आधारभूत बीजगणितयात साधारणकथं माध्यमिक शिक्षाया पाठ्यक्रमय् स्यनिगु या। थुकिलिं बीजगणितया आधारभूत विचाःतेगु म्हसीका बिगु या। थन्यागु विचाय् ल्याखँतेगु तनेज्या व गुणना, भेरिएबलया विचा, पोलिनोमियलया अर्थ, फ्याक्टोराइजेसन, रुट सीकिगु आदि ला।

बीजगणित आधारभूत बीजगणित स्वया यक्व तधं। बीजगणितय् ल्याखँ नाप प्रत्यक्ष ज्या यायेगु जक्क मखु, सिम्बोल, भेरिएबल, सेट, गणितीय इलेमेन्ट आदि नाप नं ज्या यायेगु जुइ। तनेज्या व गुणनायात साधारण अपरेसनया कथं कायेगु या। थिमिगु स्पष्ट परिभाषां ग्रुप, रिङ्ग, फिल्ड संरचना तक्क थ्यंकी। 

बीजगणित यात थ्व कथं बायेछिं:



#Article 223: ग्रुप सिद्धान्त (1482 words)


ग्रुप सिद्धान्त गणितयागु छगु ख्यः ख। थुकिगु छ्येलेज्या भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्रय् जुइ। 

पुचः यागु छ्येलेज्या गणितय् यक्व थासे अप्वयाना इन्टर्नल सिमेट्रि क्याप्चर यायेत अटोमर्फिज ग्रुप यागु रुपे जुइ। 


#Article 224: सेट सिद्धान्त (194 words)


सेट सिद्धान्त गणितया छगू शाखा ख गुकिलि वस्तुतेगु संग्रहया अध्ययन जुइ। न्ह्यागु नं वस्तुयात नं छगू एक सेटया कथं कायेछिंसां सेट सिद्धांत प्रायः गणितीय प्रासङ्गीता दूगु वस्तुइ लागू जुइ।

सेट सिद्धान्तया आधुनिक अध्ययन क्यान्टर (Cantor) व डेडेकिन्ड(Dedekind)द्वारा 1870या दशकय् न्ह्यथंगु ख। अनौपचारिक सेट सिद्धान्तय् विरोधाभास (paradoxes)या लुइकेज्या जुइ धुंका प्रारम्भिक नीगु शताब्दीइ यक्व axiom सिस्टम प्रस्तावित जुल गुकिलि Zermelo-Fraenkel axioms व एक्जियोम्स अफ चोइस दक्ले नांजा। 

प्रथम क्रम तर्क (first-order logic) छ्येला औपचारिक रूपय् वःगु थ्व सिद्धान्त गणितया दक्ले साधारण आधारभूत व्यवस्था ख। सेट सिद्धान्तया भाषा दक्व थें गणितीय विषयवस्तु दसु functionsयात परिभाषित यायेत छ्येलि व सेट सिद्धान्तया विचाः गणितीय सकल पाठ्यक्रमय् ल्वाकाज्यानाच्वंगु दु। सेट बारेया प्रारंभिक तथ्य व सेट मेम्बरशिपयात प्राथमिक विद्यालयय् भेन किपानाप सामान्य भौतिक वस्तुतेगु संग्रहया अध्ययन यायेया निंतिं छ्येलेछिं। प्राथमिक आपरेशन दसु सेट युनियन व इन्टर्सेक्सनयात थ्व सन्दर्भय् अध्ययन यायेछिं। सेट सिद्धान्तया Cardinality थें न्यागु उन्नत अवधारणां स्नातक गणितया पाठ्यक्रमया छगू मुख्य भाग देकी। 

छगू आधारभूत व्यवस्थाया रुपय् थुकिया उपयोग नापं सेट सिद्धान्त, थःगु हे रुपय गणितया छगू शाखा नं ख व थ्व शाखाय् सक्रिय अनुसन्धान समुदाय नं दु। सेट सिद्धान्तय् समकालीन अनुसन्धानय् रियल नम्बर लाइन (real number line)या संरचना निसें कया तःधंगु cardinalsतेगु निरन्तरता (consistency) आदि विविध विषय ला। 




#Article 225: वाट (100 words)


वाट (चिं: W) शक्तिया एस आइ युनिट ख। १ वाट शक्ति १ जुल उर्जा प्रति सेकेन्ड बराबर जुइ। अतः, थ्व उर्जा परिवर्तनयात दानास्वइगु युनिट ख। 

छम्ह मनु स्वाने गयाच्वनि बिले थ्यं-मथ्यं औसत २०० वाटया ज्या यानाच्वनि।  छगू औसत अटोमोबाइल इञ्जिनं क्रुज यानाच्वनि बिले करिब २५,००० वाटया मेक्यानिकल इनर्जी पिकाइ। छगू छेंय् इन्क्यान्डेस्सेन्ट लाइट बल्ब छ्य्‌लि बिले औसत उर्जा २५ निसें १०० वाटय् छ्यलि धाःसा कम्प्याक्ट फ्लुरोस्सेन्ट लाइटय् ५ निसें ३० वाटया दरय् उर्जा छ्यलि। 



#Article 226: पुराण (117 words)


पुराण ग्रन्थ वैदिक कालया उत्तरार्धय् च्वयातःगु छगू सनातन धर्मया ग्रन्थतयेगु मुना ख। थ्व ग्रन्थ स्मृति विभागया अन्तर्गतय् ला। थुकिलि हिन्दू देवी-द्यःतेगु व पौराणिक मिथकतेगु बांलाक्क वर्णन ब्युगु दु। 

पुराण खँग्वः ‘पुरा’ व ‘अण’ खँग्वः स्वाना उत्पन्न जूगु खँग्वः ख। थुकिया शाब्दिक अर्थ -‘पुराना’ वा ‘प्राचीन’ ख। ‘पुरा’ खँग्वःया अर्थ अनागत व अतीत ख धाःसा ‘अण’ खँग्वःया अर्थ दाइगु वा कनिगु ख। पुरातन अथवा अतीतया तथ्य, सिद्धांत, शिक्षा, नीति, नियम, घटना आदिया विवरण बीगु सफू पुराण ख। हिन्दू मान्यता कथं सृष्टिया रचनाकर्ता ब्रह्माजीं सर्वप्रथम रचना यानादिगु धर्मग्रंथया नां पुराण ख। सनातन धर्मय् पुराणयात सृष्टिया प्रारम्भ निसें हनाच्वंगु धैगु विश्वास दु। अथे जुसां ऐतिहासिक दसिंकथं स्वेगु खःसा थ्व सिक्क लिपाया जक्क ग्रन्थमाला ख। 

१८गु विख्यात पुराण थ्व कथं दु:




#Article 227: सांख्य (116 words)


सांख्य खुगु हिन्दू दर्शनय्  छगू ख। सांख्य दर्शनया प्रतिपादक कपिल मुनि जूगु विश्वास दु। कपिलमुनिं सांख्यया २४गु तत्त्व वर्णन यानादीगु ख। थ्व छगू कट्टर द्वैत सिद्धान्तया दर्शन ख व थुकिलि अद्वैत वेदान्तया विपरीत मान्यता तयातःगु दु। 'सांख्य'या शाब्दिक अर्थ - 'संख्या सम्बन्धी' ख। थ्व दर्शनया दकलय् प्रमुख धारणा सृष्टि प्रकृति-पुरुष जुया दयावःगु धैगु धारणा ख। प्रकृति (यानि पञ्चमहाभूतों से बनी) जड़ है और पुरुष (यानि जीवात्मा) चेतन । योग शास्त्रया ऊर्जा स्रोत (ईडा-पिङ्गला), शाक्तया शिव-शक्तिया सिद्धान्त थुकिया समानान्तर खनेदु। थ्व सिद्धान्त कथं जीव धाःगु पुरुषयात प्रकृति नाप मोहं स्वाना तःगु अवस्था ख। थ्व दर्शनय्, थ्व स्वापू सिधःगु अवस्थायात मोक्ष धाइ। 

सांख्य कथं सकल ज्ञान स्वंगु प्रमाण छ्यला सीकेफै। थ्व प्रमाण ख-

सांख्यय् थ्व विश्वासयात हनिगु या-




#Article 228: मीमांसा (274 words)


मीमांसा दर्शन हिन्दू धर्मया खुगु मू दर्शनय् छगू ख। थ्व दर्शनया प्रवर्तक जैमिनी ख। पक्ष-प्रतिपक्षयात कया वेदवाक्यतेगु निर्णीत अर्थया विचाः यायेगु ख्यःयात मीमांसा धाइ। थ्व विचाः पूर्व आर्य परम्परा निसें हे दयाच्वन। थुकियात सामवेदया आचार्य कृष्ण द्वैपायनया  शिष्यतसें सूत्रबद्ध याःगु ख। सूत्रय् पूर्व पक्ष व सिद्धान्तया रूपय् बादरायण, बादरि, एतिशायन, काष्र्णाजिनि, आत्रेय, आश्मरथ्य, आलेखन, लाबुकायन व कामुकायन महर्षितेत उल्लेख यानातःगु दु। थुकिया विस्तृत विवेचन सूत्रतेगु भाष्यवार्तिकाय् यानातःगु दु।

थ्व पूर्वमीमांसाया सूत्रग्रन्थ ख। थुकियात १२ अध्यायय् सूत्रकारं क्वचायेकादिगु दु। थुकिलि कर्म-मीमांसा या १२ विषयय् विचाः दु, गुकिया नां -धर्म, कर्मभेद, शेषत्व, प्रयोज्य-प्रयोजक-भाव, क्रम, अधिकार, सामान्यातिदेश, विशेषातिदेश, अह, बाध-अभ्युच्चय, तंत्र तथा आवाप ख। थथे जूगुलिं थुकियात द्वादश लक्षणी नं धाइ।

थ्व सूत्रग्रन्थय् सूत्रतयेगु पुनरुक्तित यक्व दु, दसु लिंगदर्शनाच्च सूत्र ३०कः व तथा चान्यार्थदर्शनम् २४क वः। थथे हे मेमेगु सूत्र नं हानं-हानं वः। थ्व ग्रन्थय् थ्व आचार्यतेगु नां दु -बादरायण (५क), बादरि (५कः), ऐतिशायन (३कः); कार्ष्णाजिनि (२कः), लावुकायन (१क), कामुकायन (२क), आत्रेय (३क), आलेखन (२क)। थ्व नापं जैमिनिं थःगु नां मीमांसासूत्रय् ५क च्वयादिगु दु। 

मीमांसा सूत्रया प्रथम अध्यायया प्रथम पाद तर्कपाद नामं नांजा। थुकिलि मीमांसाया अनुसार दार्शनिक विचार दु। धर्मया जिज्ञासां ग्रन्थ आरम्भ जुइ। प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, अर्थापत्ति, अभाव व शब्द थ्व खुगु प्रमाण वय्‌कलं मानेया। प्रमाणय् स्वत:प्रामाण्य मानेया। धर्मया निंतिं छगू जक्क दसिं वेद मानेयानातःगु दु। वेदया अपौरुषेय जैमिनिं मानेया। शब्द व अर्थय् नित्यसंबंध मानेयानातःगु दु। शरीरादिं पृथक पदार्थ आत्मा वय्‌कलं स्वीकार यानादिगु दु। थ्व नापं अपूर्व, स्वर्ग, मोक्ष नं जैमिनिं मानेयाःगु दु। 

बाखँया रुपय् जैमिनियात, जनमेजयया सर्पयज्ञय् ब्रह्मा दयेकातःगु दु(महाभारत, आदिपर्व 53.6)। युधिष्ठिरया सभाय् वय्‌कः नं दि (महाभारत, सभापर्व, 4.11) व शरशय्याय् दूगु भीष्मपितामहयात वय्‌कलं नापलावंगु धका च्वयातःगु दु (महाभारत, शांतिपूर्व 47.6)। पुराणय् च्वयातःगु दु कि जैमिनि वज्रवारक ख। (शब्द कल्पद्रुम, प. 345 बंगला संस्करण)




#Article 229: आयुर्वेद (1351 words)


आयुर्वेद आयुयागु वेद अर्थात आयुयागु ज्ञान खः। गु शास्त्र नं आयु यागु ज्ञान बी, व हे शास्त्र आयुर्वेद खः। म्ह, इन्द्रिय सत्व, व आत्मा यागु संयोगयु नां आयु खः। प्राण नं युक्त म्हयात जीवित धाइ। आयु और शरीर का संबंध शाश्वत है। आयुर्वेद में इस सम्बन्ध में विचार किया जाता है। फलस्वरुप वह भी शाश्वत है। जिस विद्या के द्वारा आयु के सम्बन्ध में सर्वप्रकार के ज्ञातव्य तथ्यों का ज्ञान हो सके या जिस का अनुसरण करते हुए दीर्घ आशुष्य की प्राप्ति हो सके उस तंत्र को आयुर्वेद कहते हैं, आयुर्वेद अथर्ववेद का उपवेद है। यह मनुष्य के जीवित रहने की विधि तथा उसके पूर्ण विकास के उपाय बतलाता है, इसलिए आयुर्वेद अन्य चिकित्सा पद्धतियों की तरह एक चिकित्सा पद्धति मात्र नही है, अपितु सम्पूर्ण आयु का ज्ञान है, इस आयुर्वेद में आयु के हित (पथ्य, आहार, विहार) अहित (हानिकर, आहार, विहार) रोग का निदान और व्याधियों की चिकित्सा कही गई है। हित आहार, सेवन एवं अहित आहार, त्याग करने से मनुष्य पूर्ण रुप से स्वस्थ रह सकता है। स्वस्थ व्यक्ति ही जीवन के चरम लक्ष्य धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष की प्राप्ति कर सकता है। पुरुषार्थ चतुष्टयं की प्राप्ति का मुख्य साधन शरीर है अतः उसकी सुरक्षा पर विशेष बल देते हुए आयुर्वेद कहता है कि धर्म अर्थ, काम, मोक्ष की प्राप्ति का मुख्य साधन शरीर है। सम्पूर्ण कार्यों विशेष रुप से शरीर की रक्षा करना चाहिए। 

आयुर्वेद के इतिहास पर यदि अवलोकन किया जाय तो इसकी उत्‍पत्ति महर्षि देवता ब्रह्मा जी द्वारा माना गया है, जिन्होंने ब्रह्मसंहिता की रचना की थी । कहा जाता है कि ब्रह्मसंहिता में दस लाख श्‍लोक तथा एक हजार अघ्‍याय थे, लेकिन आधुनिक काल में यह ग्रंथ उपलब्‍ध नहीं है । 

आयुर्वेद के ज्ञान के आदि श्रोत वेद मानें जाते हैं । यद्यपि आयुर्वेद का वर्णन सभी चारों वेदों में किया गया है, लेकिन अथर्ववेद से अधिक साम्‍यता होंनें के कारण महर्षि सुश्रुत नें उपांग और महर्षि वाग्‍भट्ट नें उपवेद बताया है । महर्षि चरक नें भी अथर्ववेद से सबसे अधिक नजदीकी विवरण मिलनें के कारण आयुर्वेद को इसी वेद से जोडा है । 

इसी कडी में, ऋगवेद में आयुर्वेद को उपवेद की संज्ञा दी गयी है । महाभारत में भी आयुर्वेद को उपवेद कहा गया है । पुराणों में भी वर्णन प्राप्‍त है । बृम्‍हवैवर्तपुराण में आयुर्वेद को पांचवां वेद कहा गया है। वास्‍तव में किसी भी वैदिक साहित्‍य में आयुर्वेद शब्‍द का वर्णन नहीं मिलता, फिर भी महर्षि पणनी द्वारा रचित ग्रंथ अष्‍टाध्‍यायी में आयुर्वेद शब्‍द प्राप्‍त होता है। 

भारतीय चिकित्‍सा विज्ञान, जिसे आयुर्वेद कहते हैं, का सम्‍पूर्ण वर्णन प्रमुख रूप से चरक संहिता और सुश्रुत संहिता में किया गया है। अन्‍य संहिताओं यथा काश्‍यप संहिता, हरीत संहिता, में इसका वर्णन किया गया है, लेकिन ये सम्‍पूर्ण नहीं हैं। अष्‍टांग संग्रह, अष्‍टांग हृदय, भाव प्रकाश, माधव निदान इत्‍यादि ग्रंथों का सृजन चरक और सुश्रुत को आधार बनाकर रचित की गयीं हैं। समय के परिवर्तन के साथ साथ निदानात्‍मक और चिकित्‍सकीय अनुभवों को लेखकों नें अपने अपने दृष्टिकोणों और विचारों को अनुकूल समझ कर संस्‍कृत भाषा में लिपिबद्ध किया ।

संसार में ऐसा कोई व्यक्ति नहीं है जो दुःखी होना चाहता हो। सुख की चाह प्रत्येक व्यक्ति की होती है, परन्तु सुखी जीवन उत्तम स्वास्थ्य पर निर्भर करता है। स्वस्थ और सुखी रहने के लिए यह आवश्यक है कि शरीर में कोई विकार न हो और यदि विकार हो जाए तो उसे शीघ्र दूर कर दिया जाये। आयुर्वेद का मुख्य लक्ष्य व्यक्ति के स्वास्थ्य की रक्षा करना एवं रोगी हो जाने पर उसके विकार का प्रशमन करना है। ऋषि जानते थे कि धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष की प्राप्ति स्वस्थ जीवन से है इसीलिए उन्होंने आत्मा के शुद्धिकरण के साथ शरीर की शुद्धि व स्वास्थ्य पर भी विशेष बल दिया है।

आयुर्वेद के अवतरण की कई गाथायें हैं :

चरक संहिता के अनुसार ब्रम्‍हा जी नें आयुर्वेद का ज्ञान दक्ष प्रजापति को दिया, दक्ष प्रजापति नें यह ज्ञान अश्विनी कुमारों को दिया, अश्‍वनी कुमारों नें यह ज्ञान इन्‍द्र को दिया, इन्‍द्र नें यह ज्ञान भारदृवाज को दिया, भारदृवाज नें यह ज्ञान आत्रेय पुर्नवसु को दिया, आत्रेय पुर्नवसु नें यह ज्ञान अग्नि वेश, जतूकर्ण, भेल, पराशर, हरीत, क्षारपाणि को दिया /

सुश्रुत संहिता के अनुसार ब्रम्‍हा जी नें आयुर्वेद का ज्ञान दक्षप्रजापति को दिया, दक्ष प्रजापति नें यह ज्ञान अश्‍वनीं कुमार को दिया, अश्‍वनी कुमार से यह ज्ञान धन्‍वन्‍तरि को दिया, धन्‍वन्‍तरि नें यह ज्ञान औपधेनव और वैतरण और औरभ और पौष्‍कलावत और करवीर्य और गोपुर रक्षित और सुश्रुत को दिया ।

सृष्टि के प्रणेता ब्रह्मा द्वारा एक लाख सूत्रों में आयुर्वेद का वर्णन किया गया और इस ज्ञान को दक्ष प्रजापति द्वारा ग्रहण किया गया तत्पश्चात् दक्ष प्रजापति से यह ज्ञान सूर्यपुत्र अश्विन कुमारों को और अश्विन कुमारों से स्वर्गाधिपति इन्द्र को प्राप्त हुआ। आयुर्वेद के इतिहास से यह ज्ञात होता है कि इन्द्र के द्वारा यह ज्ञान पुनर्वसु आत्रेय को यह प्राप्त हुआ। शल्य शास्त्र के रुप में यह ज्ञान आदि धन्वन्तरि को प्राप्त हुआ। और स्त्री एवं बाल चिकित्सा के रुप में यह ज्ञान इन्द्र से महर्षि कश्यप को दिया गया। उपरोक्त वर्णन से यह ज्ञात होता है कि भारत में प्रारंभ से ही चिकित्सा ज्ञान, काय चिकित्सा, शल्यचिकित्सा, स्त्री एवं बालरोग चिकित्सा रुप में विख्यात हुआ था। उपरोक्त इस विशेष कथन से यह बात भी प्रमाणित होती है कि चिकित्सा कार्य को करने के लिए आज की राज आज्ञा के अनुरुप चिकित्सा कार्य करने के लिए स्वर्गाधिपति इन्द्र से अनुमति प्राप्त करनी आवश्यक होती थी।




#Article 230: रामानुज (270 words)


रामानुजाचार्य (१०१७-११३७) विशिष्टाद्वैत वेदान्तया प्रवर्तक ख। वय्‌कः वैष्णव सन्त ख व वय्‌कःया भक्ति परम्पराय् यक्व प्रभाव दु। वैष्णव आचार्यय् रामानुजाचार्यया शिष्य परम्पराय् हे रामानन्द व वय्‌कःया शिष्य कबीर व सूरदास लिपा वःगु ख। रामानुजं वेदान्त दर्शनय् आधारित थःगु न्हुगु दर्शन विशिष्ट अद्वैत वेदान्त च्वयादिगु ख। रामानुजाचार्यं वेदान्त नापं ७ निसें १०गु शताब्दी तक्कया रहस्यवादी व भक्तिमार्गी आलवार सन्तया भक्ति-दर्शन व दक्षिणया पंचरात्र परम्परायात थःगु विचारया आधार दयेकादिल।

सन् १०१७स रामानुजया जन्म दक्षिण भारतया तमिल नाडु प्रान्तय् जुल। मचाबिलय् वय्‌कलं कांची वना थःगु गुरू यादव प्रकाश नाप वेदतयेगु शिक्षा कयादिल। रामानुजाचार्य आलवार सन्त यमुनाचार्यया प्रधान शिष्य ख। गुरुया इच्छानुसार रामानुजं स्वंगु विशेष ज्या यायेगु संकल्प यात - ब्रह्मसूत्र, विष्णु सहस्रनाम व दिव्य प्रबन्धम्‌या टीका च्वयेगु। वय्‌कलं गृहस्थ आश्रम त्वता श्रीरंगम्‌या यदिराज नामक सन्यासीनाप सन्यासया दीक्षा कयादिल। मैसूरया श्रीरंगम्ं वना रामानुज शालिग्राम नांया थासय् च्वनादिल। रामानुजं थ्व थासय् १२दँ तक्क वैष्णव धर्मया प्रचार यानादिल। थ्व धुंका वय्‌कलं वैष्णव धर्मया प्रचारया निंतिं सकल भारतवर्षया भ्रमण यानादिल। सन् ११३७स १२०दँय् वय्‌कः मदयादिल। वय्‌कलं यक्व ग्रन्थतयेगु रचना यासां ब्रह्मसूत्रया भाष्यय् च्वयादिगु निगु मूल ग्रन्थ दकले नांजा - श्रीभाष्यम् व वेदान्त संग्रहम्।

रामानुजाचार्यया दर्शनय् सत्ता वा परमसत्‌यात स्वंगु स्तरय् मानेयानातःगु दु - ब्रह्म अर्थात् ईश्वर, चित् अर्थात् आत्म तत्व व अचित् अर्थात् प्रकृति तत्व। वस्तुतः चित् अर्थात् आत्म तत्त्व तथा अचित् अर्थात् प्रकृति तत्त्व ब्रह्म वा ईश्वर स्वया मपा व थ्व विशिष्ट रूपं ब्रह्मया हे निगु स्वरूप ख व ब्रह्म वा ईश्वरय् हे आधारित जु। वस्तुत: थ्व हे रामनुजाचार्यया विशिष्टाद्वैतया सिद्धान्त ख। रामानुजया अनुसार भक्तिया अर्थ पूजा-पाठ वा कीर्तन-भजन मजुसें ध्यान यायेगु वा ईश्वरया प्रार्थना यायेगु ख। सामाजिक परिप्रेक्ष्यं रामानुजाचार्यं भक्तियात जाति व वर्गं  पृथक व दक्वं मनुतयेसं यायेज्युगु धका धयादिल।

वय्‌कःया कृति थ्व कथं दु-




#Article 231: मध्वाचार्य (110 words)


मध्वाचार्य  (सन् १२३८- सन् १३१७) वेदान्तशास्त्रया प्रवर्तक ख। 'आनन्दतीर्थ' वय्‌कःया मेगु नां ख। नारायणपण्डिताचार्यया 'मध्वविजय' ग्रन्थय् श्रीमध्वाचार्यया जीवनचरित्र च्वयातःगु दु। भारतया दर्शनशास्त्रय् ’द्वैतम्’ विशिष्ट शास्त्रय् ला। थ्व शास्त्रया प्रधान आचार्य मध्वाचार्य ख। हिन्दू धर्मय् वय्‌कःयात वायु व भीम अवतारया रुपय् नं म्हसीकिगु या।

आचार्यया जन्म सन् १२३८स पाजकक्षेत्रय् जूगु ख। पाजक गां उडुपी नगरया नापंया गां ख। मध्वाचार्य मध्यगेहभट्ट व वेदवतीया काय्‌ ख। माअबुं मचाबिलय् वय्‌कःया नां 'वासुदेव' तयाब्युगु ख। ११ दँबलय् वासुदेवं संन्यास कयादिल। सन् १२४९स वासुदेव अच्युतप्रज्ञा पन्थय् दीक्षा न्ह्यथनादिल । आचार्य अच्युतप्रज्ञां वासुदेवयात 'पूर्णप्रज्ञा' नां बिल। वय्‌कः थःगु पाण्डित्यया दृष्टिं आचार्य 'आनन्दतीर्थ'या नां दत। आनन्दतीर्थ: 'मध्व' थ्व थासय् तत्त्ववादग्रन्थ रचना यानादिल । मध्वाचार्यया सिद्धान्त 'द्वैतमतम्' नामं नांजा। 




#Article 232: सत्य युग (143 words)


सत्य युग धागू हिन्दू धर्म कथं छगू युग ख। थ्व युगय् मनुतेत पाप व पुण्यया अप्व मतलब दै। मनुत धार्मिक ज्या याइ। 

पुराणादिइ सत्ययुगया विषयय् निम्नोक्त विवरण दु - वैशाख शुक्ल अक्षय तृतीया आइतबार थ्व युगया उत्पत्ति जुल। थुकिया परिमाण 17,28,000 दँ ख। थ्व युगय् भगवान्या मत्स्य, कूर्म, वराह व नृसिंह अवतार दत। थ्व कालय् स्वर्णमय व्यवहारपात्रतय्गु प्रचुरता दयाच्वन। मनुष्य अत्यंत दीर्घाकृति व अतिदीर्घ आयु दयाच्वन। थ्व युगया प्रधान तीर्थ कुरुक्षेत्र ख।

थ्व युगय् ज्ञान, ध्यान वा तप प्राधान्य जु। प्रत्येक प्रजा पुरुषार्थसिद्धि याना कृतकृत्य जुइगुलि, अत: थ्व कृतयुग धका म्हसीकल। धर्म चतुष्पाद (सर्वत: पूर्ण) दु। मनुया धर्मशास्त्र थ्व युगय् छगू अवलंबनीय शास्त्र ख। महाभारतय् थ्व युगया विषयय् थ्व विशिष्ट मत दु कि कलियुग धुंका कल्कीद्वारा थ्व युगया पुन: स्थापना जुइ (वन पर्व 191/1-14)। वन पर्व 149/11-125)य् थ्व युगया धर्मया वर्ण द्रष्टव्य जु। 

ब्रह्माया १ दिवस 10,000 भागय् बायातसा बायातःगु भागयात चरण धाइ: 
 




#Article 233: दर्‍मातोलोजी (821 words)


दर्‍मातोलोजी (युनानी भाषा: δερμα, छ्यंगु) चिकित्साया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यले छ्यंगु व उकियागु अङ्ग (सं, चःति ग्रन्थि आदि ) तेगु सीकेज्या जुइ।  

दर्‍मातोलोजीइ  दर्‍मातोलोजिस्त धागु चिकित्सकतेसं छ्यंगु व उकिया अङ्गया ल्वे, त्युमर आदिया दायाग्नोसिस व चिकित्सा याइ। थ्व ख्यले वासः चिकित्सा व शल्यचिकित्साया विशिष्टिकरण दु। दर्‍मातोलोजिक शल्यचिकित्सकतेसं छ्यंगुया क्यान्सर शल्य (दसु: मोःया शल्य), लेजर शल्य, फोतोदाइनामिक थेरापी (PDT) व बोतुलिन तक्सिन (बोतक्स) छ्यला याइगु कस्मेतिक पद्धति, सफ्त तिस्यु फिलर, स्केलोथेरापी व लाइपोसक्सन याइ। दर्‍मातोप्याथोलोजिस्ततेसं तन्तुयागु माइक्रोस्कोपिक हिस्तोलोजिकल अध्ययन याइ। पेदियात्रिक दर्‍मतोलोजिस्ततेसं मचातेगु दर्‍मातोलोजिकल ल्वेतेगु दायाग्नोसिस व उपचारय् विशिष्टिकरण याइ। इम्युनोदर्‍मातोलोजिस्ततेसं इम्युन व्यवस्थाया ल्वे व असामान्य अवस्था (दसु पेम्फिगस थें न्यागु बुल्लस अवस्था आदि)या दायाग्नोसिस व उपचारय् विशिष्टिकरण याइ। थ्व नापं यक्व कन्जेनाइतल सिन्द्रमयात नं थ्व ख्यले लंके ज्यु।

छ्यंगु म्ययागु दक्ले तधंगु अंग ख। नापं थ्व म्हया दक्ले खनिगु अङ्ग ख। अथे जुगुलिं छ्यंगुलि खनिगु लक्षणं छ्यंगुया ल्वे नापं छ्यंगुलि दुने दुगु अङ्गया ल्वेयात क्यनि। अतः,  छम्ह दर्‍मातोलोजिस्तयाके शल्य, रिउम्याटोलोजी, इम्युनोलोजी, स्नायुशास्त्र, इन्फेक्सियस ल्वे व ग्रन्थिशास्त्रया नं ज्ञान दै। थ्व ख्यले आःवया जेनेतिक्सया ज्ञान नं आपालं हे मागु खने दु।  

भेनेरियोलोजी धागु चिकित्साया सेक्सुवल्ली त्रान्स्मितेद ल्वेया दायाग्नोसिस व उपचारनाप स्वापू दुगु ख्यः ख धाःसा फ्लेबोलोजी धागु सतही भेनया ल्वेया दायाग्नोसिस व उपचारया सीकेज्या ख्यः ख। थ्व निगु ख्यः दर्‍मातोलोजीया विशिष्टिकरण ख।

कस्मेतिक दर्‍मातोलोजी थ्व् ख्यःया छगू विशिष्टिकरण ख। थ्व ख्यःले दर्‍मातोलोजिस्ततेसं थी थी कथंया इनोभेसनयागु खने दु। १९००या इले दर्‍मातोलोजिस्ततेसं दर्‍माब्रेसन याना स्यःकैया दाग लंकिगु व दा माइक्रोत्रान्सफर याना क्युतेनियस दिफेक्तेयात ल्हाइगु ज्या यागु खने दु। आयागु इले वया दर्‍मातोलोजिस्ततेसं लेजरया सुरक्षित व प्रभावकारी छ्यला, न्हुगु दर्‍मल फिलिङ्ग एजेन्त (कोलाजेन व हायालुरोनिक अम्ल), बोतुलिनम तक्सिन (बोतक्स), नन-एब्रेतिभ लेजर रिजुभिनेसन पद्धति, इन्तेन्स पल्स्द लाइत सिस्तम, फोतोदाइनामिक थेरापी, व केमिकल पील आदिइ न्हुगु अन्वेषण यानाच्वंगु दु।

दर्‍मातोलोजिक शल्य वा दर्‍मातोशल्य सकल दर्‍मातोलोजिस्ततेसं याइगु छगू प्रक्रिया ख। शल्य दर्‍मातोलोजीया छगू अभिन्न अङ्ग ख। थुकियात दर्‍मातोलोजीया रेसिदेन्सी त्रेनिङय् स्यनि। अतः, सकल दर्‍मातोलोजिस्ततेत क्युतेनियस शल्य वइ। 

दर्‍मातोलोजिस्त शल्यचिकित्सकयात स्यनिगु पद्धतिइ लेजर, परम्परागत स्क्यापेल शल्य, इलेक्त्रोशल्य, क्रायोशल्य, फोतोदाइनामिक थेरापी, लाइपोसक्सन, ब्लेफेरोप्लास्ती (कस्मेतिक आइलिद शल्य), मिनिमल्ली-इन्भेसिभ फेसलिफ्त शल्य (दसु., एस-लिफ्त), व तपिकल व इन्जेक्तेबल एजेन्त (दसु दर्‍मल फिलरय् दा त्रान्स्फर, हायालुरोनिक अम्ल) आदि ला।

दर्‍मातोलोजिस्तं थगु दायाग्नोसिस मेमेगु चिकित्सकतेसं थें हे हिस्त्री, जांच व इन्भेस्तिगेसनया पद्धतिं याइ। 

दर्‍मातोलोजिस्तं दक्ले न्हापां छगू मेदिकल हिस्त्री काइ। थुकिलि दर्‍मातोलोजिस्तं ल्वेमिं कया हगु लक्षणया विस्तृत जानकारी काइ। छुं नं लक्षण गथे व गब्ले न्ह्यथंगु, न्ह्यथने धुंका जुगु मेमेगु विकास, लक्षण म्हो यायेत जुगु कुतः आदिया बारेय् जानकारी कायेगु ज्या जुइ। लक्षण कथं जानकारी पाइगु जुसां चिकित्सकं आपालं न्यनिगु न्ह्यसले मू समस्या, च्वासुइगु वा स्याइगु, नसा-त्वंसा नापया स्वापू, निभाया असर, छ्यतातगु वासः, वसःनाप स्वापू आदि जुइ। छ्यँगु स्वया दुनेया अङ्गया ल्वेया शङ्का वंसा दुनेया अङ्गया बारेय् विस्तृत जानकारी कायेगु ज्या जुइ।

म्ह जांच आपालं बांलागु जः वा निभा दुगु थासय् यायेमागु जुइ। थुकिलि आपालं सकल म्हया छ्यंगु स्वेमालिगु जुइ। चिकित्सकं वूद लाइत वा दर्‍मातोस्कोप छ्यला निरिक्षण यायेफु।

माइक्रोबायोलोजिकल कल्चर वा ग्राम स्तेन छ्यला थी-थी कथंया प्याथोजेनया बारेय् सीकिगु व ल्वे लंकिगु ज्या यायेछिं।




#Article 234: शल्यचिकित्सा (1408 words)


शल्यचिकित्सा वा शल्यक्रिया छगु चिकित्सायागु ख्यः खः। थुकिलि ल्वे या घापाःयात अपरेसन याना लंकी। 

भारतीय चिकित्सक सुश्रुत (६०० बि सि) नं आ वाराणासी दुगु थासे शल्यक्रिया यायेगु व स्येनेगु ज्या यागु खने दु। वेकलं च्वयादिगु सुश्रुत संहितानं वेकयागु शल्यक्रियायागु ज्ञानयु बारेय् येक्व खँ सीके छिं। थ्व सफू शल्यचिकित्सायागु दक्ले पुलाँगु सफू खः। थ्व सफूय् वेकलं येक्व ल्वेयागु बिस्तारय् जांच, डायग्नोसिस, उपचार, व प्रोग्नोसिसया वर्णन व प्लास्टिक सर्जरी, दसु- कस्मेटिक सर्जरी व राइनोप्लास्टीयागु वर्णन याना दिगु दु।

धन्वन्तरी नं न्ह्येथनादिगु आयुर्वेदिक ज्ञान दिवोदास यात वसपोलं स्येना दिल धासा दिवोदासं सुश्रुत, औपधेनव, औरभ्र, पौशकलावत, गोपुरारक्षित, व भोजयात स्येना दिल।

सुश्रुतयागु शल्यचिकित्साय् दुगु येक्व प्रारम्भिक योगदाअनयागु लागि वेकयात शल्यचिकित्सायागु अबु धका नं हनातगु दु। वेकयागु संहिताय् छुं भाग १गु शताब्दी तक्क्यागु नं खनेदु। अतः, छुं विषेशज्ञतेसं थ्व सफूय् मेमेपिं मनुतेगु नं योगदान दुगु विचाः तगु दु। सुश्रुत प्लास्टिक सर्जरी व कस्मेटिक सर्जरीयागु नं जन्मदाता खः। वेकयागु फोरहेड फ्ल्याप राइनोप्लास्टी (स्यंगु न्ह्याययात कपायागु छ्येंगु तया देकिगु) पद्दति अब्लेयागु अपराधयागु दण्ड कथं न्ह्याय चानाबीगु ज्या नं याना दयावल। थ्व पद्दति आयागु आधुनिक शल्यक्रियाय् नं छ्येलातगु दु। थ्व ज्ञान भारतय् १८गु शताब्दीयागु उत्तरार्ध तक्क नं दुगु खंयात अब्लेयागु जेन्टलम्यान्‌स्‌ म्यागाजिनं(अक्टोबर १७९४) पुष्टि यागु दु। 

सुश्रुत संहिताय् बावल स्वायेगु, प्रोस्ट्रेट ग्रन्थि लिकायेगु, क्याटार्‍याक्ट लेन्स लिकायेगु, एब्सेस पिकायेगु थें न्यागु खं च्वयातगु दु।

अन्वेषकतेसं प्राचीन मिश्रय् २६५० बी सीयागु प्रथम मोलार वायागु जरायागु क्वे निगु हो दुगु म्यान्डिबल लुइकुगु दु। थुकिलिं एब्सेस दुगु वा लिकाइगु पद्दतियात ईंगीत याई। न्हुगु उत्खनन कथं पिरामिड देकुपिं ज्यामिय् न्ह्येपू शल्यक्रिया याना व ज्यामि नि दं लिपा तक्क म्वागु प्रमाण लुगु दु।

आयागु ईले शल्यचिकित्सकतेत विशेष चिकित्सक धका हना तसां थ्व पेशायागु न्ह्येथनेज्या मेगु हे ख्यलं जुगु खः। युनानी संस्कृति कथलं मनुतेसं मनुयागु म्ह चायेके मज्यु, व हिपोक्र्याटिक शपथ नं चिकित्सकतेत शल्यचिकित्सा ज्यायात चेतावनी ब्युगु खने दु। विषेश कथलं, cutting persons laboring under the stone (अर्थात लिथोटोमी, जलासेंयागु शल्यक्रियायागु ज्या व हे ज्याय् पोख्त मनुतेत त्वता बी मा धैगु धारणा खने दु। शल्यचिकित्सायागु ज्ञान म्हयात बानास्वया जक्क वई, थ्व विज्ञान अब्लेयागु येक्व उसांयकमितेत मयगु खने दु।

हुवा तुवो पूर्वी हान व स्वंगु राजशाही ई यागु छम्ह नांजाम्ह चिनियामि चिकित्सक खः। वेक एनेस्थेसिया छ्येला शल्यक्रिया यानादिम्ह दक्ले न्हापायाम्ह मनु खः। वेकलं आधुनिक चिकित्सा स्वया १६०० दं न्ह्य एनेस्थेसिया छ्येला दिगु खः।

आधुनिक ईले वेत शल्यचिकित्सायात स्वंगु मू बाधा पार याये माल। थ्व स्वंगु बाधा खः- 

१९९६यागु अमेरिकी उसायं तथ्यांकयागु राष्ट्रिय केन्द्रकथलं, अमेरिकाय् ४०.३ मिलियन इन्पेसेन्ट सर्जिकल प्रक्रिया जुल धासा ३१.५ मिलियन आउटपेसेन्ट अपरेसन जुल।




#Article 235: कार्दियोलजि (177 words)


कार्दियोलजि धाःगु नुगःया ल्वय् सीकिगु चिकित्साया ख्यः ख। थ्व ख्यलय् नुगः व भास्कुलर सिस्तमया सीकेज्या जुइ। थ्व ख्यःया थीथी कचा दु, दसु- इलेक्त्रोफिजिओलजि, इन्तर्भेन्सन कार्दियोलजि, पेदियात्रिक कार्दियोलजि आदि। 

कार्दियोलजिं स्वयेगु व लंकिगु छुं ल्वय् थ्व कथं दु-

नुगःया कोषय् हि थ्यंकिगु हि धोंतेगु प्रणालीयात करोनरी सर्कुलेसन धाइ। थ्व प्रणालीइ थीथी ल्वय् वयेफु। 

नुगः भारा-भारा मिनिगु छगू ताल दु। थ्व ताल स्यंसा नुगलं थःगु ज्या यायेफैमखु। नुगलं थःगु हि संकिगु ज्या याये मफैगु अवस्थायात कार्दियाक अरेस्त धाइ। कार्दियाक् अरेस्त थी-थी कारनं जुइफु।  

कार्दियाक अरेस्तया निंतिं कार्दियोपल्मोनरी रिसस्सितेसन (CPR) व दिफिब्रिलेसन यायेछिं।

नुगःयात निभः अंगः दूगु छता भुंसा भुनातै। थ्व भुंसायात पेरिकार्दियम धाइ। थ्व भुंसाया पिनेया भाग छासे च्वनि गुकियात फाइब्रस पेरिकार्दियम धाइ धाःसा नुगः नापंया अंगः पेचुसे च्वनि व थुकियात सिरस पेरिकार्दियम धाइ। पेरिकार्दियमय् जुइफूगु छुं ल्वय् थ्व कथं दु-

नुगलय् हि छगू हे दिशाय् बाहा वंकेत प्यता भाल्भ दयाच्वनि। थन्याःगु भाल्भं हि बाहा ल्युने वनिगु पने मफुसा उकियात रिगर्जितेसन वा इन्सफिसियन्सि धाइ धाःसा भाल्भ चिप्वा जुया हि न्ह्यःनेया दिशाय् बाहा वने मफैगु अवस्थायात स्तेनोसिस धाइ। 

बुइबिलय् दयाच्वनिगु नुगःया संरचनात्मक ल्वय्‌तेत कन्जेनाइतल हार्त दिफेक्त (Congenital heart defect) धाइ।




#Article 236: कार्सिनोमा इन् सितु (184 words)


कार्सिनोमा इन सितु (CIS) वा इन सितु नियोप्लाजम असामान्य कोषतेगु छगू पुचः ख। थन्यागु पुचः नियोप्लाजमया छगू रुप जुसां थन्यागु पुचःयात क्यान्सरय् वर्गीकृत यायेगु कि मयायेगु धइगु विषयय् विज्ञतेगु विचाः भिन्न जु। थ्व मतभेद विशिष्ट CISया आधारय् नं पा। छुं विज्ञतेसं सिआइएसयात क्यान्सरय् वर्गीकृत मयासें थुकियात सम्भाभ्यः क्यान्सरया रुपय् परिभाषित या।  Others classify certain types as a non-invasive form of cancer.

सिआइएसया असामान्य कोषत थःगु साधारण थासय् जक्क बुइगु जूगुलिं इमित in situ (लातिन भासय् थःगु थासय्) धैगु ख। दसु: छ्यंगुया कार्सिनोमा इन् सितु (in situ) वा बोवेनया ल्वय् इपिदर्मिसय् जक्क दयाच्वनिगु दिस्प्लास्तिक इपिदर्मल कोषतेगु पुचः ख। थ्व कोषपुचः दुनेया दर्मिसय् थ्यनिमखु।

थ्व कारणं CISतेसं साधारणयता त्युमर दयेकिमखु। थन्यागु लिजन (lesion) थाय्‌ वा अंग कथं परचिं च्वनि (छ्यंगु, सर्भिक्स आदिइ) वा दयाच्वंगु संरचनानापं वनि (दुरुपा, सों आदिइ)। छुं CISतेसं धाःसा त्युमर दयेकिगु या, दसु कोलोन (पोलिप), ब्लादर (प्रि-इन्भेजिव प्यापिलरी क्यान्सर, वा दुरुपा (दक्तल कार्सिनोमा इन सितु वा लोबुलर कार्सिनोमा इन सितु)।

यक्व प्रकारया क्यान्सर CIS जुया तच्वया वनि। 

CISया छुं प्रकारतेगु क्यान्सरय् हिलावनिगु सम्भावना यक्व दइ, थन्यागु सिआइएसतेत धाःसा लिकाना छ्वयेगु याइ।

क्यान्सरया TNM वर्गीकरणय् कार्सिनोमा इन सितुयात TisN0M0 (स्तेज 0) धका रिपोर्त याइ। 




#Article 237: ओरल क्यान्सर (134 words)


ओरल क्यान्सर म्हुतुइ जुइगु न्ह्यागु नं क्यान्सरस तन्तु ग्रोथ ख। थ्व म्हुतुया प्राथमिक लिजियन, मेमेगु थासं मेटास्ट्यासिस वा नापंया एनाटोमिकल संरचना (दसु- न्यासल क्याभिटी, म्याक्जिलरी साइनस)या एक्स्टेन्सनं जुइफु। ओरल क्यान्सर म्हुतुया न्ह्यागु नं तन्तुं उत्त्पत्ति जुइफु। अथे जुगुलिं थ्व हिस्टोलिजीकथं भिन्न रुप काय् फु गथे कि:टेराटोमा, मेजर व माइनर इ ग्रन्थि नं एडेनोकार्सिनोमा , टन्सिल वा लिम्फोइड तन्तुं लिफोमा, पिग्मेन्ट देकिगु तन्तुं मेलानोमा आदि। तर म्हुतुया क्यान्सरया दक्ले साधारण प्रकार स्क्वामस सेल कार्सिनोमा ख। थ्व म्हुतु व म्हुतुसियात भुनिगु तन्तुं वैगु ट्युमर ख। 

ओरल वा म्हुतु क्यान्सरं दक्ले अप्व म्हुतुसि व म्येया तन्तुयात असर याइ। थ्व म्हुतुया बंय् , न्येताया दुनेया लाइनिंग, जिन्जिभा गिजा, प्यालेट (म्हुतुया छत)य् Iनं वे फु। थन्यागु अप्व क्यान्सर माइक्रोस्कोपं स्वेबिले अथेहें च्वनि अथे जुगुलिं थन्यागु ट्युमरयात स्क्वामस सेल कार्सिनोमा धका धाइ। थ्व ट्युमर म्यालिग्न्यान्ट जुइ व याकनं फैले जुइ। 




#Article 238: द दिस्त्रक्सन अफ युरोपियन ज्युज (117 words)


द दिस्त्रक्सन अफ युरोपियन ज्युज सन् १९६१स इतिहासकार राउल हिल्बर्गनं पिथनादिगु छगू सफू ख। वय्‌कलं थःगु सफू सन् १९८५स हानं पुनर्लोकन यानादिया उकियात न्हुगु स्वंगु खण्डया संस्करणय् लिकानादिल। थ्व सफूयात होलोकस्तया दकलय् न्हापांगु विस्तृत विवरणया रुपय् नालेगु या। होलोकस्त इतिहासकार माइकल आर मारस (द होलोकस्त इन हिस्त्री)या कथं थ्व सफू पिथने स्वया न्ह्यः नाजीतयेसं यहुदीतयेगु नरसंहारया बारेय् वृहद जनतयेगु न्ह्यःने पाश्चात्य व पूर्वी निगु हे जगतय् म्हो जक्क सूचं दयाच्वन। 

हिल्बर्गं जर्मन दस्तावेजया अध्ययनया आधारय् दयेकादिगु विचाः लिपा वना वृहद च्वसु व वादविवादया विषय जुवन। हिल्बर्ग स्वया न्ह्यः होलोकस्तया बारेय् च्वगु निगु ज्या Léon Poliakovया Bréviaire de la haine (Devotional of hate) सन् १९५१स पिथन धाःसा Gerald Reitlingerया द फाइनल सोलुसन (The Final Solution) सन् १९५३स पिथन।




#Article 239: एक्युट किड्नी इञ्जुरी (110 words)


एक्युट किड्नी इञ्जुरी (AKI), पुलां नां एक्युट रेनल फेल्युअर (ARF),
 
छगू तच्वलं जलासेंया ज्या मभिना वनिगु छगू ल्वे ख। थ्व ल्वेया कारण यक्व दु। यक्व कारण दुगुलिं थ्व ल्वेया कारणयात प्रेरेनल, रेनल व पोस्टरेनलय् बायेछिं। थ्व ल्वेया दायग्नोसिस ल्वेया लक्षण व लक्षणया आधारय् याइगु इन्भेस्तिगेसन, दसु ब्लद युरिया नाइत्रोजन व क्रियातिनिन तच्वइगु, वा घौछिइ ल्वमिया चोया मात्रा(जलासेंया च्व पिकाइगु क्षमता) आदिया आधारय् जुइ। थ्व ल्वे तच्वयावंसा थी-थीकथंया जटिलता वयेफु। दसुया निंतिं मेताबोलिक एसिदोसिस, हाइपरक्यालेमिया, युरेमिया, म्हया ति  संतुलन, व मेमेगु अङ्गय् प्रभाव आदि कायेछिं। थ्व ल्वेया निदानया निंतिं कारण व गुलि तच्व व कथंया वासःयाये छिं। थुकिया निंतिं सपोर्तिभ केयर, फ्लुइद रिप्लेसमेन्ट आदि निसें कया जलासें हिलेगु चिकित्सा तक्क यायेछिं।  




#Article 240: एनाफाइल्याक्सिस (108 words)


एनाफाइल्याक्सिसयात छकलं न्ह्यथनिगु व ज्यान वनेफुगु छगू गम्भीर एलर्जिक रियाक्सनया कथं परिभाषित यायेछिं। 
 
थ्व ल्वचं थी-थी कथंया लक्षण क्यनेफु गुकिलि च्वासुइगु र्याश, कथु मनावइगु, व ब्लड प्रेसर म्हो जुइगु मू लक्षण ख। थ्व ल्वेया मू कारणय् किलं न्याइगु, नसाः, वासः आदि ला।

प्याथोफिजियोलोजिक स्तरय् एनाफाइल्याक्सिस इम्युनोलोजिक वा नन-इम्युनोलोजिक कारणं व्हाइत ब्लड सेलं पिकाइगु थी-थी कथंया मेदियतरया ज्याया लिच्वः ख। थुकिया दायग्नोसिस आपालं अवस्थाय् अस्पतालय् थ्यनिबिलेया ल्वमिया लक्षणया आधारय् जुइ। थ्व ल्वेया मू वासः इपिनेफ्रिनया इञ्जेक्सन ख। थ्व नापं मेमेगु वासः नं यायेमा। 

हलिमय् ०.०५–२% जनसंख्याय् जीवनय् छुं अवस्थाय् एनाफाइल्याक्सिस जूगु खनेदु। थ्व ल्वेया नां यवन भाषाया खँग्वः ἀνά एना, विरुद्ध, व φύλαξις फाइल्याक्सिस, रक्षा स्वाना पलिस्था जूगु ख। 




#Article 241: भेन्त्रिकुलर फिब्रिलेसन (138 words)


भेन्त्रिकुलर फिब्रिलेसन छगू चिकिक्सा शास्त्रया अवस्था ख। थ्व छगू कथंया अरिदमिया ख। थ्व अवस्थाय् नुगःया भेन्त्रिकलया सेंया धड्कन अव्यवस्थित जुइ। अतः, भेन्त्रिकलया नुगःसें संकुचन जुइगु थासय् थ्वइ व हिया संचालन बांलाक्क जुइ फैमखु। थ्व अवस्थाय् नुगःया धड्कन दयाच्वंसां साधारण मनुतयेसं क्यारोतिद व फेमोरल थें न्याःगु मू हि धमनीइ नादी लुइकेफैमखु। थन्याःगु अरिदमिया इसिजिं सीकेफै। भेन्त्रिकुलर अरिदमिया छगू चैकित्सिक आकस्मिक अवस्था ख। थ्व अवस्थाय् आधारभूत जीवन सहायता (Basic Life Support)या ग्वहालि मालि छाय् धाःसा अरिदमिया छुं सेकेन्द स्वया अप्व जुवंसा अवस्था स्यना असिस्तोल (साधारण भाषाय् इसिजिया फ्ल्यातलाइन)य् परिणत जुइफु। थ्व अवस्थां छुं सेकेन्द वा मिनेतया अन्तरालय् कार्दियोजेनिक शक, प्रभावशाली हि परिचालनया अवरोध, व सदेन कार्दियाक देथ जुइफु। थ्व अवस्था छुं मिनेत तक्क (करिब ५ मिनेत) सेरेब्रल हाइपोक्सिया याःसा ल्वचं काम्ह मनुयागु न्ह्यपुइ अपरिवर्तनीय क्षति जुइफु। आपालं, थ्व अवस्था न्ह्यथंगु ९० सेनेन्दय् नुगःसेंया संकुचनयात साइनस रिदमय् परिणत यायेमफुसा ल्वमि मदयेफु। 




#Article 242: गाम्बिया (865 words)


गाम्बिया (आधिकारिक कथं गाम्बिया गणराज्य), पश्चिमी अफ्रीकाय् लाःगु छगू देय्‌ ख। गाम्बिया अफ्रिकाया मुख्य भूमिइ लाःगु दक्ले चिधंगु देय्‌ ख। थ्व देय्‌या उत्तरी, पूर्वी व दक्षिणी सीमा सेनेगलनाप स्वा, पश्चिमय् आन्ध्र महासागरनाप चिधंगु तटीय क्षेत्र ला। देय्‌या नां गाम्बिया खुसिं वःगु ख गुकिया बाया लँपुइ थ्व देय्‌या सीमा ला। खुसि देय्‌या दथुं जुया आन्ध्र महासागरय् थ्यंका क्वचाइ। लगभग १०,५०० वर्ग किमी क्षेत्रफल दूगु थ्व देय्‌या अनुमानित जनसंख्या १,७००,००० दु। फेब्रुवरी १८, सन् १९६५ खुनु  गाम्बिया ब्रिटेनं स्वतन्त्र जुल व राष्ट्रमण्डलय् सम्मिलित जुवन। बांजुल गाम्बियाया  राजधानी ख, तर थ्व देय्‌या दक्ले तःधंगु महानगर सेरीकुंदा ख।

वर्तमान गाम्बिया न्हापाया घाना साम्राज्य व सोंघाई साम्राज्यया भूभाग ख। थ्व क्षेत्रया न्हापांगु च्वयातःगु दस्तावेज गुंगु व झिगु शताब्दिया अरब बनेज्यामितयेसं च्वयातःगु ख। अरब बनेज्यामितयेसं थ्व क्षेत्रय् दास, लुँ, व किसी-वाया व्यापारया निंतिं ट्रान्स-सहारा बनेज्या मार्गया पलिस्था याःगु ख। १५गु शताब्दीइ पोर्चुगिजतयेसं समुद्री व्यापार मार्गया पलिस्था यात। थ्व ईले गाम्बिया माली साम्राज्यया भाग जुयाच्वन।

गाम्बियाय् यक्व जनजाति दु। थनया जनजाति दथुइ आपसी मतभेद म्हो जक्क दु। सकल जनजातितयेसं थःगु भाषा व परम्परायात हना च्वंगु दु। थनया जनजातिइ दक्ले तःधंगु पुचः मांदिका जनजाति ख। थ्व धुंका क्रमशः फूला, वोलोफ, जोला, व सेराहूले जनजातित दु। देय्‌य् लगभ्ग ३,५०० (जनसंख्याया ०.२३%) गैह्र-अफ्रिकीतयेसं नं बसोबास या। थ्व जनसंख्याय् युरोपीय व लेबनानी मूलया मनुत ला। अधिकांश युरोपीय ब्रिटिश ख व थुकिलि नं आपालं स्वतन्त्रता धुंका देय्‌ त्वता वन। 

देय्‌या ९०% प्रतिशत जनसंख्या मुस्मां धर्मया अनुयायी ख व ल्यंगु जनसंख्याय् अधिकांश ईसाई धर्मावलम्बी दु। गाम्बियाया लगभग ६३% जनसंख्या (१९९३या जनगणना) ग्रामीण क्षेत्रय् अवस्थित दु तर अधिक युवा ज्या व शिक्षाया निंतिं राजधानी व मेमेगु तःधंगु नगरय् पलायन जुया च्वंगु दु। सन् २००३या अनंतिम तथ्याङ्क कथं थ्व सी दु कि ग्रामीण व नगरीय क्षेत्रया जनसंख्याया अंतर म्हो जुया च्वंगु दु छाय्‌धाःसा आपालं क्षेत्र नगरीय क्षेत्र घोषित जुयाच्वंगु दु। नगरय् पलायन, विकास परियोजना, व आधुनिकीकरणया कारणं अप्व गाम्बियामि पश्विमी संस्कृतिया सम्पर्कय् वयाच्वंगु दु तर पारम्परिक रूपं विस्तरित परिवारय् बल, व देशावरी पोशाक व उत्सव, आतक्क नं दैनिक जीवनया अभिन्न अंगया रुपय् स्थापित दु।

सार्वजनिक व्यय २००४य् कूल ग्राहस्थ उत्पादनया १.८% दयाच्वन, जबकि निजी व्यय ५.०% दयाच्वन। बाल मृत्यु दर वर्ष २००५य् ९७ प्रति १,००० जन्म दत। २०००या आरम्भय् प्रति १,००,००० मनुइ ११ चिकित्सक दयाच्वन। दँ २००५य् जीवन प्रत्याशा मिसातयेगु निंतिं ५९.९ दँ व मिजंया निंतिं ५७.७ दँ दु। 

संविधानया धारा २५ अन्तर्गत गाम्बियाय् सरकारं देय्‌या सकल नागरिकतयेगु धार्मिक अधिकारया रक्षाया प्रति प्रतिबद्ध जुइ। सरकाररा छुं नं राष्ट्र धर्मया पलिस्था मया। मुस्मां धर्म गाम्बियाया मू धर्म ख व देय्‌या ९०% जनसंख्या थ्व धर्मया अनुयायी ख। गाम्बियाया अधिकांश मुस्मां  सुन्नी सम्प्रदायया अनुयायी ख।

देशय् ख्रिस्टी धर्मया मनु ८%या हाराहारीइ दु गुकिलि अधिकांश रोमन क्याथलिक दु। एसियां जूगु आवगतया कारणं देशय्  बौद्ध व बहाई धर्मया मनु नं च्वनिगु या। ल्यं २% जनसंख्या आधिवासी धर्मयात हनि व देशय् छुं नास्तिक नं खने दु।

गाम्बिया छगू चिधंगु देय्‌ ख । थुकिया नां सीमाय् बाहा वइगु गाम्बिया खुसिया नामं वःगु ख। दक्ले तःब्याःगु थासय् थ्व देय्‌ ४८ किमी स्वया म्हो ब्या जक्क दू, व देय्‌या सकल क्षेत्रफल ११,३०० किमी२ दु। गाम्बियाया लगभग १,३०० वर्ग किमी वा ११% भागय् ल दु। गाम्बिया, सेनेगलया लगभग एक अन्तःक्षेत्र (एन्क्लेभ) व थुकिया ७४० किमीया सकल बुँसीमा सेनेगलनाप स्वा। थ्व अफ्रिकी महाद्वीपय् दूगु दक्ले चिधंगु देय्‌ ख। तुलनात्मक रूपय् गाम्बिया भारतया त्रिपुरा राज्य स्वया भतिचा तधं। देय्‌या पश्चिमी सीमा आन्ध्र महासागर नाप स्वा व थुकिया तटरेखा ८० किमी हाक दु।

गाम्बियाया सामान्य जलवायु उष्णकटिबंधीय दु। जून निसें नोभेम्बर तक्कया ईले देशय् ग्रीष्म ऋतु जुइ। थ्व ईले वर्षा-काल नं जुइ। डिसेम्बर निसें मे तक्क तापमान अपेक्षाकृत म्हो जुइ व जलवायु शुष्क जुइ। गाम्बियाया मौसम नापंया सेनेगल, दक्षिणी माली, व उत्तरी बेनिननाप मिले जु। 

थ्व देय्‌या वर्तमान सीमा सन् १८८९य् ब्रिटेन व फ्रान्सया दथुइ जूगु छगू समझौता धुंका निर्धारित जूगु ख। पेरिसय् अंग्रेज व फ्रेञ्च दथुइ जूगु वार्ता धुंका फ्रेञ्चतयेसं अंग्रेजतयेत न्हापा ला गाम्बिया खुसिया ३२० किमीया भाग नियन्त्रन यायेबिल। सन् १८९१या आरम्भय् जूगु सीमा-अंकलनं पेरिस वार्ताया १५दंम् धुंका गाम्बियाया समापक सीमाया निर्धारण जुल। सीधा रेखा व वृतांशतयेगु श्रृंखलाया परिणामस्वरूप अंग्रेजतयेसं गाम्बिया खुसिया उत्तर व दक्षिणय् १६ किमी चकनाच्वंगु क्षेत्रतयेगु नियन्त्रण कायेफल।

गाम्बिया न्यागु प्रभाग व छगू नगरय् विभक्त दु। गाम्बियाया विभाग स्वतन्त्र चुनाव आयोगद्वारा संविधानया धारा १९२या अनुसार पलिस्था जूगु ख।  थ्व विभाग ख:

राष्ट्रीय राजधानी बांजुलया वर्गीकरण नगरया रूपय् जु। 

थ्व विभाग ३७ उप-विभागय् विभक्त दु।

गाम्बियाया मू नगर ख:

गाम्बिया छगू उदारवादी, बजाः-आधारित अर्थव्यस्था ख। थ्व अर्थव्यवस्थाय् देय्‌या बुँज्याः ख्यःया यक्व योगदान दु। बुँज्याः ख्यलं देय्‌या अर्थव्यस्थाय् ३०%या योगदान यानातःगु दु व देय्‌या ७०% जनसंख्या बुँज्या ख्यले संलग्न दु। देय्‌या जीडीपीय् बरां उत्पादनया ६.९%, मेमेगु फसलया ८.३%, मवेशिया ५.३%, मत्स्यपालनया १.८%, व वानिकीया ०.५% योगदान दु। उद्योगया अर्थव्यस्थाय् ८% योगदान दु व थ्व क्षेत्रय् ५८% प्रतिशत मनु कार्यरत दु। देय्‌या सीमित निर्माण-क्षेत्र मुख्यतः बुँज्या आधारित दु दसु बरां प्रक्रमण, बेकरी, मद्यनिर्माणशाला (ब्रूअरी), व चर्मशोधनशाला आदि। अन्य निर्माण गतिविधिइ साब्वं, पेय-पदार्थ, व वस्त्र-निर्माण ला।

संविधान कथं देय्‌या सकल जनतायात निशुल्क दूगु प्राथमिक शिक्षा अनिवार्य जु। तर संसाधन व शैक्षणिक ढाँचा म्हो जुया थुकिया कार्यान्वन थाकु जूगु दु। दँ १९९५य् सकल प्राथमिक नामांकन ७७.१% दत धाःसा कूल प्राथमिक नामांकन ६४.७% दत। विद्यालयया थिकय् जूगु शुल्कया कारणं यक्व मस्त विद्यालयय् वने मखं। फेब्रुवरी सन् १९९८य् गाम्बियाया राष्ट्रपतिंरा प्राथमिक शिक्षाया प्रथम खु दँया निंतिं शिक्षा-शुल्क क्वचायेकादिल। प्राथमिक-शिक्षा विद्यालयय् मिसातयेगु प्रतिशत ४० दु तर ग्रामीण क्षेत्रय् थ्व ल्याखँ सिक्क म्हो जु। गांम्ये रुढीवादी सांस्कृतिक कारणं म्हो जक्क  मां अबुतयेसं मिसातयेत ब्वंकुथिइ छ्वइगु या। लगभग २०% ब्वनिगु दँया मस्त मदरसाय् ब्वनि गन पाठ्यक्रम प्रतिबंधन जुइ।





#Article 244: मराठी भाषा (174 words)


मराठी भाषा छगू भारोपेली भाषा ख। थ्व भाय् भारतया मू २२ राष्ट्रिय भाषाय् छगू ख। थ्व भाय् महाराष्ट्र व गोवा राज्यया आधिकारिक भाषा ख। मातृभाषीतेगु ल्याखँ कथं मराठी हलिंया १५गू व भारतया ४गूगू दकलय् तःधंगु भाय् ख। मराठी भाय्‌ ल्हाइपिलिगु ल्या ९कोटी दु। थ्व भाय् ९गू शदीपाखें प्रचलित जुयावःगु ख। मराठी भाषा संस्कृतं बुयावःगु महाराष्ट्री प्राकृत व अपभ्रंशं बुयावःगु ख। मराठी भाषा भारत स्वया पिने मरिशस, पाकिस्तान व इजरायलय् नं ल्हाइगु या। नापं विश्वव्यापिकरणं थ्व भाय् संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त अधिराज्य, अस्ट्रेलिया, संयुक्त अरब अमिरात, दक्षिण आफ्रिका, सिंगापूर, जर्मनी आदि थासय् नं ल्हाइगु जूगु दु। भारतय् महाराष्ट्र स्वया पिने थ्व भाय् गोवा, कर्नाटक, गुजरात, आंध्र प्रदेश, मध्य प्रदेश, तमिलनाडू, छत्तीसगढ राज्य, दमण व दीव, दादरा व नगर हवेलीया केन्द्रशासित प्रदेशय् नं ल्हाइगु या। मराठी भाषाया यक्व जनसंख्या दूगु थासय् बडोदा, सुरत, दक्षिण गुजरात व अहमदावाद (गुजरात राज्य), बेळगांव, हुबळी- धारवाड, गुलबर्गा, बिदर, उत्तर कर्नाटक (कर्नाटक राज्य), हैदराबाद (आंध्र प्रदेश), इन्दौर, ग्वालियर (मध्य प्रदेश) व तंजावर (तमिलनाडू) आदि ला।

मराठी भाषाया मू भाषिका थ्व कथं दु-

भारतय् मराठी भाषाया टिभि च्यानलतेगु धलः थ्व कथं दु-
 




#Article 245: अन्वर अल-सदात (487 words)


फिल्ड मार्शल मुहम्मद अन्वर अल-सदात (अरबी भाय: محمد أنورالسادات) (डिसेम्बर २५, १९१८ – अक्टोबर ६, १९८१) छम्ह मिश्री सिपाही व राजनीतिज्ञ ख:| वेकलं मिश्रयागु ३म्ह म राष्ट्रपतिया रुपे सेप्टेम्बर २८, १९७० निसें अक्टोबर ६, १९८१यागु वेकयागु हत्या तक्क ज्यायाना दिल| वेकयात इजिप्टे व पश्चीमी जगते आधुनिक मध्य पूर्वयागु दक्ले प्रभावशाली नेतामध्य छम्ह धका माने याई|

 

सदातयागु जन्म मित अबु अल-कुम, अल-मिनुफियाह्, मिश्रले १३म्ह मचाखाचा दुगु गरिब मिश्री-सुडानी परिवारले जुल। वेकयागु अबु मिश्री व मा सुडानी ख:| वेकलं रोयल मिलिटरी एकेडमीले १९३८ले स्नातक यानादिल व वेकयात सिग्नल कोर्प्सले मनोनयन जुया दिल| वेकलं मिश्रयात बेलायती साशननं मुक्तयायेत फ्री अफिसर्स् मोभमेन्टले ब्वति कया दिल|

द्वितीय हलिम युद्धयागु ईले वेकयात बेलायतीतेसं वेकलं एक्सिस देत नाप ग्वाहालिकागु झ्वले झ्यालखानाले कुनाबिल| वेकलं १९५२यागु जुजु फारुक १ यागु गद्धीहननयागु कूले ब्वति कयादिल| आन्दोलन चर्केजुइ धुंका वेकयात रेडियो संजालयात थगु ल्हाते कया आन्दोलन न्ह्येथागु बारे जनतातेत कनिगु जिम्मा बिल| 

यक्व पदले ज्यायाये धुंका १९६४ले वेकयात मिश्री राष्ट्रपति गमाल अब्डल नासिरं मिश्रयागु उपराष्ट्रपति यागु पदले मनोनयन यानादिल| वेकल व पदले १९६६ तक्क व लिपा हानं १९६९ निसें १९७० तक्क ज्या याना दिल|


गमाल अब्देल नासिरयागु ईले सदत १९५४ले मिनिस्टर अफ स्टेट जुया दिल| १९५९ले वेकलं सेक्रेटरी टु द न्यासनल युनियन जुया दिल| १९६०-१९६८ले वेक संसदयागु अध्यक्ष जुया दिल|१९६४ले वेक उपरास्ट्रपति व प्रेसिडेन्सियल काउन्सिलयागु सदस्य जुया दिल| डिसेम्बर १९६९ये वेक हानं उपराष्ट्रपति जुयादिल| दछि धुंका नासेर हृदयघात जुया मदुबिले व बुखं जनतातेत कनिगु ज्या नं वेकलं याना दिल| व धुंका वेकलं थगु प्रतिद्वन्दि तेत चिका मिश्री रास्ट्रीय मिडियायागु संज्ञाये द करेक्टिभ रिभोलुसन याना राष्ट्रपति जुया दिल|

 

१९७१ये सदातं संयुक्त राष्ट्र संघयागु मध्यस्तकर्ता गनर जारिंगयागु शान्ति प्रस्तावयागु पौयात मानेयाना दिल| व पौयागु कथलं ईजरायलं वारपूर्वयागु सीमाले लिहां वं सा ईजराईल नाप मिश्र पूर्ण शान्ति यायेगु जुल| व शान्ति प्रयास अमेरिका व ईजरायलयागु असहमतिंयाना बिफल जुल|

सदातयात ईजरायलयागु वार्तायायेगु चाहना मिश्रयागु सैन्यशक्तिनाप स्वापूदुगु थें च्वन| १९६७ यागु ल्वापु धुंका ईजरायलं मिश्रयात सैन्यकथलं बमलागु देयागु रुपे काल| ईजरायलनं मिश्रले दुगु सोभियत सेना व सोभियत ल्वायेगु ज्याब्व हे मिश्रयागु दक्ले तधंगु बलयागु कथल काल| थ्व विचायात मखुगु धका क्येनेत सदातं सोभियततेत पिंथना छ्वल व मिश्री सेनायात बल्लाकेगु ज्या यानादिल|

१९७३ले सदातं, सीरियानापं, यम किप्पुर युद्धले मिश्रयागु नेतृत्व यानादिल| थ्व ल्वापुयागु न्हापायागु खण्डले मिश्रनं सिनाई पेनिन्सुला लितकाये सफल जुयादिल| तर, ईजरायली सेनायागु जेनेरल एरियल स्यारोनं नेतृत्वयाना दिगु स्वंगु डिभिजनं मिश्रीतेत लित घ्वानाछ्वल व मिश्री ३गुगु सेनायात ट्र्याप यात| थ्व ईले मिश्रयागु गठबन्धी दे सोभियत युनियनं युद्धबिराम यायेत आग्रह यात|

थ्व युद्ध नं मिश्रयात अप्व बूं लित मवसां थ्व युद्धले न्हापायागु खण्डयागु सदातयागु विजय नं मिश्रयागु मोराल थाहांवल व लिपा थुकियागु हे लिच्वयागु कथलं ईजरायलं मिश्रनाप शान्ति सम्झौता यात व मिश्र नं लिपा सुयज नहर लित काये व पूर्नसंचालन याये फत:| ईजरायलीतेसं आ मिश्रयात छगु सक्षम शत्रुयागु कथलं काल| अत:, सदातं ईजरायलयागु मिखाले मिश्रयागु राजनैतिक महत्व उजागर याना दिल| थ्व युद्धयागु लिपा-लिपातक्क नं सदात हिरो अफ द क्रसिंगयागु नामं प्रसिद्ध जुया च्वन|

नोभेम्बर १९, १९७७ले सदात औपचारिक कथलं ईजरायल झाया अन वनिम्ह दक्ले न्हापास्म्ह अरब नेता जुया दिल| वेकलं ईजरायली संसद नेस्सेट, जेरुसालेमे अरब-ईजरायल ल्वापूयागु संयुक्त राष्ट्र संघछ्येला शान्ति हेगु खें नवाना दिल|







#Article 247: ह्युमरस (372 words)


ह्युमरस  (; ME लातिन भाषा humerus, umerus  च्वय्‌या लपु, ब्वह; cf. गःथिक ams  ब्वह, ग्रीक ōmos . बहुवचन: ह्युमेराइ ) छता लपु वा फोरलिम्बया ताःहाकः क्वँय् ख। थ्व क्वँय्  ब्वहलं चुल्या तक्क दयाच्वनि। 

एनातोमिक रुपं आधुनिक मनूइ थ्व कवं स्क्यापुलायात क्वय्‌या लपु (रेदियस व अल्ना दूगु)नाप स्वाइ। थ्व क्वँय्या स्वंगु खण्ड दु।  च्वय्‌या शिराय् चाकःलाःगु छ्यं, चीब्यागु गःपः, व निता चीग्वःगु ग्वारा (त्युबरकल, वा त्युबरोसिति) दयाच्वनि।  थ्व क्वँय्या म्ह च्वय् बेलनाकार व क्वय् स्फटिक आकार (स्वकुं) जुइ। क्वय्‌या भागय्  निता इपिकोन्दाइल, निग्वः प्रोसेस (त्रक्लिया व क्यपिचुलम), व स्वह्वः फोस्सा (रेदियल फोस्सा, कोरोनोइद फोस्सा, व ओलेक्रेनन फोस्सा) दइ।  एनातोमिकल गःपः नापं थ्व क्वँय्य् ग्रेतर व लेसर त्युबरकलया दथुइ संकुचित भाग वा सर्जिकल गःपः धाःगु मेगु छता गःपः दु। थ्व थासय् साधरनरुपय् अप्व फ्राक्चर जुइगुलिं थ्व थासं सर्जनतेगु ध्यान सालाकाइगुलिं थ्व थाय्‌या नां अथे जूवंगु ख। 

ब्वहलय् ह्युमरसया छ्यं स्कापुलाया ग्लेनोइद फोस्सा नाप आर्तिकुलेसन दयेकी। अधिक दिस्तल्ली, चुल्याय् हुमरसया क्यापिचुलमं  रेदियसया छ्यंनाप व ह्युमरसया त्रक्लियां अल्नाया त्रक्लियर नःचनाप आर्तिकुलेसन याइ। 

एक्जिलरी नसा प्रोक्सिमल कुंइ ब्वहया गर्दलनापं ला।  ह्युमरस ग्लेनोह्युमरल स्वाय् दिस्-लोकेत जुसा एक्जिलरी नसा वा एक्जिलरी आर्तरीइ घाःपाः जुइगु यक्व सम्भावना दइ।  थन्यागु दिस्-लोकेसनया संकेत व लक्षणय्‌ साधारन ब्वहया रुपरेखा पाइगु व एक्रोमियनया क्वय्‌ थियेबिलय् गाः वनिगु ख।

रेदियल नसा ह्युमरस नापं दयाच्वनि।  ह्युमरसया मिदशाफ्तय् रेदियल नसां ह्युमरस क्वँय्या पोस्तेरियरं एन्तेरियर भागय् स्पाइरल ग्रुभ य् वइ।  ह्युमरसया थ्व थासय् फ्राक्चर जुसा रेदियल नसाया घाःपा जुइफु। 

ह्युमरसया दिस्तल कुंइ चुल्या नापं दयाच्वनिगु अल्नार नसायात गबिलें जनमानसया भासय् ख्यालि क्वँय् ('the funny bone') नं धाइगु या। थ्व नसायात थ्व थासय् कयेकेबिलय् तिनिक्क च्वनिगु (ख्यालि भाव), व गबिलय् यक्व स्याइगु नं या। थ्व नसा मिदियल इपिकोन्दाइलया पोस्तेरियरय् ला व चुल्याया घाःपाय् अपुइकः हे प्रभावित जुइफु। 




#Article 248: अल्ना (241 words)


अल्ना (एल्बो बोन) छगू लङ्ग बोन ख। थ्व प्रिज्म्याटिक आकारया जुइ व फोरआर्मया मेडियल सिथय् दै। थ्व क्वें रेडियसया प्यारालल दयाच्वनि। 

अल्नाया आर्टिकुलेसन थ्व कथं दु:




#Article 249: रेस्पिरेटरी सिस्टम (1408 words)


रेस्पिरेतरि सिस्तम धाःगु, साधारण अर्थय् मनू व पेपांचू पशुतेगु म्हय् दयाच्वंगु फय् हिलिगु म्हकुचातेगु छपुचः ख। साधारणतया सासः ल्हाइगु (breathing)यात हे थ्व व्यवस्थाया ज्या खः धका मनूतेसं थुइकिगु या, तर सासः ल्हाइगु धाःसा फय्‌ हिलिगु व्यवस्थाया छगू भाग जक्क ख। निश्चित रुपय् धायेमासाः थ्व म्हकुचातेगु पुचलं वातावरण व मनूया सर्कुलेतरि सिस्तमया दथुइ वायु कायेबियेगु ज्या याइ। मनू व मेमेगु दुरुपा दुपिं पशुइ सासः ल्हाइगु कुचापुचलय् फय्‌लं कुचाः (airways), सों, व फय्‌या बाहा निर्धारण याइगु सासः लाधि(respiratory muscles) मू ख। मनूतेसं सासः ल्हाइबिलय् वातावरणया फय् न्हासं व म्हुतुं फय्‌धों जुसें सोंय् थ्यनि। मनूतेगु निगु सों दूगुलिं थ्व तःधंगु फय्‌धों निता सोंय् वनेत निता चिधंगु धोंय् बाइ। सोंय् थ्यनेधुंका हानं सोंया थीथी थासय् थ्यनेत थ्व निता धोंत चिचिधंगु धोंय् बायावनि। थथे बायावंगु धोंत सिक्क चिपुया वनेधुंका आखिरय् फय् हिलेगु थाय् वा एल्भियोलस धाःगु छगू ग्वल्लागु थासय् थ्यनि। एल्भियोलस क्यापिलरि धाःगु दकलय् चिपूगु हिधोंया स्वापूलि दयाच्वनि। एल्भियोलस व क्यापिलरि नितां हे सालुसे च्वंगु छता कोषं जक्क दयाच्वंगु संरचना जूगुलिं थ्व थासय् अक्सिजन व कार्बोन दाइअक्साइद दिफ्युजन जुसें वातावरण व हिया दथुइ हिलिगु ज्या जुइ। थ्व कथं रेस्पिरेतरी सिस्तमं हि व वातावरणया दथुइ फय् हिलेगु ज्याय् ग्वहालि याइ। थ्व म्हकुचा पुचलं म्हया एसिद-बेसया मात्रा संतुलनय् तयेत नं ग्वहालि याइ। 

मनू व यक्व मेमेगु पशुइ फय्‌ हिलिगु व्यवस्था (respiratory system)यात च्वय्‌ (फय् बाहावनिगु) व क्वय् (फय् हिलिगु थाय्) धाःगु निगु भागय् बायेछिं। मनूया रेस्पिरेतरि सिस्तमय् फय् थ्


#Article 250: न्हेपु (163 words)


मनु न्हेपु मनूया म्हय् दयाच्वंगु छता म्हकुचा ख। थ्व छगू जटिल व महत्वपूर्ण म्हकुचा ख| थ्व कुचां मनूया मेमेगु म्हकुचातेगु ज्या निर्धारण यायेगु निसें मनूया भाव, लुमं, चेतना व मेमेगु मानवीय व्यक्तित्त्व आदि खं नं निर्धारण याइ।

न्हेपुयात क्वतलं तपुयातइ| क्वतःया क्वँय् व न्हेपुया दथुइ स्वभः भुंसा दयाच्वनि। थन्यागु भःतेत मेनिञ्जेस् धाइ| मेनिञ्जेसतेगु नांया ल्युने मातर वा मेतर धाःगु खँग्वः स्वानातइगु या। थ्व स्वभः भुंसातेगु नां थ्व कथं दु-

न्हेपुया हि सर्कल अफ विलि धाःगु आर्तरीतेगु पुचलं वयाच्वनि| न्हेपुयात माःगु नसा थ्व हे आर्तरिपुचलं न्हेपुइ थ्यनि। न्हेपुं म्हया मेगु कुचानाप स्वापूतयेत न्हेपुलिं थीथी नर्भ पिहांवइ। अथे ला न्हेपुं हर्मोन छ्येला नं मेमेगु म्हकुचात नाप स्वापु तयेफु। न्हेपुलिं पिहां वइगु नसातेत क्रेनियल व स्पाइनल नसाय् बायेछिं। क्रेनियल धाःगु १२ज्व नर्भतेगु पुचः ख| थ्व नसा न्हेपुलिं हे छकलं पिहां वया म्हया थीथी कुचाय् वनि। स्पाइनल धाःगु नसा धाःसा न्हेपुलिं दुगःस्यः जुसें दुगःक्वतं पिहां वया म्हया कुचाय् वनि।   

म्हया मेमेगु कुचाय् थें हे न्हेपुयात नं थी-थी ल्वचं कायेफु। थ्व म्हकुचायात कायेगु छुं ल्वय्‌त थ्व कथं दु- 




#Article 251: सें (136 words)


सें भर्तिब्रा प्राणीतयेगु छगू मदयेकः मगाःगु अंग ख। थ्व अंगया यक्व कथंया ज्या दु, गुकिलि दितक्सिफिकेसन, प्रोतिन दयेकिगु, व पाचनया निंतिं माःगु जीवरसायन दयेकिगु आदि मू ज्या ख। सें जीवनया निंतिं मदयेकः मगा। वर्तमान अवस्थाय् लिभर दायलाइसिसया सुविधा दःसां ताहाःई तक्क सें मदयेक मनु म्वाये फैमखु।

थ्व अंगं मेताबोलिजमय् मू भूमिका म्हितु। थुकिया मेमेगु ज्याय् ग्लाइकोजेनया स्वथनेज्या, ह्यांगु हि कोषया दिकम्पोजिसन, प्लाज्मा प्रोतिनया निर्माण, हर्मोन निर्माण, दितक्सिफिकेसन आदि मू ख। थ्व अंग दायफ्रामया क्वे एब्दोमिनल-पेल्भिक क्षेत्रय् एब्दोमेनय् ला। थ्व अंगं पित्त नं दयेकि गुकिलिं लिपिदया पाचन व इमल्सिफिकेसन याइ। सेंया तन्तु छगू सिक्क विशिष्टिकृत तन्तु ख। थ्व तन्तुइ थी-थी कथंया जीवरसायनिक प्रक्रिया, दसु म्हयात मदयेकः मगाःगु चिधंगु व कम्प्लेक्स मोलेक्युलया दयेकेज्या व स्यंकेज्या आदि ला।

सें नाप स्वाःगु चिकित्सकीय खँग्वले आपालं हेपातो- वा हेपातिक स्वानातःगु दै। थ्व खँग्वः यवन भाषाया सेंया खँग्वः हेपार (ἡπαρ)या अपभंश ख।




#Article 252: म्हुतु (279 words)


म्हुतु धागु व हो खः गुकिलिं जनावरतेसं नेगुखं व लः काइ। 



#Article 253: सँ (म्ह) (112 words)


सँ मनू व स्तनधारी प्राणीतेगु म्हय् (मनुइ विशेषयाना छ्यनय्) खनेदैगु सी धुंकुगु कोष ख। थुकिया रुप का थें जुइ व ताःहाक जुया बुया वइ। चिमिसँ, छ्वलःसँ, धुसँ, पाखासँ, मिमिसँ छुं प्रकारया सँ ख।  सँ कुलिचिने नं यः। कुलिचिंगु सँयात सँकुलि धाइ। हलिमय् सकल थें तजिलजिइ ताःहाकःगु सँ चायेगु चलन दु। छुं तजिलजिइ सँ खायेगु नं चलन दु। दक्षिण एसियाया यक्व तजिलजिइ मिजंमचाया छता चुडाकर्मय् सँ खायेमा। ताःहाकःगु सँ चिगु कायात सँचिका वा सचिका धाइ। हलिंया यक्व तजिलजिइ, विशेषयानां मिसातेसं सँ ताःहाकः लहिनिगु चलन दु। थथे लहिनातःगु सँयात चिना सपः (सतभत) देकिगु चलन नं दु। छ्यनय् सं मदूपिं, वा सौन्दर्यताया निंतिं मनूतेसं नकलि सँ छ्यनय् तयेगु नं या। थन्यागु नकलि सँयात सतानि धाइ।  




#Article 255: बर्टन रिचर (146 words)


बर्टन रिचर (बुं दिं मार्च २२ १९३१) छम्ह नोबेल सिरपा-हनामि अमेरिकी भौतिक शास्त्री ख। वेकः न्हु यर्कमि ख, वेकलं एम आइ टीय् ब्वनादिल व अन वेकलं थगु ब्याचेलर्स डिग्री १९५२य् व पी एच डी १९५६य् कयादिल। वेकः १९८४ निसें १९९९ तक्क स्ट्यानफर्ड लिनियर एसेलरेसन सेन्टर (SLAC)या डिरेक्टर जुयादिल।

स्ट्यानफर्ड विश्वविद्यालयया प्राध्यापकया रुपय् वेकलं पार्टिकल एसेलेरेटर  (SPEAR (Stanford Positron-Electron Asymmetric Ring) नां यागु) देकादिल। वेकयात थ्व ज्याय् डेभिड रिट्सन व यु एस् आणविक उर्जा प्राधिकरण नं ग्वहालि यात। थुकिलिं वेकलं छगु न्हुगु सबएटमिक पार्टिकल आविष्कार यानादिल। थुकियात वेकलं शाइ पार्टिकल (psi particle) धका नां बियादिल। थ्व पार्टिकलयात आ J/ψ पार्टिकल धाइ।

थ्व हे आविष्कार मेम्ह वैज्ञानिक स्यामिएल टिङ्ग नं स्वतन्त्र कथलं यानादिल। थ्व ज्याया निंति वेकपिं निम्ह वैज्ञानिकतेत मंका कथं १९७६या  नं हनेज्या जुल। 

रिचरजु आ अमेरिकाया निंति वैज्ञानिक व इन्जिनियरय् बोर्ड सल्लाहकारया कथं ज्या यानादिया च्वंगु दु। थ्व गुथिं अमेरिकी सरकारय् विज्ञानयात प्रमोट याय्‌यु ज्या याइ।




#Article 256: नेपाः (1801 words)


नेपाः, अन्तरिम संविधान कथं नेपा राज्य () छगु दक्षिण एशियाली भूपरिवेस्थित हिमाली देय्  खः । नेपाःया उत्तरय् चीनया स्वशासित क्षेत्र संदेय् (तिब्ब्त) ला धा:सा दक्षिण, पूर्व व पश्चिमय् भारत ला: । नेपाःया ८०% स्वयां अप्व नागरिकतयेसं हिन्दू धर्म हनि । थ्व: प्रतिशत भारतयागु स्वया अप्व:, अतः नेपाः हलिमयागु हे दक्ले अप्व प्रतिशत हिन्दू धर्मावलम्बी दुगु देय् नं खः । नेपाःयागु भौगोलिक विभिधता अतिकं उल्लेखनीय जू । थन तराईयागु ताहान्वइगु ख्यः निसें ख्वाउगु हिमालययागु  च्वापुगुंतक्क दु । हलिमया दक्ले त:जागु १४ च्वापुगुं च्वका मध्ये च्यागु नेपालय् ला गुकी हलिमया दक्ले त:जागु च्वका सगरमाथा (नेपाल व चीनयागु सिमाना लागाय् दुगु) नं छगु खः । नेपाःयागु राजधानी व दक्ले तधंगु शहर येँ खः । मेमेगु मू शहरय् भरतपुर, बिराटनगर, यल,ख्वपःभैरहवा, वीरगञ्ज, जनकपुर, पोखरा, नेपालगञ्ज, व महेन्द्रनगर ला: । नेपाः धागु खंग्वयागु उत्त्पत्तियागु बारेय् छुं प्रमाण मदु, तर छगु नांजागु बाखं कथं थ्व खँग्व ने मुनि व पाल (गुफा) खँग्व स्वाना दयावगु खः ।

निरन्तर कथलं जुजुतेगु अधिने च्वना बायेगु व जायेगु ताहाकगु तर सम्पन्न इतिहास दुगु आ नेपाः धका म्हसीकिगु थासे वि. स. २०४६ सालयागु आन्दोलन धुंका संवैधानिक राजतन्त्रयागु नीति अवलम्बन जुल। तर थ्व धुंका नं राजसंस्था छगु महत्त्वपूर्ण व अस्पष्ट परिधि व शक्ति दुगु संस्थायागु रूपे दयाच्वन। थ्व व्यवस्थाय् दुबिले न्हापा संसदीय अनिश्चितता व सन् १९९६ निसेंयागु ने.क.पा.(माओवादी)यु जनयुद्धयागु कारणं राष्ट्रिय अनिश्चितता खने दत। माओवादीतेसं राजनीतियागु मूलाधारं बायावना भूमिगत कथलं राजतन्त्र व मूलाधारयागु राजनैतिक दलतेगु बिरुद्धय् गुरिल्ला युद्ध न्ह्येथन। इमिसं नेपाःयागु सामन्ती व्यवस्था (इमिगु कथलं थुकिलि राजतन्त्र नं ला) वांछया छगु माओवादी देय् पलिस्था यायेगु प्रण यागु दु। थ्व हे कारणं नेपायागु गृहयुद्ध न्ह्येथन गुकिलिं याना १३,००० मनुत सी धुंकल। थ्व विद्रोहयात दमन ययेगु पृष्ठभूमिय् जुजु नं सन् २००२य् संसदयागु विघटन याना निर्वाचित प्रधानमन्त्रीयात अपदस्त याअत। अले जुजु नं प्रधानमन्त्री मनोनित यासें शासन यात। सन् २००५य् वेकलं छकलं संकटकालयागु घोषणा याना सकल कार्यकारी शक्ति कयादिल। सन् २००६यागु लोकतान्त्रिक आन्दोलन (जनाअन्दोलन-२) धुंका जुजुनं देय् यागु सार्वभौमसत्ता जनतायात हे हस्तान्तरण याआदिल व अप्रिल २४, २००६य् भंग जुगु संसदयात पूनर्स्थापना यानादिल। मे १८, २००६य् थगु न्हुगु सार्वभौमता छ्येला न्हुगु प्रतिनिधि सभां जुजुयागु अधिकार चाना छ्वल व नेपाःयात छगु धर्मनिरपेक्ष देय् घोषणा यात। आ याकनं हे देय् यागु न्हुगु संविधान देकिगु संविधान सभायागु चुनाव जुइगु भलसा जुय च्वंगु दु।

हिमालय लागाय् मनुत च्वने न्ह्येथंगु ९,००० दं दुगु खंयात नेपाः स्वनिगले लुयवगु नवपाषाण ज्याब्वतेसं पुष्टि याई। संदे-बर्मेली मूलयागु जुइफुपिं मनुतेगु नेपाले २,५०० दं न्ह्य निसें च्वनेज्या जुल।

ईशापूर्व १५०० नापं इन्डो-आर्यन जातितेगु स्वनिगले दुहांवगु खने दु। थ्यं-मथ्यं ईशापूर्व १००० नापं चिधंगु देय् त व देय् पुचःतेगु पलिस्था जुल। सिद्धार्थ गौतम (ईशापूर्व ५६३–४८३) अन्यागु हे छगु वंश, शाक्य वंशयागु राजकुमार खः। वेकलं थगु राजकाज त्वता तपस्वीयागु जीवन हनादिल व वेक बुद्ध यागु नामं लोकंह्वात।

ईशापूर्व २५० तक्क, थ्व थासे उत्तर भारतयागु मौर्य साम्राज्ययागु प्रभाव खने दत व लिपा ४गु शताव्दिय् गुप्तवंशयागु अधिनय् कठपुतली देय् जुवन। थ्व थासे ५गु शताब्दीयागु उत्तरार्धय् वया लिच्छबीतेसं राज्य यात। ८गु शताव्दीयागु उत्तरार्धय् लिच्छवि वंशयागु अस्त जुल व सन् ८७९ निसें नेवा युग न्ह्येथन,  अथे जुसां इमिगु नियन्त्रण सकल् देय् गुलि दुगु ख उकिलि छुं यकिन मदु। ११गु शताव्दियागु उत्तरार्धय् दक्षिण भारतं वगु चालुक्य साम्राज्ययागु प्रभावे नेपाःयागु दक्षिणी भूभाग ला वन। चालुक्यतेगु प्रभावे अब्लेयागु राज धर्मधर्म बुद्ध धर्मयात त्वता जुजुतेसं हिन्दू धर्मयागु पालना यात व नेपाले धार्मिक परिवर्तन जुल।

१३गु शताव्दियागु पूर्वार्धय् संस्कृत खंग्व मल्ल जात जुगु नायतेगु उदय जुल। न्हापा इमिगु सत्ता उदयमान जुइ, तर लिपायागु २०० दंय् जुजुतेसं शक्ति छधि याई। १४गु शताव्दीयागु उत्तरार्धय् देय् यागु यक्व थाय् छगु हे राज्ययागु क्वे ला वल। तर थ्व छगु राज्य चीहाकगु ई तक्क जक्क म्वात।  १४८२य् थ्व देय् स्वंगुगु देय् य् बाया वन - येँ, यल, व ख्वप – गुकियागु दथुई लिपा तक्क मेल जुइ मफुत।

१७६५य्, गोरखायागु जुजु पृथ्वीनारायण शाहनं भारतिय जुजुत नाप हतियार व सहयोग कया व जलाखला भारतीय देय् तेगु तटस्थता न्याये धुंका स्वनिगले आक्रमण यात। येक्व हि बाहा वने धुंका व ल्वाये धुंका, वेकलं ३ दं लिपा नेपाःयात थगु तुति क्वे लाका दिल। वेकलं  येँ देय् य् येँन्या बिले हमला याना सकल मनुत जात्रा न्याका च्वंबिले थगु सेना कया येँयागु राजसिंहासनय् च्वना दिल। थ्व झाकायात न्हुगु  नेपाःयागु बुगु ईयागु रुपे कायेगु या।

संदे नाप हिमाली लंयागु नियन्त्रणयु लागि नेपाःयागु विवाद जुल। उकियागु लागि जुगु ल्वापुय् चीननं संदेय् यागु ग्वाहालियात वबिले नेपाः ल्युने चीना वने माल। नेपाःयागु लागा नापंयागु चि-चि धंगु देय् तेत थगु क्वे लाकिगु झ्वले जुगु ब्रिटिस इस्ट इण्डिया कम्पनी नापयागु  चीहाकगु तर येक्व हि-बाहावंगु एङ्गलो-नेपाल ल्वापु (१८१५–१६)य् नेपालं थगु २/३ बुं बेलायतीतेत बी माल तर थगु स्वतन्त्रता धासा तयातेफत।

जुजु खलःतेगु दथुई गुटबन्दीयागु कारणं बेलायतनाप यागु ल्वापु लिपा अस्थायित्व खने दत। गगनसिंह खवासयात स्यागु खेँ कोतपर्व जुवन धासा शासन याना च्वंम्ह लानी नं  सेनानायक जङ्गबहादुरयात पदच्युत यायेगु षडयन्त्रयु खं सीके धुंका भण्डारखालपर्व जुवन। जङ्गबहादुरनं त्याये धुंका राणा खानदान न्ह्येथनादिल व राणा शासन पलिस्था यानादिल। जुजुयात नांय् जक्क सिमित याना प्रधानमन्त्री पदयात शक्तिशाली व वंशानुगत यायेगु ज्या अब्ले जुल। राणातेसं ब्रिटिसतेत न्ह्याबिलें समर्थन यात व ब्रिटिसतेत १८५७यागु सिपाहीं रेबेलियन (प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम), व लिपा निगु हे हलिम युद्धय् ग्वाहालि यात। सन् १९२३य् संयुक्त अधिराज्य व नेपाःदथुई आधिकारिक कथलं मित्रतायागु सम्झौताय् हस्ताक्षर जुल, थुकिलिं नेपायागु स्वतन्त्रतायात संयुक्त अधिराज्यनं म्हसीकिगु पुष्टि यात।

१९४० दशकयागु उत्तरार्धय् लोकतन्त्र-समर्थित आन्दोलनतेगु न्ह्येथनेज्या जुल व राजनैतिक पार्टीत राणा शासनयागु बिरुद्धय् वल। वहे ईले  चीननं १९५०य् संदेय् कब्जा यात गुकियागु कारणं अप्वयावगु सैनिक गतिविधि क्वचायेकेयात भारतं नेपाःयागु स्थायित्वय् ध्यान बियाहल। थुकियागु लिच्वयागु कथलं जुजु त्रिभूवनयात भारतं समर्थन याना १९५१य् सत्ता बिईकल, व न्हुगु सरकार देकेज्या जुल, गुकिलि नेपाली काङ्ग्रेस पार्टीयागु सहभगिता नं दत। जुजु व सरकार दथुई येक्व दंयागु शक्ति संघर्ष धुंका, १९५९य् जुजु महेन्द्रनं लोकतान्त्रिक अभ्यास क्वचायेका निर्दलीय पञ्चायत व्यवस्था पल्स्था याना थमेसियां हे शासन यानादिल। सन् १९८९यागु जनआन्दोलननं राजतन्त्रयात संबैधानिक सुधार यायेगु व बहुदलीय संसद देकेयात बाध्य यात व मे १९९१य् कृष्णप्रशाद भट्टराई अन्तरिम सरकारयागु प्रधानमन्त्री जुयादिल, न्हुगु संविधानयागु देकेज्या जुल व संसदयागु लागि लोकतान्त्रिक चुनाव जुल। नेपाली काङ्ग्रेस नं देय् यागु लोकतान्त्रिक चुनावय् बहुमत हल व गिरिजाप्रशाद कोइराला प्रधानमन्त्री जुल।

नेपाः अन्दाजी प्येकुंलागु आकारयागु दु। नेपाःयागु हाक करिब ८०० किलोमिटर (५०० मा) व ब्या  २०० किलोमिटर (१२५ मा) दु। नेपाःयागु सकल लागा १४७,१८१ वर्ग किलोमिटर (५६,८२७ sq मा)दु। नेपाः भौगोलिक हिसाबं ३ गु भागय् बाये छिं: हिमाली क्षेत्र, पहाड, व तराइ क्षेत्र। थ्व क्षेत्रत पूर्व-पश्चिम दिशाय् देय् दछि दु व थ्व क्षेत्रतेत नेपाःयागु मू खुसितेसं थय्-थासे बायातगु दु।

भारतनाप स्वानाच्वंगु तराइ ख्यः भारतीय-गंगा ख्यःयागु उत्तरी भाग खः। थ्व भागयागु सिंचाई व भरणपोषणय् स्वंगु खुसियागु मू ल्हा दु, थ्व खुसित ख-: कोशी, गण्डकी (भारतय् गण्डक खुसि), व कर्णाली खुसि। थ्व भूभाग ताहान्वगु व संतृप्त जु।

पहाडी भूभागय् १,००० निसें ४,००० मिटरतक्कयागु (३,३००–१३,१२५ फू) जा दुगु गुंत ला। थ्व थासे महाभारत लेक व सिवालिक श्रृखला (चुरिया) नांयागु निगु चिजागु पहाडी श्रृखला मू श्रृखला ख। पहाड क्षेत्रे नेपाः स्वनिग नं ला। थ्व स्वनिग नेपाःयागु दक्ले उर्वर व शहरी क्षेत्र खः। पहाडी क्षेत्रय् स्वनिगत स्वया २,५०० मिटर (८,२०० फिट) च्वेयागु थासे जनघनत्व म्हो दु।

हिमाली क्षेत्रे हलिमयागु दक्ले तज्जागु च्वापुगुंत ला। थ्व थाय् यागु उत्तरय् चीनयागु सिमानाय् हलिमयागु तज्जागु च्वका, सगरमाथा ८,८४८ मिटर (२९,०३५ फि) ला। हलिमयागु ८,००० मिटर स्वया तजागु १४ गु च्वकाय् ८ गु नेपाःयागु हिमाली क्षेत्रय् ला। कञ्चनजङ्घा, हलिमयागु स्वंगुगु तज्जागु च्वका नं थ्व हे हिमाली क्षेत्रय् ला। नेपाःयागु सकल भौगोलिक क्षेत्रे मू समस्याय् छगुयागु रुपे गुं-विनास खना वगु दु गुकिलिं याना भूक्षय व इकोसिस्टमयागु स्येनेज्या जुया च्वंगु दु।

नेपाले ५गु मौसमी क्षेत्र दु। थ्व क्षेत्रत जा नाप छुं मात्राय् मेल न। ट्रपिकल व सबट्रपिकल क्षेत्र १,२०० मिटर(३,९४० फि) स्वया क्वे, टेम्परेट क्षेत्र १,२०० निसें २,४०० मिटर (३,९००–७,८७५ फि), ख्वांगु क्षेत्र २,४०० निसें ३,६०० मिटर (७,८७५–११,८०० फि), सबआर्क्टिक क्षेत्र ३,६०० निसें ४,४०० मिटर (११,८००–१४,४०० फि), व आर्क्टिक क्षेत्र ४,४०० मिटर(१४,४०० फिट)स्वया च्वे। नेपाले ५गु ऋतुत दु: उष्म, मनसून, अटम, शिषिर व बसन्त। हिमालयनं मध्य एसियाय् बाहावैगु ख्वांगु  फेयात नेपाः दुहा वे बिमखु व मनसूनयागु वायुयागु उत्तरी पःखाःयागु कथलं नं ज्या याई।

नेपाः व बंगलादेशयागु सिमाना मथ्युसां थ्व निगु देय् २१ किलोमिटर (१३ माइल)यागु छगु चिहाकगु चिकेन्स् नेक धागु क्षेत्रनं बायाच्वंगुदु। थ्व क्षेत्रयात स्वतन्त्र-व्यापार क्षेत्र देकिगु कुत जुया च्वंगु दु।

हलिमयागु तज्जागु च्वका सगरमाथा नेपाः व संदेय् यागु सिमानाय् ला। थ्व च्वापुगुं नेपाःलं दक्षिण-पूर्वी रिज(ridge)नं गयेत प्राविधिक कथलं अपु। थुकिलिं याना सकल दं व थासे यक्व पर्यटक मू वै। मेमेगु गैगु च्वापुगुंय् अन्नपुर्ण च्वापुगुं(१,२,३,४), अन्नपुर्ण श्रृंखलाय् ला।

नेपाःयागु जनसङ्ख्यायागु ७६% नं बुंज्या याइ व कुल ग्राह्यस्थ उत्पादनयागु ३९% योगदान बी धासा सेवानं ३९% व उद्योगनं २१% बी। देय् यागु उत्तरी २/३ भागय् दुगु पहाडी व हिमाली थासे भूभागं याना लं व मेमेगु संरचना देके थाकु व ध्येबा नं अप्व वं। सन् २००३ तक्कय् पीच-सतकतेगु कुल हाक ८,५०० किमि स्वया भतिचा अप्व व दक्षिणय् दुगु रेल्वे-लाइनयागु कुल हाक ५९ किमि जक्क दु। ४८ धावनमार्ग व उकिलि १० गुय्  कालोपत्र दुगुलिं हवाईमार्ग धासा सुथांला। थन प्रति १९ मनुतेगु लागि १ टेलिफोन दु। तार जडान सेवा देशे दक्व थासे मदु व शहरय् व जिल्ला सदरमुकामय् अप्व केन्द्रित दु। सेवाय् जनतातेगु पहुँच अप्वगु दु व दनावगु मोबाइल (वा तार-रहित) सेवायागु स्थिति धासा देशेदक्व थासे बांला। सन् २००५य् १,७५,००० इन्टरनेट जडान जुइधुंकुगुदु। तर सङ्कटकाल लागू जुइधुंका छुं ई फोन सेवा अवरूद्ध जुल। छुं अन्योल धुंका नेपाःयागु निगुगु बृहत जनआन्दोलनं जुजुयागु निरङ्कुश अधिकार क्वचायेका सकल इन्टरनेट सेवा सुचारू यात।

नेपाःयागु भूपरिबेस्टित स्थिति व प्राविधिक बिपन्नता अले ताहाकगु द्वन्दनं अर्थतन्त्रयात पूर्णरूपं विकाशशील जुइ मब्युनि। नेपालं भारत, जापान, संयुक्त अधिराज्य, अमेरिका, युरोपेली संघ, चीन, स्वीजरल्याण्ड व स्क्यानडेभियन देय् नाप वैदेशिक ग्वाहालि काई। आर्थिक दं २००५/०६य् सरकारयागु बजेट करिब १.१५३ अर्ब अमेरिकी डलर यागु जुल, तर कुल खर्च १.७८९ अर्ब जुल। १९९० दशक यागु अप्वगु मुद्रा स्फीति दर क्वहां वयार २.९% थ्यंगु दु। येक्व दं निसें नेपामी मुद्रा रूपैयाँयात भारतीय रूपैयानाप हिलेदर १.६य् स्थिर तयातगु दु। १९९० दशकय्  अपुइकुगु मुद्रा बिनिमय दर निर्धारण नीतियागु कारणं विदेशी मुद्रायागु हाकुगुबजार लगभग क्वचाल। छगु दिर्घकाकीन आर्थिक सम्झौता नं भारतनापयागु बांलागु स्वापूयात टेवा बल्लाकुगु दु।

जनतातेगु दथुई सम्पत्ति वितरण मेमेगु विकसित अव् विकासोन्मुख देय् तेगु थें च्वं: च्वेयागु १०% गृहस्थी नाप कूल राष्ट्रिय सम्पतियागु ३९.१%य् नियन्त्रण दु धासा  निम्नतम १०% नाप २.६% जक्क नियन्त्रण दु।

नेपाःयागु १ कोटी तियागु कार्यबलय् दक्ष ज्याकमित सिक्क हे म्हो जु। ८१% कार्यबलयात कृषिनम्, १६% सेवानं, व ३% उत्पादन/कला-आधारित उद्योगनं ज्या ब्युगु दु। कृषी उत्पादनत - मूतवलं भारत सीमा नापंयागु तराईक्षेत्रय् खेती याइगु खने दु व मू बुंज्या ख: जाकी, कनि, छो, उखु, दुरु देकिगु व मे लहिनिगु। उद्योगय् जुट, उखु, सुर्ति व अन्न नापंयागु मू कृषी प्रशोधनयागु ज्या यायेगु जुइ। नेपाःयागु बांलागु भूदृश्य व आजुचाइगु संस्कृतियागु लिच्वयागु कथलं पर्यटनय् यक्व संभाव्य दु, तर थ्व निर्यातमुलक उद्योगयात राजनैतिक घटनातेसं सिक्क हे स्येंकाच्वंगु दु। बेरोजगारी व अल्परोजगारीयागु अनुपात जनसङ्ख्यायागु कार्यबल-आयुयागु बच्छि थ्यं। अथे जुगुलिं अप्व नेपामि ज्या मालेयात भारत, खाडी देय् व मलेसिया वनि।  भारतीय व ब्रिटिस सैनिकय् ज्यायाईपिं गोर्खाली सेनातेगु मार्फत नेपालं दंय्-दच्छि ५ कोटी अमेरिकी डलर आम्दानि याई। गोर्खाली सेनायात कौशल व बहादुरीयागु लागि म्हसीकि। पर्सियन खाडी व मलेसिया, गन करिब ७ लखः नेपामि श्रमिकत ज्या याना च्वंगु दु, नं छ्वैगु ध्येबा नापं कुल रेमिट्यान्स करिब १ अर्ब डलरयागु हाराहारीय् दु।

सन २००५यागु लागि नेपाःयागु कुल ग्राह्यस्त उत्पादन (GDP) अनुमान ३९ अर्ब डलर स्वया अप्व (पर्चेजिङ पावर प्यरिटि समायोजित) दु, गुकिलिं थुकियात हलिमयागु हे ८३गु तधंगु अर्थतन्त्र देकुगु दु। प्रति-मनु आय करिब १,४०२ डलर दु,

नेपाः १४ , ७५ जिल्ला  ५ विकास क्षेत्रय् व ७ राज्य बायातःगु दु। सकल जिल्लाय् छम्ह जिल्ला प्रमुख दैगु प्रावधान दु। जिल्ला प्रमुखया ज्या जिल्लाय् विधान व शान्ति बहाल यायेगु खः व सरकारी मन्त्रालयतेगु ज्याय् ग्वहालि यायेगु खः।




#Article 257: लिथियम (105 words)


लिथियम छगू रसायनिक तत्त्व ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।




#Article 258: रसायनिक तत्त्व (2486 words)


रसायनिक तत्त्व धागु छगु कथंया अणु ख। थन्यागु अणुतेत इमिगु आणविक ल्याखं नं परिभाषित याइ। आणविक ल्याखं धागु अणुया न्युक्लियसय् दुगु प्रोटोनया ल्या ख। थ्व खंग्व छगु हे प्रोटोन ल्या दुगु शुद्ध रसायनिक वस्तुयात इंगीय यायेत नं छ्येलि। 

तत्त्वया साधारण दसु हाइड्रोजन, नाइट्रोजन, कार्बोन आदि ख। सकलय् २००७ तक्कय् ११७ तत्त्वत लुयावगु दु। थुकिलि ९४ प्राकृतिक ख धासा आणविक ल्याखँ ८२ वा अप्व (बिस्मुथ व लिपाया तत्त्वत) मनुनं देकुगु ख। थ्व नापं, तत्त्व ४३ व ६१ (टेक्नोसियम व प्रोमेथियम)या स्थायी आइसोटोप मदु। थ्व निगु तत्त्व प्रकृतिय् ध्वगिना वनि। आणविक ल्याखं ९४ तक्कया तत्त्वतेगु स्थायी न्युक्लियस मदुसा थ्व ल्याखं तक्कया तत्त्वत प्रकृतिय् युर्‍यानियम व थोरियमया ध्वगीगु प्रकृयाय् प्राकृतिक तवलं दयाच्वनि। 

सकल रसायनिक वस्तुय् थ्व तत्त्वत दै। न्हुगु तत्त्वत इ-इले अप्राकृतिक न्युक्लियर रियाक्सननं बुया वया च्वंगु खने दु। 

'तत्त्व' धागु खंग्व संस्कृतं वगु ख। पाश्चात्य हलिमे युनानी दार्शनिक प्लेटोनं ३६०य् छगु खंल्हाबंल्हा ज्याझ्वले इनर्ग्यानिक व अर्ग्यानिक तत्त्वतेगु बारेय् धयादिगु खं तत्त्वया बारेय् दक्ले पुलांगु मुनातगु दस्ताबेजय् छगु ख। प्लेटो कथं सकल तत्त्वया चिधंगु पार्टिकलया विशेष आकार दै : टेट्राहेड्रन (मि), अक्टाहेड्रन (वायु), आइकोसाहेड्रन (ल), व क्युब (पृथ्वी)

छगु तत्त्वया आणविक ल्याखँ थुकिलि दैगु प्रोटोनया ल्या बराबर जुइ। दसु- सकल कार्बोन अणुया आणविक न्युक्लियसय् ६गः प्रोटोन दै, अथे जुगुलिं कार्बोनया आणविक ल्याखँ (Z)=६ ख। थन्यागु अणुय् न्युट्रोनया ल्याखं पाय्‌फु, थथे न्युट्रोनया ल्याखँ पागु अणुतेत आइसोटोप धाइ। 



#Article 259: सोडियम (104 words)


 छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।




#Article 260: म्याग्नेजियम (311 words)


म्याग्नेजियम छगू रासायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया चिं Mg, परमाणु संख्या १२ व सामान्य अक्सीडेशन संख्या +२ ख। थ्व क्याल्सियम व बेरियम थें हे छगू एल्केलाइन अर्थ धातु
 
ख व पृथ्वीइ ८गु बहुल उपलब्ध तत्त्व व भार अनुपात कथं पृथ्वीया २% भार दयेकी,
 
व सकल ब्रह्माण्डय् ९गु दकले बहुल तत्त्व ख। 

 
थ्व तत्त्वया बाहुल्य सुपरनोभा नगुइ स्वंगु हेलियम नाभिका कार्बनय् शृंखलागत क्रमय् स्वाइबिले थ्व तत्त्वया निर्माण जुइगु तथ्य नाप स्वा। थ्व तत्त्व आयनया लखे तच्वलं स्वाइ। अतः, समुद्रय लखे थ्व तत्त्व ३गु बहुल घुलित तत्त्व ख।
 
मैग्नीशियम सकल जीव जंतुनापं मनुया निंतिं नं उपयोगी तत्त्व ख। थ्व जःया स्नोत ख व च्याइबिले तुयु जः उत्सर्जित याइ। थ्व मनुया म्हय् दइगु ५गु मू रासायनिक तत्वय् छगू ख। मनुया म्हय् दूगु ५०% मैग्नीशियम कवंय् दै व ल्यं दूगु म्याग्नेसियमं म्हया थी-थी  शरीर जैविक प्रकियाय् ग्वहालि याइ। 

छगू स्वस्थ आहारय् थ्व तत्त्वया पर्याप्त मात्रा दै। थ्व तत्त्वया अधिकतां अतिसार व न्यूनतां न्यूरोमस्कुलर समस्या खनेदै। मैग्नीशियम वांगु हःदूगु ल्वसाय् दै।
 
थ्व तत्त्वया खोज सर हंफ्री डेवीनं १८०८य् यानादिगु ख। डेवीं वास्तवय् धातुया छगू अक्साइड मालादिगु ख, थ्व हे लिपा छगू तत्त्व धका प्रमाणित जुल। छगू मेगु मान्यता कथं मैग्नीशियमया खोज १८गु शताब्दीया मध्यय् जूगु ख। अथे ला थ्व तत्त्वया छगू यौगिक एप्सम लवणया खोज १७गु शताब्दीइ हे जुइधुंकुगु ख व थ्व लवण आः नं छ्यलातःगु खने दु। थुकिया छगू मेगु यौगिक मिल्क अफ म्याग्नेसियाया नामं नांजा। म्याग्नेसियम मेमेगु तत्वत नाप अपुइक हे अभिक्रिया याना यौगिक दयेकेफु, थ्व कारणं थ्व प्रकृतिइ न्ह्याबिलें यौगिकया रूपय् दयाच्वनि। समुद्रया ल म्याग्नेसियमया छगू तःधंगु स्रोत ख। अतः, यक्व धातु-शोधक कंपनितयेसं थुकियात सागरं शोधित याना उद्योगय् छ्यलि। विलयनय् थ्व वह थें न्यागु तुयु व भारय् अपेक्षाकृत यांगु जुवनि।
 
धातु रूपय् थ्व विषालु मजु, तर छ्वेकेबिले थुकिलिं विषालु प्रभाव त्वति। अतः, क्वागु मैग्नीशियम छयलेबिले न्ह्याययात सावधानीं तपुइमा। मैग्नीशियम यांगु तत्व जुसां सिक्क बल्ला। थ्व कारणं हे थुकियात मिश्र धातु व अंतरिक्ष उद्योगया निंतिं छ्यलिगु या। उच्च क्षमताया स्वचालित ज्याभःय् नं थुकिलिं ज्याब्यु। 




#Article 261: पोटासियम (105 words)


थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।




#Article 262: स्क्यान्दियम (111 words)


स्क्यान्दियम  छता रसायनिक तत्त्व खः गुकिया तत्त्वमांय् ल्या २१ दु।  थुकिया चिं Sc  ख।

स्क्यान्दियम छता संक्रमण धातु पुचःया धातु ख।  थ्व छता दुर्लभ पृथ्वी धातु ख।  थुकिया अर्थ थ्व खः कि पृथ्वीइ स्क्यान्दियमया मात्रा म्हो जक्क दु।  अथे जूगुलिं थ्व धातुया शुद्ध रुपया भाः थिकय् जु।  थुकिया शुद्ध रुप सिक्क अस्थिर जु व वातावरणय् दूगु तत्त्व दसु अक्सिजननाप स्वापू तया कम्पाउन्द दयेकि। अथे जुइबिलय् थ्व धातुया प्वाला म्हो जुया खरानी रंगय् हिलावनि।

पृथ्वीइ दूगु स्यान्दियम मनूया निंतिं खतरा मजु छाय् धाःसा पृथ्वीइ थ्व तत्त्व यक्व मदु।  आया ईलय् थुकिया यक्व ज्या नं मदु।  थ्व तत्त्वया मू ज्या, सम्भवतः, मर्करी-भेपोर मतोया पुर्जा दयेकीगु ईलय् वै।  थन्यागु मतो रंगशालाय् जः क्यनेत छ्येलि। 




#Article 263: म्याङ्यानिज (114 words)


म्यांग्यानिज छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया रसायनिक चिं Mn व एतमिक ल्या २५ ख। प्रकृतिइ थ्व तत्त्व स्वतन्त्र रुपय् दयाच्वनिमखु। थ्व तत्त्व आपालं नँनाप खानीइ स्वानाच्वनि। थ्व तत्त्वं औद्योगिक मिश्रधातु दयेकेछिं। थ्व तत्त्व स्तेनलेस स्तिल दयेकेत छ्येलिगु या।  

ऐतिहासिक रुपय् म्यांग्यानिज नां ग्रीसया म्याग्नेसिया धाःगु थाय्या नामं वःगु ख। मध्य १८गू सदीइ स्विदिस-जर्मन रसायनविद कार्ल विल्हेम स्किलं पाइरोलुसाइत छ्येला क्लोरिन उत्पादन यानादिल। स्किल व अन्य रसायनविदतेसं पाइरोजुसाइत(म्यांग्यानिज अक्साइद)य् न्हूगु तत्त्व दूगु खँ स्यूगु जुसां वय्कपिंसं थ्व तत्त्वयात प्रशोधन यायेमफत। थ्व तत्त्वयात शुद्ध रुपय् प्रशोधन यायेगु ज्या सर्वप्रथम योहान गत्लिब गान (Johan Gottlieb Gahn) धाम्ह रसायनविदं यानादिल। वय्कलं सन १७७४स दाइअक्साइदयात कार्बन तत्त्वं रिदुस यानादिल। 

म्यांग्यानिक फस्फेतिंग नँयात खतं मनकेत यायेगु छगू पद्धति ख।




#Article 264: रुबिडियम (105 words)


थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।




#Article 265: मोलिब्डेनम (124 words)


मोलिब्देनम छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया तत्त्व ल्या ४२ ख। थ्व तत्त्वया नां नव-लातिन भासाया मोलिब्देनम(molybdaenum) खँग्वलं बुयावःगु ख। थ्व खँग्वः प्राचीन ग्रीक भासाया मोलिब्दोस (Μόλυβδος) खँग्वलं बुयावःगु ख। थ्व ग्रीक खँग्वःया अर्थ लिद तत्त्व ख। थ्व धातु खानिइ लिद थें च्वनिगुलिं थुकिया नां अथे जुवंगु ख। थ्व धातु इतिहासय् प्राचीनकालनिसें हे म्हस्यूगु धातु जुसां थ्व धातु तत्त्व खः धैगु खँ कार्ल विल्हेम स्किलजुं सन् १७७८स दकलय् न्ह्यः सीकादीगु ख। थ्व धातुया शुद्ध रुप दकलय् न्ह्यः सन् १७८१स पितर ज्याकब हेल्मजुं प्रशोधित यानदीगु ख। 

मोलिब्देनम हलिमय् प्राकृतिक रुपय् स्वतन्त्र धातुया रुपय् दयाच्वनिमखु। थ्व धातु खानिइ थीथी अक्सिदेतिभ अवस्थाय् दयाच्वनि। स्वतन्त्र तत्त्वया रुपय् थ्व धातुया रुप वहः थें च्वनि। थ्व धातु तच्वःगु मिजलय् जक नाइगु जूगुलिं थ्व धातुयात थीथी कथंया मिस्रधातु दयेकेत छ्येलीगु या। 




#Article 266: तेक्नेसियम (157 words)


तेक्नेसियम छगू रसायनिक तत्त्व ख। थ्व तत्त्वया रसायनिक चिं Tc व एतमिक ल्या ४३ ख। सकल आइसोतोम रेदियोएक्तिभ जूगु तत्त्वतेगु पुचलय् थ्व दकलय् याउंगु तत्त्व ख। रेदियोएक्तिभ जूगुलिं थ्व तत्त्व स्थिर मजु। सकलथें हे तेक्नेसियम कृत्रिम पद्धतिं दयेकीगु या। प्राकृतिक रुपय पृथ्वीया सतहय् थ्व तत्त्व सिक्क म्हो मात्राय् जक दु। प्राकृतिक अवस्थाय् थ्व तत्त्व युरेनियम खानीइ युरेनियमया विखण्डन पदार्थ (spontaneous fission product) वा मोलिब्देनम खानीया न्युत्रोन क्याप्चरया लिच्वया रुपय् दयाच्वनि। वहः रंगया थ्व क्रिस्तलाइन त्रानजिसन धातुया रसायनिक गुण रेनियम व म्यांग्यानिजया दथुइ ला। 

तेक्नेसियमया आपा गुण दिमित्रि मेन्दलीवं थ्व धातुया खोज स्वया न्ह्यः हे वर्णन यानादील। मेन्दलीवं थःगु तत्त्वमांय् रिक्त थाय् खना थ्व थासय् एकाम्यांग्यानिज ekamanganese (Em) तत्त्व दयेमा धकाः थःगु प्रस्ताव तयादिल। सन् १९३७स तेक्नेसियम (तेक्नेसियम-९७ आइसोतोप) हलिंया दकलय् न्हापांगु मूलभूत कृत्रिम तत्त्वया रुपय् उत्पादित जुल। कृत्रिम तवलं दयावःगुलिं थ्व तत्त्वया नां ग्रीक खँग्व τεχνητός (अर्थ: कृत्रिम)य् -ium स्वाना थ्व तत्त्वया नां वःगु ख। 

तेक्नेसियमया छगू गामा जः-पिकाइगु न्युक्लियर आइसोमर—तेक्नेसिय-९९m—न्युक्लियर मेदिसिनय् थीथी नैदानिक पद्धतिइ छ्येलीगु या। 




#Article 267: सेसियम (105 words)


थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।




#Article 268: फ्रान्सियम (105 words)


थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। शुद्ध रपय् थ्व वहःरंगया नायुगु तत्त्व जुइ गुकिया दकले पिनेया शेलय् छग्वः जक्क इलेक्ट्रोन दइ। थुकिया रसायनिक प्रतिक्रियाय् थुकिं छग्वः इलेक्ट्रोन बी। अथे जूगुलिं थुकिया चार्ज +1 जुइ। थुकिलिं तच्वलं लःनाप रियाक्सन याइ व थुकिया कारणं थुकियात पेट्रोलियम पदार्थय् स्वथना तयेमा। थमंतुं थ्व तत्त्व सिक्क हे अस्थिर जु व मेमेगु तत्त्वनाप स्वापू दयेकी। अथे जूगुलिं प्रकृतिइ थ्व तत्त्व गबिलय् नं याकः रुपय् लुइ मखु व न्ह्याबिलय् नं मेमेगु तत्त्व नाप ल्वाकज्यानाच्वंगु जक्क रुपय् जक्क लुइ। थ्व तत्त्वं नोबल ग्यास त्वता मेमेगु दक्वं तत्त्व नाप बांलागु स्वापू दयेकेफु। फेय्‌या स्वापूलि थ्व छकलं हाकुसय् च्वनि। थ्व तत्त्व नाप छग्वः भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन दइ।




#Article 269: मनुया नुगः (169 words)


मनुया नुगः मनु म्हयागु छगु अंग खः| थ्व अंगयागु ज्या हियात पम्प यायेगु खः|  छम्ह औसत मनुयागु नुग वेकयागु तिनातगु मुठ्ठी ति तः ह्रों जुइ| 

मनुयागु नुग छगु कोनिकल अंग खः| थुकिगु च्वका (एपेक्स) क्वे स्व धासा जग (बेस) च्वे स्वः| नुगयात प्यंगु च्याम्बरय् बाय् छिं| थ्व प्यंगु च्याम्बरत थ्व कथलं दु:

जव व देपा नुगयात छगु सेप्टमं बायातगु दु धासा एट्रियम व भेन्ट्रिकलतेगु दथुइ भल्भत दु| जव एट्रिया व जव भेन्ट्रिकलयागु दथुइ ट्राइकस्पिड भल्भ दु धासा देपा एट्रिया व देपा भेन्ट्रिकलयागु दथुइ बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ दु| थ्व भल्भतेगु ज्या हियागु बायात नियन्त्रित यायेगु खः|  नुगयागु तन्तुतेत कोरोनरी आर्टरी तेसं हि बी धासा नुगयागु ज्या भेगस व सिम्प्याथेटिक नसातेसं छुं परिधितक्क  नियन्त्रणय् तै|

मनुयागु नुगयागु भाराभारा मिनिगु ज्या नुगलं हे नियन्त्रण याना तगु दै| थ्व ज्याय् न्ह्येपु व केन्द्रिय स्नायु प्रणालीयागु म्हो जक्क संलग्नता दै| नुग छगु अटोरिदमिक अंग खः| नुगयागु भाराभारा मिनिगु गति व हि पम्प यायेगु बल थ्वं थगु हे रिफ्लेक्स मेक्यानिजमं नियन्त्रण याइ| थे नियन्त्रणय् तेत थुकित क्यारोटिड बडि, रेनिन एन्जियोटेन्सिन प्रणाली नं ग्वाहालि याई|

 




#Article 270: येँ जिल्ला (945 words)


येँ जिल्ला  नेपाया मध्य पहाडी लागाय् नेपाः स्वनिगया दूने दुगु सोङु जिल्लाय् छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला नेपाः स्वनिगःया पश्चिमय् ला। थ्व जिल्ला नेपाःया राजधानी जिल्ला ख। थ्व जिल्ला २७ ̊२७’ निसें २७ ̊ ४९’ उत्तर अक्षांश व ८५ ̊ १० ’ निसें ८५ ̊ ३२’ पूर्वी देशान्तरय् ला। थ्व जिल्लाया पूर्वय् ख्वप व काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला,  पश्चिमय् धादिङ व नुवाकोट, उत्तरय् नुवाकोट व सिन्धुपाल्चोक व दक्षिणय् यल जिल्ला ला। थ्व जिल्लाया उत्तरया सीमाय् जर्क खुसि, सिन्धु खुसि व ठाडो खुसि व शिवपुरी लेकं थ्व जिल्लायात सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक व नुवाकोटया सीमा दयेकी। पूर्वया सीमाय् कात्तिके खुसि, मनोहरा खुसि व बागमति खुसिं थ्व जिल्लायात यल व ख्वप नाप बाइ, पश्चिमय् कालेफुखुसि, नागार्जुन गुं, दहचोक, चन्द्रागिरि च्वं नुवाकोट, धादिङ व मकवानपुर जिल्ला बाइ धाःसा दक्षिणय् महादेव टारया गुं, रातेमाटे खुसिं मकवानपुर जिल्ला न्संआप्ग थ्व जिल्लायात बायातःगु दु। थ्व जिल्लाया मू भूभागय् स्वनिगःया समथर बुं दु धाःसा छुं भूभगय् स्वनिगःया सीमाया गुं ला। थ्व जिल्लाया समथर थाय् समुद्र सतह स्वया ४,५०० फीट (१,३७२ मिटर) च्वे ला धाःसा गुं लागा ४,४२८ फीट ( १,३५० मिटर)  निसें ८,९६२ फिट ( २,७३२ मिटर) च्वे तक्क थ्यं।

स्वयम्भू पुराण कथं मंजुश्रीं कच्छपाल गुँयात चन्द्रह्रास खड्गं पाला बिज्याना स्वनिग:या बस्ती न्ह्यज्याका बिज्या:गु खः । वसपोलं मन्जुपटन धका छगु थाय् (थौंकन्हय् यागु मजिपाः) नेपाःगा: या दक्कले न्हापांगु बस्ती दयेका बिज्यात । लिपा थ्व थाय् दक्षिण कोलीग्राम जू वन व कोलीग्राम धागु छगु सापूतयेगु बस्ती उत्तरय् दया वल । जुजु गुणकामदेवं थ्व निगु थाय् यागु दथुई लाक्क येँयागु पलिस्था याना दिल व १०,००० खा छें दुगु छगु नगर दयेका दिल । मल्लतयेगु राज्य विभाजन जुइ धुंका थ्व थाय् कान्तिपुर राज्ययागु राजधानी जुल । पृथ्वीनारायण शाह नं थ्व देय् त्याके धुंका थ्व थाय् यात नेपाःयागु राजधानी दयेका दिल ।

थ्व जिल्ला २७ डि. २७ मि. निसें २७ डि. ४९ मि. उत्तरी अक्षांशय् व ८५ डि. १० मि. निसें ८५ डि. ३२ मि. पूर्वी देशान्तरय् ला। थ्व जिल्लाया पूर्वय् ख्वप, दक्षिणय् यल व मकवानपुर, पश्चिमय् धादिङ, उत्तरय् रसुवा ला । समुद्री सतहस्वया १२६२ मिटरनिसें २७३२ मिटर तक्कया जाय् दूगु थ्व जिल्लाय् चन्द्रागिरी, शिवपुरी व नागार्जुन याना स्वंगु गुँच्वका ला । थ्व जिल्लाया अधिकतम तापक्रम जेठ आषाढय् ३७ डि. तक्क व न्युनतम तापक्रम पौष माघय् माइनस –(२०) डि.से. तक्क जूगु खने दु। थ्व जिल्लाया औषत वर्षा १७६.४ मि.लि. दु। थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल ३९५ वर्ग कि.मि. वा ३९५०० वर्गहेक्टर दु। देय्‌या सकल क्षेत्रफलय् येँ जिल्लां ०.२७ प्रतिशत भाग कयातःगु दु।

थ्व जिल्लाया भौगोलिक सीमा थ्व कथं दु-

थ्व जिल्लाया मू जलसम्पदाय् खुसि, खुसिचा, ताल/पुकू आदि ला। थनया मू खुसि/खुसिचाय् बागमति खुसि, विष्णुमति खुसि, मनोहरा खुसि, तुकुचा, पोखरे खुसिचा, नाङ्लेभारे खुसिचा, शालीनदी, गडगडे खुसिचा, नारयण खुसिचा, घट्टे खुसिचा, काभ्रे खुसिचा, महादेव खुसिचा, मरुवा खुसिचा, कागेश्वरी खुसिचा, ढकालखुसिचा, ठाडो खुसिचा, रुद्रमति खुसि (धोबिखोला), फेदी खुसिचा, आदेश्वर खुसिचा, साङ्गलेखुसिचा, फेदी खुसिचा, मनमति खुसिचा, बगर घट्टेखुसिचा, इन्द्रमति खुसिचा, बल्खु खुसिचा, बोसन खुसिचा, डल्लुखुसिचा, दुलुङ्गखुसिचा, माइलिखुसिचा, सामाखुसि आदि ला  थ्व जिल्लाया मू पुखू/तालय् शेषनारायणकुण्ड, नौमुले, सातमुले, तौथली, कुठली, मातातीर्थ, मच्छेनारायण, तौदह, इन्द्रदह, न्हूपुखू, नागपुखू, कमलपुखू, गहनापुखू, मणिचुड कुण्ड, कटुवालदह, आँखेपोखरी आदि ला। 

येँ जिल्लाय् क्वय्‌ बियातःगु नगरक्षेत्रत ला-

सन् २०१४तक्क थ्व जिल्लाय् ५७ गाविस, १ महानगरपालिका व ११ नगरपालिका दयाच्वन। अबिलय्‌या थ्व जिल्लाया प्रशासनिक विभाजन थ्व कथं दु-

थ्व जिल्लायात निर्वाचन क्षेत्र कथं क्वे बियातःगु रुपय् बायेछिं-

 

जिल्ला विकासया निंतिं क्वे बियातःगु इलाकाय् जिल्लायात बायातःगु दु-

थ्व जिल्लाय् युनेस्कोया विश्व सम्पदा धलखय् लाःगु ४ता सम्पदा स्थल दु। थ्व सम्पदा स्थल पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ व येँ लाय्‌कू ख। नापं, थ्व जिल्ला यक्व धार्मिक, सांस्कृतिक व पर्यटकीय क्षेत्रत ला। थनया मू धार्मिक/सांस्कृतिक क्षेत्रय् पशुपतिनाथ, बौद्धनाथ, स्वयम्भूनाथ, येँ लाय्‌कू, बुढानीलकण्ठ, दक्षिणकाली, शेषनारायण, इचंगुनारायण, मच्छेनारायण, मातातीर्थ, गोकर्णेश्वर, उत्तरबाहिनी, बालाजु, बज्रयोगिनी, शालिनदी, आदेश्वर महाद्यः आदि ला। बुद्ध धर्मया मू बिहारय् मैत्रीपुर महाबिहार (क्वाःबहाः), हेनाकर महाबिहार (ध्वाकाबहाः), हेमवर्ण महाबिहार (गंबहाः), रत्नकेतु महाबिहार (झ्वाः बहाः), सुरतश्री महाबिहार (तक्षेबहाः), कनकचैत्य महाबिहार (जनबहाः), केशचन्द्र कृत पारावर्त महाबिहार (इतुंबहाः), रत्नकीर्ति महाबिहार (मखंबहाः), मुलश्री महाबिहार (मुबहाः), मन्त्रसिध्दि महाबिहार (सवलबहाः), राजकीर्ति महाबिहार (तेबहाः), श्रीखण्ड तरमुल महाबिहार, ब्रह्मचक्र महाबिहार (ओमबहाः), बज्रशील महाबिहार (इकुबहाः), मुनिसंघ महाबिहार (मिखाबहाः), कृति पुण्य महाबिहार (लगंबहाः), मणिसिंह महाबिहार (मुसुंबहाः दुने च्वंगु), मणिसंघ महाबिहार (मुसुंबहाः पिने च्वंगु) आदि ला।

थ्व जिल्लाया पार्कय् रत्नपार्क, बालाजुपार्क, फर्पिङ्ग विद्युत गृहपार्क, गणेशमान शान्ति वाटिका, शिवपुरी, चोभार क्षेत्र, जलविनायक पार्क, सांखु बज्रयोगिनी, जरसिंहपौवा, बुढानीलकण्ठ, त्रिभूवन पार्क, शंखपार्क, सहिदपार्क, सुन्दरीजल, दक्षिणकाली, तोखा, सलम्बु, कार्तिके भञ्ज्याङ, हालीवन, श्लेष्मान्तक वन आदि ला।

थ्व जिल्लाया मू चाहिलिगु थाय् थ्व कथं दु-
   

थ्व देगः येँ.म.पा. वडा ८य् ला। थ्व देगः हिन्दू धर्माबलम्बी व बौद्ध धर्मीतेगु महत्पूर्ण धार्मिक थाय्‌ ख। थ्व थासय् मार्ग कृष्ण चतुदर्शी खुनु दच्छि दुने मदुपिं थःथितितेगु सुथांलायेमा धका न्हेगु कथंया सतविज ह्वलिगु परम्परा दु। शिवरात्री खुनु थ्व थासय् तःधंगु ल्याखँले हलिमया शैवमार्गी थ्व देगले वैगु या। 
  

थ्व चैत्य येँ.म.पा १५ वडाय् ला। थ्व चैत्यया वर्णन स्वयम्भू पुराणय् यानातःगु खने दु। थ्व चैत्य येँया पश्चिमय् दूगु मण्डपगिरी धाःगु गुंच्वकाय् ला। बुद्ध जयन्ति व गुंलाबिले थ्व चैत्यय् यक्व भक्तजन वैगु या। नापं वसन्तपञ्चमी खुनु थ्व चैत्यया पश्चिमय् दूगु मञ्जुश्री देगले यक्व भक्तजन वै।   
  

थ्व चैत्य येँमपा ६वडाय् ला। थ्व नेपाःया दक्ले तधंगु ऐतिहासिक चैत्य ख। थ्व चैत्य खसुया ति (ल) तिसिना दयेकु जुया थ्व चैत्ययात खसुति धा-धां खास्ति नां जुगु ख।

थ्व देगः येँमपाय् ला। श्लेस्मान्तक गुँइ बागमती खुसिया दक्षिणतटय् दूगु थ्व देगः सतीदेवीयात देछानातःगु दु। थ्व थासय् सतीदेवीया गह्यपतन जूगु धैगु विश्वास दु। थ्व देगःयात भारतया कामरुप कामाख्या शक्तिपिठ धुंका दक्ले तःधंगु शक्तिपिठया कथं कायेगु या। 
  

विष्णु द्यःया पाषाण मुर्ति दूगु थ्व देगः बुढानिलकण्ठ गाविसय् ला। येँदेय्‌ स्वया ८ कि.मी. उत्तरपश्चिमय् शिवपुरी गुँच्वकाया क्वे छगू पुखुया दथुइ थ्व मूर्ति दु। थ्व मुर्तिया दयेकेज्या मध्य ५गु शताब्दीइ जूगु विश्वास दु।  
  

नेपाःगाया प्यता गुंइ थ्व छता ख। थुकिया च्वकायात जामाच्वः धाइ। थ्व गुंया नां महायान बुद्ध धर्मया छम्ह नांजाम्ह विज्ञ नागार्जुनया नामं तःगु ख। थ्व गुंया च्वकाय् चिकुलाय् च्वापु गायेगु या। थन छगु दरबार नं दु।

थ्व देगः दक्षिणकाली गाविसय् ला। येँया फर्पिङ लागाय् दूगु थ्व देगःले मंगोलमुखाकृत दूगु काली देवीया मूर्ति स्थापित दु। बैशाख १ गते व नवरात्रीय् थ्व देगले विशेष पूजा, जात्रा जुइ। 


#Article 271: डाउन सिन्ड्रम (809 words)


डाउन सिन्ड्रम वा ट्राइजोमी २१ (डाउनयागु सिन्ड्रम) छगू जेनेटिक डिस्अर्डर खः । थ्व ल्वय् २१ औं क्रोमोजमयागु पूर्ण वा आंशिक रुपं मात्रा अप्वः जुया जुइगु खः। थ्व ल्वय्या नां छम्ह बेलायती चिकित्सक जोह्न ल्यांग्डन डाउनया नामं वःगु खः । वय्कलं थ्व ल्वय्या वर्णन १८६६ स यानादीगु खः । थ्व अवस्थाया लक्षण झीगु म्हया अंगय् साधारण स्वयां अप्वः वा म्हो भिन्नता दया वइगु खः । अक्सर डाउन सिन्ड्रमय् कग्निटिभ क्षमता व भौतिक विकासयागु नापं ख्वाःया चहःपहलय्् नं कमी खनेदइ । थ्व ल्वय् अप्वः याना मचा बुइबललय् हे सिइदइ।

डाउन सिन्ड्रोम दुपिं मनुतय् औसत स्वया म्हो कग्निटिभ क्षमता (हल्कानिसें मध्यम सुस्त मनस्थिति) दयेफु । वैकासिक अक्षमता अप्वः याना नाइभिटीयागु रुपय् खने दइ । थ्व ल्वय् दुपिनिं मध्यय् सुयातं सुयातं अत्याधिक वा प्रोफाउन्ड सुस्त मनस्थिति खनेदइ । न्हूबूपिं मस्तयेके थ्व ल्वय् च्यास (८००) लय् छम्ह वा द्वःछि (१०००) इ छम्हसित खनेदइ ।

थ्व ल्वचय् यक्व शारीरिक लक्षण साधारण क्रोमोजम दुगु मनू तयेके नं खनेदइ । थज्यागु लक्षणत थु कथं दु -  छपा वा निपां ल्हातय् निगुया थासय् छगु जक्क ट्रान्स्भर्स पामर रेखा: दइ, मिखा धकिंयागु इपिक्यान्थिक फोल्डं याना मर्स्या बरां थें न्याग: मिखा दइ, चीहाकगु तुति दइ, व पिहां वयाच्वंगु (protruding) मे दइ । उसाय् कथं स्वय् बले थ्व ल्वय् दुपिं मनू तयेत कन्जेनाइटल नुग: ल्वय्, ग्यास्ट्रोइसोफेजियल रिफ्लक्स ल्वय्, रिकरेन्ट न्ह्याय्पंयागु संक्रमण, अब्स्ट्रक्टिभ स्लिप अप्निया व थाइरोइया ल्वय् जुइगु सम्भावना अप्व: दइ । 

बाल्यकालय् न्हापां इन्टरभेन्सन, सामान्य ल्वय्या निंतिं स्क्रिनिंग, मालीबले चिकित्सां लंकिगु, बांलागु पारिवारिक वातावरण व भोकेसनल् ट्रेनिंग नं डाउन सिन्ड्रम दुम्ह मचाया विकासय् ग्वाहालि याइ । थ्व ल्वय्या छुं जेनेटिक अक्षमतायात लंके मफुसां शिक्षा व उचित स्याहारं मचायागु जीवनस्तर थकायेत ग्वाहालि याइ । 

 
डाउन सिन्ड्रम दुपिंके क्वय् बियात:गु लक्षणय् फुक्कं वा छुं लक्षण दइ अब्लिक मिखा फिजर नापं मिखायागु गुनेयागु कुनाय् इपिक्यान्थिक फोल्ड, मसल हाइपोटोनिया (लायागु टोन म्हो जुइगु), समथर न्यासल ब्रिज, छगु छगु जक्क ट्रान्स्भर्स पामर रेखा (सिमियन क्रिज नं धाई), पिहां वैच्वनिगु (protruding) मे (चीप्वागु म्हुतु व टन्सिल नापं तदंगु मे नं याना थे जुइगु ख:), चीहाकगु ग:प, आइरिसय् ब्रशफिल्ड स्पट नांयागु तुयुगु स्पट, जोर्नीय् यक्व फ्लेक्जिबिलिटी, कन्जेनाइटल नुग ल्वे, तुतियागु बुधा पतिं व मेगु पतिंया दथुइ तधंगु ह्व, व ५पु पतिंखय् छगु फ्लेक्जियन फरो (furrow)। थ्व ल्वय् दुगु अप्व: मनूतयेगु सुस्त मनस्थिति हल्का(IQ 50–70)निसें मध्यम (IQ 35–50) तक्क,  जुइ। मोजाइक डाउन सिन्ड्रम दुपिनिगु मेगु डाउन सिन्ड्रम दुपिनिगु स्वया १०-३० अंक अप्व दयाच्वंगु खने दु। थ्व लक्षण स्वया पिने डाउन सिन्ड्रोम दुपिंके म्हय् असर याइगु मेमेगु खतरा ल्वय् नं दयेफु ।

डाउन सिन्ड्रम छगु क्रोमोजोमल असामान्यता खः । थ्व असामान्यता क्रोमोजम २१यागु पूर्ण वा आंशिक रुपय्(क्रोमोजमल ट्रान्स्लोकेसन) छगु अप्व: प्रतिशत दया जुइगु असामान्यता खः। थ्व छगु अप्व: क्रोमोजमयागु प्रभाव अप्व:गु प्रतियागु मात्रा, जेनेटिक पृष्ठभूमि, वातावरणयागु अवस्था व भाग्य (र्यार्न्डम चान्स)यागु आधारय् मनूपतिकं पा:। थ्व ल्वे मनूतयेगु फुकं उपप्रजातिइ खने दु व एनालगस असर मेमेगु प्राणी गथे कि चिम्पान्जी तयेके नं खने दु। and mice. Recently, researchers have created transgenic mice with most of human chromosome 21 (in addition to the normal mouse chromosomes). क्रोमोजमयागु अप्व:गु पदार्थ थीथी कथं वय् फु। छगु साधारण मनूया केर्योटाइपयात ४६,XX वा ४६,XY नं ईंगीत याइ,  थुकिं ४६गु क्रोमोजमय् XX व्यवस्था जेनेटिक मिसातयेगु निंतिं व XY व्यवस्था जेमेटिक मिजं तयेगु निंतिं धका जनाउ याइ।

ट्राइजोमी २१ (४७,XX,+२१) मायोसिसय् ननडिस्जन्क्सनंयाना जुइ । नान्डिस्जन्क्सनं क्रोमोजम २१ अप्व: दुगु छगु ग्यामेट (शुक्रकिट वा खें कोष) दयावइ; थ्व ग्यामेटय् अतः २४गु क्रोमोजम दइ । थ्व ग्यामेत मेगु छगु साधारण ग्यामेट नाप स्वाना ४७गु क्रोमोजम (स्वंगु क्रोमोजम २१) दुगु भ्रूण दयेकी। डाउन सिन्ड्रमय् ९५% य् ट्राइजोमी २१ दै गुकी ८८% मांयागु ग्यामेटयागु ननडिस्जन्क्सन व ८% अबुयागु ग्यामेटयागु नन-डिस्जन्क्सनं याना जुइ। 

ट्राइजोमी २१ अप्व याना कन्सेप्सन स्वया न्ह्य: जुइ व बुइम्ह मचायागु पूर्ण म्हयात असर याइ । गब्लें गब्लें मनूया म्हय् छुं कोष सामान्य व मेमेगु कोषय् ट्राइजोमी २१ खने दइ । थज्या:गु अवस्थायात मोजाइसिजम वा मोजायक डाउन सिन्ड्रम धाई (४६,XX/४७,XX,+२१)। थ्व अवस्था निगु कथं जुइफु साधारण भ्रूणय् कोषयागु न्हापांयागु विभाजनय् छगु ननडिस्जन्क्सनं याना छगु पुच: ट्राइजोमी २१ दुगु कोष दयावइगु ; वा छगु डाउन सिन्ड्रम दुगु भ्रूणय् न्हापांयागु विभाजनय् ननडिस्जन्क्सन जुया छगु पुचः कोष साधारणय् लिहां वइगु । ट्राइजोमी २१यागु आंशिक रुपय् फुक्कं म्हय् वा निश्चित तन्तुइ यक्व भिन्नता खने दु। थ्व अवस्था डाउन सिन्ड्रमयागु १-२% खंगु ल्वयेयागु हुनिं (कारणं) खः।

क्रोमोजम २१ अप्वइगु रोबर्टसोनियन ट्रान्स्लोकेसनंयाना नं जुगु जुइ फु । थ्व अवस्थाय् क्रोमोजम २१यागु सम्बन्ध मेगु क्रोमोजम नाप स्वाना च्वनि, अपालं र्कोमोजम १४ नाप (४५,XX,t(१४;२१q)) वा थ: नाप(आइसोक्रोमोजम, ४५,XX,t(२१q;२१q)) स्वाइ । साधारण डिस्जन्क्सनं दइगु ग्यामेटय् छगु क्रोमोजम २१ अप्व: दुगु ग्यामेट दइगु सम्भावना दु । थज्यागु डाउन सिन्ड्रमयात फ्यामिलियम डाउन सिन्ड्रम नं धाइ । थ्व २-३% डाउन सिन्ड्रमय् खने दै। थुकी मांयागु आयुयागु असर दै मखु व थ्व मां व अबु निखें पाखे उत्तिकं हे वय् फु।

गब्लें गब्लें क्रोमोजम २१यागु छगु भाग प्रतिलिपिकरण (duplication) जुइ। थुकिइ (४६,XX,dup(२१q)) क्रोमोजम २१यागु छुं जीन, तर फुक्कं मखु, यागु अप्व प्रति दै । यदी प्रतिलिपिकरण जूगु जीनय् शारीरिक व मानसिक विकलांगता दयेकीगु गुण दु सा व मनूनं विकलांगतायागु लक्षण क्यनि। थ्व सिक्क हे म्हो अवस्था खः व थुकिया प्रतिशत तयातगु मदु।





#Article 272: अरिकल (176 words)


अरिकल (अंग्रेजी भाय्: पिन्ना) न्ह्यापंयागु दक्ले पिनेयागु भाग खः। थ्व भाग झिगु मिखां (न्ह्यापयात मथ्युसें) स्वैबिले खनिगु भाग खः। 

थुकिगु दक्ले न्ह्यनेयागु भागयात ट्रेगस धाई। ट्रेगसयागु ल्युने क्वेयागु न्ह्यापने प्वा खनिगु भागयात लोबुल धाई। लोबुलयागु च्वेयागु भतिचा थां वयाच्वंगु  भागयात एन्टिट्रेगस धाइ। न्ह्यापंपायागु न्ह्यनेयागु दक्ले पिनेयागु रिमयात हेलिक्स धाई। हेलिक्स न्ह्यनेयागु छगु ब्येक्वगु थांवयाच्वंगु भागयात एन्टिहेलिक्स धाई। एन्टिहेलिक्स च्वे वना छगु चकंगु थाय् देकि। थुकियात फोसा ट्रायन्गुल्यारिस (त्रिभुजीय चकं) धाई। एन्टिहेलिक्स क्वे वया एन्टिट्रेगसनाप स्वा वैइ। फोसा ट्रायन्गुल्यारिस, एन्टिहेलिक्स, एन्टिट्रेगस, ट्रेगसयागु दथुइ छगु गा:लागु थाय् दै। थ्व थासं दुहां वंसा अरिकल सिधइ व पिनेयागु श्रवण क्यानाल न्ह्यथनि। थ्व गा:यात कोन्का (न्ह्यापं गा:) धका धाई।

ट्रेगस व हेलिक्सयागु क्रुक्सयागु दथुइ छगु कार्टिलेज मदुगु थाय् दै। थ्व थाय् यात इन्सिसुरा टर्मिन्यालिस् धाई। न्ह्यापंयागु शल्यक्रिया याय् बिले एन्डअउरल तवय्  थ्व थासलं घा देकी छाय् धासा थन घा देकिबिले कार्टिलेजय् अप्व प्रभाव जुइ मखु। न्ह्यापंयागु संरचना कार्टिलेजं देका तगु लिं कार्टिलेजय् न्ह्यापं शल्यक्रिया नं छुं इन्फेक्सन यासा न्ह्यापंयागु स्वरुप हे स्येनिगु जुइ। अथे जुगुलिं थ्व कार्टिलेज मदुगु थाय् शल्यक्रियायागु लागि द्य:यागु वरदान थें खः।

अरिकलय् क्वे बियातगु नसातेसं ज्या याई;




#Article 273: पिनेयागु श्रवण क्यानाल (112 words)


पिनेयागु श्रवण क्यानाल पिनेन्ह्यापं यागु दथुइगु व दक्ले तधंगु भाग खः। 

थ्व छगु ब्येक्वगु धों खः। थुकिगु पिने अरिकलयागु कोन्का दु धासा थुकिगु दुने टिम्प्यानिक मेम्ब्रेन दु। थ्व ~ थें न्यागु आकारे दयाच्वनि। थ्व दक्ले पिनेयागु खण्ड(पार्स एक्स्टर्ना) य्  दुने, न्ह्यने व च्वे वनि, व धुंका थ्व दुने व क्वे वनि (पार्स मिडिया) व दक्ले दुने थ्व दुने, न्ह्यने व क्वे वनि (पार्स इन्टर्ना)। थुकिगु पिनेयागु १/३भाग कार्टिलेज व छ्येंगु नं देका तगु दै। थनयागु छ्येंगुय् सं बुया वैच्वंगु दै व थन विशेष कथंयागु न्ह्यापंख्वं देकिगु ग्रन्थि दै। दुनेयागु २/३ भागय् क्वें व छ्येंगु दै। थनयागु छ्येंगुय् सं व ग्रन्थि दै मखु।  

थ्व भागय् ज्या याना च्वनिगु नसा क्वे बिया तगु दु:-




#Article 274: मधुमेह (163 words)


डायबिडिज मलाइटस (मधुमेह, चिनी ल्वे) छगु ल्वेयागु नां ख। थ्व छगु जीवरसायनिक, सिस्टमिक ल्वे ख:। थ्व ल्वे नं छगु स्वया अप्व अंगय् थगु असर याइ। थ्व ल्वेयागु मू लक्षण पोलिडिप्सिया (लःयागु प्यास अप्वैगु), पोलिफेजिया (अप्व नेपित्याइगु) व पोलियुरिया(अप्व च्व फाय् मालिगु) खः। थ्व ल्वे प्यान्क्रियाज नं इन्सुलिन मदेका वा देकुगु इन्सुलिननं ज्यायाय् मफया जुइगु खः। थ्व ल्वेयात ल्वे न्ह्येथनिगु तव व ल्वेयागु मेक्यानिजमयागु आधारे निगु प्रकारय् बाय् छिं। व निगु प्रकार थ्व कथं दु:-

थ्व ल्वे इन्सुलिन मगाना जुइगु खः। थ्व ल्वेय् मनुयात इन्सुलिनयागु सुई म्वाइ बिलेतक्क बिया ते मा। थ्व ल्वे अप्व याना अटोइम्युनिटींयाना जुइ। अटोइम्युनिटीयागु कारणं मनुयागु थगु प्रतिरक्षा प्रणाली नं थगु हे प्यान्क्रियायागु कोषतेत मेगु प्राणीयागु रुपय् काई व उकियात स्याय् त स्वै। प्यान्क्रियायागु इन्सुलिन देकिगु कोषतः सी धुंका मनुनं इन्सुलिन देके फै मखु। अले मनुयात थ्व ल्वे नं ज्वनि। थ्व ल्वे मचाखाचाय् अप्व खनेदै। 

थ्व प्रकारयागु ल्वेय् मनुयागु प्यान्क्रियानं इन्सुलिन देका च्वनि तर व इन्सुलिनयागु मात्रा मनुयागु म्हयात मालिगु स्वया म्हो जुइ। थ्व प्रकारयागु डायबिटिज मनुतेसं वास ने माली।




#Article 275: अलास्का (158 words)


अलास्का संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगु एक्स्क्लेभ व छगु राज्य ख। थ्व थाय् क्यानाडाया पश्चिमय् उत्तर अमेरिकाया दक्ले सुदुर उत्तर पश्चिमय् ला। थ्व राज्य सं॰ रा॰ अमेरिकाया दक्ले तधंगु क्षेत्रफल दुगु राज्य,  व हे देय्‌या दक्ले तज्जागु च्वापूगुं दुगु राज्य, जाय् दक्ले अन्तर दुगु राज्य, दक्ले extensive wilderness दुगु रज्य, दक्ले अप्व पुकु, शोरलाइन (shoreline), व वेटल्यांड (wetlands) दुगु राज्य व दक्ले म्हो जनघनत्व दुगु राज्य ख। 

अलास्का जुगु आःया क्षेत्र सं॰रा॰अमेरिकां रुसनाप अक्टोबर १८ १८६७य् $७२,००,०००य् न्यागु ख। थ्व भूमि यक्व प्रशासनिक हिलेज्या धुंका १९१२य् अर्गेनाइज्द तेरितरी जुल व ज्यानुवरी ३, १९५९य् स॰रा॰अ॰या ४९गु राज्य जुल। अलास्का धागु नां अलेउतया alaxsxaq धागु खँग्वः नं वगु ख। थ्व खँग्वःया अर्थ मू भूमि (the mainland) ख वा the object towards which the action of the sea is directed वा व वस्तु गुकिया तर्फ समुद्रया ज्या निर्देशित जुया च्वंगु दु ख।

अलास्का आदिवासी अमेरिकीतेगु बस्ती दूगु थाय्‌ ख। थ्व राज्ययात अमेरिकायात रुसं म्युगु ख।

थ्व राज्यया नगरक्षेत्र (सिटी) थ्व कथं दु-




#Article 276: एरिजोना (197 words)


एरिजोना छ्हगू दसिणपश्चिमी अमेरिकी राज्य ख। थ्व राज्य पश्चिमी संयुक्त राज्य व च्वापुगुं संयुक्त राज्यया नं छगू राज्य ख। थ्व राज्यया राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर फिनिक्स ख। थ्व राज्यया निगुगु दक्ले तःधंगु नगर तक्सन व थ्व धुंकाया तःधंगु नगरी लागा ८गु फिनिक्स महानगर क्षेत्र : मेसा, ग्लेन्देल, च्यान्द्लर, स्कत्सदेल, गिल्बर्द, तेम्पे, पेओरिया, सर्प्राइज व युमा ख। 

एरिजोना ४८गु राज्य व मूथाय् अमेरिकाया दक्ले लिपांगु राज्य ख। थ्व राज्य फेब्रुवरी १४, १९१२य् पलिस्था जूगु ख। एरिजोना थःगु मरुभूमि, ताहान्वःगु वर्खा, चिकुगु चिकुला, सल्लाया गुं व च्वापुगुं लागा आदिया निंतिं नांजा। 

एरिजोना फो कर्नर्स राज्यय् छगू ख। थ्व राज्यया सीमा न्यु मेक्सिको, युटा, नेभादा, क्यालिफोर्निया, कोलोर्यादो व मेक्सिकोया बाया क्यालिफोर्निया व सोनोरा नाप स्वा। थ्व संयुक्त राज्य अमेरिकाया जनसंख्या कथं दक्ले तःधंगु भूपरिवेष्ठित राज्य ख। ग्र्याण्ड क्यानन नापं थ्व राज्यय् यक्व राष्ट्रिय पार्क, गुं, स्मारक आदि दु।  थ्व राज्यया १/४ स्वया अप्व भूभाग नाभायो राष्ट्र, होपी जाति, तोहोनो ओ'ओदाम, अपाचे व यकुइ जाति व थी-थी युमान भाषी जाति दसु यभपाइ जाति, क्वेशा जाति, हुआलापाइ जाति आदिया बसोबासया निंतिं संरक्षित दु। 

थ्व राज्यया आपालं भूभाग मरुभूमिइ ला। थ्व राज्यया राजधानी फिनिक्स ख। थ्व राज्यय् कोलोरादो खुसि व ग्रान्द क्यानन ला। थ्व राज्यया मू नगर क्षेत्र (सिटी) थ्व कथं दु-




#Article 277: क्यालिफोर्निया (269 words)


क्यालिफोर्निया () संरा अमेरिकाया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख।  थ्व राज्य क्षेत्रफल कथं संरा अमेरिकाया ३गु दक्ले तःधंगु राज्य ख। थ्व राज्य वेस्ट कोस्टय् प्रशान्त महासागरया तटय् ला। थ्व राज्यया सीमाय् उत्तरय् ओरेगन, पूर्वय् नेभाडा, दक्षिण पूर्वय् एरिजोना, व दक्षिणय् मेक्सिकोया राज्य बया क्यालिफोर्निया ला। थ्व राज्यया ४गु तःधंगु नगरय् लस एञ्जेल्स, स्यान डिएगो, स्यान जोसे, व स्यान फ्रान्सिस्को ला।  थ्व राज्य संरा अमेरिकाया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु ५०गु नगरय् ८गु नगर दूगु राज्य ख। थ्व राज्य थुकिया थी-थी मौसम व भूगोल व थुकिया बहुजातीय जनसंख्याया निंतिं नां जा।

१८गु शताब्दीया उत्तरार्धय् अल्टा क्यालिफोर्निया धाःगु क्षेत्रयात स्पेनिश साम्राज्यं औपनिवेशिकरण यात। थ्व थाय्‌ सन् १८२१य् मेक्सिकोया स्वतन्त्र गणतन्त्रया छगू भूभाग जुल। सन् १९४६इ क्यालिफोर्निया मेक्सिको स्वया अलग जुल  व मेक्सिको-अमेरिकन युद्ध धुंका मेक्सिकों थ्व भूभागयात संयुक्त राज्यया भूभागया रुपय् स्वीकृत यात। सेप्टेम्बर ९, १८५०य् थ्व भूभाग संरा अमेरिकाया ३१गु राज्य जूवन।

१९गु शताब्दीइ क्यालिफोर्नियन गोल्ड रशं थ्व थाय्‌या स्वरूप हिलाछ्वल। थ्व थासय् लुं लुयावःगुलिं थ्व थासय् यक्व मनुत च्वं वलः नापं थन तःधंगु आर्थिक परिवर्तन जुल गुकिलिं याना थ्व थाय्‌ छगू चिधंगु गांया पुचलं हलिमया बुलटाउनतेगु राज्य जुवन। 

२०गु शताब्दीया पूर्वार्धया मू विकासय् लस एञ्जेल्स अमेरिकन मनोरञ्जन उद्योगया केन्द्र जूगु, राज्यस्तरया पर्यटन केन्द्रया विकास आदि ला।

अलास्का व टेक्सास धुंका क्यालिफोर्निया संरा अमेरिकाया ३गु दक्ले तःधंगु राज्य ख। थ्व राज्यया भूगोलय् प्रशान्तीय तट निसें  पूर्वया सिएरा नेभाडा पर्वर श्रृङ्खला व दक्षिणपूर्वया मोजाभे मरुभूमि व उतरपश्चिमया सेक्वैया-डगलस फर जंगल आदि ला। थ्व राज्यया मध्य भागय् क्यालिफोर्नियन सेन्ट्रल भ्याली ल। थ्व स्वनिगः हलिमया दक्ले उर्वर बुँज्या क्षेत्रय् छगू ख। 

क्यालिफोर्नियाया तःमि बुंज्या उद्योगनापं थ्व राज्यया मू उद्योगय् एरोस्पेस, पेट्रोलियम, व सूचना प्रविधि ला।

थ्व राज्यया नगर क्षेत्र (सिटी) थ्व कथं दु-




#Article 278: कोलोरादो (227 words)


कोलोर्यादो छगू संयुक्त राज्य अमेरिकाया राज्य ख। थ्व राज्यया यक्व भूभागय् रक्की च्वापुगुं व उत्तरपूर्वी क्षेत्रय् कोलोर्यादो प्लातु ला धाःसा पश्चिमी क्षेत्रय् ग्रेत प्लेन्स ला। कोलोर्यादो पश्चिमी युएस व माउन्तेस राज्यया छगू राज्य ख।  

थ्व राज्यया नामाकरण कोलोर्यादो खुसिया नामं वःगु ख। न्हापाया स्पेनी अन्वेषकतयेसं थ्व खुसियात थ्व खुसि सिथया ह्यांगु चा खना स्पेनी भाषां रियो कोलोरादो वा ह्यांगु कोलोरादो चा (स्पेनी भाषाय् छगू कथंया चा)या नामं नामांकरण याःगु ख।  अगस्त १, १९७६ खुनु अमेरिकी राष्ट्रपति उलिसेस एस ग्रान्तं छगू प्रोक्लेमेसनय् हस्ताक्षर यानादिया कोलोरादोयात ३८गु राज्य दयेकादिल। कोलोरादो संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणाया १००गु दँय् पलिस्था जुगु राज्य जूगुलिं थ्व राज्ययात सेन्तेनियल स्तेत (१०० जयन्ति राज्य) नामं नं म्हसीकिगु या।  

कोलोरादोया उत्तरय् उत्तरपूर्वी राज्य वायोमिङ, उत्तरपूर्व व पूर्वय् मध्यपश्चिमी राज्य नेब्रास्का व कान्सास, दक्षिणय् न्यु मेक्सिको व दक्षिणी राज्य ओक्लाहोमा व पश्चिमय् युता राज्य ला। कोलोरादो, न्यु मेक्सिको, अराइजोना व युता राज्य छगू फुतिइ नापला। थ्व फुतियात दक्षिणपश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिकाया नुगः धाइगु या। कोलोरादो, वायोमिङ व युता ३गु थन्यागु राज्य ख गुकिया प्राकृतिक सीमा मदु।  

कोलोरादो थःगु थी-थी कथंया च्वापुगुं भूमि, गुं, पथार, मेसा, क्यान्यन, उच्च मैदान, खुसि, मरुभूमि आदिया निंतिं नांजा। सन् २०१०या जनगणना कथं थ्व राज्यया जनसंख्या अप्रिल १, २०१०इ 5,029,196 दु धाःसा जनसंख्या वृद्धिदर 16.92% (२०००या जनगणना धुंका) दु। देनभर थ्व राज्यया राजधानी व दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु नगर ख। थ्व राज्यया मनुतयेत कोलोरादान्स धाइ। 

थ्व राज्यया नगर क्षेत्र (सिटी) थ्व कथं दु-




#Article 279: कनेक्तिकत (370 words)


कनेक्तिकत उत्तरपूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू राज्य ख। थ्व राज्यया सीमाय् पूर्वत् रोद आइल्यान्द, उत्तरय् म्यासेच्युसेत्स, न्युयर्कया राज्य पश्चिमय् व दक्षिणय् ला।

थ्व राज्यया नां कनेक्तिकत खुसिया नामं वःगु ख। कनेक्तिकत खुसि छगू मू अमेरिकी खुसि ख गुकिलिं थ्व राज्यया राजधानी हार्तफर्दयात निगु भागय् बाइ। कनेक्तिकतया आपालं दक्षिणी व पश्चिमी भूभाग व थ्व राज्यया मू जनसंख्या न्यु यर्क महानगरया अधीनय् ला। कनेक्तिकतया ८गुइ ३गु काउन्ति ताथ्याङ्किक कथं न्युयर्क तथ्याङ्क क्षेत्रय् ला। थ्व क्षेत्रयात त्राइ स्तेत एरिया नं धाइगुया। कनेक्तिकतया केन्द्रिय जनसंख्या चेशायर, न्यु ह्याभेनय् दु। 
 
थ्व थाय् नं त्राइ स्तेत एरियाय् हे ला। 

कनेक्तिकत संराअमेरिकाया २९गु दक्कले अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख। थ्व राज्यया जनसंख्या ३।५ मिलियन दु। क्षेत्रफल कथं थ्व राज्य ४८गु दक्कले तःधंगु राज्य ख। अतः, थ्व राज्य ४गु दक्कले अप्व जनघनत्त्व दूगु राज्य नं ख। कन्स्तित्युसन (वा संविधान) राज्य, नतमेग राज्य व ल्यान्द अफ स्तिदि ह्याबित्स थ्व राज्यया मेमेगु नां ख। 
 
थ्व राज्यं अमेरिकाया संघीय स्वरुप निर्धारण याइगुलि निर्धारक भूमिका म्हितुगु दु।  

थ्व राज्यया दक्कले न्हापांगु वासी दच मनुत ख। दचतयेसं हार्तफोर्दया पार्क खुसि व कनेक्तिकत खुसिया दोभानय् चिधंगु व अप्व ई तक्क मम्वागु  फोर्त हूप धाःगु थाय् पलिस्था यात। न्हापा बच्छि कनेक्तिकत दच कोलोनीया रुपय् न्यु निदरल्यान्द जुयाच्वन गुकिलि कनेक्तिकत व देलावेर खुसिया यक्व भूभाग ला। 

थ्व राज्यया प्रथम तःधंगु वस्ती सन् १६३०इ अंग्रेजी मनुतयेसं दयेकल। तमस हुकरया नेतृत्त्वय् वःपिं मनुतयेसं म्यासेचुसेत्स बे कोलोनीं थन वया बस्तीया पलिस्था यात। थ्व बस्ती लिपा सेब्रुक कोलोनी व न्यु हाभेन कोलोनीनाप कनेक्तिकत कोलोनी जुवन। थ्व निगु कोलोनीं फन्दामेन्तल अर्दर्स अफ कनेक्तिकत जारी याना उत्तर अमेरिकाय् दक्ले न्हापांगु संविधान दयेकल। सन् १६६२इ थ्व स्वंगु उपनिवेश शाही चार्तरया अधीनय् छगू जुवन, थुकिया लिच्वः कथं कनेक्तिकत छगू क्राउन कोलोनी जुवन। थ्व कोलोनी बेलायती उपनिवेशतयेगु विरोधय् अमेरिकी स्वतन्त्रया संग्रामय् आन्दोलन याइगु १३गु उपनिवेशय् छगू ख।  

कनेक्तिकत खुसि, तेम्स खुसि व लङ्ग आइल्यान्द साउन्दया बन्दरगाहतयेसं थ्व राज्ययात बल्लागु नाविक परम्परा ब्युगु दु। कनेक्तिकतया मेमेगु सांस्कृतिक उद्योगय् आर्थिक सेवा: दसु इन्स्योरेन्स कम्पनी, हेज फन्द आदि ला। सन् २०१०या जनगणना कथं थ्व राज्यय् दक्ले अप्व प्रतिव्यक्ति आय, मानव विकास परिसूचक (०.९६२), व दक्ले अप्व हाउसहोल्द इन्कम दु। 
 
कनेन्तिकत छगू तःमि राज्य जुसां थ्व राज्यया नगरी, उपनगरी व ग्रामीन आय यक्व पा। नापं थ्व राज्यया नगरी गरिबी देय्या हे दक्ले अप्व दु गुकिलिं याना थ्व राज्यया छुं नगरतयेत देय्या हे दक्कले ग्यानापुगु नगरया रुपय् स्थापित याःगु दु।




#Article 280: फ्लोरिदा (321 words)


फ्लोरिडा () संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू दक्षिणी राज्य ख। थ्व राज्य देय्या दक्षिणपूर्वी तटीय लागाय् ला। थ्व राज्यया पश्किमय् मेक्सिकोया खाडी, उत्तरय् अलाबामा व ज्योर्जिया राज्य व पूर्वय् एट्लान्टिक महासागर ला। सन् २०१०या अनुमानित जनसंख्या १८,८०१,३१० अनुसार थ्व राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया ४गुगु दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख। ६५७५५ वर्ग माइल क्षेत्रफल दूगु थ्व राज्य क्षेत्रफल कथं अमेरिकाया २२गु दक्ले तःधंगु राज्य ख। थ्व राज्यया राजधानी ट्यालाहासी ख धाःसा दक्ले तःधंगु नगर ज्याक्सनभिल ख। 

फ्लोरिदाया प्रायः थाय् मेक्सिकोया खादी, एत्लान्तिक महासागर व फ्लोरिदाया स्त्रेतया दथुइ ला। थ्व राज्यया भूगोलय् ताःहाकगु कोस्तलाइन, यक्व ल व हरिकेनया यक्व प्रभाव दु। अमेरिकाया मू जमिनय् दूगु राज्यय् फ्लोरिदाय् दक्ले ताःहाकगु ततीय क्षेत्र ला। थ्व राज्यया ततीय क्षेत्र करिब १३५० माइल दु। थ्व राज्यया यक्व क्षेत्रफल समुद्री सतहय् वा नापं ला।
थ्व राज्यया नगर क्षेत्र थ्व कथं दु-




#Article 281: इलिनोइ (273 words)


इलिनोई संयुक्त राज्य अमेरिकाया ५गु दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख। थ्व राज्ययात आपालं देय्ःःया छ्गू सुक्ष्मप्रतिनिधिया रुपय् नालेगु या। 
 
उत्तरपूर्वय् शिकागो, चिधंगु औद्योगिक नगर व मध्य व उत्तर इलिनोइया उत्पादमूलक बुंज्या नापं दक्षिणया ह्यंग्वा, सिं व पेट्रोलं इलिनोइयात छगू बल्लाःगु आर्थिक जग ब्युगु दु। थ्व राज्य छगू मू यातायात केन्द्र ख। शिकागो बन्दरगाहं राज्ययात ग्रेट लेकया मेमेगु अन्तराष्ट्रिय बन्दरगाह नाप सेन्त लःरेन्स सिवे नं स्वाइ धाःसा एट्लान्तिक महासागर व ग्रेट लेक्स निसें मिसिसिपी खुसिनाप इलिनोइ खुसिं स्वाइ। दशकौं निसें ओ'हेर अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल हलिमया दकले व्यस्त विमानस्थलय् छगू जुयाच्वंगु दु। 

सन् १८१०या दशकय् केन्टकीं मनुत थ्व राज्य दूगु थासय् च्वं वल। सन् १८१८य् इलिनोइं राज्यया दर्जा कायेफल। राज्यया जनसंख्या न्हापा दक्षिणं उत्तरय् थाहां वन। शिकागो सन् १८३०इ शिकागो खुसिया सिथय् पलिस्था जुल। थ्व नगर मिशिगन पुखुया दक्षिणी भागय् स्थित म्हो प्राकृतिक बन्दरगाहय् छगू ख। 
 
रेलमार्ग व जोन दिरीया स्टिल सावायेया आविष्कारं इलिनोइया सेल्लागु प्रेरी बुं हलिमया दकले उब्जाउ व महत्त्वपूर्ण बुंइ छगू जुवन। थुकिया लिच्वः कथं जर्मन व स्विदिश बुंज्यामि थन वया थःगु ज्या पलिस्था यात। सन् १९००या ईले उत्तरया थी-थी नगरय् जूगु औद्योगिक विकास व मध्य व दक्षिणी भागय् ह्यंग्वा खानीं पूर्वी युरोप व दक्षिणी युरोपया मनुतयेत थन आकर्षित यात। इलिनोइ निगु हे हलिम हताःय् महत्त्वपूर्ण निर्माण केन्द्र जुयाच्वन। ग्रेट माइग्रेसनं थ्व राज्यय् अफ्रिकी अमेरिकीया जनसंख्या खने दत व शिकागोयात ज्याज व ब्लुजया सांस्कृतिक केन्द्रया रुपय् पलिस्था यात। 

संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वम्ह राष्ट्रपति अब्राहम लिङ्कन, उलिसेस एस ग्रान्ट व बाराक ओबामा थ्व हे राज्यं निर्वाचित जुया राष्ट्रपतिइ जुवंगु दु धाःसा रोनान्द रेगन थ्व राज्यया मनु जुसं क्यालिफोर्नियां राजनैतिक जीवन न्ह्यथना लिपा राष्ट्रपति जुयादिल। थौं थ्व राज्ययात लिङ्कनया थाय् (Land of Lincoln)या नामं नं म्हसीकिगु या। 
 

थ्व राज्यया नगरक्षेत्र (सिटी) थ्व कथं दु-




#Article 282: लुइजियाना (349 words)


लुइजियाना संयुक्त राज्य अमेरिकाया दक्षिणी भागय् अवस्थित छगू राज्य ख। थ्व राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया ३१गू दकलय् तःधंगु व २५गू दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख। थ्व राज्यया राजधानी ब्यातन रुज खः धाःसा दकलय् तःधंगु नगर न्यु अर्लिन्स खः। लुइजियाना संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू जक्क थन्याःगु राज्य खः गन काउन्ति धाःगु प्रशासनिक इकाइ मदु। काउन्तिया थासय् थ्व राज्यय् प्यारिश धाःगु प्रशासनिक इकाइ दु। जनसंख्या कथं थ्व राज्यया दकलय् तःधंगु प्यारिश इस्त ब्यातन रुज खः धाःसा क्षेत्रफल कथं दकलय् तःधंगु प्यारिश Plaquemines ख। 

थ्व राज्यया आपाः बुं मिसिसिपि खुसिं चुइकाहःगु चां दयाच्वंगु दु। अथे जूगुलिं थ्व राज्यय् यक्व देल्ता व झ्वास्या बुं दु।  लुइजियानाय् निता स्वकुंलाःगु देल्ता दु। थुकिलि चिधंगु देल्ताया स्वकुं मोन्रो (वाशिता प्यारिशया प्यारिश सित), श्रिवेपोर्त(क्यादो प्यारिशया प्यारिश सित) व अलेक्जेन्द्रिया (Rapides प्यारिशया प्यारिश सित) नगरतेसं दयेकि धाःसा तःधंगु देल्ता मोन्रो, लेक चार्ल्स, व ल्यु अर्लिन्सं दयेकि। थ्व देल्ता दूगु थासय् भिंगु दक्षिणी बायोता (biota) दु। थ्व बायोताय् इबिस (ibis), इग्रेत (egret) आदि झंगः खनेदु। नापं, थ्व थासय् यक्व प्रजातिया सिमा ब्यां (tree frog), न्या दसु-sturgeon व प्यादलफिश (paddlefish) आदि प्राणीत नं म्वाइगु या। थ्व लागाया तःजाःगु थासय् लङ्गलिफ् पाइन जंगल व प्याःगु सभाना बुं दु। थ्व थासय् यक्व वनस्पतिया प्रजाति दसु-अर्किद मा व बमू मा (carnivorous plants) दयाच्वंगु दु।

लुइजियानाया छुं नगरीय वातावरणय् बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक सम्पदा खनेछिं। थ्व थासय् १८गू शदी निसें फ्रेञ्च, स्पेनी, आदिवासी अमेरिकी, अफ्रिकी आदि तजिलजि ल्वाकज्यानाः छगू भिंगु तजिलजि बुयावःगु दु। सन् १८०३स संयुक्त राज्य अमेरिकां थ्व थाय् न्याये स्वया न्ह्यः थ्व थाय् फ्रेञ्च व स्पेनी उपनिवेशया रुपय् दयाच्वन। थ्व नापं उपनिवेशवादीतेसं अफ्रिकी मूलया दासतेत ज्यामिया रुपय् थन १८गू शदीइ आयात यात। थथे वैपिं दासय् यक्व पश्चिम अफ्रिकाया छगू हे थासं वःगुलिं इमिगु संस्कार छुं रुपय् म्वानाच्वन। अमेरिकाया गृहयुद्ध धुंकाया इलय् एङ्ग्लो अमेरिकनतेसं अंग्रेजीकरणया सांस्कृतिक दबाब बियाहःल व सन् १९१५स थ्व राज्यया आधिकारिक भाय् अंग्रेजी जक्क दयेकल। लुइजियानाय् अमेरिकाया मेमेगु दक्षिणी राज्यय् स्वया अप्व आदिवासी अमेरिकनतेगु जाति दु। थन्याःगु जातिइ ४ता जाति संघीय रुपय् म्हसीकातःगु, १०ता जाति राज्यं म्हसीकातःगु दु धाःसा ४ता जातियात छुं नं स्तरय् म्हसीकातःगु मदु।

संयुक्त राज्य अमेरिकाया मेमेगु राज्यय् राज्ययात थीथी काउन्तिइ विभाजित यानातःगु दु। लुइजियानाय् धाःसा राज्ययात थीथी प्यारिशय् विभक्त यानातःगु दु। थ्व राज्यया प्यारिश थ्व कथं दु-




#Article 283: नर्थ क्यारोलिना (140 words)


नर्थ क्यारोलिना संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू राज्य ख। थ्व राज्य संरा अमेरिकाया दक्षिणपूर्वी क्षेत्रय् ला। थ्व राज्यया सीमाना दक्षिणय् दक्षिण क्यारोलिना व ज्योर्जिया, संयुक्त राज्य अमेरिका, पश्चिमय् टेनिसी, व उत्तरय् भर्जिनियानाप स्वा। उत्तर क्यारोलिनाय् १००गु काउन्टी दु।  थ्व राज्यया राजधानी रेली ख धाःसा दक्ले तःधंगु नगर चार्लोट ख। वंगु ५ दशकय् उत्तर क्यारोलिनाया अर्थतन्त्र परिमार्जन जुया टोबाको व फर्निचरय् आधारित अर्थतन्त्रं इञ्जिनियरिङ, जीवप्रविधि, व फाइन्यान्सय् आधारित अर्थ जूवंगु दु। 

नर्थ क्यारोलिना भौगोलिक कथं विविध जा दूगु राज्य ख। थ्व राज्यया उचाइ समुद्री सतह निसें माउन्ट मिशेलया च्वका वा ६६८४ फिट तक्क थ्यं।  थ्व राज्यया तटीय समथर भूमिइ एट्लान्टिक महासागरया यक्व प्रभाव दु। थ्व राज्यया आपालं थाय् उष्ण सब्ट्रपिकल मौसम क्षेत्रय् ला। तटीय क्षेत्रस्वया ३०० माइल दुने हिमाली लागाय् धाःसा मौसम सबट्रपिकल हाइल्याण्ड मौसम जुवनि। 

सन् २००८ निसें सन् २००९या दुने उत्तर क्यारोलिनाया जनसंख्या वृद्धि कथं ८गु दक्ले अप्वगु खने दु। 




#Article 284: एल्बानी, न्यु यर्क (105 words)


एल्बानी संयुक्त राज्य अमेरिकाया न्यु यर्क राज्यया राजधानी ख। नापं, थ्व नगर एल्बानी काउन्तिया मुख्यालय नं ख। थ्व नगर न्यु यर्क सिति स्वया करिब १४० माइल उत्तरय् ला। एल्बानी हद्सन खुसिया सिथय् मोहःक खुसि स्वया करिब १० माइल दक्षिणय् ला। सन् २०१०या तथ्याङ्क कथं थ्व नगरया सकल जनसंख्या ९७,८५६ दु। एल्बानीया नापं दूगु नगर त्रोय, Schenectady, व Saratoga Springs, नाप एल्बानीया क्वातुगु स्वापू दु। थ्व नगरत नापं जाना एल्बानीं क्यापितल दिस्त्रिक्त धाःगु क्षेत्र दयेकु। थ्व क्षेत्रया मू लागा Albany-Schenectady-Troy महानगर क्षेत्रय् ला। थ्व महानगरया सन् २०१०या जनसंख्या ८,७०,७१६ दु। थ्व जनसंख्या न्यु यर्कया ४गु दकलय् अप्वगु व संरा अमेरिकाया ५८गु दकलय् अप्वगु नगरी जनसंख्या ख। 




#Article 285: ओहायो (152 words)


ओहायो छगू मध्यपश्चिमी अमेरिकी राज्य ख।  The 34th largest state by area in the U.S.,
it is the 7th-most populous with nearly 11.5 million residents, थ्व राज्यय् यक्व अमेरिकी नगर व ७गु ५लख स्वया अप्व जनसंख्या दूगु महानगर ला। थ्व राज्यया राजधानी कोलम्बस ख। अंग्रेजीकृत ओहायोया नां इरोकोइ भाषाया खँग्वः ओ-हियो (अर्थ: तःधंगु खुसि) नं वःगु ख। थ्व राज्य न्हापा उत्तरपश्चिमी क्षेत्रय छगू भागया कथं दूगु ख। सन् १८०३या मार्च १ खुनु थ्व राज्य संघया १७गु राज्य व उत्तरपश्चिम अर्डिनेन्स कथंया प्रथम राज्यया रुपय् पलिस्था जुल।  थ्व राज्यया उपनामया बारेय् यक्व मतभेद दसां ओहायोयात ऐतिहासिक रुपय् बकियी राज्य (ओहायो बकियी सिमाया नामं)या रुपय् नालेगु या।

ओहायोया सरकारय् कार्यपालिका निकाय ओहायोया गभर्नरं, व्यवस्थापिका निकाय ओहायो साधारण सभां व न्यायपालिका निकाय ओहायोया सर्वोच्च न्यायालयं प्रतिनिधि याइ। वर्तमानय् ओहायोयात संयुक्त राज्य अमेरिकाया प्रतिनिधि सभाय् १८गु थाय् बियातःगु दु।  Ohio is known for its status as both a swing state and a bellwether in national elections.




#Article 286: कोलम्बस, ओहायो (324 words)


कोलम्बस संयुक्त राज्य अमेरिकाया ओहायो राज्यया राजधानी व दकले तःधंगु नगर ख। वृहद कोलम्बस नगरी क्षेत्रय् कोलम्बस नगर नापं मेमेगु काउन्तितयेगु भूभाग नं ला। थ्व नगर क्षेत्र सिन्सिनाति व क्लिभल्यान्द धुंका ओहायोया दकले तःधंगु नगर क्षेत्र ख।  अमेरिकी मध्यपश्चिमय् कोलम्बस स्वंगु दकले तःधंगु नगर ख धाःसा सकल संयुक्त राज्य अमेरिकाय् थ्व नगर १५गु दकले तःधंगु नगर ख। थ्व नगर फ्र्याङ्क्लिन काउन्तिया काउन्ति सित नं ख। 
 
अथे जुसां थ्व नगर परिमार्जित जुया नापंया देलावेर काउन्ति व फेयरफिल्द काउन्तिया भूभाग नं थःगु अधीनय् तःगु दु। क्रिस्तोफर कोलम्बसया नामं नां वःगु थ्व नगरया पलिस्था सन् १८१२इ स्कियोता खुसि व ओलेन्तान्गी खुसिया दोभानय् जूगु ख। थ्व नगर सन् १८१६इ ओहायो राज्यया राजधानी जुवन। थ्व नगरया अर्थतन्त्रय् थी-थी आर्थिक क्षेत्रया प्रभाव दु। थ्व नगरय् शिक्षा, सरकार, विमा, बैंक, फेसन, दिफेन्स, उड़यन, नसाः, वसः, लजिस्तिक, स्तिल, उर्जा, मेदिकल रिसर्च, उसाँय् सेवा, हस्पितालिति, रितेल, प्रविधि आदि ख्यःया मू प्रभाव दु। 
आधुनिक कोलम्बस छगू प्राविधिक रुपय् परिष्कृत नगरया रुपय् विकशित जूगु दु। थ्व नगर हलिमया दकले तःधंगु निजी शोध व विकास प्रतिष्ठानत दसु बातेल मेमोरियल इन्स्तिच्युत (Battelle Memorial Institute); सिएएस (CAS वा Chemical Abstracts Service) हलिमया दकले तःधंगु क्लियरिङ्गहाउस, नेतजेत्स, हलिमया दकले तःधंगु आंशिक जेट विमान फ्लिटया आंशिक स्वामित्त्व दूगु संस्था, ओहायो राज्य विश्वविद्यालय, देय्या दकले तःधंगु क्याम्पस आदि दूगु नगर ख।

सन् २०१०या जनगणना कथं थ्व नगरया जनसंख्या ७,८७,०३३ दु। थ्व नगर ओहायो राज्यया दकले अप्व जनसंख्या दूगु नगर ख। 
 
सन् २००८य् कोलम्बस संरा अमेरिकाया १६गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु नगर जुयाच्वन। ७५४,८८५ जनसंख्या नाप थ्व नगरया नगरी क्षेत्र व ईले देय्या ३२गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु नगर जुयाच्वन। नापं थ्व नगर जनसंख्या कथं ४गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु राज्यया राजधानी नं ख। थ्व नगरया करिब ११६००० मनु मेमेगु देशं वया थन बसोबास याःगु खने दु। थ्व कथं सण् २०००-२००६ दुनेया न्हुगु जनसंख्याय् ८२% मेगु देशं वःगु खने दु। 
 
युएसया जनगणना कथं थ्व नगरया नगरीय जनसंख्या १७,७३,१२० दु धाःसा सकल क्षेत्रया जनसंख्या (मेरियन व चिलिकोते नापं) २०,३१,२२९ दु।  
 
थ्व नगर संयुक्त राज्य अमेरिकाया बच्छि जनसंख्या नाप ५५० माइलया दुरी दुने ला।




#Article 287: पेन्सिल्भेनिया (157 words)


पेन्सिलभेनिया संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगू राज्य ख। थ्व राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया उत्तरपूर्वय्, मध्य-एत्लान्तिक व ग्रेत लेक क्षेत्रय् ला। थ्व राज्यया सीमाय् दक्षिणपूर्वय् देलावेर, दक्षिणय् मेरिल्यान्द, दक्षिण-पश्चिमय् वेस्त भर्जिनिया, पश्चिमय् ओहायो, उत्तरपश्चिमय् आइरी पुकु व ओन्तारियो, क्यानादा, उत्तरय् न्यु यर्क व पूर्वय् न्यु जर्सी ला। एपेलाचियन पर्वत थ्व राज्यया दथुं वं। 

पेन्सिल्भेनिया संरा अमेरिकाया ३३गु दकलय् तःधंगु व ६गु दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख। नापं थ्व राज्य ९गु दकलय् अप्व जनघनत्त्व दूगु राज्य नं ख। थ्व राज्यया दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु ४गु नगर फिलादेल्फिया, पित्सबर्ग, एलेनताउन व इरि ख। थ्व राज्यया राजधानी ह्यारिसबर्ग ख। पेन्सिल्भेनियाया इरि खुसिइ  हाकः तट दु धाःसा देलावेर इस्तुअरीइ  हाकःगु तटीय क्षेत्र दु।  थ्व राज्य अमेरिकाया ऐतिहासिक १३गु उपनिवेशय् छता ख। 

पेन्सिल्भेनिया उत्तरं दक्षिणय्  व पूर्वं पश्चिमय्  दु। सकल क्षेत्रफल य्,  जमिन व  आन्तरिक जलसम्पदा, व  आइरी पुकु दु।  थ्व राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया ३३गु दकलय् तःधंगु राज्य ख।
पेन्सिल्भेनियाय्  आइरी पुकु नापंया तटीय क्षेत्र दु धाःसा  देलावेर इस्तुअरीया तटीय क्षेत्र दु।




#Article 288: साउथ क्यारोलाइना (178 words)


 संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगु दक्षिणपूर्वी राज्य खः। थ्व राज्यया राजधानी व दकलय् तःधंगु नगर कोलम्बिया ख। थ्व राज्यया जनसंख्या करिब ४२ लखः दु। जनसंख्या कथं थ्व संयुक्त राज्य अमेरिकाया २४गू दकलय् तःधंगु राज्य ख। राज्यया क्षेत्र कथं धाःसा थ्व राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया ४०गू दकलय् तःधंगु राज्य ख। थ्व राज्यया मेमेगु मू नगरय् चार्ल्सतन, ग्रीनभिल, स्पार्तनबर्ग, एन्दर्सन, सम्तर, व फ्लोरेन्स ला। थ्व राज्यया मू भौगोलिक बनावटय् तट, ब्यारियर आइल्यान्द, साल्त मार्श (salt marsh), sand hills, rolling piedmont, व ब्लु रिज माउन्तेन (Blue Ridge Mountains) ला। थ्व राज्यय् यक्व पर्यटक थनया प्राकृतिक सौन्दर्यता स्वयेत वैगु या, विशेषकथं मर्तल बीच (Myrtle Beach), चार्ल्सतन (Charleston), व हिल्तन हेद आइल्यान्द (Hilton Head Island)।

साउथ क्यारोलाइना सन् १७८८स राज्य जूगु ख। अबिलय् थ्व राज्यया अर्थतन्त्र कपाय्, जाकि, इन्दिगो व तोबाकोय् आधारित जुयाच्वन। अमेरिकी गृह युद्ध धुंका थ्व राज्यया राजनैतिक व आर्थिक शक्ति म्हो जुया वन। २०गू शदीया उत्तरार्धय् थ्व राज्यया अर्थतन्त्र व जनसंख्या अप्वया वल। वर्तमानय् थ्व राज्यय् पर्यटन, तेक्स्ताइल (वसः, कापः), व म्यानुफ्याक्चरिङ उद्योग खनेदु। 

थ्व राज्यया उत्तरय् नर्थ क्यायोलाइना, पश्चिम व दक्षिणय्, सभाना खुसि पुलाः जर्जिया व पूर्वय् एत्लान्तिक महासागर ला। 




#Article 289: तेक्सास (578 words)


तेक्सास  संयुक्त राज्य अमेरिकाया क्षेत्रफल व जनसंख्या निगु हे कथं २गु दकले तःधंगु राज्य ख। नापं मू अमेरिकी भूभागय् थ्व दकले तःधंगु राज्य ख। थ्व राज्यया नां काद्दो भाषाया खँग्वः तेयास Tejas नं वःगु ख। थ्व खँग्वःया अर्थ पासा वा अलाइ allies ख। थ्व खँग्वः स्पेनीतयेसं काद्दोतयेगु पूर्वी तेक्सासया वस्तीयात बियातःगु नां ख। 
 
दक्षिण मध्य संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अवस्थित थ्व राज्यया दक्षिणय् मेक्सिको, पश्चिमय् न्यु मेक्सिको, उत्तरय् ओक्लाहोमा, उत्तरपूर्वय् आर्कान्सः व पूर्वय् लुइजियाना ला। थ्व राज्यया कूल क्षेत्रफल  दु व जनसंख्या २ कोटी ५१ लखः दु। 

स्पेनी औपनिवेशिक राजकालय् थ्व थाय्या आधिकारिक नां नुएभो रेइनो दे फिलिपिनास: ला प्रोभिन्सिया दे तेक्सास (Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas) जुयाच्वन। 
 
एन्तोनियो मार्गिल दे इशु (Antonio Margil de Jesús)नं  जुलाई २०, सन् १७१६इ दकले न्ह्यः भिसरोयल्ती अफ न्यु स्पेन खँग्वः छयलाहगु खनेदु। थ्व नां सन् १८००या अन्त तक्क नं आपालं प्रचलित मजुसां आधिकारिक रुपय् छ्यलातःगु खनेदु। 

ह्युस्तन तेक्सासया दकले तःधंगु व संरा अमेरिकाया प्यंगु दकले तःधंगु नगर ख धाःसा सान आन्तोनियो राज्यया २गु व देय्या ७गु दकले तःधंगु नगर ख। द्यालास–फोर्त वर्थ मेत्रोप्लेक्स व ग्रेतर ह्युस्तन देय्या ४गु व ६गु दकले तःधंगु महानगर ख। मेमेगु मू नगरय् एल पासो, अस्तिन (राज्यया राजधानी) आदि ला। थ्व राज्ययात लोन स्तार राज्य (Lone Star State) वा याकः नगु राज्य नं धाइगु या। थ्व नां नं थ्व राज्यया स्वतन्त्र गणतन्त्रया रुपय् पलिस्था जुइधुंकुगु इतिहास व राज्यया मेक्सिकों स्वतन्त्रताया निंतिं संग्रामयात मनन याइ। लोन स्तार तेक्सासया राज्यया ध्वाँय् व राज्यया छापय् नं खनेदु। 



#Article 290: वाशिंग्तन (राज्य) (240 words)


वाशिङ्गतन संयुक्त राज्य अमेरिकाया प्रशान्त उत्तरपश्चिमय् लागु छगू राज्य ख। थ्व राज्यया उत्तरय् ब्रितिश कोलम्बिया, दक्षिणय् ओरेगन, पश्चिमय् प्रशान्त महासागर व पूर्वय् आइदाहो ला। थ्व राज्य वाशिङ्गतन भूभागया पश्चिमी भागं दयेकुगु राज्य ख। वाशिंगतन भूभाग धाःसा अरेगन सीमा विवाद धुंका जूगु ओरेगन सन्धिया लिच्वःया कथं बेलायतं सन् १८४६इ त्वता वंगु भूभाग ख। थ्व राज्ययात सन् १८८९इ संघय् ४२गु राज्यया रुपय् सामिल यागु ख। 

सन् २०१०या जनगणना कथं थ्व राज्यया जनसंख्या 6,724,540 दु। राज्यया करिब ६० प्रतिशत जनसंख्या आर्थिक व परिवहन केन्द्र सियातलय् च्वनिगु या। मेगु मू जनसंख्या सेलिश सागरया पुगेत साउन्द क्षेत्रया औद्योगिक क्षेत्रय् बसोबास या। 





#Article 292: फणीश्वर नाथ रेणु (196 words)


फणीश्वर नाथ रेणु (१९२१-१९७७) छम्ह हिन्दी साहित्यकार खः।

वेकयागु जन्म बिहारयागु अररिया जिल्ला यागु फॉरबिसगंज यागु नापं औराही हिंगना गांय् जुगु खः। प्रारंभिक शिक्षा फॉरबिसगंज तथा अररिया य् याना वेकलं मैट्रिक नेपाल यागु विराटनगर य् विराटनगर आदर्श विद्यालय य् कोईराला परिवार नापं च्वना यानादिल। वेकलं इन्टरमीडिएट काशी हिन्दू विश्वविद्यालय नं १९४२य् यानादिल अले वेक स्वतंत्रता संग्रामयागु ज्याखःय् सम्मिलित जुया दिल । लिपा १९५०य् वेकलं २००७ सालयागु नेपाली क्रांतिकारी आन्दोलनय् नं ब्वति कया दिल । वेकलं हिन्दीय् आंचलिक कथा यागु नींव तया दिल। सच्चिदानन्द हीरानन्द वात्स्यायन अज्ञेय, छम्ह समकालीन कवि, वेकयागु परम पासा खः। वेकयागु यक्व रचनाय् कटिहार यागु रेलवे स्टेशन यागु उल्लेख जुगु दु । 

वेकयागु लेखन-शैली वर्णणात्मक खः गुकिलि पात्रयागु प्रत्येक मनोवैज्ञानिक सोचयागु विवरण दै। पात्रयागु चरित्र-निर्माण सिक्क याकनं जुइ छय् धासा पात्र छम्ह सामान्य-सरल मनु अतिरिक्त मेगु छुं नंजुइ मखु। वेकयागु अप्व बाखंय् पात्रयागु सोच घटना स्वया प्रधान जुइ। एक आदिम रात्रि की महक थुकिगु उदाहरण खः।

वेकयागु लेखन-शैली प्रेमचंदनाप सिक्क मिलेजु व वेकयात आजादी के बाद का प्रेमचंद यागु संज्ञा नं बियातगु दु । 

पद्मश्री (मैला आंचल)यागु लागि

फणीश्वर नाथ रेणु का कथा शिल्प, published under UGC Grant ( 1990 ), 
लेखक : डॉ. रेणु शाह ( Associate Proffessor, J.N.V. University, Jodhpur )




#Article 293: धनकुटा जिल्ला (132 words)


धनकुटा जिल्ला नेपाःया पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रया कोशी अञ्चलया छगू जिल्ला ख। थ्व छगू पहाडी जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम धनकुटा बजाः पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रया सदरमुकाम ख। विक्रम सम्बत २०१९ साल न्ह्यः थीथीए नामं नेपाःया प्रशासनिक एकाईया रूपय् दयाच्वंगु थ्व थाय् वि.सं. २०१९ साल बैशाख १ गते तत्कालीन जुजु महेन्द्रया शासनकालय् धनकुटा जिल्ला धकाः नामाकरण जूगु ख। थ्व जिल्लाया पूर्वय् तेह्रथुम व पाँचथर जिल्ला, पश्चिमय् भोजपुर व उदयपुर, उत्तरय् संखुवासभा जिल्ला व दक्षिणय् मोरङ व सुनसरी जिल्ला ला।

थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल ८९१ बर्ग किलो मिटर दु। 

थ्व जिल्लाया जनसंख्या दुइ लाख स्वया म्हो दु। थुकिलि लिम्बू, राइ, याक्खा, क्षेत्रि, बाहून, मगर, तामाङ, गुरुङ, नेवाः, दलित आदि जाति व जनजाति ला। 

राणा प्रधानमन्त्रि देव शम्सेरं थनया दक्ले न्हापांगु पाठशाला देकुगु खने दु।

सन् २००१स जूगु नेपाःया जनगणना कथं थ्व जिल्लाय् क्वय् बियातःगु गां/नगर दु-




#Article 294: उदयपुर जिल्ला (192 words)


उदयपुर जिल्ला नेपाःया पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रया सगरमाथा अञ्चलया छगू जिल्ला ख।

थ्व जिल्ला २६ डिग्री ३९' निसें २७ डिग्री १' १० उत्तरी अक्षाँश व ८६ डिग्री ०' ९ निसें  ८७ डिग्री १' ० पूर्वे देशान्तरय् ला।  थ्व जिल्ला पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रया सगरमाथा जिल्लाय् ला।  थ्व जिल्लाय् महाभारत श्रृङखला निसें चुरे पर्वततक्कया भू-भाग ला। थ्व जिल्लाया सकल क्षेत्रफल २०६३ वर्ष कि.मि. दु।  क्षेत्रफल कथं थ्व जिल्ला नेपाःया २७गु, पूर्वाञ्चलया ४गु व सगरमाथा अञ्चलया निगु तःधंगु जिल्ला ख।

थ्व जिल्लाया पूर्वय् सुनसरी व धनकुटा, पश्चिमय् धनुषा व सिन्धुली, उत्तरय् भोजपुर, खोटाङ व ओखलढुङ्गा व दक्षिणय् सिराहा व सप्तरी ला।  महाभारत श्रृँखला व चुरे पहाड श्रृँखलां घीरेयानातःगुलिं थ्व जिल्लायात भित्री मधेशया कथं नालेगु या। थ्व जिल्लाया सकल भूभागय् भित्री मधेस  ५२%, मध्य पहाडी क्षेत्र ४२% व तराइ व भाबर क्षेत्र ६% भू-भाग ला।

थ्व जिल्लाया मौसम आपालं उष्ण शितोष्ण व समशितोष्ण जु धाःसा जिल्लाया सरदर अधिकतम तापक्रम ३८ डिग्री सेल्सियस व न्युनतम १६ डिग्री सेलिसियस दु। दँया वर्षा सरदर २१५२ मिलिलिटर दु।

थ्व जिल्लाया सदरमुकाम त्रियुगा नगरपालिकाया गाइघाटय् ला। थ्व जिल्लायात ३ गु संसदिय क्षेत्र, ११ गु ईलाका, १ नगरपालिका व ४४ गु गविसय् बायातःगु दु। थ्व जिल्लाया गाविस व नगर थ्व कथं दु -




#Article 295: धादिङ जिल्ला (129 words)


धादिङ्ग जिल्ला नेपाःया मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया बागमती अञ्चलया पश्चिमी लागाय् दूगु छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लाय् हिमाली व पहाडी भूभाग ला। थ्व जिल्लाया पूर्वय् येँ जिल्ला, रसुवा जिल्ला व नुवाकोट जिल्ला, पश्चिमय् गोरखा जिल्ला, उत्तरय् चीनया सँदेय्‌ व नेपाःया रसुवा जिल्ला व दक्षिणय् मकवानपुर व चितवन जिल्ला ला। थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल १९२६ वर्ग किमि दु। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम धादिङ्गबेसी ख।

थ्व जिल्लाया अक्षांश २७'४० उत्तरनिसें २८'१७ उत्तर तक्क व देशान्तर ८४'३५पूर्व निसें ८०'१७पूर्व तक्क ला। समुद्री सतह स्वया त्व्ह जिल्ला ७११० मि च्वे लाःगु थाय्‌निसें ३०० मि च्वे लाःगु थाय्‌ थ्व जिल्लाय् दु। थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल १९२६ वर्ग किमि दु। थ्व जिल्लाया उत्तरया छुँ हिमाली लागा त्वताः सकल लागा पहाडी क्षेत्रय् ला। थ्व जिल्लाया मू खुसि त्रिशुली, बुढी गण्डकी, आँखु, थोप्पल आदि ख।

थ्व जिल्लाया गां/नगर थ्व कथं दु-




#Article 296: सिन्धुपाल्चोक जिल्ला (201 words)


सिन्धुपाल्चोक जिल्ला नेपा:या मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया बागमती अञ्चलया छगु जिल्ला खः। नेपाःया क्षेत्रफलया १.७३ प्रतिशत भूभाग दूगु थ्व जिल्ला मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया १९गु जिल्लाय् छगू ख। थ्व जिल्ला मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया क्षेत्रफल कथं दक्ले तःधंगु जिल्ला नं ख। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम चौतारा ख।

जनश्रुति कथं थ्व जिल्लाया नां सिन्धु व पाल्चोक नांया निगु थुम स्वाना सिन्धुपाल्चोक जुवंगु ख।

थ्व जिल्लाया अक्षांश २७डि३४' निसें २८डि१२' उत्तर व ८५डि२६' निसें ८६डि४' पूर्व देशान्तरय् ला । थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल २५४२ वर्ग किमि दु धाःसा ‌औसत ब्याइ ४९.३८ किमि व उत्तर-दक्षिणया औसत हाकः ५३.०६ किमि दु
। थ्व जिल्लाया सिमाना थ्व कथं दु-

थ्व जिल्लाय् स्वंगु निर्वाचन क्षेत्र व १३ इलाकाय् बायातःगु दु। थ्व जिल्लाय् ७९ गाविस ला। 

थ्व जिल्लाया मू व्यापारिक केन्द्र तातोपानी, बाह्रविसे, चौतारा, खाडीचौर, मेलम्ची आदि ख।

थ्व जिल्लाय् १,३८,३५१म्ह मिजं व १,४९,४४७ म्ह मिसा दु व जिल्लाया सकल जनसंख्या २,८७,७९८ दु । थ्व जिल्लाया मिजंतेगु साक्षरता ५१.८ % व मिसातेगु साक्षरता २९.५ % याना कूल साक्षरता ४०‍.६% दु
।

वि सं २०५८या जनगणना कथं थ्व जिल्लाया जनसंख्या थ्व कथं खने दु- 

थ्व जिल्लाया ६० गाविसय् लं थ्यंगु दु। थ्व जिल्लाया कूल लंया हाकः ३९९ किमि दु। थुकिलि कालोपत्रे लं ९३ किमि, ग्राभेल लं ५१ किमि, कच्ची लं २५५ किमि दु ।




#Article 297: स्याङ्जा जिल्ला (388 words)


स्याङ्जा जिल्ला नेपाःया पश्चिमाञ्‍चल विकास क्षेत्रय् लागु छगू पहाडी जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम पुतली बजार न.पा. ख।  थ्व जिल्ला २७.५२' निसें २८.१३' उत्तर अक्षांश  व ८३.४६' पूर्वी देशान्तर थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल ११६४ वर्ग कि.मि दु।  थ्व जिल्ला समुद्रिक सतह स्वया ३६६ मिटर निसें २५१२ मिटरतक्क तज्जा धाःसा थ्व जिल्लाया सदरमुकाम जा ८५० मि. दु।  थ्व जिल्लाया पूर्व-पश्चिम औसत हाकः ३२ कि.मि व उत्तर-दक्षिण औसत ब्या २० कि.मि दु। थ्व जिल्लाया सीमाय् पूर्वय् तनहुँ जिल्ला, पश्चिमय् पर्वत जिल्ला, गुल्मी जिल्ला व पाल्पा जिल्ला, उत्तरय् पर्वत जिल्ला व कास्की जिल्ला धाःसा दक्षिणय् पाल्पा जिल्ला ला।

स्याङ्जा धागु खँग्वःया उत्त्पतिया बारेय् क्वे बियातगु विचात दु -

थ्व जिल्ला नेपाःया एकीकरण न्ह्य चौविसे राज्यय् ६कु रजौटायागु मंका रुपय् थ्व जिल्लाया पलिस्था जुल। नेपाःया एकीकरण न्ह्यःया गह्रौ, भीरकोट, सतौ, नुवाकोट, ढोर व पैयू चौबिसे राज्यत स्याड्जाय् ला। तर, ढोरया यक्व भूभाग व पैयूया भूभाग क्रमशः तनहू व पवर्तय् नं ला।

थ्व जिल्ला कास्की, पर्वत, तनहुँ, गुल्मी व पाल्पा जिल्ला नापं ला। स्याङ्जा जिल्ला समुद्री सतह स्वया ३६६ मिटर निसें २५१२ मिटर तक्कया जाय् ला। थ्व जिल्लाया मू क्षेत्रफल ११६४ वर्ग कि.मि. दु। थ्व जिल्ला ८३' २७ निसें ८४' ४६ पूर्व देशान्तर व २७' ५२ निसें२८' १३ उत्तर अक्षांशय् अवस्थित दु। 

नेपाःया सन् २००१या जनगणना कथं थ्व जिल्लाया जनसंख्या ३,१७,३२० दु गुकिलि मिजं १,४३,६१९(४५.२६%) दु धाःसा मिसा १,७३,७०१ (५४.७४%) दु व लैगिक अनुपात ०.८३ दु। थ्व जिल्लाय् ६४,७४६खा छेँ दु। थ्व जिल्लाया जनसंख्या वृदिदर ०.७८% दु धाःसा जनघनत्व २७३ प्रति वर्ग किमि दु। थ्व जिल्लाय् नेपाःया १.३७ मनुत च्वं।

थ्व जिल्ला ६० गा.वि.स.,२ नगरपालिका, ३ निर्वाचन क्षेत्र व १५ इलाकाय् बायातगु दु-

स्याङ्जा जिल्लाया भु-उपयोगया स्थिति अन्तर्गत सकल १,०२,०८७ हेक्टर बुंइ बुंज्याया निंतिं ज्याबीगु बुं ७६,५२० हेक्टर दु; थुकिलि ४७,९४२ हेक्टर बुंइ जक्क बुंज्या यागु खने दु । फलफूलय् सुन्तला, मौसमी व वेमौसमी तरकारी उत्पादन, कफी खेती, सदन बाली विकास कार्यक्रम, मौरीपालन व रेशम खेती विकास कार्यक्रम, दिगो भू-वयवस्थापन व साना सिंचाई कार्यक्रम मू सञ्चालित बुज्या कार्यक्रम ख। सुन्तला, उखु, कफी, गोलभेंडा, पालु व दुग्ध उत्पादन थनया कृषकतेगु आयआर्जनया मू स्रोत ख।

स्याङ्जा जिल्ला चौबिसे राज्यतेगु इतिहास दुगु ऐतिहासिक जिल्ला ख। पुरातात्विक महत्वया कथं सतौं, गह्रौ व भीरकोटय् दुगु चौबिसे जुजुतेगु ऐतिहासिक कोतत अध्ययन व अनुसन्धानया निंतिं छ्येलेछिं। थ्व जिल्लाया पर्यटकीय थासय् पञ्चमुल, सिरुवारी ग्रामीण पर्यटनया दृष्टिकोणं नमूना गां धका हनी। पर्यटन प्रतिको जनचेतना, सरसफाई व आतिथ्य सत्कारया कारणं सिरुवारी ग्रामीण पर्यटनया नमूना जुइफुगु दु। थ्व जिल्लाया महत्वपूर्ण पर्यटकीय थाय् थ्व कथं दु-




#Article 298: रुपन्देही जिल्ला (289 words)


रुपन्देही जिल्ला नेपाःया पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रया लुम्बिनी अञ्चलया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्ला तराईय् ला।

थ्व जिल्ला ८३डि१२'१६ निसें ८३डि३८'१६ पूर्वी देशान्तर व २७०२०' निसें २७०४७'२५ उत्तरी अक्षांशय् ला। थ्व जिल्लाया पूर्वय् नवलपरासी, पश्चिमय् कपिलवस्तु, उत्तरय् पाल्पा जिल्ला व दक्षिणय् भारतया उत्तर प्रदेश ला। गौतमबुद्धया जन्मस्थल लुम्बिनी थ्व जिल्लाय् ला। भूस्तरया  जा कथं थ्व जिल्लाया दक्षिणय् समुद्र सतहस्वया १०० मिटर व उत्तरय् १२२९ मिटर जाः दु। थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल १३६० वर्ग किलोमिटर दु।

थ्व जिल्लाया नांया बुद्धया जीवननाप स्वापू दु। गौतम बुद्धया मां मायादेवीं थ्व जिल्लाया देवदहया भवानीपुरय् बूगु ख। वसपोल सिक्क बांलाम्ह जूगुलिं वसपोलयात रुपीदेवी धयातल, रुपीदेवीं रुपिन्देही व रुपन्देही जूगु भलसा दु। नापं जुजु शुद्धोधनया लानि मायादेवी कोलिय राजकन्या जूगु व भगवन बुद्ध प्वाथय् दूबिले वसपोल थःगु थःछेँय् कोलियपिनिगु राज्यय् बिज्यानादिबिले छगू क्यवःय् विश्राम यानादिल। थ्व क्यबया नां वय्‌कःया नामं रुपादेवी जूवन। कालान्तरय् थ्व खँग्वः अपभ्रंश जुया रुम्विनी देई, रुमिनी देई जुया लुम्बिनी जुवन।

भौगोलिक कथं थ्व जिल्लायात चुरे क्षेत्र, भावर क्षेत्र व तराई मैदान याना स्वंगु भागय् बायेछिं। थ्व जिल्लाया सकल बुँइ ७१८७३ हे. बुँज्या यायेज्युगु, ३२००६ हे. गुँ व ल्यं दूगु क्षेत्रफल चट्टान, नगर, खुसि,  चरनलागा आदिं भुनातःगु दु। तराई मैदान रुपन्देहीया अन्नया भण्डार ख व तराईं थ्व जिल्लाया सकल क्षेत्रफलया करिब ३/४ भाग भुनातःगु दु। जिल्लाया उत्तरी क्षेत्रय् दूगु चुरे क्षेत्रया भूभाग सिक्क म्हो दु। चुरेया यक्व लागाय् जंगल दु। थ्व जिल्लाया मू खुसि तिनाऊ, रोहिणी, दानव, पहेला, कञ्चन, कोठी, डण्डा, कोइलीमाई आदि ख।

जलवायु कथं थ्व जिल्लाया चुरे स्वया मेगु सकल भूभागय् उष्ण व उपोष्ण जलवायु दु। थनया तापक्रम अधिकतम ४३.७० से. व न्यून्तम ८.७५० से. रेकर्ड जूगु दु। थन वार्षिक वर्षा १३९१ मि.मि. जुइगु या। जिल्लाया चुरे व भावर क्षेत्र बाहेक मेमेगु क्षेत्र उर्वर जु।

राजनैतिक कथं थ्व जिल्लायात ५ निर्वाचन क्षेत्र, १७ इलाका, २ नगरपालिका व ६९ गा.वि.स.य् विभाजन याःगु दु।




#Article 299: अर्घाखाँची जिल्ला (380 words)


 नेपाःया पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रया लुम्बिनी अञ्चलया छगु जिल्ला खः। थ्व जिल्लाया सीमाय् पूर्वय् पाल्पा जिल्ला, पश्चिमय् प्यूठान जिल्ला व दाङ जिल्ला, उत्तरय् गुल्मी जिल्ला व दक्षिणय् कपिलवस्तु जिल्ला व रुपन्देही जिल्ला ला। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम सन्धिखर्क ख।

थ्व जिल्लाया कूल क्षेत्रफल ११९३ वर्ग किलोमिटर दु।  थ्व जिल्लाया अक्षांश ः २७० ४५” निसें २८०६” उत्तर व देशान्तर ः ८०० ४५” निसें ८३०२३” पूर्व तक्क ला।  थ्व जिल्लाय् समुद्र सतह स्वया ३०५ मिटर निसें २५१५ मिटर तक्कया जाः दूगु थाय् दु।  थ्व जिल्लाया औसत वार्षिक वर्षा २२०० मिलिमिटर व तापक्रम ६.५० निसें ४०० सेन्टिग्रेड तक्क थ्यं।

थ्व जिल्लाय् मध्य पहाडी धरातल ६८ प्रतिशत दु धाःसा सिवालिक ३२ प्रतिशत दु।  थ्व जिल्लाया मू  खुसिचा बाँगी खुसिचा, मथुरा बेशी खुसिचा, वाणगंगा खुसिचा, दुर्गा खुसिचा, सीतखुसिचा, खाकाबेसी खुसिचा आदि ख धाःसा मू पुखु ठाडा दह (डमरु दह), सेङलेङ दह आदि ख। थ्व जिल्लाया भू-उपयोगय् सरकारी गुं  ३४ प्रतिशत, सामुदायिक गुं २२ प्रतिशत व कृषियोग्य बुं  ३९ प्रतिशत दु धाःसा खुसि/खुसिचा ५ प्रतिशत दु। 

थ्व जिल्लाया मू ज्या बुँज्या ख। बुँज्याय् आधारित जनसंख्या ९३ प्रतिशत दु धाःसा बुँज्या याये ल्वःगु बुँ ४६,७३२ हे. दु।  थ्व बुँ ख्यलय्  ८०६७ हे. व पाखाय् ३८,६६५ हे. ला।

थ्व जिल्लाया मू चाहिलिगु थासय् अर्घा भगवति देगः (अर्घा गा.वि.स.), पाणिनी तपोभुमि (पणेना गा.वि.स.), सुपादेउराली देगः (नरपानी गा.वि.स.), छत्रमहाराजको देगः (छत्रगञ्ज गा.वि.स.), दुर्वासेश्वर गुफा (खिदिम), नृत्नाञ्चल पर्वः (नरपानी), डमरु दह (ठाडा),जालकाँडाया लेक (खन), मालारानी देगः (खनदह, हंसपुर), मनचिन्ते पानी (खनदह), ऐतिहासिक पौवा (बल्कोट), मथुरावेसी धार्मिक स्थल (वाङ्गला) आदि ला। थनया मू नखः विजयादशमी, दीपावली, चैते दशै, माघे संक्रान्ति, हरिसयनी  एकादशी, हरिबोधनी एकादशी, कोजाग्रात पूर्णीमा, इद उल फित्र, इद उल अजहा आदि ख। 
 

नेपाःया राष्ट्रिय जनगणना २०५८ कथं थ्व जिल्लाया सकल जनसंख्या २,०९,०३४ दु गुकिलि मिसा १,१२,०५४ व मिजं ९८,९८० दु। थ्व जिल्लाय् कूल ४०,८०७ खा छेँ दु। थ्व जिल्लाया औसत परिवार आकार ५.१ दु। थ्व जिल्लाया जनसंख्याय् हिन्दु ९८.८६ प्रतिशत, बौद्ध ०.०४ प्रतिशत, इस्लाम  १.०८ प्रतिशत व जैन व मेमेगु  ०.०२ प्रतिशत दु।

थ्व जिल्ला ११ प्रशासनिक ईलाकाय् बायातःगु दु। थ्व जिल्लाय् ४२ गाविस दु व २ संसदीय निर्वाचन क्षेत्र दु। थ्व जिल्लाया ४२ गाविस थ्व कथं दु - 
चिदिका, बल्कोट, छत्रगञ्ज, केरुंगा, ठुलापोखरा, भगवती, अर्घातोष, मरेङ, खन, खनदह, बाँगी, डिभर्ना, बांला, अर्घा, किमडाँंडा, हंशपुर, धारापानी, गोर्खुंगा, ढाकावाङ, सीमलपानी, सीतापुर, ठाडा, शुवर्णखाल, सिद्धारा, जलुके, जुकेना, असुरकोट, खिल्जी, नुवाकोट, सन्धिखर्क, पणेना, पोखराथोक, खिदिम, पटौटी, धातिवाङ, मैदान, पाली, अडगुरी, खाँचीकोट, नरपानी, ढिकुरा व धनचौर।




#Article 300: बागलुङ जिल्ला (1005 words)


बागलुङ जिल्ला नेपाःया पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रय् अवस्थित छगू जिल्ला ख। नेपाः दुनेया चिधंगु नेपाःया नामं नांजाःगु थ्व जिल्ला पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रया छगू पहाडी जिल्ला ख।

छगू बाखँ कथं थ्व थासय् न्हापा यक्व धुं दयाच्वन। धुं यक्व दूगुलिं थ्व थाय्‌या मगराती जातितेसं छपं जुया धुंयात स्याइगु यात। इमिगु भाषाय् धुंयात बाघ धाइगु जुगुलिं थ्व थाय्‌यात 'बाघलुञ' वा 'ब्याघलु' जूजुं अपभ्रंश जुया बागलु्ङ जूवंगु खने दु।

थ्व जिल्लायात झोलुङ्गे तांया जिल्लाया नामं नं म्हसीकिगु या।

थ्व जिल्लाया भौगोलिक अवस्थिति थ्व कथं दु-

थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल १ हजार ७ सय ८४ वर्ग किमि दु ।

१६द्व पर्वतया नामं नांजाःगु थ्व जिल्ला नेपाःया एकिकरण न्ह्यः चौबिसे राज्य अन्तर्गतय् दयाच्वन। व ईले थ्व जिल्लाय् लाःगु गल्कोट,  विहुँकोट, संसारकोट अर्नाकोट व माझकोट नांजा।

१४गु शताव्दीइ जुम्लाया जुजुतयेसं थःगु राज्य विस्तार यानाच्वंगु ईले  वि.सं. १४२९इ मलेबम् जुम्लाया जुजु जुल। वय्‌कलं पूर्वया यक्व राज्य त्यानादिल। बागलुङ जिल्लाया निशेल भुजेल धाःगु ४द्वं गुं लागाय् व ईले मगःतयेगु राज्य दयाच्वन। वः ईले रुकुमय् मलेबमया काय्‌ पिताम्बर व छे जैतुबमं शासन यानाच्वन। मगः जुजु तयेसं थ्व जिल्ला दूगु थाय्‌यात बांलाक्क संचालन यायेत रुकुमया राजधानी गोथामय् वना जुजु जैतुबमया ८म्ह किजा राजकुमारय् छम्ह फ्वन। जुजुं तःधिम्ह काय्‌ त्वता मेपिंइ न्ह्याम्ह यंकुसां जूगु आज्ञा बिल। आज्ञा ब्युगु चान्हे द्यनाच्वंगु थासय् माहिला राजकुमार आनन्दवमया छ्यं दूगु थासय् वन। थ्व खना वय्‌कःयात भुजेलतयेसं लुकुंछिना पर्वतय् यंकल। पर्वतेतयेसं थ्व जुजुयात स्वंगु नामं सःतिगु जुल- गोथामं वःगुलिं गोथम्ब, लुकुंछिना हःगुलिं पिठम्ब (खेँ भाषाय् जंयात पीठ्यु धाइ) व राजकुमारया नां आनन्द जूगुलिं आननद। जुजु नापं मुडुला कार्की रुचाल व पौडेलपिं नं जिल्लाय् वःगु किम्बदन्ती दु। वि.सं. १५१० नापं आनन्दवम सोलेपार पर्वतया जुजु जुल। वः ईले तक्क नं गल्कोट, विहुँकोट व चन्द्रकोटय् रजौटातयेसं शासन यानच्वन व अबिले बलेवा व बागलुङ माझकोटया अन्तरगतय् व थन्थाप चन्द्रकोटया अन्तर्गतय् लानच्वन।

आनन्द बम् व चन्द्रबम् धुंका डिम्ब नांया दिलिपं थःगु शासनकालय् विहुँकोट, गल्कोट व ताकमयात त्याना थःगु राज्ययात ४००० गुं नं १४००० गुंइ थ्यंकल। वय्‌कलं राज्यय् सु-व्यावस्था यायेत थ्वःगु माहिला किजायात डाँडाकोट, साहिँला किजायात विहुँकोट व कान्छा किजायात गल्कोटय् तयातल। जुजु डिम्व वर्षायामय् ढोरय् व चिकुलाबिले ताकमय् च्वना राज्य यानच्वन।

ह्यामिलटन कथं गल्कोट छगू चिधंगु राज्य ख गन ३००० छेँ दयाच्वन। जुजुया दरबार गुँया च्वकाय् लानाच्वन। व दरबारया प्यखें ५०० खरया झुपडी दयाच्वन। गलकोटय् ३गु ली(तामा) व १गु नया खानी दयाच्वन। खानीइ आधिकारिक मनुतयेसं जक्क ज्या यायेदयाच्वन। जुजुया वार्षिक आम्दानी रु. ३५००।- दयाच्वन। गल्कोट राज्यया बारेय् कर्क प्याटि्रकं धाःसा छगू तःधंगु नगरया रुपय् वर्णन यानादिल। वय्‌कःकथं गल्कोट नांया छगू तःधंगु किल्ला दयाच्वन। थ्व गल्कोट चौविसी जुजुतयेगु राज्यय् छगू जुयाच्वन।

छगू वंशावलि कथं जुजु डिम्बया ईले गण्डकी व कर्णाली प्रदेशया जुजुतयेसं दिल्लीया बादशाहयात न्या-न्या दँय् सिर्तो यंकिगु जुयाच्वन। थ्व सिर्तोय् थःगु राज्यया कस्तुरीया विणा, वाज, डाँफे, मयुर, धुंया छ्यँगु, पश्मिनाया गा आदि दयाच्वन। जुजु डिम्बं युवराज नागवमयात वि.सं. १५३०नापं दिल्लीइ छ्वयादिल। बादशाहं मल्ल धाःगु पदवी ब्युगुलिं युवराज नागवम वबिलेनिसें नागवम मल्ल जुल। वय्‌कःया ईले हे त्याःगु मादीखोला पूर्वया डाँडाकोटयात अनया क्षेत्रीतयेसं मल्ल राज्य धका नां तल। थ्व थाय् आःतक्क नं नांजा।

जुजु डिम्व १२० दँ तक्क म्वाःगु धैगु जनश्रुति दु। वय्‌कलं ८४ दँय् थःगु जेठा काय्‌ नागवम नं अस्वस्थ्य जूगुलिं छम्ह जक्क छेय्‌ प्रतापी नारायणयात वि.सं. १५९०नापं पर्वतया राज्य बिल। वय्‌कःया शासनकालय् थन यक्व जंगल दूगुलिं पशुपालन बांलात। नापं चि व लुं सँदेय्‌य् पैठारी जुल। प्रतापी नारायण मल्लं जुजु जुइवं हे पाल्पाली जुजु मुकुन्द सेनया म्ह्याय्‌नाप इहिपा यात। पाल्पामि जुजुं म्ह्याय्‌यात कालिका देवीया मुर्ति क्वसः बिया छ्वल। थ्व मुर्ति आ नं बागलुङ जिल्लाया सदरमुकाम बागलुङ बजार नापं कृष्ण गण्डकी खुसि व काठेखोलाया दोभाननापं छगू  किसीसुँडे आकारया जंगलय् दूगु देगले कालिका भगवती देवीया कथं नांजा। देवीनाप पाल्पां खड्ग ज्वना वःगु खड्का क्षेत्रीयात थन पुजारी दयेकातल। जुजु प्रतापी नारायणं पलिस्था याःगु थ्व देगःया पूर्व ध्वखा चायेकेमज्युगु धइगु किम्बदन्ती दु। थ्व देगःया पूजा खर्चया निंतिं जुजुं छगू गुथिया पलिस्था यानादिल। जुजु प्रतापी नारायणया पाल्पानाप इहिपाया स्वापूं लिपा चौविसी राज्य पाल्पा व पर्वत बल्हाना वन। वय्‌कःया करिब ३० दँया शासनकाल धुंका थःगु जेठाम्ह काय्‌रा किरातीवम् मल्लयात गल्कोट, माहिला राजवम् मल्लयात पर्वत व कान्छा कल्याणवम् मल्लयात कास्कीया राज्य बिया थः काशीबास जुल।

पृथ्वी नारायण शाहया नेपाः पुनर्एकिकरण बिले गुल्मी, अर्घाखाँची, प्युठान, पर्वत कब्जा याये धुंका बलेवा जुया बागलुङ नेपाः अधिराज्यय् लाःवन।  शाहाकालया नेपाःया एकीकरण बिले थनया जुजुतयेसं युद्ध हे मयासें गोर्खाली सेना न्ह्यः आत्मसमर्पण याःगु ख।

बागलुङ जिल्लाया हावापानी थ्व कथं दु -


थ्व जिल्लाया वाषिर्क औसत वर्षा २२०० मि.लि. दु धाःसा न्यूनतम वर्षा १०.९ मि.लि., अधिकतम तापक्रम ३७.५ डिग्री सेल्सियस व न्यूनतम तापक्रम ६.५ डिग्री सेल्सियस दु। 

बागलुङय् ३ संसदिय राजनीतिक क्षेत्र, १३ इलाका व ५९ गाविस दू धाःसा थ्व जिल्लाय् छगू नगरपालिका बागलुङ नगरपालिका दु। बागलुङ बजार जिल्लाया नापं धौलागिरी अञ्चलया नं सदरमुकाम ख।

थ्व जिल्लाया गाविस/न.पा. थ्व कथं दु-

सन् २००१या जनगणना कथं थ्व जिल्लाया सकल जनसख्या २६८९३७ दु।  थुकिलि मिसा १४५४०९ व मिजं १२३५२८ दु। अतः, थ्व जिल्लाया लैंगिक अनुपात ८५ (मिजं प्रति १०० मिसा) दु।  थ्व जिल्लाया सकल परिवार ल्याखँ ५३५६५ दु धाःसा औसत परिवार सख्या ५.०२ म्ह दु। 

थ्व जिल्लाया वाषिर्क जनसंख्या वृद्धि द १.४६ प्रतिशत दु व जनसख्या दोव्वर जुइत मालिगु ई ३१ दँ दु।  थ्व जिल्लाया जनघनत्व १५१ म्ह/वर्ग कि.मि दु। थ्व जिल्लाया नगरीय जनसंख्या ७.७५ प्रतिशत व ग्रामिण जनसंख्या ९२.२५ प्रतिशत दु।

थ्व जिल्लाया साक्षरता प्रतिशत ५९.८२ दु गुकिलि मिसा साक्षरता प्रतिशतः ४८.३६ व मिजं साक्षरता प्रतिशतः ७१.२८ दु। थ्व जिल्लाया दक्ले अप्व साक्षरता प्रतिशत दूगु गाविस सिगाना (७३.४२) ख धाःसा दक्ले म्हो साक्षरता प्रतिशत दूगु गाविस राजकुत (२१.५३) ख।


थ्व जिल्लाय् बागलुङ बजारय् छगू जिल्ला अस्पताल दु। थ्व जिल्लाय् ३ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र कुश्मीशेरा, हरिचौर व वुर्तिवाङय् दु। थ्व जिल्लाय् कूल ९ स्वास्थ्य चौकी दु व ४९ उपस्वास्थ्य चौकी दु। थ्व जिल्लाय् १ अञ्चल स्तरीय आयुर्वेदिक औषधालय (बागलुङ बजारय्) दु धाःसा गाविस स्तरय् ४ आयुर्वेदिक औषधालय क्रमशः दमेक, पैयुपाटा, विहु व जैदी वेलवगरय् दु।

थ्व जिल्लाय् खनिगु मू ल्वेत निमोनिया, झारा,क्षयरोग, कुष्ठरोग, अउल आदि ख  ।




#Article 301: म्याग्दी जिल्ला (899 words)


म्याग्दी जिल्ला नेपाःया धवलागिरी अञ्चलया छगू जिल्ला ख। थ्व छगू पहाडी जिल्ला ख। म्याग्दी जिल्लाया सदरमुकाम बेनी बजाः ख।
जिल्लाया वर्तमान सिमाना २०३१ सालय् पर्वत व मुस्ताङं २० गाविस थ्व जिल्लाय् ल्वाक्जाय् धुंका जुगु ख।

थ्व जिल्ला न्हापा पर्वत राज्यया छगू भाग ख। २०१८ सालया जिल्ला विभाजनय् थ्व थाय्‌या नां दक्ले न्ह्य आधिकारिक कथं छ्यलातगु खने दु। थ्व जिल्लाया नां थ्व जिल्लाया सकल थाय् हे थें बाहा वइगु खुसि म्याग्दी खुसिं जुवंगु ख।

म्याग्दी धागुं खँग्वःया उत्त्पत्तिया बारेय् क्वे बियातगु विचात दु-

थ्व जिल्ला ८३º०८ निसें ८३º५३ पूर्व देशान्तर, २८º२० निसें २८º४७उत्तर अक्षांशय् ला । थ्व जिल्लाय क्षेत्रफल २,२९७ बर्ग किलो मिटर (२,२९,७०६ हेक्टर) दु। थुकिलि बेंसी क्षेत्र ८%,  उच्च पहाडी क्षेत्र ५६% व हिमाली क्षेत्र ३६% दु ।

थ्व जिल्लया भौगोलिक अवस्था थ्व कथं दु- । थ्व जिल्लाया सदरमुकाम बेनीबजाःया पश्चिमया म्याग्दी खुसि व उत्तरया काली खुसि नापलाइगु थासय् ला।

म्याग्दी जिल्लाया जनसंख्या १,१४,४४७ दु। जनसंख्याया ६० प्रतिशत मगर जाति दु धाःसा मेमेगु जातिइ बाहुन,  क्षेत्री, थकाली, ठकुरी, नेवाः, गुरुङ,छन्त्याल, गिरी,सार्की, कामी, दमाई आदि दु। म्याग्दीया आपालं मगर जातितेगु जात पुन, गर्वुजा, पुर्जा,पाईजा, सिन्थानी, चोचाङ्गी, सिंजाली, तिलिजा, जुग्जाली, रोका, बुढाथोकी, थजाली, बुदुजा, राना, घर्ती, आले, शेरपुन्जा, राम्जाली, थापा, श्रीष, प्राईपुन, फगामी, खजाङनी, धिमेल आदि दुगु खने दु। बहुसंख्यक पूर्वियातेगु अतिरिक्त नगण्य मात्राय् कुमाई नं दुगु बाहुन जातिया जातय् पौडेल, सुवेदी, आचार्य, अधिकारि,ढुंगाना, रिजाल, पराजुली, सापकोटा, गौतम, रेग्मी आदि दु। क्षेत्रीतेगु जातय् कार्की, घिमिरे, भण्डारी, बानियाँ,खत्री, खड्का ,थापा, चोखाल, बोगटी, महत, रावल, घर्ती, बरुवाल दुगु खने दु । ठकुरीइ मल्ल, सेन, वम,सिंह, शाही व हमाल प्मुख मू खने दु । थकालीइ तुलाचन ,गौचन सेरचन, व भट्टचन धाःसा गुरुङउ लामा, लामिछाने घले, व घोताने दु । मू जनसंख्याय् ५३,१७८ मिजं व ६१,२६९ मिसा दु। थनया जन्मदर ४.२१ प्रतिशत व मृत्युदर १.५९ प्रतिशत दु धाःसा जनसंख्या बृद्धि दर १.३७ प्रतिशत दु । थ्व जिल्लाया औसत परिवार सदस्य ल्याखं ४.६८ म्ह दु। थनया जनघनत्व प्रति वर्ग कि.मी.५० म्ह, छेँ २४,४३५ व बस्ती संख्या ५७९ दु। 

३२,३७९ मिसा व २६,४२४ मिजं जाना सकल ५८,८०३ म्ह आर्थिक कथं सक्रिय खने दु । थ्व जिल्लाया मनुत बुंज्या, पशुपालन, ज्यालादारी, उद्योग, व्यवसाय, होटेल, मेकानिक्स, वैदेशिक रोजगार आदि ज्या याइ। थ्व जिल्लाया ल्याम्हत ब्रिटिस गोर्खा व भारतीय सेनाय् वनिगु चलन दु। नापं खाडी देय्‌य् ज्या याये वनिगु चलन नं दु।

कुल जनसंख्याया ५४.७ प्रतिशत साक्षारता दुगु म्याग्दी जिल्लाय् मिजं साक्षरता ६७.८ व मिसा साक्षरता ४५.६ दु । जिल्लाय् सरकारी व निजी विद्यालय याना प्रा.वि. १६३, निमावि ३१ मावि ३६ उमावि ४ व सदरमुकाम बेनी बजारय् छगू क्याम्पस दु।

थ्व जिल्लाय् जातीय विविधता कथं भाषिक विविधता नं दु। आपालं मनुतेसं खेँ भाषा ल्हाइ। मेमेगु भाषाय् मगर भाषा, नेपालभाषा, छन्त्याल भाषा, थकाली भाषा व म्हो मात्राय् गुरुङ भाषा ल्हाइगु खने दु ।

हिन्दूतेसं बुइबिले छैठी यायेगु, न्वारान यायेगु,  थगु परिवार पिने इहिपा यायेगु व सीबिले कालीगण्डकीया सिथय् वा नापंया खुसिया सिथय् सिमेसिगु नामं दाहसंस्कार यायेगु चलन दु। दाहसंस्कार याइ बिले उइगु वा ल्हाइगु चलन दु। सीधुंका नेवाः, क्षेत्री, ब्राम्हणतेसं छगू थें हे कथं  पिण्डदान, द्रव्यदान, गौदान आदि यायेगु चलन दु धाःसा मगर, थकाली, गुरुङ जातिइ थगु परम्परा कथं काजक्रिया यायेगु चलन दु। इहिपाय्  बाहुन, क्षेत्री व नेवाःतेगु मागी विवाहया चलन दु धाःसा मगर समुदायय् पौया म्ह्याय् इहिपा यायेगु व थकाली समुदायय् पौ व निनिया म्ह्याय् इहिप यायेगु चलन दु। आ वया मतिना इहिपा यायेगु चलन नं दयावगु दु। 

थ्व जिल्लाया मनुतेसं भू-बनोट, जातीय विविधता व मौसम कथं वसः व भेषभुषा पुनेगु या। गुरुङ, मगरया मिसातेसं चोलो फीगु, बर्को (छेकी) फाइगु,पर्सी वा लुङ्गी सिनिगु, पटुका चीगु व पछ्यौरा छ्यने मजेत्रो देकिगु या  । न्हापायापिं मिसातेसं तिसाय् म्हुतुसी तक्क वैगु  झुम्के बुलाकी न्ह्याइगु या। बाहुन, क्षेत्री व वैश्यका मिसातेसं साधारण चोलो, ब्लाउज, सारी, पछ्यौरा, पटुका, पेटिकोट, लुङ्गी फीगु या। आ वया आधुनिक वसः फीगु नं या । मिजंय् लेकाली भेगय् भोटो, कछाड फीगु चलन दु  धाःसा तल्लो भेग व सदरमुकामय् दौरा, सुरुवाल, कोट, पाइन्ट, कमिज, जाँगे,टोपी व ब्राम्हणतेसं धोती चीगु या । 

लेकाली भेगय् छो, कःनि, कोदो, जौ, उवाँ, फापर व जा नेगु चलन दु  । बेसीं जा, मरी, ढिंडो, कःनीया आटो, कें, तरकारी, साग आदि नेगु चलन दु। 

शिख गाबिसया घोरेपानी जिल्लाया छगू पर्यटकीय थाय् ख। घोरेपानी स्वया ४५ मिनेट च्वे पुन हिल मेमोरियल भ्यू टावर ला। थ्व थासय् हलिमया दक्ले अप्व प्रजातिया लालीगुँरास व च्वापुगुं खने दु। सिंगा गाविसया तातोपानी कुण्ड, भू-तातोपानी गाविसया तातोपानी कुण्ड, दाना गाविसया अन्ध गल्छि, दाना गाबिसया रुप्से छहरा, गुर्जा गाबिसया ढोरपाटन आरक्ष व मुदी गाबिसया धवलागिरि च्वापुगुं (८१६७ मि.) मू पर्यटकीय थाय् ख। 

म्याग्दी जिल्लाय् म्याग्दी खुसि व काली खुसि नापं यक्व चिधंगु खुसित दु । थुकिलि बोक्सीखोला, म्रिस्त्रीखोला, रघुगंगा,कागखोला,वेगखोला, घारखोला आदि काली नदीया सहायकहरु ख धाःसा छिस्बाङको निस्कोट खोला, गुर्जाखोला, मराङखोला, दरखोला, रितुङखोला, दाङखोला अर्जेखोला आदि म्याग्दी नदीया सहायक ख । 

थ्व जिल्लाय् तामा, शिलाजित, खरीढुंगा व कालीगण्डकीया सिथय् सुन जस्ता खनिज पदार्थ दु ।

थ्व जिल्लाय् सल्लो, साल, ओखर, सिर्मु, उत्तिस,चिलाउने, गुराँस, काफल, मौवा, टुनी, तिंजु, च्यूरी, कटुस, सिमल, फ्लाट, खर्सु, सिनकाउली, वरुवा, धाइरो, बाँस, निगालो आदि वनस्पति दु  ।

थ्व जिल्लाय् दैगु जंगली पशुय् कस्तूरी, थार, मृग,घोरल, झारल, नाउर, चितुवा, माक, धुं, भालु, दुम्सी, ब्वाँसो आदि दु धाःसा छेंय् लहिनिगु चौपायाय् सा, मामेँय्, दुगुचा, बाख्रा, फा, बंगुर,खच्चर, सल, गधा, चौरी आदि दु । 

गुंइ दैगु झंगःय् च्याखुरा, डाँफे, कालिज, तित्रा, ढुकुर, लुइंचे, मोनाल, पेजरा आदि दु धाःसा छेंय् लहिनिगु झंगय् खा, हेंय्, बखुं आदि दु।

म्याग्दी जिल्लाया धार्मिक व सांस्कृतिक थासय् मध्य घतान गाविसया गलेश्वरया शिव देगः ला। थ्व देगले मङ्गसिर लाय् वाला चतुर्दशी खुनु मेला जुइगु या  । पुलाचौर गाविसय् पौलत्स्य आश्रम, अर्थुङ्गे गाविसय् महारानी थान, अर्थुङ्गे गाविसय् शिवालय, कुइनेमंगले गाविसय् रिखार, विम गाविसय् मालिका मन्दिर हिस्तानमण्डली गाविसय् गिद्धेश्वरी मन्दिर, ताकम गाबिसय् ताकमकोट व भगवती गाविसय् भगवती मन्दिर नांजा  ।




#Article 302: दैलेख जिल्ला (322 words)


दैलेख जिल्ला नेपाःया मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रया भेरी अञ्चलया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम नारायण नगरपालिका ख। थ्व जिल्ला भेरी अञ्चलया दकलय् चिधंगु जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया पूर्वय् जाजरकोट, उत्तरय् कालिकोट, पश्चिमय् अछाम व दक्षिणय् सुर्खेत जिल्ला ला। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम येँ स्वया करिब ६५० किलोमिटर पश्चिम, कोहलपुरं १५० किलोमिटर व सुर्खेत स्वनिगलं ६५ किलोमिटर उत्तरय् ला। थनया ऐतिहासिक धरोहरया रूपय् दयाच्वंगु उत्तरय् महावुलेक, दक्षिण व पश्चिमय् कर्णाली खुसि व जिल्ला दुने लोहोरे छामघाट खुसिचा शीरस्थान, नाभिस्थान, पादुका, कोटीला धुलेश्वर आदि लखय् दीप मतो च्याइगु पाँचकोशी तीर्थस्थलया नामं प्रसिद्ध थाय्‌त थ्व जिल्लाय् दु। भैगोलिक रूपय् विकट जुसां थ्व जिल्लाय् पर्यटकीय विकास जुइफु। थ्व जिल्लाया मू बनय्‌ज्या केन्द्रय् नारायण नगरपालिका, दुल्लु, रानीमत्ता, नौमुले, वेस्तडा, कर्णाली खुसि सिथय् लाःगु तल्लो डुङेश्वरबजार, ठाँटीकाट, रामघाट बजार आदि ला। प्राकृतिक व ऐतिहासिक दृष्टिकोणं महत्वपूर्ण थ्व जिल्लाय् यक्व धार्मिक, प्राकृतिक व जल सम्पदा दु। थीथी मठ, देगः, पर्यटकीय तीर्थस्थल व खुसित नापं प्राकृतिक मनोरम दृश्य व प्रचुर प्राकृतिक श्रोत थ्व जिल्लाया पर्यटकीय सम्भावनाया लिधंसा ख। थ्व जिल्लाय् लं, तां, मठ, देगः, होटल, लज व बनय्‌ज्या केन्द्रतेगु निर्माण जुयाच्वंगु दु। दैलेख जिल्लाया लकान्द्रा गा.वि.स.या जौचौरया पाः दूगु थासय् सीजः व नःया खानी दु।

थ्व छगू पहाडी जिल्ला ख। थ्व जिल्लाय् हिन्दू धर्मावलम्बीतेगु बाहुल्ता दु व खँय् भाषा दक्ले अप्व छ्येलिगु या। थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल १५०२ वर्ग किमि दु। सन् २००१या थनया जनसंख्या २२५,२०१ दु।

थ्व जिल्लाय् क्वे बियातःगु प्रशासनिक केन्द्र (गाविस) दु-

जिल्लाया मू धार्मिक थासय् श्रीस्थान, नाभीस्थान, पादुकास्थान, तल्लोडुङ्गेश्वर कोटिला व धुलेश्वर ला, गुकियात मंका कथं पञ्चकोशि धाइ।  थुकिलि श्रीस्थान, नाभिस्थान व पादुकास्थानय् ज्वाला प्रज्वल्लित  यानातःगु दु। नारायण, बेलासपुर भैरव, बज्रभैरव, गणेश, चामुण्डा देवी, कालिकादेवी, भवानी, डुङ्घेश्वर, विन्द्रासैनी, छडदेवी, मालिकादेवी, बुकिमाई, भैरवी, आदि दैलेख जिल्लाय् दूगु मू देगःत ख।

ऐतिहासिक व पुरातात्विक महत्वया थासय् महावुगाथ, कोतगढी, पञ्चदेवल, कीर्तिखम्बा, पाथरनाउली, दुल्लु, धाउखानी गुफा, लालीकांडाको गुफा, धौलापडा गुफा, दुल्लुको पौवा, सातखम्ब, भैरवकुण्ड, द्वारीया झ्वाला, तोलिजैसीया ठूली छहारी, घोडाताल, विसल्ला मदान ताल, कुइकाना देवल, लकान्द्रा, भिमको पाइला, बागढुङ्गा, खँय् भाय्‌या पुलांगु शिलालेख, दुल्लु , जाहरकोट, राइली, त्रिपानी, बडाभैरवया च्वका आदि ला।

 




#Article 303: अछाम जिल्ला (611 words)


अछाम जिल्ला नेपाःया सुदुरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रया सेती अञ्चलया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया सदरमुकाम मंगलसेन ख। 

थ्व जिल्ला दूगु थाय्‌या प्राचीनकालया नां “नौखुवा” जुयाच्वन। नौखुवाया अर्थ गुंगु खण्ड दूगु ख। व ईले अछाम गुंगु राज्यय् विभक्त जुयाच्वन।  थ्व थासय् दक्ले न्ह्यः पालतयेगु शासन दयाच्वन। पाल धुंका थ्व थासय् कर्णालीप्रदेशया कर्णाली प्रदेशमा नागराजवंशीय मल्लतयेसं शासन यात। मल्लतयेगु शासनकालय् थ्व थाय्‌या सभ्यताया विकास जुल व थ्व थाय्‌ खेँ सभ्यताया छगू मू थाय्‌या रुपय् पलिस्था जुल। लिपा मल्लतयेगु शक्ति म्हो जुइ धुंका कर्णाली व गण्डकी प्रदेशय् चिचिधंगु राज्यतयेगु पलिस्था जुल। थ्व हे झ्वले अछाम नं छगू स्वतन्त्र राज्यया रुपय् पलिस्था जुल। अछामी जुजुतयेगु मुख्यालय‌ बड्ढी (बुढो)अछामया सेरा गाविसया कवालेख धाःगु थासय् दयाच्वन। लिपा बान्नी गढी, पुनः कवालेख व मंगलसेनय् राज्यया मुख्यालय हिलावंगु खने दु। मंगलसेनया व ईया लाय्‌कू विसं २०५८ सालया द्वन्द्वबिले माओवादी आक्रमणं ध्वस्त जुल।  शाहकालीन नेपाःया पुर्नएकिकरणया ईले अछाम बाईसी राज्य पुचःया छगू राज्यया रुपय् दयाच्वन।  

राणाकालय् अछामया भूभागया कैलाश खुसि स्वया पूर्वया भूभाग दैलेख जिल्ला व पश्चिमया भूभाग डोटी जिल्ला अन्तर्गतय् लानाच्वन। थ्व ईले  अछाम डोटीइ खाद्यान्न आपुर्ति याइगु मू केन्द्रया कथं विकास जुल। वि.स.२०१४ सालय् थ्व निगु हे थाय्‌यात डोटीया अन्तर्गतय् लाकल। लिपा वि.सं.२०१८ साल वैशाख १ गते नेपाःयात १४ अञ्चल ७५ जिल्लाय् विभाजन याबिले अछाम छगू जिल्लाया रुपय् अस्तित्वय् वल। थ्व ईले  अछामय् ३९ गु गां पञ्चायत दयाच्वन। थ्व ल्या अप्वया आः वया अछामय् ७५गु गाविस दूगु दु। 

थ्व जिल्ला २८डि४५’ उत्तर निसें २९डि२३’ उत्तर अक्षांश, व ८१डी२’ पूर्व निसें ८१डि३५’ पूर्व देशान्तर तक्क ला। थ्व जिल्ला समुद्रसतह स्वया ५४० मिटर निसें ३८२० मिटरतक्क जाःय् ला धाःसा थ्व जिल्लाया क्षेत्रफल १६९२ वर्ग किलोमिटर दु। थ्व जिल्लाया पूर्वउ कालीकोट व दैलेख, पश्चिमय् डोटी,उत्तरय् बाजुरा व बझाङ व दक्षिणय् दैलेख जिल्ला ला। जिल्लाया सकल क्षेत्रफलया ५१.६९ प्रतिशत वनक्षेत्र व ३३.४१ प्रतिशत भू भाग बुंज्याया निंतिं छ्येलातःगु दु।

भौगोलिक क्षेत्र कथं थ्व जिल्लायात स्वंगु भागय् बायेछिं

थ्व भागय् खप्तड, रामारोशन, ऋषिदह आदि क्षेत्र ला। 

अछाम जिल्लाय् सकल खुसि २७गु दु। थुकिलि मू खुसि कर्णाली,सेती,बुढीगंगा(बृद्धगंगा), कैलाश खुसि ख। थ्व जिल्लाया मू खुसिचाय् चाईरहोगाड, कुईकागाड, विनायकगाड, कुवालीगाड, लुंग्रेलीगाड, सोकटगाड, जिज्यारीगाड, पायलीगाड,छिपेखोला आदि ला। कर्णाली खुसि 
जिल्लाया पूर्वी व दक्षिणी भागय् बाहावइ। कैलाश खुसि जिल्लाया उत्तरी भाग रामारोशन पुखुलिं उत्पत्ति जुया शान्तडा, जुपु, वलीगाँउ मंगलसेनया सिमाना जुया बुढीगंगाय् ल्वाकज्याइ। बुढीगंगा जिल्लाया पश्चिमी भाग जुया सेती खुसिइ ल्वाकज्याइ व सेती खुसि धाःसा जिल्लाया पश्चिमी सिमानाया छुं भागय् बाहावइ। थ्व जिल्लाया खुसिचाय् लुग्रेलीगाड लग्रा, वैजनाथ व जाल्पादेवीया दथुं जुया बुढीगंगाय्, प्रभाली गाड सिद्धेश्वर व जाल्पादेवीया दथुं वना बुढीगंगाय्, जिजाडी गाड सिद्धेश्वर व घुघुरकोट जुया बुढीगंगाय्, ईकडीगाड बाजुरा व अछामया बाब्ला गाविसया सिमानां जुयादै बुढीगंगाय्, कासा गाड बाजुरा व अछामया ऋषिदह गाविसया सिमाना जुया बुढीगंगाय् क्वचाइ। सरानी गाड षोडशादेवी गाविसय् उत्पत्ति जुया विन्धवासिनी, कुस्कोट जुया बुढीगंगाय् क्वचाइ। आर्दाली गाड घुघुरकोट व बाब्ला गाविसया दथुं, छिपेखोला रिडिकोड व मष्टामाण्डौँ गाविसया दथुं, बल्ले खुसिचा बाटुलासेन व रामारोशन गाविसया दथुं, लोडे गाड भैरवस्थान व रानीवन गाविसया दथुं, कुंईका गाड बयाला, कुंईका, चाल्सा व कालीकास्थानं जुइ। चिल्ताडा गाड कालेकाँडा गाविसया दथुं जुया कर्णालीइ ल्वाकज्याइ। भानाकोट गाड कालाकाँडा गाविसया दथुं जुयार कर्णालीइ ल्वाकज्याइ। खुलालु गाड कालाकाँडा गाविस व कालीकोट जिल्लाया सिमानां जुया कर्णालीइ ल्वाकज्याइ। ताला गाड
वयाला व लयाँटी गाविसया दथुं, वारले गाड वारला व पुल्लेतोलाया दथुं, चाईरवा हिच्मा, ढकारी, शेरा, बस्ती गाविसया सिमानां, जनाली गाड
जनालीवण्डाली व विरपथ गाविसया दथुं जुइ। 

मेमेगु खुसिचाय् तापी रवोला (मंगलसेन व वलीगाँ दथुइ), चिसीखुसिचा (तोषी व तुर्माखाँद गाविस दथुइ), सोकट गाड (सोकट गाविस व डोटी जिल्लाया सीमानाय्), उनी रवोला (रामारोशन व भटाकाटिया गाविसया दथुइ), जुडी रवोला (वान्नातोली व जुपु गाविसया दथुइ), पुलाम खोला
(रानीवन व धमाली गाविसया दथुइ), ठोटे खुसिचा (वारला गाविस वडा नं. १ व २या दथुइ), आमीना खुसिचा (वारला गाविस), मलाना खोला
(कालाकाँडा व वारला गाविसया सिमाना) आदि ला। 

थ्व जिल्लाया मू तालय् खप्तड ताल, ऋषि दह ,लामादह, कालीदह, रगाडदेह, जिगलेताल, बाटुले ताल बाह्र बण्ड अठाह्र खण्ड ( रामारोषन क्षेत्र) अन्तर्गतया मेमेगु तालतलैया ला।

 




#Article 304: कञ्चनपुर जिल्ला (193 words)


कञ्चनपुर जिल्ला नेपाःया सुदूर पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत महाकाली अञ्चलया छगू जिल्ला ख।

पश्चिम नेपालय् बाइसी–चौबिसी राज्य दूगु बिलय् थ्व जिल्ला डोटी राज्यया अन्तर्गतय् दयाच्वन। व ईले मल्ली माल व तल्ली मालया नामं म्हसीकिगु थ्व थाय्‌ कैलालीया लागादुने दूगु खने दु। थ्व थाय्‌ सुगौली सन्धिया लिच्वया कथं सन् १८१४ निसें १८१६ तक्क बेलायतीतेगु अन्तर्गतय् लावन। सन् १८६०या सन्धि धुंका थ्व लागा हानं कैलाली, बाँके व बर्दिया नापं नेपाःया खण्ड जूवन।

नेपालय् हानं समाविष्ट जुइधुंका धाःसा कैलाली व कञ्चनपुरयात बाया थ्व जिल्ला अस्तित्वय् वल। थ्व जिल्लाया पलिस्था धुंका थुकिया सदरमुकाम आःया श्रीपुर गाविसया बेलौरी बजारय् दयेकलः। व ईले बेलौरीय् कञ्चनपुर नांया गां दूगु दयाच्वन। व हे कञ्चनपुर गांया नामं थ्व जिल्लाया नां वःगु धैगु छुं इतिहासविदतेगु तर्क दु। विसं २०१९ धुंका थ्व जिल्लाया सदरमुकाम महेन्द्रनगरय् हिलाछ्वःगु खने दु। 
 

कञ्चनपुर जिल्ला सुदूर पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रया तराई लागाय् दूगु निगु जिल्लाय्‌ छगू ख। थ्व जिल्लाया स्थिति थ्व कथं दु-

थ्व जिल्ला २८डि ३२मि उत्तर निसें २९डि ८मि उत्तर अक्षांश व ८०डि०३मि पूर्वनिसें ८०डि३३मि पूर्व देशान्तरतक्क ला। थ्व जिल्लाया जाः समुद्र सतह स्वया १७६ फिट (दक्षिणय् परासन क्षेत्र) निसें उत्तरय् १५२८ फिट (झलारी क्षेत्र)तक्क दु। जिल्लाया औसत हाकः ४४ किमि पूर्व–पश्चिम व ब्या ३४ किमि उत्तर–दक्षिण दु। 
 

 
 




#Article 305: चन्द्रगुप्त मौर्य (203 words)


चंद्रगुप्त मौर्य (राज्यकाल ई.स.पू. ३२२ निसें ई.स.पू. २९८) तक्क। वेक मौर्य वंशयागु संस्थापक ख:।

सम्राट चंद्रगुप्त मौर्ययागु राज्यकाल भारतीय इतिहासय् छगु सुवर्णकालयागु कथलं काइ। ख्रि.पू. ३२२ दंय् आर्य चाणाक्य वा कौंटिल्य (अर्थशास्त्र यागु न्हापायागु ग्रंथयागु रचनाकार)यागु ग्वाहालि नं वेक जुजु जुल।

चंद्रगुप्त मौर्यायागु जन्म गन जुल धैगु प्रमाण बांलाक्क मलुनि। यक्व इतिहासकारतेगु कथं मयुर लहिनि पिंथाय् बुया वेक चाणक्यनाप विंध्य पर्वत प्रदेशय् नापलाना दिल। तर मेपिनिगु मते चंद्रगुप्त नंद राजपुत्र व मुरा नां जुम्ह दासीयागु काय् खः व अथे जुगुलिं चाणक्य नाप पासा जु वनः।

चंद्रगुप्तयागु जन्मयागु विषयय् एकमत मदुसां वेकयागु ज्याय् व सक्षमताय् फुकेसिगु एकमत दु। नंद घरानाय् जुजु जुइ धुंका चंद्रगुप्ता नं राज्ययागु लागा तक्कुइकलः। वेकलं युनानी जुजु सेलूकस मेसेडोनियन यात बुइके धुंका चाणक्ययागु ग्वाहालिं वेक नाप वेकयागु कन्या इहिपायाना न्हुगु मित्रता देकादिल। वेकयागु प्रसिद्धिं याना प्राचीन इजिप्ट व सिरियानं थगु राजदूत भारतय् तेगु व्यवस्था देकल। 

चंद्रगुप्तनं आधिपत्य यागु देतः खः बलुचिस्तान, अफगाणिस्तान, गांधार, हिंदुकुश, काबूल, विंध्य पर्वत प्रदेश, बिहार, बंगाल, उडिसा, दख्खन (आधुनिक महाराष्ट्र) व मैसूर । 

संस्कृत व युनानी भाषा यात राष्ट्रभाषा मान्यता जुल। राजदरबारी भाषाय् संस्कृतयात देकल। संस्कॄत भाषा सुशिक्षित तेगु भाषा यागु कथलं छ्येलिगु जुल। प्राकृत भाषा साधारण मनुतेसं खं ल्हाइगु जुसाम् व राजभाषा मजु। प्राकृत राष्ट्रभाषाया कथं सम्राट अशोकनं स्वीकार याना दिल।(ई.स.पू. २६९ ते ई.स.पू. २३२).




#Article 306: कन्नड भाषा (626 words)


कन्नड   ( , ) वा   भारतया कर्नाटक राज्यय् ल्हाइगु भाषा ख। थ्व भाय् कर्नाटकया राजभाषा ख। थ्व भारतया दकले अप्व छ्यलिगु भाषाय् छगु ख। ४.५० कोटी मनुतयेसं कन्नड भाषा छ्यलि। थ्व भाय् एन्कार्टाकथं हलिंया दकले अप्व ल्हाइगु ३० भाषाया धलखय् २७गु थासय् ला। थ्व द्रविड भाषा-परिवारय् व तर थुकिलि संस्कृतया नं यक्व खँग्वः दु। कन्नड भाषा ल्हाइपिंसं थुकियात 'सिरिगन्नड' धाइ। कन्नड भाषा करिब २५०० दँनिसें छ्यलातःगु इतिहास दु। कन्नड लिपि करिब १९०० दँ निसें छ्यलातःगु दु। कन्नड मेमेगु द्रविड भाषात थें हे च्वं। तेलुगु, तमिल व मलयालम थ्व भाय् नाप ज्व ला। संस्कृत भाषां यक्व प्रभावित जूगु थ्व भाषाय् संस्कृतं यक्व खँग्वः वास्तविक अर्थय् हे छ्यलातःगु दु। कन्नड भारतया २२ आधिकारिक भाषाय् छगु ख।

कन्नड व कर्नाटक खँग्वःया व्युत्पत्तिया विषयय् छुं विद्वानया विचाः कथं कंरिदुअनाडु अर्थात् हाकूगु चाया देय् नं कन्नड खँग्वः दूगु ख धाःसा मेमेपिं विद्वान् अनुसार कपितु नाडु अर्थात् नस्वाःगु देय् नं कन्नाडु व कन्नाडुं कन्नडया व्युत्पत्ति जूगु ख। कन्नड साहित्यया इतिहासकार आर.नरसिंहाचारं थ्व विचाःयात स्वीकार यानादिगु दु। छुं वैयाकरणविद् कथं कन्नड़ संस्कृत खँग्वः कर्नाटया तद्भूव रूप ख। थथे नं धाइगु या कि कर्णयो अटति इति कर्नाटक अर्थात छु नहाय्पंय् हाली, व कर्नाटक ख।

प्राचीन ग्रन्थय् कन्नड, कर्नाट, कर्नाटक खँग्वः समानार्थ छ्यलातःगु दु। महाभारतय् कर्नाट खँग्वःया  छ्यला थी-थी कथं जूगु दु  (कर्नाटकश्च कुटाश्च पद्मजाला: सतीनरा:, सभापर्व, 78, 94; कर्नाटका महिषिका विकल्पा मूषकास्तथा, भीष्मपर्व 58-59)। निगु शताब्दीइ च्वयातःगु तमिल शिलप्पदिकारम् नामक काव्यय् कन्नड भाषा नवाइपिन्त करुनाडर धका नां बियातःगु दु। वराहमिहिरया बृहत्संहिता, सोमदेवया कथासरित्सागर  गुणाढयया पैशाची बृहत्कथा आदि ग्रंथय् नं कर्नाट खँग्वःया बराबर उल्लेख जु।

अंग्रेजीइ कर्नाटक खँग्वः विकृत जुया कर्नाटिक (Karnatic) वा केनरा (Canara), हानं केनरां केनारीज़ (Canarese) जुवन। उत्तर भारतया हिन्दी व मेमेगु भाषाय् कन्नड़ खँग्वःया निंतिं कनाडी, कन्नडी, केनारा, कनारी आदि छ्यलातःगु खनेदु।

थौंकन्हे, कर्नाटक व कन्नड खँग्वः निश्चित अर्थय् छ्यलिगु या – कर्नाटक प्रदेशया नां ख व कन्नड भाय्या।

द्रविड भाषा परिवारया भाषातयेत पंचद्रविड  भाषा नं धाइगु या। न्हापाया ईले पंचद्राविड भाषाय् कन्नड, तमिल, तेलुगु, गुजराती व मराठी भाषातयेत नालेगु जुयाच्वन। तर आःया ईले पंचद्राविड भाषाया अन्तर्गत कन्नड, तमिल, तेलुगु, मलयालम व तुलु भाषा ला। वस्तुत: तुलु कन्नडया हे छगु पुष्ट बोली ख गुकियात दक्षिण कन्नड जिल्ल़ाय् ल्हाइ। तुलुनापं कन्नडया मेमेगु भाषिकाय् कोडगु, तोड, कोट व बडग ला। कोडगु कुर्गय् ल्हाइ धाःसा मेगु स्वंगु भाय् नीलगिरि जिल्लाय् ल्हाइ। नीलगिरि जिल्ला तमिलनाडु राज्यया अन्तर्गतय् ला।

रामायण-महाभारत-कालय् नं कन्नड ल्हाइगु यासां ईसा  पूर्व कन्नडया छुं च्वयातःगु रूप मलुनि। प्रारम्भिक कन्नडया च्वयातःगु रूप शिलालेखय् खनेदु। शिलालेखय् हल्मिडि नांया थासय् लूगु शिलालेख दकले प्राचीन जु, गुकिया रचनाकाल 450 ई. ख। न्हेगु शताब्दीइ दयेकातःगु शिलालेखय् बादामि व श्रवण बेलगोलया शिलालेख महत्वपूर्ण जु। प्राय: च्यागु शताब्दी न्हापाया शिलालेखय् गद्यया हे छ्यला जूगु दु व थ्व धुंकाया शिलालेखय् काव्यलक्षणयुक्त पद्यतयेगु दसु लूगु दु। थ्व शिलालेखतयेगु भाषा सुगठित व प्रौढ दु। नापं, भासय् संस्कृतया यक्व प्रभाव खनेदु। थ्व कथं यद्यपि च्यागु शताब्दी तक्कया शिलालेखतयेगु आधारय् कन्नडय् गद्य-पद्य-रचनाया दसिं लु। आतक्क लुयावःगु कन्नड भाषाया दकले पुलांगु ग्रन्थ कविराजमार्ग धुंका कन्नडय् ग्रन्थनिर्माणया ज्या उत्तरोत्तर अप्वल व भाषा निरंतर विकसित जुवन। कन्नड भाषाया विकासक्रमयात प्यंगु अवस्थाय् थ्व कथं बायातःगु दु: 

प्यंगुं हे मू द्राविड भाषातयेगु थः-थःगु लिपि दु। डा.एम.एच. कृष्णया अनुसार थ्व प्यंगुं हे लिपितयेगु विकास प्राचीन अंशकालीन ब्राह्मी लिपिया दक्षिणी कचां जूगु ख। बनावटया दृष्टिं कन्नड व तेलुगुइ व तमिल व मलयालमय् समानता दु। 13गु शताब्दी स्वया न्ह्यः च्वयातःगु तेलुगु शिलालेखतयेगु आधारय् थ्व धाइगु या कि प्राचीनकालय् तेलुगु व कन्नडया लिपि छगु हे ख। वर्तमान कन्नड लिपि आकारया दृष्टिं देवनागरी लिपिं पा, तर निगुया हे सःपुचलय् यक्व मपा। अंतर थुलि जक्क दुकि कन्नडय् माआखःया अन्तर्गत ए व ओया ह्रस्व रूप व बाआखःया अन्तर्गत वत्स्य ल नापं मूर्धन्य ल वर्ण (ळ) नं छ्यलातःगु दु। प्राचीन कन्नडय् र व ळ प्रत्येकया छगु मूर्धन्य रूपया प्रचलन दु, तर  आधुनिक कन्नडय् थ्व नितां वर्णतयेगु छ्यला लुप्त जुइ धुंकल। ल्यंगु सःपुचः संस्कृत थें हे च्वं। कन्नडया वर्णमालाय् कुल 47 वर्ण दु। थौंकन्हे थुकिया ल्या न्येनि तक्क अप्वयेका हःगु दु।

सामान्य कन्नड भाषाया प्यता मू भाषिका दु




#Article 307: क्वेस्वा (116 words)


क्वेस्वा (रुना सिमि; किस्वा इक्वेडोरय्) दक्षिण अमेरिकायागु छगु नेटिभ अमेरिकी भाषा खः। थ्व भाय् इन्का साम्राज्ययागु भाय् खः। नेटिभ अमेरिकी भाय् तेगु दथुइ दक्ले अप्व छ्येलिगु भाय् थ्व हे खः। 

थ्व भाषायागु निगु मू भाषिका दु। व खः 

थ्व भाषा छ्येलेम्हितेगु ल्याखं थ्व कथलं दु:

थ्व भाषाय् ३गु जक्क सः दु:   व । थ्व भाषा जक्क ल्हाइपिंस थुकित  व  धका उच्चारण याइ। ईस्पान्योल सः    व  नं थाय्-थासे छ्येलेछिं।  

ल्याटिन लिपियात हे थ्व भाषा च्वेत छ्येलिगु या:। थ्व भाषायागु भाषिकातेगु च्वेगु शैली पा:, गथे कि:-

To listen to recordings of these and many other words as pronounced in many different Quechua-speaking regions, see the external website . There is also a full section on the new .




#Article 308: मेघालय (118 words)


मेघालय भारतया उत्तर-पूर्वी राज्य खः। मेघालययु क्षेत्रफल लगभग २२,४२९ वर्ग किलोमीटर दु। थ्व थाय् यागु जनसँख्या २,१७५,००० दु2000। थुकिगु उत्तरय् असम राज्य ब्रम्हपुत्र खुसिपारि लाः धासा दक्षिणय् बांग्लादेश दु। थनयागु राजधानी शिलोंग खः। शिलोंगयु जनसँख्या थ्यंमथ्यं २६०,००० दु। मेघालय न्हापा असम राज्ययु छगु थाय् खः २१ ज्यानुवरी १९७२य् थ्व थाय् प्रान्त जुलः। 

थ्व राज्यया मू झ्वालाय् बीदों झ्वाला 394 फुट, बिशप झ्वाला 443 फुट, काइनरेम झ्वाला 1,000 फुट , लांगशियांग झ्वाला 1,107 फुट, नोहकलिकाइ झ्वाला 1,100 फुट , नोहस्गिथियांग झ्वाला 1,035 फुट, स्वीट झ्वाला 315 फुट, एलिफैंट झ्वाला, क्रिनोलाइन झ्वाला, मार्गरेट झ्वाला, स्प्रैड इगल झ्वाला आदि ला। 

सन् २०११स जनगणना कथं थ्व राज्यया जिल्ला, उपजिल्ला (तहसील) व ग्रामीण जनसंख्या थ्व कथं दु-

थ्व राज्यया प्याखँय् बांग्ला आदि ला।




#Article 309: प्रचलित नेपाल लिपि (156 words)


प्राचीन व मध्यकालीन नेपालय् छ्यलातःगु लिपियात नेपाललिपि धाइ। थ्व लिपि ब्राम्हि लिपिं बुया वया नेपालय् विकशित जूगु व नेपाःया च्वयेगु पहः काःगु लिपित ला। वर्तमान नेपालय् दकलय् चलनचल्तीइ दूगु देवनागरी लिपि धाःसा थ्व पुचलय् मला। प्राचीन निसें मध्यकालीन नेपालय् थ्व लिपितयेगु यक्व छ्येलेज्या जुगु खने दु। व ईलय् च्वयातःगु शिलालेख, सफू, ताम्रपत्र, ताडपत्र आदिइ थ्व लिपित छ्यलातःगु खनेदु। थ्व लिपिं आपालं संस्कृत, पुलां नेवा व नेपालभाषाया च्वखँ च्वयातःगु दु। थ्व लिपित वर्तमान कालय् प्रायः लोप जुइ धुंकल। थ्व लिपितेत म्वाकेगु कुतः धाःस जुया च्वंगु दु। नेपाललिपिया छुं लिपिइ पत्रिका पिकायेगु, सफू पिकायेगु व थुकिगु कम्प्युटर फन्ट देकेगु ज्या जुइ धुंकुगु दु। छुं लिपिया युनिकोड नं दयेकिगु ज्या जुयाच्वंगु दु।

नेपाललिपि ब्राह्मि लिपिं बुयावःगु गुप्तलिपिया कचा लिपि ख। समय नापं थ्व लिपिइ थीथी परिवर्तन वल। थ्व लिपिया थीथी शैलीतेत नं लिपि हे धैगु या। विशेष रुपं थ्व लिपिया छ्यं पाःगु खनेदु। थ्व लिपिया कलात्मक रुपयात रञ्जना लिपि धाइ। थ्व लिपिया दकलय् प्रचलनय् वःगु रुपयात प्रचलित लिपि धाइ।  




#Article 310: अमर्त्य सेन (125 words)


अमर्त्य सेन ( )(बुदिं: नोभेम्बर ३, ई सं १९३३) छम्ह अर्थशास्त्री खः। वेकयात ई सं १९९८ य् अर्थशास्त्र यु बैंक अफ स्वीडन अर्थशास्त्र सम्मान (अर्थशास्त्रयु नोबेल सिरपा) लल्हागु खः। आयागु ईले वेक हार्वर्ड विश्वविद्यालयय् प्रोफेसर जुया दि। वेक जादवपूर विश्वविद्यालय, दिल्ली स्कूल अफ इकोनोमिक्स व अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयय् ब्वंकेकमि जुया दि धुंकल। वेकलं एम. आई. टी., स्ट्यानफोर्ड, बरकली व करनेल विश्वविद्यालयय् पाहां अध्यापकयु कथलं ज्या याना दि धुंकल।

कोलकाताय् शान्तिनिकेतन व प्रेसिडेन्सी कलेजय् ब्वने धुंका वेकलं क्याम्ब्रिज यु ट्रिनिटी कलेजय् ब्वना दिल।

वेकयागु जन्म कोलकाताय् शान्तिनिकेतनय् जुगु खः, व थासे वेकयागु अजा (क्षिति मोहन सेन) छम्ह शिक्षक जुगु खः। वेकयागु अबु आशुतोष सेननं ढाका विश्वविद्यालयय् रसायनशास्त्र ब्वंका दि।

वेकयात ई सं १९९८य् अर्थशास्त्रयु नोबेल सिरपा लल्हात व ई सं १९९९य् भारत रत्न सिरपा लल्हात। 

[अंग्रेजीय् आत्मकथा




#Article 311: एपेन्डिसाइटिस (1454 words)


एपेन्डिसाइटिस  भर्मिफर्म एपेन्डिक्स इन्फ्लामेसन जुइगु छगु अवस्था खः। थ्व अवस्थायु माइल्ड केसतेत छुं हे मयासें नं लनेफु धासा सिक्क हे तच्वगु अवस्थाय् इन्फ्लेम्ड एपेन्डिक्सयात ल्यापारोटोमी वा ल्यापारोस्कोपी याना लिकाय् माली। थ्व अवस्था मलंकुसा मनु पेरिटोनाइटिस व शकय् वना सी तक्क नं फु।



#Article 312: इक्लेम्प्सिया (237 words)


इक्लेम्प्सिया छगु तच्वगु प्वाथे दुबिलेयागु कम्प्लिकेसन खः। अप्व याना थ्व अवस्था प्रीइक्लेम्प्सिया धुंका जुइ। 

यक्व अवस्थाय् जेस्टेसनल हाइपरटेन्सन व प्रोटिन्युरिया इक्लेम्प्सिया स्वया न्ह्य खने दै। तर थुकिगु दक्ले धाथें यागु लक्षण इक्लेम्प्टिक कन्भल्सन खः। थ्व कन्भल्सनयु प्यंगु अवस्था (स्टेज) दै। इडिमा जुगु मफुम्हपिन्त रेनल फेल्युवर वा पल्मोनरी इडिमा जुइफु। थुकिगु अवस्था थ्व कथलं दुः-

थ्व ल्वे नं मां व मचा निमेसित हे स्याये फु। ५०म्हये १ म्ह मां व १४म्हय् छम्ह मचा दक्ले बाँलागु उपचार देकाः नं सी फु। 

इक्लेम्प्सियायु सीजरयु उपचार थ्व कथलं जुइ :

कन्भल्सन जुइ मबिकेयात म्याग्नेसियम सल्फेट बी। थुकिगु लोडिंग डोज म्याग्नेसियम सल्फेट २०% सोलुसन, ४ g IV ओभर ५ मिनेट खः। व धुंका मेन्टेनेन्स डोज १ g म्याग्नेसियम सल्फेट (१०% सोलुसन) १०००ml फ्लुइड ड्रिप १g/घौ य् बी।.

रक्तचाप हाइड्रालाजिन ५ mg IV बिस्तारं हरेक ५ मिनटय् रक्त चाप क्वां मवैबिले तक्क बी। 




#Article 313: पल्मोनरी इडिमा (503 words)


पल्मोनरी इडिमा] सोंय् फ्लुइड जम्मा जुइगु व सों मनावैगु छगु अवस्था खः। थुकिलिं याना ग्यांस हिलेत थाकुइ व रेस्पिरेटरी फेल्युवर नं जुइ फु। थ्व नुगलं सों सर्कुलेसनं तरलतः पिथने मफया (कार्डियोजेनिक) वा सोंयु प्यारेन्काइमायु ल्वेनं(नन-कार्डियोजेनिक) याना जुइगु खः। 
थुकिगु लक्षणत खः

थ्व अवस्थायु उपचार मयासा मनु हाइपोक्सिया जुया सी नं फु। 


#Article 314: कार्दियाक अरिदमिया (1572 words)


कार्दियाक अरिदमिया छगु अवस्थातेगु पुचः खः। थुकिलि नुगःयागु मसल कन्ट्र्याक्सन इरेगुलर वा सामान्य स्वया तच्व वा म्हो जुइ। थ्व अवस्था मंकायागु लागि कार्डियाक डिसरिदमिया प्राविधिक कथलं पायछि खंग्व खः, छये धासा अरिदमिया धागु रिदम हे मदुगु अवस्था खः। छुं कार्दियाक अरिदमियां मनूया प्राण वनेफु व थन्यागु अरिदमियातेत मेदिकल इमर्जेन्सीया रुपय् कायेगु या। मेमेगु अरिदमियां धाःसा नुगः भाराभारा मिंगु चाइगु, नुगः याकनं संगु चाइगु आदि लक्षण क्यनिगु या। 

नुगः छगू मिनेतय् १००कः तक्क मिनिगु या। प्रति मिनेत सच्छि स्वया अप्व मिनिगु नुगःया अवस्थायात त्याकिकार्दिया धाइ। नुगः मिनिगु ल्याया मनूया आयुनाप नं स्वापू दु। ल्याम्ह बलय् नुगः प्राकृतिक रुपं हे बुराबिलय् स्वया याकनं मिनिगु या। नुगःया गति नुगलय् दयाच्वंगु साइनस नोद (sinus node) धाःगु थासं निर्धारित याइ। म्ह तच्वलं संकिबिलय्, दसु व्यायाम याइबिलय् नुगःया साइनस नोदं थःगु वैद्युतीय ज्या तच्वयेकी। थ्व कथं छुं कारणवश नुगःया गति तःच्वैगु अवस्थायात साइनस त्याकिकार्दिया(sinus tachycardia) धाइ। अरिदमिया धाःगु अवस्थाय् असाधारण रुपय् नुगः तःच्वलं मिनेफु व थ्व अवस्था प्राणघातक जुइफु। If the ventricles of the heart experience one of these tachycardias for a long period of time, there can be deleterious effects. Individuals may sense a tachycardia as a pounding sensation of the heart, known as palpitations. If a tachycardia lowers blood pressure it may cause lightheadedness or dizziness, or even fainting (syncope). If the tachycardia is too fast, the pump function of the heart is impeded, which may lead to a sudden death.

स्लो रिदम वा ब्र्याडिकार्डिया (६० बीट प्रति मिनेट स्वया म्हो) अप्व याना ज्यान पाइगु जुइमखु, तर थुकिलिं सिम्प्टमतः क्येने फु। 


#Article 315: हर्निया (1193 words)


हर्निया धागु तन्तु, स्ट्रक्चर वा अंगयागु पार्टयु, उकियात भुनातगु मस्कुलर तन्तु वा  मेम्ब्रेनं प्रोट्युजन जुइगु खः (definition from MeSH)। हर्नियायु स्वम्गु पार्ट दै: ओरिफिस , हर्नियल स्याक, व उकिगु कन्टेन्ट।

हर्नियायात इमिगु एनाटोमिकल थाय् कथलं बाये छिं:

दसुया लागि:

चिकित्सा मयागु हर्नियायु कम्प्लिकेसन जुइफु:

	 

 	 




#Article 316: सरस्वती (140 words)


सरस्वती हिन्दू धर्मय् विद्या, संगीत, कला, व विज्ञानया देवी ख। वय्‌कः ब्रह्मा नापं दइ व वय्‌कःयात ब्रह्माया शक्तिया रुपय् नं कायेगु या। वय्‌कःया ज्ञानं ब्रह्मां ब्रह्माण्ड दयेकूगु धैगु बाखँ दु। वय्‌कःसरस्वती, लक्ष्मी व पारवती त्रिदेवीया छम्ह देवी ख। हिन्दू विश्वास कथं वय्‌कःपिं स्वम्हसिंयां त्रिदेव ब्रह्मा, विष्णु व शिवयात ब्रह्माण्ड दयेकिगु, संकिगु व स्यंकिगुलि ग्वहालि यानादि।  वय्‌कःयात जैन धर्मय् नं पुज्याइगु या। 

सरस्वती बुद्ध धर्मय् नं देवीया रुपय् कायेगु या। वय्‌कःयात गौतम बुद्धया शिक्षायात स्येकेत ग्वहालि याइम्ह व धर्म रक्षा याइम्ह देवीया रुपय् कायेगु या। बर्मेली भाषाय् वय्‌कःयात थुराथदी (,  or ) वा तिपितक मेदओ (, ), चिनियाय्  (), थाइ भाषाय् सुरासवादी () व जापानी भाषाय् बेन्जाइतेन () धाइ। 

सरस्वतीया वन्दना थ्व कथं दु-

सरस्वती मया दृष्टा, वीणापुस्तक धारिणी, हंशबहान संयुक्ता, विद्या दान करोतुमे

गुकिया अर्थ ममतामय दृष्टि दूम्ह वीणा व सफू ज्वनाच्वंम्ह, हेँ ग्यादिम्ह सरस्वती देवी जितः ज्ञान बियादिसँ ख।




#Article 317: मञ्जुश्री (187 words)


मञ्जुश्री (चिनिया भाषा: 文殊 वेन्शु वा 文殊師利 वेन्शुशिलि; जापानी भाषा: मोन्जु; सँदेय् भाषा: जाम्पेल्यांग; अंग्रेजी भाषा: Mañjuśrī मंजुश्री ) बुद्ध धर्म अनुसार प्रज्ञाया बोधिसत्त्व ख। स्वयम्भू पुराण अनुसार स्वनिग न्हापा नागदह नांया पुखु जुयाच्वन। वसपोल बोधिसत्त्व वरदा व मोक्षदा नापं थ्व दहया क्वय् दयाच्वंगु दिपंकर बुद्धया रश्मि अवलोकन यायेत बिज्याबिलय् वसपोलं कक्षपाल पर्बःय् थःगु खड्ग चन्द्रहासं पालाः नागदहया लः चुइकाबिया नेपालय् मानव वस्ती दयेकाबिज्यागु ख। वसपोलं अनंलिं मञ्जुपत्तन नांया वस्ती दयेका अनया जुजु धर्माकरयात दयेका बिज्यागु नं च्वयातःगु दु। थंबहिःया भगवान बहालय् दूगु १लखः श्लोक दूगु प्रज्ञापारमिता नं वसपोलं न्ह्यथनादिगु किंवदन्ति दु। 

विज्ञत कथं मञ्जुश्री महायान साहित्यया दकलय् पुंलाम्ह व दकलय् महत्त्वपूर्ण बोधिसत्त्व ख।  मञ्जुश्रीया दकलय् न्हापांगु वर्णन महायानया प्रज्ञापारमिताय् जूगु दु। थ्व ग्रन्थय् वसपोलयात प्रज्ञाया भौतिक रुपय् वर्णन यानातःगु दु। सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रय् वसपोल च्वनाबिज्याइगु विशेष थाय् विमलया वर्णन यानातःगु दु। महावैपुल्यबुद्धावतंसकसूत्र अनुसार थ्व थाय् पूर्वया दिशाय् ला। वसपोल च्वनिगु थाय् भूत, वर्तमान व भविष्यय् हे दकलय् हे शुद्ध जूगु वर्णन दु। विमलकीर्ति निर्देश सूत्रय् वसपोलया विमलकीर्ति बोधिसत्त्वनापया वादविवाद वर्णन यानातःगु दु।

मञ्जुश्रीया प्रज्ञाया वर्णन सप्तसतिक प्रज्ञापारमिता सुत्रय् खनेदु।  थ्व सूत्रय् मञ्जुश्री व बुद्ध दथुइया एकाव्युह समाधिइ खँल्हाबल्हा बियातःगु दु। मञ्जुश्रीया विस्तृत वर्णन मञ्जुश्रीस्तोत्रम् व मञ्जुश्रीनामाष्टोत्तरशतकस्तोत्रम्य् यानातःगु दु।




#Article 318: महाराष्ट्र (247 words)


महाराष्ट्र भारतया छगू प्रान्त खः। थ्व भारतया दक्षिण-मध्यय् लाः। थ्व भारतयु दक्ले तमि राज्यय् छगु खः। थुकिगु राजधानी मुम्बई खः। मुम्बई भारतया आर्थिक राजधानी नं खः।

महाराष्ट्रया जनसङ्ख्या सन २००१1य् 96,752,247 दु, हलिमय् ११गु जक्क थन्यागु देय् दु गनयागु जनसँख्या महाराष्ट्र स्वया अप्व दु। थ्व राज्ययु देकेज्या मे १, इ सं १९६०य् मराठी भाषी मनुतेगु माँगय् जुगु खः। 
पुणे व नागपुर महाराष्ट्रयु मेमेगु मू शहर खः।

थ्व राज्यया मू झ्वालाय् कुने झ्वाला 656 फुट, पांडवगत झ्वाला 350 फुट, मार्लेश्वर झ्वाला, देवरुख, लिंगमाला झ्वाला महाबलेश्वर, थोसेघर झ्वाला , शिवथरघल झ्वाला , निवाली झ्वाला निकट रत्नागिरि, ओज़ार्दे झ्वाला निकट कोयना, नपने झ्वाला सिंहदुर्ग जिला, दभोसा झ्वाला निकट जवहार, थाने जिला, दोदाहवने झ्वाला , टाइगर झ्वाला खंडाला, अम्बोली घाट झ्वाला आदि ला।

थ्व राज्यया मू नसाय् आमटी, भरवां बैंगन, बंबई चिवड़ा, कोभी ज़ुंका, कोल्हापुरी रास्सा, पंढरा रासा, पावता बटाटा, पिताची मिर्ची, पुनेरी दाल, पुरन पोली, सूखी कोलमी, उसली, वाल्चे विर्दी, वांगी अणि वाल आदि ला। थ्व राज्यय् च्वनिपिं सिन्धी अल्पसंख्यकतेगु मू नसाय् आलू टुक, अंजीर स्लाइस, भूगी भाजी, ग्रीन पूरी, कराची हलुआ, मन्नी सेल, मसाला कोकी, सिंधी कढ़ी आदि ला धाःसा थनया पारसी समुदायया मू नसाय् अकूरी, अम्बकल्या, बादाम पाक, बेक्ड पॉम्फ्रेट, भाकड़ा, भूरे दालचीनी वाले चावल, चिकन धानसआक, चिकन फार्चा, फालूदा, हलीम, खारा पपीता, कोल्मिनो पेटियो, खोपरा पाक, लगानो सास, लगनशाला स्ट्यू, पारसी फ्राइड मछली, पत्रानी माची, रवे, रावो, ज़ाफ़रान पुलाव, साली बोटी, तबूली, तारापुरी पेटियो आदि ला।

थनया मू प्याखँय् कोली, गफा, गौरीचा, तमाशा, दहिकला, पोबाड़ा, बोहदा, मौनी, ललिता, लांवणी, लेज आदि ला।

महाराष्ट्रय् ३५ जिल्ला दु -




#Article 319: उर्दू भाषा (109 words)


उर्दू  भाषा भारत व पाकिस्तानय् छ्येलिगु छगु भारोपेली भाषा खः। थ्व भाय्‌ हिंद-इरानी शाखाया छगू हिंद-आर्य भाषा ख। थ्व भाषाया निर्माण भारतय् दिल्ली सल्तनत व मुग़ल सलतनतया राजय् खरीबोली धाःगु हिंदी भाषाय् फारसी, अरबी व तर्कीय भाषाया प्रभावं जूगु ख। 

मांभाय्‌ कथं उर्दू हलिमया नीगूगु दक्ले तधंगु भाषा ख। थ्व भाषा पाकिस्तानया राष्ट्रिय भाषा व भारतया २३ सरकारी भाषाय् छगू ख। 

उर्दू व हिंदी भाषा सिक्क मेल नं। उर्दू व हिन्दीइ पाःगु मू खं लिपि व प्रभाव ख। उर्दू नस्तलीक लिपिइ च्वइ धाःसा हिन्दी देवनागरी लिपिइ च्वइ। उर्दूइ अरबी व फारसी खँग्वः आपालं छ्येलि धाःसा हिंदीइ संस्कृत खँग्वः अप्व छ्येलि।

उर्दू भाषा मांभाय्‌ दू पिनिगु जनसंख्या थ्व कथं दु- 




#Article 320: गणेशमान सिंह (719 words)


गणेशमान सिंह नेपाः याम्ह सर्वमान्य नेता व २०४६ सालया जनआन्दोलनया कमाण्डर खः । वय्‌कयात लोहपुरुष कथं सम्वोधन यायेगु नं या । वय्‌कलं थःगु जीवनय् राणाशासन व पञ्चायती शासन याना निगु अप्रजातान्त्रिक शासनया विरुद्धय् थी-थी कथं नेतृत्व यानादिल व नेपामिपिंत प्रजातन्त्र हयेगुलि यक्व ग्वहालि यानादिल।

गणेशमान सिंहया जन्म वि॰सं॰ १९७२, कार्तिक २४ गते अबु ज्ञानमान सिंह व मां सानुनानी श्रेष्ठया काय्‌या कथं जुगु ख: । वय्‌कःया अबु ज्ञानमान सिंह वय्‌कः मचाबले हे मदुगुलिं वय्‌कःयात वय्‌कःया अजा बडाकाजी सरदार रत्नमान सिंहं स्वयादिल। 

वय्‌कलं थःगु प्राथमिक शिक्षा दरबार हाइ स्कूलय् कयादिल । दरबार हाइ स्कूलय् वय्‌कःयात राणातेत सम्मान मयागुलिं व राणातेगु न्ह्य:ने साइकल गया जूगुलिं लिकाना छ्वल । व धुंका वय्‌कलं म्याट्रिकुलेशन व आइ॰एस्सी॰ भारतया कलकत्तां यानादिल । भारतं नेपाः वये धुंका वय्‌कःया संगत गंगा लाल श्रेष्ठनाप जूवन । वय्‌कःया संगतय् हे वय्‌कलं प्रजा परिषदया सदस्यता कयादिल । अबले हे वय्‌कःया इहिपा मंगलादेवी सिंह नाप जूवन । वय्‌कःया इहिपाया निला हे मदुनिबिले वय्‌कःयात राजद्रोहया मुद्धा तया ज्यान सजायँया निंति राणातेसं झ्यालखानाय् तल । तर लिपा प्यम्ह सहिदतेत स्याना वय्‌कःयात आजीवन कैद व सर्वश्व हरणया सजायँ बीगु जुल ।

वय्‌कः प्यदँ तक्क राणातेगु झ्यालखानाय् यातना नया च्वनादिल । थ्व ई नेपालभाषा साहित्यया आधुनिक कालया जेल युग नं ख: । जेलय् वय्‌कलं शुक्रराज शास्त्रीया प्रभावं नेपालभाषाया छगू खँग्वः धुकू च्वेगु ज्या नं न्ह्यथनादिल । प्यदँ लिपा वय्‌कः जेलं बिस्युंवना भारतय् थ्यनादिल व वय्‌कलं न्ह्यथनादिगु सफू लिपा जेलय् हे तना वन । भारतया कलकत्ताय् वय्‌कलं विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला नाप जाना नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस पार्टीया पलिस्था यानादिल । वय्‌कलं भारतय् जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्रामय् नं ब्वति कयादिल व महात्मा गान्धी, जवाहरलाल नेहरु, जयप्रकाश नारायण आदिया प्रभावय् लानादिल ।
 
वि॰सं॰ २००६स नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस व नेपाली प्रजातान्त्रिक कांग्रेसयात छधी याना नेपाली काँग्रेसया पलिस्था यायेगुलि नं वय्‌कःया तधंगु ल्हा: दु । 

वि॰सं॰ २००६स अब्लेया जुजु त्रिभूवनयात राणातेगु कब्जां पिने पाल्पाय् हयेतः सेनातेत भड्केयागु आरोपय् वय्‌कःयात थोरीया गुंइ राणातेसं ज्वन । राणातय् हाकिमतेत वय्‌कलं अमानार्थ खँग्वः छ्य्‌ला (तँ धका) खँल्हागुलिं राणातेसं वय्‌कःयात द्वछिक्व: (१,०००) कोर्रां दायेकल । उलि कोर्रा नया बेहोश जुया नं वय्‌कलं थगु आदर्श त्व:ता मदी । थ्व घटना धुंका वय्‌कःयात लौह पुरुष धका हनिगु यात । थ्व धुंका वय्‌कःयात २००७ साल तक्क राणातेसं झ्यालखानाय् कुना तल ।

२००७ सालया क्रान्ति सफल जुइधुंका वय्‌कः जेलं मुक्त जुयादिल । व धुंका पलिस्था जुगु सरकारय् वय्‌कः उद्योग तथा वाणिज्य मन्त्री जुयादिल । वि॰सं॰ २०१७ सालया नेपाःया न्हापांगु निर्वाचनय् वय्‌कलं येँया निर्वाचन लागा ल्या ३ नं निर्वाचित जुया निर्माण तथा यातायात मन्त्री जुयादिल । 

२०१७ साल, पौष १ गते जुजु महेन्द्रं सत्ता थःगु ल्हातय् कायेधुंका वय्‌कःयात सुन्दरीजल जेलय् कुनाबिल । वि॰सं॰ २०२५य् कारागारं पिहांवय्‌धुंका वय्‌कः भारतय् निर्वासित जुयादिल । वय्‌कलं भारतं हे प्रजातान्त्रिक पुनर्बहालीया कुतः विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला नापं यानादिल । २०३३ साल पौष १६ गते वय्‌कः विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला नापं राष्ट्रिय मेलमिलापया नीति कथं नेपाः लिहां बिज्यात । २०३८ सालया जुजु वीरेन्द्रं यानादिगु जनमतसंग्रहय् धांधली जुइधुंका वय्‌कः प्रजातन्त्रया निंति हानं न्हुगु ज्या यायेत कुतः यानादिल । व हे ईलय् वि॰सं॰ २०३९स विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाया देहावसान जुइधुंका वय्‌कलं कृष्ण प्रसाद भट्टराई व गिरिजा प्रसाद कोइराला नापं नेपाली काँग्रेस पार्टी व प्रजातन्त्रया आन्दोलन नेतृत्व यानादिल । वि॰सं॰ २०४५ साल, माघ ५गते वय्‌कलं कम्युनिस्ट पार्टी नाप छधी जुया आन्दोलन यायेगु निर्णय यानादिल। वि॰सं॰ २०४६, फाल्गुण ७ गते निसें वय्‌कलं थःगु हे छेँ चाक्सीबारीं जन आन्दोलनया घोषणा यानादिल । थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं वि॰सं॰ २०४६ चैत्र २६ गते प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना जुल ।

प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना जुइ धुंका वय्‌कःयात नेपाःया जुजु वीरेन्द्रं प्रधानमन्त्री जुइत इनाप यानादिल । तर वय्‌कलं जुजुया प्रस्तावयात अस्वीकार यासें थःम्ह् पासा कृष्णप्रसाद भट्टराईयात प्रधानमन्त्री दयेकादिल व थः प्रजातन्त्रया पहरेदार जुया च्वनादिल । वय्‌कःयात थन्यागु त्यागया निंति सर्वोच्च नेता धका हनिगु नं यात । वय्‌कःया पार्टी नेपाली कांग्रेसं प्रजातन्त्र वये धुंका बहुमत हल । तर बहुमत हयेधुंका नं वय्‌कःया आदर्श कथं कांग्रेसं ज्या यायेगु कुतः मयागुलिं वय्‌कलं कांग्रेस पार्टी हे त्वतादिल । अतः, मेगु निर्वाचनय् कांग्रेसं बहुमत हये मफत व नेकपा (एमाले) नं अल्पमतं चुनाव त्यात । नेपाःया राजनैतिक पार्टीतेसं आदर्श कायम यायेमफुगु ईले वय्‌कलं मचा प्रजातन्त्रयात खतरा दुगु धापू न्ह्यब्वयादिल । तर वय्‌कःया खँयात मनुतेसं मतलब मयात । फलस्वरुप, वय्‌कः मदय् धुंका, जुजु ज्ञानेन्द्रं हानं प्रजातन्त्रयात क्वत्येला शासन यात।

वय्‌कःयात लःल्हागु मू सिरपा थ्व कथं दु-

वय्‌क नेपामि राजनीती धैर्य, शौर्य व नैतिकताया प्रतिक जुयादिगु दु । वय्‌कलं निक्वः प्रजातन्त्र हयेत नेतृत्व याना, प्रजातन्त्र हयेत शारिरिक व मानसिक यातना फया,  नेपाःयागु इतिहासय् हे दक्कले न्हापांगु शान्तिपूर्ण सफल आन्दोलनया नेतृत्व यानादिया, नापं प्रजातन्त्र वये धुंका छुं पद मकासें प्रजातन्त्रया पहरेदार जुया व थःगु आदर्शया निंति पार्टीयात हे त्व:ता नेपा:या राजनीतिइ छम्ह हनेबहम्ह व्यक्तित्व जुया क्यनादिल ।

         




#Article 321: म्ह (756 words)


म्ह धाःगु म्वापु दुपिं प्राणीतयेगु भौतिक रुपं दयाच्वंगु कुचापुचःतेगु मंका ख। म्वानाच्वंपिं प्राणीतेसं थःगु म्वापु दयेकाच्वनेत थःगु वातावरण नाप थी-थी कथंया अन्तर्किया यायेमा। थन्यागु अन्तर्किया यायेत म्वापिं प्राणीपिके थी-थी कथंया भौतिक संरचनात दयाच्वनि। वातावरणनाप निश्चित अन्तर्किया यायेत निश्चित कथंया कुचात म्हय् दयाच्वनि। थन्यागु म्हकुचातेगु पुचःतयेत ज्याया आधारय् थी-थी म्हकुचा पुचलय् बायेछिं। साधारणतया प्राणीतेगु म्हय् दयाच्वनिगु म्हकुचा पुचःत थ्व कथं दु-

मनूया म्ह छगू जटिल प्रक्रियां दयावइ। थ्व प्रक्रिया शूक्राणु(Sperm) व विम्ब कोष (Ovum) स्वाइगु प्रक्रिया फर्तिलाइजेसनं(Fertilization) न्ह्यथनि। थथे स्वाना दयावःगु कोषयात जाइगोत (Zygote) धाइ। फर्तिलाइजेसन धुंका कोषतेगु विभाजन जुइ। थथे विभाजन जुया छगू कोष निगु, निगु प्यंगु, प्यंगु च्यागु व च्यागु कोष झिंखुगु कोषय् विभाजित जुइ। थथे झिंखुगु कोषया अवस्थाय् कोषत छग्वारा जुया च्वनि। थ्व अवस्था तक्क कोषत बायाच्वंसां समग्र कोषतेगु आकार जाइगोतया आकार स्वया तधं जुइमखु। थथे आकार तधं मयाइगु कोष विभाजनयात क्लिभेज धाइ। नापं, थ्व झिंखुगु कोषया अवस्थायात मोरुला (Morula) धाइ। मोरुला अवस्था धुंका कोषपुचःया दथुइ छगू चाकलाःगु ह्वः दयावइ। थ्व ह्वःयात प्यखें कोषतेसं भुनाः थुकिया दुने ति जानावइ। थ्व प्रक्रियायात ब्लास्तुलेसन धाइ व थ्व प्रक्रियां दयावःगु तिं जाःगु ह्वःयात भुनातःगु कोषतेगु संरचनायात ब्लास्तुला (Blastula) धाइ। ब्लास्तुला दुनेया तिं जाःगु ह्वःयात ब्लास्तोसिस्त (Blastocyst) धाइ। नापं ब्लास्तुलाया कोषत विभाजन जुजुं झिंखुगुं स्वीनिगु कोष दयेकी। थथे कोषत विभाजन जुजुं वनिबिलय् ब्लास्तोसिस्तया दुने नं छभः कोष बुयावइ। थथे बुयावइगु कोषपुचःयात दुनेया कोषपुचः (Inner cell mass) वा इम्ब्रोयोब्लास्त (embryoblast) धाइ। फर्तिलाइजेसनया करिब २वाः धुंका इम्ब्रोयोब्लास्तय् कोषतेगु निभः दयावइ गुकियात इपिब्लास्त व हाइपोब्लास्त धाइ। फर्तिलाइजेसनया ३वाः धुंका थ्व कोषत स्वभः कोषपुचलय् विकशित जुइ धुंकि। मनूया म्हया सकल कुचा थ्व स्वभः कोषपुचलं दयावइ। थ्व स्वभः कोषपुचःतेगु नां एक्तोदर्म, मेसोदर्म व एन्दोदर्म ख।

एक्तोदर्म स्वपुचः कोषय् विभक्त जुइ। थ्व स्वपुचः सर्फेस एक्तोदर्म, न्युरल क्रेस्त व न्युरल त्युब ख। सर्फेस एक्तोदर्मं छ्येंगुया त्राइकोसाइत व केरातिनोसाइत दयेकि। नापं, थ्व हे सर्फेस एक्तोदर्मं एन्तेरियर पितुइतरीया गोनादोत्रफ, कर्तिकोत्रफ, थाइरोत्रफ, सोमातोत्रफ व लाक्तोत्रफ कोषत दयेकि। 

न्युरल क्रेस्तं पेरिफेरल नर्भस सिस्तम, न्युरोइन्दोक्राइन सिस्तम, छ्येंगु, वा व मिखाया थीथी कुचा दयेकि। पेरिफेरल नर्भस सिस्तमय् थुकिलिं न्युरोन, ग्लाया (स्वान सेल) व सातेलाइत ग्लायल सेल बुयावइ। न्युरोइन्दोक्राइनय् थुकिलिं क्रोमाफिन सेल, पाराफोलिकुलर सेल व ग्लोमस सेल बुयावइ। छ्येगुलि थुकिलिं मेलानोसाइत (निभस सेल) व मर्केल सेलबुयावै। वाय् थुकिलिं ओदोन्तोब्लास्त व सिमेन्तोब्लास्त बुयावै। मिखाय् थुकिलिं कर्नियल केरातोसाइत बुयावै। 

न्युरल त्युबं स्वपुचः कोष विकसित जुइ। थ्व स्वपुचलं सेन्त्रल नर्भस सिस्तम, इपेन्दाइमा व पिनियल ग्रन्थिया थीथी कुचा दयेकि। सेन्त्रल नर्भस सिस्तमय् थुकिलिं न्युरोन, ग्लाया (ओलिगोदेन्द्रोसाइत, एस्त्रोसाइत), इपेन्दाइमाय् इपेन्दाइमोसाइत, पिनियल ग्रन्थिइ पिनियलोसाइत दयेकि।

एन्दोदर्मं फोर गत, फ्यारिञ्जियल पाउच व हाइन्द्‌ गत बुयावइ। फोरगतया संरचना विकशित जुया फय्‌ हिलिगु (Respiratory), जिलंज्या (Digestive) व इन्दोक्राइन नाप स्वापू दूगु थीथी कुचात दयेकि। फय्‌ हिलिगु कुचापुचलय् थुकिलिं ताइप १ व ताइप २ न्युमोसाइत, गब्लेत सेल व क्लब सेल दयेकि। जिलंज्याया कुचापुचलय् थुकिलिं प्वाथय् एन्तेरोइन्दोक्राइन(enteroendocrine)या जि सेल (G cell), दि सेल (D cell), इसिएल सेल (ECL cell) आदि, एक्जोक्राइनय् (exocrine) ग्यास्त्रिक चिफ सेल व पराइतल सेल दयेकि। नापं, थुकिलिं फोभियल सेल (Foveolar cell) नं दयेकि। नापं इन्तेस्ताइनया इन्तेरोइन्दोक्राइन व्यवस्थाय् के सेल (K cell), एस् सेल (S cell), दि सेल (D cell), आइ सेल (I cell) आदि दयेलि। इन्तेस्ताइनया गब्लेत सेल (Goblet cell), पानेथ सेल (Paneth cell), इन्तेरोसाइत (Enterocyte/Microfold cell) नं इन्दोदर्मं बुयावैगु फोरगत भागं दयेकिगु जिलंज्याया कुचाय् छुं म्हकुचात ख। सेंया हेपातोसाइत व हेपातिक स्तेलार सेल नं थुकिलिं हे दयेकि। सें क्वसं दइगु खाइप्वः(Gallbladder	)या कोलिसिस्तोसाइत (Cholecystocyte) नं थुकिलिं हे दयेकि। नापं, एक्सोक्राइन प्याङ्क्रियाज्‌या 	सेन्त्रोअसाइनर सेल (Centroacinar cell) व प्याङ्क्रियातिक स्तेलर सेल (Pancreatic stellate cell) नं थुकिलिं हे बुयावइ। इन्दोक्राइन प्यान्क्रियाज्‌या अल्फा, बेता, देल्ता व एफ सेल नं थुकिलिं हे बुयावइ।

इन्दोदर्मया फ्यारिञ्जियल पाउचं थाइरोइद ग्रन्थिया फलिकुलर सेल, पाराथाइरोइदया चिफ सेल व अक्सिफिल सेल नं दयेकि। नापं, इन्दोदर्मया हाइन्दगत भागं युरोथेलियल सेल बुयावइ।

म्ह छुकिलिं दयाच्वंगु दु धैगु बारेय् ऐतिहासिक रुपं यक्व कौतुहुलता दूगु खनेदु। तिपिटकया सूत्रपिटकया खुद्दकनिकायया खुद्दकपाठया छगू सुत्त द्वत्तिंसाकारो सुत्तय् थुकिया बारेय् बुद्धया ईलय् मनुतेगु थुइका स्वये छिं। थ्व सुत्तया शाब्दिक अर्थ म्हया ३२गु कुचा ख। अतः, थ्व सुत्तय् म्हया ३२गु अंग थ्व कथं वर्णन यानतःगु दु-


म्हया बारेय् उत्सुकता दःसां म्हयात चायेका म्हया दुने छु दु धैगु खं स्वयेगु ज्यायात धाःसा हलिंया आपालं तजिलजिइ वर्जित यानातल। चिकित्साया अबु हिपोक्रेतिज्या ईलय् मनू सीधुंका नं मनूया म्ह चायेका स्वयेगु ज्यायात अबिलय्‌या तजिलजिइ बर्जित यानतल। प्राचीनकालया मेम्ह नांजाम्ह चिकित्सक ग्यालेनं धाःसा पेपांचूपिनिगु म्ह चायेका म्हया बारेय् थुइगु कुतः यानादिल। भेसालियसं सिक्क लिपा तिनि दि ह्युमानि कर्पोरिस् फाब्रिका वा मनूया म्हया संरचना धाःगु थःगु च्वखँय् दाइसेक्सन यासें म्हकुचाया बारेय् क्वातुगु प्रमाण क्यनादिल।




#Article 322: द डोर्स (250 words)


द डोर्स छगू अमेरिकी रक ब्याण्ड ख। थ्व ब्याण्डया पलिस्था सन् १९६५य् लस एञ्जेल्स अफ क्यालिफोर्नियाय् जूगु ख। थ्व ब्याण्डया अस्तित्व दूबिले आपालं थ्व ग्रुपय् गायक जिम मरिसन, कीबोर्ड वादक रे म्याञ्जारेक, ड्रमर जन डेन्समोर व गिटार वादक रोबी क्रिइजर सदस्य दयाच्वन। सन् १९६०या दशकया दक्ले विवादास्पद रक ब्याण्डय् थ्व ब्याण्ड छगू जुयाच्वन। विशेषकथं मरिसनया थःगु हे कथंया व्यवहार, काव्यात्मक म्ये व करिश्मात्मक व्यक्तित्वया कारणं नांजाःगु थ्व व्याण्ड वय्‌कःया  अप्रत्याशित मंचीय छविया निंतिं नं लुमंकेगु या। सन् १९७१य् मरिसन मदये धुंका थ्व ब्याण्डया ल्यंपिं स्वम्ह सदस्यतयेसं सन् १९७३या अन्तय् ब्याण्ड क्वचायेकिगु निर्णय यात।

द डोर्सया सक्रिय क्यारियर सन् १९७३इ क्वचासां थ्व ब्याण्डया लोकप्रियता दया हे च्वन। RIAAकथं थ्व ब्याण्डं संरा अमेरिकाय् जक्क  ३२.५ मिलियन एलबम मिल। सकल हलिमय् थ्व ब्याण्डं ७५ मिलियन एलबम मिल।

रक ग्रुपय् द डोर्स छगू आजु चाइगु ब्याण्ड ख छाय्‌ धाःसा थ्व ब्याण्दया लाइभ कार्यक्रमय् शायद हे गब्लें ब्यास गिटारया उपयोग जूगु दु। थुकिया थासय् म्याञ्जारेकं थःगु जव ल्हातं कीबोर्ड थाना हुए देपा ल्हातं फेण्डर रोडेज इलेक्ट्रिक पियानोया न्हुगु आविष्कृत फेण्डर रोडेज पियानोया ब्यास लाइनयात थाइगु या। थःगु स्टुडियो एलबमय् द डोर्स गबिलें-गबिलें ब्यास थाइपिं डगलस लुबाहम, जेरी स्केफ हार्वे ब्रुक्स, लोनी म्याक, ल्यारी क्नेक्टेल, लेरोय भिनेगर व रोय नेपोलियनयात ब्यास थाकिगु या।

द डोर्सया यक्व मू म्ये सामूहिक रचना ख। थुकिलि मोरिसन वा क्रीगरं म्ये व आरम्भिक धुनय् थःगु योगदान ब्युगु व मेपिंसं मेलोडी व लयबद्ध यायेगु ज्या याःगु खने दु। थ्व सामूहिक ज्या थुलितक्क नापं याःगु खने दु कि सकल अनुच्छेदया म्येय्‌ दसु म्यानजारेकया  अर्गनं लाइट माई फायरया म्हसीकाया भागय् नं सुझाव ब्युगु दु।






#Article 325: सुन्दरकाण्ड (239 words)


सुंदरकाण्ड रामायण यागु छगु भाग (काण्ड) खः।

थ्व काण्डय् हनुमान लंकाय् प्रस्थान याइ। सुरसा नं हनुमानयु परीक्षा काइ व वेकयात योग्य व सामर्थ्यवान खना आशीर्वाद बी। लंय्  हनुमान नं किचः ज्वनिम्ह राक्षसनीयागु वध याइ व लंकिनी य् प्रहार याना लंका य् प्रवेश याइ। वेकलं विभीषण नापलाइ।  हनुमान अशोकवाटिका य् थ्यंके बिले रावण नं सीता यात ख्याना च्वनि। रावण वने धुंका त्रिजटा नं सीता यात सान्तवना बी। एकान्त जुइ धुंका हनुमान नं सीता नापलाना वेकयात राम यु मुद्रिका बी। हनुमान नं अशोकवाटिका यागु विध्वंस याना रावणयु  काय् अक्षय कुमार यागु वध याइ। मेघनाथनं हनुमान यात नागपाशय् चीना रावणयु  सभाय् यंकी। रावणयु न्ह्येसयु लिसय् हनुमान नं थगु म्हसीका रामयु दूतयागु रूपे बी। रावण नं हनुमान यु न्ह्योपंने चीकंने थुना तगु काप चीना मी च्याका बी। थ्व मी नं हनुमान नं लंका] हे छ्वेका बी।

हनुमान सीता यात नापलाइ। सीता नं थगु चूड़ामणि] बिया वेकयात विदा याइ। वेक समुद्र पार लिहां वया सकल माक नापलाना, सकल नापं सुग्रीवयु थासे झाइ। हनुमान यु ज्या नं राम सिक्क प्रसन्न जुइ। राम माकतेगु सेना नापं समुद्रतटय् थ्येनि। अन विभीषण] नं रावणयात राम नाप बैर याये मज्युगु खं धाइ बिले रावण नं विभीषण यात अपमानित याना लंका नं पीथना छ्वै। विभीषण राम यु शरणय् वै व राम नं वेकयात लंकायागु जुजु घोषित याइ। राम नं समुद्रके लं बीत इनाप याना दि। इनाप मन्यंगुलिं राम तं चाइ। वेकयागु तं खना ग्याना समुद्र नं स्वयं वया राम यु इनाप धुंका नल व नील द्वारा तां देकिगु उपाय धाइ।




#Article 326: औरस (278 words)


औरास (अंग्रेजी भाय:Auras), भारतयागु उत्तर प्रदेश राज्ययागु  उन्नाव जिल्लायागु नगर पञ्चायत-शासित सहर 

औरास विकास क्षेत्र में एक गाँव आता है गांगन बछौली लगभग 1588 ई वि सदी में यहाँ  एक कबीेला था उस कबीले का सरदार गगन पासी था  इस गगन पासी का एक लड़का था बसन्त पासी गगन के मौत के बाद सरदार बना बसन्त पासी  बसन्त पासी ने आस पास के सभी गांव अपने साथ मिला लिए उन 22 गांव के लोगो ने  बसन्त पासी को अपना राजा घोसित कर दिया  बसन्त पासी राजा बनते ही अपने गांव का नाम अपने पिता के नाम से  गगन रख दिया  यही गगन आगे चलकर गांगन के नाम से विख्यात हुआ  सरदार बसन्त पासी ने  अपने क्षेत्र के रक्षा के लिए गांगन से लगभग एक किलो मीटर दूर मिटटी के दुर्ग  का निर्माण किया  यह दुर्ग लगभग  25 बीघे में बना हुआ था इस दुर्ग के चारो तरफ किसानों का कब्ज़ा हो गया है और इसी दुर्ग के पूर्व में  एक सरकारी स्कूल का निर्माण किया गया उस दुर्ग के  पूर्व और दक्षिण की तरफ कच्ची सड़क का निर्माण किया गया है इस दुर्ग पर प्राचीन

ग्लजेवर के टुकड़े  और मिटटी के बर्तन प्राप्त होते रहते है यह दुर्ग टिल्ले के रूप में अभी भी मौजूद है 

इस दुर्ग के सरदार बसन्त पासी के नाम से  इस क्षेत्र का नाम बसन्ता खेड़ा पड़ा 

कई वर्षों बाद गांगन दो भागों में विभाजन हो गया  एक सड़क के दाहिनी ओर बछौली के नाम से प्रसिद्ध हुआ  दूसरा अपने मूल नाम पर गांगन ही रहा सरदार  बसन्त पासी  अपने क्षेत्र की रक्षा के लिए हमेसा चिंतित रहते थे

थ्व थाययागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।थ्व थाय्यागु उचाइ खः  १२२ मिटर (४०० फिट)। 




#Article 327: राणा सांगा (122 words)


राणा सांगा (राणा संग्राम सिंह) (राज सन् १५०९-सन् १५२७) उदयपुरय् न्हापा दयाच्वंगु शिशोदिया राजवंशया जुजु ख। राणा सांगाया पूवंगु नां महाराणा सग्रामसिंह ख। राणा सांगां मेवाडय् सन् १५०९ निसें सन् १५२७ तक्क शासन यानादिल। थ्व थाय्‌ थौंया भारतया राजस्थान प्रदेशया मरुभुमिइ ला। राणा सांगा सिसोदिआ(सूर्यवंशी राजपुत) राजवंशी ख। राणा सांगां जुजु जुइ न्ह्यः थःगु किजापिन्त स्याना थः जुजु जुयादिल। राणा सांगां विदेशी आक्रमणकारीतेगु विरुध सकल राजपुतपिन्त छधी यानादिल। थुकिया निंतिं भारतय् वय्‌कःयात लुमंकिगु या। वय्‌कः छगू विश्वासघातया कारणं बाबुर नाप हतालय् बुयादिल तर थःगु शौर्यतां मेपिन्त प्रेरित यानादिल।

वय्‌कः राणा रायमल धुंका सन् १५०९स मेवाडया उत्तरधिकारी जुयादिल। वय्‌कलं दिल्ली, गुजरात, व मालवा मुगल बादशाहतेगु आक्रमणं थःगु राज्ययात रक्षा यानादिल। थ्व नापं वय्‌कःयात थःगु ईया दकलय्  शक्तिशाली हिन्दू जुजुइ छम्हया रुप स्थापित जुयादिल।




#Article 328: परवेज मुशर्रफ (196 words)


परवेज़ मुशर्रफ़ (उर्दू: پرويز مشرف; बुदिं अगस्ट ११, ई सं १९४३) पाकिस्तान यागु राष्ट्रपति व सेना-प्रमुख खः। वेकलं ई सं १९९९य् नवाज शरीफ यागु लोकतान्त्रिक सरकार यागु कू: याना पाकिस्तान यु बागडोर थगु ल्हाते कयादिल, व जुन २०, ई सं २००१य् राष्ट्रपतियागु पदवी कयादिल। 

मुशर्रफयागु जन्म दिल्ली शहरय् दरियागंजय् जुगु खः। भारतयागु बायेज्या धुंका वेकयागु परिवार करांची य् च्वंवन। अप्रिल १९९९ निसें जुन १९९९ तक्क भारत व पाकिस्तानयागु दथुइ जुगु कारगिल युद्ध बिले मुशर्रफ हे पाकिस्तानयागु सेना-प्रमुख खः। अक्टोबर १९९९य् शरीफ नं मुशर्रफयात वेकयागु पद नं चीकेगु कुत याबिले मुशर्रफयागु वफादार जर्नेलतेस शरीफयागु हे तख्ता पलट याना सरकारय् कब्जा यात। मे २०००य् पाकिस्तानयागु सर्वोच्च न्यायालय नं पाकिस्तानय् चुनाव याकेगु आदेश बिल। मुशर्रफ नं जुन २००१य् अब्लेयाम्ह राष्ट्रपति रफीक तरार यात चीका थ राष्ट्रपति जुयादिल। अप्रिल २००२य् वेकलं राष्ट्रपति जुया च्वनेत रिफरेन्डम यानादिल। थ्व रिफरेन्डमयात यक्व राजनैतिक दलतेसं बहिष्कार यात। अक्टोबर २००२य् पाकिस्तानय् चुनाव जुल गुकिलि मुशर्रफयागु समर्थन यागु मुत्ताहिदा मजलिस-ए-अमाल पार्टीयात बहुमत वल। इमिगु ग्वाहालिय् मुशर्रफ नं पाकिस्तानयागु संविधानय् यक्व हिउपा याकल गुकिलिं १९९९यागु तख्ता-पलट व मुशर्रफयागु मेमेगु यक्व आदेशतेत वैधानिक सम्मति बिल। 

सेप्टेम्बर ११ ई सं २००१य् उग्रवादी हमला धुंका संयुक्त राज्य अमेरीका नं अफगानिस्तान व ईराकय् युद्ध न्ह्यथंबिले मुशर्रफ नं अमेरिकायात पूवंक समर्थन यात।




#Article 329: राजा किशोर सिंह (344 words)


राजा किशोर सिंह लोधी 1857 की क्रांति के सूत्रधार रहे सन 1857 में देश को आजादी दिलाने में हिंडोरिया के राजा किशोर सिंह लोधी ने अंग्रेजी सेना से अपनी वीरता का लोहा मनवाया था और अपने प्राणों का बलिदान देकर मातृभूमि की रक्षा की। सेनानी क्रांति के सूत्रधार नायक हिंडोरिया रियासत के राजा किशोर सिंह लोधी थे, जिन्होंने ने अंग्रेजी सेना का विद्रोह करते हुए अपनी वीरता से अंग्रेजी सेना को नाकों चने चबाने को मजबूर कर दिया था।

दमोह जिले में हिंडोरिया में सन 1980 तक प्रदेश का सबसे बड़ा ग्राम था। वर्तमान यह नगरीय क्षेत्र है जहां के राजा किशोर सिंह लोधी की अगुवाई में अंग्रेजी हुकूमत के खिलाफ विद्रोह का बिगुल बजा दिया। इस स्वतंत्रता संग्राम में दमोह के क्रांतिकारी भी अछूते नहीं थे। जिन्होंने किशोर सिंह लोधी के नेतृत्व में स्वाधीनता के लिए जंग छेड़ दी। उस समय सागर कमिश्नरी के रूप में हिंडोरिया जागीर के रूप में जानी जाती थी। अंग्रेजों की राज्य हड़प नीति के तहत 70 गांव की हिंडोरिया रियासत पर भी अपना कब्जा करना चाहते थे। इसलिए हिंडोरिया पर अंग्रेजों की सेना के द्वारा तोपों से हमला किया गया।

आज भी बने हैं तोप के निशान

इस हमला से क्षतिग्रस्त हिण्डोरिया गढ़ पर तोपों की मार के निशान आज भी बने हुए हैं। यहां पर पहाड़ी पर स्थित किला किशोर सिंह के पूर्वजों के द्वारा बनवाया गया था। इन्हीं के पूर्वज ठा. बुद्घ सिंह ने राजा छत्रसाल के समय में हिंडोरिया जागीर बसाई थी। जुलाई 1857 में कमिश्नर सागर के द्वारा अपने मुंशी मोहम्मद अलीमुद्दीन के हाथ किशोर सिंह को पत्र के माध्यम से संदेश दिया गया कि आप अंग्रेजी हुकूमत से बगावत का रास्ता छोड़ दें तो क्षतिपूर्ति का सारा का सारा खर्च खजाने से भरपाई कर दी जाएगी और पुरानी जागीरें भी वापिस कर दी जाएंगी। लेकिन ठाकुर किशोर सिंह लोधी की अपनी मातृभूमि के प्रति अटल श्रद्घा कम नहीं हुई और मातृभूमि पर से फिरंगियों को खदेडऩे तक युद्घ जारी रखने की मन ठान ली।

दमोह थाना को अंग्रेजी कब्जा से कराया था मुक्त

जिंदा या मुर्दा पकड़ने पर इनाम किया था घोषित




#Article 330: बन्दीपुर (118 words)


बन्दीपुर (अंग्रेजी:Bandipur),   गण्डकी अञ्चलया तनहू जिल्लाया छगू गाँ विकास समिति  खः। थ्व छगू ऐतिहासिक बजाः व नेवातेगु छगू पुलांगु वस्ती ख। थ्व थाय् नेपाःया राजधानी येँ व पोखराया दथुइ महाभारत श्रृङ्खलाय् ला।

थ्व थाययागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय १०२१ मिटर (३३४९ फुट) च्वे ला। थ्व बजाः येँ स्वया १४३ कि.मी. पश्चिम, पोखरा स्वया ७३ कि.मी. दक्षिण, चितवन स्वया ७० कि.मी. उत्तर व डुम्रे बजार (येँ-पोखरा राजमार्ग)स्वया ८ कि.मी. तापाक्क ला थुकिली मिजंत ४८%, व मिसात  ५२% दु। थ्व थासे २३५४ खा छेँ दु।

न्हापा-न्हापा थ्व थासय् गोरखा सेनाय् नांजापिं मगरतेगु बाहुल्य दुगु खने दु । थथे वपिं नेवाःतेसं थःगु परम्परा, कला व संस्कृति कथं बजारय् पगोडा शैलीया छें, तिकिझ्याः, बांलागु खापा आदिको छ्यलाहल




#Article 331: बेङ्गलूरु (571 words)


बंगलूरु भारतया कर्नाटक राज्यया बंगलूरु जिल्लाया कर्पोरेसनाधीन क्षेत्र ख। थ्व नगरयात भारतया केबः नगर व छगू ईले पेन्सनरतयेगु स्वर्ग धका नं म्हसीकिगु या। 
 
देक्कन पठारय् अवस्थित थ्व थाय् कर्नाटक राज्यया उत्तरपूर्वी क्षेत्रय् ला। थ्व नगर भारतया दकले अप्व जनसंख्या दूगु नगरय् छगू ख। 
 
नापं, थ्व नगर भारतया ५गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु नगर नं ख। ग्लोबलाइजेसन एन्द वर्ल्द सितिज स्तदि ग्रुप एन्द नेतवर्क (Globalization and World Cities Study Group and Network) कथं सन् २००९इ थ्व नगर दालास, मायामी, बोस्तन, कुवेत सिटी, लिमा, ब्रासिलिया व म्युनिकनापं छगू बिटा हलिम नगर नं ख। 

थौंकन्हे छगू तःधंगु नगरया कथं थ्व नगरय् भारतया यक्व नांजाःगु कलेज व रिसर्च इन्स्टिच्युट अवस्थित दु। थ्व नगरय् यक्व पब्लिक सेक्टरया हेभी इन्डस्ट्री, सफ्टवेयर कम्पनी, एरोस्पेस, टेलेकम्युनिकेसन व दिफेन्स उद्योग नं ला। थ्व नगरय् जूगु सूचना प्रविधिया विकासं याना थ्व नगर भारतया दकले तःधंगु सूचना प्रविधि निर्यातक नगर जूगु दु। अथे जूगुलिं, थ्व नगरयात भारतया सिलिकन भ्याली नं धाइ।

 
कन्न्डिगातयेगु बाहुल्यता दूगु थ्व नगरया जनसंख्याय् विविधया अप्वया वःगु दु। थ्व नगर भारतया सांस्कृतिक, आर्थिक केन्द्रया नापं दकले याकनं विकास जुयाच्वंगु नगर नं ख।

बङ्गलूरु नगरया पलिस्था विजयनगर साम्राज्यया छम्ह सामन्त केम्पेगौडां यानादीगु ख। बंगलूरु दूगु थाय्‌ दक्षिण भारतया केन्द्रय् ला। केम्पेगौडां थ्व थासय् नगर दयेकेत विजयनगर साम्राज्यनाप सहलह याःगु व ग्वहालिया रुपय् विजयनगर साम्राज्यं वय्‌कःयात विजयनगर साम्राज्यं छुं होबलि (प्रशासनिक इकाइ) नगर निर्माणया निंतिं ब्युगु खं इतिहासय् च्वयातःगु दु। वय्‌कःयात ब्युगु होबलि थ्व कथं दु-

थ्व थासय् वय्‌कलं प्यखें पखाः थनाः छगू किल्ला (बेंगलूरु कोटे वा ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆ) व नगर (बेंगलूरु पेटे वा ಬೆಂಗಳೂರು ಪೇಟೆ) पलिस्था यानादिल। किल्लाय् वय्‌कःया परिवार, देगः, ल्वाभः आदिया थाय्‌ दयेकादिल धाःसा नगर दुने थीथी थासय् थीथी बनय्‌ज्याया केन्द्र दयेकादिल। बेंगलूरु पेटे हे परिमार्जित जुयावसें वर्तमान बंगलूरु नगरया रुप कयावःगु ख। थ्व नगरय् अबिलय् दुने वयेत व पिने वनेत थीथी ध्वखा दयेकादिल।  नगरया पःखाः थनाच्वंबिलय् केम्पे गौडाया भौमचा मदया वंगु व वय्‌कः मदूगु थासय् कोरमङ्गला धाःगु देगः दयेकादिल। थ्व हे कोरमङ्गला थौंया बेंगलूरु नगरया छगू भिंगु त्वाया रुपय् विकशित जूगु दु। 

बेंगलूरु पेटय् निता मू लं दयेकातलः- पूर्व-पश्चिम जुइगु चिकापेट लं व उत्तर-दक्षिण जुइगु दोद्दापेट लं, थ्व निता लं दोद्दापेट चुकय् (वर्तमान एवेन्यु रोडय्) नापलाः। थ्व हे बेङ्गलूरुया केन्द्र ख।  पेटे नगरय् वये-वनेतः प्यता मू द्वार पूर्वय् हलसूरु द्वार, पश्चिमय् सोडेकोप्प द्वार, उत्तरय् यलहंक द्वार व दक्षिणय् आनॆकल् द्वार दयेकादिल धाःसा मेमेगु न्याता द्वार- वर्तूरु द्वार, सर्जापुरया द्वार, कॆंगेरि द्वार, यशवंतपुरया द्वार व कानकानहळ्ळि(कनकपुर) द्वार नं दयेकादिल। अबिलय्‌या पेटेय् दयेकातःगु संरचना वर्तमान बंगलूरुइ क्वसं च्वःगु थासय् दु-

अबिलय्‌या नगरय् मनूत च्वनेत थीथी थाय् दयेकातलः। दसु- बर्म्हुतेगु निंतिं अग्राहार दयेकिगु ज्या जुल। नापं, थीथी ज्याया थीथी थासय् बजाः दयेकातल दसु- थरागुपेट-जाकि, बुबः आदिया बजाह् बालेपेट-चुरा व बाजंतेगु बजाः, चिक्कापेट व नागर्थपेट वसः व कापःया बजाह्, बलापुरपेट व गनिगरपेट चिकं दयेकिगु साः व चिकं दयेकिपिं गनिगा तेगु बजाः, तिगालारापेट-स्वां मीगु मालीतेगु बजाः, कब्बनपेट-कापः दयेकिपिं देवंग जातिया मनूतेगु बजाः। अबिलय् दयेकूगु नगरया मू देगलय् गवि गङ्गाधरेश्वर देगः (Gavi Gangadhareshwara Temple), नन्दि देगः (Nandi वा Bull Temple) (Basavanna), डोड़ा गणपति (Dodda Ganapathi), करनजी अञ्जनेय (Karanji Anjaneya), अल्सुर सोमेश्वर (Ulsoor Someswara), कोरमङ्गला लक्ष्मी, महाकाली, वीरभद्र, विनायक, कालभैरव आदि ला।

नगरय् लः मुंकातयेत थीथी पुखु (कन्नड भासय् केरे) दयेकीगु ज्या जुल। थ्व नगरया मू पुखूलि छुं थ्व कथं दु-

बंगलूरुया अक्षांश व देशान्तर  दु।

थ्व थाय्  ९१४ मिटर (२९९८ फिटजाय् ला।

थ्व नगरया मू थाय् थ्व कथं दु-

थ्व नगरया मू चिकित्सालय थ्व कथं दु-




#Article 332: म्याग्नेटिक रेजोनेन्स इमेजिंग (136 words)


म्याग्नेटिक रेजोनेन्स इमेजिंग (एम आर आई) चिकित्सा शास्त्रय् छगू डायगोनिस्टिक प्रक्रिया खः । थ्व प्रविधि छ्यला: मनू तयेगु दुनेयागु अंग, इमिगु संरचना, घा:पा:, थें ज्या:गु खँ स्वये ज्यू ।

कम्प्युटेड टोमोग्राफी स्क्यानरं एक्स रे (आयोनाइजिंग रेडियसन) छ्यला: किपा दयेकी, अथे जुगुलिं थुकी यक्व एटमिक ल्याखं दुगु तत्त्वतयेसं दयेकूगु तन्तुयागु सीकेज्या याये अपुइ । दसु- क्वयें, क्याल्सिफिकेसन, आर्टरी कन्ट्रास्ट स्टडी यायेबले आदि । मेखे म्याग्नेटिक रेजोनेन्स इमेजिंगय् नन-आयोनाइजिंग रेडियो फ्रिक्वेन्सी सिग्नल छ्यला: नन-क्याल्सिफाइड व सफ्ट तन्तु स्वयेत अ:पु । 

सि॰टि॰ व एम॰आर॰आई॰ निगुलिं हे निगु डाइमेन्सन (२डि) व स्वंगुगु डाइमेन्सन (३डि) यागु किपात पिकाय्‌ फइ । सिटिइ एक्स रे जक छ्यला: किपा दयेकिइ धासा एम् आर् आई लय् यक्व कथं टिस्यु कन्ट्रास्ट हे यये छिं । 

एम आर आई नं न्ह्याग्गु नं प्लेनय् किपा काये फु धासा सिटिइ किपा एक्सियल वा न्यर-एक्सियल प्लेनय् जक किपा कायेफइ । 




#Article 333: दिल्ली (935 words)


दिल्ली (पंजाबी: ਦਿੱਲੀ , उर्दू: دلی , IPA: [d̪ɪlːiː])  , जलाखलाया छुं जिल्ला नापं भारतया राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र ख। थुकिलि न्हु दिल्ली नं ला। थ्व  ऐतिहासिक पुलांगु दिल्लीया लिपा पलिस्था जूगु ख। थ्व नगरय् केन्द्र सरकारया यक्व प्रशासन संस्थात दु । औपचारिक रूपं न्हुगु दिल्ली भारतया राजधानी ख। १४८३ वर्ग किलोमिटरय् दयच्वंगु दिल्ली भारतया स्वंगु दकले तःधंगु महानगर ख। थनया जनसंख्या लगभग १ कोटी ७० लख दु। थन ल्हाइगु  मू भाषात हिन्दी , पंजाबी , उर्दू , व अंग्रेज़ी ख। दिल्लीया ऐतिहासिक महत्त्व उत्तर भारतय् थ्व नगर अवस्थित थाय्या कारणं जूगु खनेदु। थ्व थाय्या दक्षिण पश्चिमय् अरावली गुं व पूर्वय् यमुना खुसि ला , गुकिया सिथय् थ्व नगर दयाच्वन । थ्व प्राचीन समयय् गंगाया ख्यः निसें जुया वनिगु वाणिज्य लंय् लाइगु छगू मू खण्डय् अवस्थित नगर ख ।
  

यमुना खुसिया सिथय् स्थित थ्व नगरया गौरवशाली पौराणिक इतिहास दु । थ्व भारतया अतिप्राचीन नगर ख । थुकिया इतिहासया प्रारम्भ सिन्धु स्वनिगः सभ्यता नाप स्वा। हरियाणा या आसपासया क्षेत्रतय् जूगु म्हुयेज्या निसें थ्व खँया दसु लूगु ख। महाभारत कालय् थ्व नगरया नां इन्द्रप्रस्थ जुयाच्वन । दिल्ली सल्तनत या उत्थान नापं हे दिल्ली छगू मू राजनैतिक , सास्कृतिक व वाणिज्यिक नगरया रूपय् दयावल ।
 
थ्व नगरय् यक्व प्राचीन व मध्यकालीन भवनत व उकिया अवशेषत खनेदु । १६३९इ मुगल बादशाह शाहजहाँ नं दिल्लीइ हे छगू अंगलं घेरेयानातःगु नगरया निर्माण याकल व १६७९ निसें १८५७ तक्क मुगल साम्राज्य या राजधानी नं जुल ।

१८गु व १९गु शताब्दीइ ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी नं लगभग सकल भारतयात थःगु कब्जाय् काल । थ्व ईले ब्रिटिशतयेसं न्हापा कोलकाता यात थःगु राजधानी दयेकल । १९११ य् अंग्रेजी सरकारं दिल्लीयात हे हानं राजधानी दयेकिगु घोषणा यात । थुकिया निंतिं पुलांगु दिल्लीया दक्षिणय् छगू न्हुगु नगर न्हुगु दिल्लीया निर्माण न्ह्यथन । अंग्रेजतयेसं निसें १९४७ य् स्वतंत्रता प्राप्त जुइधुंका तक्क न्हुगु दिल्लीयात भारतया राजधानी घोषित याना वनिगु ज्या जुल।

स्वतंत्रता प्राप्तिया पश्चात् दिल्लीइ थी-थी क्षेत्रं मनुत दिल्लीइ च्वंवल। थुकिलिं दिल्ली या स्वरूपय् आमूल हिउपा वल। थी-थी प्रान्त , धर्म व जातिया मनुत दिल्लीइ दैगु कारणं दिल्लीया नगरीकरण जुल व नापं हे थन छगू मिश्रित संस्कृतिं नं जन्म काल । थौंया ईले दिल्ली भारत या छगू मू राजनैतिक, सास्कृतिक व वाणिज्यिक केन्द्र ख ।

महाभारतय् दिल्लीयात प्राचीन इन्द्रप्रस्थ (पाण्डवतेगु राजधानी) यागु कथलं कयातगु दु। झिंगुगु शताब्दीयागु आरम्भ तक्क दिल्लीय्  इन्द्रप्रस्थ नांयागु गाँ दुगु नं खः। 

अभी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण की देखरेख में कराये गये खुदाई में जो भित्तिचित्र मिले हैं उनसे इसकी आयु ईसा से एक हजार वर्ष पूर्व का लगाया जा रहा है, जिसे महाभारत के समय से जोड़ा जाता है, लेकिन उस समय के जनसन्ख्या के कोई प्रमाण अभी नहीं मिले हैं। कुछ इतिहासकार इन्द्रप्रस्थ को पुराने क़िले के आस-पास मानते हैं।

पुरातात्विक कथलं थनयागु दक्ले न्हापायागु प्रमाण मौर्य-काल (ई पू ३००) नापंयागु दु। अबले निसें आतक्क थन निरन्तर जनसंख्या दुगु  प्रमाण दु। ई सं १९६६य् लुयावगु अशोकयागु छगु शिलालेख (ई पू २७३ - ई पू ३००) दिल्लीयागु श्रीनिवासपुरीय् लुयावगु दु। थ्व प्रसिद्ध लौह-स्तंभ यागु नामं लोकंह्वागु शिलालेख आ कुतुब-मीनारय् तया तगु दु। थ्व स्तम्भयात अनुमानत: गुप्तकाल (ई सं ४००-६००)य् देकुगु व लिपा झिगुगु शताब्दीय् दिल्लीय् हगु अनुमान दु। अशोकयागु निगु मेमेगु शिलालेख लिपा फिरोजशाह तुफलफ नं दिल्लीय् हगु दु। 

चंदरबरदाई यागु पृथवीराज रासो यागु स्वना दिगुलिं राजपूत जुजु अनंगपाल यात दिल्लीयागु संस्थापकयागु कथलं काइ। वेकलं हे 'लाल-कोट' यागु पलिस्था याकादिल व लौह-स्तंभ दिल्ली हयादिल धागु जनश्रुति दु। दिल्लीय् राजपूततेगु शासनकाल ई सं ९०० निसें ई सं १२०० तक्क जुगु विश्वास दु। 'दिल्ली' वा 'दिल्लिका' खंग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्हापा उदयपुरय् प्राप्त शिलालेखय् लुगु खः, थ्व शिलालेखयागु ई ई सं ११७० नापंयागु निर्धारित यागु दु। १३१६ तक्क थ्व थाय् हरियाणायागु राजधानी जुई धुंकुगु खने दु। ई सं १२०६ लिपा दिल्ली सल्तनतयागु राजधानी यागु कथलं खिलजी वंश, तुगलक वंश, सैयद वंश व लोधी वंश नापं छुं मेमेगु वंशन नं थननं शासन यात। 

आधुनिक दिल्ली जुइ स्वया न्ह्य दिल्ली न्ह्येक उजाड जुया हानं पलिस्था जुगु मान्यता दु, थ्व मान्यतायात ग्वाहालि याइगु अवशेष नं दु। दसु- 

झिंन्हेगुगु शताब्दीयागु दथुइ मुगल सम्राट शाहजहाँ (१६२८-१६५८)नं न्हेगु पटक दिल्ली पलिस्था यानादिल। आ वया थ्व थाययात शाहजहानाबाद यागु नामं नं म्हसीकल। थौं कन्हे नं थुकिगु छुं भाग पुलांगु दिल्लीयु रूपे सुरक्षित दु। थ्व नगरय् ऐतिहासिक धरोहर आतक्क नं सुरक्षित दु गथे कि लाल किला। शाहजहाँ नं थगु राजधानी आगराय् मयंकुबिलेतक्क (ई सं १६३८) पुलाँगु दिल्ली मुगलतेगु राजधानी जुया च्वन। औरंगजेब (१६५८-१७०७)नं शाहजहाँयात गद्दी नं चीका थयात शालीमार बागय् जुजु घोषित यात। 

१८५७यागु आन्दोलन क्वथने धुंका अंग्रेजतेसं बहादुरशाह जफरयात रंगून पीतना छ्वल व भारत पूवंक अंग्रेजतेगु अधीनय् वन। प्रारम्भय् इलिसं कोलकातानं शासन यात तर ई सं १९११य् औपनिवेशिक राजधानीयात दिल्लीय् स्थानांतरित यात। 
व धुंका थ्व थाय् यात तधंगु स्तरे महानगरयागु पुर्ननिर्माण जुल।

मुम्बई धुंका भारतयागु दकले तधंगु व्यापारिक महानगरय् दिल्ली छगु खः। देय् य् प्रति मनु औसत आययागु दृष्टि नं थ्व भारतयअगु दक्ले तमि नगरय् छगु खः। १९९० धुंका दिल्ली विदेशी निवशकतेगु यगु थाय् जु वन। आ वया यक्व बहुराष्ट्रीय कम्पनितः दसुःपेप्सी, गैप, इत्यादि नं दिल्ली व वयागु नापंयागु क्षेत्रय् थगु मुख्यालय चायेकल। क्रिसमस खुनु २००२य् दिल्लीयागु महानगरी क्षेत्रय् दिल्ली मेट्रो रेल यागु शुभारम्भ जुल। 

हवाई यातायातय् दिल्ली इन्दिरा गांधी अन्तरराष्ट्रीय विमानस्थल नं सकल हलिम नाप थें स्वानाच्वंगु दु।

भारतया राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्लीयात सकल ९ जिल्लाय् बायातःगु दु। दक्वं जिल्लाय् १ उपायुक्त नियुक्त दु व दक्वं जिल्लाय् ३गु उपजिल्ला दु। सकल उप जिल्लाया १म्ह उप जिल्लाधीश नियुक्त दु। दक्वं उपायुक्त मंडलीय अधिकारीतेगु अधीनय् च्वना ज्या याइ। क्वसं दिल्लीया जिल्ला व उपजिल्लातेगु धलः बियातःगु दु:-

दरिया गंजपहाड़ गंजकरौल बाग

सदर बाजार, दिल्ली कोतवाली, दिल्लीसब्जी मंडी

कालकाजीडिफेन्स कालोनीहौज खास

गाँधी नगर, दिल्लीप्रीत विहारविवेक विहारवसुंधरा एंक्लेव

सीलमपुरशाहदरासीमा पुरी

वसंत विहारनजफगढ़दिल्ली छावनी

कनाट प्लेससंसद मार्गचाणक्य पुरी

सरस्वती विहारनरेलामॉडल टाउन

पटेल नगरराजौरी गार्डनपंजाबी बाग

 
दिल्लीयागु शिक्षा संस्थाय् भारतयागु सकल थासं विद्यार्थी वैगु या। थन यक्व सरकारी व प्राइवेट संस्थान दु गन कला ,विज्ञान, प्रोद्योगिकी, आयुर्विज्ञान, कानून व मैनेजमेंटय् उच्च स्तरयागु शिक्षा बी।

दिल्लीयागु मू शिक्षा संस्थातः खः :

विश्वविद्यालय

विद्यालय

 




#Article 334: हिन्दी संकिपा (442 words)


हिन्दी सिनेमा वा बलिवुड , हिन्दी भाषा संकिपायागु उद्योग खः। बलिवुड नां अंग्रेजी संकिपा उद्योग हलिवुड नं वगु खः। हिन्दी संकिपा उद्योग मुख्यतः मुम्बई शहरय् दु। थ्व संकिपात हिन्दुस्तान, पाकिस्तान, व हलिमयागु यक्व देय् ये मनुतेसं येकुगु दु। फुक्कं थें संकिपाय् संगीतमय म्ये दै। थ्व संकिपाय् हिन्दीयागु हिन्दुस्तानी शैलीयागु चलन दु। हिन्दी व उर्दू नापं अवधी, मुम्बइया हिन्दी, भोजपुरी, राजस्थानी थें न्यागु भाषिका नं संवाद व म्येय् छ्यलातगु खने दु। थ्व उद्योगय् मतिना, देय् भक्ति, परिवार, अपराध, भय, इत्यादि मू विषय जुइ। अप्व म्येत उर्दू शायरीय् आधारित जुइ। 

थ्व उद्योगय् दकले न्हापायागु संकिपा ई सं १९१३य् दादासाहेब फालके नं देकादिगु राजा हरिशचंद्र खः। सिक्क याकनं हे भारतय् संकिपात लोकंह्वात व ई सं १९३० तक्क थ्यंमथ्यं २०० संकिपा प्रतिदं देकिगु जुल। दकले न्हापांगु खँल्हाइगु संकिपा अरदेशिर ईरानी नं देका दिगु आलम आरा खः। थ्व संकिपा यक्व लोकप्रिय जुल। याकनं हे सकल संकिपा खँल्हाइगु जुल।

वैगु दंय् भारतय् स्वतंत्रता संग्राम, देय् बायेज्या थेंन्यागु ऐतिहासिक घटना जुइ। व ईले दयावगु हिन्दी संकिपाय् थुकिगु प्रभाव खने दत। ई सं १९५०यागु दशकय् हिन्दी संकिपा श्याम-स्वेत नं रंगीन जुल। संकिपायागु मू विषय मतिना जुल व संगीत संकिपायागु मू अंग जुल। १९६०-१९७०य् संकिपाय् हिंसायागु प्रभाव खनेदत। १९८० व १९९०य् मतिना आधारित संकिपा हानं लोकप्रिय जुल। १९९०-२०००यागु दशकय् देकुगु संकिपातः भारतस्वया पिने यक्व लोकप्रिय जुल। प्रवासी भारतीतेगु अप्वया वंगु ल्याखं नं थुकिगु मू कारण खः। हिन्दी संकिपाय् प्रवासी भारतीयतेगु विषय लोकप्रिय जुया वल।





#Article 336: अमरनाथ (778 words)


अमरनाथ हिन्दूतेगु छगु मू तीर्थस्थल खः। थ्व कश्मीर राज्ययागु श्रीनगरशहरयु उत्तर-पूर्वय् १३५ किलोमीटर तापाक्क समुद्रजा स्वया १३,६०० फुटयागु ऊंचाईय् स्थित दु। अमरनाथ गुफा भगवान शिवयागु मू तीर्थ स्थलय् छगु खः।

यहां की प्रमुख विशेषता पवित्र गुफा में बर्फ से प्रकृतिक शिवलिंग का निर्मित होना है। आषाढ़ पूर्णिमा से शुरू होकर रक्षा बंधन तक पूरे सावन महीने में होने वाले पवित्र हिमलिंग दर्शन के लिए लाखो लोग यहां आते है। गुफा की परिधि अंदाजन डेढ़ सौ फुट होगी। भीतर का स्थान कमोबेश चालीस फुट में फैला है और इसमें ऊपर से बर्फ के पानी की बूंदे जगह-जगह टपकती रहती हैं। यहीं पर एक ऐसी जगह है, जिसमें टपकने वाली हिम बूंदों से लगभग दस फुट लंबा शिवलिंग बनता है। चन्द्रमा के घटने-बढ़ने के साथ-साथ इस बर्फ का आकार भी घटता-बढ़ता रहता है। श्रावण पूर्णिमा को यह अपने पूरे आकार में आ जाता है और अमावस्या तक धीरे-धीरे छोटा होता जाता है। आश्चर्य की बात यही है कि यह शिवलिंग ठोस बर्फ का बना होता है, जबकि गुफा में आमतौर पर कच्ची बर्फ ही होती है जो हाथ में लेते ही भुरभुरा जाए। मूल अमरनाथ शिवलिंग से कई फुट दूर-दूर गणेश, भैरव और पार्वती के वैसे ही हिमखंड हैं। 

जनश्रुति प्रचलित है कि इसी गुफा में माता पार्वती को भगवान शिव ने अमरकथा सुनाई थी, जिसे सुनकर सद्योजात शुक-शिशु शुकदेव ऋषि के रूप में अमर हो गया था। गुफा में आज भी श्रद्धालुओं को कबूतरों का एक जोड़ा दिखाई दे जाता है, जिन्हें श्रद्धालु अमर पक्षी बताते हैं। वे भी अमरकथा सुनकर अमर हुए हैं। ऐसी मान्यता भी है कि जिन श्रद्धालुओं को कबूतरों को जोड़ा दिखाई देता है, उन्हें शिव पार्वती अपने प्रत्यक्ष दर्शनों से निहाल करके उस प्राणी को मुक्ति प्रदान करते हैं। यह भी माना जाता है कि भगवान शिव ने अद्र्धागिनी पार्वती को इस गुफा में एक ऐसी कथा सुनाई थी, जिसमें अमरनाथ की यात्रा और उसके मार्ग में आने वाले अनेक स्थलों का वर्णन था। यह कथा कालांतर में अमरकथा नाम से विख्यात हुई। 

कुछ विद्वानों का मत है कि भगवान शंकर जब पार्वती को अमर कथा सुनाने ले जा रहे थे, तो उन्होंने छोटे-छोटे अनंत नागों को अनंतनाग में छोड़ा, माथे के चंदन को चंदनबाड़ी में उतारा, अन्य पिस्सुओं को पिस्सू टॉप पर और गले के शेषनाग को शेषनाग नामक स्थल पर छोड़ा था। ये तमाम स्थल अब भी अमरनाथ यात्रा में आते हैं। अमरनाथ गुफा का सबसे पहले पता सोलहवीं शताब्दी के पूर्वाध में एक मुसलमान गडरिए को चला था। आज भी चौथाई चढ़ावा उस मुसलमान गडरिए के वंशजों को मिलता है। आश्चर्य की बात यह है कि अमरनाथ गुफा एक नहीं है। अमरावती नदी के पथ पर आगे बढ़ते समय और भी कई छोटी-बड़ी गुफाएं दिखती हैं। वे सभी बर्फ से ढकी हैं। 

अमर नाथ यात्रा पर जाने के भी दो रास्ते हैं। एक पहलगाम होकर और दूसरा सोनमर्ग बालटाल से, लेकिन सुविधाजनक रास्ता पहलगाम का ही है। पहलगाम एक विख्यात पर्यटन स्थल भी है और यहां का नैसर्गिक सौंदर्य देखते ही बनता है। पहलगाम के बाद पहला पड़ाव चंदनबाड़ी है, जो पहलगाम से आठ किलोमीटर की दूरी पर है। लिद्दर नदी के किनारे-किनारे पहले चरण की यह यात्रा ज्यादा कठिन नहीं है। चंदनबाड़ी से आगे इसी नदी पर बर्फ का यह पुल सलामत रहता है। चंदनबाड़ी से 14 किलोमीटर दूर शेषनाग में अगला पड़ाव है। यह मार्ग खड़ी चढ़ाई वाला और खतरनाक है। यहीं पर पिस्सू घाटी के दर्शन होते हैं। अमरनाथ यात्रा में पिस्सू घाटी काफी जोखिम भरा स्थल है। पिस्सू घाटी समुद्रतल से ११,१२० फुट की ऊंचाई पर है। यात्री शेषनाग पहुंच कर ताजादम होते हैं। यहां पर्वतमालाओं के बीच नीले पानी की खूबसूरत झील है। इस झील में झांककर यह भ्रम हो उठता है कि कहीं आसमान तो इस झील में नहीं उतर आया। यह झील करीब डेढ़ किलोमीटर लम्बाई में फैली है। किंवदंतियों के मुताबिक इस झील में शेषनाग का वास है और चौबीस घंटों के अंदर शेषनाग एक बार झील के बाहर दर्शन देते हैं, लेकिन यह दर्शन खुशनसीबों को ही नसीब होते हैं। 

शेषनाग से पंचतरणी आठ मील के फासले पर है। मार्ग में बैववैल टॉप और महागुणास टॉप पार करने पड़ते हैं, जिनकी समुद्रतल से ऊंचाई क्रमश: १३,५०० फुट व १४,५०० फुट है। महागुणास चोटी से पंचतरणी तक का सारा रास्ता उतराई का है। यहां पांच छोटी-छोटी सरिताएं बहने के कारण ही इस स्थल का नाम पंचतरणी पड़ा है। यह स्थान चारों तरफ से पहाड़ों की ऊंची-ऊंची चोटियों से ढका है। अमरनाथ की गुफा यहां से केवल आठ किलोमीटर दूर रह जाती हैं और रास्ते में बर्फ ही बर्फ जमी रहती है। यह रास्ता काफी कठिन है, लेकिन अमरनाथ की पवित्र गुफा में पहुंचते ही सफर की सारी थकान पल भर में छू-मंतर हो जाती है और अद्भुत आत्मिक आनंद की अनुभूति होती है।




#Article 337: कृष्ण यजुर्वेद (175 words)


कृष्ण-यजुर्वेद शुक्ल यजुर्वेद थें हे यजुर्वेदया छगू शाखा ख। वर्तमानय् कृष्ण यजुर्वेदया शाखाय् ४ संहिता -तैत्तिरीय, मैत्रायणी, कठ व कपिष्ठल उपलब्ध दु। कृष्ण यजुर्वेदय् मंत्रत नापं 'तन्त्रियोजक ब्राह्मण'तेत नं सम्मिश्रण यानातःगु दु। मंत्र तथा ब्राह्मणया एकत्र मिश्रण 'कृष्ण यजुः'या कृष्णत्व(हाकूगु) कारण ख तथा मंत्रतेगु विशुद्ध व अमिश्रित हे 'शुक्ल यजुष्'या शुक्लत्व (यचुगु) कारण ख। तैत्तरीय संहिता (कृष्ण यजुर्वेदया शाखा)यात 'आपस्तम्ब संहिता' नं धाइ। महर्षि पंतजलिद्वारा उल्लिखित यजुर्वेदया १०१ शाखाय् थ्व ईलय् केवल उपरोक्त न्यागु- वाजसनेय, तैत्तिरीय, कठ, कपिष्ठल व मैत्रायणी जक्क ल्यनाच्वंगु दु। यजुर्वेद स्वया उत्तरवैदिक युगया राजनीतिक, सामाजिक व धार्मिक जीवनया जानकारी थुकिलिं लुयावः। थ्व निता शाखातय्‌गु अंतर थ्व दु कि शुक्ल यजुर्वेद पद्य (संहिता)तेगु विवेचनात्मक सामग्री (ब्राह्मण) स्वया पृथक दु, गनकि कृष्ण यजुर्वेदय् निता हे उपस्थित दु। यजुर्वेदय् वैदिक अनुष्ठानया प्रकृतिइ विस्तृत चिन्तन दु व थुकिलि यज्ञ संपन्न याइपिं प्राथमिक ब्राह्मण व आहुति बीबिलय् प्रयुक्त मन्त्रय् गीति पुस्तिका नं तयातःगु दु। थ्व कथं यजुर्वेद यज्ञतेगु आधारभूत तत्त्वतेगु दकलय् सतिकं च्वंगु वेद ख। यजुर्वेद संहितात संभवतः अंतिम रचित संहिता ख, थ्व  ई. पू. निगु सहस्त्राब्दीया अंतं निसें प्रथम सहस्त्राब्दीया आरंभिक शताब्दितेगु दथुइ लूगु ख। 




#Article 338: यजुर्वेद (334 words)


यजुर्वेद हिन्दू धर्मया छगू महत्त्वपूर्ण श्रुति धर्मग्रन्थ ख। थ्व ४गु वेदय् छगू वेद ख। थुकिलि यज्ञया असल प्रक्रियाया निंतिं गद्य व पद्य मन्त्र दु। थ्व हिन्दू धर्मया  ४गु पवित्रतम प्रमुख ग्रन्थय् छगू व ऋग्वेद धुंकाया दकलय् महत्त्वपूर्ण वेदया रुपय् नालिगु या- थ्व वेदय् ६६३ मन्त्र दु। अथे जुसां थुकियात ऋग्वेद स्वया अलग धका काइगु या छाय्‌धाःसा यजुर्वेद मुख्य रूपं  छगू गद्यात्मक ग्रन्थ ख। यज्ञय् छ्यलिगु गद्यात्मक मन्त्रतेत ‘यजुस’ धाइ। यजुसया नामं हे वेदया नां यजुस+वेद(=यजुर्वेद) खँग्वःया संधि जूगु ख। यजुर्वेदया पद्यात्मक मन्त्र ॠग्वेद वा अथर्ववेदं कायातःगु दु। थुकिलि स्वतन्त्र पद्यात्मक मन्त्र म्हो जक्क दु। थ्व वेदय् अधिकांशतः यज्ञत व हवनतेगु नियम व विधान दु। अतः, थ्व ग्रन्थ कर्मकाण्ड प्रधान ख। ॠग्वेदया रचना सप्त-सिन्धु क्षेत्रय् जूल धाःसा यजुर्वेदया रचना कुरुक्षेत्रया प्रदेशय् जुल। छुं विज्ञतेगु मतानुसार थुकिया रचनाकाल १४०० निसें १००० ई.पू. दथुइ जूगु ख। यजुर्वेदया संहितात लगभग अंतिम रचित संहिता ख। थ्व संहितात  ईसा पूर्व द्वितीय सहस्राब्दि निसें प्रथम सहस्राब्दीया आरंभिक सदिइ च्वयातःगु ख। थ्व ग्रन्थय् भारतीय आर्यतेगु सामाजिक व धार्मिक जीवन खनेछिं। अबिलय्‌या वर्ण-व्यवस्था तथा वर्णाश्रमया लू नं थुकिलि दु। यजुर्वेद संहिताय् वैदिक कालया धर्मया  कर्मकाण्ड आयोजन हेतु यज्ञ यायेत मंत्रतेगु मुना दु। यजुर्वेदय् निगु शाखा दु:
दक्षिण भारतय् प्रचलित कृष्ण यजुर्वेद व उत्तर भारतय् प्रचलित शुक्ल यजुर्वेद शाखा।

थुकिलि कर्मकाण्डया यक्व यज्ञतेगु विवरण दु-

यजुर्वेदाध्यायी परम्पराय् निगु सम्प्रदाय दु- ब्रह्म सम्प्रदाय वा कृष्ण यजुर्वेद व आदित्य सम्प्रदाय वा शुक्ल यजुर्वेद। 

वर्तमानय् कृष्ण यजुर्वेदया शाखाय् ४ संहितात दु-तैत्तिरीय, मैत्रायणी, कठ व कपिष्ठल कठ। शुक्ल यजुर्वेदया शाखाय् निगु प्रधान संहितात दु- १. मध्यदिन संहिता व २. काण्व संहिता। थौंकन्हे आपालं दूगु यजुर्वेद मध्यदिन संहिता ख। थुकिलि ४० अध्याय, १९७५ कण्डिका (छगू कण्डिका अनुष्ठान कर्मय् प्रयुक्त यक्व मन्त्रया पुचः ख) तथा ३९८८ मन्त्र दु। गायत्री मंत्र (३६.३) तथा महामृत्युञ्जय मन्त्र (३.६०) थुकिलि हे ला। 

यजुर्वेद कर्मकाण्ड नाप स्वापू दूगु वेद ख। थुकिलि थीथी यज्ञ (दसु अश्वमेध)या वर्णन यानातःगु दु। यजुर्वेद पाठ अध्वुर्य द्वारा याइ। यजुर्वेद ५ शाखाय् विभक्त दु-

यजुर्वेदया भाष्यकारय् उवट (१०४० ईस्वी) व महीधर (१५८८)या भाष्य उल्लेखनीय दु। इमिगु भाष्यं यज्ञीय कर्मतेगु संबंध क्यनातःगु दु। शृंगेरीया शंकराचार्यतेसं नं यजुर्वेद भाष्यतेगु विद्वत्ताया परम्परा तयातःगु दु।








#Article 342: आर्यभट (256 words)


आर्यभट (४७६-५५०) प्राचीन भारतया छम्ह महान ज्योतिषविद् व गणितज्ञ ख। वय्‌कलं आर्यभटीय ग्रन्थया  रचना यानादिल गुकिलि ज्योतिषशास्त्रया यक्व सिद्धान्त प्रतिपादन दु। थ्व ग्रन्थय् वय्‌कलं थःगु जन्मस्थान कुसुमपुर व जन्मकाल शक संवत् २९८ च्वगु दु। बिहारया वर्तमान पटनाया प्राचीन नां कुसुमपुर ख तर आर्यभटया कुसुमपुर दक्षिणय् दूगु खँ आ वया करिब सिद्ध जुइ धुंकल।

छगू मेगु मान्यता कथं वय्‌कःया जन्म महाराष्ट्रया अश्मक देय्‌य् जूगु ख। वय्‌कःया वैज्ञानिक ज्या राजधानीय् बांलाक्क जुइफैगुलिं वय्‌कः कुसुमपुरय् च्वना राजसान्निध्यय् थःगु रचना पूवंका दिल। 

आर्यभटं च्वयातःगु स्वंगु ग्रन्थया जानकारी उपलब्ध दु। थ्व स्वंगु ग्रन्थ दशगीतिका, आर्यभट्टीय व तंत्र ख। विज्ञकथं वय्‌कलं छगू मेगु ग्रन्थ 'आर्यभट्ट सिद्धान्त' नं च्वगु दु। थ्व ईले थ्व सफूया ३४ श्लोक जक्क उपलब्ध दु। वय्‌कःया थ्व ग्रन्थ ७गु शताब्दीइ यक्व छ्येलातःगु खने दु। थ्व ग्रन्थ गथे जुया लुप्त जुवन धैगु विषयय् निश्चित जानकारी मदु।

वय्‌कलं आर्यभटीय नांया महत्वपूर्ण ज्योतिष ग्रन्थ च्वयादिल गुकिलि वर्गमूल, घनमूल, सामानान्तर श्रेणी व विभिन्न प्रकारया समीकरणतेत वर्णन यानातःगु दु। वय्‌कलं थःगु आर्यभट्टीय नांया ग्रन्थय् कुल ३ पृष्ठ सीकिगु ३३ श्लोकय् गणितविषयक सिद्धान्त व ५ पृष्ठय् ७५ श्लोकय् खगोल-विज्ञान विषयक सिद्धान्त व थुकियात मालिगु यन्त्रयागु निरूपण यानादिल। आर्यभट्ट नं थःगु थ्व चिधंगु ग्रन्थय् थः स्वया न्ह्य व लिपाया सिद्धान्ततेगु निंतिं नं क्रान्तिकारी अवधारणा ब्वयादिल।

भारतया इतिहासय् 'गुप्तकाल' वा 'सुवर्णयुग'य् मगधय् नालन्दा विश्वविद्यालय दयाच्वन। छगू प्राचीन श्लोककथं आर्यभट नालन्दा विश्वविद्यालयया कुलपति ख। 

आर्यभटया सिद्धान्तया भारतीय गणित, खगोल, ज्योतिष व हलिमया ज्योतिष सिद्धान्तय् तःधंगु प्रभाव दु। भारतय् दक्ले अप्व प्रभाव केरल प्रदेशया ज्योतिष परम्पराय् दु। आर्यभट भारतीय गणितज्ञय् दक्ले महत्वपूर्ण स्थान तयादि। वय्‌कलं १२० आर्याछंदोंय्  ज्योतिष शास्त्रया सिद्धान्त व वनाप सम्बन्धित गणितया सूत्ररूप थःगु आर्यभटीय ग्रन्थय् च्वयादिल। 




#Article 343: भरत मुनि (236 words)


भरत मुनि प्राचीन भारतया छम्ह नांजाम्ह विद्वान ख। वय्‌कलं संस्कृतय् च्वयादिगु ग्रन्थ नाट्यशास्त्रम् वा नाट्यशास्त्र शदीऔं तक्क दक्षिण एसियाया कलाया थी-थी विधाया मू ग्रन्थ जुयाच्वन। थ्व ग्रन्थय् संगीत, नाटक, प्याखँ, अभिनय आदि थी-थी विषयय् थी-थी खँ व नियम च्वयातःगु दु। नापं, थ्व ग्रन्थय् थी-थी सिद्धान्त बियातःगु दु गुकिया आधारय् लिपा भारतया थीथी थासय् थीथी कथंया प्याखँ, नाटक, म्ये आदिया संस्कृति दयावल। थ्व सफूलिं भारतीय उप-महाद्वीपया संस्कृतिइ यक्व प्रभाव याःगु दु। थ्व सफू सामवेदया आधारय् च्वःगु गन्धर्ववेदया आधारय् च्वयातःगु धैगु मान्यता दु। 

भरतमुनिं २०० इपू निसें २०० इसं दुने थःगु नांजागु ग्रन्थ च्वयादिगु विश्वास दु। थ्व हे आधारय् वय्‌कः थ्व ईलय् हे म्वानादिगु खः धइगु भलसा कायेछिं। वय्‌कलं नाट्य शास्त्र वय्‌कःस्वया न्ह्यःया गन्धर्व वेदया आधारय् च्वयादिगु खः। गन्धर्व वेद सामवेदया परिमार्जनया रुपय् च्वयातःगु व उकिलि ३६,००० श्लोक दुगु विश्वास दु। थ्व नाट्य वेद तर थौं तक्क मलुनि। 

भरतमुनिया नाट्यशास्त्र स्वया पिने ऐतिहासिक प्रमाण मदु। तर, थ्व सफूलि न्हापाया श्लोकय् लिपा वइगु श्लोकया बारेय् च्वयातःगु व नापं भाषिक एकरुपता दूगुलिं थ्व ग्रन्थ छम्ह हे मनु (व ग्रन्थय् उल्लेख याःथें) भरतमुनिं च्वयातःगु ख धइगु विश्वास दु।

वय्‌कलं च्वयादिगु नाट्यशास्त्रम्‌य् थी-थी ईलय् थीथी टीका व तंसा बीइगु ज्या जुया शास्त्रीय संगीतय् यक्व विकास जुल। अभिनवगुप्तया अभिनवभारती थ्व सफूया दकलय् नांजाःगु तंसा ख। दसु- थ्व सफूलि मदूगु रस, शान्त रस अभिनवगुप्तं तना नवरस दयेकादिल। नेपालभाषाय् च्वयातःगु नाट्य ख्यःया दकलय् न्हापांगु सफू थ्व हे सफूया तंसा/वर्णन संगीत चन्द्र ख। थ्व सफू ख्वपया जुजु जगज्योति मल्ल व वय्‌कःया मन्त्री वंशमणि झां च्वयादिगु ख।




#Article 344: ब्रह्मगुप्त (135 words)


ब्रह्मगुप्त (५९८-६६८) छम्ह महान् गणितज्ञ व ज्योतिषी ख। वय्‌कःया जन्म भिल्लमलपुरय् जूगु ख। वय्‌कः हर्षमहाराजया राज्यय् च्वनादिल। वय्‌कलं गणितविषयय् व ज्योतिष्यविषयय् यक्व सफू च्वयादिगु दु। वय्‌कःया नांजाःगु ग्रन्थया नां 'ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तः' ख। थ्व ग्रन्थ सन् ६२८स च्वयादिगु ख। थ्व ग्रन्थय् २५ अध्याय दु।

ब्रह्मगुप्त सन् ५९८स भारतया राजस्थनमण्डलय् लाःगु भिन्माल्-नगरय् बुयादिल। वय्‌कःया अबु जिष्णुगुप्त ख। जिष्णुगुप्तं थःगु जीवनया आपालं भाग भिल्लमलपुरय् (थ्व थाय्‌यात प्रदेश भिन्माल् नं धाइ) म्वानादिल। वय्‌कःया ईलय् जुजु व्याघ्रमुखया शासन दयाच्वन। भिल्लमय् थःगु प्रारम्भिक जीवन न्ह्यथनादीगुलिं वय्‌कःयात ब्रह्मगुप्त भिल्लमलाचार्य धका नं धाइगु या। ब्रह्मगुप्त उज्जयिनया विद्यमानया खगोलवीक्षणकेन्द्रया प्रमुख ख। अनया ईलय् गणित-ज्योतिष्यविषयय् प्यता ग्रन्थ च्वयादिल - चण्डमेखला (सन् ६२४), ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तः (सन् ६२८), खण्डखाद्यकम् (सन् ६६५) व मेगु छगू। वय्‌कःया ब्रह्मफुटसिद्धान्त यक्व नांजा। थ्व ग्रन्थ अरबिक-भासय् न्हापा हे अनुवाद जुल। थ्व सफूलिं वय्‌कलं शुन्यया प्रकृति व शुन्य गणितय् गथे छ्यलिगु धका वर्णन यानादिगु दु। 




#Article 345: मतङ्ग मुनि (164 words)


मतङ्ग मुनि ५गु शदीया संगीतशास्त्री ख। वय्‌कलं बृहद्देशी धाःगु ग्रन्थ च्वयादिल। थ्व ग्रन्थं अबिलय्‌या मनुतेसं राग थुइधुंकूगु धका सीकेछिं। मनूतेसं थाइगु रागयात वय्‌कलं 'देशी राग' धका धयादिल व थन्यागु यक्व (वृहद्) देशी राग थुइकेत ‘वृहद्देशी’ ग्रन्थ च्वयादिल। मतंग ४ता वा ५ता सः स्वया म्हो सलं राग दइमखु धकाः च्वयादिम्ह न्हापांम्ह मनू ख। 

वय्‌कःया ईलय् भारतीय संगीत वैदिक, ऋषिप्रोक्त व आगमपुराणं प्रवाहित जुयाच्वंगु व सामवेदीय परम्परा नाप स्वाःगु आचार्य भरतया शिष्य-प्रशिष्य परम्परा दयाच्वगुं खनेदु। तत्कालीन संगीतया शास्त्रीय व प्रायोगिक स्वरूपया सर्वांगीण विवेचन याइपिं आचार्यय् आचार्य मतङ्ग छम्ह प्रमुख ख। वय्‌कलं समकालीन परम्परातेगु तुलनात्मक विवेचनाय् संगीत-शास्त्रया सिद्धान्ततेगु बृहत चर्चा यानादिगु दु। जाति-गायन, गीति- गायन, वा राग-गायनयात नाट्यया थी-थी अंकय् थी-थी कथं छ्यलेमा धइगु वय्‌कःया विचाः ख। 

मतंगया ईलय् प्रचलित प्रबन्धय् संस्कृत नापं तत्कालीन मेमेगु भासय् अन्य रचनातेगु वर्गीकरणं अबिलय्‌या संगीतज्ञतेगु लोकाभिमुख दृष्टि क्यनि। 

आचार्य मतंगं नादया व्‍याख्‍या थःगु ग्रन्थ ‘वृहद्‌देशी'या ‘देशी-उत्‍पत्ति-प्रकरण'य् यानादिगु दु। वय्‌कलं च्वयादिगु दु कि नाद मदयेकः संगीत सृजन जुइमखु-

न नादेन बिना गीतं, न नादेन बिना स्‍वराः।

न नादेन बिना नृतं, तस्‍मान्‍नादात्‍मकं जगत्‌॥३




#Article 346: गुजरात (340 words)


गुजरात भारतया दक्ले पश्चिमी राज्य ख। थ्व राज्यया पश्चिमय् अरबी समुद्र, उत्तरय् पाकिस्तान, उत्तर व उत्तरपूर्वय् राजस्थान, पूर्वय् मध्य प्रदेश व दखिणय् महाराष्ट्र राज्य व दमण व दीव व दादरा व नगर हवेली ला। थ्व राज्यया राजधानी गांधीनगर ख।

गुजरात राज्यया पलिस्था मे १,सन् १९६० खुनु बृहद मुंबइ राज्यया गुजराती भाषी मनुतेगु निंतिं जूगु ख। 

गुजरात भारतया स्वतन्त्रताया महत्त्वपूर्ण नेता महात्मा गांधी, सरदार वल्लभभाई पटेल व मोहम्मद अली जिन्नाहया थाय्‌ ख। गुजराती मनु महात्मा गान्धी व मोहम्मद अली जिन्नाह भारत व पाकिस्तानया राष्ट्रपिताया रुपय् हनिगु या। 

गुजरातय् २६गु जिल्ला दु - 

नर्मदा खुसि गुजरातया दकलय् तःधंगु खुसि ख। थ्व धुंका तापी व साबरमती खुसि गुजरातया तःधंगु खुसिइ ला। साबरमती गुजरातया दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख। सरदार सरोवर योजना नर्मदा खुसिइ दयेकातःगु दु। नर्मदा खुसि १३१२ किमि ताःहाकः जु।

थ्व राज्यया सर्पनेश्वर झ्वाला नांजा।

गुजरातया मू नगरय् आदित्यन, आम्बालियसन्, आन्तलिया, आरामभान्डा, अब्रामा, अदलज, वनथली, वापि, वापि आइ एन् ए, वारतेज, वस्न बोर्सद आइ एन् ए, वस्त्रल्, वस्त्रपुर, वेजलपुर, वेरावाल, विजालपोर, विजापुर, विरामगाम, विशावदर, विषनगर, भित्तल उद्योगनगर आइ एन् ए, भ्यार, वढवाण, वानकानेर, जलोद, अमदावाद, अहमदाबाद क्यान्टोनमेन्ट, अलंग, अम्बाजी, अमरेली, अंदादा, अंजर, अंकलभ, अंक्लेष्वर, अंक्लेष्वरर आइ एन ए, अतुल, बागसरा, बज्भा, बालसिनोर, बान्त्वा, बर्दोलि, बव्ल, बेदी, भचौ, भनवद, भारुच, भारुच आइ एन ए, भावनगर, भयवदर, भुज, बिलिमोरा, बोडेली, बोपाल, बोरियाभी, बोर्साद, बोटाड, चकलासी, चला, चलाला, चल्थान, चनस्मा, चांदखेदा, चन्द्लोदिया, चनोड, छप्रभाथ, छत्रल आइ एन ए, छाया, छोटा उदयपुर, चिख्ली, चिलोडा(नरोदा), चोरवाद, दभोइ, दहेगाम, डकोर, दमनगर, दीसा, देवगड्बरिया, देवसर, धन्धुका, धनेरा, धोला, ढोल्का, ढोराजी, धांगध्रा, ध्रोल, दीग्विजयग्राम, दोहाद, दुंग्रा, फ्रील्यांडगञ्ज, गधदा, गणदेवी, गान्धीनगर, गरियाधर आदि ला।

गुजरातया नसाय् ढोकला, खमण, खमण ढोकला, थेपला, श्रीखंड, खांडवी, चकली, दाल परांठा, दाल ढोकली, गुजराती कढ़ी, खजूर णा घूघरा, ओसामण, रिंगन नू ओलू, सुकावनी, टिंडोरो नू शाक, छूंदो, गुंडा, मसाला पूरी, त्रेवटी दाल, वंगी बटाटा भाजी, खम, अण ककड़ी, लीलवा नु भात, मकई ना भर्ता, मसाला सुपारी, असूंदी, उंधियो, फाफड़ा, गांठिया, कचौड़ी, खाखाड़ा, मीठा: बासुंदी, घेवर, हल्वासन, केरी नो रास, पुरन पोली, सुतार फेणी, चोला फाली, मठिया, सूनवाली आदि मू ख।

थनया मू लोक प्याखँय् गरबा, झकोलिया, टिप्पनी, डांडियारास, दीपक नृत्य, पणिहारी नृत्य, भबई, रासलीला, लास्या आदि ला।




#Article 347: महाशिवरात्रि (159 words)


महाशिवरात्रि हिन्दूतेगु छगु मू नखः खः। थ्व भगवान शिवयागु मू पर्व खः।

फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी खुनु शिवरात्रि पर्व हनिगु जुइ। हिन्दू धर्म कथं सृष्टियागु प्रारंभय् थ्व हे खुनु चाने भगवान् शंकरयागु ब्रह्मा नं रुद्रयागु रूपे अवतरण जुल। प्रलय यागु ईले थ्व हे खुनु प्रदोषयागु ईले भगवान शिव ताण्डव याना ब्रह्मांडयात स्वंगुगु नेत्रयागु ज्वालानं समाप्त याना बी। थ्व हे कारणं याना महाशिवरात्रि यात कालरात्रि नं धाई।

छक पार्वतीजी नं भगवान शिवशंकरयात न्येन, 'थन्यागु छु श्रेष्ठ व सरल व्रत-पूजन दु, गुकिलिं मृत्युलोक यागु प्राणीतेसं छिगु कृपा सहज हे प्राप्त याये फै?' लिसय् शिवजी नं पार्वतीयात 'शिवरात्रि' यागु व्रतयागु विधान कना शिवरात्रियागु बाखं कना दिल।  

माघ लाया कृष्ण पक्षय चतुर्दशी तिथियात महाशिवरात्रि पर्व धका हनिगु या। शास्त्रय् थ्व श्लोक च्वयातःगु दु-

गुकिया अनुसार दक्वं पूजाया फलया निंतिं शिवरात्रि बांला। शास्त्रय् थ्व नं च्वयातःगु दु- 

शिवरात्रिइ उपवास, जागरणयात कि स्वर्ग वनेदै। सामन्यतया द्यः पुज्याइगु ई न्हिने लाः। तर, शिवरात्रि पर्वय् बहनि द्यः पुज्याइगु या। सम्पूर्ण अब्सं च्वना बहनि जाग्राम याइगु नं धयातःगु दु। 




#Article 348: गुरु ग्रन्थ साहिब (144 words)


गुरु ग्रन्थ साहिब सिख धर्मयागु प्रमुख धर्मग्रन्थ खः। थुकिगु संपादन सिख धर्मयागु न्याम्हम गुरु श्री गुरु अर्जुन देव जी नं यानादिगु खः। गुरु ग्रन्थ साहिब जीयागु न्हापांगु प्रकाश अगस्ट १६, १६०४य् हरिमंदिर साहिब अमृतसरय् जुगु खः। १७०५य् दमदमा साहिबय् दशमेश पिता गुरु गोविंद सिंह जी नं गुरु तेगबहादुर जी यागु ११६खंग्व तना थुकियात पूवंका दिल, थुकिलि मंका १४३० पौ दु।

गुरुग्रन्थ साहिबय् सिख गुरुतेगु जक्क उपदेश मखु, मेमेगु हिन्दू व मुस्लिम भक्ततेगु वाणी नं दु। थुकिलि जयदेवजी व परमानंदजी थें न्यापिं  ब्राह्मण भक्ततेगु वाणी नं दु धासा जाति-पांति यागु आत्महंता भेदभाव नं ग्रस्त तत्कालीन समाजय् क्वह्यंगु जातितेगु प्रतिनिधि दसु कबीर, रविदास, नामदेव, सैण जी, सघना जी, छीवाजी, धन्ना तेगु वाणी नं दु। न्यागुगुं ईले नमाज ब्वनिगुलि भलसा तैपिं शेख फरीदयागु श्लोक नं गुरु ग्रंथ साहिबय् दु। 

गुरु ग्रन्थ साहिबय् उल्लेखित दार्शनिकता नं  कर्मवादयात मान्यता ब्यु। गुरुवाणी कथं मनु थगुने कर्म कथं  हे महत्व काइ। 




#Article 349: भोत नगरपालिका (184 words)


भोत नगरपालिका (अंग्रेजी:Banepa),   बागमती अञ्चलयागु  काभ्रे जिल्लायागु छगु  नगरपालिका  खः। भोतयागु मू देवी चण्डेश्वरी देवी ख। धनेश्वर देगः भोंतयागु १ किलोमितर दक्षिणे लाइ। भोतयात च्या म्ह गणेद्य यागु देय् नं धाइ। 

थ्व थाययागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय १४३९ मिटर (४७२१ फुट) च्वे ला। 

नेपायागु दं २०११ यागु जनगणना कथं भोत नगरपालिका यागु जनसंख्या २४,७६४ खः।

भोतया इतिहास स्वेउबले थन बस्ती किरातकाल निसे खनेदु। ऊबले भोतयात भुजङ्ग धक धाइ। लिपा विक्रम सम्वत् ११५३ खे जुजु आनन्द देवं चण्डेश्वरी देवीया दर्शन काया न्हे गाँ मिलेयाना बनेपा न्हय् गाँ धका देय् दय्कल। व न्हे गाँ पिं थथे ख।

भोंतया यक्व नां दु। व मध्ये छुं नां भोंदेय्, बन्हिकापुर, बनेपुर ख। बने धाउ बनेज्या(व्यापार) अले पुर धाइगु देय् ख। अय् जुया भोंतय् न्हापां निसें बनेज्या(व्यापार) यक्व जुइ धख नं सिए दु।

भोतयागु ऐतिहसिक रुप स्वसा पुलांगु देय् छगु नेवा बस्ती ख। थ्व पुलांगु देय् नगरपालिकाया बीचेलागु दु। पुलांगु देय् यात च्याम्ह गणेद्य नापं च्यागु पुखु व च्यागु फल्चा नं घेरेयागु दु।

च्या म्ह गणेद्य या नां थ्व कथं दु:

भोतय् यक्व नखः व जात्रा हनी। थन हनीगु नख: व जात्रा थ्व कथं दु:




#Article 350: भरतपुर नगरपालिका (120 words)


भरतपुर नगरपालिका नेपाःया नारायणी अञ्चलया चितवन जिल्लाया छगु नगरपालिका खः। थ्व थाय् नारायणी खुसिया सिथय् दुगु छगु माध्यम स्तरयागु शहर ख। थ्व नगरपालिका चितवन जिल्लाया सदरमुकाम व बनेज्या केन्द्र खः। थ्व थाय्‌ पूर्व पश्चिम राजमार्ग व काठमाण्डौ-वीरगञ्ज लं नापलाइगु थासे ला।  थ्व नगरपालिकाय् १४गु वडा दु। 

थ्व थाययागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।थ्व थाय्‌या जाः १३५ मिटर (४४२ फिट) ख। 

थ्व थासं पक्की लं कथलं देय्‌‌यागु राजधानी येँ १४६ कि.मी., पोखरा १२६ कि.मी., बुटवल ११४ कि.मी., विरगञ्ज १२८ कि.मी., हेटौडा ७८ कि.मि. व गोरखा ६७ कि.मी. तापाक्क ला। थ्व थासं येँ तक्क वनिगु हवाई यातायात नं दु। 

थ्व नगरपालिकाय् ४गु शाखा दु। थ्व शाखात ख-

थ्व नगरपालिकाया नगरप्रमुख, उपप्रमुख व वडातेगु अध्यक्ष व सदस्य स्थानीय निकायया निर्वाचन प्रक्रियां छनौट जुइ।  




#Article 351: कोहिनूर (580 words)


कोहिनूर सिक्क थिकेयागु हिरा खः।

थ्व हिरा हाकुगु भारतीय हेरायागु नामं लोकंह्वाअगु दु। साधारणपणे अठराव्या शतकापर्यन्त हिरे जगात फक्त भारतातच मिळत असत. हे सर्व हिरे भारतीय राजा-महाराजांच्या खजिन्यात असत. पण सध्या हे सर्व प्रसिध्द हिरे परदेशात असल्याचे दिसते.

कोहिनूरचा इतिहास रंजक कथांनी भरलेला आहे. हा हिरा कधीच कोणी विकला किवा खरेदी केला नाही. मात्र त्याने कितीतरी मालक बदलले. कोहिनूरचा इतिहास हा खून, लढाया, सत्ता व शोकांतिकांचा इतिहास आहे.

काही सुत्रांनुसार कोहिनूर सुरुवतीस फारसा चमकदार नसून, थोडा मळकट व पिवळसर रंगाचा होता. सुमारे चार हजार वर्षांपुर्वी तो गोवळकोण्डा येथील खाणीत सापडला असावा. एका कथेप्रमाणे, सूर्याने सत्राजीत राजाला दिलेला हाच तो स्यमंतक मणी. सत्राजीताचा भाउ प्रसेन हा घेउन शिकारीला गेला. तिथे एका सिंहाने त्याला मारून मणी नेला. पुढे जाम्बुवंताने सिंहाला मारुन मणी हस्तगत केला. मात्र मणी चोरल्याचा आळ आला श्रीकृष्णावर. श्रीकृष्णाने मण्याचा शोध घेउन पुढे जाम्बुवंताशी युध्द केले. अखेरीस जाम्बुवंताने श्रीकृष्णाला शरण जाउन मणी व आपली कन्या जाम्बुवंती अर्पण केली. श्रीकृष्णाने स्यमंतक मणी सत्राजीतास परत केला. पुढे सत्राजीताची मुलगी सत्यभामा हीच्याशी श्रीकृष्णाचा विवाह होवुन श्रीकृष्णाला स्यमंतक मणी परत हुंडा म्हणुन मिळाला. तेव्हा श्रीकृष्णाने तो सूर्यास परत केला असे म्हणतात. 

त्यानंतर १६ व्या शतकामधे बाबर राजाचा इतिहास, बाबरनामा (इ. सन १५२६ ते १५३०), यात याचा उल्लेख येतो. मे १५२६ मधे बाबर जेव्हा आगरा येथे आला, तेव्हा तेथील राजा विक्रमादित्य याने तो दिला असावा. पुढे तो बाबराचा मुलगा हुमायुन याच्याकडे गेला. पुढील २०० वर्षे तो बाबरचा हिरा म्हणुन ओळखला जात असे. काही सुत्रांनुसार ' द ग्रेट मुगल' आणि कोहिनूर हे हिरे एकच होत. पुढे हा हिरा मुगलांचे वारसदार शाहजहान व औरंगजेब यांच्याकडे गेला.

पर्शियाचा (सध्याचा इराण) नादिर शहा याने मुगलांची दिल्ली व आगरा लुटले तेव्हा तो त्यांचे मयूर सिंहासन व कोहिनूर घेउन परत गेला. पहिल्यांदा हा हिरा पाहिल्यावर नादिर शहा आश्चर्याने उद्गारला कोह-इ-नूर म्हणजे प्रकाशाचा पर्वत. तेव्हापासुनच कोहिनूर हे नाव प्रचलित आहे.

पुढील ६० वर्षांचा कोहिनूरचा इतिहास रक्तलांछीतच आहे. शेवटी तो पंजाबचा महाराजा रणजीत सिंग व त्याचा मुलगा दलिप सिंग याच्याकडे गेला. इंग्रजांनी रणजीत सिंगाचा लाहोर येथे पराभव करुन कोहिनूर जिंकला व तो इतर रत्नांबरोबर लंडन येथे नेउन राणी व्हिक्टोरिया हिला नजर केला (इ.सन १८४९).

इ.सन १८५३ मधे राणीने त्याला पुन्हा पैलू पाडुन घेतले. यामुळे त्याची चकाकी वाढली तरी वजन मात्र १८० कॅरेट वरून १०५ कॅरेट एवढे कमी झाले. सध्या हा हिरा लंडन येथील राणीच्या खजिन्यात (लंडन टॉवर येथे) पहावयास मिळतो.

एकुणच असे म्हणतात की कोहिनूर पुरुषांना लाभत नाही. त्याच्या बहुतेक पुरुष मालकांचे दुःखद मृत्यु झाले आहेत. स्त्रियांना मात्र त्याचा फारसा त्रास झालेला नाही. 

भारताने कोहिनूर परत मिळवण्यासाठी काही प्रयत्न केले होते. १९४७ साली स्वातंत्र्यानंतर भारताची कोहिनूरची मागणी ब्रिटीशांनी धुडकावुन लावली होती. तेव्हा पंतप्रधान पंडित नेहरू म्हणाले होते, हिरे वगैरे राजा-महाराजांचा पोरकटपणा आहे. सध्या भारताला त्याची गरज नाही. पाकिस्तानचे हुकुमशहा जुल्फ़ीकार भुत्तो, इराणी सरकार, महाराजा रणजीत सिंगाचे सध्याचे वारसदार यांनीही मग कोहिनूर साठी ब्रिटीशांकडे प्रतीदावे करून भारताच्या मागणीत अडसर निर्माण केला. अर्थात काही मतांप्रमाणे हे सर्व प्रतीदावे ब्रिटीशांनीच फूस लावल्यामुळे करण्यात आले होते, जेणेकरून ब्रिटीशांना कोहिनूर चे स्वमित्व नक्की करता येत नसल्याचे कारण पुढे करून तो स्वतःकडेच ठेवता आला. त्यांच्या फोडा आणि राज्य करा नीतीचा हा आणखी एक नमुना.

अजुनही कोहिनूर भारताला परत करण्याबद्दल वावड्या उठतच असतात. ओरीसा, जगन्नाथपुरी येथील मंदिराच्या दाव्याप्रमाणे, कोहिनूर जगन्नाथालाच (श्रीकृष्णाला) परत करण्यात यावा व जगन्नाथाच्या पायावरच तो विराजमान झालेला सगळ्यांना दिसावा हाच सर्वोत्तम पर्याय आहे. अशारीतीने कोहिनूरचा श्रीकृष्णापासुन श्रीकृष्णापर्यंत एक वर्तुळाकार प्रवास पूर्ण होईल.

इतिहासपूर्व काळ - सत्राजीत, जांबुवंत, श्रीकृष्ण






#Article 353: गुरुखोला (314 words)


गुरुखोला (अंग्रेजी भाय:Gurukhola), नेपायागु महाकाली अञ्चलयागु  बैतडी जिल्लायागु  गाँ विकास समिति  खः। 

बैतडी सदरमुकामयात स्वाइगु राजमार्ग नं थ्व गाविसयात उत्तर व दक्षिणय् बाया वंगु दु। थ्व गा॰वि॰स॰य् ९ वडा दु।

सन् २००१ यागु जनगणना कथलं थ्व थासे ६६७खा छेँ दु व ४०१९ मनुत दु। जातीय ल्याखलं स्वेगु खःसा बर्म्हु (खें) व दलिततेगु बाहुल्यता दुगु थ्व क्षेत्रय् क्षेत्री आदि जातितेगु नं बसोबास दुगु खने दु। आकार यागु कथलं तधंगु थ्व गाविसय् गुरुखोला धागु बजारय् गाउं विकास समिति व मुख्य बजार ला। मणिलेक माद्यमिक विद्यालय थ्व क्षेत्रयागु दक्ले तधंगु व नांजागु ब्वंकुथि खः। थ्व ब्वंकुथि नं उत्पादन जुगु विद्यार्थीत नेपा:यागु थाय्‌थासे ज्या याना च्वंगु खने दु। 

गुरुखोला गाविसय् ९ वडा दु। थ्व ९  हे वडाय् ब्राह्मणतेगु बाहुल्यता दु । ब्राह्मणय् अप्व भट्ट थरीया दु धाःसा दलिततेगु नं यक्व जनसंख्या दु। दलितय् कामी, दमाई व सार्कीत दु । थ्व गा विकास समितिय् राजनीतिक प्रभुत्वया कथं चन्द ठकुरीतेसं न्हापांगु ताःहाकगु इनिसें हे प्रभुत्व देकावयाच्वंदु दु । 

थ्व थासय् अप्वयाना चिधंगु लघु आकारया बुंज्या जु। थनया मनुय् परम्परागत कथं उपाध्याय थरीया ब्राम्हणं जजमानीर पुजापाठ ज्या याय्‌गु, ठकुरीतेसं सम्पत्ति दुगुलिं स्थानीय राजनीतिय् याय्‌गु व दलिततेसं लाकां देकिगु, बालीघरेय् ज्या याय्‌गु आदि याः । आःवया धाःसा  जागिरय् नं छुं मनुत संलग्न जुगु दु । तर ८ घौ तापाक्क भारतीय बजारं सामान क्वबिगु ज्याय् थ्व थाय्‌या दलित व छुं उपल्लो जातिया नं संलग्नता दयावगु दु । 

थ्व गाविसया वडा ल्या. ४ व वडा ल्या. २ या दथुइ लागु खुसिया सिथय् सच्छि स्वया अप्व सार्की जातितेगु परिवार बसोबास या । ज्याया हिसाबं छ्येंगुया लाकां सुया जिविका हनिपिं व छुं मनुतेसं भारी क्वबिया वसां आयागु खुला बजारया कारणं इमिगु पेशा संकटय् लागु नापं इपिंय् यक्व परिवारत विस्थापित जुयार भारत थ्यंगु दु । वडा नं. ६य् धाःसा तःधंगु ल्याखंय् कामी व दमाई च्वनि । कामीत वडा नं. ४ य् नं  बसोबास यानावया च्वंगु दु । थ्व क्षेत्रय् क्षेत्री जातिय् ठकुरी स्वया मेगुलि पाण्डेत नं ला ।

आ वया म्ह्याययात स्कूल छ्वेगु ल्याखं अप्वया वगु दु।




#Article 354: येँ महानगर (1623 words)


येँ महानगरपालिका (प्राचीन नेपालभाषा: ञे देय्, संस्कृत:कान्तिपुर नगर) नेपाः या राजधानी ख | थ्व नगर समुद्र सतह स्वया १३०० मिटर च्वे ला  व ५०॰८ वर्ग किमिय् दयाच्वंगु दु । येँ नेपाःया दक्ले तःधंगु अन्तर्राष्ट्रीय नगर ख गन पर्यटकया दक्ले अप्व आगमन जुइ। प्यंगु गुंया दथुइ दूगु नेपाः स्वनिगःया पश्चिमी क्षेत्रय् अवस्थित थ्व नगर युनेस्कोया विश्‍व सम्पदा धलखे नं दयाच्वंगु दु। थ्व नगरया  बां-बांलाःगु देगलं सकल हलिमय् थःगु पृथक पहचान तयातःगु दु। नापं थ्व नगरय् प्राचीन ई निसेंया बजाः थौं कन्हे तक्क नं दयाच्वंगु दु।

येँ खँग्वः प्राचीन नेपालभाषाया ञेंया अपभ्रंश ख। थ्व थाय्‌यात ञें धका किरातकालय् हे धयातःगु खने दु। 

थ्व नगरया खेँ व भारोपेली भाषाया नां काठमाडौँ संस्कृत खँग्वः काष्ठमण्डप (मरु सत्त्:) या अपभ्रंश ख। काष्ठमण्डप धाःगु थ्व नगरया दथुइ अवस्थित छगू सतः ख। थ्व सतः छमा हे सिमाया सिं छ्येला देकुगु धैगु विश्वास दु । थ्व वैभवशाली सतःया नामं भारोपेली भाषाय् थ्व नगरया नामाकरण यानातःगु खने दु। 

थ्व नगरया मध्यकालीन नां कान्तिपुर ख। मध्यकालीन युगय् थ्व नगरय् झःझः धायेकः दयावःगु कान्ति व वैभवं थ्व नगरया नां कान्तिपुर धकातःगु ख। 

येँया दक्ले पुलांगु बस्तीया ऐतिहासिक प्रमाण मदु। अथे जुसां थ्व नगरया बारेय् थी-थी धार्मिक सफू, स्तोत्र व वंशावलीइ च्वयातःगु खने दु। स्वयम्भू पुराण कथं नेपाः स्वनिगः छगू तःधंगु पुकु जुयाच्वंबिले महाचीनं बोधिसत्त्व मंजुश्री थन बिज्याल। वसपोलं थ्व पुकुया दक्षिणी भागय् अवस्थित कक्षपाल पर्वत व गुह्येश्वरी क्षेत्रय् थःगु खड्ग चन्द्रह्रासं प्रहार याना थ्व पुकुया लः निकास याना बिज्याल   । भूगोलविदतेसं नं थ्व तथ्य स्वीकार या कि छगू ईले येँ पुकु ख। मंजुश्री नं धर्म रक्षित राज्य पलिस्था यायेत मंजुपतन नगरया पलिस्था यानादिल व धर्माकरयात थ्व न्हूगु राज्यया जुजु देकाः चीन बिज्याल। 

गोपाल वंशावली व पशुपति पुराण कथं गोपालवंशया मनुत थ्व थासय् भगवान श्रीकृष्णया अनुयायीया कथं सा लहिहुं थ्व थासय् थ्यना थन च्वंगु खने दु ।

पुरातात्विक मालेज्या नं लुयावःगु जानकारी कथं येँ मध्य हिमाली क्षेत्रया प्राचीनतम बस्तीय् छगू ख  । थी-थी मालेज्याय् लूगु प्रमाण् कथं १६७ इपू निसें १ इसं तक्कया अप्पा येँ व येँ नापंया लागाय् लूगु दु।   

किरांतकालीन येँया निश्चित अवशेष मलु। अथे जुसां वंगःया आकाश भैराद्यःयात किरांत जुजु यलम्बर धायेगु या। ७म्हम किरात जुजु जितेदास्तीया शासनबिलय् बुद्ध धर्मया भिक्षुपिं नेपालमन्दलय् वया सक्वय् गुँबिहार दयेकूगु ख। लिपा, लुम्बिनीं वःपिं शाक्यतयेसं थनं हे बुद्धधर्मया बिहार दयेका वःगु धर्म लिपा वना नेवाः बुद्ध धर्म जुवन। थ्व कालय् येँयात यम्बु धाइगु या। थ्व हे नां चिहाकः जुया लिपा थ्व थाय्‌या नां येँ जुवन।

लिच्छवि वंशया जुजु गुणकामदेवया ई स्वया न्ह्यः येँइ (आःया येँ महानगरपालिकाया कोर सिटीइ) दक्षिणय् दक्षिण कोलिग्राम (मंजुपत्तन/यंगाल) व उत्तरय् यंबु /कोलिग्राम नांया निगु थी-थी बस्ती दु  । थ्व निगु बस्ती छगू खड्गाकारया जमिनय् दयाच्वन गुकिया स्वखेर खुसि (विष्णुमती, बागमती व तुकुचा) व छखेर भीर व सिं-गुं दयाच्वन। सामरिक दृष्टिकोणं थ्व थाय् नगर देकेयात सिक्क पायेक जु। अतः, गुणकामदेवं थ्व निगु बस्तीया दथुइ (निगु बस्तीतेत समायोजित याना) विष्णुमती खुसिया सिथय् कान्तिपुर नगर पलिस्था यानादिल। थ्व नगरया प्यखेंर खडग आकारय् अष्टमात्रिका वा अजिमायुक्त शक्तिपीठ(दुर्ग)या पलिस्था यानादिल। थ्व शक्तिपीठतेत थौं-कन्हे नं अजिमाया देगःया कथं पुज्याइगु या। नेपाःया गुंया दथुइ येँ थें न्याःगु सुरक्षित नगरया पलिस्था जुइ धुंका भारत व चीन-सँदेय्‌या दथुइ बनेज्या अपुया वन। गुणकामदेवं थ्व नगरय् बनेज्या सुथां लाकेया निंतिं चक्राकारय् बनेज्या लागा पलिस्था यानादिल  ।   

नेपाल सम्वतया येँलाया पुन्हि {येँया पुन्हि) खुनु जुजु गुणकामदेवं थ्व नगर पलिस्था यानादिगुलिं थ्व दिं खुनु जात्रा याइगु व थ्व ला यात अथे जुगुलिं हे येँला धाइगु ख धैगु विश्वास दु। थ्व जात्राय् येँगाः/मंजुपत्तन/दक्षिण कोलिग्रामया मजिपाः लाखे उत्तरय् व कोलिग्राम/यम्बुया पुलुकिसि (ऐरावत) नृत्य दक्षिणय् चाहिकिगु नं या।

सन १२०० निसें सन १७६८ तक्क थ्व नगरय् मल्ल जुजुतेगु राज जुयाच्वन  । मल्लकालय् थ्व नगर नेपामि मल्ल गणराज्यय् छगू कान्तिपुर देय्‌या राजधानी जुयाच्वन। थ्व कालय् थ्व नगरय् कलाया यक्व विकास व विस्तार जुल। थ्व नगरया  आपालं देगः, चैत्य आदि थ्व हे ईले निर्माण जुगु ख। थ्व कालय् थ्व नगरय् धार्मिक सहिष्णुता, तन्त्र विद्या, वास्तु, अर्थतन्त्र आदिया विकास व विस्तार जुल। थ्व कालय् कान्तिपुर नापं नेपामि मल्ल गणराज्यय् च्वनिपिं थी-थी नश्ल, धर्म, जाति आदिया मनुतेसं छगू मंकात राज्यया स्वरुप काल व थ्व राज्यय् च्वनिपिं मनुतेत नेपामि, नेवा वा नेपाली धका म्हसीकल। 

सन १७६०या दशकय् येँ वम्ह क्रिस्चियन पादरी नं व ईले येँय् १८,००० खा छें दूगु वर्णन याःगु दु।

गोरखाया जुजु पृथ्वी नारायण शाह नं सम् १७६८य् मल्ल गणराज्ययात क्वचायेका गोर्खाली नेपाः राज्यया पलिस्था यानादिल। गोर्खालीतेसं येँ नगरयात त्यायेधुंका येँ नगरयात नेपाःया राजधानी देकल। शाहतेगु हुकुमय् देय्‌या महाराज जुयाच्वंपिं राणातेगु ईले थ्व नगरय् लाय्‌कु व तःखागु छें देकेयात नेपामि कला मछ्यःसें मुघल व पाश्चात्य वास्तुया अनुशरण न्ह्यथन। राणातेगु ईले देकुगु सिंहदरबार छगू विश्वप्रसिद्ध लाय्‌कू ख। थ्व लाय्‌कुलि आ नेपाःया प्रधानमन्त्रीया मन्त्रालय व प्रायः सकल मन्त्रालय, सर्वोच्च अदालत आदि अवस्थित दु। सन् १९३४य् वंगु भ्वकायेब्वलं नगरया प्रायः क्षेत्रयात ध्वस्त यानाबिल। तर, थ्व भूकम्प धुंका थ्व नगरयात न्हापाःगु हे स्वरूपय् हानं देकिगु ज्या जुल  । भूकम्प धुंका नगरय् न्हु सतक नांया छपु लं देकल। थ्व लंय् बेलायती शैलीइ छेँ, पार्क, पसः, सिनेमा आदिया निर्माण जुल। सन् १९५०य् थ्व नगरया लागा विदेशी पर्यटकतेगु निंतिं चायेकल। अब्ले निसें थौं तक्क थ्व नगरय् पर्यटकत वैगु क्रम जारी हे दु।

सन् २००१या जनगणना कथं येँ महानगरय् २,३५,३८७ खा छें दु। येँ महानगर अधिकारी कथं थ्व नगरय् करीब  १०,८१,८४५ मनुत च्वनाच्वंगु दु। थ्व नगरया स्वंगु मू जाति नेवाः, खस बर्म्हु व खस क्षेत्री ख। थ्व नगरया मू भाय् खेँ भाषा व नेपालभाषा ख। थ्व नगरया मू धर्म हिन्दू धर्म व बौद्ध धर्म ख।

येँ महानगरपालिकायात प्रशासनया निंतिं ५ विभागय् विभक्त यानातःगु दु,थ्व ख

थ्व विभागय् वडा १, ५, ११, ३१, ३२ व ३३ ला। थ्व विभागया मू थाय् थ्व कथं दु -

थ्व विभागय् वडा ६, ७, ८, ९, १०, ३४ व ३५ ला। थ्व विभागया मू थाय् ख-

थ्व विभागय् वडा २, ३, ४, १६, २९ ला।

थ्व विभाग येँ नगरया दक्ले अप्व जनघनत्त्व दूगु थाय्‌ ख। थ्व नगरया आपालं प्राचीन ऐतिहासिक, धार्मिक व सांस्कृतिक स्मारक थ्व हे थासय् ला। थ्व थासय् लाःगु मू स्मारक थ्व कथं दु-

थ्व विभागय् वडा १३, १४ व १५ ला।

येँ नेपाःया आर्थिक केन्द्र ख। थ्व थासय् देय्‌या केन्द्रिय ब्याङ्क, स्टक एक्स्चेञ्ज, औद्योगिक पुचःतेगु मू ज्याकुथि नापं देय्‌या मू बजाः आदि ला। थ्व नगरया मू आर्थिक कारोबार बनेज्या, पर्यटन, वित्तीय लगानी आदि ख। येँय् देय्‌या अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल त्रिभुवन विमानस्थल दूगुलिं नेपालय् चाहिलेत वइपिं पर्यटकत आपालं येँ जुया हे वइ। थ्व नगरया मू बनेज्या केन्द्र न्हु सतक, असं, पुतलीसदक, दरबार मार्ग आदि ख। थ्व नगरं पश्मिना, गलैंचा, वसः, नेपामि भ्वं, मूर्ति आदि वस्तु निर्यात या।

येँ महानगरपालिका नेपाया संस्कृतिया छगू मू नगर ख। पौराणिककाल निसें हे थ्व नगर थःगु कला, संस्कृतिया निंतिं नांजा। थ्व नगरया सांस्कृतिक पक्षय् थनया देगः, नखः, जात्रा, कला प्रमुख ला। थ्व नगरया नामं नेपालसम्बतय् छगू लायात येँला धका धाइगु नं या। थ्व नगरया मू नखः येँया पुन्हि, गुँला व गुँपुन्हि, सिठिनखः, पाहाँचह्रे, मोहनी, स्वन्ति, घ्यःचाकु सन्हु आदि ला।

येँ यक्व हे नखःचख व जात्रा दु। उकि मध्ये तःधंगु नखःचखः व जात्रा थथे दु।

येँया मू नसा जा,कें ख। थुकिलि जा, केँ, ल्वसा, अचार आदि नसा दइ। मःम छता सँदेय्‌या नसा ख। थ्व नसा येँदेशय् सिक्क हे नयेगु या। लँय् सिथय् व थीथी पसलय् थ्व नसा मीगु या। नेपामि शैलीया मःम गथे कि बफ मःम, चिकेन मःम, भेज मःम, आदि नं येँय् सिक्क नइगु या। नेवाः नसा येँया थःगु हे नसा ख। थ्व नसाय् थीथी नखः-चखः, जात्रा, ऋतु आदि कथंया थीथी विशेष चीज ज्वरेया, दसु यमरि, चाकु आदि। नेवाः नसाय् चतांमरी, बारा, नेवाः प्लेत, छ्वयेला आदि नां जा। लाखामरी थेंन्याःगु छुं नेवाः नसात ला थौं कन्हे ब्रान्देद कथं नं मीगु जुइ धुंकल।  चाउमिन व थीथी कथंया चाउचाउ नं येँय् यक्व नयेगु या।  

येँया आपालं नसा मांशाहारी जु। अथे जुसां थन शाकाहारी नसा नं मलुइगु मखु व थी-थी थासय् शाकाहारी हे नसा जक्क दइगु पसः नं दु। हलिमया मेमेगु थाय्‌स्वया पृथक येँ देशय् साया ला धाःसा नयेगु मया। नापं, यक्व थासय् मनुतयेत थुकिगु नां हे काये मय।  अथे जुसां थनया मनुतयेसं मेया ला धाःसा सिक्क नः। मेया लायात थन बफ नं धाइगु या। येँदेशय् विशेषयाना नेवाःतयेगु दथुइ मेइला सिक्क नइगु चलन दु। थ्व चलन धाःसा नेपाःया मेमेगु थासय् उस्त खने मदु। फायाला न्हापा-न्हापा उलि चलन चल्तीइ मदु। अथे जुसां आःवया बँदेलया ला व पूर्वया किरांततायेगु नसाया प्रभावं येँदेशय् थौंकन्हे नयेगु या। अथे जुसां छुं कट्टर हिन्दू व आपालं मुस्मांतयेसं फाया ला नयेगु मया। 

सन् १९५५स येँय् छगू जक्क रेस्तोरां दुगु जुसां आ वया येँय् यक्व रेस्तोरां दयेधुंकल। थनया रेस्तोरांय् नेपामि नसा, सँदेय्‌या नसा, चीनया नसा, भारतया नसा, व पाश्चात्य कन्तिनेन्तल नसा ज्वरेया। नापं, पर्यटनया वृद्धिं याना थन थीथी कथंया येँ शैलीया पाश्चात्य नसा नं खनेदु। दसु अमेरिकन चप सुइया यमि शैली।  कन्तिनेन्तल व छुं अमेरिकन /अन्तराष्ट्रिय नसा नं येँय् खनेदु। 

येँय् नेपाःया मेमेगु थासय् थें हे कफी स्वया च्या त्वनिपिं मनुत अप्व। थनया मनुतयेसं सामान्यरुपय् च्या त्वनेगु या। तर, थनया च्या पाश्चात्य च्या स्वया सिक्क फिक्का जु व च्याय् दुरु, चिनी, मसला आदि तया त्वनेगु संस्कृति दु। येँय् मद्यपदार्थ त्वनिगु पुलांगु चलन दु। थन थी-थी कथंया मद्यपदार्थ दु। अथे जुसां थनया मापसे सिक्क कदा जु व मद्यपदार्थ सेवन याना गसा संके मब्यु।  येँय् थीथी मद्य त्वँसा दु। थुकिलि अय्‌ला व थ्वं थनया हे त्वँसा ख। थ्व त्वँसा थनया भट्टी-भट्टीइ लु। नापं नेपाःया मेमेगु थासय्‌या त्वँसा दसु-छ्याँङ, तोङ्बा, रक्सी आदि नं येँय् त्वनिगु या। थन थी-थी भारतीय व अन्तराष्ट्रिय मद्य-त्वँसा नं दु।

येँ देशय् हिन्दू धर्म, बुद्ध धर्म, मुस्मां धर्म, ख्रिस्ति धर्म, किरात धर्म, जैन धर्म, सिख धर्म आदि थीथी धर्मया मनूत च्वनिगु या। 

येँ स्वयम्भु व बौद्धनाथ तःधंगु बौद्ध स्तुप ख। थ्वपिं विश्व सम्पदा सूचीं नं ला। पुलांगु देसय् श्रीघः स्तुप व महाबौद्ध स्तुप दु। अले थाय्थासय् पुलांगु व न्हुगु याना यक्व बौद्ध विहार व गुम्बा दु।

पुलांगु येँदेसय् थीथी बिहारत दयाच्वंगु इतिहास दु। पुलां देसया मू विहारत थ्व कथं दु- 

१) मैत्रीपुर महाबिहार (क्वाःबहाः), २) हेनाकर महाबिहार (ध्वाकाबहाः), ३) हेमवर्ण महाबिहार (गंबहाः), ४) रत्नकेतु महाबिहार (झ्वाः बहाः), ५) सुरतश्री महाबिहार (तक्षेबहाः), ६) कनकचैत्य महाबिहार (जनबहाः), ७) केशचन्द्र कृत पारावर्त महाबिहार (इतुंबहाः), ८) रत्नकीर्ति महाबिहार (मखंबहाः), ९) मुलश्री महाबिहार (मुबहाः), १०) मन्त्रसिध्दि महाबिहार (सवलबहाः), ११)राजकीर्ति महाबिहार (तेबहाः), १२) श्रीखण्ड तरमुल महाबिहार, 

१३) ब्रह्मचक्र महाबिहार (ओमबहाः), १४) बज्रशील महाबिहार (इकुबहाः), १५) मुनिसंघ महाबिहार (मिखाबहाः), १६) कृति पुण्य महाबिहार (लगंबहाः), १७) मणिसिंह महाबिहार (मुसुंबहाः दुने च्वंगु) व १८) मणिसंघ महाबिहार (मुसुंबहाः पिने च्वंगु)।

पुलांगु येँदेस पिने पुलांगु विहार थ्व कथं दु।




#Article 355: काँडा गाविस, बझाङ जिल्ला (106 words)


काँडा गाविस नेपाया सेती अञ्चलया  बझाङ जिल्लाया छगू  गाँ विकास समिति  ख। थ्व गाविस नेपाःया दक्ले तःधंगु क्षेत्रफल दूगु गाविस ख। थ्व गाविसया कूल क्षेत्रफल १४६४ वर्ग किमि दु।  सन् २००१या जनगणना कथं थ्व गाविसय् २९२खा छेँ दु। सन् २००१या जनगणना कथं थ्व गाविसया जनसंख्या १७१५ दु। 

सन् २००१कथं थ्व गाविसया जनसंख्या १७१५ दु। थ्व थासय् खेँ भाषा व बझाङ्गी भाषा ल्हाइगु या। थ्व थाय्या मू धर्म हिन्दू धर्म व बौद्ध धर्म ख।

थ्व थाय् उच्च हिमाली क्षेत्रय् ला। थ्व थाय्या मू ज्या बुँज्या ख। थनया बुँज्या आपालं सब्स्टिनेन्स आधारित दु। थ्व थासय् यार्सागुम्बा बुइगु या। थनया मनुतयेसं यार्सागुम्बा बुइगु ईले यार्सागुम्बा मुना मीगु नं या। 




#Article 356: मसेल (273 words)


मसेल (अंग्रेजी:Masel),   गण्डकी अञ्चलया गोर्खा जिल्लाया छगु  गाँ विकास समिति  खः। थ्व थासय् ९५२ खा छेँ दु।

नेपाया सन् २००१या जनगणना कथं मसेलया जनसंख्या ४४०८ दु। थुकिली मिजं ४४%, व मिसा ५६% दु।

थ्व गां मसेल गाविसया क्षेत्र ल्या १य् ला। थ्व गाँम्य् ब्रामण, क्षेत्री व मियाँतेगु बसोबास दु। थ्व गाँ दूगु फाँटया जवय्‌ ताल
खुसि दु। अथे हे देपाय् मसेल खुसि व न्ह्यःने दंराउदी खुसि दु। थन्यागु भूगोल दूगुलिं थ्व गाम्य्‌ न्ह्याबिलें ल दयाच्वनि। ल पर्याप्त मात्राय् दूगुलिं थ्व फांटय् दच्छिया स्वकः बाली बुइकेछिं। थ्व गाम्य्‌ २०-२२ खा छेँ दु। थनया आपालं मनु बुँज्याय् आश्रित दु व चिधंगु बनेज्या नं यायेगु या।  
गाँया आपालं मिजंत गाँस्वया पिने नेपाया दुने वा पिने ज्याया निंतिं वनिगु या। अथे जुगुलिं गामे आपालं बुराबुरी, मिसा व मस्त जक्क दै। थ्व गाँम्ये कच्चि सतक दु। थ्व यो सतकय् छुं मोटर सं गुकिलिं मसेलया मेमेगु थाय्‌,ताकुकोट, पन्द्रुङ्ग आदि गा.बि.स.या मनुतेसं आवतजावत याइगु या। निमेल फाँटया जवय् लागू जराड्ग वा तालखोला दराउदीइ ल्वाकज्याइगु दोभान नाँजा। थ्व थाय् सीम्ह उइगु घाट नं ख। थ्व घाटयात धर्मावती घाट धाइगु या। थ्व घाटय् स्वन्ति धुंका ठुलो एकादशीया सनिलय् जात्रा जुइगु या। जात्राय् थीथी थासं स्वाँया डोली हैगु या। चच्छि  महादिप छ्वेकिगु या व थीथी कथंया प्याखँ व मनोरञ्जन यायेगु या। सुथय् तीर्थालुतेगु भेला जुइ व खुसिइ मो ल्हुया ग्रहदशा चाना योगीतयेत शिदादान याइ। कन्यातयेत सिन्ह तिकिगु या। किंवदन्ति कथं थ्व खुनु थन मो ल्हुया दानदक्षिणा याःसा पाप नष्ट जुया मोक्ष प्राप्ती जुइ। ऐतिहासिक कालय् द्रव्य शाहया माँ सत्यवतीं नं मोक्षप्राप्तीया निंतिं थ्व हे थासय् ठुलो एकादशी खुनु स्नान यानादिल। अथे हे थ्व थासय् बैशाख 
संक्रान्ति खुनु श्रद्दालुतयेगु भीड जुइ। किंवदन्ति कथं थ्व खुनु थ्व थासय् मोल्हुया दानदक्षिणा याःसा दच्छि तक्क दुःखकष्ट दैमखु।




#Article 357: पनाती नगरपालिका (140 words)


पनाती नगरपालिका  बागमती अञ्चलयागु  काभ्रे जिल्लायागु छगु  नगरपालिका  खः। थ्व थासे ५१३४ खा छेँ दु। थ्व नगर न्या आकारयागु छगु लोंहय् पलिस्था जुगु जनविश्वास दु।

पनाती नगरपालिका छगु ऐतिहासिक नगरपालिका ख। थ्व नगर परापूर्वकाल निसें सिक्क नांजागु थाय् ख। थ्व थाय् नेवा व नेपामि सभ्यतायागु पुलांगु बस्तीय् छगु ख। पनौती वि.सं. १८२० धुंका नेपाःय् एकिकरण जुल। नेपाल सरकारं नगरपालिका ऐन २०४८या दफा ३या उपदफा (१)नं ब्युगु अधिकार छ्य्‌ला २०५३ माघ ११ गते नेपाः राजपत्र अतिरेक्ताङ्क ५५ (ङ ‍‌‍+ ३) य् पनातीयात नगरपालिका घोषणा यात। थ्व नगरपालिका पलिस्था याबिले पनाती नापं सुन्थान, शारदा, टौखालदेवीस्थल, मल्पी, सुब्बागाउँ व खोपासी गा.वि.स.तेत नं थ्व हे नगरपालिकाय् तगु खने दु थुकिलि मिजं ४८% व मिसा ५२% दु। थ्व नगरपालिकाय् नेवातयेगु जनसंख्या अप्व खने दु।

येँ स्वया १.५ घौ तापागु पनाति नगरपालिकाय् येँयागु पुलांगु बसपार्क नं बस वं। थ्व थासे चाहिले छिंगु थाय्‌त थ्व कथं दु




#Article 358: गुवाहाटी (229 words)


गुवाहाटी (अंग्रेजी:Guwahati),  भारतया आसाम राज्यया कामरुप जिल्लाया छगू महानगर ख। थ्व नगर प्राचीन कालय् प्रागज्योतिषपुर नामं नांजाः। थ्व उत्तर-पूर्व भारतया दकलय् तःधंगु महानगर क्षेत्र व कोलकाता व पटना धुंका पूर्व भारतया ३गूगु दकलय् तःधंगु नगर ख। थ्व नगरयात उत्तर-पूर्व भारतया प्रवेशद्वार नं धाइगु या। सन् २०११स जनगणना कथं थ्व नगरया जनसंक्ख्या २,५०८,२०१म्ह दु। थ्व दशकय् गुवाहाटीय् यथेष्ट भौगोलिक व जनसंख्या परिवर्तन जूगु दु। प्राचीन प्रागज्योतिषपुर कामरूप राज्यया राजधानी ख। आःतक्क नं थ्व नगरय् पुलांगु मठ-मन्दिर खनेदु। कामाख्या देगः, उमानन्द देगः, नवग्रह देगः, शुक्रेश्वर देगः, बशिष्ठ देगः, दौल गोबिन्द देगः आदि थ्व नगरया छुं देगःत ख।

गुवाहाटी महानगरया दक्षिणय् ब्रह्मपुत्र खुसि, उत्तरय् छिलङर पर्वः, पूर्वय् लोकप्रिय़ गोपीनाथ बरदलै अन्तराष्ट्रीय़ बिमानस्थल व पश्चिमय् नारेङ्गी ला। ब्रह्मपुत्रया उत्तर सिथय् दूगु उत्तर गुवाहाटीया रुप हिलावनाच्वंगु दु। गुवाहाटी पौर निगमया अधीनय् थ्व थाय् प्रशासित जु। थ्व पौर निगमया अधीनय् २१६ बर्गकि:मि: व गुवाहाटी महानगर उन्नय़न प्राधिकरणया अधीनय् ३४० बर्गकि:मि: लागा ला।

गुवाहाटी उत्तर-पूर्व भारतया छगू प्रधान वाणिज्यिक व शैक्षिक केन्द्र ख। थ्व नगरय् आइआइति गुवाहाटी (IIT) व मेमेगु नांजाःगु ब्वंकुथित दु। गुवाहाटी उत्तर पूर्व भारतया महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक, राजनैतिक, प्रशासनिक केन्द्र ख। 

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं गुवाहाटी शहरयागु जनसंख्या ८०८,०२१ खः। थुकिली मिजंत ५५%, व मिसात  ४५% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ७८% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ८१% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ७४% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया गुवाहाटी यागु साक्षरता  अप्व दु।

थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १०% ६ दं स्वया म्हो जु।




#Article 359: जयपुर (131 words)


जयपुर (अंग्रेजी:Jaipur),  भारतयागु राजस्थान राज्ययागु  जयपुर जिल्लायागु छगु कर्पोरेसनाधीन इलाका खः।

थ्व शहरयागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय ४३२ मिटर (१४१७ फुट) च्वे ला। 

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं जयपुर शहरयागु जनसंख्या २,३२४,३१९ खः। थुकिली मिजंत ५३%, व मिसात  ४७% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ६७% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ७४% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ५९% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया जयपुर यागु साक्षरता  अप्व दु।

थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १५% ६ दं स्वया म्हो जु।

थ्व नगरया मू चाहिलिगु थासय् सिटी पैलेस,जंतर मंतर, जयपुर हवा महल, गोविंद देवजीया देगः,सरगासूली- ,राम निवास बाग ,गुड़ियाघर, जयपुर,बी एम बिड़ला तारामण्डल ,गलताजी ,जैन मंदिर, जयपुर,मोती डूंगरी,लक्ष्मी नारायण मंदिर, जयपुर, स्टैच्यू सर्किल, गैटोर, आमेरया किल्ला, जयगढ़ दुर्ग, सांगानेर, बगरू, रामगढ पुकू, सामोद, बैराठ, सांभर पुकू, जयसिंहपुरा खोर, माधोगढ आदि ला। 




#Article 360: जैसलमेर (363 words)


जैसलमेर (अंग्रेजी:Jaisalmer) भारतया राजस्थान राज्यया जैसलमेर जिल्लाया छगु सहर इलाका खः। भारतया सुदूर पश्चिमय् अवस्थित धारया मरुस्थलय् जैसलमेरया पलिस्था भारतीय इतिहासया मध्यकालया प्रारम्भय् करिब सन् ११७८ ई यदुवंशी भाटीया वंशज रावल-जैसलद्वारा जूगु ख। रावल जैसलया वंशजतेसं भारत गणतन्त्रय् हिलिगु ई तक्क वंशक्रम भंग मजुइकः ७७० दँ तक्क शासन यात। जैसलमेर राज्यं भारतया इतिहासया यक्व काल खंगु दु। सल्तनतकालया करिब ३०० दँया इतिहासय् थ्व राज्यं मुगल साम्राज्य स्वया पृथक थःगु अस्तित्व दयेकातल। भारतय् अँग्रेजी राज्यया पलिस्था निसें समाप्ति तक्क नं थ्व राज्यं थःगु अस्तित्व तयातल। भारतया स्वतन्त्रता धुंका थ्व राज्य भारतीय गणतन्त्रय् विलीन जुल। भारतीय गणतन्त्रय् विलीनकरणया ईले थ्व ‍आज्यता भौगोलिक क्षेत्रफल १६,०६२ वर्ग माइल दयाच्वन। मरुभूमिया विषम परिस्थितिइ स्थित जुगुलिं थ्व थाय्‌या जनसंख्या २०गु शताब्दीया प्रारम्भय् ७६,२५५ जक्क दयाच्वन।

जैसलमेर जिल्लाया भू-भाग प्राचीन कालय् ’माडधरा’ वा ’वल्लभमण्डल’या नामं नांजाः। महाभारतया युद्ध धुंका तःधंगु ल्याखँय् यादव थ्व थासय् वःगु व च्वंगु विश्वास दु।थन यक्व बांलाःगु लाय्‌कू (हवेलि) व जैन देगःया पुचः दु, थ्व देगः व लाय्‌कू १२गु व १५गु शताब्‍दीया दथुइ दयेकूगु ख।

जैसलमेर भारतया पश्चिम भागय् स्थित थार मरुभूमिया दक्षिण पश्चिमी क्षेत्रय् ला। थ्व शहरया अक्षांश व देशान्तर  ख।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय २२९ मिटर (७५१ फुट) च्वे ला।

थ्व थसय् तापाक्क तक्क  स्थाई व अस्थाई फिया तःज्जाःगु टील दु। थ्व टील फेनापं थःगु थाय्‌ हिलाच्वनि। थ्व टीलतेगु दथुइ थाय्‌थासय् लोंहया पठार व गुं नं दु। थ्व सकल लागाया ढाल सिन्धु खुसि व कच्छया रण पाखे अर्थात पश्चिम-दक्षिणय् ला।

जैसलमेर राज्यया सकल भागय् फि व लोंह दूगुलिं थनया तापमान मे-जुनय् अधिकतम ४८० सेन्टीग्रेड व डिसेम्बर-ज्यानुवरीइ न्यूनतम ४० सेन्टीग्रेड दयाच्वनि। थ्व सकल प्रदेशय् लया स्थाइ स्रोत मदु। वा वइबिले छुं थासय् ल मुनि। थनया तुंथिया आपालं ल खारा दु व वा वैबिले एकत्र यानातःगु ल हे छगूजक्क उपभोग्य लया स्रोत ख।

ज्यानुवरी-मार्च तक्क थन चिकुला दै व तापमान ० डिग्री सेल्सियस तक्क थ्यनि। अप्रिल-जुन तक्क थन ताःहान्वै व औसत तापमान ४५ डिग्री सेल्सियस दै। अक्टोबर निसें डिसेम्बर तक्क मनसून व मध्य चिकुला दै। 

भारतया सन् २००१या जनगणना कथं जैसालमेर शहरया जनसंख्या ५८,२८६ दु। थुकिली मिजं ५७% व मिसा  ४३% दु।

थनया साक्षरता प्रतिशत ६४% दु थुकिलि मिजंतेगु साक्षरता ७३% दु व मिसातेगु साक्षरता ५०% दु। सकल भारतया साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया जैसालमेरया साक्षरता अप्व दु।

थ्व शहरया जनसंख्याय् १६% ६ दं स्वया म्हो जु।




#Article 361: आन्ध्रप्रदेश (240 words)


 भारतया छगु राज्य ख। थ्व राज्यया राजधानी हैदराबाद ख। थ्व राज्य भारतया दक्षिण-पूर्वय् ला । 

थ्व राज्यया पूर्वय् बंगाल खाडी, उत्तरय् महाराष्ट्र व छत्तीसगढ, उत्तर पूर्वय् उडिसा, पश्चिमय् कर्नाटक व दक्षिणय् तमिलनाडू राज्य ला। थ्व राज्यया मू झ्वालाय् कैलाशकोना झ्वाला, कुंतल झ्वाला, पोचेरा झ्वाला, रामपचोदवरम, एथिपोथला झ्वाला, कपिल तीर्थम, तलाकोना 270 फुट, उब्बलमदुगु झ्वाला, मल्लेला तीर्थम झ्वाला, थातिगुदा झ्वाला आदि ला।

आंध्र प्रदेशयात २गु क्षेत्रय् विभाजित यानातःगु दु। तटीय आंध्र व रायलसीमा। 

थ्व राज्ययात निम्नलिखित जिल्लाय् विभक्त यानातःगु दु-

थ्व राज्यया राज्य भाषा तेलुगु ख। थ्व राज्यया आपा मनुतेसं हिन्दू धर्म हनि। थ्व राज्यया नसाय् हैदराबादी नसा व आन्ध्र नसा ला। हैदराबादी नसाय् पाया नाहरी, मलाई कबाब, काबूली, अंडा कोरमा, खट्टी अरबी का सालन, लहसुनी गोश्त, कीमा पुलाव, चांदी कोरमा, झींगे टमाटर, हैदराबादी कोरमा, दीवानी हांडी, नीलगिरी कोरमा, अमृतफल, कच्ची बिरयानी, दम का मुर्ग, बघारे बैंगन, बिरयानी नवाबी, मुर्ग बादामी, दालचा, गज़ाला, टंगड़ी कबाब, मुर्ग हैदराबादी आदि मू नसा खः धाःसा आंध्र नसाय् चाकुगुलि अरिसेलु, बोबातलू, जलेबी, जांगिरी, गुलाब जामिन, कर्गीकाया, लड्डू, पायसम, मीठा पोंगल, सुन्नुंडालु, मसालेदारय् चेगोडिलु, करापुसा, निप्पट्टू, कुडुमुलु, मनगुपूवू, करापु अप्पम, जंतिकालु, रसम पावडर, सांभर पावडर, इडली पावडर, अल्पाहारय् आटुकुला उपमा, मसाला यम वड़ा, इडली, दोसा, मिर्ची भाजी, मसाला दोसा, पुरी, सेमियां उपमा, टमाटार भात, पकौड़ी, चावल: पुलिहोरा, कैरट राइस, दही भात, बघारा अण्णम, कोकोनट राइस, जीरा राइस, मैंगो राइस, चिंटा चिंगुरु राइस, पोटैटो राइस, मटर पुलाव आदि मू नसा ख।

थनया मू लोकप्याखँय् वीधि नाटकं, बुर्रकथ, गंटमर्धाल, कोलाटं, पेरिणि, तोलुबॊम्मलाट, धिंसा नृत्यं, चिंदु नृत्यं आदि ला।




#Article 362: अरुणाचल प्रदेश (411 words)


 भारतया छगु उत्तरपूर्वी राज्य ख। थ्व प्रदेशया दक्षिणय् असम दक्षिणपूर्वय् नागाल्याण्ड, पूर्वय्  म्यान्मार, पश्चिमय् भूटान व उत्तरय् तिब्बत ला। अरुणाचल प्रदेश छगू भारतीय राज्य जुसां चीनं थ्व राज्यया भूभागयात  दक्षिणी सँदेय्‌या कथं नालिगु या। थ्व राज्यया राजधानी ईटानगरख। प्रदेशया मू भाषा हिन्दी व असमिया ख। अंग्रेजी भाषा नं थन ल्हाइगु या।

अरुणाचलया आपालं क्षेत्र हिमालयं भुनातःगु दु। तर लोहित, चाङलाङ व तिरप पतकाई पहाडी लागाय् ला। काङ्तो, न्येगी काङसाङ, मुख्य गोरीचन च्वका व पूर्वी गोरीचन च्वका थ्व लागाया हिमालयया दक्ले तज्जाःगु च्वका ख। 

तवाङय् लाःगु बुमला नाका सन् २००६इ ४४दँय् दक्ले न्हापा बनेज्याया निंतिं चायेकल। निगु हे थाय्‌या बनेज्यामितयेत निखें हे प्रवेश दुथ्याइगु  अनुमति ब्युगु जुल। 

हिमालय पर्वतमालाया पूर्वी विस्तारं थ्व प्रदेशयात चीनं बाइ। थ्व पर्वतमाला नागाल्याण्ड स्वया वनि व भारत व बर्माया दथुइ चाङलाङ व तिरप जिल्लाय् छगू प्राकृतिक सीमाया निर्माण याना छगू प्राकृतिक बाधाया कथं ज्या याइ। थ्व गुँ हिमालय स्वया धाःसा चिज्जाः।

अरुणाचल प्रदेशया मौसम जा नापं हिलाच्वनि। यक्व जाःया क्षेत्र दसु तज्जाःगु हिमालयय् सँदेय्‌नापंया लागाय् मौसम अल्पाइन वा टुन्ड्रा कथंया दु। मध्य हिमालय लागाय् मौसम समशीतोष्ण दु व थन स्याउ, संतरासी आदि सिमा बु। क्वेया हिमाली लागाय् उप-उष्णकटिबंधीय मौसम दु गन ग्रीष्म व म्हो शरद ऋतु नं दइ।

अरुणाचल प्रदेय दँय् १६० निसें १८० इञ्च (२००० निसें ४००० मिमि) वार्षिक वृष्टि जुइ। आपालं वृष्टि मे व सेप्टेम्बरया दथुइ जुइ। गुं व इमिगु ढलानय् अल्पाइन, समशीतोष्ण, व उपविषुवतीय सिमाया जंगल दइ व चिहाकःगु लालीगुरास, ओक, चीड, म्यापल, फर व जुनिपरया सिमा नापं साल व सागौन थें न्याःगु आर्थिक प्रजातिया सिमा नं दु।

६३% अरुणाचल वासी १९ मू जनजाति व ८५ मेमेगु जनजातिइ ला। थुकिलि अधिकांश सेँ‌-बर्मामि वा ताई-बर्मामि मूलया दु। ल्यं दूगु ३५ % जनसंख्या आप्रवासी ख, गुकिलि ३१००० बंगाली, बोडो, हजोङ, बंगलादेशं वःगु चकमा शरणार्थी व असम , नागाल्याण्ड व भारतया मेमेगु भागं वःगु प्रवासी ला। दक्ले तःधंगु जनजातिइ आदि (जनजाति), गालो, निशि, खम्ति, मोङ्पा व अपातनी ला। 

राज्यया साक्षरता दर सन् १९९१इ ४१.५९% नं अप्वया सन् २००१इ ५४.७४ % थ्यंगु दु। ४८७७९६ मनु साक्षर दु। भारत सरकारया सन् २००१या जनगणनाया तथ्याङ्क कथं अरुणाचलया २०% जनसंख्यां प्रकृतिपुज हनि, गुकिलि जीववादी धर्म दसु डोङ्यी-पोलो व रङफ्राहया पालना जुइ। मिरि व नोक्ते मनुतयेत स्वाना थ्यंमथ्यं ३५% हिन्दू दु। राज्यया १३% जनसंख्या बौद्ध दु। सेँ बौद्ध धर्म मूकथं तवाङ, पश्चिम कामेङ व सँदेय्‌नापया लागाय् प्रचलित दु। थेरवाद बौद्ध धर्म बर्मासीमा नाप च्वनिपिंसं पालन या। करिब १९% जनसंख्या ख्रिस्टी या अनुयायी दु।

थ्व राज्यय् मुखौटा नृत्य, युद्ध नृत्य आदि प्याखँ दु।

सन् २०१२ कथं अरुणाचल प्रदेशय् १७गु जिल्ला दु। थुकिलि आपालं जिल्लाय् जनजातितयेगु वसोवास दु। थनया जिल्लात थ्व कथं दु :




#Article 363: आसाम (332 words)


 भारतया छगु उत्तरपूर्वी राज्य खः। थ्व राज्यया मू भाषा आसामी भाषा ख। 

आसामया मू खुसि ब्रह्मपुत्र व बराक ख। ब्रह्मपुत्र खुसिया उत्तर कचाया सहायक खुसि सोवणशिरि, रङानै, डिक्रं, बुरै, बरगां, जीय़ा, भरलु, गाभरु, जीय़ा, धनशिरि, बरनदी, पागलादिय़ा, मानस, चम्पावती, सरलभागा, गङ्गाधर, सोणकोष आदि ख धाःसा दक्षिण कचाया सहायक खुसि डिब्रु, बुढ़ी, दिहिं, दिचां, दिखौ, जाँजी, भोगदै, ककडोङा, धनशिरि, कलं, कपिली, डिगारु, कुलगी, दुधनै, कृष्णाइ, जिनारी, जिञ्जिराम ख। बराक खुसिया उत्तर भागया सहायक जिरि, लाबाक, माधुरा, दालु, जातिंगा, लारां ख धाःसा दक्षिणया सहायक खुसि सोणाइ, काटाखाल, धलेश्बरी, शिंला, व लंगाइ ख।

थ्व राज्यया लोक प्याखँय् अंकियानाट, बिहु, खेल गोपाल, रास लीला, कनोय, तबल चोंग्लि, अंकियनाट, सत्रीय़ा नृत्य, देवदासी नृत्य, बहुवा नृत्य, माटि आखरा, सूत्रधारी नृत्य आदि ला। थनया बाजंय् ढोल, पेँपा, टका, गगना, सुतुलि, बाँही, बीण, भोरताल, ख्राम, मादल, बिहुताल, टोकारी, शिङा, खोल, डबा, मृदङ्ग, दोतोरा, दगर, नागारा आदि मू ख। थनया मू नखःय् बिहु, माघ बिहु, मेदाम-मे-फि, आलि-आय़े-लृगां, चमांकां, बाथौ, महोहो, रंखेर, खेराइ, चक्क-एरै, गर्जा, हाचा-केकान, हापचा हातरनाइ, पराग, भठेलि आदि ला। थनया मू संगीतय् बरगीत, असम लोकगीत, कामरूपी लोकगीत, गोवालपरीय़ा लोकगीत, ओजापालि, झुमुर, ऐनितम, बनगीत, बिय़ा नाम, आइ नाम, निचुकनि गीत, महोहो गीत, टोकारि गीत, बनघोषा, बिहुगीत, हुँचरि, जिकिर, बाम्बोलपिटा गीत आदि ला। थ्व राज्यया तिसाय् केरुमणि, थुरीय़ा, जोनबिरि, दुगदुगी, गामखारु, ढोलबिरि ला धाःसा वसलय् चेलें, चादर (गा), मेखेला, धूती (ध्वति) आदि ला।

थ्व राज्यय् थीथी कथंया पर्यटकीय थाय् दु। 

थ्व राज्यया मू धार्मिक केन्द्रय् कामाख्या देगः, बशिष्ठ मन्दिर, उमानन्द (गुवाहाटी), नवग्रह मन्दिर (गुवाहाटी), अश्बक्लान्ता (उत्तर गुवाहाटी), भिमेश्बर धाम (गुवाहाटी), दीर्घेश्बरी देवालय़ (उत्तर गुवाहाटी), दौल गोबिन्द मन्दिर (उत्तर गुवाहाटी), गरखीय़ा दौल, ढेँकीय़ाखोवा बर नामघर, बिल्बेश्बर देवालय़, शिव दऽल, महाभैरव मन्दिर (तेजपुर), भैरवी मन्दिर (तेजपुर), केतेकेश्बर देवालय़ (तेजपुर), महामाय़ा धाम (धुबुरी), कीर्तन घर (बरपेटा), श्रीश्रीपरिहरेश्बर देवालय़ (डुबि) आदि ला।

आसामय् थीथी प्राकृतिक स्थलत दु। थनया राष्ट्रिय उद्यानय् काजिरङा राष्ट्रीय़ उद्यान, मानस राष्ट्रीय़ उद्यान, डिब्रु-चैखोवा राष्ट्रीय़ उद्यान, ओरां राष्ट्रीय़ उद्यान, नामेरि राष्ट्रीय़ उद्यान आदि ला। थ्व राज्यया अभय़ारण्यय् पबितरा अभय़ारण्य, गरमपानी अभय़ारण्य, लाओखोवा अभय़ारण्य, बरनदी अभय़ारण्य, सोणाइ-रूपाइ अभय़ारण्य, पाभै अभय़ारण्य आदि ला। 

आसामया मू नगर थ्व कथं दु-

आसाम राज्यय् २३गु जिल्ला दु। 




#Article 364: उत्तरप्रदेश (426 words)


उत्तर प्रदेश भारतया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख। थ्व राज्यया प्रशासनिक व विधायिक राजधानी लखनऊ ख धाःसाइलाहाबाद न्यायिक राजधानी ख। प्रदेशया मेमेगु मू नगर आगरा, अलीगढ, अयोध्या, बरेली, मेरठ, वाराणसी( बनारस), गोरखपुर, गाजियाबाद, मुरादाबाद, सहारनपुर, फैजाबाद, कानपुर आदि ख। थ्व राज्यया जलाखला राज्य उत्तराञ्चल, हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान, मध्यप्रदेश, छत्तीसगढ, झारखण्ड, बिहार ख। उत्तर प्रदेशया पूर्वोत्तर दिशाय् नेपाः देय्‌ ला।

सन् २०००य् भारतीय संसदं उत्तरप्रदेशया उत्तर पश्चिमी (मुख्यतः पहाडी) भागं उत्तराञ्चल राज्यया पलिस्था यात। उत्तर प्रदेशया आपालं भाग सघन जनघनत्त्व दूगु गंगा व यमुनाया मैदानय् ला। करीब १६ करोडया जनसंख्या नाप उत्तर प्रदेश  भारतया अधिकतम जनसंख्या दूगु प्रदेश जक मखुसें हलिमया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु उप राष्ट्रीय इकाई नं ख। हलिमय् ५गु जक्क देय्‌ चीन, भारत, संयुक्त राज्य अमेरिका, इण्डोनिशिया व  ब्राजिलया जनसंख्या उत्तरप्रदेशया जनसंख्या स्वया अप्व दु।   

उत्तरप्रदेश भारतया उत्तरय् ला। थ्व राज्यया उत्तरय् नेपाः, तिब्बत, दक्षिणउ मध्य प्रदेश, पश्चिमय् हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान व पूर्वय् बिहार दु। उत्तरप्रदेशया राजधानी लखनऊ ख। थ्व राज्य २,३८,५६६ वर्ग किलोमिटरया क्षेत्रफलय् दयाच्वंगु दु । झांसी, लखीमपुर खीरी, वाराणसी, इलाहाबाद, फैजाबाद, आज़मगढ़, बरेली, मेरठ, मुज्ज़फरनगर, मुरादाबाद, गाजियाबाद, अलीगढ, गोरखपुर, सहारनपुर, मथुरा, नोएडा थनया मू नगर ख।

थ्व राज्यया मू नसाय् शाकाहारीइ कोफ्ते की सब्जी, नरगिसी कोफ्ता, मलाई कोफ़्ता, मटर पुलाव, शाही पनीर, पनीर मसाला, केले की सब्जी, मशरूम बिरयानी, नवरत्न कोरमा, नवरत्न पुलाव, नवाबी करी, पालक पनीर, पनीर कोरमा, पनीर भरे टमाटर, पनीर टिक्का, पापड़ी, तहरी, तिल पापड़ी, वेज बिरयानी, वेज पुलाव, कूटू परांठा, लच्छा परांठा, नान, हरे मटर का परांठा, कचौड़ी, खस्ता कचौड़ी, बूंदी रायता, दही बड़ा, गेंहूँ की रोटी , मक्के की रोटी , बाजरे की रोटी , दाल-भात , खिचडी , दलिया , सत्तू , पराठा , चीला , खीर , हलुआ , पूरी , कचॉरी , पापड , रायता , बेसन , अरहर की दाल , उरद की दाल , मूँग की दाल,  मांसाहारीइ अदरखी मुर्ग, चिकन कोरमा, दही गोश्त, बत्तख के चीले, मछली कबाब, कीमा, लैम्ब कबाब, शामी कबाब, मटन कबाब, मुर्ग मुसल्लम, चाकुगुलि बादाम कुल्फी, बादाम हलुआ, गाजर का हलुआ, गुझिया, गुलाब जामुन, इमरती, जलेबी, गुलकंद पेड़ा, कुरमुरा लड्डू, मूंग दाल हलुआ, मोतीचूर लड्डू, फिरनी, रबड़ी, ठंडाई, कद्दू की खीर, खाजा, आम की बर्फी, खाजा आदि ला।

थनया मुगलई नसाय् मुर्ग मखानी, मुगलई मुर्ग, मुगलई पराठा, बिरयानी बादशाही, कीमा मटर, मीट दरबारी, कबाब मुगलई, मुर्ग नुरजहाँ, मुर्ग काली मिर्च, मलाई कोफ़्ता, नवरत्न कोरमा, शाही मटन कोरमा, शामी कबाब, सीक कबाब, बोटी कबाब, शहजनानी मुर्ग मसाला, शाही मुर्ग मसाला, शाही काजु आलु, रोगन जोश आदि नसा ला।

थनया मू लोक प्याखँय् कजरी, चाचरी, जांगर, जैता, झूला, झोरा, ढोला, नौटंकी, रासलीला, सांग आदि ला।

उत्तर प्रदेशय् ७१गु जिल्ला दु। थ्व जिल्लात थ्व कथं दु-




#Article 365: उत्तराखण्ड (769 words)


उत्तराखण्ड वा उत्तराञ्चल भारतया उत्तरय् स्थित छगू राज्य ख। सन् २००० व सन् २००६या दथुइ थ्व राज्यं  उत्तराञ्चल नां छ्यल धाःसा नोभेम्बर ९ सन् २०००खुनु उत्तराखण्ड भारत गणराज्यया २७गु राज्यया रूपय् पलिस्था जुल। राज्यया पलिस्था यक्व दँया आन्दोलन धुंका जूगु ख। थ्व प्रान्तय् वैदिक संस्कृतिया दक्ले महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थलय् छुं तीर्थस्थल ला।

उत्तराखण्डया सीमाय् उत्तरय् सँदेय्‌ व पूर्वय् नेपाः ला धाःसा पश्चिमय् हिमाचल प्रदेश व दक्षिणय् उत्तर प्रदेश ला। पारम्परिक हिन्दू ग्रन्थत व प्राचीन साहित्यय् थ्व क्षेत्रयात उत्तराखण्ड धका म्हसीकिगु या। संस्कृतय् उत्तराखण्डया अर्थ उत्तरी क्षेत्र वा भाग ख। 

ज्यानुवरी २००७य् स्थानीय मनुतयेगु भावनायात आत्मसात याना राज्यया नां आधिकारिक रुपय् उत्तराञ्चलं हिला उत्तराखण्ड यात। देहरादून उत्तराखण्डया अन्तरिम राजधानी व दक्ले तःधंगु नगर ख। थ्व नगर गैरसैण तहसीलया अन्तरगतय् ला। 

थ्व थाय्‌या दक्ले प्राचीन वर्णन स्कन्द पुराणय् यानातःगु दु। स्कन्ध पुराणय् हिमालययात न्यागु भौगोलिक क्षेत्रय् थ्व कथं बायातःगु दु:-

खण्डाः पञ्च हिमालयस्य कथिताः नैपालकूमाँचंलौ । 
केदारोऽथ जालन्धरोऽथ रूचिर काश्मीर संज्ञोऽन्तिमः ।।

अर्थात हिमालय क्षेत्रय् नेपाल, कुर्मांचल, केदारखण्ड (गढवाल), जालन्धर (हिमाचल प्रदेश) व सुरम्य काश्मीर न्यागु खण्ड दु।

पौराणिक ग्रन्थ कथं कुर्मांचल क्षेत्र मानसखण्डया नामं नाजा। पौराणिक ग्रन्थय् उत्तरी हिमालयय् सिद्ध गन्धर्व, यक्ष, किन्नर जातितयेगु श्रृष्टि व थ्व श्रृष्टिया जुजु कुबेर धका धयातःगु दु। कुबेरया राजधानी अलकापुरी (बद्रीनाथ स्वया च्वे) धका नं धया तःगु दु। पुराणतयेगु अनुसार जुजु कुबेरया राज्यय् आश्रमय् ऋषि-मुनि तप व साधना यानाच्वनिगु या।

अंग्रेज इतिहासकार कथं हुण, सकास, नाग, खस आदि जाति हिमालय क्षेत्रय् च्वनिगु या। तर पौराणिक ग्रन्थय् केदार खण्ड व मानस खण्डया नामं थ्व क्षेत्रया व्यापक वर्णन यानातःगु दु। थ्व क्षेत्रयात देव-भूमि व तपोभूमि तक्क धयातःगु दु।

मानस खण्डया कुर्माञ्चल व कुमाऊँ नां चन्द जुजुतयेगु शासन कालय् प्रचलित जूगु ख। कुर्माञ्चलय् चन्द जुजुतयेगु शासन कत्यूरी धुंका न्ह्यथना सन् १७९० तक्क दयाच्वन।  सन् १७९०इ नेपाःया गोरखा सेनां कुमाऊँय् आक्रमण याना कुमाऊँ राज्ययात थःगु आधीनय् तल। नेपामितयेसं कुमाऊँय् सन् १७९० निसें सन् १८१५ तक्क शासन यात। सन् १८१५य् अंग्रजनाप सन्धि यायेधुंका गोरखा सेना नेपाल लिहांवन। अंग्रजतयेसं कुमाऊँया शासन चन्द जुजुतयेत बिया कुमाऊँयात ईस्ट इण्डिया कम्पनीया अधीनय् तल। थ्व कथं कुमाऊँइ अंग्रेजतयेगु शासन १८१५ निसें न्ह्यथन।

ऐतिहासिक विवरणतयेगु कथं केदार खण्ड यक्व गढ(किल्ला)य् विभक्त जुयाच्वन। थ्व गढतयेत थी-थी जुजुतयेसं थःगु अधीनय् तयातल। इतिहासकारतयेगु अनुसार पंवार वंशया जुजुं थ्व गढतयेत थःगु अधीनय् एकीकृत याना गढवाल राज्यया पलिस्था यात व श्रीनगरयात थःगु  राजधानी दय्‌कल। केदार खण्डया गढवाल नां वबिले प्रचलित जुल। सन् १८०३य् नेपाःया गोरखा सेनां गढवाल राज्यय् आक्रमण याना गढवाल राज्ययात थःगु अधीनय् लाकल। थनया जुजुं नेपाःया गोरखा सेनाया अधिपत्यं राज्ययात मुक्त याकेयात अंग्रजतयेगु ग्वहालि फ्वन। अंग्रेज सेनां नेपाःया गोरखा सेनायात देहरादूनया नापं सन् १८१५य् ल्वाना बुकल। गढवालया तत्कालीन महाराजां थ्व युद्धय् सिधःगु ध्येबा अंग्रेजतयेत पुले मफुलिं अंग्रजतयेसं सकल गढवाल राज्य जुजुयात मबिसें अलकनन्दा मन्दाकिनीया पूर्वया भाग ईस्ट इण्डिया कम्पनीया शासनय् तल व गढवालया जुजुयात टिहरी जिल्ला (वर्तमान उत्तरकाशी सहित)या भू-भाग जक्क लितबिल। गढवालया तत्कालीन महाराजा सुदर्शन शाहं डिसेम्बर २८ १८१५ खुनु टिहरी नांया थासय् (भागीरथी व मिलंगनाया दोभानय् दूगु छगू चिधंगु गां)य् थःगु राजधानी पलिस्था यात। छुं दं धुंका वय्‌कःया उत्तराधिकारी महाराज नरेन्द्र शाहं ओडाथली नांया थासय् नरेन्द्र नगर नांया छगू न्हुगु राजधानी पलिस्था यानादिल। सन् १८१५ निसें देहरादून व पौडी गढवाल (वर्तमान चमोली जिल्ला व रूद्र प्रयाग जिल्लाया अगस्तमुनि व ऊखीमठ विकास खण्ड सहित) अंग्रेजतयेगु अधीन व टिहरी गढवाल महाराज टिहरीया अधीन जुवन।

भारतीय गणतन्त्रय् टिहरी राज्यया विलय सन् १९४९या अगस्टय् जुल व टिहरीया तत्कालीन संयुक्त प्रान्तयात छगू जिल्ला घोषित यात। भारत व चीन युद्वया पृष्ठभूमिइ सीमान्त क्षेत्रतयेगु विकासया दृष्टिं सन् १९६०इ स्वंगु सीमान्त जिल्ला उत्तरकाशी, चमोली व पिथौरागढया पलिस्था जूवन।

छगू न्हुगु राज्यया रुपं उत्तर प्रदेशया पुनर्गठनया फलस्वरुप (उत्तर प्रदेश पुनर्गठन अधिनियम, २०००) उत्तराखण्डया पलिस्था नोभेम्बर ९ सन् २००० खुनु जूगु ख।

सन् १९६९ तक्क देहरादूनयात त्वता उत्तराखण्डया सकल जिल्ला कुमाऊँ कमिश्नरीया अधीनय् लानाच्वन। सन् १९६९इ गढवाल कमिश्नरीया पलिस्था जुवन गुकिया मुख्यालय पौडी दयेकल। सन् १९७५य् मेरठ कमिश्नरीइ दयाच्वंगु देहरादून जिल्लायात गढवाल मण्डलय् सम्मिलित यायेधुंका गढवाल मण्डलया जिल्लातयेगु ल्याखँ न्या जुवन व कुमाऊं मण्डलय् नैनीताल, अल्मोडा, पिथौरागढ याना स्वंगु जिल्ला सम्मिलित जुल। अस्न् १९९४य् उधमसिह नगर व सन् १९९७य् रूद्रप्रयाग, चम्पावत व बागेश्वर जिल्लातयेगु पलिस्था धुंका उत्तराखण्ड राज्य गठन स्वया न्ह्यः गढवाल व कुमाऊँ मण्डलय् क्रमशः खु-खु जिल्ला दत। उत्तराखण्ड राज्यय् हरिद्वार जनपद सम्मिलित जुइधुंका राज्यया पलिस्था लिपा गढवाल मण्डलय्  ७ व कुमाऊँ मण्डलय् ६ जिल्ला दत। ज्यानुवरी १, सन् २००७ निसें राज्यया नां उत्तराञ्चलं हिला उत्तराखण्ड जुवन। राज्यया पलिस्था दिवस नोभेम्बर ९इ हनिगु या।

उत्तराखण्डयात निगु मण्डलय् बायातःगु दु: कुमाऊँ व गढ़वाल। थ्व निगु मण्डल क्रमशः राज्य के पूर्वी व पश्चिमी भागय् ला।

थ्व निगु मण्डलय् गढ़वाल मण्डल, जनसंख्या व क्षेत्रफल नितांया हे दृष्टिं कुमाऊँ मण्डल स्वया तःधं। गढ़वाल मण्डलया कुल क्षेत्रफल ३२,४४८.३ (६०.६७%) वर्ग किमी दु धाःसा कुमाऊँ मण्डलया २१,०३४.७ (३९.३३%)। नापं, राज्यया आपालं जनसंख्या गढ़वाल मण्डलय् च्वं। राज्यया कुल ८४,८९,३४९ जनसंख्याय् ४९,२५,३८० (५८.०२%) मनु गढ़वाल मण्डलय् व ३५,६३,९६९ (४१.९८%) मनु कुमाऊँ मण्डलय् च्वं।

राज्यया निगु मण्डलतेगु तुलनात्मक धलः

थ्व राज्यया मुख्यमन्त्रीत थ्व कथं दु-




#Article 366: ओडिशा (339 words)


ओडिशा भारतया पूर्वी तटय् लाःगु छगू राज्य ख। ओडिशा १ एप्रिल १९३६ खुनु छगू स्वतन्त्र प्रदेशया रुपय् पलिस्था जूगु ख। सकल दँ थ्व खुनु वा १ एप्रिलय् ओडिशा दिवस वा उत्कल दिवस हनिगु या। थ्व राज्य आपालं ओडिआ भाय् ल्हाइपिं मनुत दु । थ्व राज्य क्षेत्रफल कथं सकल भारतया गुंगु व जनसंख्या कथं ११गु थासय् ला।

हलिमया दकले तःधंगु बांध हीराकुद थ्व राज्यया सम्बलपुर जिल्लाय् ला। नापं थ्व राज्यय् यक्व पर्यटकीय थाय् दु। पुरी, कोणार्क व भुवनेश्वर थनया ऐतिहासिक व धार्मिक स्थल ख। थ्व स्वंगु थाय्या क्षेत्रफलयात भारतया सुवर्ण त्रिभुज नं धाइगु या। पुरीया जगन्नाथ देगः, कोणार्कया कोणार्क सूर्द्यः देगः, भुवनेश्वरया लिङ्गराज देगः, खण्डगिरि व उदयगिरि गुफा, धउलिगिरि, जउगडया अशोकया नांजाःगु व कटकया बारबाटि दुर्ग आदि भारतया मू ऐतिहासिक थासय् ला। बालेश्वरया चान्दिपुरया सामरिक डि.आर.डि.ओ ओ पि.एक्स.इ भारतया सेनाया छगू मू सामरिक केन्द्र ख। ओडिशाय् पुरी, कोणार्कया चद्रभागा, गञ्जामया गोपालपुर बेलाभूमि व बालेश्वरया चान्दिपुर व तालसारि बेलाभूमि बेलाभूमिइ ला ।

थ्व राज्यया नांजागु झ्वालाय् हाथी पत्थर जल झ्वाला रायगढ़ा, चाटीकोना जल झ्वाला, डुडुमा जल झ्वाला 520 feet, जोरांडा जल झ्वाला 492 feet, खांडाधारा जल झ्वाला 800 feet, बरेहीपानी जल झ्वाला 1308 feet , गांडाहाथी जल झ्वाला, फ़ुरलीझरन जल झ्वाला 30feet, पुटुडी जल झ्वाला, मच्छकुंड जल झ्वाला, बागरा जल झ्वाला, देव कुंड जल झ्वाला, अम्माकुंड जल झ्वाला, सिमलीपाल जल झ्वाला, सोनपुर जल झ्वाला, प्रधानपट जल झ्वाला, नृसिम्हनाथ जल झ्वाला, मिरिगलोठाजल झ्वाला, खंडुआला जल झ्वाला, हरिशंकर जल झ्वाला, स्नाघाघरा जल झ्वाला30 feet, बढ़घाघरा जल झ्वाला60 feet आदि ला। 

ओडिशायात क्वय् बियातःगु जिल्ला व तहसीलय् बायातःगु दु-

थनया मू नसाय् दालमा, मुंग दालमा, संतुला, माछ बेसरा, पिथाउ भाजा, जाह्नी राई, चिंगुडी महुरा, घंटा, दही बैंगन, टोमैटॊ खजूर खाट्टा, कोलाथा दाली, माछ ठुकुठुका, घिया अन्ना, पाल छत्तू बारा, चिन्गुडी चड़चड़ी, मांश काशा, छेना तरकारी, सहजन फूल राइ, छिन्चड़ा, दाल खिचड़ी, राम रोचक तरकारी, पानी काखरू सकारा, कांचा कदली बाड़ा, मूला साग, पोदा पीठा, अरिस पीठा, सेवईं खाकड़ा, छेना जलेबी, आलू रास, रबड़ी, दाल पूरी, छेना पोदा, ओडिया, माछ भाजा, बादामी चिकन, सरसों चिकन, दाल पसंद, मेथी भात, दही भात, पालक मूंग दाल, अरहर दाल आदि ला। 

थनया मू प्याखँय् गरूड़ वाहन आदि ला।




#Article 367: कर्नाटक (5283 words)


कर्नाटक  (), वा कर्णाटक , दक्षिण भारतया छगु राज्य ख। थ्व राज्यया  नोभेम्बर १, सन् १९५६खुनु या अधीनय् जूगु ख। न्हापा थ्व मैसूर राज्यया नामं नांजा। सन् १९७३स पुनर्नामकरण याना थुकिया नां कर्नाटक जुवन। थुकिया सीमा पश्चिमय् अरब सागर, उत्तर पश्चिमय् गोआ, उत्तरय् महाराष्ट्र, पूर्वय् आंध्र प्रदेश, दक्षिण-पूर्व य् तमिल नाडु व दक्षिणय् केरलनाप स्वा। थुकिया कुल क्षेत्रफल ७४,१२२ वर्ग माइल (१,९१,९७६ कि.मि.)²) दु; थ्व भारतया कुल भौगोलिक क्षेत्रया ५.८३% ख। २९ जिल्लानापं थ्व राज्य भारतया च्यागु दकले तःधंगु राज्य ख। राज्यया आधिकारिक व दकले आपालं ल्हाइगु भाषा कन्नड ख।

कर्नाटक खँग्वःया उद्गमया यक्व व्याख्याय् दकले स्वीकृत व्याख्या थ्व  ख कि कर्नाटक खँग्वःया उद्गम कन्नड खँग्वः करु, अर्थात हाकु वा तःज्जागु व नाडु अर्थात भूमि वा प्रदेश वा क्षेत्रं वःगु ख, गुकिया संयोजन करुनाडुया पूवंगु अर्थ हाकुगु भूमि वा तःजागु थाय् ख। हाकु खँग्वः थनया या हाकुगु चां वःगु ख व तःजागु देक्कनया पठारी भूमिं वःगु ख। ब्रिटिश राजय् थ्व थाय्या  निंतिं कार्नेटिक खँग्वःया छ्यला याःगु दु, थ्व  कृष्णा खुसिया दक्षिणपाखेया प्रायद्वीपीय भूमिया निंतिं प्रयुक्त दु, व मूलतः कर्नाटक खँग्वःया अपभ्रंश ख।  

प्राचीन व मध्यकालीन इतिहास स्वयेबिले कर्नाटक क्षेत्र यक्व तःधंगु शक्तिशाली साम्राज्यतयेगु क्षेत्र जुयाच्वंगु खनेदु। थ्व साम्राज्यतयेगु लाय्कूया विचारक, दार्शनिक, भाट व चिनाखँमितयेगु सामाजिक, साहित्यिक व धार्मिक संरक्षणय् थौंया कर्नाटक बुयावःगु ख। भारतीय शास्त्रीय संगीतया निगु हे रूप, कर्नाटक संगीत व हिन्दुस्तानी संगीतय् थ्व राज्यया महत्त्वपूर्ण योगदान दु। आधुनिक युगया कन्नड च्वमितयेसं दकले अप्व ज्ञानपीठ सम्मान त्याःगु दु। राज्यया राजधानी बंगलुरु नगर ख; थ्व भारतय् स्थित तःच्वगु  आर्थिक व प्रौद्योगिक ख्यःया अग्रणी योगदानकर्ता ख।

कर्नाटकया विस्तृत इतिहासय् इनापं यक्व परिवर्तन वःगु दु। राज्यया प्रागैतिहास पाषाण युग तक्क थ्यं व थन यक्व युगतयेगु   विकास जूगु दु। राज्यय् मध्य व नव पाषाण युगया साक्ष्य नं लूगु दु। हडप्पाय् लूगु लुं कर्नाटकया खानीं लिकाना हःगु, गुकिलिं इतिहासकारतयेत ३००० ई.पूया कर्नाटक व सिन्धु स्वनिगः लहनाया दथुइ स्वापू मालेत प्रेरित यात। 
तृतीय शताब्दी ई.पू स्वया न्ह्यः, अधिकांश कर्नाटक राज्य मौर्य वंशया सम्राट अशोकया अधीनय् लायेस्वया न्ह्यः नन्द वंशया अधीनय् लानाच्वन। सातवाहन वंशयात शासनयायेत प्यंगु शताब्दी दत, थ्व ईले इमिसं कर्नाटकया तःधंगु भूभागय् शासन यात। सातवाहनतयेगु शासनया पतननापं हे स्थानीय शासकतयेगु कदम्ब वंश व पश्चिम गंग वंशया उदय जुल। थ्व नापं थ्व क्षेत्रय् स्वतन्त्र राजनैतिक शक्तितयेगु अस्तित्त्व दयावल। कदम्ब वंशया पलिस्था मयूर शर्मां ३४५ ई. स यात व थःगु राजधानी बनवासीइ दयेकल; व पश्चिम गंग वंशया पलिस्था कोंगणिवर्मन माधवं ३५० ईस तालकाडय् राजधानीनाप यात। 

 व बनवसीय् लूगु छगु ५गु  शताब्दीया ताम्र मुद्राकथं थ्व राज्य प्रशासनय् कन्नड भाषा छ्यलिगु न्हापांगु प्रामाणिक राज्य ख।  थ्व राजवंशतयेगु उपरान्त शाही कन्नड साम्राज्य बादामी चालुक्य वंश, मान्यखेतया  राष्ट्रकूट, व पश्चिम चालुक्य वंश  वल गुकिलिं दक्खिनया तःधंगु भागय् शासन यात व राजधानीत वर्तमान कर्नाटकय् दयेकल। पश्चिमी चालुक्यतयेसं छगु आःजुचाःगु चालुक्य स्थापत्य शैली नं दयेकल। थ्व नापं इमिसं कन्नड साहित्यया नं विकास यात; थ्व लिपा १२गु शताब्दीइ होयसाल वंशया कला व साहित्य योगदानतयेगु आधार जुवन। 

आधुनिक कर्नाटकया भागय् ९९०-१२१० ई. या दथुइ चोल वंशं शासन यात।  अधिकरणया प्रक्रिया राजराज चोल १ (९८५-१०१४) नं न्ह्यथन व थ्व ज्या वय्कःया काय् राजेन्द्र चोल १ (१०१४-१०४४)या शासन तक्क जुयाच्वन। थ्व ज्या  न्ह्यथं बिलय्राजराज चोल १नं आधुनिक मैसूरया भाग गंगापाडी, नोलंबपाडी व तडिगैपाडीइ शासन यात। वय्कः दोनूर तक्क थ्यनादिल व बनवसी सहित रायचूर दोआबया तःधंगु भाग व पश्चिमी चालुक्य राजधानी मान्यखेत तक्क थःगु अधीनय् लाकल।  चालुक्य शासक जयसिंह राजेन्द्र चोल १नाप बुइ धुंका, तुंगभद्रा खुसि निगु राज्य दथुया सीमा तय जुल। राजाधिराज चोल १ (१०४२-१०५६)या शासनय् दन्नड, कुल्पाक, कोप्पम, काम्पिल्य दुर्ग, पुण्डूर, येतिगिरि व चालुक्य राजधानी कल्याणी नं थःगु अधीनय् लाकल। सन् १०५३स, राजेन्द्र चोल २ चालुक्यतयेत हताःय् बुका कोल्लापुरा थ्यन व कालंतरय् थःगु राजधानी गंगाकोंडचोलपुरम लिहां वने न्ह्यः अन छगु विजय स्मारक स्तम्भ नं दयेकल। सन् १०६६स पश्चिमी चालुक्य सोमेश्वरया सेना मेम्ह चोल शासक वीरराजेन्द्रनाप बुत। थ्व धुंका वय्कलं हे हानं पश्चिमी चालुक्य सेनायात कुदालसंगमय् बुकल व तुंगभद्रा खुसिया सिथय् छगु विजय स्मारकया स्थापना यात। सन् १०७५स कुलोत्तुंग चोल १नं कोलार जिल्लाया नांगिलीइ विक्रमादित्य ६यात बुका गंगवाडीइ थःगु अधिकार दय्कल। सन् १११६स गंगवाडीयात चोल साम्राज्यं विष्णुवर्धनया नेतृत्वय् होयसालातयेसं लाकाकाल।

प्रथम सहस्राब्दीया आरम्भय् हे होयसाल वंश क्षेत्रय् पुनरोद्भव जुल। थ्व ईले होयसाल साहित्य सेल्लात नापं, अनुपम कन्नड संगीत व होयसाल स्थापत्य शैलीया देगः आदि दयावल।  होयसाल साम्राज्यं नं थःगु शासनया विस्तारया तहत आधुनिक आंध्र प्रदेश व तमिलनाडुया चिधंगु भागतयेत थःगु अधीनय् विलय याकल। १४गु शताब्दीया आरम्भय् हरिहर व बुक्का रायनं विजयनगर साम्राज्यया पलिस्था यात व वर्तमान बेल्लारी जिल्लाय् तुंगभद्रा खुसिया तट होसनपट्ट  (लिपा विजयनगर)य् थःगु राजधानी दयेकल। थ्व साम्राज्यं मेगु निगु शताब्दीइ मुस्मां शासकतयेगु दक्षिण भारतय् विस्तार दिकातल।

सन् १५६५स समस्त दक्षिण भारत सहित कर्नाटकं छगु तःधंगु राजनैतिक हिउपा खन, गुकिलि विजयनगर साम्राज्य  तालिकोटया हताःय् बुया इस्लामी सल्तनततयेगु अधीनय् लावन।  बीदरया बहमनी सुल्तानया मृत्यु उपरान्त उदय जूगु बीजापुर सल्तनतं याकनं हे दक्खिनय् शासन यात व १७गु शताब्दीया अन्तय् मुगल साम्राज्यं बुइबिलय् तक्क दयाच्वन।  बहमनी व बीजापुरया शासकतयेसं उर्दू व फारसी साहित्य तथा भारतीय पुनरोद्धार स्थापत्यकला (इण्डो-सैरेसिनिक)यात बढावा बिल। थ्व शैलीया मू दसु ख गोल गुम्बज  पोर्चुगिज शासनद्वारा तःच्वगु कर कया, खाद्य आपूर्तिइ कमी व महामारीतयेगु कारणं १६गु शताब्दीइ कोंकणी हिन्दू मुख्यतः सैल्सेट, गोआं विस्थापित जुया, कर्नाटकय् वल व १७गु तथा १८गु शताब्दीइ विशेषतः बारदेज, गोआं विस्थापित जुया मंगलोरियन कैथोलिक ईसाई दक्षिण कन्नडय् वया च्वन। 

  
कर्नाटक राज्यय् स्वंगु मू मण्डल दु: तटीय क्षेत्र करावली, पहाडी क्षेत्र मालेनाडु गुकिलि पश्चिमी घाट ला, तथा स्वंगुगु बयालुसीमी क्षेत्र गन दक्खिन पठारया क्षेत्र दु। राज्यया अधिकांश क्षेत्र बयालुसीमीइ ला व थुकिया उत्तरी क्षेत्र भारतया दकले तःधंगु शुष्क क्षेत्र ख। कर्नाटकया दकले तःजागु थाय् चिकमंगलूर जिल्लाया मुल्लयनगिरि पर्वः ख। थनया समुद्र सतहं जाः  दु। कर्नाटकया महत्त्वपूर्ण खुसिइ कावेरी, तुंगभद्रा खुसि, कृष्णा खुसि, मलयप्रभा खुसि व शरावती खुसि ला। 

बुंज्या हेतु योग्यता कथं थनया मृदातयेत खुगु प्रकारय् वर्गीकृत यायेछिं: ह्यांगु, लैटेरिटिक, हाकुगु, ऍल्युवियो-कोल्युविलय व तटीय फि दूगु चा। राज्यय् प्यंगु मू ऋतु दु। ज्यानुवरी व फेब्रुवरीइ चिकुला, व धुंका मार्च-मे तक्क ग्रीष्म, गुकियात पुलेधुंका जुनं सेप्टेम्बर तक्क वर्षा (मनसून) व अंततः अक्टोबरं दिसेम्बर पर्यन्त मनसूनोत्तर काल दइ। मौसम विज्ञानया आधारय् कर्नाटकयात स्वंगु क्षेत्रय् बायेछिं: तटीय, उत्तरी आन्तरिक व दक्षिणी आन्तरिक क्षेत्र। थुकिलि तटीय क्षेत्रय् दकले अप्व वा वइ, थ्व करिब   प्रतिवर्ष दइ, थ्व राज्यया वार्षिक औसत स्वया सिक्क अप्व ख। शिमोगा जिल्लाय् अगुम्बे भारतया निक्वःगु सर्वाधिक वार्षिक औसत वर्षा जुइगु थाय् ख।  थनया सर्वाधिक अंकित तापमान ४५.६ ° से. (११४ °फ.) रायचूरय् तथा न्यूनतम तापमान  बीदरय् खंगु दु। 

कर्नाटकया लगभग  (राज्यया भौगोलिक क्षेत्रया २०%) जंगलं भुनातःगु दु। थ्व जंगल संरक्षित, सुरक्षित, खुला, ग्रामीण व निजी वनय् वर्गीकृत यायेछिं। थनया वनाच्छादित क्षेत्र भारतया औसत वनीय क्षेत्र २३%स्वया भतिचा म्हो दु, तर राष्ट्रीय वन नीतिद्वारा निर्धारित ३३% स्वया धाःसा सिक्क हे कम दु। 

कर्नाटक राज्यय् ३० जिल्ला दु —बागलकोट, बंगलुरु ग्रामीण,
बंगलुरु नगर, बेलगाम, बेल्लारी, बीदर, बीजापुर, चामराजनगर,  चिकबल्लपुर,  चिकमंगलूर, चित्रदुर्ग, दक्षिण कन्नड, दावणगिरि, धारवाड, गडग, गुलबर्गा, हसन, हवेरी, कोडगु, कोलार, कोप्पल, मांड्या, मैसूर, रायचूर, रामनगर,  शिमोगा, तुमकुर, उडुपी, उत्तर कन्नड एवं यादगीर। दक्वं जिल्लाया प्रशासन छम्ह जिल्ल़ाधीश वा जिलायुक्तया अधीनय् जुइ। जिल्ला हानं उप-क्षेत्रय् बायातःगु दु, गुकिया प्रशासन उपजिल्लाधीशया अधीनय् जुइ। उप-जिल्लातयेत ब्लक व पंचायत तथा नगरपालिकाद्वारा स्वयेगु जुइ।

सन् २००१या जनगणनाया तथ्यांकया जनसंख्यानुसार कर्नाटकया नगरतयेगु धलखय् सर्वोच्च खुगु नगरय् बंगलुरु, हुबली-धारवाड, मैसूर, गुलबर्गा, बेलगाम व मंगलुरु ला। १० लखः स्वया अप्व जनसंख्या दूगु महानगर बंगलुरु जक्क दु। बंगलुरु नगर, बेलगाम व गुलबर्गा सर्वाधिक जनसंख्या दुगु जिल्ला ख। थ्व दक्व जिल्लाय् ३० लखः स्वया अप्व जनसंख्या दु। गडग, चामराजनगर व कोडगु जिल्लाया जनसंख्या १० लखः स्वया म्हो दु।

कर्नाटकया जिल्ला थ्व कथं दु-

कर्नाटकया मू नगर क्षेत्रय् वेंकटपुरा, विराजपेट, वादी एसिसि, यादगिर, येलहनका, येलन्दुर, येल्बार्गा, येल्लपुर, येनगुड्डे, आदित्यपट्नम, अद्यार, अफ्जलपुर, आलन्द, अल्नभर, अम्बिकानगर, आनॆकल, अंकोल, अनिगेरी, अर्कालगर, अर्सिकेरी, अथ्नी, औरद, बादामी, बागलकोट, बागेपल्ली, बैल होंगल, बजल, बज्पे, बंगारर्य, बांकापुरा, बानुर, बन्त्वाल, बसभकल्याण, बसभना बागेभदी, बेलगांव, बेलगावं क्यान्टोन्मेन्ट, बेल्लारी, बेल्तांगढी, बेलुर, बेल्भाता, भद्रवति, भल्की, भत्काल, भीमरयनगुडी, भोगाडी, बीदर, बिजापुर, बिल्जी, बिरुर, बम्मानाहल्ली, बोल्लासन्द्रा, ब्याद्जी, व्यातरयानपुरा, चल्लकेरे, चामराजनगर, चन्नागिरि, चन्नपटना, चन्नरयपत्तना, चिक बल्लपुर, चिकमगलुर, चिकनायकन्हल्ली, चिकोडी, चिन्चोली, चिन्तामणि, चितापुर, चित्गोप्पा, चित्रदुर्ग, दंदेली, दर्गाजोगीहल्ली, दसरहल्ली, देवनगरी, देवादुर्गा, देवन्हल्ली, दोद् बल्लपुर, दोनिमलइ टाउनशिप, गदग, गजेन्द्रगढ, गंगावती, गौरीबिदानुर, गोकक, गोकक फल्स, गोनिकोप्प्ल, गोट्टिकेरे, गुब्बी, गुदिबन्द, गुलबर्गा, गुलेदगुड्डा, गंदलपेट, गुर्मत्कल, हलियाल, हांगल, हरिहर, हर्पनहल्ली, हस्सन, हट्टी, हट्टी गोल्ड माइन्स, हावेरी, हेब्बागोडी, हेब्बालु, हेग्गादादेवनाकोटे, हेरोहल्ली, हिन्दल्गी, हिरेकेरूर, हिरियुर, होलालकेरे, होलेनारसिपुर, होम्नाबाद, होन्नावर, होन्नाली, हूभिना हादागल्ली, होसानागारा, होस्दुर्गा, होस्कोटे, होस्पेट, हुब्ली-धारवाद, हुकेरी, हुनासरमरनहल्ली, हुङुन्ड, हुन्सुर, इल्काल, इन्दी, जगलुर, जम्खण्डी, जेवार्गी, जोग फल्स, कदुर, कल्घाटगी, कमलपुरम, कम्प्ली, कनकपुरा, कन्ग्रेली (बीके), कन्ग्रेली (के एच), कन्नुर २, कर्काल, कारवार, केन्गेरी, केरुर, खानापुर, कोदिगेनाहल्ली, कोदियाल, कोलार, कोल्लेगल, कोनानाकुन्ते, कोन्नुर, कोप्पा, कोप्पल, कोरातागेरी, कोतेकारा, कोथनल्लुर, कोट्टुरु, कृष्णराजनगर, कृष्णराजपुरा, कृष्णराजसगर, कृष्णराजपेट, कुद्ची, कुद्लिगी, कुद्रेमुख, कुम्ता, कुन्दपुरा, कुन्दगोल, कुनिगाल, कुर्गुन्टा, कुशलनगर, कुश्तागी, लक्ष्मेश्वर, लिङसुगुर, लोन्दा, मद्दुर, मधुगिरी, मडिकेरी, मगदी, महादेवपुरा, महालिंगपुर, मलवल्ली, मल्लार, मलुर, मंड्या, मंगलूर, मान्वी, मोलकाल्मुरु, मुदल्गी, मुद्बिद्री, मुद्देबिहाल, मिद्गल, मुधोल, मुदिगेरी, मुदुशेद्दी, मुल्बगल, मुल्गुंड, मुल्की, मुलुर, मुन्दर्गी, मुन्द्गोद, मुनिराबाद प्रोजेक्ट एरिया, मुन्नुर, मैसूर, नगमंगल, नञ्जनगूडु, नरसिंहराजपुरा, नरेगाल, नर्गुंद, नवलगुण्ड, नेल्मंगला, निपानी आदि ला।

सन् २००१या भारतीय जनगणना अनुसार, कर्नाटकया कुल जनसंख्या ५२,८५०,५६२ दु, गुकिलि २६,८९८,९१८ (५०.८९%) मिजं व २५,९५१,६४४ मिसा (४३.११%) दु। अर्थात् प्रत्येक १००० मिजंया अनुपातय् ९६४ मिसा दु। थ्व कथं, सन् १९९१या जनसंख्याय् १७.२५% वृद्धि जूगु दु। राज्यया जनघनत्व २७५.६ प्रति वर्ग कि.मि दु व ३३.९८% मनु शहरी क्षेत्रय् च्वनि। थनया साक्षरता दर ६६.६% दु, गुकिलि ७६.१% मिजं व ५६.९% मिसा साक्षर दु। थनया कुल जनसंख्याया ८३% हिन्दू व ११% मुस्मां, ४% ईसाई, ०.७८% जैन, ०.७३% बौद्ध व ल्यं मनु मेमेगु धर्मावलम्बी दु। 

कर्नाटकया आधिकारिक भाषा कन्नड ख व स्थानीय भाषाया रूपय् ६४.७५% मनुतयेसं थ्व भाय् ल्हाइ। सन् १९९१या अनुसार मेमेगु भाषा अल्पसंख्यकय् उर्दु (९.७२%), तेलुगु (८.३४%), तमिल (५.४६%), मराठी (३.९५%), टुलु (३.३८%, हिन्दी (१.८७%), कोंकणी (१.७८%), मलयालम (१.६९%) व कोडव तक्क भाषी ०.२५% दु। राज्यया जन्म दर २.२% व मृत्यु दर ०.७२% दु। थ्व नापं शिशु मृत्यु दर ५.५% व मातृ मृत्यु दर ०.१९५% दु। कुल प्रजनन दर २.२ दु। 

उसाँय् व वासःया ख्यलय् (सुपर स्पेशियलिटी हैल्थ केयर ) कर्नाटकया निजी क्षेत्रया कम्पनित भारतय् दकले बांलागुलि ला। कर्नाटकय् उत्तम जन स्वास्थ्य सेवा दु, गुकिया तथ्यांक व स्थिति भारतया मेमेगु अधिकांश राज्यतयेगु तुलनाय् सिक्क बांला। थ्व जुसां राज्यया छुं सिक्क ल्युने लाःगु थासय् प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा नं मदु।
प्रशासनिक उद्देश्य हेतु, कर्नाटकयात प्यंगु रेभेन्यु मण्डल, ४९ उप-मण्डल, २९ जिल्ला, १७५ तालुका व ७४५ होब्ली/रेवेन्यु वृत्तय् बायातःगु दु। दक्वं जिल्ला प्रशासनया अध्यक्ष जिल्ला उपायुक्त जुइ, सु भारतीय प्रशासनिक सेवा (आई.ए.एस)नं वइ, व वय्कःया अधीन कर्नाटक राज्य सेवातयेगु यक्व अधिकारीगण दइ। राज्यया न्याय व कानून व्यवस्थाया उत्तरदायित्व पुलिस उपायुक्तय् दइ। व भारतीय पुलिस सेवाया अधिकारी जुइ, गुकिया अधीनय् कर्नाटक राज्य पुलिस सेवाया अधिकारीगण कार्यरत जुइ। भारतीय वन सेवानं वन उपसंरक्षक अधिकारी तैनात याइ व वय्कलं राज्य वन विभागया अध्यक्षता याइ। जिल्लतयेगु सर्वांगीण विकास, प्रत्येक जिल्लाया विकास विभाग थें न्याःगु ज्या लोक सेवा विभाग, स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, पशु-पालन, आदि विभागं स्वइ। राज्यया न्यायपालिका बंगलुरुइ स्थित कर्नाटक उच्च न्यायालय (अट्टार कचेरी ) व प्रत्येक जिल्लाय् जिल्ला व सत्र न्यायालय तथा तालुक स्तरया क्वय्या न्यायालयद्वारा संचालन जुइ।

कर्नाटक राज्यय् भारतया मेमेगु राज्यय् थें हे लोकतांत्रिक प्रक्रियाद्वारा निर्वाचित छगु द्विसदनीय संसदीय सरकार दु। थनया निगु सदन विधान सभा व विधान परिषद ख। विधान सभाय् २४ सदस्य दु गुकियात न्या दँया अवधि हेतु निर्वाचित याइ।  विधान परिषद छगु ७५ सदस्यीय स्थायी संस्था ख व थुकिया एक-तिहाई सदस्य (२५) प्रत्येक २ दँय् सेवानिवृत्त जुइ।

कर्नाटक सरकारया अध्यक्षता विधान सभा निर्वाचनय् त्याना शासनय् वःगु पार्टीया सदस्यद्वारा निर्वाचित मुख्य मन्त्रीं याइ। मुख्य मन्त्रीं थःगु मन्त्रीमण्डल सहित तय याःगु विधायी एजेंडाया पालन थःगु अधिकांश कार्यकारी शक्ति छ्यला यायेफु। राज्यया संवैधानिक व औपचारिक अध्यक्षयात राज्यपाल धाइ। राज्यपालयात ५ दँया अवधि हेतु केन्द्र सरकारया परामर्शं भारतया राष्ट्रपतिद्वारा नियुक्त याइ।  कर्नाटक राज्यया जनतां आम चुनावतयेगु माध्यमं २८ सदस्य लोक सभा हेतु नं ल्ययि।   विधान परिषदया सदस्य भारतया संसदया उच्च सदन, राज्य सभा हेतु १२ सदस्य ल्यया छ्वइ। 

प्रशासनिक सुविधाया निंतिं कर्नाटक राज्ययात् प्यंगु राजस्व विभाग, ४९ उप-मण्डल, २९ जिल्ला, १७५ तालुक तथा ७४५ राजस्व वृत्तय् बायातःगु दु। दक्वं जिल्लाया प्रशासनया अध्यक्ष अनया उपायुक्त (डिपुटी कमिश्नर) जुइ। उपायुक्त छम्ह भारतीय प्रशासनिक सेवाया अधिकारी जुइ व् वय्‌कःया ग्वहालिया निंतिं राज्य सरकारया यक्व उच्चाधिकारी दइ। भारतीय पुलिस सेवां छम्ह अधिकारी राज्यय् उपायुक्त पदय् दयाच्वनि। वय्कःया अधीनय् राज्य पुलिस सेवाया यक्व उच्चाधिकारी दयाच्वनि। पुलिस उपायुक्त जिल्लाय् न्याय व प्रशासन संबंधी ज्याया निंतिं उत्तरदायी जुइ। भारतीय वन सेवां छम्ह अधिकारी वन उपसंक्षक अधिकारी (डिप्टी कन्ज़र्वेटर ऑफ फ़ॉरेस्ट्स)या पदय् तैनात जुइ। वय्‌कः जिल्लाय् गुं व पादप संबंधी मामलाया उत्तरदायी जुइ। दक्वं विभागया विकास अनुभागया जिल्ला अधिकारी राज्यय् थी-थी प्रकारया प्रगति निरिक्षण याइ, दसु राज्य लोक सेवा विभाग, स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, पशुपालन आदि।

राज्यया न्यायपालिकाया सर्वोच्च थाय् कर्नाटक उच्च न्यायालय ख, गुकियात स्थानीय मनुतय्सं अट्टार कचेरी धाइ। थ्व राजधानी बंगलुरुय् दु। थुकिया अधीन जिल्ला व सत्र न्यायालय दक्वं जिल्लाय् तथा निम्न स्तरीय न्यायालय ताल्लुकय् कार्यरत जुइ।
कर्नाटक राजया आधिकारिक चिंइ गंद बेरुंड दथुइ दयेकातःगु दु। थुकिया च्वय् घेरेजूगु ४म्ह सिंह प्यखेंर स्वयाच्वंगु दु। थुकियात सारनाथया अशोक स्तम्भं काःगु ख। थ्व चिंइ निगु शरभ दु, गुकिया किसिया छ्यं व सिंहया म्ह दु। कर्नाटकया राजनीतिइ मुख्यतः स्वंगु राजनैतिक पार्टी: भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस, भारतीय जनता पार्टी व जनता दलया हे वर्चस्व दयाच्वंगु दु। कर्नाटकया राजनीतिज्ञतयेसं भारतया संघीय सरकारय् प्रधानमन्त्री व उपराष्ट्रपति थेंन्याःगु उच्च पद नं काःगु दु। वर्तमान संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन (यू.पी.ए सरकारय् नं स्वम्ह क्याबिनेट स्तरीय मन्त्री कर्नाटकं दु। थुकिलि उल्लेखनीय पूर्व मुख्यमन्त्री व वर्तमान भारतया क़ानून व न्याय मंत्रालयया वीरप्पा मोइली ख। राज्यया कासरगोड व शोलापुर जिल्लाय् व महाराष्ट्रया बेलगामय् दावाया विवाद राज्यतय्गु पुनर्संगठन कालं निसें दया वइच्वंगुदु।

कर्नाटक राज्यया वर्ष २००७-०८या सकल राज्य घरेलु उत्पाद लगभग  २१५.२८२ द्व कोटी ($ ५१.२५ बिलियन) दु।  २००७-०८स थनया सकल घरेलु उत्पादय् ७% वृद्धी जूगु दु।  भारतया राष्ट्रीय सकल घरेलु उत्पादय् वर्ष २००४-०५स थ्व राज्यया योगदान ५.२% दत। 
कर्नाटकय् लिपांगु छुं दशकय् जीडीपी व प्रति व्यक्ति जीडीपीया पदय् तीव्रतम विकासशील राज्यय् लानाच्वंगु दु। थ्व राज्य ५६.२% जीडीपी व ४३.९% प्रति व्यक्ति जीडीपीनापं भारतीय राज्यय् खुगु थासय् ला।  सेप्टेम्बर, २००६ तक्क थुकियात वित्तीय वर्ष २००६-०७या निंतिं ७८.०९७ बिलियन ($ १.७२५५ बिलियन)या विदेशी निवेश दत, गुकि राज्य भारतया मेमेगु अन्य राज्यय् स्वंगु थासय् ला।  वर्ष २००४या अन्त तक्क, राज्यय् अनुद्योग दर (बेरोजगार दर) ४.९४% दयाच्वन, थ्व भारतीय राष्ट्रीय अनुद्योग दर ५.९९% स्वया म्हो जु।  वित्तीय वर्ष २००६-०७स राज्यया मुद्रा स्फीति दर ४.४% दयाच्वन, थ्व राष्ट्रीय दर ४.७% स्वया भतिचा कम जु। वर्ष २००४-०५स राज्यया अनुमानित गरीबी अनुपात १७% ख, थ्व राष्ट्रीय अनुपात २७.५% स्वया सिक्क म्हो ख। 

कर्नाटकया करिब ५६% जनसंख्या बुंज्या व स्वापू दूगु गतिविधिइ संलग्न दु। राज्यया कुल भूमिया ६४.६%, वा १.२३१ कोटी हेक्टेयर भूमि बुंज्याय् छ्यलातःगु दु।  थनया कुल पिनातःगु क्षेत्रया २६.५% जक्क सिंचित क्षेत्र ख। अतः, थनया आपालं बुंज्या दक्षिण-पश्चिम मनसूनय् निर्भर दु। थन भारतया सार्वजनिक क्षेत्रया थीथी तःधंगु उद्योग स्थापित यानातःगु दु, दसु हिन्दुस्तान एयरोनॉटिक्स लिमिटेड, नेशनल एरोस्पेस लैबोरेटरीज़, भारत हैवी एलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड, इंडियन टेलीफोन इंडस्ट्रीज़, भारत अर्थ मूवर्स लिमिटेड व हिन्दुस्तान मशीन टूल्स आदि जो बंगलुरुइ ला। थन भारतया यक्व मू विज्ञान व प्रौद्योगिकी अनुसंधान केन्द्र नं दु, दसु भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन, केन्द्रीय विद्युत अनुसंधान संस्थान, भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड व केन्द्रीय खाद्य प्रौद्योगिकी अनुसंधान संस्थान। मैंगलोर रिफाइनरी एंड पेट्रोकैमिकल्स लिमिटेड, मंगलोरय् स्थित छगु चिकं शोधन केन्द्र ख। 

१९८०या दशकं निसें कर्नाटकं (विशेषकर बंगलुरु) सूचना प्रौद्योगिकीया क्षेत्रय् विशेष प्रगति याःगु दु। वर्ष २००७या तथ्यांक अनुसार कर्नाटकय् लगभग २००० आई.टी फर्म संचालित दु। थुकिया यक्व मुख्यालय नं राज्यय् हे ला, गुकिलि निगु दकले तःधंगु आई.टी कम्पन्तीत इन्फोसिस व विप्रो ख।   थ्व संस्थातयेगु निर्यात रु. ५०,००० कोटी (१२.५ बिलियन) स्वया अप्व थ्यं, थ्व भारतया कुल सूचना प्रौद्योगिकी निर्यातया ३८% ख।  देवनहल्लीया पिनेपाखेया नंदी हिल क्षेत्रय् ५० वर्ग कि.मि भाग, वइगु २२ बिलियनया ब्याल आईटी निवेश क्षेत्रया स्थली ख। थ्व कर्नाटकया मूल संरचना इतिहासया आतक्कया दकले तःधंगु परियोजना ख।  थ्व सकल कारणं याना हे बंगलौरयात भारतया सिलिकॉन भ्याली धाइगु या। 

भारतय् कर्नाटक जैवप्रौद्योगिकीया ख्यलय् नं न्ह्यने ला। थ्व भारतया दकले तःधंगु जैव आधारित उद्योग पुचःया केन्द्र नं ख। भारत देय्या ३२० जैवप्रौद्योगिकी संस्था व कम्पनीइ १५८ थन ला। थ्व राज्यं भारतया कुल स्वां-उद्योगया ७५% योगदान ब्यु। स्वां उद्योग याकनं थाहां वयाच्वंगु उद्योग ख, गुकिलि हलिं दुछि सजावटी स्वांमा व स्वां आपूर्ति याइ।

भारतया अग्रणी बैंकय् न्हेगु बैंकत, केनरा बैंक, सिंडिकेट बैंक, कार्पोरेशन बैंक, विजया बैंक, कर्नाटक बैंक, वैश्य बैंक व स्टेट बैंक ऑफ मैसूरया उद्गम थ्व हे राज्यं जूगु ख। राज्यया तटीय जिल्ला उडुपी व दक्षिण कन्नडय् प्रति ५०० व्यक्ति छगु बैंक शाखा दु। थ्व भारतया सर्वश्रेष्ठ बैंक वितरण ख। मार्च २००२ अनुसार, कर्नाटक राज्यय् थीथी बैंकतयेगु ४७६७ शाखा दु, गुकिलि प्रत्येक शाखा औसत ११,००० व्यक्तियात सेवा यानाच्वनि। थ्व  ल्या राष्ट्रीय औसत १६,०००स्वया सिक्क म्हो जु। 

भारतया ३५०० कोटीया रेशम उद्योगया अधिकांश भाग कर्नाटक राज्यय् आधारित दु, विशेषकर उत्तरी बंगलौर क्षेत्र दसु मुद्दनहल्ली, कनिवेनारायणपुरा व दोड्डबल्लपुर, गन नगरया ७० कोटी रेशम उद्योगया   अंश स्थित दु। थनया बंगलौर सिल्क व मैसूर सिल्क सिक्क नांजा।

कर्नाटकय् वायु यातायात भारतया मेमेगु भाग थें हे अप्वया वइच्वंगु दु तर भारतया मेमेगु भाग स्वया विकशित दु। कर्नाटक राज्यय् बंगलुरु,  मंगलौर, हुबली,  बेलगाम,  हम्पी व बेल्लारी विमानक्षेत्रय् विमानस्थल दु, गुकिलि बंगलुरु व मंगलौर अंतर्राष्ट्रीय विमानस्थल ख। मैसूर, गुलबर्गा, बीजापुर, हस्सन व शिमोगाय् नं २००७नं प्रचालन छुं हद तक्क न्ह्यथंगु दु। थन चालू मू वायुसेवाय् किंगफिशर एयरलाइंस व एयर डेक्कन ला, थ्व बंगलुरुइ आधारित जु।

कर्नाटकया रेल यातायात जाल लगभग  हाकः दु। २००३स हुबलीइ मुख्यालय सहित दक्षिण पश्चिमी रेलवेया पलिस्था स्वया न्ह्यः राज्य दक्षिणी व पश्चिमी रेलवे मण्डलय् लानाच्वन। आ राज्यया यक्व भाग दक्षिण पश्चिमी मंडलय् ला, व ल्यंगु भाग दक्षिण रेलवे मंडलय् ला। तटीय कर्नाटकया भाग कोंकण रेलवे नेटवर्कया अन्तर्गत ला, गुकियात भारतय् थ्व शताब्दीया दकले तःधंगु रेलवे परियोजनाया रूपय् कायेगु या। बंगलुरु अन्तर्राज्यीय नगरं रेल यातायातद्वारा बांलाक्क स्वानाच्वंगु दु। राज्यया मेमेगु नगर अपेक्षाकृत म्हो जक्क स्वा।

कर्नाटकय् ११ जहाजपत्तन दु, गुकिलि मंगलौर पोर्ट दकले न्हुगु ख, थ्व मेगु झिगु स्वया अपेक्षाकृत तःधं व आधुनिक जु। मंगलौरया न्हुगु पत्तन भारतया गुंगु मू पत्तनया रूपय् मे ४, सन् १९७४ खुनु भारतयात ब्युगु ख। थ्व पत्तनय् वित्तीय वर्ष २००६-०७स ३ कोटी २०.४ लखः टनया निर्यात व १४१.२ लखः टनया आयात व्यापार जूगु दु। थ्व आर्थिक वर्षय् थन कुल १०१५ जलपोततयेगु आवतजावत जुल, गुकिलि १८ क्यूज़ पोत ख। राज्यय् अन्तर्राज्यीय जलमार्ग उल्लेखनीय स्तरं विकसित मजुनि। 

कर्नाटकया राष्ट्रीय व राज्य राजमार्गतयेगु कुल हाकः क्रमशः  व  दु।  कर्नाटक राज्य सडक परिवहन निगम (के.एस.आर.टी.सी) राज्यया सरकारी यातायात व परिवहन निगम ख, गुकिं न्हिछिइ करिब २२ लखः यात्रितयेत परिवहन याकी। निगमय् २५,००० कर्मचारी सेवारत दु। १९९०या दशकया अन्तय् निगमयात स्वंगु निगमय् बाया, बंगलौर मेट्रोपॉलिटन ट्रांस्पोर्ट कार्पोरेशन, नॉर्थ-वेस्ट कर्नाटक ट्रांस्पोर्ट कार्पोरेशन व नॉर्थ-ईस्ट कर्नाटक ट्रांस्पोर्ट कार्पोरेशन दयेकल। थिमिगु मुख्यालय क्रमशः बंगलौर, हुबली व गुलबर्गाय् ला।

कर्नाटक राज्यय् थीथी भाय्, धार्मिक जाति-प्रजातित च्वंगु दु। इमिगु ताःहाकःगु इतिहासं राज्यया सांस्कृतिक धरोहरय् अमूल्य योगदान ब्युगु दु। कन्नडिगात नापं थन तुलुव, कोडव व कोंकणी जातित नं च्वनाच्वंगु दु। थन यक्व अल्पसंख्यक दसु तिब्बती बौद्ध व अनेक जनजातित दसु सोलिग, येरवा, टोडा व सिद्धि समुदाय दु, थिपिंसं राज्यय् थीथी रंग ब्यु। कर्नाटकया परम्परागत लोक कलाय् संगीत, प्याखं, नाटक, घुमक्कड बाखं आदि ला। मालनाड व तटीय क्षेत्रया यक्षगण, शास्त्रीय नृत्य-नाटिकात राज्यया मू रंगमंच शैलीइ छगु ख। थनया रंगमंच परम्पराय् अनेक सक्रिय संगठन दसु निनासम, रंगशंकर, रंगायन व प्रभात कलाविदरु आदिया प्रयासं म्वानाच्वंगु दु। थ्व संगठनतयेगु आधारशिला थनया गुब्बी वीरन्ना, टी फी कैलाशम, बी वी करंथ, के वी सुबन्ना, प्रसन्ना व यक्व मेमेपिंसं तःगु ख।  वीरागेस, कमसेल, कोलाट व डोलुकुनिता थनया प्रचलित प्याखं शैली ख। मैसूर शैलीया भरतनाट्य थन जत्ती तयम्मा थें न्याःगु  पारंगततयेगु प्रयासं थौं सुथांलाःगु दु व थ्व कारणं हे कर्नाटक, विशेषकर बंगलौर भरतनाट्यया निंतिं प्रधान केन्द्रय् छगु जूगु दु। 
 
कर्नाटकया भारतीय शास्त्रीय संगीतय् विशिष्ट स्थान दु, थन संगीतया   कर्नाटक (कार्नेटिक ) व हिन्दुस्तानी शैलीया विशेष थाय् दु। राज्यय् निगु हे शैलीया पारंगत कलाकार दु। कर्नाटक संगीतय् कर्नाटक नां कर्नाटक राज्य विशेषया मजुसें दक्षिण भारतीय शास्त्रीय संगीतया नां ख।१६गु शताब्दीया हरिदास आन्दोलनं कर्नाटक संगीतया विकासय् अभिन्न योगदान बिल। सम्मानित हरिदासय् छम्ह, पुरंदर दासयात कर्नाटक संगीतया अजाःया उपाधि बियातःगु दु। थ्व राज्यया संगीतय् प्रसिद्ध कलाकार यक्व दु, दसु गंगूबाई हंगल, मल्लिकार्जुन मंसूर, भीमसेन जोशी, बसवराज राजगुरु, सवाई गंधर्व व यक्व मेमेपिं थनं हे ख व थुपिंइ यक्व संगीतकारतयेसं कालिदास सम्मान, पद्म भूषण व पद्म विभूषण थें न्याःगु भारत सरकारया सिरपां सम्मानित जूगु दु। 

कर्नाटक संगीतय् आधारित छगु  मेगु शास्त्रीय संगीत शैली ख, गुकिया प्रचलन कर्नाटक राज्यय् दु। कन्नड भगवती शैली आधुनिक कविगणतयेगु भावात्मक रसं प्रेरित नांजाःगु संगीत शैली ख। मैसूर चित्रकला शैलीं यक्व बांलापिं किपामि पिकाःगु दु, गुकिलि सुंदरैया, तंजावुर कोंडव्य, बी.वेंकटप्पा व केशवैय्या ला। राजा रवि वर्माजुं दयेकादिगु धार्मिक किपा भारतय् व हिन्दू जगतय् पूजा अर्चनाया निंतिं छ्यलिगु या। मैसूर चित्रकला स्यनेत चित्रकला परिषत नांया संगठन थन विशेष रूपं कार्यरत दु।

कर्नाटकय् मिसातयेगु परम्परागत वसः पर्सि ख। कोडगुया मिसातयेसं छगु विशेष प्रकारया पर्सि सीनिगु या, थ्व कर्नाटकया मेगु थाय्या स्वया भतिचा पा।  राज्यया मिजंतयेगु परम्परागत वसः धोती ख, गुकियात थन पाँचे धाइगु या। शहरी क्षेत्रय् मनुतयेसं आपालं कमीज-प्यान्ट व सलवार-कमीज फीगु या। राज्यया दक्षिणी क्षेत्रय् विशेष शैलीया पगडी पुइगु या, गुकियात मैसूरी पेटा धाइ, व उत्तरी क्षेत्रय् राजस्थानी शैलीया पगडी पुइगु या, गुकियात पगड़ी वा पटगा धाइ। 

जा () व रागी  राज्यया मू नसा ख, व जोलड रोट्टी, सोरघम उत्तरी कर्नाटकया मू नसा ख। थ्व नापं तटीय क्षेत्रय् व कोडगुतयेगु थःगु विशिष्ट खाद्य शैली दु। बिसे बेले बात, जोलड रोट्टी, रागी वाडा, उपमा, मसाला दोसा व मद्दूर वाडा कर्नाटकया छुं नांजाःगु नसा ख। मरीइ मैसूर पाक, बेलगावी कुंड, गोकक करदंतु व धारवाड पेडा नांजा। थनया मेमेगु नसाय् चिरोटी, मसाला दोसा, रोटी, भरवां कोलोकेशिया साग, धारवाड़ पेड़ा, गोकाक, सारु, मज्जिगे हुली, केम्पन्ना, सज्जिगे, बजील, सांभर, येन्ने, पैडी करी, सोप्पू पाल्या, उस्ली, झोल्का, पंडी करी, कोली करी, बेम्ब्ला करी, तालिपट्टू, मैसूर पाक, ओबट्टू, कर्दंतु, शैविगे पायस, कूटु, रागी मन्नी, जोडा मुद्दे आदि ला।

 
आदि शंकराचार्यं शृंगेरीयात भारत पर्यन्त प्यंगु पीठय् दक्षिण पीठ हेतु ल्ययातःगु दु। विशिष्ट अद्वैतया अग्रणी व्याख्याता रामानुजाचार्यनं मेलकोटय् यक्व दं व्यतीत याःगु दु। वय्कलं कर्नाटकय् १०९८स वया थन ११२२ तक्क च्वनादिल। वय्कलं थःगु न्हापांगु वास तोंडानूरय् यात व हानं मेलकोट थ्यनादिल, गन वय्कलं चेल्लुवनारायण देगः व छगु सुव्यवस्थित मठया पलिस्था यानादिल। थुपिंत होयसाल वंशया जुजु विष्णुवर्धनया संरक्षण दत।  १२गु शताब्दीइ जातिवाद व अन्य सामाजिक कुप्रथातयेगु विरोध स्वरूप उत्तरी कर्नाटकय् वीरशैवधर्मया उदय जुल। थ्व आन्दोलनया अग्रणी व्यक्तित्वय् बसव, अक्का महादेवी व अलाम प्रभु दु, सुपिंसं अनुभव मंडपया स्थापना यात गन शक्ति विशिष्टाद्वैतया उदय जुल। थ्व हे लिपा वना लिंगायत मतया आधार जुल गुकिया आया ईले यक्व लखः अनुयायी दु।  कर्नाटकया सांस्कृतिक व धार्मिक ढांचाय् जैन साहित्य व दर्शनया नं महत्त्वपूर्ण योगदान दु। 

भारतय् इस्लामया आरंभिक उदय भारतया पश्चिमी भागय् १०गु शताब्दीया नापं जुल। थ्व धर्मयात कर्नाटकय् बहमनी साम्राज्य व बीजापुर सल्तनतया संरक्षण दत। कर्नाटकय् ईसाई धर्म १६गु शताब्दीइ पोर्चुगिज व सन् १५४५स सेन्ट फ्रान्सिस जेभियरया आगमनं जुल। राज्यया गुलबर्गा व बनवासी आदि थासय् न्हापांगु सहस्राब्दीइ बुद्ध धर्मया जरा थ्यन। गुलबर्गा जिल्लाय् सन् १९८६स जूगु अकस्मात खोजय् लूगु मौर्य कालया अवशेष व अभिलेखतयेसं सी दु कि कृष्णा खुसिया ख्यलय् बुद्ध धर्मया महायान व थेरवाद मततयेगु सिक्क प्रचार जूगु दु।

मैसूर मैसूर राज्यय् नाड हब्बा  (राज्योत्सव)या रूपय् हनि। थ्व मैसूरया मू नखलय् छगु ख। उगादि (कन्नड न्हु दँ), मकर संक्रान्ति, गणेश चतुर्थी, नाग पंचमी, बसव जयंती, दीपावली आदि कर्नाटकया मू नखः ख।

राज्यया आधिकारिक भाषा कन्नड ख, थ्व स्थानीय निवासीइ ६५% मनुतयेसं ल्हाइगु भाषा ख।  कन्नड भाषां कर्नाटक राज्यया स्थापनाय् छगु महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितुगु दु :सन् १९५६स राज्यतयेगु सृजन हेतु भाषिक ल्या मू मानदंड जुवन। राज्यया मेमेगु भाषाय् कोंकणी व कोडव टक ला, गुकिया राज्यय् ताःहाकःगु इतिहास दु। थनया मुस्लिम जनसंख्यां उर्दुनं ल्हाइगु या। मेमेगु भाषा स्वया अपेक्षाकृत म्हो ल्हाइगु भाषाय् बेयरे भाषा व छुं मेमेगु बोली व सांकेतिक भाषा ला। कन्नड भाषाया साहित्यय् सिक्क विधागत भिन्नता दु। थुकिलि मू धाःसा जैन धर्म, वचन, हरिदास साहित्य व आधुनिक कन्नड साहित्य ख। अशोकया ईया राजाज्ञात व अभिलेख अनुसार सीदु कि कन्नड लिपि व साहित्यय् बौद्ध साहित्यया नं यक्व प्रभाव दु।  ४५० ई. आतक्क लूगु कन्नड भाषाया दकले पुलांगु अभिलेख ख, गुकिलि ताःहाकःगु खंग्वः लूगु दु। प्राचीनतम उपलब्ध साहित्यय् ८५० ई. या कविराजमार्गया ज्या लूगु दु। थ्व साहित्यं थ्व नं सिद्ध जुइ कि कन्नड साहित्यय् चट्टान , बेद्दंड  व मेलवदु  छन्दतयेगु प्रयोग आरंभिक शताब्दी निसें जूगु ख।

कुवेंपु, प्रसिद्ध कन्नड चिनाखंमि व च्वमि ख, सुनां जय भारत जननीय तनुजते च्वयादिल, गुकियात आ राज्यया म्ये (एन्थम) घोषित यात। वय्कःयात न्हापांगु कर्नाटक रत्न सम्मान बिल, थ्व सम्मान  कर्नाटक सरकारं बीगु सर्वोच्च नागरिक सम्मान ख। अन्य समकालीन कन्नड साहित्यं नं भारतीय साहित्यया प्रांगणय् थःगु  प्रतिष्ठित थाय् दयेकातःगु दु। न्हेम्ह कन्नड च्वमितयेत भारतया सर्वोच्च साहित्य सम्मान ज्ञानपीठ सिरपां नालेधुंकुगु दु, थ्व सम्मान गुं नं भारतीय भाषाया निंतिं दकले तःधंगु साहित्यिक सम्मान ख। टुलु भाषा मुख्यतः राज्यया तटीय जिल्लाय् उडुपी व दक्षिण कन्नडय् ल्हाइगु या। टुलु महाभरतो , अरुणब्जद्वारा थ्व भाषाय् च्वयातःगु दकले पुलांगु लूगु पाठ ख। टुलु लिपिया क्रमिक पतनया कारणं टुलु भाषा आ कन्नड लिपिइ च्वइगु या, छुं शताब्दी न्ह्यः तक्क धाःसा थ्व लिपि छ्यलातःगु खनेदु। कोडव जातिया मनुतयेसं, जो मुख्यतः कोडगु जिल्लाय् च्वनि, कोडव टक्क  भाय् ल्हाइ। थ्व भाषाया निगु क्षेत्रीय भाषिका दु: उत्तरी मेन्डले टक्क  व दक्षिणी किग्गाति टक।   कोंकणी मुख्यतः उत्तर कन्नड जिल्लाय् व उडुपी व दक्षिण कन्नड जिल्लाया छुं नापंया भागय् ल्हाइगु या। कोडव टक्क व कोंकणी, निगु हे कन्नड़ लिपिइ च्वइगु या। यक्व ब्वंकुथिइ शिक्षाया माध्यमय् अंग्रेजी भाय् दु, व अधिकांश बहुराष्ट्रीय कम्पनी व प्रौद्योगिकी-स्वागु कम्पनीत व बीपीओय् मू कथं अंग्रेजी जक्क छ्यलिगु या।

राज्यया सकल भाषातयेत सरकारी व अर्ध-सरकारी संस्थाया संरक्षण दयाच्वंगु दु। कन्नड साहित्य परिषत  व कन्नड साहित्य अकादमी  कन्नड भाषाया उत्थानया निंतिं व कन्नड कोंकणी साहित्य अकादमी कोंकणी साहित्यया निंतिं कार्यरत दु। टुलु साहित्य अकादमी  व कोडव साहित्य अकादमी  थः-थः गु भाषाया विकासय् कार्यशील दु।

सन् २००१या जनसंख्या अनुसार, कर्नाटकया साक्षरता दर ६७.०४% दु, गुकिलि ७६.२९% मिजं व ५७.४५% मिसा दु। राज्यय् भारतया छुं प्रतिष्ठित शैक्षिक व अनुसंधान संस्थान नं ला, दसु भारतीय विज्ञान संस्थान, भारतीय प्रबंधन संस्थान, राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कर्नाटक व भारतीय राष्ट्रीय विधि विश्वविद्यालय।

मार्च २००६ अनुसार, कर्नाटकय् ५४,५२९ प्राथमिक विद्यालय दु, गुकिलि २,५२,८७५ शिक्षक व ८४.९५ लखः विद्यार्थी दु। थ्व नापं ९४९८ माध्यमिक विद्यालय दु गन ९२,२८७ शिक्षक व १३.८४ लखः विद्यार्थी दु। राज्यय् स्वंगु प्रकारया विद्यालय दु, सरकारी, सरकारी सहायता प्राप्त निजी (सरकारं आर्थिक सहायता बीगु) व पूर्णतया निजी (सरकारी सहायता मदूगु)। अधिकांश विद्यालयय् शिक्षाया माध्यम कन्नड व अंग्रेजी दु। विद्यालयय् ब्वंकिगु पाठ्यक्रम सीबीएसई, आई.सी.एस.ई वा कर्नाटक सरकारया शिक्षा विभागया अधीनस्थ राज्य बोर्ड पाठ्यक्रम () निर्देशित जुइ। छुं विद्यालय ओपन स्कूल पाठ्यक्रमय् नं सं। राज्यय् बीजापुरय् छगु सैनिक स्कूल नं दु।

विद्यालयय् अधिकतम उपस्थिति याकेत कर्नाटक सरकारं सरकारी व सहायता प्राप्त विद्यालयय् विद्यार्थीतयेत निःशुल्क अपराह्न-भोजन योजना हःगु दु।  माध्यमिक शिक्षा अवधिया अन्तय् आयोजित जुइ, गुकिलि उत्तीर्ण जुइपिं छात्रतयेत द्विवर्षीय विश्वविद्यालय-पूर्व कोर्सय्  प्रवेश दइ। थ्व धुंका विद्यार्थीं स्नातक पाठ्यक्रमया निंतिं अर्हक जुइ।

राज्यय् खुगु मू विश्वविद्यालय दु: बंगलुरु विश्वविद्यालय,गुलबर्गा विश्वविद्यालय, कर्नाटक विश्वविद्यालय, कुवेंपु विश्वविद्यालय, मंगलौर विश्वविद्यालय व मैसूर विश्वविद्यालय। थ्व नापं छगु मानिव विश्वविद्यालय क्राइस्ट विश्वविद्यालयनं दु। थ्व विश्वविद्यालयतयेगु मान्यता दूगु ४८१ स्नातक महाविद्यालय दु।  १९९८स राज्य भरया अभियांत्रिकी महाविद्यालयतयेत नवगठित बेलगाम स्थित विश्वेश्वरैया प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालयया अंतर्गत्तय् हल, गनकि चिकित्सा महाविद्यालयतयेत राजीव गांधी स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयया अधिकारक्षेत्रय् हल। थुकिया छुं महाविद्यालयतयेत मानित विश्वविद्यालयया दर्जा नं ब्युगु दु। राज्यय् १२३ अभियांत्रिकी, ३५ चिकित्सा ४० दंतचिकित्सा महाविद्यालय दु। राज्यय् वैदिक व संस्कृत शिक्षा हेतु उडुपी, शृंगेरी, गोकर्ण व मेलकोट नांजाः। केन्द्र सरकारया ११गु पंचवर्षीय योजनाया अंतर्गत्त मुदेनहल्लीय् छगु भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थानया स्थापनायात स्वीकृति बीधुंकुगु दु। थ्व राज्यया न्हापांगु आई.आई.टी संस्थान जुइ। थ्व नापं मेदेनहल्ली-कानिवेनारायणपुराय् विश्वेश्वरैया उन्नत प्रौद्योगिकी संस्थानया ६०० कोटी भारतीय रुपयाया लागतं निर्माण प्रगति जुया च्वंगुदु।

राज्यय् समाचार पत्रतयेगु इतिहास सन् १८४३निसें  से आरंभ जूगु दु, गबले बेसल मिशनया छगु मिश्नरी, हर्मैन मोग्लिंगनं न्हापांगु कन्नड बुखंपौ मंगलुरु समाचार  या प्रकाशन आरंभ यात। प्रथम कन्नड सामयिक, मैसुरु वृत्तांत प्रबोधिनी  मैसूरय् भाष्यम भाष्याचार्यं पिथन। भारतीय स्वतंत्रता उपरांत १९४८स के.एन.गुरुस्वामीं द प्रिंटर्स (मैसूर) प्रा. लि.  या पलिस्था यानादिल व अनंलि निगु समाचार-पत्र डेक्कन हेराल्ड व प्रजावनीया पिथना न्ह्यथन। आधुनिक युगया पत्रय् द टाइम्स ऑफ इण्डिया व विजय कर्नाटक क्रमशः सर्वाधिक प्रसारित अंग्रेजी व कन्नड दैनिक ख। निगु हे भाषाय् तःधंगु ल्याखंय् साप्ताहिक, पाक्षिक व मासिक पत्रिकातयेगु पिथना प्रगति जुयाच्वंगु दु। राज्यं पिथनिगु छुं नांजाःगु दैनिकय् उदयवाणि, कन्नडप्रभा, संयुक्त कर्नाटक, वार्ता भारती, संजीवनी, होस दिगंत, एईसंजे व करावली मू ख।

दूरदर्शन भारत सरकार द्वारा संकातःगु आधिकारिक सरकारी प्रसारणकर्त्ता ख, व थुकिलिँ प्रसारित कन्नड च्यानल डीडी चंदना ख। प्रमुख गैर-सरकारी सार्वजनिक कन्नड टिभी च्यानलय् ईटीवी कन्नड, ज़ीटीवी कन्नड, उदय टीवी, यू२, टीवी९, एशियानेट सुवर्ण व कस्तूरी टीवी ला। 

कर्नाटकया भारतीय रेडियोया इतिहासय् छगु विशिष्ट थाय् दु। भारतया प्रथम निजी रेडियो स्टेशन आकाशवाणी  १९३५स प्रो.एम.वी.गोपालस्वामीद्वारा मैसूरय् आरंभ याःगु ख।  थ्व रेडियोस्टेशन सिक्क लोकंह्वाना थुकियात स्थानीय नगरपालिकां काल। सन् १९५५स थुकियात ऑल इण्डिया रेडियोद्वारा अधिग्रहण याना बंगलुरु यंकल। थुकिया २ दँ धुंका ए.आई.आरं थुकिया मू नां आकाशवाणी हे नाला काल। थ्व च्यानलय् प्रसारित जुइगु छुं प्रसिद्ध कार्यक्रमय् निसर्ग संपदा व सास्य संजीवनी  ला। थुकिलि म्ये, नाटक वा बाखंतयेगु माध्यमं विज्ञानया शिक्षा बिइगु या। थ्व कार्यक्रम थुलि लोकप्रिय जुल कि थुकिया अनुवाद १८ भाषाय् जुया प्रसारित जुल। कर्नाटक सरकारं थ्व सकल शृंखलायात अडियो क्यासेटय् रिकर्ड याका राज्यया यक्व विद्यालयय् इनाछ्वल।  राज्यय् एफ एम प्रसारण रेडियो च्यानल अप्वया वइच्वंगु दु। थ्व मुख्यतः बंगलुरु, मंगलौर व मैसूरय् चलनय् दु।

 
कर्नाटकया छगु चिधंगु जिल्ला कोडगुं भारतीय हकी टीमया निंतिं सर्वाधिक योगदान ब्यु। थनया यक्व कासामितयेसं अंतर्राष्ट्रीय स्तरय् हकीइ भारतया प्रतिनिधित्व याःगु दु। वार्षिक  हलिंया दकले तःधंगु हकी टूर्नामेण्ट ख।  बंगलुरु नगरय् मिसा टेनिस संघ (या छगु टेनिस इभेन्ट नं जुइ, व सन् १९९७स नगरं भारतया प्यक्वःगु राष्ट्रीय कासा सम्मेलनया नं आतिथेय यात। थ्व नगरय् भारतया सर्वोच्च कासा संस्थान, भारतीय खेल प्राधिकरण व नाइके टेनिस अकादमी नं दु। मेमेगु राज्यतयेगु तुलनाय् स्विमिङ्गया नं उच्च कोटी कर्नाटकय् हे लु। 

राज्यया छगु लोकंह्वागु कासा क्रिकेट ख। राज्यया क्रिकेट टीम खुकः रणजी ट्रफी त्याये धुंकल, व त्याइगु ल्याय् मुंबई क्रिकेट टीमया जक्क ल्युने ला।  बंगलुरु स्थित चिन्नास्वामी स्टेडियमय् अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट म्याचतयेगु आयोजन जुया च्वनि। नापं सन् २०००य् आरंभ जूगु राष्ट्रीय क्रिकेट अकादमीया केन्द्र थन हे जुवन, गन कि अकादमीं भविष्यया निंतिं अंतरराष्ट्रीय कासामितयेत तैयार याइ। राज्य क्रिकेट टीमय् यक्व नांजापिं क्रिकेट कासामि राष्ट्रीय व अंतर्राष्ट्रीय स्तरय् अग्रणी जूगु दु। १९९०या दशकय् जूगु छगु अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट म्याचय् थनया कासामितयेगु बाहुल्य दत। कर्नाटक प्रीमियर लीग राज्यया छगु अंतर्क्षेत्रीय ट्वेन्टी-ट्वेन्टी क्रिकेट टुर्नामेन्ट ख। रॉयल चैलेन्जर्स बैंगलौर भारतीय प्रीमियर लीगया छगु फ़्रैंचाइज़ी ख, थ्व बंगलुरुइ हे स्थित दु। 

राज्यया अंचलिक क्षेत्रय् खो खो, कबड्डी, चिन्नई डांडु व कंचे वा गोली आदि कासा सिक्क म्हितिगु या।

राज्यया उल्लेखनीय कासामिइ १९८०या ऑल इंग्लैंड बैडमिंटन चैंपियनशिप त्यामि प्रकाश पादुकोनया नां सम्मानं काइगु या। थ्व नापं पंकज आडवाणी नं उल्लेखनीय जु, सुनां  २० दंया आयुइ हे बैडमिंटन स्पर्धा आरंभ यात व क्यू स्पोर्ट्सया स्वंगु उपाधित  धारण यात, गुकिलि २००३या हलिं स्नूकर च्याम्पियनशिप व २००५या हलिं बिलियर्ड्स च्याम्पियनशिप व। 

राज्यय् साइकिलिंग स्पर्धा नं जु। बीजापुर जिल्लाया क्षेत्रं राष्ट्रीय स्तरया अग्रणी सायक्लिस्ट जूगु दु। मलेशियाय् आयोजित जूगु पर्लिस ओपन ’९९स प्रेमलता सुरेबान भारतीय प्रतिनिधिइ छम्ह ख। जिल्लाया साइक्लिंग प्रतिभायात खना उकिया उत्थानया निंतिं राज्य सरकारं जिल्लाय्  ४० लखःया लागतय् थन बी.आर अंबेडकर स्टेडियमय् सायक्लिंग ट्रयाक दयेकल।

थःगु विस्तृत भूगोल, प्राकृतिक सौन्दर्य व इतिहासया कारणं कर्नाटक राज्य यक्व ल्याखंय् पर्यटन आकर्षण याइ। राज्यय् प्राचीन शिल्पकलां परिपूर्ण देगः व भारताया हिसाबं आधुनिक नगर नं दु, नैसर्गिक पर्वतमाला निसें अनान्वेषित वन संपदा, व्यस्त व्यावसायिक कार्यकलापया शहरी मार्ग निसें फिं जाःगु शान्त सागरतट नं दु। कर्नाटक राज्ययात भारतया राज्यय् दकले प्रचलित पर्यटन गंतव्यया धलखय् प्यंगु थाय् लात।  राज्यय् उत्तर प्रदेश धुंका दकले अप्व राष्ट्रीय संरक्षित उद्यान व जंगल दु, नापं थन राज्य पुरातत्त्व व संग्रहालय निदेशलयद्वारा संरक्षित ७५२ स्मारक नं दु। थ्व नापं मेमेगु २५,००० स्मारक नं  संरक्षण प्राप्त जुइगु धलखय् दु।

राज्यया मैसूर नगरय् स्थित महाराजा पैलेस भारतया बांलाःगु महलय् छगु ख।   कर्नाटकया पश्चिमी घाटय् वइगु व दक्षिणी जिल्लाय्  नांजाःगु पारिस्थितिकी पर्यटन थाय् दु गुकिलि कुद्रेमुख, मडिकेरी व अगुम्बे ला।राज्यय् २५ वन्य जीवन अभयारण्य व ५ राष्ट्रीय उद्यान दु। थुकिलि नांजाःगु बांदीपुर राष्ट्रीय उद्यान, बनेरघाटा राष्ट्रीय उद्यान व नागरहोल राष्ट्रीय उद्यान ख। हम्पीइ विजयनगर साम्राज्यया अवशेष व पत्तदकलय् प्राचीन पुरातात्त्विक अवशेष युनेस्को विश्व धरोहरय् लायेधुंकुगु दु। थ्व नापं बादामीया गुफा देगः व ऐहोलया पाषाण देगः बादामी चालुक्य स्थापात्यया अद्भुत नमूना ख व प्रमुख पर्यटक आकर्षण जुयाच्वंगु दु। बेलूर व हैलेबिडुइ होयसाल देगः क्लोरिटिक शीस्ट (छगु प्रकारया सोपस्टोन)नं दयेकूगु दु व युनेस्को विश्व धरोहर स्थलया निंतिं प्रस्तावित दु।  थनया गोल गुम्बज व इब्राहिम रौज़ा दक्खन सल्तनत स्थापत्य शैलीया अद्भुत दसु ख। श्रवणबेलगोला स्थित गोमतेश्वरया १७ मिटर जाःगु मूर्ति जो हलिंया सर्वोच्च एकाश्म प्रतिमा ख, वार्षिक महामस्तकाभिषेक उत्सवय् द्वलंद्व श्रद्धालु तीर्थायात्रीतयेगु आकर्षण केन्द्र जूगु दु। 

कर्नाटकया जल प्रपात व कुद्रेमुख राष्ट्रीय उद्यान हलिंया  १००१ प्राकृतिक आश्चर्यय् सूचीकृत दु। जोग प्रपातया भारतया दकले तःजागु एकधारीय जल प्रपातया रूपय् गोकक प्रपात, उन्चल्ली प्रपात, मगोड प्रपात, एब्बे प्रपात व शिवसमुद्रम प्रपात सहित मेमेगु नांजाःगु जल प्रपाततयेगु धलखय् ला। 

थनया मू बीचय् मुरुदेश्वर, गोकर्ण व करवर मू ख। थ्व नापं कर्नाटक धार्मिक महत्त्वया थी-थी थाय्या केन्द्र नं ख। थनया नांजाःगु हिन्दू देगलय् उडुपी कृष्ण देगः, सिरसी या मरिकंबा देगः, धर्मस्थलया श्री मंजुनाथ देगः, कुक्केया श्री सुब्रह्मण्यम देगः व शृंगेरीइ दूगु शारदाम्बा देगः ख गन भारतया यक्व श्रद्धालुत वनिगु या। लिंगायत मतया अधिकांश पवित्र स्थल दसु कुदालसंगम व बसवन्ना बागेवाडी राज्यया उत्तरी भागय् ला। श्रवणबेलगोला, मुदबिद्री व कर्कला जैन धर्मया ऐतिहासिक स्मारक ख। थ्व धर्मया जरा राज्यय् आरम्भिक मध्यकालय् बल्लाक दूगु व थुकिलि दकले महत्त्वपूर्ण केन्द्र श्रवणबेलगोला ख। 

आया ईले कर्नाटक उसाँय् पर्यटनया निंतिं छगु सक्रिय केन्द्र जूगु दु। राज्यय् भारतया सर्वाधिक स्वीकृत स्वास्थ्य प्रणालीत व वैकल्पिक चिकित्सा दु। राज्यय् आईएसओ प्रमाणित सरकारी चिकित्सालय सहित, अंतर्राष्ट्रीय स्तरया चिकित्सा सुविधा उपलब्ध याकेत निजी संस्थानतयेगु मंका कुतलं वर्ष २००४-०५स उसाँय् उद्योगय् ३०% बढोत्तरी दत। राज्यया अस्पतालय् करिब ८,००० स्वास्थ्य संबंधी पर्यटक वइगु या। 




#Article 368: केरल (1688 words)


केरल (केरलम्) (मलयालम भाषा:കേരളം) भारतया छगू प्रान्त ख। थुकिया राजधानी तिरुअनन्तपुरम् (त्रिवेन्द्रम) ख। थ्व राज्यया मू भाषा मलयालम भाषा ख। हिन्दू धर्म व मुस्मां धर्म नापं थनः ख्रिस्टी धर्मया नं तःधंगु जनसंख्या दु। भौगोलिक कथं केरल भारतया दखिन-पश्चिमी सीमाय् अरब सागर व सह्याद्रि पर्वत श्रृंखलाया दथुइ ला। थ्व राज्यया क्षेत्रफल ३८८६३ वर्ग किलोमीटर दु। थःगु संस्कृति व भाषाया वैशिष्ट्यया कारणं म्हसीकिगु भारतया दखिनय् स्थित प्यंगु राज्यय्  केरल छगू ख । थ्व राज्यया मू जलाःखला राज्य तमिलनाडु व कर्नाटक ख। पोंडिच्चेरी (पुतुच्चेरी) राज्यया मय्यष़ि (माहि) नामं म्हसीकिगु थाय्‌ नं केरल राज्यया अन्तर्गतय् ला। अरब सागरय् स्थित केन्द्र शासित प्रदेश लक्षद्वीपया भाषा व संस्कृतिया दृष्टिं केरल नाप बल्लागु स्वापू दु। स्वतंत्रता प्राप्ति न्ह्यः केरलय् जुजुतेगु शासन दयाच्वन। जुलाई १९४९य् तिरुवितांकूर व कोच्चिन शासनयात स्वाना 'तिरुकोच्चि' राज्यया पलिस्था जुवन। व ईले मलबार प्रदेश मद्रास राज्य (आःया तमिलनाडु)या छगू जिल्ला जक्क जुयाच्वन। नोभेम्बर १९५६य् तिरुकोच्चि नाप मलबारयात स्वाना आःया केरलया पलिस्था जुल।

पौराणिक बाखँकथं परशुरामं थःगु परशु लखे वांछःबिले वःहे आकारया भूमि समुद्रं पिहांवल व केरल अस्तित्वय् वल। थन १०गु शताब्दी ईसा पूर्व निसें मनु दूगुया प्रमाण लूगु दु।

केरल खँग्वःया व्युत्पत्तिया बारेय् विद्वानत छगूमत मदु। चेर - स्थल, 'कीचड' व अलम-प्रदेश खँग्वः स्वाना केरल खँग्वः दयावःगु धैगु विश्वास दु। केरल खँग्वःया छगू मेगु अर्थ ख : - समुद्रं पिहां वःगु भूभाग। केरल राज्यय्‌ समुद्र व पर्वतया संगम थाय्‌यात नं केरल धैगु या। प्राचीन विदेशीतेसं थ्व थाय्‌यात 'मलबार'या नामं सम्बोधित यानातःगु दु।

केरलया संस्कृति द्वलंद्व दं पुलां जु। थुकिया काल ५०० ईं. पूर्व निसें ३०० तक्क जूगु भलसा दु। आपाः महाप्रस्तर युगीन स्मारिकात पहाडी लागां प्राप्त जूगु दु। थुकिलिं केरल अतिप्राचीन काल निसें मनुया वासस्थान ख धैगु प्रमाण ब्यु। केरलय् आवास केन्द्रतेगु विकासया निगु चरण संघमकालय् जूगु विश्वास दु। थ्व काल प्राचीन तमिल साहित्यया निर्माण काल ख। संघमकाल सन् ३०० ई. निसें ८०० ई तक्कया काल ख । प्राचीन केरलयात इतिहासकारतेसं तमिल भूभागया अंगया कथं नाला काःगु दु। अःपुइकेयात केरलया इतिहासयात प्राचीन, मध्यकालीन व आधुनिक कालीन स्वंगु भागय् बायेछिं।

भौगोलिक दृष्टिं केरल उत्तर अक्षांश ८ डिग्री १७' ३० व १२ डिग्री ४७' ४०या दथुइ व पूर्व रेखांश ७४ डिग्री ७' ४७ व ७७ डिग्री ३७' १२या दथुइ ला। 

भौगोलिक प्रकृतिया आधारय् केरलयात यक्व क्षेत्रय् विभक्त यानातै। सर्वप्रचलित विभाज्य प्रदेश ख, पर्वतीय क्षेत्र, मध्य क्षेत्र, समुद्री क्षेत्र आदि । अधिक स्पष्टताया निंतिं थ्व राज्ययात थ्व कथं विभाजन याना तःगु दु - पूर्वी मलनाड (Eastern Highland), अडिवारम (तराई - Foot Hill Zone), तज्जागु पहाडी क्षेत्र (Hilly Uplands), पालक्काड सुरंग, तृश्शूर-कांजगाड समतल, एरणाकुलम - तिरुवनन्तपुरम रोलिङ समतल व पश्चिमी तटीय समतल। थनया भौगोलिक प्रकृतिइ पहाड व समावेश जु।

केरलया ४१गु खुसित पश्चिमी दिशाय् स्थित समुद्र वा पुखुलि स्वा वनि। थुकिया नापं पूर्वी दिशाय् बाहा वनिगु स्वंगु खुसि, छुं पुखु व नहर आदि नं थ्व राज्यया जलसम्पदाया अङ्ग ख।

केरलया मू झ्वालाय् अतिरप्पिळ्ळि,  अरुवि,  आऱ्ऱुकाल्,  आड्यन् पाऱ,  ओलियरिक् ,  करुवार,  कान्तप्पाऱ,  कीऴार्कुत्त्,  कुंभावुरुट्टि ,  काञ्ञिरक्कॊल्लि ,  वळञ्ञकानं, चार्प्प,  तुषारगिरि,  तॊम्मन्कुत्त्,  न्यायंकाट् ,  पालरुवि,  पॆरुंतेनरुवि,  मरोट्टिच्चाल्,  मीन्वल्लं,  माऱामल,  मीन्मुट्टि,  वाऴच्चाल्,  वेनन्ब्रावटि,  वळञ्ञकानं,  सूचिप्पाऱ,  चीयप्पाऱ,  पट्टत्तिप्पाऱ ,  पवर् हौस्,  चेतालयं,  धोनि, सीतार्कुण्ट्,  सीतम्मक्कुण्ट् आदि ला।

भूमध्यरेखा स्वया ८ डिग्री जक्क तापाक्क दूगुलिं केरलय् ताहाःन्वैगु मौसम दु। थनया धर्तीया जां (उच्च-निम्न स्थिति) जलवायुय् यक्व प्रभाव या। केरलया जलवायुया विशेषता शीतल मन्द फे व भारी वर्षा ख। प्रमुख वर्षाकाल इडवप्पाति वा पश्चिमी मनसुनकाल ख। निगुगु वर्षाकाल तुलावर्षम् वा उत्तरी-पश्चिमी मनसुन ख। सकल वर्ष करीब १२० निसें १४० दिं वर्षा जुइ। औसत वार्षिक वर्षा ३०१७ मिली मीटर दु।  भारी वर्षां याना खुसिबाहा वैगु व जन-धनया हानी नं जुइगु या।

केरलया आर्थिक व्यवस्थाय् कृषिया तधःगु योगदान दु। मानव विकास परिमापकया आधारभूत डेटा कथं केरलया उपलब्धि बांला। थ्व कथं भारतया अन्य राज्यया तुलनाय् जनसंख्या वृद्धि दर म्हो जूगु, औसत जनघनत्त्व अप्व जूगु, आपाःगु आयु-दर, बांलाःगु स्वास्थ्य चेतना, म्हो शिशु मृत्यु दर, अप्व साक्षरता, प्राथमिक शिक्षाया सार्वजनिकता, उच्च शिक्षाया सुविधा आदिं थ्व राज्ययात आर्थिक कथं बांलागु संकेत ब्यु। 

ग्लोबलाइजेसनया प्रतिकूल प्रभावं कृषि व मेमेगु परम्परागत क्षेत्रयात धाःसा सिधेका हःगु दु। स्वातंत्र्य पूर्व तिरुवितांकूर, कोच्चि, मलबार क्षेत्रया विकास आधुनिक केरलया आर्थिक व्यवस्थाया पृष्ठभूमि ख। थनया भौगोलिक व प्राकृतिक विशेषतां केरलया अर्थतन्त्रया‍त प्राकृतिक सम्पदाया वैविध्य नापं श्रम सम्बन्धित वैविध्य नं प्रदान या। केरलय् कृषि खाद्यान्न व निर्यात याइगु अन्नया निंतिं उपयुक्त मौसम दु।  कयर उद्योग, सिं उद्योग, खाद्य तेल उत्पादन आदि कृषि आधारित निर्यात थनया मू आर्थिक निर्यातय् छगू ख।

केरलय् धर्माश्रित व धर्मनिरपेक्ष कथंया नखः दु। ओणम केरलया राज्योत्सव ख। केरलय् हनिगु मू हिन्दू नखः ख - विषु, नवरात्रि, दीपावली, शिवरात्रि, तिरुवातिरा आदि । मुस्मांतेसं रमजान, बकरीद, मुहरम, मिलाद-ए-शरीफ आदि हनि धाःसा ईसाईतेसं क्रिसमस, ईस्टर आदि हनि। थ्व नापं हिन्दू, मुस्लिम व ईसाइतेगु देगःले थी-थी कथंया नखः हनिगु या।

केरलीय कलायात निगु पुचःले बायेछिं - दृश्य कला व श्रव्य कला । दृश्य कलाया अन्तर्गतय् रंगकला, अनुष्ठान कला, चित्रकला व सिनेमा ला। थनया मू नसाय् बनाना ब्रेड, अवल नानचातु, पूरी, कैबेज दोसा, मोरु दोसा, राइस उपमा, उत्तपम, इडली, इमली राइस, वेज उपमा, इडियप्पम, ओनियन दोसा, रवा दोसा, एला अडा, चिरट्टा पुट्टू, ब्रेड उपमा, इडी चक्कै पोदुतुवल, पीचींगा तीयल, पायार तोरन, एरिसेरी, पुलिंकरी, अदरख करी, मम्पज़ा पुलिशरी, लेमन राइस, उल्ली तीवल, बीटरूट रसम, वेज स्ट्यू, कैबेज पेपर फ्राई, पायसम: अवल पायसम, अरवन पायसम, ग्रीन ग्राम पायसम आदि ला।

थनया प्याखँय् कैकॊत्तिकळि, कलियाट्टं, तप्पटिक्कलि, कूडियाट्टं आदि मू ख।

केरलय् कासा संस्कार यक्व शताब्दि न्ह्य रूपायित जुल। केरलया क्रीडा जगतया ख्यले लोक क्रीडा, आयोधन कला, आधुनिक क्रीडा विद्यमान दु । 'कळरिप्पयट्टु' केरलया प्रान्तीय आयुधन कला ख। न्हापा केरलीय गामे कासायात विशिष्ट महत्व बियातःगु जुसां आधुनिक जीवनशैली व आधुनिक कासाया प्रभावं लोक कासा लुप्त प्राय जुइधुंकल। 

थ्व राज्यय् फुटबल, भलिबल, एथलेटिक्स आदि आधुनिक कासा म्हिति। भारतया धावक पी.टी. उषा केरलया नांजाम्ह कासामि ख।

केरलया दर्शनीय थासय् पर्वतीय तराइ, समुद्र तटीय क्षेत्र, अरण्य क्षेत्र, तीर्थाटन केन्द्र आदि ला। मून्नार, नेल्लियांपति, पोन्मुटि आदि पर्वतीय क्षेत्र, कोवलम, वर्कला, चेरायि आदि समुद्र तट, पेरियार, इरविकुळम आदि वन्यजन्तु केन्द्र, कोल्लम, अलप्पुष़ा, कोट्टयम, एरणाकुळम आदि पुखु थनया प्रधान पर्यटकीय लागा ख। थ्व राज्यय् भारतीय चिकित्सा पद्धति - आयुर्वेदं नं पर्यटनय् ग्वहालि या। थनया अर्थतन्त्रय् पर्यटनया महत्वपूर्ण योगदान दु। 

केरलया भाषा मलयालम भाषा ख। थ्व भाय् द्रविड परिवारया भाषाय् छगू ख। मलयालम भाषाया उत्त्पत्तिया बारेय् यक्व सिद्धान्त प्रस्तुत यानातःगु दु। छगू मत कथं भौगोलिक कारणं आदि द्रविड भाषां मलयालम छ्गू स्वतन्त्र भाषाया कथं विकसित जुयावःगु ख धका नालाः का। थुकिया विपरीत मेगु मत कथं मलयालम तमिलं व्युत्पन्न जूगु भाषा ख। थ्व ख्यले थ्व निगु दक्ले प्रबल बिचा ख। सकल विद्वानतेसं थ्व धाःसा मानेया कि भाषाया परिवर्त्तनया कारणं मलयालमया उत्त्पत्ति जुयावल। तमिल व संस्कृत निगु भाषाया मलयालम भाषा नाप तःधंगु स्वापू दु। मलयालमया मौखिक साहित्य शताब्दियौं पुलां जु। तर साहित्यिक भाषाया रूपं धाःसा थुकिया विकास १३गु शताब्दी निसें जुयावःगु ख। थ्व कालय् च्वयातःगु 'रामचरितम'यात मलयालमया आदि काव्यया कथं कायेगु या।

केरलया अधिकांश मनु द्रविडिय वंशया ख व इमिगु मातृभाषा मलयालम ख। अथे जुसां केरलय् आर्य, अरबी, यहूदी व मिश्रित वंशया मनु नं दु। केरलया निगुगु तधःगु वर्ग आदिवासीतेगु ख। केरल राज्यया रुपय् सन् १९६१य् पलिस्था जुसां आःया केरलया अन्तर्गतय् दूगु प्रदेशया  जनगणना १८८१ निसें दूगु खने दु। अनुमानया कथं १७गु शताब्दीया प्रारम्भय् केरलया जनसंख्या लगभग ३० लख दु। १८५०य् थ्व जनसंख्या ४५ लखः थ्यंवन, १८८१य् जनसंख्या अझ अप्वया वन। १९०१य् जनसंख्या ६४ लख जुवन व १९९१य् २९१ लख जुवन। २००१या जनगणना कथं केरलया जनसंख्या ३१८४१३७४ दु। 

केरलया मू धर्म हिन्दू, ईसाई व इस्लाम धर्म ख। बौद्ध, जैन, पारसी, सिक्ख, बहाई धर्मावलम्बीया मनुत नं थ्व थासय् च्वं। हिन्दू समाज विविध जाति नं निर्मित दु। ईस्वी सन् ८ गु शताब्दी निसें केरलय् जाति-व्यवस्था प्रचलित जुवन। अनुसूचित जाति व अनुसूचित जनजाति तक्क थी-थी श्रेणीया मनुत जाति - व्यवस्थाया अन्तर्गत सम्मिलित जुवन। जाति व्यवस्थाया कारणं समाजय् च्वे-क्वेया भावना व सामाजिक कुरीति प्रचलित जुल। १९गु शताब्दीया अन्तय् जूगु सामाजिक नवोत्थान अभियानं व २०गु शताब्दीया भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामं  जाति व्यवस्थायात म्हो याःगु दु। वर्तमान केरलीय समाजय् जातीय भेदभाव म्हो दु। 

केरलयात भारतया राजनीतिक प्रयोगशाला धैगु या। चुनावं कम्यूनिस्ट पार्टी सत्ताय् वैगु व थी-थी पार्टिया मोर्चातेगु गठन व शासन देकिगु आदि यक्व राजनीतिक प्रयोग भारतय् दक्ले न्ह्यः केरलय् जुल। भारतय् मेशिनया मतपेटीया प्रथम प्रयोग नं केरलय् जुल। केरलय् १४० विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र व २० लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र दु। विधान सभाय्  एंग्लो  इंडियन समुदायया छम्ह प्रतिनिधियात नामित याइ। केरलय् यक्व राजनीतिक खलःया उपस्थिति दु, दसु - भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस, मार्क्सवादी कम्यूनिस्ट पार्टी, भारतीय कम्यूनिस्ट पार्टी, जनतादल (एस), मुस्लिम लीग, केरल कांग्रेस (एम), केरल कॉग्रेस (जे) आदि । सकल मू राजनीतिक दलतेगु ज्यामि, ब्वंमि, मिसा, ल्याम्ह, बुंज्यामि व सेवा संगठन नं सक्रिय दु। ट्रेड यूनियनया ल्याखँ नं यक्व दु । १९७३य् केरलय् पंजीकृत ट्रेड यूनियनतेगु संख्या १६८० दु धाःसा १९९६य् थ्व ल्या १०३२६ जुइधुंकल। थ्व राज्यय् सरकारी जागिररत ३००० मनुया निंतिं छगू ट्रेड यूनियन दु। 

केरल राज्यया आविर्भाव धुंका राज्यय् १३कः चुनाव जुइधुंकल। नीक्व मन्त्रीमण्डल व १२म्ह मुख्यमत्री हिलेधुंकल। ५ अप्रिल १९५७य् ई. एम. एस. नंपूतिरिप्पाडया नेतृत्वय् प्रथम मन्त्रीमण्डल अधिकारय् वल। आःया मुख्यमन्त्री वी.एस.अच्युतानन्दन नं १८ मे २००६ खुनु शासन काल।

भारतया अन्य राज्यया तुलनाय् थ्व राज्य थ्व ख्यले बांलागु अवस्थाय् दु।

भारतीय परम्परा अनुरूप केरलय् गणित, ज्योतिषी, व ज्योतिषया विकास जुल। गणितया लागाय्‌ प्राचीन केरलय् 'केरल स्कूल ऑफ मैथमेटिक्स' धैगु प्राचीन सीकिगु थाय्‌ प्रसिद्ध जु। केरलीय गणित व ज्योतिषीया विकास आर्यभटया रचना 'आर्यभटीय'या आधारय् जूगु खने दु । केरलीय गणित व ज्योतिषीया विकासक्रमय् ७गु शताब्दीइ हरिदत्तं आविष्कृत 'परहितम्' व ईस्वी सन् १५गु शताब्दीइ वडश्शेरी परमेश्वरनं आविष्कृत 'दृगणितम्' महत्त्वपूर्ण जु। 

स्तोत्र व ताडपत्र कथं लुयावःगु प्राचीन केरलीय गणितज्ञकत थ्व कथं दु वररुचि प्रथम, वररुचि द्वितीय, हरिदत्तन, गोविन्दस्वामी, शंकरनारायणन, विद्यामाधवन, तलक्कुलम गोविन्द भट्टतिरि, संगम ग्राम माधवन, वडश्शेरी परमेश्वरन, नीलकंठ सोमयाजी, शंकर वारियर, ज्येष्ठ देवन, मात्तूर नंपूतिरिमार, महिषमंगलम शंकरन, तृक्कण्डियूर अच्युतप्पिषारडी, पुतुमना पोमातिरि (पुतुमना सोमयाजी), कोच्चु कृष्णनाशान, मेलपुत्तूर नारायण भट्टतिरि आदि । 

केरलय् आयुर्वेदया परम्परा प्राचीन दु। केरलीय आयुर्वेदया सर्वाधिक प्रामाणिक ग्रन्थ वाग्भटया 'अष्टांगह्रदयम्' व 'अष्टांगसंग्रहम' ख। केरलीय वैद्यतेसं नं यक्व आयुर्वेद ग्रन्थ च्वःगु दु। केरलीय वैद्य परम्पराय् परम्परागत आयुर्वेद विद्यालयय् स्तानक निसें परिवारिक परम्पराया देशज वैद्य तक्क ला। थनया वैद्यपरिवारय् अष्टवैद्य सिक्क नांजा।

आयुर्वेदिक परम्परां थ्व राज्यय् उसाँय् पर्यटनया कथं ग्वहालि नं या। थनया 'पंचकर्म चिकित्सा' आयुर्वेदिक चिकित्साया छगू मू पर्यटकीय आकर्षण ख।  

आधुनिक शिक्षाया प्रचार-प्रसार नापं वैज्ञानिक क्षेत्रय् केरलीयतेसं नं योग्यता काःगु दु। विज्ञानया थी-थी शाखाय् केरलया वैज्ञानिकतेसं ज्यायाःगु खने दु। दसु - के. आर. रामनाथन, सी. आर. पिषारडी, आर. एस. कृष्णन, जी. एन. रामचन्द्रन, गोपीनाथ कर्ता, यू. एस. नायर, के. आर. नायर, ई. सी. जी. सुदर्शन, एम. एम. मत्तायि, के. आई. वर्गीस, एम. एस. स्वामीनाथन, ताणु पद्मनाभन, पी. के. अय्यंगार, एम. जी. रामदास मेनन, के. के. नायर, एन. के. पणिक्कर, एन. बालकृष्णन नायर, के. के. नायर, के. जी. अडियोडी, जी. माधवन नायर आदि। 

आधुनिक विज्ञानया केरलय् दूगु संस्थात वैज्ञानिक - प्रौद्योगिकी विद्यालय, वैज्ञानिक अनुसंधान प्रतिष्ठान आदि ख।

केरलय् १४ गु जिल्ला दु। थ्व ख:




#Article 369: गोवा (274 words)


 भारतयागु छगु राज्य खः। गोवा भारतौ क्षेत्रफलया दृष्टीं दकलय् चिधंगु व जनसंख्या कथं प्यंगूगु दकलय् चिधंगु (सिक्कीम, मिजोरम व अरुणाचल प्रदेश धुंका) राज्य ख। थ्व राज्य भारतया पश्चिम सिथय् ला। थ्व राज्यया उत्तरय् महाराष्ट्र, पूर्व व दक्षिणय् कर्नाटक, व पश्चिमय् अरबी समुद्र ला। मार्च ११ १९९३ खुनु गोवायात स्वतंत्र राज्यया दर्जा दत।
पणजी शहर गोवाया राजधानी व राज्यया दकलय् तःधंगु शहर ख। वास्को दे गामा व पोर्तुगिजतेगु ऐतिहासिक प्रभाव दूगु मडगांव थनया मेगु महत्त्वपूर्ण नगर ख। इस्वीया झिन्न्यागु शदीइ पोर्चुगिजत बनय्‌ज्याया निंतिं गोवाय् थ्यंगु ख। व धुंका थ्व थाय्‌ इमिसं थःगु अधीनय् तयातल। सन् १९६१स भारतं गोवायात मुक्त याना थनया ४५० दँया पोर्चुगिज शासन सिधयेकल।  

थ्व थाय्‌ थःगु हिसिया निंतिं नांजा व थन यक्व देशी, परदेशी पर्यटक वइगु या।

थ्व राज्यया मू झ्वालाय् केसरवल झ्वाला, अर्वलम झ्वाला, दुधसागर झ्वाला आदि ला। गोवाय् निगु जिल्ला दु- उत्तर गोवा व दक्षिण गोवा। गोवाय् १२ तालुका दु। थनया तालुकात थ्व कथं दु-

थ्व राज्यया मू समुद्रतट कोलवा (Colva), दोना पावला (Dona Paula), मिरामार (Miramar), कळंगुट (Calangute), हणजुणे (Anjuna) पाळोळे (Polem), वागातोर (Vegator), हरमल, आगोंद आदि ख।

थ्व राज्यया मू नसा गोआनी व कोंकणी ख। गोवानीइ बिबिन्का, गोभी पुलाव, क्रैब करी, एग विंडालू, फिश केक, मछली गाशी, फिश मोइली, गोअन फिश करी, गोअन मटन करी, मैकेरल मसाला, राइस चपाती, सन्नास, स्वीट पोटैटो खीर, टोमैटो कोकोनट सूप, सहजन के फूल के कटलेट, मोएरा प्लैन्टेन क्रोक्वेट, तिवाल आदि नसा लाः धाःसा कोंकणीइ तेन्दंली भाजी, गोज्जू, गराडुड्डे पायस, मूंगा दालिटोइ, एनागायी, मूंगा मोड़े रंदायी, मूंगा सारु, सुंगात फ्राई आदि नसा ला।

थ्व राज्यया प्याखँय् खोल, झागोर, दकनी,  धक्तो, षिग्मो, तलगडि, टोंगमेल, मूसल खेल, कोर्रिडिंबो आदु आदि ला।

सन् २०११स जनगणना कथं थ्व राज्यया जिल्ला, तालुका व ग्रामीण जनसंख्या थ्व कथं दु-




#Article 370: छत्तीसगढ (130 words)


छत्तीसगढ भारतया छगू राज्य ख। छत्तीसगढ राज्यया पलिस्था नोभेम्बर १ सन् २००० खुनु जूगु ख। थ्व राज्य भारतया २६गु ‍राज्य ख। 

थ्व राज्यया जिल्ला थ्व कथं दु-
										

थ्व राज्यया मू झ्वालाय् चित्रकोट झ्वाला , तीरथगढ झ्वाला, सातधारा झ्वाला, महादेव धूमट झ्वाला, कांगेरधारा, चर्रे-मर्रे झ्वाला, मलाजकुण्डम, गुप्तेश्वर, खुसेल झ्वाला, मल्हे इन्दुल, पुलपाड़ ईंदुल, मिलकुलवाड़ा, रानीदाह, राजपुरी झ्वाला, दमेरा झ्वाला, मेंदरी घूमर, तामड़ा घूमर, केन्दाई झ्वाला, चित्रधारा, देवधारा झ्वाला, अमृलधारा, चेंदा झ्वाला, सहादेवमुड़ा झ्वाला, सूरजधारा आदि ला।

थनया मू नसाय् तसमई, खुरमी, पपची, अइरसा, देहरौरी, फरा, चौसेला, ठेठरी, करी, सोहारी, बरा, चीला आदि ला।

भारत सरकारद्वारा मध्य प्रदेश पुनर्गठन अधिनियम २०००या तहत नोभेम्बर १, सन् २००० खुनु न्हुगु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुल। थुकिलि रायपुर, बिलासपुर, बस्तर, सरगुजा व राजनांदगाँव सहित १६ जिल्ला सम्मिलित यात। थ्व राज्यया थौं तक्कया मुख्यमन्त्री थ्व कथं दु-




#Article 371: झारखण्ड (193 words)


झारखण्ड पूर्वी भारतया छगू राज्य ख। थ्व राज्य बिहार राज्यया दक्षिणी भूभागं दयेकूगु राज्य ख। थ्व राज्यया पलिस्था नोभेम्बर १५, सन् २०००य् जूगु ख। थ्व राज्यया सीमा उत्तरय् बिहार, पश्चिमय् उत्तरप्रदेश व छत्तीसगढ, दक्षिणय् उडिसा, व पूर्वय् पश्चिम बंगालनाप स्वा। थ्व राज्यया कूल क्षेत्रफल ७९,७१४ वर्ग किमि (४९८२१ वर्ग माइल) दु। थ्व राज्यया राजधानी औद्योगिक नगर राँची ख धाःसा दुम्का उपराजधानी ख। जमशेदपुर थ्व राज्यया दकले तःधंगु औद्योगिक नगर ख। मेमेगु मू नगरय् धनवाद, बोकारो स्टिल सिटि, व हजारीबाग ला।  

झारखण्डया अर्थ गुंया बुं ख।

थ्व राज्यया नांजाःगु झ्वालाय् गौतमधारा झ्वाला, गुआ झ्वाला, सदनी झ्वाला200 फुट, बूढ़ाघाघ झ्वाला465 फुट, राजरप्पा झ्वाला, मोती झ्वाला झ्वाला, हलपद झ्वाला, केलाघाघ झ्वाला, उसरी झ्वाला, केरिदाह झ्वाला, मलुदाह झ्वाला, धरधारिया झ्वाला, घाघरि झ्वाला , हुंदरु झ्वाला 320 फुट, जदनीझ्वाला, जोन्हा झ्वाला, लोध झ्वाला 468 फुट, दसम झ्वाला 144 फुट, हिरनी झ्वाला , पंच घाघ झ्वाला आदि ला। 

थ्व राज्यया जिल्ला थ्व कथं दु-

थनया मू नसाय् कढ़ी, खिचड़ी, घूगनी, पिट्ठा, चिवड़ा, सत्तू, धेस्का, साग, कोफ्ता, भर्वां करेला, पचरंगी कोरमा, पालक पनीर, शाही पनीर, लिट्टी, चोखा, पुआ , सूरन चटनी, ठेकुआ, खाजा, बेसन की सब्जी, काला चना घूमनी, आलू चोखा, चना-नेनुआ, चना दाल की कचौरी, तिल बर्फी आदि ला।




#Article 372: तमिलनाडु (169 words)


 भारतयागु छगु राज्य खः।

थ्व जिल्लाया मू झ्वालाय् अगया गंगै झ्वाला, अमिर्ती झ्वाला, अंजु वीडु झ्वाला, अय्यनार झ्वाला, बामेन झ्वाला, बीर शोला झ्वाला, कॅथरीन झ्वाला, एल्क झ्वाला, फेयरी झ्वाला, ग्लेन झ्वाला, होगेनाकल झ्वाला, कालीकेसम झ्वाला, किलीयूर झ्वाला, कोरैयार झ्वाला, कोवई कुत्रालम झ्वाला, कुंबकारै झ्वाला, कुतिरैयार झ्वाला, कुत्रालम झ्वाला, मंगलम झ्वाला, मायिल उथु झ्वाला, पेरियार झ्वाला, शिरुवाणी झ्वाला आदि ला। 

तमिलनाडुया ३२ जिल्ला मानकिपाया ल्या कथं क्वय् बियातःगु दु-

थ्व राज्यया मू नसाय् अल्पाहारय् पुट्टु, अप्पम, इडली, उपमा, दोसा, उत्तपम, अढ़ई, दलिया, कुज़ी पनियारम, कोतु परोटा, पूरी, नारतंगै पूरी, वज़कै कटलेट, मिक्स वेज बोंडा, वड़ा, पकोड़ा, कटलेट, मुरुक्कु, तेनकुज़ाल, चावल:टोमैटो राइस, पाज़न कांजी, सांभर सातम, लेमनर इस, टैमारिंड राइस, गार्लिक राइस, लेंटिल राइस, कोकोनट मिल्क राइस, व करीइ कीरै पूली मसियाल, गोभी मुलुगु पेराटु, ब्रोकोली करी, कैबेज कूटु, कूटु, पसलै कीरै मसियल, कोज़ंबु, कुरमा, उप्पडम, पोरियल, कोभिक्काइ कोवैक्कै मसाला, मीठा: रवा केसरी, सेमियां केसरी, तेरट्टी पाल, आदिरसम, रवा लड्डू, अवल लड्डू, पायसम, पालगोवा आदि ला।

थनया मू प्याखँय् कावड़ी, कोलाट्ट्म, पिन्न्ल कोलाट्ट्म्, कुम्मि, करगम्, वॆदुरु नाट्यं, त्राडु नाट्यं आदि ला।




#Article 373: पश्चिम बंगाल (376 words)


पश्चिमबङ्ग भारतया पूर्बाञ्चलया छगू राज्य ख। थ्व राज्य भारतया ४गु दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु राज्य ख।  पश्चिमबङ्ग भारतया जिडिपिया ३गु दक्ले अप्व अवदानकारी राज्य ख। थ्व राज्यया पूर्वय् बंगलादेश, उत्तरपूर्वय् आसाम, उत्तरय् भुटान व सिक्किम, उत्तरपश्च्मिय् नेपाः पश्चिमय् बिहार व झारखण्ड व दक्षिणपश्चिमय् उडिसा ला। 

अधुनिक पश्चिमबङ्ग नामं परिचित भूखण्ड बिगत २ द्व दँ निसें थीथी राज्य व साम्राज्यया अन्तरगत दयाच्वनय। १७५७ सालय् पलाशीर युद्ध त्याना ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी नं थ्व थासय् थःगु आधिपत्य बिस्तार यात। थ्व बिले कलकाता ब्रिटिश भारतया राजधानी जुवन। २०गु शताब्दीया प्रथमार्धय् बेङ्गल प्रेसिडेन्सि भारतया स्वाधीनता आन्दोलनया छगू मू थासय् परिणत जुल। १९४७ सालय् धर्मया आधारय् बङ्गालयात द्विखण्डित यान हिन्दुप्रधान पश्चिमबङ्ग भारतीय प्रजातन्त्रया छगू राज्यया रुपय् अधिभुक्त जुवन। थ्व धुंकाय दशकय् पश्चिमबङ्गया अर्थ-राजनैतिक ब्यबस्थायात मार्क्सबाद, नक्शलवाद व ट्रेड युनियन आन्दोलन मती बामपन्थी कार्यकलापं थःगु नियन्त्रणय् काल।

आया ईले पश्चिमबङ्गया अर्थतन्त्र बमला। थुकिया प्रधान कारण थ्व राज्यया राजनैतिक अस्थिरता, प्रशासनिक ब्यर्थता व भ्रान्त सरकारी नीति खनेदु। हड्ताल, म्हो मानब विकास परिसूचक,
स्बास्थ्यब्यबस्था व चिकित्साया बांमलागु अवस्था, 
ब्यापक सामाजिक अस्थिरता, निम्न इन्फ्रास्ट्रक्चर ब्यबस्था, सर्बब्यापी दुर्नीति व राजनैतिक हानाहानि पश्चिमबङ्गया दीर्घदिंया समस्या जुयाच्वंगु दु। अर्थविदतयेगु विचारय्  भारतया सिक्क म्हो उन्नति यानाच्वंगु राज्यय् थ्व छगू ख।

पश्चिमबङ्ग छगू कृषिनिर्भर राज्य ख। थ्व राज्य भारतया सकल क्षेत्रफलया २.७ प्रतिशत जक्क क्षेत्रफल दुसां थन भारतया ७.८ प्रतिशत मनुतयेसं बसोबास याइ। अतः, पश्चिमबङ्ग भारतया सर्वाधिक जनघनत्त्व दूगु राज्य ख। १९७७  साल निसें २०११ साल तक्क पश्चिमबङ्गय् भारतीय कम्युनिष्ट पार्टि (मार्क्सवादी) (सिपिआइ(एम)) नेतृत्त्वया बामफ्रन्ट सरकारय् प्रतिष्ठित जुयाच्वन। थ्व सरकार सकल हलिमया इतिहासय् दीर्घतम लोकतान्त्रिक पद्धतिय् निर्वाचित कम्युनिष्ट सरकार ख। वर्तमानय् बामफ्रन्टयात पराजित याना दक्षिणपन्थी दल तृणमूल कंग्रेस सरकारय् वःगु दु।

पश्चिमबङ्गय् निगु युनेस्को विश्व सम्पदा धलः स्मारक दु-  दार्जिलिङ हिमालयन रेल व सुन्दरवन राष्ट्रिय उद्यान।

पश्चिम बंगालया १९गु जिल्लायात स्वंगु विभागय् विभक्त यानातःगु दु। थ्व स्वंगु विभाग ख-

विभाग कथंया जिल्ला थ्व कथं दु 

थनया मू नसाय् मरिइ चमचम, पंटुआ, पीठा, रसगुल्ला, शौन्देश, लवंग लतिका, मुड़ी, झाल-मुड़ी, मोआ, नमकीनय् आलू फूलकोपीर दालना, आलू पोस्तो, आलुतुआ, आमेर चटनी, आमेर मिष्टी अचार, अनारसेर चटनी, बेगुन भाजा, माछेर झोल, चनार बारा, चनार दालना, चिंगड़ी पकोड़ा, चिंगड़ी माछेर कोफ्ता, छोलार दाल, गुरेर पायेश, खस्ता पोरोंठा, खिचुरी, कोराइशुतीर कोचुरी, कोझी थेंगाइ कोझाम्बु, कुचो आमेर अचार, माछेर कोचुरी, मेथी बैंगन, मिष्टी अचार, नार्कोल नाडु, पिस्ता संदेश, ताउक दाल, टमाटर चटनी आदि ला।

थनया मू प्याखँय् काठी, कीर्तन, गम्भीरा, जात्रा, ढाली, बाउल, मरसिया, रामवेश आदि ला।




#Article 374: पञ्जाब राज्य, भारत (198 words)


पञ्जाब (पञ्जाबी भाषा: ਪੰਜਾਬ) उत्तर-पश्चिम भारतया छगू राज्य ख। थ्व राज्य वृहद्तर पंजाब क्षेत्रया छगू भाग ख। थुकिया मेगु भाग भाग पाकिस्तानय् ला। पंजाब क्षेत्रया मेमेगु भाग भारतया हरियाणा व हिमाचल प्रदेश राज्यय् ला। थ्व राज्यया पश्चिमय् पाकिस्तानी पंजाब, उत्तरय् जम्मू एंव कश्मीर, उत्तर-पूर्वय् हिमाचल प्रदेश, दक्षिण व दक्षिण-पूर्वय् हरियाणा, दक्षिण-पूर्वय् केन्द्र शासित प्रदेश चंडीगढ, व दक्षिण-पश्चिमय् राजस्थान राज्य ला। राज्यया कुल जनसंख्या २,४२,८९,२९६  दु व कुल क्षेत्रफल ५०,३६२ वर्ग किलोमीटर दु। केन्द्र शासित प्रदेश चंडीगढ पंजाबया राजधानी ख। थ्व नगर हरियाणा राज्यया नं राजधानी ख। पंजाबया मू नगरय् अमृतसर, लुधियाना, जालंधर, पटियाला व बठिंडा ला। 

थ्व राज्यया मू नसाय् शाकाहारीइ  सरसों का साग, चने का साग, दाल मखानी, राजमा, छोले, आलू अमृतसरी, जीरा राइस, लोभिया, महारानी दाल, मसाला चॉप, भिंडी अनारदाना, पालकवाली दाल, पंज रत्नी दाल, कड़ी, कड़ाही पनीर, शाही पनीर, जलेबी, फिरनी, पिन्नी, मालपुआ, पकोड़ा, समोसा, मांसाहारीइ तंदूरी चिकन, बटर चिकन, चिकन टिक्का, पनीर ताश कबाब, गुड़ पोली, पेशावरी चने, अचारी मटन, चिकन मखानी, चिकन मेथी, मरीइ नान, तंदूरी रोटी, लच्छा परांठा, तवा परांठा, कुल्चा, फुल्का, भरवां परांठा, पूरी, भटूरा, मक्के की रोटी, ज्वार की रोटी, बाजरे की रोटी आदि ला।

थनया मू लोक प्याखँय् भाँगड़ा, गिद्दा आदि ला।

थ्व राज्यया जिल्लात थ्व कथं दु -




#Article 375: मध्य प्रदेश (111 words)


 भारतयागु छगु राज्य खः। थ्व राज्य निमाड़, मालवा, बुन्देलखण्ड, बघेलखण्ड, व ग्वालियर (चंबल) सांस्कृतिक खण्ड स्वाना दयावःगु राज्य ख।

थ्व राज्यया मू झ्वालाय् गंगुलपरा टैंक और झ्वाला, कपिलधारा झ्वाला, कुकड़ी खापा झ्वाला, लिलाही झ्वाला, पांडव झ्वाला, पवा झ्वाला, रानेह झ्वाला, सनकुआ झ्वाला, शंभुधारा झ्वाला, सुल्तान गढ़ झ्वाला, तिंचा झ्वाला, दुग्धधारा झ्वाला, चचाई झ्वाला 427 फुट, गाथा झ्वाला 300 फुट, केओटी झ्वाला 427 फुट, रजत झ्वाला 350 फुट, पातालपानी झ्वाला 200 फुट आदि ला। 

मध्यप्रदेश क्वे बियातःगु जिल्लाय् विभाजित दु-

थ्व राज्यया मू प्याखँय् गोन्यो, गौंडो, चैत, छेरिया, टपाली, डागला, दिवारी, नरबानी, पाली, बिल्मा, भागोरिया, मांदरी, रीना, सीगमड़ियां, सूआ, हुल्को, हेमदन्ना आदि ला। 

मध्यप्रदेशया मुख्यमन्त्री व इमिगु पार्टिया धलः थ्व कथं दु-




#Article 376: राजस्थान (208 words)


राजस्थान भारतया छगू प्रान्त ख। थ्व प्रान्तया राजधानी जयपुर ख। राजस्थान भारत गणराज्यया क्षेत्रफल कथं दक्ले तःधंगु राज्य ख। थ्व राज्यया पश्चिमय् पाकिस्तान, दक्षिण-पश्चिमय् गुजरात, दक्षिण-पूर्वय् मध्यप्रदेश, उत्तरय् पञ्जाब, उत्तर-पूर्वय् उत्तरप्रदेश व हरियाणा ला। राज्यया क्षेत्रफल 3,42,239 वर्ग कि.मी. (1,32,139 वर्ग मील) दु।

जयपुर राज्यया राजधानी ख। थ्व राज्यया भौगोलिक विशेषताय् पश्चिमय् थार मरूस्थल व घग्गर खुसिया अन्त ला। हलिमया प‍वत श्रेणीइ मू अरावली श्रेणी राजस्थानया छगू जक्क पहाडी लागा ख। थ्व छगू पर्यटनया केन्द्र ख। माउण्ट आबू व विश्वविख्यात दिलवाडा देगः थन हे ला। पूर्वी राजस्थानय् निगु धुं अभयारण्य, रणथम्भौर एवम् सरिस्का ला व भरतपुर नापं केवलादेव राष्ट्रीय उध्यान ला, गुकियात पक्षितयेगु रक्षार्थ पलिस्था याःगु ख।

राजस्थानया ७गु मण्डलय् ३३ जिल्ला दु। थ्व जिल्लात थ्व कथं दु-

राजस्थानया मू नसाय् आलू भर्ता, चना दाल परांठा, चूरमा, दाल बाटी, घेवर, आलू मंगौड़ी, भुना कुकड़ा, गट्टे की सब्जी, जयपुरी गज़क, जयपुरी मेवा पुलाव, केसर मुर्ग, लहसुन की चटनी, मिस्सी रोटी, केसरी भात, खस्ता पूरी, जोदधुरी कचौरी, मक्की पनीर पकौड़ा, मारवाड़ी गट्टा कढ़ी, मूंग दाल हल्वा, पकौड़ी कढ़ी, पापड़ सब्जी, शाही गट्टे, सब्ज़ सांगानेर, शही गट्टे, मेथी के गट्टे, पनीर भरे पापड़, राजस्थानी भिंडी, वेज खिचड़ी आदि ला। थनया मू प्याखँय् कामड़, गणगौर, गीदड़, गोपिका लीला, घापाल, घूमर, चंग, चरी, जिन्दाद, डंडिया क्रष्ण नृत्य, तेराताली, पनिहारी, बगरिया, शंकरिया आदि ला।




#Article 377: सिक्किम (113 words)


सिक्किम भारतया छगू पर्वतीय राज्य ख। सिक्किमया जनसंख्या भारतया राज्यय् दकले म्हो दु। 
 
धाःसा क्षेत्रफल गोवा धुंका दकले म्हो दु। सिक्किम नामग्याल राजतन्त्र द्वारा शासित छगू स्वतन्त्र राज्य जुयाच्वंगु जुसां प्रशासनिक समस्याया कारणं सन् १९७५या छगू जनमतया आधारय् भारतय् विलय जुवन। थ्व हे जनमत संग्रह पश्चात राजतन्त्र क्वचाया भारतीय संविधानया नियम-प्रणालीया रुपय् थन प्रजातन्त्र विकशित जुल।

अंगुठाया आकारया थ्व राज्यया पश्चिमय् नेपाः, उत्तर व पूर्वय् चीन (तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र) व दक्षिण-पूर्वय् भूटान ला। भारतया पश्चिम बंगाल थ्व राज्यया दक्षिणय् ला।
 
अंग्रेजी, खेँ, लेप्चा, भूटिया, लिम्बू व हिन्दी आधिकारिक भाषा जुसां लिखित व्यवहारय् अंग्रेजी अप्व छ्यलातःगु खने दु। हिन्दू व बज्रयान बौद्ध धर्म सिक्किमया प्रमुख धर्म ख। गाङ्तोक राजधानी व दकले तःधंगु नगर ख।




#Article 378: हिमाचल प्रदेश (804 words)


हिमाचल प्रदेश उत्तर-पश्चिमी भारतय् स्थित छगू राज्य ख। थ्व राज्य 21,629 मील² (56019 किमी²)  स्वया अधिक क्षेत्रय् दयाच्वंगु दु। थ्व राज्यया उत्तरय् जम्मू कश्मीर, पश्चिम तथा दक्षिण-पश्चिमय् पंजाब, दक्षिणय् हरियाणा व उत्तर प्रदेश, दक्षिण-पूर्वय् उत्तराखण्ड तथा पूर्वय् सँदेय् ला। हिमाचल प्रदेशया शाब्दिक अर्थ च्वापुया प्रान्त ख। 
हिमाचल प्रदेशयात देव भूमि नं धाइ। थ्व क्षेत्रय् आर्यतयेगु प्रभाव ऋग्वेद स्वया पुलां। आंग्ल-गोरखा युद्ध धुंका थ्व ब्रिटिश औपनिवेशिक सरकारया ल्हातय् लावन। सन 1857 तक्क थ्व महाराजा रणजीत सिंहया शासनया अधीन पंजाब राज्य (पंजाब हिल्सया सीबा राज्ययात त्वता)या भाग जुयाच्वन।
सन 1950स थुकियात केन्द्र शासित प्रदेशदयेकल, सन् 1971स थ्व थाय्‌यात हिमाचल प्रदेश राज्य अधिनियम-1971या अन्तर्गत 25 जून 1971स भारतया १८गु राज्य दयेकल।
हिमाचल प्रदेशया प्रतिव्यक्ति आय भारतया मेमेगु राज्य स्वया अप्व। बारहमासी खुसिया बहुतायत कारणं, हिमाचल अन्य राज्यतयेत बिजुली मी गुकिलि मू राज्य दिल्ली, पंजाब व राजस्थान ला। राज्यया अर्थव्यवस्था ३ प्रमुख कारकय् निर्भर दु, बिजली, पर्यटन व कृषि। 
थ्व राज्यया जनसंख्याया 90% हिन्दू व प्रमुख समुदायय् ब्राह्मण, राजपूत, कन्नेत, राठी व कोली ला। ट्रान्सपरेन्सी इंटरनैशनलया 2005या सर्वेक्षण अनुसार, हिमाचल प्रदेश भारतय् केरल धुंका दकलय् म्हो भ्रष्ट राज्य ख।

हिमाचल प्रदेशयात पूर्ण राज्यया दर्जा २५ जनवरी, १९७१ खुनु दत। अप्रैल 1948स थ्व क्षेत्रया 27,000 वर्ग कि.मी.स दूगु लगभग 30 रियासततयेत स्वाना थ्व राज्‍यतयेत केंद्र शासित प्रदेश दयेकल। 1954स ‘ग’ श्रेणीया रियासत बिलासपुरयात थ्व राज्यय् स्वायेधुंका थ्व राज्यया क्षेत्रफल तधना 28,241 वर्ग कि.मी. जुल। सन 1966स थुकिलि पंजाबया पहाड़ी क्षेत्र स्वाना थुकियात पुनर्गठन यात। थ्व धुंका थ्व राज्यया क्षेत्रफल 55,673 वर्ग कि.मी. जुल।

थ्व जिल्लाया मू झ्वालाय् मछरियल झ्वाला, राहला झ्वाला, सिस्सु झ्वाला, चैडविक झ्वाला, बुंदला झ्वाला 328 फुट, पलानी झ्वाला 492 फुट आदि ला। 

थ्व राज्यया मुख्यमन्त्रीतेगु धलः थ्व कथं दु-

राज्यया प्रमुख भाषाय् हिन्दी, काँगड़ी, पहाड़ी, पंजाबी, व मंडियाली ला। हिन्दू, बौद्ध व सिख थनया प्रमुख धर्म ख।  पश्चिमय् धर्मशाला, दलाई लामाया शरण स्थली दु। थनया मू नसाय् इंदरा, सिद्दू, कुल्लू ट्राउट, चिकन अनारदाना, गुच्छी मटर, सेपु वड़ी, कद्दू का खट्टा, धाम, अंकलोस, अक्टोरी, पटंडे, चाय, मट्ठा, चना मद्रा, भटूरा, मिट्ठा, नसास्ता, पतीर, चो उक, भगजेरी आदि ला। थनया प्याखँय् जोरा, जूलि, दाँगि, महसु, जद्दा, जैंता, चर्हि, गिद्दा फर्हान्, लुड्डि, मुंज्रा, गूर्खालि आदि मू ख।

हिमाचलप्रदेशया मू ज्या बुंज्या ख। थ्व राज्यया अर्थव्‍यवस्‍थाय् बुंज्यां तःधंगु भूमिका म्हितु। थ्व राज्यया ६९% मनूतेसं थ्व ज्या या। बुंज्या व थ्व नाप स्वापू दूगु ख्यलं थ्व राज्यया कूल ग्राहस्थ उत्पादया २२.१ प्रतिशत दयेकु। कुल भौगोलिक क्षेत्र 55.673 लखः हेक्‍टेयरय् 9.79 लखः हेक्‍टेयर भूमि 9.14 लखः बुंज्यामितेगु अधीनय् ला। मध्यम व म्हो बुं दुपिं बुंज्यामित नाप करिब 86.4 प्रतिशत बुं दु। राज्‍यय् बुंज्याय् छ्यलातःगु भूमि 10.4 प्रतिशत जक्क दु। लगभग 80 प्रतिशत क्षेत्र वर्षा-सिंचित दु।

प्रकृतिं हिमाचल प्रदेशयात व्‍यापक कृषि जलवायु परिस्थिति ब्युगु दु गुकिया कारणं बुंज्यामितेसं थीथी सि सयेकिगु या। थ्व राज्यय् स्याउ, पासि, आडू, बेर, खूमानी, कागती, अं, लिचि, अमरूद, झरबेरी आदि सः। 1950य् 792 हेक्‍टेयर क्षेत्र बागवानीया अधीनय् लानाच्वंगु जुसां आःवया 2.23 लखः हेक्‍टेयरय् सि सयेकिगु या। 

इसी तरह,1950 में फल उत्‍पादन 1200 मीट्रिक टन था, जो 2007 में बढकर 6.95 लाख टन हो गया है।

हिमाचल प्रदेश राज्‍य में यहां की सड़कें ही यहां की जीवन रेखा हैं और ये संचार के प्रमुख साधन हैं। इसके 55,673 वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफल में से 36,700 किलोमीटर में बसाहट है, जिसमें से 16,807 गांव अनेक पर्वतीय श्रृखलाओं और घाटियों के ढलानों पर फैले हुए हैं। जब यह राज्‍य 1948 में अस्तित्‍व में आया, तो यहां केवल 288 कि.मी. लंबी सड़कें थीं जो 15 अगस्‍त 2007 तक बढ़कर 30,264 हो गई हैं।

साल 2007 तक हिमाचल प्रदेश में कुल बुवाई क्षेत्र 5.83 लाख हेक्‍टेयर था। गांवों में पीने के पानी की सुविधा उपलब्‍ध कराई गई और अब तक राज्‍य में 14,611 हैंडपंप लगाए जा चुके हैं।

राज्‍य का कुल भौगोलिक क्षेत्रफल 55,673 वर्ग किलोमीटर है। वन रिकार्ड के अनुसार कुल वन क्षेत्र 37,033 वर्ग किलोमीटर है। इसमें से 16,376 वर्ग किलोमीटर क्षेत्र ऐसा है जहां पहाड़ी चरागाह वाली वनस्‍पतियां नहीं उगाई जा सकतीं क्‍योंकि यह स्‍थायी रूप से बर्फ से ढका रहता है।

राज्‍य में 2 राष्‍ट्रीय पार्क और 32 वन्‍यजीवन अभयारण्‍य हैं। वन्‍यजीवन अभयारण्‍य के अंतर्गत कुल क्षेत्र 5,562 कि.मी., राष्‍ट्रीय पार्क के अंतर्गत 1,440 कि.मी. है। इस तरह कुल संरक्षित क्षेत्र 7,002 कि.मी. है।

पर्यटन उद्योग को हिमाचल प्रदेश में उच्‍च प्राथमिकता दी गई है और हिमाचल सरकार ने इसके विकास के लिए समुचित ढांचा विकसित किया है जिसमें जनोपयोगी सेवाएं, सड़कें, संचार तंत्र हवाई अड्डे यातायात सेवाएं, जलापूर्ति और जन स्‍वास्‍थ्‍य सेवाएं शामिल है। राज्‍य पर्यटन विकास निगम राज्‍य की आय में 10 प्रतिशत का योगदान करता है।

राज्‍य में तीर्थो और नृवैज्ञानिक महत्‍व के स्‍थलों का समृद्ध भंडार है। राज्‍य को व्‍यास, पाराशर, वसिष्‍ठ, मार्कण्‍डेय और लोमश आदि ऋषियों के निवास स्‍थल होने का गौरव प्राप्‍त है। गर्म पानी के स्रोत, ऐतिहासिक दुर्ग, प्राकृतिक और मानव निर्मित झीलें, उन्‍मुक्‍त विचरते चरवाहे पर्यटकों के लिए असीम सुख और आनंद का स्रोत हैं।

सड़क मार्ग इस राज्य की यातायात का मुख्य माध्यम है। परंतु मानसून और ठंड के मौसम में भू-स्खलन और अन्य वजहों से यह काफी बाधित होता है।




#Article 379: अरुण मित्र (151 words)


 छम्ह पश्चिम बंगालयाम्ह आधुनिक बंगाली चिनाखंमि खः। 

१६दँय् बेणु नांया किशोर पत्रिकाय् प्रथम चिनाखँ पिथंगु। थःगु काब्यग्रन्थय् प्रान्तरेखा (१९४३), उत्सेर दिके (१९५०), घनिष्ठ ताप(१९६३), मञ्चेर बाइरे माटिते (१९७०), शुधु रातेर शब्द नय़ (१९७८), प्रथम पलि शेष पाथर (१९८१) व खुँजते खुँजते एतदूर (१९८६) दु।  शुधु रातेर शब्द नय़ काब्यग्रन्थ सन् १९७९ सालय् रबीन्द्र पुरस्कार व खुँजते खुँजते एतदूर काब्यग्रन्थ सन् १९८७ सालय् साहित्य अकादमि सिरपा त्याःगु दु।  वय्कःया चिनाखँमुना खण्डय् प्रकाशित जूगु दु। 

अरुण मित्रया चिनाखँया दसु:

दुपुरेर सूर्य गुँड़िय़े गेल आर आमि अनुभब करलाम
तोमार स्पन्दन थमथमे रातेर मतो
तोमार शुकनो मुख शस्येर शिकड़े शिकड़े छाओय़ा
अनुभब करलाम।  (दुपुरेर सूर्य)

१९७९ सालय् प्रकाशित वय्‌कःया छगू उपन्यास पिथन। बंगालीइ वय्कलं भाय्‌हिलादीगु सफूलि छुं थ्व कथं दु- भारत: आज ओ आगामीकाल (१९५१), काँदिद बा आशाबाद (१९७०), से एक झोड़ो बछर (१९७०), भारतीय़ थिय़ेटार (१९७५), गाछेर कथा (१९७५), माय़ाकोभस्कि (१९७९), सार्त्र ओ ताँर शेष संलाप (१९८०), अन्यस्बर (१९८३) व पल एलुय़रेर कबिता (१९८५)।




#Article 380: जोधपुर, जोधपुर जिल्ला (124 words)


जोधपुर भारतया राजस्थान राज्यया जोधपुर जिल्लाया छगू नगर ख। थ्व नगर राजस्थानया निक्वगु दकलय् तःधंगु नगर ख। थ्व नगरया जनसंख्या १०लखः पुलेधुंका थ्व नगरयात महानगर  घोषित याःगु जुल। थ्व नगर दूगु थासय् ऐतिहासिक मारवाडया थ्व हे नांया राजधानी न्हापा निसें हे दयाच्वन। जोधपुर थारया मरुभूमिया दथुइ यक्व महल, दुर्ग व देगः नापं दूगु छगू प्रसिद्ध पर्यटन स्थल नं ख।

थ्व नगर  अक्षांश व देशान्तरय् ला।समुद्र सतह स्वया थ्व नगर २३२ मिटर (७६१ फुट) तःजाः। 

सन् २००१स जनगणना कथं जोधपुरया जनसंख्या ८४६,४०८ दु। थ्व जनसंख्याय् मिजं ५३% व मिसा ४७% दु। थ्व नगरया साक्षरता प्रतिशत ६७% दु। मिजंतेगु साक्षरता ७५% दु धाःसा मिसातेगु साक्षरता ५८% दु। सकल भारतया साक्षरता प्रतिशत ५९.५% स्वया जोधपुरया साक्षरता अप्व दु। थ्व शहरया जनसंख्याय् १४% ६ दं स्वया म्हो जु।



#Article 382: पूर्व गोदावरी जिल्ला (109 words)


 भारतयागु आन्ध्र प्रदेशयागु छगु जिल्ला खः। थ्व थाय्‌यागु अक्षांश 16° 30' निसें 18° 20' उत्तर दु धासा देशान्तर 81° 30' निसें 82° 36' तक्क दु। थ्व जिल्लायागु मू सहर काकिनाड ख। थ्व सहर राज्ययागु राजधानी हैदराबादस्वया ५६४कि.मील तापा। 

पूर्व गोदावरी जिल्लायागु उत्तरय् विशाखपट्नम् जिल्ला ला, पूर्वय् उडिसा राज्य ला, दक्षिणय् बंगाल खाडी ला, पश्चिमय् पश्चिम गोदावरी जिल्ला, व खम्मम् जिल्ला ला।  

थ्व जिल्लाय् ताहान्वैबिले ४८ डिग्री सेल्सियस तक्क तपक्रम जुइ। जिल्लायागु साधारण वृष्टि १२८०.० मि मि दु। 

रेभेन्यु विभाग ५ १.काकिनाड २.पेद्दापुरं ३.अमलापुरं ४.राजमंड्रि  ५.रंपचोडवरं 
तालूक १९ 
मंडल ६० (५८ ग्रामीण + २ नगर) 
पंचायत  १,०११ 
नगरपालिका, कार्पॊरेसनाधिन ९ 
सहर १४ 
गां १३७९

थ्व थासय् ६०गु रेभेन्यु मण्डल दु:




#Article 383: महबुबनगर जिल्ला (191 words)


महबुबनगर जिल्ला दक्षिण भारतया तेलंगाणाया तेलंगाणा क्षेत्रया १०गु जिल्लाय् छगू ख। थ्व जिल्लाया मू नगर महबुबनगर ख। थ्व थाय्‌ हैदराबाद स्वया १०० किलोमीटर तापा। जिल्लाया दक्षिणय् तुंगभद्र खुसि, कर्नूलु जिल्ला, पूर्वय् नल्गोंड जिल्ला, उत्तरय् रंगारेड्डि जिल्ला, पश्चिमय् कर्णाटक राज्य व रायचूरु, गुल्बर्गा जिल्ला ला। थुकिया उत्तर-पूर्व (ईशान्य दिशा)य् हैदराबाद जिल्ला ला।

भौगोलिक कथं थ्व जिल्ला रेलंगाणा क्षेत्रया  दक्षिणाय् ला। थ्व जिल्लाया लागा १८४३२ व.कि.मी. दु। थ्व जिल्लाया दक्षिणय्  तुंगभद्र खुसि ला।सन् २००१या जनगणना कथं थ्व जिल्लाया जनसंख्या ३५ लखः दु। 

थ्व जिल्लाय् प्रभाव दूगु साम्राज्यत थ्व कथं दु-

अच्चम्‌पेट, फारुकनगर, महबुबनगर, आत्मकुरु, आत्मकूरु, वनपर्ति, गद्वाल, आलमपुर, कोडंगल, मक्तल, नागर‌कर्नूल, कोल्लापुर, कल्वकुर्ति, जड्चर्ल. 

भौगोलिक कथं महबुबनगर जिल्लाय् ६४ रेभेन्यु मण्डल दु।.

महबुबनगर जिल्लाय् ४ नगरपालिका व यक्व नगर दु। थुकिलि मू ख : महबुबनगर (स्पेसल ग्रेड मुन्सीपालिटी), गद्वाल (थर्ड् ग्रेड् मुन्सीपालिटी), वनपर्ति (थर्ड् ग्रेड् मुन्सीपालिटी), नारायणपेट (थर्ड् ग्रेड् मुन्सीपालिटी), षाद्‌नगर् (मेजर् ग्रामपंचायति), जड्चर्ल (मेजर् ग्रामपंचायति), कल्वकुर्ति (मेजर् ग्रामपंचायति), कॊल्लापूर् (मेजर् ग्रामपंचायति), नागर् कर्नूल् (मेजर् ग्रामपंचायति), आत्मकूर् (मेजर् ग्रामपंचायति), अच्चंपेट् (मेजर् ग्रामपंचायति)।

सन् १९४१या जनगणना कथं महबुबनगर जिल्लाया जनगणना १३.८ लखः दु, सन् २००१या जनगणना कथं थ्व जिल्लाया जनगणना ३५ लाख दु। 

सन् २००१ कथंया थ्व जिल्लाया मू नगरया जनसंख्या थ्व कथं दु-




#Article 384: तानसेन नगरपालिका (147 words)


तानसेन नगरपालिका (अंग्रेजी:Tansen),   लुम्बिनी अञ्चलया पाल्पा जिल्लाया छगु  नगरपालिका  खः। थ्व थाय् ऐतिहासिक कथं सेनवंशी जुजुतेगु राजधानी ख। थ्व नगरपालिका पाल्पा जिल्लाया सदरमुकाम ख। थ्व नगरपालिकाय् १५गु वडा दु। 

थ्व थाय्‌या अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय १०९१ मिटर (३५७९ फुट) च्वे ला। थ्व नगरपालिकाया उत्तरय् वराङदी, चापपानी, दक्षिणय् तेल्घा, मदनपोखरा, पूर्वय् चिर्तुङधारा व पश्चिमय् पोखराथोक व बन्दीपोखरा गा.वि.स. ला। तानसेन नगरपालिका महाभारत पर्वत श्रृंखलाया दक्षिणी भागय् अवस्थित दु। तानसेन नगरपालिकाया क्षेत्रफल ११.९ वर्ग कि.मि. दु । नेपाःयाको दक्षिण सीमानाया मू नाकाय् छगु सुनौली नाकायातलाई पोखरा नगरपालिका तक्क स्वाइगु सिर्द्धार्थ राजमार्ग तानसेन नगरपालिका जुया वं।

नेपायागु दं २००१ यागु जनगणना कथं तानसेन नगरपालिका यागु जनसंख्या २०,४३१ खः। थुकिली मिजंत ५०%, व मिसात  ५०% दु। थ्व थासय् ४,८१३ खा छेँ दु। थनया मू बासिन्दा नेवाः, खेँ, मगर आदि ख।

थ्व नगरपालिकायात नगरपालिकाया ज्याकुथिं सञ्चालन याइ। थ्व नगरपालिकाया ज्याकुथिइ ५गु शाखाय् बायातगु दु। थ्व विभागत ख-




#Article 385: तिलौराकोत (116 words)


तिलौराकोत (अंग्रेजी:Tilaurakot),   लुम्बिनी अञ्चलयागु  कपिलबस्तु जिल्लायागु छगु  गाँ विकास समिति  खः। थ्व थासे १२२१ खा छेँ दु।

थ्व थाययागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय ९१ मिटर (२९८ फुट) च्वे ला। 

नेपायागु दं २००१ यागु जनगणना कथं तिलौराकोत यागु जनसंख्या ७७९१ खः। थुकिली मिजंत ५१%, व मिसात  ४९% दु।




#Article 386: टिकापुर नगरपालिका (139 words)


टिकापुर नगरपालिका (अंग्रेजी:Tikapur),   सेती अञ्चलयागु  कैलाली जिल्लायागु छगु  नगरपालिका  खः। थ्व थासे ६२८७ खा छेँ दु।

थ्व थाययागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय १५२ मिटर (४९८ फुट) च्वे ला। टीकापुर नगरपालिका कैलाली जिल्लामा छ । राजा महेन्द्र वि.सं. २०२४ मा एक महिना स्वास्थ्यलाभका लागि आएको ठाउँका रूपमा चर्चित टीकापुरलाई वि.सं. २०५४ मा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो । यो देशकै लामो कर्णाली नदीको पश्चिम किनारमा छ । त्यहाँ राजा महेन्द्र देशकै नमुना उद्यान 'टीकापुर बृहत् उद्यान'को हातामा रहेको महेन्द्र आरोग्य गृहमा बसेका थिए । यहाँ बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, चौधरी, दलित समुदायको बाहुल्यता छ । नगरपालिका घोषणापछि भएको पछिल्लो निर्वाचनमा प्रमुखमा रत्नप्रसाद सन्ज्याल र उपप्रमुखमा लालबहादुर चौधरी निर्वाचित हुनुभएको थियो । हाल करिब ४० हजार जनसंख्या छ ।

नेपायागु दं २००१ यागु जनगणना कथं टिकापुर नगरपालिका यागु जनसंख्या ३८,७२२ खः। थुकिली मिजंत ५०%, व मिसात  ५०% दु।




#Article 387: उर्लाबारी (485 words)


उर्लाबारी (अंग्रेजी:Urlabari),   कोशी अञ्चलयागु  मोरङ जिल्लायागु छगु  गाँ विकास समिति  खः। थ्व थासे ५३९५ खा छेँ दु।

नेपायागु दं २००१ यागु जनगणना कथं उर्लाबारी यागु जनसंख्या २५,७४२ खः। थुकिली मिजंत ४९%, व मिसात  ५१% दु।

परिचय ः कोशी अन्चल मोरङ्ग जिल्लाको पुर्वउत्तरी क्षेत्रमा अबस्थित उर्लाबारी जिल्लाकै बिराटनगर पछिको ठुलो शहर हो । नेपाल अधिराज्यकै सबैभन्दा बढि जनसंख्या भएको गाबिस होउर्लाबारी । कोशी र मेचीको सिमाना मावा खोलाको किनारमा उत्तरतर्फ मधुमल्ला दक्षिणतर्फ राजघाट पुर्व झापाको दमक र पश्चिममा पथरी बजारको बिचमा उर्लाबारी अबस्थितछ । याहाँको कुल जनसंख्या ७५ हजार भन्दाबढि रहेको गाबिस सचिब जयधर्म आचार्य बताउनु हुन्छ । उर्लाबारी ३ हजार ५ सय बिगाह क्षेत्रफलमा पुतली आकारमा फैलिएर रहेको छ । २०३६ सालको बहुदलिय व्यबस्थाको पुर्नस्थापना पश्चात याहाँ बस्ती बढ्न थालेपछि यहाँको बिकास सुरु भएको पाइन्छ । बिस्तारै यहाँ बसोबास बढ्न थालेपछि हाल आएरउर्लाबारी शहरीकरण तर्फ उन्मुख हुदैगएको छ । उर्लाबारी आफैमा बिबिध बिशेषता बोकेर देशमा परिचित छ । एक ताका यो गाबिस देशकै सबैभन्दा बढि पत्रपत्रीका निस्कने गाबिस भनेर निक्कै चर्चामा थियो । यहाँबाट साप्ताहिक पाक्षिक र मासिक गरेर एकदर्जन पत्रपत्रिका प्रकाशन हुने गर्दथे । गाबिस भएरपनि पर्याप्तमात्रामा संघसस्था सरकारी गैरसरकारी संस्था बित्तिय कारोबार गर्ने संस्थाहरुले धनि छउर्लाब्ाारी । यहाँ क्षेत्री बाहुन राइ्र लिम्बु धिमाल लगायतका बिभिन्न जातजातिको बसोबास रहेको छ । यस गाबिसमा कुल जनसंख्याको ५८ प्रतिशत महिला र ६८ प्रतिशत पुरुष साक्षर छन् । यस गाविसमा शिक्षा तर्फ एक सार्वजानिक क्याम्पस चार उच्च मावि र नौ वटा मावि विद्यालय रहेको छ । दर्जनको संख्यामा निजी बिद्यालय समेत खुलेकाछन् । चारवटा ठूला बैंक र ४० को हाराहारीमा वित्तिय कारोबार गर्ने सहकारी संस्था आधा दर्जन इलाका स्तरिय कार्यलय आधा दर्जन उधोगहरु साथै एकसय बिस भन्दा बढि विभिन्न सघसंस्थाहरु रहेका छन् । यस गाविसलाई बिगत दश बर्षदेखी नगरउन्मुख गाविस भनिदै आएको छ यदपी नगरउन्मूख भन्न थालिएको एक दशक बित्न लाग्दा पनि उर्लाबारी गाविस नगरपालिका हून सकेको छैन । जिल्लाकै दोस्रो ठूलो शहर भनिदै आएको उर्लाबारी गाविसमा नगरपालिका बन्नलाई आवश्यक पूर्वाधारहरु पूरा भैसकेको गाविस सचिव जयधर्म आचार्य बताउनुहुन्छ । नगरपालिकाबन्नलाई सामान्यतया ३० हजार जनसंख्या र गाविसको बार्षिक आम्दानी दश लाख हून पर्ने भएपनी यस गाविसमा ७५ हजार जनसंख्या रहेको र बार्षिक आम्दानी ८० लाख भन्दाबढि हूने उधोग बाणिज्य ंसंघ उर्लाबारीका अध्यक्ष भोलामान श्रेष्ठको भनाई छ । सरकारी पक्षबाट पटक पटक आश्वासन दिएपनि हाल सम्म नगरपालिका घोषणा नगरिएकोउर्लाबारीबासीेले गुनासो गरेका छन् ।
नामाकरण ः
क: आबादीकालमा यहाँ सतारहरुको बसोबास रहेको थियो । नजिकै घना जङ्गगल र बगरहरुमा कासझाडी रहेको र झाडीमा बाघहरु बस्ने गर्दथे । सतार सन्थाल हरुले बाघलाईउर्ला भन्ने गर्दथे र त्यही बाघ बस्ने ठाउँलाई उनिहरुले उर्लाबाडी भन्न थाले । त्यही सब्द अपभ्रम्स हुदै जनजिब्रोमा उर्लाबारी भन्न थालियो र यसठाउँकै नाम उर्लाबारी रहन गएको स्थानिय वृ¢वृ¢ा बताउछन् । अझैपनि हालको स्कुलडाडाँ क्षेत्रलाई बुढापाकाहरुले बाघखोर भन्ने गर्दछन् । ख: विक्रम संबत् १९७० तिर आवाद गरिएको यस क्षेत्रमा घनाजगंल छेउमा बालुवारुपी बगर रहेको र बर्षायाममा स्थानिय नदिनाला बक्रहा मावा सुनझोडा र नुनसरी खहरे झैउर्लेर आउने भएकाले उर्लाबारी भन्न थालिएको हो भन्ने भनाई छ । नमाकरणका बारेमा माथिको भनाईहरु मिल्दोजुल्दो भएपनि यो भन्दा भरपर्दो तथ्यभने फेला पर्न सकेको छैन् ।




#Article 388: कर्णवाल (136 words)


Karnwal समुदाय एक बानिया व्यापारी है वे
सहस्त्रुहू वंश के वंशज और कलचुरी वंश के हैं।
वे शुरुआती समय में शराब का व्यापार करने वाले थे लेकिन अब वे प्रत्येक क्षेत्र के लिए अच्छे व्यवसायी हैं। नीचे दिए गए कुछ उपनामों का उल्लेख अलग-अलग क्षेत्र या राज्य में किया जाता है।
वे भी अनुयायी हैं
जैन, सिख धर्म
पंजाब- अहलूवालिया
उत्तर प्रदेश- जयसवाल, गुप्ता, कर्णवाल, जैन जायसवाल

मधे परदेश-जायसवाल
बिहार-जायसवाल, चोकसी और जैन कालार आदि।

कुछ प्रसिद्ध व्यक्तित्व इस समुदाय से संबंधित हैं

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं कर्णवाल शहरयागु जनसंख्या १२,६१८ खः। थुकिली मिजंत ५४%, व मिसात  ४६% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ५७% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ७३% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ३७% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया कर्णवाल यागु साक्षरता  अप्व दु।

थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १८% ६ दं स्वया म्हो जु।




#Article 389: काशीपुर (218 words)


काशीपुर (अंग्रेजी:Kashipur),  भारतया उत्तराञ्चल राज्यया उद्धम सिंह नगर जिल्लाया छगु नगर ख।

भारतया सन् २००१ या जनगणना कथं काशीपुर शहरया जनसंख्या ९२,९७८ ख। थुकिली मिजं ५३%, व मिसा ४७% दु।

थनया साक्षरता प्रतिशत ६८% दु, गुकिलि मिजंतेगु साक्षरता ७३% दु व मिसातेगु साक्षरता ६२% दु। सकल भारतया साक्षरता प्रतिशत ५९.५% स्वया काशीपुरया साक्षरता अप्व दु।

थ्व नगरया जनसंख्याय् १४% ६ दं स्वया म्हो जु।

भीमशंकर महादेव काशीपुरय् भगवान शिवया नांजाःगु देगः व तीर्थ स्थान ख। थनया शिवलिङ्ग सिक्क तःग्वारा जूगुलिं थ्व द्यःयात मोटेश्वर महादेव (हिन्दीइ मोटा धाःगु ग्वारा ख) धका नं धाइगु या । पुराणय् नं थ्व देगःया वर्णन यानातःगु खनेदु। आसामय् शिवया द्वादश ज्योर्तिलिङ्गय् छगू भीमशङ्कर महादेवया देगः नं ख। काशीपुरया देगःयात वय्‌कःयागु हे रुप धका धाइगु या।

मोटेश्वर महादेव नापं हे माता बालसुंदरीया देगः दु गुकियात चैती माताया नामं नं म्हसीकिगु या। थ्व देगःयात सकल उत्तराञ्चलय् सिक्क हनिगु या।

थ्व छगू पुखु ख। थ्व थासय् चामुण्डा देवीया छगू देगः दु। गि‍रीताल सिमाया घेराय् दूगु छगू मनोरम थाय्‌ ख। थ्व पुखुलि बोटिङ याइगु या।

आःतक्क नं पर्यटन मानकिपाय् काशीपुर मवसां थ्व थाय्‌या पर्यटकीय सम्भाव्यता यक्व दु। विशेषकथं इतिहासय् रुचि तइपिं मनुतेगु निंतिं थ्व थाय् सिक्क बांला।

थ्व थाय्‌ भारतया राजधानी दिल्ली स्वया थ्यंमथ्यं सवा निसः किलोमीटर तापा। दिल्लीं थ्व थासय् रेल व बसं स्वानातःगु दु। थ्व थाय्‌ नैनीतालस्वया चेःगु किलोमिटर तापा। नैनीतालं थ्व थाय्‌ सडकमार्गं स्वानातःगु दु।  




#Article 390: विकिपिडिया (841 words)


विकिपिडिया, ल्यारी स्यांगर अं नांत:गु बहुभाषिक, वर्ल्ड वाइड वेब-लिधंसायागु, चकं स्रोत हलिमसफू खः । विकिपिडिया स्वयमसेवकतयेसं मंका: कथं च्वइ व सम्पादन याइ; थुकी च्वसुत वेब (ईन्टरनेट)य् पहुंच (एक्सेस) दुपिं न्ह्याम्हसिनं नं तये ज्यू । विकिपिडिया नां विकि व इन्साइक्लोपिडिया स्वाना दयेकूगु ख: । थुकिया मू सर्भर ताम्पा, फ्लोरिडाय् दु धाःसा मेमेगु ग्वाहलि (तँसा) सर्भर एम्स्टरड्याम व सोलय् दु ।

विकिपिडिया अंग्रेजी विकिपिडिया कथं जनवरी १५, २००१य् न्ह्यथंगु ख: । थ्व हलिमसफू न्युपिडिया, छगू विषेशज्ञतेसं च्वइगु व आः मदुगु हलिमसफूयागु पलसाय् दयेकूगु ख। थ्व ज्याखँ आा जिम्मी वेल्सं देकुगु नन प्रोफिट गुथि विकिमिडिया गुथि नं सञ्चालन याना च्वंगु दु। थुकिइ आः २७६ भाय् य् १ क्वःति ७० लख स्वया अप्वः च्वसु दु। विकिपिडिया बिस्तारं नांजाया वैच्वंगु दु  व आः इन्टरनेटयागु दक्ले अप्वः मनुतेसं स्वैगु १२गु वेबथाय् य् 

विकिपिडिया नं छगु ख।

विकिपिडियायागु विश्वसनियया व एक्युरेसीयागु बारेय् न्ह्येसत नं वगु दु। थ्व वेबथाय् यात उकिगु हुल्याहापनायागु सिकार, uneven quality, systemic bias and inconsistencies, व सम्पादन प्रक्रियाय् कन्सेन्ससयात क्रिडेन्सियल स्वया अप्व हनिगु थें न्यागु खँयागु लागि आलोचना यागु दु। स्वयमसेवकतेसं देकातगु विकिपिडियायागु कन्टेन्ट नियम व उप-ज्याखँतेसं थ्व आलोचना व अन्यागु मज्युगु ज्यातेत मदेकेत कुत याना च्वंगु दु। निगु सोधपत्रतेसं विकिपिडियय् हुल्याहापना ताहा ई तक्क ल्यं मदैगु निष्कर्श पिकागु दु व विकिपिडिया मेमेगु अनलाइन हलिमसफू थें हे एक्युरेट जुगु दावी यागु दु।


विकिपिडिया नं विकि सफ्टवेर छ्येला यक्व च्वमितेत हलिमसफूय् छकलं च्वेफैगु व डेटाबेस हिले फैगु व्यवस्था याना बी। सम्बन्धित च्वसुत हाइपरलिंक छ्येला मेमेगु वेबथासे क्रस-रिफरेन्सथें याना स्वाना तगु दु। विकिपिडियाय् थगु हे विषय व्यवस्था दु; च्वसुतेत माले अपुइगु 




#Article 391: कोलकाता (329 words)


कोलकाता भारतया पूर्वाञ्चलया पश्चिम बंगाल राज्यया राजधानी, प्रधान वाणिज्यकेन्द्र व दक्ले तधंगु नगर ख। हुगली खुसिया पूर्ब तटय् अवस्थित थ्व नगरया जनसंख्या ५० लखस्वया अप्व। नापं कोलकाता जिल्ला व नापंया क्षेत्रया जनसंख्या काःसा थनया जनसंख्या १ कोटि ४० लख ति दै। थ्व जनसंख्याया कारणं कोलकाता भारतया दक्ले तःधंगु नगरय् छगू व हलिमया दक्ले अप्व जनसंख्या दूगु नगरय् छगो नगरया रुपय् पलिस्था जूगु दु।  कोलकाताया उत्तरय्  उत्तर २६ परगना जिल्ला, पूर्व उत्तरय्  दक्षिण २६ परगना जिल्ला व दक्षिणय्  दक्षिण २६ परगना जिल्ला ला। पश्चिमय् हुगलि खुसिं थ्व नगरयात हाओडा जिल्ला नाप बायातःगु दु। 

सन् १७७२ सालय् मुर्शिदाबाद नगरं बंगालया राजधानी कलकाताय् स्थानान्तरित यात। सन् १९११ साल पर्यन्त कलकाता बंगालया जक्क मखुसें समग्र ब्रिटिश भारतया राजधानी जुल। सन् १९२३ सालय् क्यालकाटा म्युनिसिपल एक्टया अधीनय् कलकाताय् स्थानीय स्वायत्त शासनया निंतिं कलकाता पौरसंस्था स्थापित जुल। सन् १९४७ सालय् भारत विभाजन धुंका कलकाता नवगठित पश्चिमबङ्ग राज्यया राजधानी घोषित जुल। थ्व ईले कोलकाता आधुनिक भारतया शिक्षा, बिज्ञान, शिल्प, संस्कृति व राजनीतिया छगू मू थासय् परिवर्तित जुवन। 

कलकाता नगरया प्रसिद्धि थ्व नगरया बैप्लबिक आन्दोलन व सुदीर्घ सांस्कृतिक ऐतिहासया आधारय् दु। भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम व बामपन्थी गणआन्दोलनय् थ्व नगरया बिशेष भूमिका दु। आधुनिक भारतया प्रधान सांस्कृतिक आन्दोलनतयेगु प्राणकेन्द्रया रुपय् कलकातायात नालेगु या। अतः, थ्व नगरयात भारतया सांस्कृतिक राजधानीया रुपय् नं नालेगु या।  राजा राममोहन राय, रवीन्द्रनाथ ठाकुर, स्वामी विवेकानन्द, रोनाल्ड रस, सुभाषचन्द्र बसु, मदर तेरेसा, सत्यजित राय, सत्येन्द्रनाथ बसु, सि भि रामन, अमर्त्य सेन थें न्यापिं विश्वविख्यात मनुतयेगु कार्यभूमि नं कोलकाता ख।

थ्व छगु सिक्क हे पुलांगु सहर खः। बेलायतीतेगु ईले थ्व सहर राजधानी नं जुगु ख।

थ्व शहरयागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय १३ मिटर (४२ फुट) च्वे ला।

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं कोलकाता शहरयागु जनसंख्या ४,५८०,५४४ खः। थुकिली मिजंत ५५%, व मिसात  ४५% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ७५% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ७८% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ७१% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया कोल्काता यागु साक्षरता  अप्व दु। थ्व शहरयगु जनसंख्याय् ८% ६ दं स्वया म्हो जु।

थ्व सहरय् येक्व छ्येलिगु भाय् बंगाली, हिन्दी, अंग्रेजी आदि खः। 





#Article 393: ढाका विश्वविद्यालय (415 words)


ढाका विश्वविद्यालय बंगलादेशया दकले पुलांगु सरकारी विश्वविद्यालय ख। थ्व विश्वविद्यालय ढाका शहरया दथुई अवस्थित दु। थ्व विश्वविद्यालयय् ३० हजार स्वया अप्व छात्र व १३०० स्वया अप्व शिक्षक दु। थ्व १९२१ दंय् स्थापित जुगु खः। सकल दंय् थन थ्यंमथ्यं ५००० छात्र भर्ना जुइ। विश्वविद्यालय ढाकायागु दथुई अवस्थित दु। थुकियागु उत्तर दिशाय् न्हु एलिफ्यान्ट रोड दु, पश्चिमय् इडेन कलेज दु, दक्षिणय् बंगलादेश प्रकौशल विश्वविद्यालय दु धासा, पूर्वय् काजी नजरुल इसलाम एभेन्यु दु।

 

ब्रिटिश औपनिवेशिक शासनकाले स्वतन्त्रता पलिस्था यायेत २०औं शताब्दीयागु निगुगु दशकय् ढाका विश्वविद्यालय पलिस्था न्ह्येथन। १९१२ दंय् फेब्रुवरी २य्  अब्लेयागु ब्रिटिश भारतीय भिसेरोई लर्ड हार्डिञ्जनं ढाका विश्वविद्यालय पलिस्थायागु अनुमति बियादिल। थुकियागु स्वन्हु जक्क न्ह्य भिसेरोइनाप विश्वविद्यालययागु लागि निवेदन तया ढाकायागु नबाब स्यार सल्लिमुल्लाह, नापं सैयद नओयाब अली चौधुर, शेरे बांला ए. के. फजुलुल हक व मेमेपिन्सं खंला-बंला यागु जुल। २७ मेय्  विश्वविद्यालय पलिस्थायागु  प्रस्ताव ब्यरिस्टार आर. नाथानयागु नेतृत्वय् डि आर कुलचार, डा. रासबिहारी घोष, नबाब सैय़द नओय़ाब आली चौधुरी, नबाब सिराजुल इसलाम, ढाकायागु प्रभावशाली नागरिक आनन्दचन्द्र राय, ढाका कलेजयागु अध्यक्ष डबल्यु.ए.टि. आचिर्बल्ड, जगन्नाथ कलेजयागु अध्यक्ष ललित मोहन चट्टोपाध्याय, ढाका माद्रासायागु (आयागु कवि नजरुल सरकारी कलेज) शामसुल ऊलामा आबु नसर मुहम्मद ओय़ाहेद, मोहाम्मद आली (आलीगड़), प्रेसिडेन्सी कलेजयागु अध्यक्ष एच.एच.आर.जेम्स, प्रेसिडेन्सी कलेजयागु अध्यापक सि.डब्लिऊ. पिक, व संस्कृत कलेजयागु अध्यक्ष सतीश्चन्द्र आचार्य नं तल। १९१३दंय् प्रकाशित जुगु नाथान कमिटीयागु रिपोर्ट डिसेम्बरय् अनुमोदित जुल। १९१७ दंय् गठित स्याडलार कमिशननं थ्व प्रस्ताब १९२० सालय् १३ मार्चय् भारतीय़ ऐन सभा नं पास याना 'दि ढाका युनिभार्सिटि एक्ट (एक्ट नं-१३) १९२०' देकल। 

विश्वविद्यालयया सकल छात्र-छात्रातेगु न्ह्यागु जुसाँ छगू हलनाप आवासीय/अनावासीय छात्र-छात्राया कथं स्वापू दयाच्वनि। वर्तमाअनय् विश्वविद्यालयया छात्रतेगु निंतिं १३ गु व छात्रातेगु निंतिं ४ गु आवासीय हल दु। एछाडा चारुकला इन्स्टिच्युट व व्यवसाय प्रशासन इन्स्टिच्युटय् छात्र-छात्रा होस्टेल नापं आलादा होस्टेल व विदेशी छात्रतेगु अन्तराष्ट्रिय होस्टेल नं दु।

हलया नां
ढाका विश्वविद्यालयागु छात्र व बंगलादेशयागु विशिष्ट अर्थनीतिविद व ग्रामीन ब्यांकयागु प्रतिष्ठाता अध्यापक डा. मोहम्मद युनुस २००६दंय् शान्तियागु नोबेल सिरपा नं हना दिल।

थ्व विश्वविद्यालयय् आ तक्क २६ म्ह उपकुलपति जुई धुंकल। ढाका विश्वविद्यालयागु आयाम्ह उपकुलपति प्राध्यापक प्राध्यापक एस. एम. ए. फायेज खः।

ंःएइल्ल्, ःइत्लेर्!




#Article 394: लेह (129 words)


लेह (सेँ भाषा: གླེ་) भारतयागु जम्मू व कश्मीर राज्ययागु  लेह (लद्दाक) जिल्लायागु छगु सहर खः। थ्व नगर न्हापा हिमाली राज्य लद्दाखया राजधानी ख। थ्व नगरय् आतक्क नं लद्दाखया न्हापाया जुजुतेगु लाय्‌कु, लेह लाय्‌कु, खने दु। थ्व लाय्‌कु पोताला लाय्‌कु थें च्वं। 

थ्व शहरयागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय ३४८७ मिटर (११४४० फुट) च्वे ला। थनया औशत वार्षिक वा ९० मिमि दु। थनया तापक्रम चिकुलाय् −२८ °से निसें ताहान्वैबिले ३३ °से तक्क थ्यनि।

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं लेह शहरयागु जनसंख्या २७,५१३ खः। थुकिली मिजंत ६१%, व मिसात  ३९% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ७५% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ८२% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ६५% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया लेह यागु साक्षरता  अप्व दु।

थ्व शहरयगु जनसंख्याय् ९% ६ दं स्वया म्हो जु।




#Article 395: लखनऊ (162 words)


लखनऊ (हिन्दी:लखनऊ, उर्दू :لکھنؤ) भारतया सर्वाधिक जनसंख्या दूगु राज्य उत्तर प्रदेशया राजधानी ख। थ्व नगर लखनऊ जिल्ला व लखनऊ मंडलया प्रशासनिक मुख्यालय नं ख । लखनऊ शहर थःगु खास बहुसांस्कृतिक खूबी , अंया क्यबः व चिकनया कढ़ाईया निंतिं नां जा। सन् २००६इ थ्व थाय्‌या जनसंख्या २ ,५४१ ,१०१ व साक्षरता दर ६८.६३% दयाच्वन। भारत सरकारया २००१या जनगणना , सामाजिक आर्थिक सूचकांक व आधारभूत सुविधा सूचकाङ्क संबंधी तथ्यांक अनुसार लखनऊ जिल्ला अल्पसंख्यकतयेगु यक्व जनसंख्या दूगु जिल्ला ख । कानपुर धुंका थ्व शहर उत्तरप्रदेशया दक्ले तःधंगु शहरी क्षेत्र ख। शहरया दथुं गोमती खुसि बाहावं।

थ्व शहरयागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय १३१ मिटर (४२९ फुट) च्वे ला। 

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं लखनऊ शहरयागु जनसंख्या २,२०७,३४० खः। थुकिली मिजंत ५३%, व मिसात  ४७% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ६९% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ७३% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ६४% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया लखनऊ यागु साक्षरता  अप्व दु।

थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १२% ६ दं स्वया म्हो जु।




#Article 396: मदुरै (107 words)


मदुरै (तमिल भाषा:மதுரை) भारतया तामिल नाडु राज्यया मदुराय जिल्लाया छगू कर्पोरेसनाधीन इलाका खः।

मदुरै नायक राजवंश (सन् १५५९—सन् १७३६) मदुरै नगरय् केन्द्रित छगू राजवंश ख। थ्व राजवंशं १७७दँ राज यात। थ्व राजवंशया शासकत थ्व कथं दु-

थ्व शहरया अक्षांश व देशान्तर क्रमश  ख। समुद्र सतह स्वया थ्व थाय् १३६ मिटर (४४६ फुट) च्वे ला। 

भारतया सन् २००१या जनगणना कथं मदुरै शहरया जनसंख्या ९२२,९१३ दु। थ्व जनसंख्याय् मिजं ५१% व मिसा ४९% दु। थनया साक्षरता प्रतिशत ७९% दु, गुकिलि मिजंतेगु साक्षरता ८४% व मिसातेगु साक्षरता ७४% दु। सकल भारतया साक्षरता प्रतिशत ५९.५% स्वया मदुरायया साक्षरता अप्व दु। थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १०% ६ दँ स्वया क्व दँयापिं दु।

மதுரை




#Article 397: महबुबनगर (101 words)


महबुबनगर भारतयागु तेलंगाणा राज्ययागु महबुबनगर जिल्लायागु छगु सहर खः।

थ्व शहरयागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय ४९८ मिटर (१६३३ फुट) च्वे ला। 

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं महबुबनगर शहरयागु जनसंख्या १३०,८४९ खः। थुकिली मिजंत ५१%, व मिसात  ४९% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ७४% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ८०% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ६७% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया महबुबनगर यागु साक्षरता  अप्व दु।

थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १२% ६ दं स्वया म्हो जु।



#Article 398: मनसा (102 words)


मनसा हिन्दू धर्मय् बि व विषया देवी ख। थ्व देवीयात बंगाल व उत्तर भारतया थाय्-थासय् पुज्याइगु या। सुं मनुयात बिं न्यासा थ्व देवीयात पुज्याइगु व नापं बिं मन्याइमा धका नं थ्व देवीयात पुज्याइगु चलन दु। मनसा प्रजनन व समृद्धिया देवीया रुपय् नं नालेगुया। वसपोल  नागराज बासुकीया भगिनी व ऋषि जगत्कारुया कला ख।
 
मनसायात विषहरि (विषनाशकारिणी), जगत्गौरी, नित्या (चिरन्तनी) व पद्माबतीया नामं नं म्हसीकिगु या।

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 




#Article 399: मंदसौर (157 words)


मंदसौर (अंग्रेजी भाषा:Mandsaur) भारतया मध्य प्रदेश राज्यया मन्दसौर जिल्लाया छगु नगर लागा ख।

थ्व नगरया अक्षांश व देशान्तर  दु।  समुद्र सतह स्वया थ्व थाय्‌ ४२८ मिटर (१४०४ फुट) च्वे ला। थ्व थाय्‌या क्षेत्रफल 5530 वर्ग किमी. दु। थ्व नगर दूगु जिल्ला मंदसौर राजस्थानया चित्तौडगढ, कोटा, भीलवाडा, झालावाड व मध्य प्रदेशया रतलाम जिल्लां घेरेजुयाच्वंगु दु।

पुरातात्विक व ऐतिहासिक कथं उत्तरी मध्य प्रदेशय् मंदसौरया छगू विशिष्ट थाय्‌ दु। भारत स्वतन्त्र जुइ स्वया न्ह्य थ्व थाय्‌ ग्वालियर राज्यया छगू भूभाग जुयाच्वन। 

मंदसौर हिन्दू व जैन देगःया निंतिं नांजा। पशुपतिनाथ देगः, बाही पारसनाथ जैन देगः व गांधी सागर बांध थनया मू दर्शनीय स्थल ख। थ्व जिल्लाय् अफीमया यक्व उत्पादन जु।

भारतया सन् २००१या जनगणना कथं मन्दसौर नगरया जनसंख्या ११६,४८३ दु। थुकिली मिजं ५२% व मिसा ४८% दु।

थनया साक्षरता प्रतिशत ७१% दु गुकिलि मिजंतेगु साक्षरता ७८% दु व मिसातेगु साक्षरता ६४% दु। सकल भारतया साक्षरता प्रतिशत ५९.५% स्वया मन्दसौरया साक्षरता अप्व दु।

थ्व नगरया जनसंख्याय् १३% ६ दं स्वया म्हो जु।




#Article 400: पुणे (2046 words)


पुणे भारतयागु महाराष्ट्र राज्ययु छगु महत्त्वपूर्ण शहर खः। थ्व शहर महाराष्ट्रयागु पश्चिम भाग, मुला व मुठा  निगु खुसियागु सिथे पलिस्था जुगु दु। थ्व थाय् पुणे जिल्लायागु प्रशासकीय मुख्यालय खः। पुणे भारतयागु न्हेगु तधंगु शहर व महाराष्ट्रयागु निगु तधंगु शहर खः। सार्वजनिक सुखसुविधा व विकासयागु ल्याखं पुणे महाराष्ट्रय् मुम्बई धुंका दक्ले न्ह्यने ला। थ्व थासे अप्व नांजागु ब्वनेकुथि दुगुलिं थ्व शहरयात 'वतायागु अक्सफोर्ड' नं धाई। पुणेय् यक्व प्रौद्योगिक व अटोमोबाईल ज्याब्व दु, उकिलिं पुणे भारतयागु 'डेट्रोईट' थें च्वं धका नं धाई। ई सं २००१ यागु जनगणना कथं पुणेयागु जनसंख्या थ्यं-मथ्यं ३७लखः दु। सिक्क पुलाँगु इतिहास दुगु पुणे शहर महाराष्ट्रयागु 'सांस्कृतिक राजधानी' यागु कथलं नं हनि। मराठी भाषा थ्व शहरयागु मू भाय् खः।

पुणे शहरय् सकल थें विषययागु उच्च शिक्षणयु सुविधा उपलब्ध दु। पुणे विद्यापीठ, राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाला, आयुका, आगरकर संशोधन संस्था, सी-डैक थें न्यागु आंतरराष्ट्रीय स्तरयागु ब्वनेकुथि थन दु। पुणे फिल्म इन्स्टिट्युट नं सिक्क नां जाः।

पुणे महाराष्ट्र व भारतयागु छगु महत्त्वपूर्ण औद्योगिक केन्द्र खः। टेल्को, बजाज अटो, भारत फोर्ज थें न्यागु देकेज्याख्यःयागु येक्व तधंगु उद्योग थन दु। १९९०यागु दशकय् इन्फोसिस, टाटा कंसल्टंसी सर्विसे, विप्रो, सिमैंटेक, आइबीएम थें न्यागु नांजागु सफ्टवेयर ज्यासतेसं पुणेय् थगु केन्द्र चायेकल, व थ्व शहर भारतयागु छगु मू सूचं प्रविधि ज्यासः मूथाय् यागु कथलं न्ह्यथना वल।

पुणे धागु नां 'पुण्यनगरी' खंग्व नं वगु भलसा दु। थ्व शहर ई सं ८यागु शताव्दीय् 'पुन्नक' (वा 'पुण्यक') नां नं म्हसीका तगु खः, थन्ह्यागु सन्दर्भ लुगु दु। ई सं ११यागु शताब्दीय् 'कसबे पुणे' वा 'पुनवडी' नां नं थ्व थाय् म्हसीया वल। मराठा साम्राज्य यागु ईले शहरयागु नां 'पुणे'यागु रूपे  छ्येला वल। बेलायती नं उकियात 'पूना' धका म्हसीकल। आ वया थ्व थाय् पुणेयागु आधिकारिक नामं म्हसीका च्वंगु दु।

च्यागु शताब्दीय् पुणेयात पुन्नक नामं म्हसीका तल। शहरयागु दक्ले पुलांगु वर्णन ७५८यागु दु। व ईले राष्ट्रकूट राजय् थुकियागु उल्लेख यानातगु दु। मध्ययुग ई यागु छगु प्रमाण जङ्गली महाराज मार्गय् दैगु पातालेश्वर गुफा खः, गुकियात च्यागुगु शताव्दीयागु धका हनि। 

१७गु शताब्दीय् थ्व शहर निजामशाही, आदिलशाही, मुगल थें न्यागु थें-थें राजवंशयागु अंग जुयाच्वन। हिन्न्हेगु शताब्दीय् शहाजीराजे भोसले यागु निजामशाहा नं पुणेयागु जमिनदारी बिल। थ्वइस जमिनदारीय् वेकयागु कला जिजाबाई नं १६२७य् शिवनेरी किल्लाय् छत्रपति शिवाजीराजे भोसलेयात बुइका दिल। शिवाजी महाराज नं थगु पासापिं नापं पुणे नापं मराठा साम्राज्ययागु पलिस्था यानादिल। थ्व ईले पुणेय् शिवाजी महाराजयागु वर्चस्व दु। लिपा पेशवायागु ईले १७४९य् सातारायागु छत्रपतियागु गद्दी व राजधानी देका पुणेयात मराठा साम्राज्ययागु 'प्रशासकीय राजधानी' देकल। पेशवायागु ईले पुणे येक्व सुथां लात। १८१८ तक्क पुणेय् मराठातेगु राज्य दुगु जुल। 

पुणे छत्रपति शिवाजीयागु जीवन व मराठा साम्राज्ययागु इतिहासयु छगु महत्वपूर्ण अंग खः। १६३५-१६३६यागु दथुई जिजाबाई व शिवाजी महाराज पुणेय् च्वनेत व बिले निसें पुणेयागु इतिहासय् छगु न्हुगु पर्व बुया वल। शिवाजी महाराज व जिजामाता पुणेय् लाल महाल य् च्वना दिल। पुणेयागु ग्रामदैवता-कसबा गणपतियागु पलिस्था जिजाबाईं नं यानादिगु खः।

१७गु शताब्दीयागु प्रारम्भय् , छत्रपति शाहयागु प्रधानमन्त्री, थोरले बाजीराव पेशवे नं पुणेयात थगु स्थाई छें देकल। छत्रपति शाह महाराज नं थुकियागु अनुमति बिल व पेशवा नं मुठा नदीयागु सिथे शनिवारवाडा देकादिल।

खरडा थ्व ऐतिहासिक किल्लाय् मराठा व निजामतेगु दथुई १७९५य् ल्वापु जुल। १८१७य् पुणे नापंयागु खडकीय् बेलायती व मराठातेगु दथुई ल्वापु जुल। मराठात थ्व ल्वापुय् बुत व बेलायतीतेसं पुणेयात थगु कबजाय् काल। ब्रिटिशतेसं पुणेयात ज्यालगेजुगु खना शहरयागु वताय् खडकी कँटोन्मेन्ट (लष्कर छावनी)यागु पलिस्था यात। १८५८य् पुणे महानगरपालिका यागु पलिस्था जुल। १९गु शताब्दीयागु उत्तरार्धय् पुणेय् येक्व नांजागु ब्वनिगु गुथितेगु पलिस्था जुल।

भारतीय स्वातन्त्रा सङ्ग्रामय् पुणेयागु नायतेगु व समाज सुधारकतेगु नं महत्वपूर्ण योगदान दु। लोकमान्य तिलक व वीर सावरकर थें न्यापिं नायतेगु कारणं पुणे भारत राष्ट्र यागु मानकिपाले थगु महत्वयात क्येना च्वनि। महादेव गोविन्द रानडे, रा.ग. भाण्डारकर, विठ्ठल रामजी शिन्दे, गोपाल कृष्ण गोखले, महात्मा फुले थें जापिं समाजसुधारक व नांजापिंयागु नाय पुणेम्हि खः।

पुणेयागु थाय्-बाय् 18°31'22.45 थं (उत्तर) अक्षांश, 73° 52' 32.69 वता रेखांश खः।

पुणेयागु दथुफुति (Zero milestone) पुणे जी.पी.ओ पोस्ट अफिस पिने दु। जी.पी.ओ. पुणे सह्याद्री पर्वतयागु वता, व समुद्रसतह नं ५६० मी (१,८३७ फूट)यागु जाय् दु। भीमा खुसियागु उपखुसि मुला व मुठायागु ल्वाक्जायु थासे थ्व शहर च्वंगु दु। पवना व इन्द्रायणी पुणे शहरयागु उत्तर-इता दिशाय् बाहावना च्वनि। शहरयागु दक्ले तज्जागु फुति वेताल टेकडी (समुद्रजा नं ८००मि) खः, व शहरयागु नापंयागु सिंहगड किल्लायागु जा १३००मि. दु।

पुणे शहर कोयना भूकम्प लागाय् ला। थ्व पुणे शहर स्वया १०० कि.मि. वता दिशाय् दु।

पुणेय् मध्यम व चीधंगु भ्वक्याब्वै च्वनि। कात्रजय् मे १७, २००४खुनु ३.२  रे. स्केलयागु भ्वक्याब्वल।

पुणे शहरयागु वताय् खुसि सिथे पेठयागु अनुसार अप्वया वन, थ्व न्हुगु उपनगर खः व स्वागु शहरयागु विस्तार याना वनाच्वंगु दु। पेठयागु नां वायागु न्हियागु नामं व ऐतिहासिक मनुतेगु नामं तगु दु। पुणेयागु पेठयु ना थ्व कथलं दु:
कसबा पेठ, रविवार पेठ, सोमवार पेठ, मंगलवार पेठ, बुधवार पेठ, गुरुवार पेठ, शुक्रवार पेठ, शनिवार पेठ, गंज पेठ (महात्मा फुले पेठ), सदाशिव पेठ, नवी (सदाशिव) पेठ, नारायण पेठ, भवानी पेठ, नाना पेठ, रास्ता पेठ, गणेश पेठ।

पुणे शहरय् ताहान्वईगु, (मनसून) वा वैगु व चीकुइगु ऋतु दु। मार्च निसें मे (तापमान २५°- २९° से.) दक्ले ताहान्वईगु ला खः। मे लाय्  व वे न्ह्येथनि। जुन लाय् अरब सागर नं मनसूनयागु फे न्ह्येथनि। पुणेय् दछिय् ७२२ मि.मि. वा वई। जुलाई लाय् दक्ले अप्व वा वई। वा वईबिले तापमान २०°- २८° से. तक्क जई।

मनसून धुंका अक्टोबर लाय् न्हिने ताहान्वई धासा बहनि चिकुई। चिकुला नवेम्बर निसें फेब्रुवरी ला तक्क दया च्वनि। थ्व ईले पुणे चाहिलेयात दक्ले बाँलागु ई खः। थ्व ईले न्हिने तापमान २९°से दई धासा बहनि तापमान १०°से स्वया क्वे जुई। डिसेम्बर व ज्यानुवरी लाय् तापमान ५-६° स्वया क्वे तक्क थ्येनि। पुणेयागु अधिकतम तापमान ४३.३°से, अप्रिल २०, १९८७/मे ७, १८८९ खुनु (१७८१-१९४० यागु दथुई)  व न्यूनतम तापमान १.७°से ज्यानुवरी १७ १९३५य् खने दु। ज्यानुवरी १९९१य् पुणेयागु तापमान २.८8°से दु।

पुणे शहरयागु डाक कार्यालय निसें २५ कि.मि. तापाक्क त्रिज्यायागु लागाय् साधारणतः १,००० स्वां-सिंमांयागु प्रजातित, १०४ फुलपाखरयागु प्रजातित, ३५० झंगतेगु प्रजाति व ६४ स्तनधारी प्राणीतेगु प्रजातित खने दु।

पुणे भारतयागु छगु महत्वपुर्ण औद्योगिक केंद्र खः। महाराष्ट्र राज्यय् मुम्बई महानगर धुंका पुणे हे दक्ले औद्योगिक शहर खः। हलिमय् दक्ले येक्व निचा मोटर देकिगु ज्यास बजाज अटो पुणेय् हे दु। भारतय् दक्ले अप्व प्रवासी वाहन व औद्योगिक वाहन देकिगु ज्यास टाटा मोटर्स , काइनेटिक, डाइमलर-क्रायस्लर (मर्सिडिस-बेञ्ज), फोर्स मोटर्स (बजाज टेम्पो) थें न्यागु ज्यास पुणेय् दु।

पुणेयागु अभियान्त्रिकी ज्यासतः थ्व कथलं दु - भारत फोर्ज (हलिमयागु निगुगु तधंगु फोर्जिंग ज्यास), कमिन्स इन्जिन्स, अल्फा लव्हाल, सँडविक एशिया, थायसन ग्रुप (बकाऊ वूल्फ), केएसबी पंप, फिनोलेक्स, ग्रीव्हज् इंडिया, फोर्ब्स मार्शल, थर्मेक्स आदि।

विद्युत व छेंय् छ्येलिगु ज्याब्व देकिगु वर्लपूल व एल.जी.यागु देकेज्या ज्यास, फ्रिटो-लेज, कोका-कोला यागु अन्न प्रक्रिया उद्योग पुणेय् दु। पुणेय् यक्व मध्यम व चीधंगु उद्योग दु। अन्तरराष्ट्रीय हवाईमार्ग नं पुणेयात स्वाये धुंका थ्व थासे अप्व उद्योग निर्यात जुल।

पुणेय् सूचं प्रविधियागु प्रतिष्ठान नं येक्व दु। हिंजवडी य् राजीव गांधी आय.टी पार्क, मगरपट्टा सायबरसिटी, तलवडे एम.आय.डी.सी. सफ्टवेर पार्क, मेरिसफ्ट आय.टी. पार्क (कल्याणीनगर), आय.सी.सी. आदिआय.टी पार्क्सय् आय.टी उद्योग सना च्वंगु दु।

महत्वपूर्ण भारतीय सफ्टवेर कम्पनितः - इन्फोसिस, टाटा, फ्ल्युएंट, क्सांसा, टी.सी.एस., टेक महिंद्रा, विप्रो, पटनी, सत्यम, सायबेज, के.पी.आय.टी. कमिन्स, दिशा, पर्सिस्टंट सिस्टम्स, जियोमेट्रिक सफ्टवेयर, नीलसफ्ट व कॅनबे पुणेय् दु।

महत्वपूर्ण बहुराष्ट्रीय सफ्टवेर कंपनितः - बी.एम.सी. सफ्टवेयर, एनव्हिडिया ग्राफिक्स, एच.एस.बी.सी. ग्लोबल टेक्नोलोजिस, आय.बी.एम., रेड हॆट, सिमेन्स, ई.डी.एस., युजीएस, आयफ्लेक्स, कॉग्नीझंट, सिमांटेक, सनगार्ड, वर्संट, झेन्सार टेक्नालॉजीस, टी-सिस्टम व एसएएस, आयपीड्रम।

पुणे कल सेन्टर वा बी.पी.ओ. उद्योगय् नं अग्रसर दु। अंग्रेजी  खँल्हाइपिं ज्याकमि वर्ग पुणेय् दुगु जुलिं कन्व्हरजिस, डब्ल्यु.एन.एस., इन्फोसिस, विप्रो, इएक्सएल, एमफेसिस थें न्यागु महत्वपूर्ण आऊटसोर्सिंग कम्पनित पुणेय् दु।

पुणेयागु महत्वपूर्ण कम्पनितेगु मुख्यालय -

पुणे शहरयागु व्यवस्थापन पुणे महानगरपालिका नं याई। महानगरपालिकायागु ज्या नागरिक प्रशासन व मूलभूत सेवा-सुविधा बीगु खः। प्रशासकीय नाययागु कार्यकारी अधिकार महाराष्ट्र सरकारं नांमांकित आय. ए. एस्‌. अधिकारी दर्जायागु महापालिका आयुक्त नाप दै। महानगरपालिका मतदानं ल्येयावगु नगरसेवकतेसं देकी। नगरसेवकतेगु नेतृत्व महापौर नापं दै। महापौर छगु नां यागु जक्क पद खः, थ्व  पदयागु अधिकार म्हो हे जुइ। पुणेय् ४८ महापालिका प्रभागयागु विभाग दु, सकल विभागय् ज्याखं सहायक आयुक्त नं स्वई। राज्ययागु सकल  राजकीय पक्ष थगु उम्मेद्वारतेत निर्वाचित पदयागु लागि नामांकित याई।

पुणे शहर पुणे जिल्लायागु मुख्यालय नं खः। जिल्लायागु मू जिल्लाधिकारी दै व वेकयागु ज्या सातबारा, बुँ सम्पत्तियागु नामकरण स्वेगु, राज्य सरकारयागु लागि साराकायेगु, करकायेगु व चुनावतेगु व्यवस्था यायेगु ख।

पुणे प्रहरीयागु नाय पोलिस आयुक्त जुई; वेक राज्ययागु गृह मन्त्रालय नं नियुक्त जुम्ह छम्ह आय. पी. एस्‌. अधिकारी खः। पुणे पुलिस व्यवस्था महाराष्ट्र राज्ययागु गृहमन्त्रालययागु अन्तर्गतय् ला वई।

पुणे शहर भारतयागु मेमेगु महत्वपूर्ण शहर नाप सतक, रेल्वे व हवाईमार्ग नं स्वाना च्वंगु दु। पुणेयागु विमानस्थलं न्हापा भारतयागु मेमेगु शहरय् जक्क प्लेन ब्वैगु जुसां आ वया सिंगापोर व दुबईय् प्लेन ब्वे धुंका थुकियात अन्तरराष्ट्रीय दर्जा प्राप्त जुगु दु।

न्हुगु ग्रीनफिल्ड पुणे अन्तरराष्ट्रीय विमानस्थल प्रकल्प महाराष्ट्र सरकार नं न्ह्येथने धुंका थ्व चाकण व राजगुरुनगर गाँतेगु दथुई चांदूस व शिरोली नापं (पुणे नं ४० कि.मि.) जुइगु सम्भावना दु। थ्व परियोजनायागु जिम्मेदारी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडलयात ब्युगु दु।

पुणे शहरय् पुणे व शिवाजीनगर नां यागु निगु महत्वपूर्ण रेल्वे दु।  पुणे व लोणावलायागु दथुई उपनगरीय दु गुकिलिं पिंपरी, खडकी व चिंचवड उपनगर शहर स्वाई। पुणेयागु उपनगरी रेल लोणावला तक्क व मुम्बई यागु कर्जत तक्क वनी। रेल्वे प्रशासन लोणावला व कर्जत/खोपोली शहरयात स्वाईगु योजना देकाच्वंगु दु। थुकिलिं पुणे-मुम्बईयागु दथुई वैगु सकल थाय् यात स्वाई। कर्जत-पनवेल रेलवे देके धुंका पुणे-मुंबई शहरतेगु दथुयागु अन्तर २९ कि.मी.स्वया म्हो जुई।

पुणे व मुंबईयागु दथुई मुम्बई-पुणे द्रुतगति महामार्ग देकातगु दु। थुकिलिं निगु हे शहरतेगु दथुई स्वघौ यागु अन्तर दै। सरकारी व निजी बससेवा नं पुणेयात मुम्बई, हैदराबाद, नागपपुर व बंगलूरू शहर नाप स्वाई। महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडल (एस.टी) यागु बससेवां पुणेयात महाराष्ट्रयागु ग्रामीण भाग नाप स्वाई।

पुणे शहर २०१० तक्क महत्वपूर्ण आई.टी केन्द्र जुइगु लंय् दु। पुणेयागु चक्रमाती बढत नापं थन वाहनतेगु ल्याखं नं अप्वया वगु दु। २००५य्  पुणेय् १४६ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफलय् २लखः कार (मोटारगाडी) व १०लखः निचा वाहन दुगु खं छगु अभ्यासं सीकल। पुणेयागु उपनगर कल्याणीनगर, विमाननगर, मगरपट्टा, पिंपरी, चिंववड, बाणेर, वाकड, औंध, हिंजेवाडी, बिबवेवाडी, वानवडी, निगडी-प्राधीकरण याकनं बढे जुया च्वंगु दु तर दुनेयागु लं उल्ली याकनं सेल्लाना वगु मदु।

सार्वजनिक यातायात व्यवस्थायागु लागि पुणे व पिंपरी-चिंचवड महापालिका नं नियंत्रित पी.एम.टी. व पी.सी.एम.टी. उपकरण छ्येलातगु दु। रिक्शा शहरय् यातायातयागु मू साधन खः।

२००१ यागु जनगणना कथं पुणे नगर क्षेत्र (urban agglomeration) यागु जनसंख्या ४,,४८५,००० दु। थुकिलि पिंपरी चिंचवड थेंन्यागु उपनगरतेगु जनसंख्या नं समाविष्ट दु। पुणे शहरय् सफ्टवेयर व वाहननिर्मितीयागु ज्यायागु निरंतर विकासं ज्यायायेत भारतयागु मेमेगु प्रान्तयागु मनुपिं थन च्वनेयात वई। २००३ निसें थनयागु निर्माण-क्षेत्र येक्व न्ह्येथना वगु दु।

पुणे भारतयागु न्हेगु दक्ले तधंगु शहर ख व थनयागु अर्थव्यवस्था क्रमांक खुगुगु दु। पुणेयागु पर क्यापिटा इन्कम(per capita income)य् न्हापांगु क्रमांक दु व फोगिं-तम्हियागु दथुयागु जा नं पुणेय् म्हो दु।

पुणेय् च्वनिपिन्त पुणेकर  धका नं संबोधित याई। शहरयागु मूभाय् मराठी ख, व अंग्रेजी व हिन्दी भाषायागु नं थन छ्येलेज्या जुई।

यह शहर पुणेयागु कें शहर ख -

पुणेयात महाराष्ट्रयागु सांस्कृतिक राजधानी धका नं संबोधित याई। पुणेयागु मराठीयात मराठी भाषायागु मानक-रुप (standard)यागु कथलं हनि। पुणेय् देंदच्छि हे सांस्कृतिक ज्याखं ज्या च्वनि। पुणेय् संगीत, कला, साहित्य येक्व दु।

१८९४य् लोकमान्य तिलक नं सार्वजनिक गणेशोत्सव न्ह्येथनादिल। भाद्रपद (अगस्ट-सेप्टेम्बर) लाय् वैगु थ्व झिन्हुय् पुणे शहर चैतन्यमय जुई। थ्व उत्सवय् ब्वति कायेत येक्व थासं मनुत थन वई। थाय्-थासे गणेश मंडलयागु मण्डपयात ब्वया तै। थ्व जात्रा धुंका महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडल पुणे उत्सव नां यागु सांस्कृतिक ज्याझ्व आयोजित याई, गुकिलि संगीत, नृत्य, दबू, नाटक व कासा समाविष्ट जुई। झिन्हु तक्क जुइगु थ्व जात्रा गणेश विसर्जन नापं क्वचाई। अनन्त चतुर्दशीयागु सुथे न्ह्येथनिगु विसर्जन छन्हु लिपा तक्क हनि। थुकियागु मू न्यागु मण्डल खः -

पुणेय् गणेशोत्सव मण्डल प्राणप्रतिष्ठायागु मूर्ति विसर्जित याये धुंका उत्सव मुर्ति लिथ है। विसर्जन बिले ढोल, लेझीम थें न्यागु बाजं थाई। येक्व विद्यालयतेसं थगु पथके/बाजं स्येनि।

डिसेम्बर लाय् अभिजात संगीत मैफलीयागु ज्याखं पुणेय् जुइ गुकियात सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव धका हनि। स्वंगु बहनि तक्क सनिगु थ्व उत्सवय् नांजापिं हिंदुस्तानी व कर्नाटक संगीतज्ञतेसं ब्वति काई। शास्त्रीय संगीत यम्हि तेगु लागि थ्व उत्सव छगु नखः थें जुई।

मराठी रङ्गभूमि मराठी संस्कृतियागु अविभाज्य भाग खः। मराठी नाटक प्रायोगिक व व्यावसायिक निगु हे जुई। पुणेय् मराठी नाटक सिक्क लोकंह्वा। टिलक स्मारक मंदिर, बालगंधर्व रंगमंदिर, भरत नाट्य मंदिर, यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, सुदर्शन रंगमंच व पिंपरी चिंचवड नाट्यगृह पुणे व नापंयागु महत्वपूर्ण प्याखँछें खः। 

पुणेय् यक्व मल्टिप्लेक्स दु गुकिलि मराठी, हिन्दी व हलीवूड संकिपा क्येनेज्या जुई। पुणे रेलवे स्थानक नापं पास आयनक्स, विद्यापीठ लें ई-स्क्वेयर, सातारा लंय् व कोथरूड नापं सीटीप्राईड, कल्याणीनगर नापं गोल्ड एडलब्स व आकुर्डी नापं फेम गणेश भिजन दु। मराठी संकिपा मू तवलं प्रभात व सीटीप्राईड चित्रपटगृहय् क्येनि।

चतु:श्रृंगी देग शहरयागु उत्तर-यःता डोंगर-उतारय् दु। देय ९० फूट जा १२५ फूट हाक व थुकियागु व्यवस्थापन चतु:श्रृंगी देवस्थानं याई। नवरात्री बिले देगले अप्व मनुत वई। शहरय् पर्वती देवस्थान नं नांजागु देग खः।

पुणे नापं आलीदी व देहू देवस्थान येक्व नांजा। आलीदीय् सन्त ज्ञानेश्वर यागु समाधि व देहूय् सन्त तुकारामयागु वास्तव्य दु। सकल दं वारकरी सम्प्रदाययागु मनुपिं थ्व सन्ततेगु पालखी कया पंढरपुरय् वना आषाढी एकादशीयागु मुहूर्तय् पंढरपूरय् थ्येनि।

पुणेय् भारतीय यहुदी तेगु बस्ती दु। ओहेल डेविड, इजायल स्वया पिने एशियायागु दक्ले तधंगु सिनेगग (यहुदीतेगु प्रार्थनाथाय्) थन दु। पुणे मेहेरबाबा बुगु थाय् व रजनीशयागु थाय्-बाय् नं खः। रजनीशयागु आश्रमय् येक्व पर्यटक वः। आश्रमय् ओशो झेन क्येब व तधंगु ध्यानगृह नं दु।




#Article 401: मोतिहारी (120 words)


मोतिहार भारतया बिहार राज्यया पूर्व चम्पारण जिल्लाया छगू नगर ख। थ्व नगर पूर्वी चम्पारण जिल्लाया मुख्‍यालय ख। बिहारया राजधानी पटना स्वया १७० किमि तापाक्क लाःगु थ्व थाय्‌ नेपाःया सीमाय् ला। धार्मिक ग्रन्थ कथं थ्व जुजु जनकया राज्यया छगू भाग ख। महात्‍मा गान्धीनं थःगु राजनीतिक आन्दोलन थ्व हे थासं न्ह्यथंगु ख। 

थ्व नगरया अक्षांश व देशान्तर  ख ।  समुद्र सतह स्वया थ्व थाय्‌ ६२ मिटर (२०३ फुट) च्वे ला। 

भारतया सन् २००१या जनगणना कथं मोतिहारी नगरया जनसंख्या १०१,५०६ दु। थ्व जनसंख्याय् मिजं ५४% व मिसा ४६% दु।

थ्व नगरया साक्षरता प्रतिशत ६९% दु गुकिलि मिजंतेगु साक्षरता ७४% दु धाःसा मिसातेगु साक्षरता ६३% दु। सकल भारतया साक्षरता प्रतिशत ५९.५% स्वया मोतिहारया साक्षरता अप्व दु।

थ्व नगरया जनसंख्याय् १५% ६दं स्वया क्वे ला।




#Article 402: सत्यजित राय (210 words)


सत्यजित राय (बांग्ला: সত্যজিৎ রায় शॉत्तोजित् राय्) (मे २ १९२१ndash;अप्रिल २३ १९९२) छम्ह भारतीय संकिपा निर्देशक खः। वेकयात २०औं शताब्दी यागु दक्ले बालाम्ह संकिपा निर्देशकय् छम्ह यागु रुपे कायेगु या। वेकयागु जन्म कला व साहित्ययागु हलिमे नांजागु कोलकाता यागु छगु बंगाली परिवारय् जुगु खः। वेकयागु शिक्षा प्रेसिडेंसी कलेज व विश्व-भारती विश्वविद्यालयय् जुल। वेकलं थगु करियरयागु न्हेथनेज्या चित्रकार यागु रुपे याना दिल। फ्रांसे संकिपा निर्देशक जां रन्वार नापलाना व लंडनय् इटालियन संकिपा लाद्री दी बिसिक्लेत्ते (Ladri di biciclette, बाइसिकल खुं) स्वे धुंका संकिपा निर्देशन यायेत कुत याना दिल। 

राय नं थगु जीवनय् ३७ संकिपायागु निर्देशन यानादिल, थुकिलि फिचर फिल्म, वृत्त चित्र व लघु फिल्म ला। वेकयागु न्हापांगु संकिपा पाथेर पांचाली (পথের পাঁচালী, लंयागु गाथा) यात कान फिल्मोत्सव य् “दक्ले बांलागु मानवीय प्रलेख” सिरपा नापं ११गु अन्तरराष्ट्रीय सिरपा त्या फत। थ्व संकिपा अपराजितो (অপরাজিত) व अपुर संसार (অপুর সংসার, अपुयागु हलिम) नापं वेकयागु नांजागु अपु त्रयीय् मुंकातगु दु। राय संकिपा देकेज्या नाप स्वापू दुगु येक्व ज्या थमेसियां हे याना दि — वेकलं बाखं च्वेगु, कलाकार मालिगु, पार्श्व संगीत च्वेगु, चलचित्रण, कला निर्देशन, सम्पादन व प्रचार सामग्री यागु देकेज्या नं याना दि। संकिपा देकेस्वया अतिरिक्त वेक बाखंमि, प्रकाशक, चित्रकार व संकिपा आलोचक नं खः। रायनं जीवनय् येक्व सिरपा त्यानादिल गुकिलि एकेडेमी सिरपा व भारत रत्न नं दु।

वय्‌कःयात देछागु सिरपा थ्व कथं दु-




#Article 403: राग (350 words)


राग नेवाः व भारतीय शास्त्रीय संगीतय् सःतयेगु अभिव्यक्ति याइगु रुप ख। थी-थी कथंया सः छ्यला थी-थी कथंया राग दयावइ। रागय् सारेगमपधनिसा सः छ्यलि। सःया थीथी गुणया आधारय् थी-थी राग दयावइ। रागया जातिं रागय् गुलि सः दु धका धाइ। रागय् म्होय् नं ५ता सः व अप्वय् ७ता सः दइ। आरोहया अर्थ थाहां वनिगु व अवरोहया अर्थ कुहां वनिगु ख। संगीतय् सःतयेगु क्रम इमिगु ऊँचाई-निचाईया आधारय् तय जुइ। ‘सा’ स्वया तच्वःगु ध्वनि ‘रे’ या, ‘रे’ स्वया ‘ग’ व अथे जुजुं 'नि' या ध्वनि दकले तच्वगु जुइ। सः तच्वया वनिगुलिं सा-रे-ग-म-प-ध-नि-सां हालिगु यात आरोह व थुकिया विपरीतयात अर्थात सां-नि-ध-प-म-ग-रे-सायात अवरोह धाइ। आरोह-अवरोहय् न्हेगु हे सः दःसा राग ‘सम्पूर्ण जाति’ जुइ। ५ता सःजक्क दइबिलय् राग ‘औडव’ व ६ता सः दइबिलय् राग ‘षाडव’ जुइ। यदि आरोहय् ७ता व अवरोहय् ५ता सः दःसा राग ‘सम्पूर्ण औडव’ जुइ। थ्व कथं कुल ९ जाति दयेकेछिं गुकियात रागया उपजातित नं धाइगु या। साधारण गणितया हिसाबं स्वयेगु खःसा छपू ‘थाट’या ७ता सलं ४८४ राग दयेकेछिं। अथेजुसां दक्वं राग उलि प्रचलित मजु। आरोहय् ७ व अवरोहय् ७ सः दइबिलय् ‘सम्पूर्ण-सम्पूर्ण जाति’ दइ गुकिलिं छपू जक्क राग दयेकेछिं। अथे हे आरोहय् ७ व अवरोगय् ६ सः दइबिलय् ‘सम्पूर्ण षाडव जाति’ दइ।

रागया प्राचीनतम उल्लेख सामवेदय् जूगु दु। सामवेदय् थथे च्वयातःगु दु-

सामवेदात् स्वराः जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसम्भवः।
ग्रामेभ्यो जातयो जाताः जातिभ्यो रागसम्भवः॥
सप्तस्वराः त्रयो ग्रामाः मूर्छनाश्चैकविंशतिः।
द्वाविंशतिश्च श्रुतयः एतेभ्यो रागसम्भवः॥

वैदिक कालय् अप्व राग छ्यलातःगु खनेदु, समयनापं म्हो जक्क राग छ्यलावन। सुगम संगीत व अर्धशास्त्रीय गायनशैलीइ छुं जक्क राग व तालतयेगु छ्यला जुइ। शास्त्रीय संगीतय् धाःसा थीथी राग छ्यलातःगु खनेफै। रागतयेगु विभाजन मूलरूपं थाट छ्यला याइ। हिन्दुस्तानी पद्धती ३२ थाट दु गुकिलि १०पु जक्क छ्यलि। कर्नाटक संगीतय् ७२ थाट दु। रागतयेत प्रधान-अप्रधान, जन्य-जनक, प्राचीन-अर्वाचीन, घन-नय, मार्गि-देशि, मेळकर्त-मेळांतर्गत, राग-रागिणि, पुंराग-स्त्रीराग-नपुंसकराग आदि रुपय् बायेछिं। 

रागया लक्षण वेदय् थ्व कथं बियातःगु दु-
 
रञ्जयति मनांसीति रागास्ते दशलक्षणाः
मतङ्गमुनिः रागस्य दशलक्षणानि उक्तानि सन्ति। 
ग्रहांशाः तारमन्द्रौच न्यासोपन्यास एव च।
अल्पत्वं च बहुत्वंच षाडवौडविते तथा॥ इति। 

रागया छुं खँग्वः थ्व कथं दु-

रागया प्रकारय् यक्व मतभेद दु। थुकिया स्वंगु मू मत थ्व कथं दु-

थ्व मतानुसार ८पु मू राग दु।

थ्व मतानुसार ५पु मू राग दु।

सोमेश्वरं थमंतुं च्वयादिगु “सङ्गीतदर्पण” ग्रन्थय् ६पु मू राग दु। 

राग संगीतं प्रभाव यागु संगीतत-




#Article 404: नोखा (185 words)


नोखा (अंग्रेजी:Nokha),  भारतयागु राजस्थान राज्ययागु  बिकानेर जिल्लायागु छगु सहर इलाका खः।
नोखा तहसील के अंदर ग्राम पंचायत काहिरा है उस ग्राम पंचायत की सभ्यता उस ग्राम पंचायत के लोगों के संस्कार उनकी मर्यादा देख कर हर व्यक्ति के हृदय को छू लेता है उसमें मोहल्ला का नाम सुरतपुरा है जिसमें श्री देव जसनाथ जी महाराज का मंदिर है और हर कोई यहां आता है बहुत ही बढ़िया जगह है लोगों का मेलजोल भाईचारा बहुत ही अच्छा है शंकर नाथ वार्ड पंच वार्ड नंबर 6 ग्राम पंचायत काहिरा के हैं

थ्व शहरयागु अक्षांश व देशान्तर खः  ।समुद्र सतह स्वया थ्व थाय ३२५ मिटर (१०६६ फुट) च्वे ला।

यहाँ नोखा के पास मुकाम स्थित श्री गुरु जम्भेश्वर भगवान क़ा विशाल मंदिर है जहाँ  समाज सहित सभी धर्मो के लोग माथा टेकने आते है .

भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं नोखा शहरयागु जनसंख्या ४९,७०४ खः। थुकिली मिजंत ५३%, व मिसात  ४७% दु।

थनयागु साक्षरता प्रतिशत ५८% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ६८% दु,  व मिसातेगु साक्षरता ४८% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया नोखा यागु साक्षरता  अप्व दु।

थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १९% ६ दं स्वया म्हो जु।




#Article 405: मि (1945 words)


मि छगू अक्सिदेसन प्रक्रिया ख। थ्व प्रक्रियाय् विभिन्न इन्तेन्सितीया उर्जा जः (जःया वेभलेन्थ भिजिबल स्पेक्त्रम स्वया पिने नं लाय् फु) व तापया रुपय् पिहां वइ नापं कुं नं पिहांवे फइ। मि च्याकिगु सीकेज्या मनु लहनाया दक्ले तःधंगु सीकेज्याय् छ्गूया रुपय् नालेगु या। मि जंगली पशुतयेत ख्यायेत, नसा बुइकेत, जः दयेकेयात व चिकुइबिले ताप दयेकेयात आदिया निंतिं छ्येलिगु या। 

साधारण कथं मि निगु प्रकारया जुइ ज्वालामय व रसायनिक। थ्व निगु मिया थःगु हे कथंया गुण दु।

फ्लेमिङ्ग मि छगू इन्धनयात तीव्र रुपं अक्सिदेसन याना कम्बस्चनं पिहां वइगु ज्वाला, ताप व जः ख। फ्लेम वा ज्वाला थमंतुं धाःसा ग्यासय् तीव्र रुपय् एक्जोथर्मिक रियाक्सन जुयाच्वंगु थासय् उत्त्पत्ति जुइ। एक्जोथर्मिक रियाक्सन थन्याःगु रियाक्सन ख गुकिलि रियाक्सनं ताप व उर्जा पिकाइ व रियाक्सनया लिच्वःया कथं अप्व स्थिर रसायनया उत्त्पत्ति जुइ। मिं न्याच्वंगु इन्धनय् केमिकल रियाक्सन जुयाच्वनिबिले जः फोतोनया रुपय् उत्त्पत्ति जुइ व इन्धनया अक्सिदेसनं थ्व जः उर्जायात पिथनि। रसायनिक व भौतिक हिलेज्याया आधारय् ज्वालां मिखां खनिगु वा मखनिगु स्पेक्ट्रमय् जः पिथनि दसु- मिंनःगु अल्कोहल वा मिनःगु हाइद्रोजन आपालं मिखां मखनिगु तर यक्व ताप उर्जा दूगु मि पिकाइ। 




#Article 406: अजिङ्गर (820 words)


अजिङ्गर वा पाइथनिदे छगू विष मदुगु सर्पतेगु परिवार ख। थ्व सर्प अफ्रिका, एसिया व अस्ट्रेलियाय् खने दु। थ्व परिवार दुने हलिमया दक्ले तधंगु सर्पत ला। आतक्क थ्व परिवारय् ८गु जेनस व २६गु प्रजातित लुयावगु दु।

थ्व प्रजातिया मिसातेसं खेँ थ्वइ। अतः, थ्व ओभिप्यारस ख। थ्व गुणं याना थ्व सर्प व बोइदे सर्प पा। बोइदे सर्पं आपालं मचा बुइकी (ओभोभिभिप्यारस)।

थ्व परिवारया यक्व प्रजातित एक्जोटिक पाल्तुया कथं बनेज्या जुगु खने दु। अथे जुसां थ्व परिवारया तधंगु प्राणीत लहिनिबिले होस तय् मा। थ्व परिवारया तधंगु प्राणीतेसं थगु मालिकयात स्यागु प्रमाणत खंगु दु।


अजिङ्गरत बोआनाप मेमेगु सर्प वा प्राणी



#Article 407: अणु (143 words)


रसायनशास्त्र व भौतिकशास्त्रय् अणु तत्त्वया रसायनिक गुण दुगु दक्ले चिधंगु वस्तु ख।

छगू अणूय् पोजितिभ चार्ज दुगु प्रोतोन व चार्ज मदुगु न्युत्रोन जाना ताकुगु आणविक न्युक्लियस देकातै, थ्व न्युक्लियसया पिने न्युक्लियस स्वया तधंगु तर देन्सिती म्हो जुगु इलेक्त्रोन क्लाउद दै गुकिलि नेगेतिभ चार्ज दुगु इलेक्त्रोन दै। छगू अणुइ प्रोतोन व इलेक्त्रोनया संख्या उलि हे दःसा अणु इलेक्त्रिकल्ली न्युत्रल जुइ। छगू अणुइ प्रोतोनया ल्याखँ नं व अणुया तत्त्व सीकेफै धाःसा न्युत्रोनया ल्याखँ नं आइसोतोप सीकेफै। 




#Article 409: ल्वाभः (909 words)


ल्वाभः धाःगु छुं नं थन्याःगु ज्याभः ख गुकिया छ्येला थःगु शत्रुयात घाः यायेगु निंतिं, वशय् कायेगु निंतिं वा स्यायेगु निंतिं याइ। ल्वाभःया छ्येला आक्रमण यायेत, आक्रमण पनेत वा ख्यायेत यायेछिं। ल्वाभः छखेँ कथि थें सरल जुइफु धाःसा मेखें ब्यालिस्टिक प्रक्षेपास्त्र थें जटिल जुइ नं फु।

ल्वाभः थन्याःगु ज्याभः ख गुकियात युद्धय् छ्येलि। थ्व कथं वाण, तरवार निसें तोपतक्क सकल ज्याभः ल्वाभः ख। ल्वाभःया  विकासया इतिहास मानव जातिया विकासया इतिहास ति हे पुलां। मानव जीवन आदिकाल निसें संघर्षपूर्ण दु। जीवनरक्षाया निंतिं मनुतयेसं  भयानक व शक्तिशाली पशुनाप ल्वायेमाल। मनुनाप मेमेगु पशुति बल, ख्वातुगु छ्यँगु, तीव्र व घातक वा/दारा व लुसि मदुसाँ मनु नं थःगु बुद्धि छ्येला न्हापांगु शस्त्रतयेगु आविष्कार यात। कथिया विकास बरछा, गदा, तरवार, बल्लभ व आधुनिक संगीनय् जुल। थ्व कथं वांछया स्याइगु अस्त्रया विकास साधारण लोहँ जुया भाला, धनुष-वाण, गुलेल, गोला, ग्वली व आधुनिक परमाणु बमय् थ्यन।

ल्वाभःया विकास व अप्वयावःगु शक्तिया नापं प्रतिरक्षाया उपकरणया ज्या दयावल व थुमिगु आविष्कार जुल। संभवत: छ्यँगुयात पँ/कथिइ स्वाना दयेकातःगु ढालया कला सिक्क पुलांगु जुइफु। कालान्तरय् कवच व आधुनिक युगय् वया कवचयान (ट्याङ्क)या आविष्कार जुल। थ्व खनेदु कि मनुतयेसं संहारया साधनतयेगु निर्माण याबिले नापंनापं हे प्रतिरक्षाया साधनया नं विकास जुल।

वस्तुतेत ल्वाभःया रुपय् छेलिगु ज्या चिम्पाञ्जीइ खनेदु, गुकिया आधारय् प्राचीन गुंमनू (होमिनिद)तेसं करिब ५० लखः दँ न्ह्यः ल्वाभः छेलाहःगु अनुमान विज्ञतेगु दु।  अथे जुसां थन्यागु ल्वाभः गुंमनूया वातावरणय् दयाच्वनिगु ल्वहँ, कथि, झाः आदि जक्क जूगु व उकियात निश्चित ल्वाभःया आकार बीगु ज्या मजूगुलिं थ्व अनुमानयात पुष्टि यायेगु स्पष्ट भौतिक दसु लुइके मछिं। ल्वाभः धका बांलाक्क पुष्टि जूगु दकलय् पुलांगु लूगु दसु करिब ३ लखः दँ न्ह्यःया Schöninger Speere ख, थ्व च्यापु वांछ्वयेगु भालातेगु पुचः ख।

प्राचीन ल्वाभः नवपाषाण युगया ल्वाभःतेगु विकशित रुप ख। थन्यागु ल्वाभलय् महत्त्वपूर्ण विकास थीथी सामरिक प्रविधिया हिउपां जुल।

करिब ३३०० ईपूइ सीजः युगय् धातुया भःया विकास जुल, थ्व धुंका कँय् युगय् कँय्‌या तरवार व मेमेगु ल्वाभःया विकास जुल। 

दकलय् न्हापांगु सामरिक दुर्गया दयेकेज्या कँय् युगय् जुल, गुकिलिं थ्व युगय् सुरक्षाया आवश्यकता अप्वया वःगु खँ क्यनि। दुर्ग वा किल्ला थुनेगु ल्वाभः दसु ब्यातरिङ्ग र्याम (battering ram)या विकास करिब २५०० इपूइ जूवन। 

नः युगया तरवार, नः युग स्वया न्ह्यःया कँय् युगया तरवार स्वया विशिष्ट मजूसां करिब १२०० ईपूइ सब-सहारा अफ्रिकाय् नःज्या विकास जुइ धुंका नयात ल्वाभःया विकासय् छ्येलाहल। 

सलःया गृहस्थीकरण व घःचाय् कथि (spoke) तयेगु करिब २००० इपूया प्रविधिया विकास नापं सलं ब्वाकिगु रथ दयावल। थन्यागु रथं हःगु न्हूगु गतिं ल्वाभःया प्रकृतिइ हिउपा हल। थन्यागु रथ करिब १३०० इपूइ थःगु दकलय् तच्वःगु चलनय् थ्यन व युद्धय् थुकिया छ्येला करिब ४ शदी ईपूइ आपाःथें हे मदयावन।  

अश्वरोही सेनाया विकास नापं ल्वापूइ आक्रमणया वेग तच्वयावन।

लखय् सनिगु ल्वाभः दूगु हताः-लःखः दसु त्राइरिमया छ्येला करिब ७गु शदी इपू निसें जूल।  थन्यागु लःखःतयेगु थाय् करिब ४गु शदीइ तःधंगु लःखतं काल।

मध्यकालीन युरोपया हताः मूरुपं कुलीन अश्वरोही नाइत व इमित ग्वहालि याइपिं पैदल सेनां ल्वात। थन्यागु सेनां थीथी गतिशील हताः व स्थीर घेराबन्दी रणनीति छ्येला ल्वापू यायेगु जुयाच्वन। सल गया जुइपिं नाइततेसं शूल वा भाला ज्वना शत्रुया सेना संगठनय् आक्रमण यायेगु व शत्रुया सेनाया संगठन स्यंकेधुंका खड्ग वा तरवारं पालिगु ज्या यानाच्वन। पैदल सेनां धाःसा दंगु ल्वाभः दसु भाला वा हुक, बला आदि छ्येला ल्वायेगु या। सेना छगू पेशाया रुपय् पलिस्था जूलिसें सेनाया ल्वाभलय् नं हिउपा वल व पैदल सेनां ताःहाकःगु पाइक (pike) छ्येलाहल। पाइकया हाकः साधारण कथं करिब ७-८ फित जुइ, नापं पैदल सेनां चिहाकःगु चुपि आदि ल्वाभः नं ज्वनिगु यानावला। 

पूर्वी व मध्यपूर्वी हतालय् नं थन्यागु ल्वाभःत युरोप स्वया भिन्न रुपय् विकशित जुल।

बारुदया विकास सूदुर पूर्वय् चीनय् जुल। थुकिया विकास नापं प्राथमिक भरुवा बन्दूक छ्येलिपिं मस्कितियर (musketeers) धाःगु सेनाया विकास जुल, थ्व सेनायात पाइकम्यानतेसं रणभूमिइ रक्षा यायेगु जुयाच्वन। नापं, तुपःया विकासं त्रेबुशे (trebuchet)यात रणभूमिं लिकाना छ्वल।

युरोपया पूनर्जागरण कालय् युरोपय् दकलय् न्ह्यः बारुदीय ल्वाभःया छ्येला खनेदत। रणभूमिइ बन्दुक व रकेत थें न्यागु ल्वाभः खनेदत।

बारुद दूगु ल्वाभलय् बारुद रसायनिक रुपय् मुया छकलं गोला-गोलियात वांछइगु जूगुलिं गुणया आधारय् थन्यागु ल्वाभः पुलां तवःया भौतिक शक्ति छ्येला प्रक्षेपन याइगु ल्वाभः स्वया सिक्क प्रभावशाली जुवन। थन्यागु ल्वाभलय् उर्जा छकलं पिकायेछिनिगु जूगुलिं थन्यागु ल्वाभःया दकलय् पुलांगु रुप, दसु arquebus, नं मनूया शक्तिं सनिगु ल्वाभः स्वया शक्तिशाली जूवन। १६गु निसें १९गु शताब्दी तक्कया ईलय् बारुदीय ल्वाभःतेगु प्रभाव व महत्त्व तच्वया वन। नापं, थ्व ईलय् थ्व ख्यलय् छगू धुंका मेगु प्रगति जुयावन, दसु: बारुदीय ल्वाभलय् न्हू-न्हूगु सुधार, दसु बारुद च्याकिगु थासय् ताः(Lock)या दयेकेज्या, ल्वाभः ज्वलंया भिंकेज्या, प्रक्षेप्य ज्याय् भिंकेज्या आदि ज्या थ्व ईलय् जुल। संयुक्त राज्य अमेरिकाया गृह युद्ध बिलय् थीथी प्रविधि दसु मेसिन गन, कवचधारी (ironclad) हताः-लःखः आदि सैन्य ल्वाभःया रुपय् उदय जुल। थन्यागु ल्वाभःत वर्तमान ईलय् नं चिधंगु ल्वापूइ छ्येलिगु या। १९गु शताब्दीइ हताः-लःखःयात संकिगु उर्जास्रोत फसं संकिगु पालं हिलाः जीवाश्म इन्धन (दसु, हेंग्वा) छ्येला सनिगु स्तिम इञ्जिन जूवन। 

धाः दूगु ल्वाभःया युग तःहताः १ स्वया न्ह्यः छकलं राइफलद् (ध्वः सालाःतःगु) तुपःया विकास नापं क्वचाल। Howitzerतेसं पक्का किला व मेमेगु किलाबन्द संरचनातेत मुइका वनेफइगु क्षमता दयेकल। थुकिया विकास नापं सैन्य मामिलाय् छगू हिउपाः वलः व सैन्य सिद्धान्त व रणनीतिइ न्हूगु अध्याय न्ह्यथन।

औद्योगिक युगया हताःया छगू मू गुण प्राविधिक अभिवृद्धि ख। गनं न्हूगु प्रविधि वयेधुंका अन्यागु प्रविधि छकलं तच्वलं मेमेगु थासय् दयेकिगु वा अन्यागु प्रविधियात बुकेगु प्रविधि छकलं दयेकिगु ज्या थ्व ईलय् खनेदु। तःहताः १स विकास जूगु ल्वाभः प्रविधिइ दकलय् प्रभावशाली प्रविधित हताः-फय्‌खः, बुं-हताःखः(tank) आदि ख।

ल्वाभःतेगु थन्यागु विकास तःहताःतयेगु दथुया ईलय् नं जुया हे च्वन। थ्व ईलय् सकल थें हे औद्योगिक देय्‌तेसं थः-थःगु देसय् ल्वाभःतेगु विकास यात। तःहता २ बिलय् यक्व ल्वाभःतेगु विकास जुल। थ्व ईलय् हे हलिंया दकलय् न्हापांगु आणविक ल्वाभः रणभूमिइ खनेदत। थौंया यक्व आधुनिक सैन्य ल्वाभः, विशेषयाना बुंल्वाभः, तःहता २या ल्वाभःतेगु परिष्कृत रुप ख।

पालिगु ल्वाभः छगू प्रकारया प्राचीन ल्वाभः ख। थ्व ल्वाभलय् धाः दूगु सालूगु, पिचूगु धातुयात पालेत छ्येलिगु या। थन्यागु ल्वाभलय् छखे वा निखे धाः दयेफु। छुं पालिगु ल्वाभः थ्व कथं दु-




#Article 410: इच्छा (448 words)


इच्छा छगु प्रकारया मानव भाव ख।

ऐच्छिक और अनैच्छिक शारीरिक क्रियाओं _____

ऐच्छिक क्रिया == क्या कहाना है क्या खाना है क्या करना है इसमें कई प्रतिक्रिया है ।
जैसे किसी खतरे के बारे में देखकर सुनकर मस्तिष्क समझती है फिर वहां ह्रदय में तत्काल संकेत पहुंच जाती है जिसे स्वतः ही प्राण शक्ति सक्रिय होकर वह से भाग जाने या सुरक्षा के लिए तैयार हो जाता हो ।

अनैच्छिक क्रिया == भूख प्यास पाचन नींद तथा शारीरिक आंतरिक क्रियाऐ दिल का धड़कना लीवर के कार्य करना सांस लेना आदि ।

परन्तु अनैच्छिक और ऐच्छिक क्रिया आपास में मिलाकर भी कार्य करते है ।
जैसे भूख लगाना ये अनैच्छिक है क्योंकि शरीर को पोषक तत्व चाहिए फिर क्या खाना चाहिए ये ऐच्छिक है अर्थात स्वयं के ऊपर निर्भर करता है ।
विपरीत लिंग की ओर आकर्षण स्वाभाविक है परन्तु किसके साथ प्रेम प्रसंग रखना या ऐच्छिक है ।

मनुष्य को उम्र के अनुसार इच्छा आना स्वाभाविक है जैसे बाल्यकाल में खेलना किशोरावस्था में विपरीत लिंग की ओर आकर्षण युवावस्था में धन नाम विवाह संतान की इच्छा पौढ़ वृध्द अवस्था में भी युवावस्था के सामान्य इच्छा होती है परन्तु अधिकांश पौढ़ वृध्द अवस्था में अपने संतान परिवार के सुख शांति के लिए प्रयास करते है । परन्तु सभी मनुष्य अनैच्छिक व ऐच्छिक क्रिया से जुड़े है ।

परन्तु प्राणशक्ति से कुछ ऐसे ऊर्जा निकलती है जिसके कारण लोगों के ह्रदय में अच्छे बुरे व सामान्य इच्छा बनाते है जिसके कारण लोग सज्जन दुष्ट व सामान्य मनोस्थित के होते है  इसी प्राण शक्ति की ऊर्जा को प्रज्ञा कहा जाता है ।
प्रायः मनुष्य के स्वाभाव व्यवहार व प्रवृत्ति का सम्बन्ध प्रज्ञा की ऊर्जा के कारण होता है जिसमें विवेक व बुध्दि स्तर की महत्वपूर्ण भूमिका होती है ।
प्रज्ञा ऊर्जा ही ह्रदय में इच्छा के रूप प्रगट होता है जिसमें  किसे मित्रता करना है किसे प्रेम करना है किसे विवाह करना है समाज में क्या कार्य करना है जीविका के लिए या फिर निजी व समाजिक स्थति को समझ कर कुछ भी कार्य करना है जीने के लिए। 

परन्तु मनुष्य के जन्मों के साथ उसमें बुध्दि व विवेक का स्तर घटता बढ़ता रहता है जिसके कारण मनुष्य के सम्पत्ति प्रसिध्दी पद में उतर चढ़ाव होता रहता है कहा जाऐ तो जो आज निम्न स्तर का जीवन जी रहा है आने वाले जन्म में मध्यम या उच्च स्तर का जीवन जियेगा और जो आज उच्च स्तर का जीवन जी रहा है आने वाले जन्म में मध्यम या निम्न स्तर का जीवन जियेगा ।

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 




#Article 411: चिनाखँ (158 words)


चिनाखँ साहित्यया छगू विधा ख। थ्व विधाय् सःया हिसि (ध्वनिसौन्दर्य वा phonaesthetics), सः व भाषाया प्रतीकात्मक रुप, मात्रा आदि छ्येला खनेदूगु व सामान्य अर्थ स्वया भावात्मक व प्रतीकात्मक चिन्तन ब्वयेगु ज्या जुइ। 

चिनाखँया छगू ताःहाकःगु इतिहास दु। प्राचीन सुमेरया गिल्गमेशया काव्य आःतक्क लूगु दकलय् पुलांगु चिनाखँ ख। प्राचीन चिनाखँ व काव्य ख्यःया विकासय् लोक म्येया तःधंगु ल्हा दु। थुकिया दसुया रुपय् चीनया शिजिङ(Shijing)यात कायेछिं। नापं, लुमंका तयाः म्हुतुं कनिगु मौखिक परम्पराया नं थ्व साहित्यिक विधाया विकासय् यक्व प्रभाव दु। थुकिया दसुया रुपय् संस्कृतया वेद, जुरुआस्ता धर्मया गाथा, होमर सम्प्रदायया इलियाद व ओदिसि आदि कायेछिं। प्राचीनरुपय् चिनाखँयात एरिस्तोतलं थःगु एसिस्तोतलया पोएतिक्स् (Aristotle's Poetics)य् परिभाषित यायेगु कुतः जुल। थ्व कुतः भाय्‌या साहित्यिक पक्ष, दबूप्याखं, म्ये, ख्यालि आदिइ केन्द्रित जु। थ्व धुंकाया मेमेगु कुतःत हानं हानं दोहरे जुइगु, पद्यरुप, छन्द, व भाषिक सौन्दर्यय् केन्द्रित जुल व थन्यागु साहित्यिक ज्यां चिनाखँ व पद्ययात गद्य स्वया पृथक विधाया रुपय् पलिस्था यात। 

थ्व खँग्व नेपालभाषाया चिना व खँ धागु खँग्वःत जाना दयावगु खँग्वः ख।




#Article 412: रोमानी भाषा (100 words)


रोमानी भाय् छगु भारोपेली भाय् खः। थ्व भाय् विषेश याना रोमा जातितेसं छ्येलि। थ्व भाय् संस्कृत भाय् व संस्कृत भाय् नं बुया वगु मेमेगु भाय् त नाप मिले जु वः। थ्व भाय् हलिमय् यक्व थासे विषेश याना पूर्वी व दक्षिण युरोप, अमेरिका, मध्य पूर्व थें न्यागु थासे छ्येलि। रोमा जाति भारतय् उत्त्पति जुया पश्चीम पाखे च्वं वंगु जुगुलिं भारत निसें युरोपतक्क यक्व थासे थ्व भाय् यागु छ्येलेज्या रोमा जातियागु मनुतेगु ल्याखं कथं जुगु खने दु। थ्व भाय् यागु थगु हे लिपि मदु। अथे जुसां आ यागु ईले थ्व भाय् ल्याटिन, देवनागरी, सिरिलिक, युनानी थें न्यागु लिपिय् च्वेगु ज्या जुगु दु|




#Article 413: महादेवी वर्मा (102 words)


 छम्ह नांजाम्ह हिन्दी साहित्यकार खः। वय्‌कः हिन्दी साहित्यया छायावादी साहित्यकार ख। 

महादेवीजी चिनाखँमि जक्क मखुसें विशिष्ट च्वखँमि नं ख। वय्‌कःया कृतित थ्व कथं दु।

महादेवी वर्माया अन्य अनेक काव्य संकलन पिथंगु दु, गुकिलि उपर्युक्त रचनां ल्ययातःगु म्ये मुनातःगु दु, दसु आत्मिका, परिक्रमा, सन्धिनी (१९६५), यामा (१९३६), गीतपर्व, दीपगीत, स्मारिका, नीलांबरा व आधुनिक कवि महादेवी आदि।

मेमेगु च्वखँय् संकल्पिता व विविध संकलनय् स्मारिका, स्मृति चित्र, संभाषण, संचयन, दृष्टिबोध उल्लेखनीय जु। वय्‌कलं थःगु ईलय् नांजाःगु पत्रिका ‘चाँद’ तथा ‘साहित्यकार’ मासिकया संपादक नं जुयादिल। हिन्दीया प्रचार-प्रसारया निंतिं वय्‌कलं प्रयागय् ‘साहित्यकार संसद’ व रंगवाणी नाट्य संस्थाया पलिस्था यानादिल।

महादेवी वर्माया मचा चिनाखँया निगु संकलन पिथंगु दु-




#Article 414: गाण्डीव (112 words)


गाण्डीव महाभारतय् छगू नांजाःगु तीमा ख। बाखं कथं छगू ईलय् घनघोर गुंइ कण्व मुनि कठोर तपस्या यानादिल। तपस्या या-यां, समाधिस्थ जूबिलय् म्हय् च्वय् चा लासें चाय् पँ मा बुयावल। वय्‌कःया तपस्या सिधय् धुंका वय्‌कःया म्हय् दूगु चाय् बुयावःगु पँयात चानाः ब्रह्माजीं विश्वकर्मायात बियादिल व विश्वकर्मां थुकिलिं स्वंगु तीमा दयेकादिल– पिनाक, शागर्ङ व गाण्डीव। थ्व स्वतां तीमा ब्रह्माजीं भगवान शंकरयात देछानादिल। थुकियात भगवान शंकरं इन्द्रयात बिल व लिपा वरुणदेव नापं थ्व तीमा अर्जुनया ल्हातय् लाःवन। 

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। 




#Article 415: गेँसु (183 words)


गेँसु छगु प्रकारया तिबः ख। थ्व तिबलं याना मात्रा दूगु वस्तुं थःगु मात्रा अनुसार मेमेगु मात्रा दूगु वस्तुयात थःनापं सालाकायेगु कुतः याइ। न्हिन्हिया जीवनय् थ्व तिबःया यक्व प्रभाव खनेदु। वस्तुतयेत वस्तुया तौल थ्व हे तिबलं बी। बँग्वारा(पृथ्वी)या गेँसुं बँग्वाराय् दयाच्वंगु दक्वं वस्तुतेत थःपाखय् सालिगु याइ। छुं वस्तुया तौल धाःगु व वस्तुया मात्राय् बँग्वारां गेँसु तिबः छ्येला सालिगु प्रक्रियाया लिच्वः ख। थ्व तिबःया कारणं हे पृथ्वीइ वस्तुयात त्वतेबिले वस्तु बँय् कुतुंवनि। गेँसुं ह्वलाच्वंगु वस्तुयात छधि याना छगू पिण्डया रुप बि। अतः, पृथ्वी, सुर्द्यः, व खगोलया सकल पिण्डया आकार थ्व हे बलं निर्धारण याइ। थ्व हे बलया कारणं पृथ्वीं सूर्द्यःयात चाहिलि धाःसा तिमिलां पृथ्वीयात चाहिली। समुद्रया ज्वारभाटा, नगुतयेगु ताप व पृथ्वीइ खनेदूगु यक्व अवस्था थ्व हे बलया लिच्वया रुपय् दइच्वनि। प्रकृतिइ दूगु प्यंगु आधारभूत बलय् थ्व छगू ख। प्रकृतिया प्यंगु बलय् गुरुत्वाकर्षण, विद्युतचुम्बकत्व, बल्लागु व बमलागु आणविक बल ला। थ्व प्यंगु बलय् दकले बमलागु बल गुरुत्वाकर्षण ख। आधुनिक भौतिक शास्त्रं थ्व बलयात आइन्स्टाइनया सामान्य सापेक्षतावादया सिद्धान्तं परिभाषित याइ गुकिया कथं थ्व बल जड वस्तु (इनर्सियल वस्तु) निर्धारण याइगु अन्तरिक्ष समयया वक्रताया लिच्वः ख। सरल न्युटनया ब्रह्माण्डिय गुरुत्वाकर्ष्णया नियमं सकल थें भौतिक अवस्थाया स्थिति निर्धारण या। 




#Article 416: तःहाःनगु (208 words)


  छगु सर्गयागु पिण्ड खः। थुकियात कमेत वा स्मप सोलार सिस्तम बदि (small Solar System body) (SSSB) नं धाइगु या। थ्व पिण्ड सूर्द्यनापं वइबिलय् थुकिया न्ह्यपं खनेदै। थ्व फेनोमेना सोलार विन्द व सोलार रेदियसनया तःहाःनगुइ प्रभावं खनिगु ख। थ्व पिण्ड लोहं, धू, च्वापू व ग्यांस नं देकिगु ची धंगु खगोलीय पिण्ड ख। थुकिलिं सूर्द्य यात चाहिला च्वनि। चीधंगु पथ दुगु धूम्रकेतू सूर्द्ययागु परिक्रमा छगु अण्डाकार पथय् लगभग ६ निसें २०० दंय् पूवंकी। छुं धूम्रकेतूतेगु पथ प्याराबोलिक जुइ व अन्यागु धूम्रकेतू छक जक खने दै। ताहाकगु धूम्रकेतू छगु परिक्रमा यायेत द्वलंद्व दं मिंकी।

अप्व धूम्रकेतू च्वापू, कार्बन डाईआक्साइड, मीथेन, एमोनिया व अन्य पदार्थ दसु सिलिकेट व कार्बनिक मिश्रणं दया च्वनि।

धूम्रकेतूयागु स्वंगु मू भाग दै -
१) न्युक्लियस
२) कोमा
३) न्हेपं

न्युक्लियस धूम्रकेतूयागु केन्द्र खः। थुकियात लोंह व च्वापू नं देका तै। न्युक्लियसयागु प्येखें दैगु ग्यांस व धूयागु सुपायंयात कोमा धाइ। न्युक्लियस व कोमा नं पिहां वैगु ग्यांस व धू नं छगु न्ह्येपंयागु आकार काई।

धूम्रकेतू सूर्द्य नापं वैबिले, सौर्य-विकिरणयागु प्रभाव नं न्युक्लियसयागु ग्यांसतेगु वाष्पिकरण जुइ। थुकिलिं कोमायागु आकार तधना वनि व येक्व कोटी माइल तक्क जुवनि। कोमा नं पिहां वैगु ग्यांस व धू अरवों माइल ताहाकगु न्ह्येपंयागु आकार काइ। सौर्य-फे नं याना थ्व न्ह्येपं सूर्द्य स्वया उल्टा दिशाय् दै। गथे-गथे धूम्रकेतू सूर्द्य नापं वै, न्ह्येपंयागु आकार ताहाकया वनि।




#Article 417: जुन्यु, अलास्का (102 words)


जुन्यु संयुक्त राज्य अमेरिकायागु अलास्का राज्ययागु छगु सिटी  व बरो खः। थ्व नगरपालिकाया पलिस्था जुन्यु नगरपालिका व डग्लस नगरपालिका छ-धी जुया नापंया बरोतेत ल्वाकाछ्याना जुगु ख। थ्व नगरपालिकाया क्षेत्र रोड आइल्यांड राज्य व  
डेलावेर राज्य स्वया तधं। थ्व निगु हे राज्यया क्षेत्र मुंकुसा थ्व नगरपालिकाया क्षेत्र स्वया भतिचा अप्व जुवै।

सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या बरो दु धासा थ्व थासे ३०७११ खा छें दु।

थ्व शहरयागु अक्षांश ५३८.३४२८१५ उत्तर व देशान्तर ५८.३५१४२२१३४.५११५७९ पश्चिम खः ()। थ्व थासे १२२८२ वर्ग मिटर (१३९४३०१४३० वर्ग माइल) जमिन दु धासा ७०३६१४१३६९ वर्ग मिटर (२७१६.६६९४८६ वर्ग माइल) ल दु।

थ्व थाय्‌या जलवायु थ्व कथं दु-




#Article 418: आज्मा (4554 words)


आज्मा  वा आस्थ्मा रेस्पिरेटरी सिस्टमयागु छगु क्रोनिक ल्वे ख। थ्व ल्वेय् मनुयागु एअरवे कन्स्ट्रिक्ट जुइ, इन्फ्लामेसन जुइ व सोंय् म्युकस प्येपुना च्वनि। थन्यागु इपिसोड थ्व ल्वे छगु वा येक्व ट्रिगरं याना जुइ। थ्व ल्वेयागु ट्रिगर एलरजेन, ख्वांगु फे, मोइस्ट फे, व्यायाम, एक्जर्सन, इमोसनल स्ट्रेस आदि ख। मचातेगु दथुइ थ्व ल्वय् भाइरल संक्रमणं (गथे कि-सेखं चाइगु याना अप्व जुगु खने दु)।   थ्व कथंया एअरवे न्यारोविङ (airway narrowing)तेसं व्हीज, डिस्प्निया, नुगःपा कस्सेजुइगु, व मुसु वैगु थेंन्यागु लक्षण क्येनि। थ्व लक्षणतेत ब्रोंकोडाइलेटर बिया लंके ज्यु। थन्यागु एपिसोडतेगु दथुइ अप्व उसाँय् मदुपिं बांलागु थें जुइ तर गब्लें-गब्लें सासः ल्हाय् थाकुगु थें जुइफु।   

आज्मा धागु खंग्व युनानी खंग्व आजीन नं वगु ख,थ्व खंग्वयाग अर्थ शार्प (sharp) सासः ख। थ्व खँग्व दक्ले न्ह्य होमरयागु इलियाडय् च्वयातगु खने दु।
हिपोक्रेटिज नं थ्व खँग्वयात ल्वेयागु रुपे ४५० बी सीय् दक्ले न्ह्य छ्येलादिल। हिप्पोक्रेटिजयागु विचा कथं थ्व ल्वे अप्व याना टेलर, एन्ग्लर्स व मेटलवर्करय् खने दु। ६ शताब्दी धुंका ग्यालेननं आज्मायागु बारेय् येक्व च्वव्या दिल। वेकलं थ्व ल्वे ब्रोंकसयागु आंशिक वा पूर्ण रुपे अब्स्ट्रक्सन जुया जुइगु धैगु खं विचा याना दिल। ११९० ए डीय् मोसेस मोइमोनिडेज, छम्ह मध्ययुगीय र्‍याबाइ, दार्शनिक, व चिकित्सकं थुकियागु बारेय् येक्व च्वया दिल व थ्व अवस्थायागु प्रिभेन्सन, डायग्नोसिस् व ट्रिट्मेन्टयागु बारेय् च्वया दिल।
१७औं शताव्दीय् बर्नार्डिनो रामाजिनी नं अर्ग्यानिक धु व थ्व ल्वेयागु छुं सम्बन्ध दुगु खं सीका दिल। ब्रोंकोडाइलेटरयागु छ्येलेज्या १९०१ निसें न्ह्येथन तर १९६०यागु दशक तक्क नं थ्व ल्वेयागु इन्फ्लामेटरी भागयागु बारेय् चिकित्सकत अनभिज्ञ जुल। थ्व भाग सी धुंका एन्टि-इन्फ्लामेटरी वास नं थ्व ल्वेयागु रेजिमेनय् तेनिगु ज्या जुल।

छुं मनुय् आज्मा क्रोनिक रेस्पिरेटरी इम्पेयरमेन्टयागु रुपे खने दै। मेमेपिंय् थ्व ल्वे इन्टर्मिटेन्ट ल्वेयागु रुपे खने दै व थ्व ल्वेयागु लक्षण इन्टरमिटेन्ट कथलं अपर रेस्पिरेटरी संक्रमण, तनाव, वायुय् दैगु एलर्जेन, वायु प्रदुषक (दसु कुं) वा व्यायामं याना जुइ। 

आज्मायागु एक्युट एट्याकयाट आज्मा अट्याक धाई। थन्यागु अट्याकयागु हलमार्क डिस्प्निया व व्हीज वा स्ट्राइडरय् छगु जुइ। 
आज्मायात छगु रिभर्सिबल एअरवे अब्स्ट्रक्सनया कथं परिभाषित यानातगु दु। Reversibility थमंतुं (spontaneously) वा निदान (treatment) याना जुइ। थुकिया दक्ले आधारभूत पीक एक्स्पिरेटरी फ्लो रेटया लनेज्या  व क्वय् बियातगु क्राइटेरियायात ब्रिटिस थोर्‍यासिक सोसाइटी नं आज्माया डायग्नोसिसया आधार कागु दु:



#Article 419: नेवाः बाजं (1579 words)


नेपाःगाःया आदीबासी नेपार जातिं थःगु सभ्यताया विकास क्रमलिसे मेमेगु ख्यलय् थें हे वाद्य ख्यलय् नं गाक्कं विकास याःगु दु। थःगु जातिया उत्पतिइ भगवान कृष्ण व मञ्जुश्रीया बाखं स्वाइपिं थुमिसं थनया थीथी बाजंया उत्पतिइ नं कृष्ण द्यः, मञ्जुश्रीपिनिगु हे नां स्वाये हयेगु याः। 

थःत थः गुरु अभयाकर बज्राचार्यं कनातःगु धकाः जुजु श्रीनिवास मल्लयात यल न्याखाचुक त्वाःया कुलापाद बज्राचार्यं कंगु बाखन य् नेपालय् बाजंया अभ्युदयया खँ थुकथं न्ह्यथनातःगु दु–न्हापा छुं भिंगु दिनय् स्वर्गलोकय् देवदेवीपिं प्याखं हुयाः पोंगा पुयाः पंचबाजा थाना गन्धर्व किन्नर धाः पिन्सं उत्सव याःगु तन्त्रयान मन्त्रया खँ बोलि फसं पुइकाहःगु शब्द आकाशवाणी उतर चीन देशं बिज्याःम्ह महापुरुष महामञ्जुश्री गुरु बोधिसत्वं न्यनाच्वंगुलिं वसपोलं सीकाकाःगु खः। वसपोलं थ्व थः शिष्यपिं शान्तिकराचार्य व गुणाकराचार्यपिन्त स्यना बिज्यात। लिपा शान्तिकराचार्यं थः शिष्य वन्धुदत बज्राचार्य व श्री गुणदत्ताचार्ययात नं स्यनाः कनाः पुस्तक क्रमशः प्रकाश जुयावःगु कुलापाद थःके नं दुगु खँ बाखनय् धयातःगु दु।

नेवाःतय्सं थाना वयाच्वंगु पश्चिमा बाजं भगवान कुष्ण दयेकूगु नं धायेगु यानाच्वंगु दु। अथे हे मेगु छपु बाखं कथं महाद्यः व भगवतिया कोखं छम्ह मचा बुसेंलि उम्ह मचा महाद्यः व भगवति गुम्हसिनं कायेगु धैगु ल्वापुु जुल। ल्वापु मज्यनेवं निम्हसिनं नं थःपाखे सात्तु साःबलय् उम्ह मचाया ला जक छखे व क्वँय् जक छखे बायाः ख्याः व कँलाय् उत्पति जुल। थुकिं विरक्त जुयाः महाद्य छगः सिँग्वः बाजंया रुपय् थानाच्वन, धाइ वहे बाजं धिमय् खः। थुकथं नेवाःतय्सं थाना वयाच्वंगु बाजंया उत्पतिया बाखं थीथी द्यःतनाप स्वानाः नवाःतय्गु बाजं थुलि पुलां धकाः क्यनेत्यंगु आभाष जू।

माःछि अनुसन्धान मजूगु र प्रामाणिक श्रोतया अभावं नेवाःतय्गु वाद्य परम्परा थुलि हे पुलां बा थ्व बाजं थुलि पुलां धकाः क्वःछिइ थाकुसां आःतक लूगु ऐतिहासिक प्रमाणया आधारय् नेवाःतय्गु वाद्य परम्परा लिच्छवि इलय् थ्यंकाः यक्व व्यापक व व्यवस्थित जूगु खंकेफु। अन्दाजी न्यागूगु शदीया पशुपति मृगस्थलिया ल्वहं मूर्तिइ खिं बाजं थानाच्वंगु आकृति कियातःगु लूगु दु।

शक संवत् ५२६ या लेलेया अंशुवर्मा – शिवदेवया ल्वहंपौ नं झीगु वाद्य प्राचीनताया दसि खः। भट्टारक महाराज श्री शिवदेवया स्वीकृतिइ श्री महाशामन्तांशुवर्मां न्हापाया जुजुपिं व साधुपिन्सं कल्याणया निंतिं तयावंगु दत्त मेपिंपाखें आक्षेप मजुसें चीरकालतक उगु कीर्ति ल्यना च्वनेमा धैगु हेतुं मेमेगु गौष्ठिका, पाञ्चाली थें वादित्र गोष्ठि (बाजं गुथि) या लागि बुँ ञदान याःगु उगु ल्वहंपतिइ कियातःगु दु। थुकथं झिंप्यसः दँ स्वया न्ह्यः हे झीगु बाजं प्रस्तुति व परम्परा व्यवस्थित जूगु खनेदु।

मल्ल इलय् अनेक प्याखंत दयेकूगुलिं व जात्रा अप्वयावःगुलिं नं वाद्य ख्यः झन ब्यापक जुइखन। थ्व इलय् वाद्य ख्यः च्वन्ह्याकेत मल्ल जुजुपिन्सं न्ह्यथनेवहःगु ज्या यानावंगु दु। जयस्थिति मल्लं जाति विभाजन याःबलय् छ्यंगुलिं भुनाः बाजं दयेकेगु ज्या याइपिं कुलु, मुहालि पुइपिं कुसले, काहाः पुइपिं टेपोच व खुसल जातिया व्यवस्था याःगु खः। यल जुजु योगनरेन्द्र मल्लं थःगु ध्यबा व सिजःपतिइ थःत संगीतार्वणवपारंग उपाधि छ्यलातःगु दु। अथे हे येँया जुजु प्रताप मल्लं नं थःम्हं शास्त्रसंगीतादिपारंग उपाधि ग्रहण याःगु दु। मल्ल जुजुपिं थः स्वयम कलानुरागी व कलाकार जूगुलिं व इलय् नेवाःतय्गु वाद्य ख्यः चकंकेत तिबःजूवन।

शाह जुजु पृथ्वीनारायण शाहं थःगु दिव्योपदेशय् पिने देय्या बाजं प्याखं थःगु देशय् दुमकायेगु व मनोरञ्जनया निंतिं थनया हे (नेवाःतय्गु हे) बाजं प्याखं छ्यलेगु नीति नालेगु खँय् बः बियातःगु दु।राणा इलय् बाछइ बाजं (बादशाही बाजं) दुतिसेंलि थुकिया प्रत्यक्ष प्रभाव नेवाःतय्गु वाद्य परम्पराय् नं खनेदत। मुहालिया थाय् बुलुहुं ट्रम्पेट व क्लारिनेटं काल। येँय् लाखे प्याखं सुद्धा ब्याण्ड बाजा थानाः हुइकेगु चलन खनेदत। भम्चा काःवनेत थाइगु क्ंवचाखिं बाजं नं झं झं प्रचलन मवये धुंकल। थुकिया थाय् नं ब्याण्ड बाजां काये धुंकल। थुकियालिसे हार्विन व तमलं नं नेवाःतय् दथुइ हा काये धुंकल।

अथे ला नेवाःतय्सं थाना वयाच्वंगु सकतां बाजं थःम्हं हे सृजना याःगु धाये मछिनेफु। पोंगायात सकस्यां नेपाःया मौलिक बाजं धकाः च्वनी तर पोंगा सम्भवतः मध्य एशियापाखें पूर्व जुजुं थन वःगु बाजं खः। मृदंग (गुकियात पखावाज नं धायेगु याःह्भारतया भरत नाट्यम, कत्थक व ध्रुपद म्येय् नं प्रचलितगु बाजं खः। दाफा खिंयात देसि खिं नं धायेगु याः। थ्व बाजं पिनें वःगु मखुसा देसि खिं मधाइगु खइ। वेद, रामायण, महाभारत व पुराणय् दुन्दु, दुन्दुभ, दुन्दुभि, भेर, भेरि, आडम्वर आदी नां न्ह्यथनातःगु नगरा बाजं अरब, अफि्रका, एसिया, यूरोप व अमेरिकाय् नं प्रचलितगु बाजं खः। नगरा दुथ्याःगु पञ्चै बाजाया उत्पति मध्यपूर्वया मिल्त्री ब्याण्ड (तब्ल खान) पाखें जूगु खः, गुकियात इस्लामिक आक्रमणकारीतय्सं झिंछगूगु शदीइ भारत यंकल अले शंभवतः राजपूत शरनार्थीतलिसे झिंप्यंगूगु शदीइ नेपालय् थ्यन।

नगरा, नाय्खिं पञ्चैबाजं दमाइतय्सं नं थाःसां इमिगु बोल, ताल व पहः स्वया नेवाःतय्सं थाइगुलिइ यक्व अन्तर दु। थ्व हे अन्तर मृदंग व मेमेगु बाजनय् नं दु। छता छु खँ निर्विवाद कथं खनेदु धाःसा नेवाःतय्सं पिनेया बाजं नालाकाःसां थःगु कथं परिमार्जित याना प्रयोग व बोल, ताल, राग आदीइ मौलिक स्वरुप ब्यूगु दु। मृदंगय् नासःपाखे खौ मतसें नेवाःतय्सं दंगः बाजं दयेकल। मृदंगया मृ आखःलिकयाः हे दंगःबाजं दयेकूगु खः। अथे हे भारतया अमिर खुसरों (सन् १२५३–१३२५) मृदंया नासः व मांकाःयात निब्व यानाः नास ब्वया तमल व मांकाःया बाम दयेकल धैगु खँय् यक्व विद्धानत सहमत जूगु दु। थ्व निगलं बाजंया संयुक्त रुप कथं नेवाःतय्सं क्वंचाखिं दयेकाः छगः हे बाजनय् तमल व बाम निताजिया नं सः पिहां वइ कथं विकास याःगु खनेदु। इमिसं बाजं जक मखु बल्कि थःम्हं हे न्हूगु ताल व बोल नं दयेकल। मल्ल इलय् बाजंया न्हूगु बोल चिनाः बोल ताल च्वया थकूगु गुलिखे ग्रन्थ राष्त्रिय अभिलेखालय, आशा सफूकुथि व व्यक्तिगत संग्रहलय् सुरक्षित जुयाच्वंगु दु। राष्त्रिय अभिलेखालयस दुगु मृदंगवोध ग्रन्थया उल्लेख थुथाय् महत्वपूर्ण जुइगु ताया।

मृदंगबोध ग्रन्थय् श्री श्री जितामित्र मल्ल देवन तेधा प्याखन दयका जुरो धकाः संवत ८०८ कार्त्तिक वदिया तिथि उल्लेख यानातःगु दु। थ्व ग्रन्थय् प्याखंया थीथी ताललिसे गनथाय् छु यागेगु धैगु नं उल्लेख यानातःगु दु, गथे–चुनापाकुया नित्यकर्म याये, फेतुयाव, दाङाव उतिं..........., चाम्हर गारे (च्वाम्वःगाले), पेकुनस ल्हुय (प्यकुनय् ल्हुये) व मेमेगु। दक्कले लिपा ४७ पु म्ये व २३ लु दुगु कथा धयातःगु प्याखं व व स्वया न्ह्यः कामल, मदारसा, एकतारि, दमयन्ति, नालद, विश्वामित्र, महदेव, इन्द्रसेन राजा, कारनमि, विष्णु आदि पात्र दुगु प्याखंया नं खिं बोल दुथ्याःगु थ्व ग्रन्थय् देवल्हाय(द्यःल्हाये), चोव(च्वः), पलताल (प्रताल), जति, लाङ जति (लां जति), एक ताल, रुपक, मिन, उद्यान, तेतालि, उल्हास, चरक, चउतार, कलेस व मेमेगु ताल अले जाक (जाः), गति, छादा, घोक, मुछा व मेमेगु प्राविधिक शब्द दुथ्याःगु दु। छगू अध्याय सं ८७८ पौष शुक्ल १ व मेेगु ८७८ माघ कृष्ण ८य् क्वचायेकातःगु थ्व ग्रन्थया च्वमिया नां स्यामदास उल्लेख जूगु दु। राष्त्रिय अभिलेखालयस हे दुगु मृदंगााध्याय, मृदंगालक्षणाध्याय, मृदंगाानुकरण, मेगु मृदंगाध्याय, वाद्यभेद ग्रन्थ संस्कृत भासं च्वयातःगु दु। सूची कथं राष्त्रिय अभिलेखालयस दुगु १२३ संगीत सम्बन्धी ग्रन्थय् ९गू ग्रन्थ मृदंग बाजं विशेषया दुसा बाजं विशेषया मेमेगु ग्रन्थ खनेमदु। आशा सफूकूथिया सफू धलःकथं अन खिं बोल, खिं बोलि, प्वंगा बोलि व पँय्ताः बोलिनाप यानाः बाजं बोलिया १४ गू ग्रन्थ दु।

बाजं बोलि च्वयेगु परम्परा मल्ल इलय् हे खनेदःसां नेवाःतय्सं बाजं स्यनेगु सयेकेगुलिइ मौखिक परम्परा हे कन्य्च्याना वयाच्वंगु दु, गुगु आःतक नं न्ह्यानाच्वंगु दु। चिचिहाकःगु तालत लिसे ततःहाःगु ग्वारा तालत सकतां हे थौतक न्वय्वयेका थायेगु यानाच्वंगु दु। बास्तवय् नेवाःतय्सं थःगु जीवनय् बाजंयात थुलि प्यपुंकातःगु दु कि दक्व धैथें सांस्कृतिक, धार्मिक, रीतिथिति, ब्यवहार व कर्मकाण्डय् बाजं छ्यलाः वयाच्वंगु दु। थुकथं बाजंया छ्यलाबुला यक्व हे जुइगु जूगुलिं बाजंया बोल ल्वःमनी धैगु इमित चिन्ता हे मदु, अले इमिसं बोलत च्वया तयेगु आवश्यकता नं मतायेकू।

क्रतुपतिं, ला पतिं जक मखु न्हिच्छिया नं छगू छगू पहरय् उकथंया हे राग, म्ये हालीपिं नेवाःतय्सं बाजं नं ई कथं हे थायेगु याः।नेवाःतय् दथुइ दक्कले प्रचलितगु बाजं धिमय् खः। धिमय् मुख्यतः ज्यापुतय्सं थाइगु बाजं खः। यद्यपि थ्व बाजं मेगु जातिं नं थाः अथेसां धिमय् धायेवं हे ज्यापू लुमनी अले ज्यापु धायेवं धिमय्, मानौं धुपिं पयार्यवाची खँग्वःत खः। हरेक तःधंगु जात्रा धिमय्या सलं सकसितं जुरुजारुं थनाबिइ। गुंला लछि स्वनिगः व स्वनिगलं पिनेया छुं थासय् नं न्हियान्हिथं सुथय् मुख्य यानाः धाः व नाय्खिं थानाः द्यः, देगः, बहाः, चाःहिली। गुंलां थाइगु जूगुलिं हे विशेषतः धाःयात गुंला बाजं धया वयाच्वंगु दु। गुलालिसे धाः दीपऒ्ढर पुजा, बहाःपुजा, थीथी उत्सव व ख्वपया भैलः प्याखं, थिमिया महाकाली प्याखं, भैलःप्याखं, सक्वया देवी प्याखं, ब्वदेय्या द्यः प्याखं, पन्तिया देवी प्याखं, थाय् थासय्या लाखे प्याखं व मेमेगु प्याखनय् नं छ्यः। नाय्खिं बाजं न्हापा देशय् सुचं बिइत नं छ्यलेगु याइगु खः, थ्व बाजं गुंलां व मेमेगु जात्रां अले सिथं यंकेबलय् सी बाजंया रुपय् नं छ्यः। पश्चिमा व दाफा खिं बाँसुरी बाजंलिसे व थाय् थासय्या प्याखनय् नं छ्यः, विशेष याना दाफा भजनय् थाइगु जूगुलिं दाफा खिं नां जूवंगु खः। धोलक धल्चा भजनय् थायेगु याइ। बाँसुरि बाजंनाप नं धोलक थाः, बाँसुरिनाप हे मगःखिं नं थायेगु याः। थुलि बाहेक नं धिमय्, धाः, पश्चिमा (मृदंग), नाय्खिं, क्वंचाखिं, कान्तां दबदब, पस्ताः खिं, नगरा, धोलक थीथी बाजंयात छथाय् तयाः नौ बाजंया नामय् थायेगु यानाच्वंगु दु। थनथाय् बाजंया निगू अर्थयात थुइके आवश्यक जू। बाजंया तप्यंगु अर्थ छुं छता बाजं खःसा ब्यापक अर्थ छता मुख्यगु बाजं व वलिसे थाइगु बाजंया पुच खः। गथे कि धिमय् बाजं धायेवं धिमय् अले धिमय्लिसे थाइगु भुस्याः, छुस्याः, कँय्पि सकतांया पुचःधकाः नं ध्वाथू। उकि धिमय् बाजं धायेवं धिमय् बाजं छगः जक बा धिमय्, भुस्याः, छुस्याः, कँय्पि अथे हे धाः बाजं धायेवं धाः, भुस्याः, ताः, मुहालि आदि बाजं पुचः थथे हे मेमेगुलिइ नं थुकथंया बाजं पुचः थुइकेगु आवश्यक जू।

म्ये, प्याखं, नखःचखः व जात्रां लिसेलिसे मनूया जीवनया त्वाथः त्वाथःया कर्मकाण्डय् नं बाजं उतिकं छ्यला वयाच्वंगु दु। मचा बुइ। मचा बुयाः खुन्हु, च्यान्हु, झिन्हु दुबलय् वयात पोंगाया सः न्यंकेगु याइ। पांगाया रामकृष्ण दुवालजुया धापू कथं मचा बुइवं छेँय् वयाः पोंगा पूवइपिं थौंतक पांगाय् दनि। थथे पोंगाया सः न्यंकेगुया अर्थ मनूया भाय् शब्दार्थ मथूपिं मचातय्त इमिगु न्हूगु लोक (पृथ्वी)या खँ न्यंकेगु खः हं। शब्दं व्यक्त याये मफइगु खँ व धाये मज्यूगु वा मेपिन्सं तायेके मज्यूगु तन्त्र, मन्त्र, तुतः–पोंगा पुयाः धायेज्यू धाइ। कय्ता पुजा व बरे छुइगु ज्याय् नं बाजं थानाः देय् चाःहिइकेगु याः। ज्यापुतय्गु वःलाः तयेगु तजिलजि नं धिमय् बाजंनाप स्वापू दु। वःलाः तये धुनेवं तिनि येँय् ज्यापु काय् मस्तय्त माधिमय् स्यनेगु याइ।जुगितय् काय्मस्तयत कय्तापुजा हे मुहालि पुइगु स्यनाः पिथनेगु खः। भम्चा काःवनेत विशेष यानाः ज्यापुतय्सं क्ंवचाखिं व बय् छ्यली। जंक्व याइबलय् नं बाजं थानाः देय् चाः हिइकेगु याः। थुलि धुंकाःनं मनू सिइबलय् सिथं यंकेत तकं सी बाजंया रुपय् नाय्खिं थाकाः व काहा पुइकाः सिथं यंकेगु चलन दु। सी बाजं (थन विशेष काहाः बाजं) यात इन्द्र बाजं नं धायेगु याः। सीम्ह मनू स्वर्ग बास लायेका धकाः काहाःपुयाः इन्द्रयात इनाप याःगु खः धैगु लोकोक्ति दु। नायखिं बाजं थाइपिं छगू अल्लग हे जात दु थें काहाः पुइपिं नं अल्लग हे जात काबुजा दु ।




#Article 420: चिरायु (107 words)


येक्व दँतक्क म्वानाच्वने फैपिं मनु वा प्राणीतेत चिरायुः  धाई । थ्व छगु उसायंयागु अवस्था ख। थ्व अवस्थाय् मनुतेत थ्येंकिगु कुत उसायं विज्ञानय् जुइ। ताहाकगु ई तक्क म्वायेफैगु क्षमताय् येक्व जैविक, प्राकृतिक, आणुवंशिक आदियागु योगदान दु तर चिरायुयागु निश्चित कारण आतक्क वैज्ञानिकतेसं लुइकेमफुनि।

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु। संस्कृतय् थ्व खंग्वयात चिरायुःयागु कथलं छ्येलि धासा मेमेगु भाषे ल्युनेयागु विसर्ग चीका थ्व खँग्व छ्येलिगु चलन खने दु। 

मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु 

 




#Article 421: छन्द (139 words)


छन्द धाःगु काव्यया स्वंगु मू गुणय् छता ख। छन्द, रस व अलङ्कार काव्ययात परिभाषित याइगु गुण ख। छद् धातुं बुयावःगु खँग्वः ख। छन्दया बारेय् दकलय् न्ह्यः आचार्य पिङ्गलं थःगु सफू छन्दशास्त्रय् च्वयादिगु ख। पद्यरचनायात शास्त्रय् छन्द धका हे धयातःगु दु। 

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल। 

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।

छन्दय् क्वसं च्वयातःगु अंग दै -

गणतयेत अपुइक लुमंकेत छगू सूत्र दयेकातःगु दु- यमाताराजभानसलगा । सूत्रया न्हापांगु ८गु वर्णय् ८ता गणतयेगु नां दु। अन्तिम निगु वर्ण ‘ल’ व ‘ग’ छन्दशास्त्रया दग्धाक्षर ख। गुगु गणया मात्रातयेगु स्वरूप सीकेमाःगु दु उकिया न्ह्यःनेया निता आखः थ्व सूत्रय् काःसा दसु ‘मगण’या स्वरूप सीकेत ‘मा’ तथा वस्वया न्ह्यःनेया निता आखः- ‘ता रा’ = मातारा (ऽऽऽ) कायेछिं।




#Article 422: नेपाल भाषाया प्राचीन काव्य (578 words)


नेपाल भाषा काब्ययात तःहाकःगु इतिहास दुगु खँ अनुसन्धानं प्रमाणित जुइ धुंकूगु दु। नेपाल भाषाया पुलांगु काव्य फुक्क धैथें म्येया रुपय् दु। उकिं पुलांगु काव्ययात पुलांगु म्ये नं धयातःगु दु / धायेगु याः। अनुवाद, टीका ग्रन्थ, तान्त्रिक व धार्मिक कर्मकाण्डया ग्रन्थ च्वयेगु परम्परां हा कयाच्वंगुलिं अबले काव्यया दसि लूगु मदुनि। आःतकया अनुसन्धानं दूगु दक्कले पुलांगु काव्य ख्वपया जुजु प्राणमोल मल्लया पालय् चिनातःगु खनेदु। छुं दँ न्ह्यःतक नं नेपालभाषाया दक्कले पुलांगु काव्य कथं यलया तिभय् जुजुपिनिगु पालय्या काव्ययात कयातःगु खः।

प्राणमोल मल्ल (ने.सं. ६४३–६७०) या राज्यकालय् छम्ह अज्ञात कविं च्वयातःगु …वलंगत सिमुले सोमवारया धलन दान्य' बोलया म्ये नेपालभाषाया आःतक लूगु दक्कले पुलांगु म्ये खः। थ्व म्ये थिमिइ लूगु खः। यलया थकू जुजुपिं नरसिंह देव, पुरन्दरसिंह देव व उद्धवसिंह देव स्वम्ह फुकी जानाः शासन याना च्वंबलय् ने. सं. ६९१,६९२ व ६९४ य् छम्ह अज्ञात कविं चिनातःगु स्वपु म्येय् राष्ट्रिय भावनाया सः थ्वयाच्वंगु दु। नेपाःया वीर पुजाया सांस्कृतिक पर्वया नखः इन्द्र विजय जात्राया वर्णन दुगु थ्व म्ये नेपालभाषाया जक मखु नेपाःया हे न्हापांगु वीर प्रशस्ति काव्य खः।

च्वमिया नां दुगु म्येय् आःतकया दक्कले पुलांगु म्ये महिन्द्र मल्ल (ने. सं. ६८०–६९४ पाखे) या म्ये लूगु दु। उकिं महेन्द्र मल्लयात नेपालभाषाया आदिकवि कथं नालातःगु दु। वय्कःया म्येय् भाव गांभिर्य दु। वय्कःया …कपटी मायान केङा हे रामा' व …मेव मदु जित छिं ..... ' थौंतक नं लोकं ह्वाःनि। नेपालभाषाया गीति काव्यया लुदने वहः जुइक विकास धाःसा ने. सं. ७३३ पाखे निसंे जूगु दु। अवले नेपाःया आर्थिक अवस्था बल्लाः। भाषा नीति उद्वार जूगुलिं नेपालभाषा, संस्कृत, मैथिली, बंगला आदि भाषाय् च्वयेगु चलन न्ह्यात। अबले जुजु खलः, लाय्कूया पण्डित व सर्वसाधारणतय्सं तसकं स्येल्लाःगु भावपूर्ण म्ये चिना थकूगु दु। लायेकुली म्ये हालाः न्यंकेगु न्हिज्या, दाफा भजं व जात्रा म्ये हालेगु चलनं अबलेया काव्यया विषय व भावभूमि माःछि चकं।

लोक म्ये परम्परा जक न्ह्याना च्वंगुली ख्वपया जुजु जगज्योति मल्लं (ने.सं ७३३) शास्त्रीय काव्यया गीति परम्परा न्ह्याकल। थ्वय्कःया नानार्थ पञ्चदश गीत ग्रन्थय् श्रृंगारिक, उपदेशात्मक व ध्याचुलिं जाःगु म्ये दु। सिद्धिनरसिंह जुजु (७२६–७८१) या म्ये दाफा भजं सफुली जक मखसें ३१ पु म्ये रंगीन पौभाःया किपा फुसय् लिपिवद्ध यानातःगु दु। थ्वय्कः जुजुया छुं म्ये दँय्दसं कात्ति दबुली हालेगु परम्परा आःतकं दनि। सिद्धिनरसिंहया काय् श्रीनिवास मल्ल (७४७–८०७) नं लोकनाथ करुणामयया भक्त्त कवि खः। येँया जुजु प्रताप मल्लं (७४३) मैथिल कवि विद्यापतिया काव्यात्मक शैली नेपालभाषाय् दुतिना दिल। नेपालभाषाय् काव्य साहित्यय् मकासें मज्यू नां कवि जगचन्द खः, गुगु नां जुजु जगतप्रकाश मल्लया साहित्यिक नां खः। थ्वय्कःया ५१९ पु म्येया नोपालभाषा गीतया नेपालभाषाय् तःधंगु मू दु। अनं नेपालभाषाया जक मखु नेपाःया हे न्हापांगु देशभक्तया म्येया श्रृजना यानादिल। वय्कःया श्रृंगार रसया म्ये, लोक म्ये, अष्ट नायिका वर्णन म्ये, देश वर्णन व राजवर्णन म्ये नेपालभाषाया धूकू जायेकाव्यूगु दु।

येँया जुजु पार्थिवेन्द्र मल्ल (८००–८०७) या लानि ऋद्धिलक्ष्मी नेपालभाषाया न्हापांम्ह लाय्कू श्रृंगारिक कवि खः। अनंलि नेपालभाषाया काव्य धूकू च्वन्ह्याकेगु ज्याय् भुपालेन्द्र मल्ल (८०७–८२१) या लानि भुवनलक्ष्मी, जुजु योगनरेन्द्र मल्लया लानि (८०५–८२६) जयलक्ष्मी पिनिगु योगदान न्ह्यथने बहः जू। साधारण कविपिं पाखे केशव उदासं (ने.सं. ७२०–७३२) निसेंया संवादात्मक मतिना म्ये व भोंतया जगतसिंहं (ने. सं. ७९८) बाखं हनातःगु चण्डेश्वरी म्ये नेपालभाषाय् न्हापां चिनावंपिं खः। 

ने. सं ८२१ निसें नेपालभाषाया गीति काव्यया स्तर क्वहांवन। अबले जुजु लानिपिनि न्ह्याइपुकेत माःमाःगु श्रृंगारिक म्यें जाःगु नाटक नाटिका दयेका क्यनेगु याइगु जुयाच्वन। थ्व यलय् काव्य धाः न्ह्याकूपिं रणजीत मल्ल (ने. सं. ८२३–८९१) अनया लानि वृद्धि लक्ष्मी, येँया जगज्जय मल्ल व लानि कुमुदिनी व इमि हे काय् जयप्रकाश मल्ल खः। रणजित मल्लया …हाय् हाय् राम गथे मलुमने नेपाल' देश प्रेम म्ये वृद्धि लक्ष्मीया …कलिस जनम दयिबन बिल छाय्' तसकं मार्मिक जू। कुमुदिनी देवीया …भवानी छि चरण शरण' शिर्षकया म्येय् मातृ स्नेहं इलाः मानवीय पक्ष कयाः थः समकालीन निर्विवेकी व कपटी मनूतय्त कुं खिनातःगु म्ये आः नं लोकं ह्वाः।




#Article 423: सिद्धिदास महाजु (104 words)


सिद्धिदास महाजु नेपालभाषाया महाकवि खः। सिद्धिदास महाजु नेपाल भाषा साहित्य इतिहासया पुर्नजागरण कालया चिनाखँमि खः। थ्वय् कलं ५० गू मल्याक नेपाल भाषाया कृति च्वयादीगु दु । नेपालभाषाय् आधुनिक कथं चिनाखँ च्वयेगु ज्या न्ह्याकादीम्ह मनू वय्‌कः हे खः। वय्‌कलं नेपालभाषाय् आधुनिक बाखंया विधा नं न्ह्याकानादिल। व‌य्‌कलं रामायण थेंन्यागु महाकाव्य नेपालभाषाय् हिलादिया साहित्यया हलिमय् नेपालभाषायात योगदान यानादिल ।

वय्‌कःया जन्म ने॰स॰ ९८७ यंलागाः दुतिया खुनु जुगु खः। वय्‌कःया अबु लक्ष्मीनारायण महाजु व मां हर्षलक्ष्मी महाजु खः। वय्‌कःया थाय्‌बाय्‌ क्वाछेँ ननि, केल त्वाः, येँ ख। वय्‌कःया तिरिमय्‌जु गंगादेवी/ हाकुनानी खः । वय्‌कः मदुगु तिथि ने॰स॰ १०५० कछलागा बालाचह्रे खुनु ख।

वय्‌कलं च्वयादिगु सफूत थ्व कथं दु -




#Article 424: अखेनातेन (137 words)


फारो अखेनातेन (१३५१-१३३४ ईपू) मिश्रया १८गु राजवंशयाम्ह जुजु ख। वेकलं मिश्रयागु प्राचीन धर्मयात प्रतिबन्धित यानादिल व अतेन नांयागु सूर्द्ययु चक्रिकायु उपासनायु आदेश बियादिल। वेकयात पाश्चात्य हलिमयागु दक्ले न्हापायाम्ह एकेश्वरवादी धका हनि। न्हापा वेकयागु नां अमेनहोतेप ४ ख। तर न्हुगु धर्म पलिस्था धुंका पश्चात वेकलं थगु नां हिला अखेनातेन यानादिल।

नेफरतिति वेकयागु प्रथम कला ख। मित्तानी राजकुमारी तदुक्षिपा वेकयागु निगुम्ह लानी जुल। छगु विचाः थ्व दु कि वेकयागु धार्मिक परिवर्तन तदुक्षिपायु आगमयु भ्रमित ज्ञानय् आधारित दु। सुभाष काक कथं वेकयागु सूर्द्य स्तोत्र व ऋग्वेदयागु सूर्द्य सूक्त थाय् थासे उथें च्वं। 

अखेनातेनयु सुर्द्य स्तोत्र बाइबलयागु पूर्वविधान (Old Testament)य् १०४गु स्तोत्रयागु कथलं नं खने दु।

वेक मदे धुंका वेकयागु न्हुगु धर्मयात क्वत्येला येंकल। छुं विद्वानतेगु विचाय् मोसेस नं थ्व हे विचायात हाकनं थनेत स्वगु ख। 

वेकयागु राजयागु अन्तय् स्मेन्खरे जुजु जुल। वयागु छुं इले हे वेकयागु काय् तुतेनखामेन जुजु जुल।




#Article 425: लानीपुखु (101 words)


लानीपुखु (न्हुपुखु) येँ यागु छगु पुखु ख। थ्व पुखु दरबार हाइ स्कूलयागु पूर्वय्, त्रिचन्द्र कलेज व घण्टाघरयागु पश्चिमय्, रत्नपार्कयागु उत्तरय् व जमल, विशव्ज्योति हलयागु दक्षिणय् ला।

थ्व पुखु जुजु प्रताप मल्लं थगु कला मदे धुंका थगु कलायागु लुमंतिय् देकादिगु धैगु किंवदन्ति दु। थ्व पुखुयागु दक्षिणे जुजु प्रताप मल्ल थगु काय्‌त नाप किसिय् गयादिगु मूर्ति नं दु। 

थ्व पुखुयागु दक्षिणे जुजु प्रताप मल्लयागु किसि गया च्वंगु मुर्ति दु, थ्व पुखुयागु दथुई छगु महाद्ययागु देगः नं दु। थ्व देगले किजा पुजा खुनु दाजुकिजा मदुपिं मिसात व तता कें मदुपिं मिजंत वैगु चलन दु। थ्व पुखु वेगु ज्या येँ महानगरपालिका नं याना च्वंगु दु। 




#Article 426: धर्मानन्द धर्माचार्य (110 words)


धर्मादित्य धर्माचार्य नेपालभाषाया न्हापांम्ह पत्रकार खः । वय्‌कः नेपालभाषाया उत्थानय् जानादीम्ह पुनर्जागरण कालया छम्ह महारथि खः। 

धर्मादित्यया खास नां जगतमान वैद्य खः। उच्च शिक्षाया लागि कलकत्ताय् झायेवं अन बुद्ध धर्मया अध्ययन लिपा वय्‌कलं थःगु नां धर्मादित्य धकाः छुनादिल ।
 
कलकत्ता विश्वविद्यालय दुने बंगाली, हिन्दी आदि भाषायात मान्यता बियाः ब्वंकगु ज्या यायेवं नेपालभाषायात नं मान्यता बिइमाल धकाः छथ्वः विद्यार्थीत डेलिगेशन वन । लिपा नेपाली भाषायात तकं मान्यता बिल तर नेपालभाषाया पाठ्य सफू मदु धकाः नेपालभाषायात मान्यता मबिइवं थुगु खं मर्माहित जूम्ह धर्मादित्यं नेपालभाषाया मान्यता बिइकेगु लागि सफू पिकायेगु अठोट यानादिल । थ्व हे झ्वलय् बुद्धधर्म नांया नेपालभाषा पत्रिका दकलय् न्हापां पिथनादिल । थुगु बुद्ध धर्म पत्रिका हे नेपालभाषाया न्हापांगु पत्रिका खः।




#Article 427: निष्ठानन्द बज्राचार्य (582 words)


निष्ठानन्द बज्राचार्य (गद्यगुरु पण्डित निष्ठानन्द बज्राचार्य) नेपालभाषा पुनर्जागरण कालया छम्ह महारथी खः । नेपालभाषां दक्कले न्हापां थासा आखलं सफू पिकायेगु श्रय निष्ठानन्दयात वनी । वय्‌कलं ने.सं. १०२९ स पिथनादीगु प्रज्ञापारमिता सफू हे नेपालभाषाया दक्कले न्हापांगु छापा सफू खः। 

च्वयेगु ब्वनेगु व न्ववायेगु भाषा अलग्गअलग्ग थें जुयाच्वंगु इलय् निष्ठानन्दं जनभाषां हे दक्कले न्हापा सफू पिकयाः नेपालभाषाय् जनअभिरुची अप्वयेकेगु ज्या यानादिल । थथे जूबलय् च्वयेगु ब्वनेगु छथी भाषा व न्ववायेगु छथी भाषा मजुल । थः न्ववायेगु भाषां हे च्वये ब्वने याये ज्यू धयागु भावना जनसाधारणयाके ब्वलन, नेपालभाषा च्वज्या व ब्वनेज्याय् तिव्रता वल । 

वय्‌कःया जन्म नेपाल सम्बत ९७८ थिंलाथ्व चौथी खुनु जुगु ख । वय्‌कःया अबुया नां मुक्तानन्द बज्राचार्य व मांया नां थकुमति बज्राचार्य ख। वय्‌कःया थाय्‌बाय्‌ येँया ॐ बहाःया नःबहिइ दुगु ख। वय्‌कःया इहिपा १५दँय् रत्नप्रभा बज्राचार्य नाप जुगु ख  । 

नीदँ दुबलय् ला वय्‌कः निम्ह मचाया अबु जुइधुंकल । उथाय् वय्‌कःया मांअबु निम्हं मन्त । अले छेँया दक्वं भाला थम्हं कुब्वी माःबलय् वय्‌कलं ब्यापार यानाः थः व थःगु परीवारया जीवन हनादिल । वय्‌कःया लजगाः व्यापार व सरकारी ज्या ख।  लजगाःया हे झ्वलय् वय्‌कः राइटरया जागीर नयाः बाजुराय् नं झाःगु खनेदु । अले छम्ह साहुया काय्‌यात संस्कृत स्यनेत कलकत्ताय् तकं झाःगु जुयाच्वन । वय्‌कःया न्हापांम्ह जहान मदयेधुंकाः क्वाःबहाःया पं.जोगपालया म्ह्याय् द्यःमय्‌जुलिसे इहिपा यानादिल ।

वय्‌कःयात न्हापा अध्ययन वा सयेकेसीकेगु वास्ता मदु । छन्हु फुकी दाजु आशामदुं मानहर्षं ‘जिमिसं बाखं कनेगु निष्ठानन्दं सिन्हः तिकेगु अले झी दाजुकिजापिनि नां च्वनीगु’ धयाब्यूबलय् निष्ठानन्दयात नुगलय् थिल व अध्ययन न्ह्याकादिल । थःगु छेँय् बालं च्वंवःम्ह यलयाम्ह पण्डितयाके काब्य सम्बन्धि थी थी खँत सयेकादिल ।दक्कले न्हापां वय्‌कलं घण्टाघर पुस्तकालयया पुस्तकालयाध्यक्ष यलया कुलमां पण्डितयाथाय् सारस्वत ब्याकरण अध्ययन यानादिल । मेमेपिं पण्डिततय् थाय् मेमेगु काब्य ग्रन्थ नं ब्वं झाल । थम्हं ब्वनागु थः काय् मोहनमानन्दयात ब्वंकाः काय् पासा कयाः बिद्याध्ययन यानादिल । नेपालभाषाया प्यंगः थां मध्ये छगः थां खः, निष्ठानन्द बज्राचार्य । वय्‌कः अनुवादक, छम्ह सम्पादक, अले धिसिलाम्ह वक्ता नं खः ।

वय्‌कःसिबें न्हापा साहित्य धइगु पद्य शैलीं जक च्वइगु खः । तर वय्‌कलं गद्य शैली अर्थात झीसं खँल्हाबल्हा यायेगु भाषं हे साहित्य श्रृजना यायेगु यानादिल । वय्‌कःपाखें गद्य शैली बिकास जुइधुंकाः च्वइपिन्त नं अःपुयावन नापं साहित्य ब्वनीपिं वा न्यनीपिन्त नं थम्हं खँल्हाबल्हा यायेगु भाषं हे जुइबलय् थुइकेत नं अःपुल । नेपालभाषाया साहित्य ख्यलय् गद्य साहित्यया विकास याःम्ह जुयाः हे वय्कःयात गद्यगुरु धाःगु खः । तर वय्‌कः धेबाया ल्यू ल्यू ब्वाँय् जूगु गबलें खनेमदु । जिवंकाछि वय्‌कलं थःगु धर्म, भाषाया सेवा याना तुं च्वनादिल । मेपिन्त भिं जुइगु ज्या याना तुं च्वनादिल ।

थुकथं हे अध्ययन यानावँवं नेपाल सम्बत १०२१ चतुर्मासय् येँया जनबहालय् ललित बिस्तर, भद्रकल्पावदानया बाखँ कनादिल । नेपाल सम्बत १०२६स वय्कलं हानं नःबहिली ललित बिस्तर बाखं कनादिल । थी थी थासय् बाखं कनावँवं वय्‌कःया मनय् मनूतय्सं खँ ल्हाइगु भासं हे थुकियात हिले दःसा मनूतय्सं बांलाक थुइ व थुकीया अझ प्रचार जुइ धकाः मती तयाः ललित बिस्तर, भद्रकल्पावदान, स्वयम्भु पुराण, गुणकारण्डब्यूह, आर्य अष्टसहस्रिका, सुचन्द्र गृहस्पति, ताराशतनाम आदियात खँल्हाबल्हाया भाषं हिलाः गद्य शैलीइ अनुबाद यानादिल ।

वय्‌कलं बाखंत ला अनुबाद यानादिल । तर उगु इलय् नेपालय् सफू छापे यायेत प्रेस मदुनिगु ई । अय्जूगुलिं थःहे कलकत्ताय् झायाः सफू थायेगु सयेकाः, थासा आखः ज्वना वयाः थम्हं हे कम्पोज यानाः, करेक्सन यानाः सफू छापे यानाः नं पिकयादिल । बौद्ध ग्रन्थ ललितविस्तर वय्‌कःयागु च्वसां ने.सं. १०२९स पिदंगु खः । वयां लिपा बोधिचर्यावतार व आर्यभद्रचरी अनुबाद प्रकाशित यानादीगु खः ।

। थ्व सफू देवनागरीं ने॰सं॰ १०२९य् प्रकाशित जुगु ख।

ने॰सं॰ १०३४य् वय्‌कःलं थगु हे छेय् प्रकाशित यानादिगु सफू। थ्व ग्रन्थय् वय्‌कलं गौतम बुद्धं न्ह्यथनादीगु प्रतीत्य समुत्पाद, चतुः आदि सत्य, आर्य अष्टांगिक माग्ग आदि विचाःयात सर्वसाधारणतेसं थुइगु भाषय् अनुवाद यानादिल।

थ्व सफू ने॰सं॰ १०४३य् प्रकाशित जुगु ख। वय्‌कलं थ्व सफुलिइ अतिकं परिमार्जित गद्य छ्यलातःगु दु ।




#Article 428: लस एञ्जिलस (123 words)


लस एञ्जिलस् संयुक्त राज्य अमेरिकाया क्यालिफोर्निया राज्यया छगु सिटी ख। थ्व नगर न्युयर्क धुंका संयुक्त राज्य अमेरिकाया दकलय् चकंगू नगर ख। थ्व नगर दक्षिण क्यालिफोर्नियाय् ला। थ्व नगर क्यालिफोर्निया राज्यया दकलय् तःधंगु नगर ख। थ्व नगर प्रशान्त महासागरया सिथय् दयाच्वंगु चकं ख्यलय् ला। थ्व ख्यःया पूर्वय् ३००० मितर तक जाःगू गुं-च्वापुगुंया झ्वः दयाच्वंगु दु। थ्व नगरया मू-नगरक्षेत्र १२१० वर्ग किमिय् विस्तारित दु। थ्व नगर लस एञ्जिलस काउन्तिइ ला। थ्व काउन्ति अमेरिकाया दकलय् यक्व जनसंख्या दूगु काउन्ति ख। 

सन् २०००या तथ्यांक कथं थ्व थाय्‌या जनसंख्या ३६९४८२० दु धाःसा थ्व थासय् १३३७७०६ खा छें दु।

थ्व शहरया अक्षांश ३४.०८६१५९ उत्तर व देशान्तर ११८.३७५९८४ पश्चिम खः ()। थ्व थासय् १२१४८९७९५८ वर्ग मिटर (४६९.०७४७४४ वर्ग माइल) बं दु धाःसा ७५६७०५७२ वर्ग मिटर (२९.२१६५७२ वर्ग माइल) ल दु।




#Article 429: देन्भर (115 words)


डेनभर संयुक्त राज्य अमेरिकायागु कोलोर्याडो राज्ययागु छगु सिटी खः। थ्व नगर कोलोर्‍याडो राज्यया दक्ले तःधंगु नगर ख। थ्व नगर रकी च्वापुगुंया सिथय् दक्षिणी प्लेट खुसिया सिथय् ला। थ्व नगर समुद्र सतह स्वया सिक्क च्वे लाःगुलिं थ्व नगरयात द माइल हाई सिटी वा माइल तज्जाःगु नगरया नामं नं म्हसीके फु। डेन्भरया राज्य राजधानी भवनय् स्थित छगू फुती थ्व ५,२८० फीट (१,६०९ मीटर) जाः। डेनभर, डेनवर ब्रोङ्कोस फुटबल टीमया गृहनगर ख।

सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ५५४६३६ दु धासा थ्व थासे २५१४३५ खा छें दु।

थ्व शहरयागु अक्षांश ३९.७२६२८७ उत्तर व देशान्तर १०४.९६५४८६ पश्चिम खः ()। थ्व थासे ३९७१७६१९२ वर्ग मिटर (१५३.३५०५९२ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ४१०९३५४ वर्ग मिटर (१.५८६६३१ वर्ग माइल) ल दु।




#Article 430: जैमिनि (602 words)


महिर्षी जैमिनि का जन्म  नेपाल मे हुआ ,अौर  उनका  मृत्यू  का  कारण  ऐक  हाथी  था | नेपाल स्थित काली गण्डकी नदी किनार, जो  अाज  भी   जैमिनिघाट नाम से जाना  जाता है वही  उन  का  जन्म  हुआ  | जैमिनिघाट अाज का जैमिनि नगरपालिका जो नेपाल  का  बागलुंग जिले  मे आता  है,वाहा ऋषि  की गुफा  अाज  भी  मौजुद  है ,कहा जाता है  ऋषि ने  वही पबित्र  गुफा  से  सारे  सास्त्र के रचना  के  साथ  तपश्या की  थी | ऋषि  ने भारत की  बिन्ध्याचल पर्वत  अौर  बनगाउ भ्रमण किये  थे |

जैमिनी हिन्दू धर्म्य् मीमांसा दर्शनया प्रवर्तक ख। वय्‌कः ऋषि वेदव्यासया शिष्य व ऋषि परासरया काय् ख। वय्‌कःया शिक्षाया बारेय् महाभारतय् थथे च्वयातःगु दु-

सत्यव्रत समाश्रमीया कथं जैमिनि निरुक्तकार यास्कया पूर्ववर्ती ख। यास्क पाणिनिया पूर्ववर्ती ख। सामाश्रमीं यास्कयात ईसा पूर्व १९गु सदीया धका मानेया। ब्रह्मसूत्रय् वेदव्यासं जैमिनियात ११कः उल्लेख याःगु दु (१.३.३८ : १.२.३१ : १.३.३१ : १.४.१८ : ३.२.४० : ३.४.२, १८, ४०, ४.३.१२ : ४.४.५, ११) आश्वलायन गृह्मसूत्रय् नं जैमिनियात आचार्य नामं उल्लेख याःगु दु (३.१८ (३) १.१.५ : ५.२.१९ : ६.१.८ : १०.८.४४ : ११.१.६४)। महाभारतया अश्वमेधपर्व तो जैमिनिया नां नांजा।जैमिनिं थःगु पूर्वमीमांसासूत्रय् न्याकः बादरायणया मत, वय्‌कःया नां कयाः, उल्लेख याःगु दु।

जैमिनिया नां निम्नलिखित ग्रन्थय् नांजा :

सामवेदया द्वछि शाखा दु धाःगुलि कौथुमी, जैमिनीय व राणायणीय स्वंगु शाखा लूगु दु। जैमिनीय शाखा कर्नाटक प्रान्तय्, कौथुमीय गुजरात व मिथिलाय् व राणायणीय महाराष्ट्र प्रदेशय् प्रधान रूपं प्रचलित दु। डब्ल्यू केलेन्दं (W. Caland) सन् १९०७स जैमिनिसंहिताया छगू संस्करण पिथनादिल। थुकियात तलवकार संहिता नं धाइ।

ब्राह्मण ग्रंथ वेदया हे कुचा खः। थ्व पंचविंश-ब्राह्मण स्वया पूर्वया ग्रंथ ख। थ्व संपूर्ण अप्राप्य दु। छुं अंश जक्क प्रकाशित दु। थुकिया निगु स्वरुप दु - जैमिनीय आर्षेय ब्राह्मण गुकियात बर्नेलं 1878स पिथनादिल व जैमिनीय उपनिषद्-ब्राह्मण गुकियात सन् 1921स एचदृ एंटलं पिथनादिल। आर्षेय ब्राह्मणया नवम अध्याययात  केनोपनिषद् धाइ। थुकिया मेगु नां ब्राह्मणोपनिषद् खः।

थ्व सूत्रग्रंथ सामवेद नाप स्वापू दूगु सूत्र ख। थ्व सन् 1906स लाइडेनं खंडित रूपय् प्रकाशित जुल। 

थ्व नं सामवेदया ग्रंथ ख। कैंलेंडं सन् 1922स पंजाब संस्कृत सिरीज, लाहोरनं थुकिया सानुवाद संस्करण प्रकाशित यानादिल।

महाभारतय् च्वयातःगु दु कि वेदव्यासं जैमिनियात महाभारत ब्वंकल। वय्‌कलं थुकिया थःगु हे संहिता दयेकादिल (महाभारत, आदिपर्व, 763।89-90) गुकियात व्यासं मान्यता बियादिल। थ्व पर्व 68 अध्यायय् पूर्ण दु। थ्व पर्वय् जैमिनिं जनमेजयं युधिष्ठिरयात अश्वमेधयज्ञया  व मेमेगु धार्मिक खँ सविस्तार वर्णन याःगु दु। वेदव्यासया म्हुतुं महाभारतया बाखं न्यना सुमंत, जैमिनि, पैल व शुक प्यम्ह शिष्यतसें थःगु महाभारत संहिताया रचना यात। थुकिलि जैमिनिया अश्वमेघ पर्व जक्क ल्यं दत मेमेगु तना वन। 

थ्व पूर्वमीमांसाया सूत्रग्रन्थ ख। थुकियात १२ अध्यायय् सूत्रकारं क्वचायेकादिगु दु। थुकिलि कर्म-मीमांसा या १२ विषयय् विचाः दु, गुकिया नां -धर्म, कर्मभेद, शेषत्व, प्रयोज्य-प्रयोजक-भाव, क्रम, अधिकार, सामान्यातिदेश, विशेषातिदेश, अह, बाध-अभ्युच्चय, तंत्र तथा आवाप ख। थथे जूगुलिं थुकियात द्वादश लक्षणी नं धाइ।

थ्व सूत्रग्रन्थय् सूत्रतयेगु पुनरुक्तित यक्व दु, दसु लिंगदर्शनाच्च सूत्र ३०कः व तथा चान्यार्थदर्शनम् २४क वः। थथे हे मेमेगु सूत्र नं हानं-हानं वः। थ्व ग्रन्थय् थ्व आचार्यतेगु नां दु -बादरायण (५क), बादरि (५कः), ऐतिशायन (३कः); कार्ष्णाजिनि (२कः), लावुकायन (१क), कामुकायन (२क), आत्रेय (३क), आलेखन (२क)। थ्व नापं जैमिनिं थःगु नां मीमांसासूत्रय् ५क च्वयादिगु दु। 

मीमांसा सूत्रया प्रथम अध्यायया प्रथम पाद तर्कपाद नामं नांजा। थुकिलि मीमांसाया अनुसार दार्शनिक विचार दु। धर्मया जिज्ञासां ग्रन्थ आरम्भ जुइ। प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, अर्थापत्ति, अभाव व शब्द थ्व खुगु प्रमाण वय्‌कलं मानेया। प्रमाणय् स्वत:प्रामाण्य मानेया। धर्मया निंतिं छगू जक्क दसिं वेद मानेयानातःगु दु। वेदया अपौरुषेय जैमिनिं मानेया। शब्द व अर्थय् नित्यसंबंध मानेयानातःगु दु। शरीरादिं पृथक पदार्थ आत्मा वय्‌कलं स्वीकार यानादिगु दु। थ्व नापं अपूर्व, स्वर्ग, मोक्ष नं जैमिनिं मानेयाःगु दु। 

बाखँया रुपय् जैमिनियात, जनमेजयया सर्पयज्ञय् ब्रह्मा दयेकातःगु दु(महाभारत, आदिपर्व 53.6)। युधिष्ठिरया सभाय् वय्‌कः नं दि (महाभारत, सभापर्व, 4.11) व शरशय्याय् दूगु भीष्मपितामहयात वय्‌कलं नापलावंगु धका च्वयातःगु दु (महाभारत, शांतिपूर्व 47.6)। पुराणय् च्वयातःगु दु कि जैमिनि वज्रवारक ख। (शब्द कल्पद्रुम, प. 345 बंगला संस्करण)




#Article 431: ज्वर (1397 words)


ज्वर (वा पाइरेक्सिया) छगू आपालं खनिगु चिकित्सिक लक्षण ख। थ्व लक्षणं म्हया तापक्रम साधारण (साधारण म्हुतुइ दैगु साधारण मनुया म्ह तापक्रम ३६॰८±०.७ °से॰ वा ९८.२±१॰३ °फ) स्वया अप्वगु जानकारी बी। 



#Article 432: लो लेभल भाषा (104 words)


कम्प्यूटरया विकास जुजुं वं लिसे मेशिन लेभल भाषा (ल्याङग्वेज) एकदम ढिला व थाकुगु अनुभव यानाहल । बुलुहुं प्रोग्रामरतय्सं थीथी ज्याया लागि कम्प्यूटरं प्रत्यक्ष थुइगु नम्वरया पुचःया सट्टा अंग्रेजी थेन्याःगु चीहाकःगु भाय् छ्यलेगु यानाहल । अंग्रजी थेन्याःगु थ्वहे भासं ऐशेम्व्ली ल्याङग्वेज या जग दयेका बिल । थ्वया लिसें ऐशेम्व्ली ल्याङग्वेज प्रोग्रामयात मेशीन ल्याङग्वेजय् हिलेगु प्रोग्राम - ऐशेम्व्लरया नं विकास जुल। थुगु भाय् मनूतय् त थुइके अःपुसां एशेम्व्लरं मेशीन ल्याङग्वेजय् अनुवाद मयाःतले कम्प्यूटरं थुइके फइमखु । थुगु भासय् च्वःगु छुं लेखनं कम्प्यूटरया छगू जक ज्या याइ । थुज्वःगु भाषायात लो लेभल भाषा (लो लेभल ल्याङग्वेज) नं धाः ।

स्वयादिसँ - मेशिन लेभल भाषा, हाइ लेभल भाषा




#Article 433: हाइ लेभल भाषा (123 words)


ऐशेम्व्ली ल्याङग्वेज पाखें नं ज्या याइगु ई अप्वः काःगुलिं लिपा हाइ लेभल भाषा (ल्याङग्वेज) या विकास यात। हाइ लेभल भाषा ल्याङग्वेजयात मेशिन लेभल भाषा (ल्याङग्वेज)य् अनुवाद याइगु प्रोग्रामयात कम्पाइलर धकाः धाइ। हाइ लेभल ल्याङग्वेजय् अंग्रेजी थेन्याःगु हे भाय् व साधारण गणितिय चिं दइ । हाइलेभल ल्याङग्वेजयात मेशीन ल्याङग्वेजय् अनुवाद मयाकं इन्टरप्रेटर प्रोग्रामया ग्वहालिं छक्वलं चले यायेगु बा रन यायेगु ज्या नं यायेज्यू । अथेसां प्रोग्राम अःपुक व बांलाक चले यायेत हाइ लेभल ल्याङग्वेजय् कम्प्यूटर प्रोग्राम च्वये धुंकाः कम्पाइलरं वयात मेशीन ल्याङग्वेजय् अनुवाद यानाः बा धाये कम्पाइल यानाः जक कम्पूटर प्रोग्राम चलेयायेगु याइ । भिज्युवल बेसिक, सी, सी ++, जाभा आदि हाइ लेभल प्रोग्रामया दसुत खः। हाइ लेभल प्रोग्रामयात हाइ अर्डर प्रोग्राम नं धायेगु याः ।

स्वयादिसँ - मेशिन लेभल भाषा, लो लेभल भाषा  




#Article 434: तन्तु (127 words)


तन्तु अन्तरसम्बन्धित कोषतेगु छगू पुचः ख। थ्व पुचलं छगू प्राणीया दुने छगू हे कथंया ज्या या।

तन्तुया सीकेज्यायात हिस्तोलोजी धाइ। ल्वय् नाप स्वापू दुगु तन्तुया सीकेज्यायात हिस्तोप्याथोलोजी धाइ।

तन्तु सीकिगु दक्ले अप्व छ्य्‌लिगु ज्याब्वःत व्याक्स ब्लक, तन्तु स्तेन, व जः माइक्रोस्कोप ख। आयागु इले इलेक्त्रोन माइक्रोस्कोप, इम्युनोफ्लोरेस्सेन्स व फ्रोजन सेक्सनया विकासं थ्व शास्त्रयात ग्वहालि यागु दु। थ्व ज्याब्वःत छ्य्‌ला तन्तुया उसाँय् दुबिले व मदु बिलेया संरचना स्वे ज्यु। थुकिलिं याना क्लिनिकल डायग्नोसिस पाय्‌छि यायेत व प्रोग्नोसिस भिंकेत ग्वाहालि नं या।

सकल बहुकोषीय पशुया म्हय् प्यंगु कथंया तन्तु दै। थ्व प्यंगु कथंया तन्तुतेसं सकल अंग, संरचना व म्हया मेमेगु वस्तुत देकी। थ्व प्यंगु कथंया तन्तुत खः

वनस्पति तन्तु मू कथं स्वंगु तन्तु व्यवस्थाय् बायातगु दु। थ्व खः इपिदर्मिस, ग्राउन्द तन्तु, व भास्कुलर तन्तु। थ्व स्वगुलिंया मंकायात बायोमास धाइ।




#Article 435: आम्हारिक भाषा (115 words)


आमहारिक भाषा (आमहारिक लिपि: አማርኛ आमारिन्ना) इथियोपियाय् प्रचलित छगु सेमेतिक भाय् ख। थ्व इथिओपियन अर्थदक्स गिर्जाघरया साहित्यिक भाषा गि'इज भाषा नाप स्वापू दुगु भाय् ख। सकल हलिमय् थ्व भाय् २ कोटि मनुतेसं छ्येलि। थ्व भाय् छ्येलिपिं १ कोटि ७० लखः मनू इथियोपियाय् जक्क दु।

१३गु शताब्दीया अन्त बिलय् आम्हरिक भाषा इथिओपियाया शासक पुचःया भाय् जुवन। १७गू शताब्दीइ ८०पू स्वया अप्व भाय् दुगु इथियोपियाया लिंगुवा फ्रांका वा सार्वजनिक भाषाया रुपय् थ्व भाय् पलिस्था जुल। १९गू शताब्दीइ प्रथम सरकारी ज्याया निंतिं च्वयेगु भाषाया हिसाबं थ्व भाय् छ्येला हल। सब-सहारा अफ्रिकाय् दकलय् साहित्यसमृद्ध भाषाय् आमहारीक छगु ख। 

तिग्रिनिया व अंग्रेजी नापं आमहारिक इथिओपियाया सरकारी भाषा ख। थ्व देय्‌या प्रशासन, जनमाध्यम, वाणिज्य व ब्वंकिगु भाय् नं थ्व हे ख।




#Article 436: चन्द्र शेखर (267 words)


चन्द्रशेखर सिंह (बुगु जुलाई १ १९२७-मदुगु जुलाई ८ २००७) भारतयाम्ह ११म्ह प्रधानमन्त्री ख:।

वयेकःया जन्म १९२७य् पूर्वी उत्तरप्रदेशया इब्राहिमपट्टिया छगू बुंज्यामि परिवारय् जूगु ख: । वयेकलं थ:गु एम् ए डिग्री अल्लाहबाद विश्वविद्यालनं यानादिल । वयेक: विद्यार्थी राजनीतिया ईलय् छम्ह फायरब्रान्ड धका: नां जा: । विद्यार्थी जीवन धुंका: वयेक: समाजवादी राजनीतिइ सक्रिय जुयादिल ।

१९६२ निसें १९६७तक वयेक: भारतया च्वय् या सदन राज्य सभाया सदस्य जुयादिल । वयेकलं १९८४स भारतया पदयात्रा यानादिल गुकिइ वयेकलं भारतयात बांलाक्क म्हसीकेगु कुत: यानादिल । थ्व पदयात्रां ईन्दिरा गान्धियात मछिंकाबिल। 

वयेक:या न्ह्य:याम्ह नेता भी. पी. सिंहनं राजीनामा बीधुंका: वेकलं जनता दलं छगु खलः मुंका: समाजवादी जनता पार्टी पलिस्था यानादिल। वयेक:यागु सरकारयात भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसं चुनाव मयाकेत समर्थन यायेधुंका: वयेकलं छगू चीधंगु बहुमतया सरकार न्ह्याकादिल । वयेक:या कांग्रेसनाप स्वापू लिपा कांग्रेस पार्टीं वयेक:यात कांग्रेसया नेता राजीव गान्धिया सुराकी या:गु आरोपं याना स्यन । कांग्रेसं वयेक:यागु सरकारयात ग्वाहालि मयायेधुंका: वयेक:या ६० सांसदया समर्थन नापं वयेकलं राजीनामा यानादिल। 

प्रधान मन्त्रीया पदय् ७ला जक च्वनादीम्ह शेखरं मार्च ६, १९९१स राजीनामा बियादिल । तर वयेक: राष्ट्रिय चुनाब मजूतले तक प्रधानमन्त्रीया पदय् च्वनादिल । 

शेखरजुयात वयेक:या संसदीय वार्तालाप कलाया निंतिं सकलसियां मानय् या:  । वयेक:यात १९९५य् आउटस्ट्यांडिंग पार्लिमेन्टेरियन सिरपापाखे हनात:गु दु। 

चन्द्र शेखर भारतया क्वय् या सदन लोक सभाया सदस्य ख: । वयेकलं समाजवादी जनता दल (राष्ट्रिय)या नेतृत्व यानादिल । १९७७निसें वयेकलं लोक सभाया निर्वाचन ८क्वः उत्तर प्रदेशया बल्लिया क्षेत्रं त्यानादिल । वयेक: १९८४स ईन्दिरा गान्धिया तच्व:गु समर्थन दुबले जक चुनाव बूगुखः । 

शेखरजुयात मल्टिपल मायलोमा, छगू कथंया प्लाज्मा कोषया क्यान्सर जुल । मे ३, २००७य् वयेक:यात ल्वय् तच्वःया सिकिस्त अवस्थाय् अस्पतालय् भर्ना यात । वयेक:या अवस्था बांमलाना वन व आखिरे जुलई ८खुन्हु न्हु दिल्लीया अस्पतालय् वयेक: मन्त्त । 





#Article 440: अम्बः (121 words)


अम्बः छगु युफोर्बिएसीए परिवारया देसिदुअस सिमा ख।थ्व सिमाय् वांउसे च्वंगु, पु दूगु सि सइगु या।

थ्व सिमा चिहाकः निसें मध्यम हाकः (८ निसें १८मितर तक्क) जुइ। थ्व सिमाया बेक्वगु ट्रंक व फैलेजुगु हः दै। थुकिगु leaves सिक्क चिहाकः, पेतियोलेतेद, ओभेत वा अब्लंग, ७-१० सेमि हाकया जुइ। थुकिया स्वां वांगु-म्हासुगु जुइ। थुकिया सी ग्वल्लागु, वांगु-म्हासुगु जुइ। थ्व सी अतमय् ह्वै। थ्व सी खाइसे-पाउंसे च्वनि। 

थुकिगु पात बावेल, घाः, अल्सर आदिय् हि बाहा वैगु दिकेयात छ्य्‌लि। थुकिया दिकक्सन हैजाय्, झाडाय्, बान्ताय् छ्य्‌लि ।

थ्व सिमाया सीयात सुकुयाना (अम्बःसुकु) नैगु चलन नेपाःले दु। थ्व सीयात अथें हे व अचारया कथं नेपाः व भारतःय् नै।

थुकिया एक्स्ट्राक्ट मसीय्, रङ्गय्, श्याम्पूय् व संया चिकंय् छ्य्‌लि। थुकिइ अप्व दैगु त्यानिनया कारणं थ्व मोर्ड्यांतया कथं नं छ्य्‌लिगु या। 




#Article 441: नेपालभाषा-व्याकरण (141 words)


नेपालभाषा-व्याकरण नेपालभाषाया दक्ले न्हापांगु प्रकाशित (ध्वागु) व्याकरण सफू खः। थ्व सफू सहिदशिरोमणि स्व॰ शुक्रराज शास्त्री नं च्वयादीगु खः। थ्व सफूया न्हापांगु संस्करण नेपाल सम्बत १०४८या विजया दशमी (मोहनी)य् पिहांवगु खः।

थ्व सफूया न्हापांगु संस्करणय् २५६ पौ दु। थ्व सफूया ध्वाय्‌ज्या दि इण्डियन नेशनल प्रेस, स्वतन्त्र अफिस, वाराणाशीय् पं अम्बिका प्रसाद वाजपेयी नं यानादीगु खः।

थ्व सफू नेपालभाषाया दक्ले न्ह्य प्रकाशित जुगु सफूय् छगु ख। थ्व सफू देवनागरी लिपिइ पिहांवगु ख। थ्व सफूया युग धुंका नेपालभाषाया मू-लिपि देवनागरी जुवन। नेपालभाषाय् थ्व स्वया न्ह्य नं व्याकरणत दुगु जुसां छगु नं व्याकरण सफूत प्रकाशित मजु। थ्व सफू नं नेपालभाषाया व्याकरण ख्यःयात ध्वाय्‌गु युगय् थ्यंकल। भारतीय भाषात व अंग्रेजी भाषाया व्याकरण स्वया व लिधंसा कया देकुलिं थ्व व्याकरणय् नेपालभाषाया स्तरीय याय्‌गु ज्या जुल। नापं थ्व व्याकरणय् नेपालभाषाय् मदुगु तर भारोपेली भाषाय् दुगु यक्व पक्ष तयातगु दु। नेपालभाषाया पुनर्जागरणय् थ्व सफू नं छगु तधंगु तेवा बिल।




#Article 442: कन्दुकोन्देन् कन्दुकोन्देन् (तमिल संकिपा) (242 words)


कन्दुकोन्देन् कन्दुकोन्देन् (तमिल भाषा: கண்டுகொண்டேன் கண்டுகொண்டேன்) (नेपालभाषा: जिं लुइका, जिं लुइका) छगू सन् २०००या तमिल संकिपा ख। थ्व संकिपा निर्देशक राजीव मेनननम् निर्देशित यानादिगु ख। थ्व संकिपा तेलुगु भाषाय् नं डब जुगु दु। तेलुगु भाषाय् थ्व संकिपायात प्रियुरालु पिलिचिन्दि नामय् डब यागु ख। थ्व संकिपाय् मम्मूत्ति, अजिथ, अब्बास, ऐश्वर्या राय व तबु नं मू पात्र म्हितुगु दु। थ्व संकिपाय् जेन अस्तेनया सेन्स एन्द सेन्सिबिलितीयात तात्कालीन भारतीय समाजय् चित्रण यागु दु। 

थ्व संकिपाय् आधुनिक भारतया छगू बाखँ क्यंगु दु। थ्व बाखँया मू पात्र छम्ह माँ, उयागु स्वम्ह म्ह्याय् व स्वम्हय् तह्रंपिं निम्ह म्ह्याय्‌तेगु निम्ह मिजंपिं ख। थ्व परिवार भाग्य व धोखां याना विस्थापित जुइ अव् सहरय् न्हुगु जीवन देके वनि। सहरय् इमिगु जीवनय् वैगु परिवर्तन थ्व संकिपाया मू बाखँ ख।

थ्व संकिपाया सङ्गीत ए॰ आर॰ रेहमानं ब्युगु ख। थ्व संकिपाया सङ्गीतया लेखाधिकार भा॰ रु॰ २.२' करोड ख। ध्यबा कथं तमिल संकिपा ख्यले थ्व छगू कीर्तिमान ख। थ्व संकिपाया सङ्गीत रेहमानया मेमेगु सङ्गीत स्वया पृथक कर्णाटकीय रागय् आधारीत दु।





#Article 443: विनायक दामोदर सावरकर (401 words)


विनायक दामोदर सावरकर (Vinayak Damodar Savarkar) (मे २८, १८८३ - फेब्रुवरी २६ १९६६) भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनया छम्ह अग्रिम पंक्तिया सेनानी व प्रखर राष्ट्रवादी नेता ख। वेकयात आपालं वीर सावरकरया नामं सम्बोधित याइ। हिन्दू राष्ट्रया राजनीतिक विचारधारा (हिन्दुत्व)या देकेज्याया निंति छगु तधंगु श्रेय वीर सावरकरयात वनि।

विनायक सावरकरया जन्म महाराष्ट्रय् नासिकया नापं भागुर गामे जुगु ख। वय्‌कया निम्ह दाजुकिजा गणेश (बाबाराव) व नारायण तथा छम्ह केंह नैनाबाई दु। वय्‌कया मांया नां राधाबाई व अबुया नां दामोदर पन्त सावरकर ख। वय्‌क गुं दं दुबिले हैजाया महामारी नं वय्‌कया मां मन्त। थुकिया न्हे दं धुंका सन् १८९९य् प्लेगया महामारीय् वय्‌कया अबु नं स्वर्गवास जुल।
 
थ्व धुंका वय्‌कया दाजु भाई गणेश नं परिवारया पालन-पोषणया कार्य कःघानादिल। दुःख-कष्टया थ्व इले गणेशया व्यक्तित्वया विनायकय् तधंगु प्रभाव दत। यक्व कष्ठ जुसां बाबाराव नं विनायकया उच्च शिक्षाया इच्छायात समर्थन यानादिल। थ्व अवधिय् विनायक नं स्थानीय ल्याम्हतेत संगठित याना मित्र मेलोंया आयोजन यानादिल। याकनं हे थ्व ल्याम्हय् राष्ट्रीयताया भावना नापं क्रान्तिया मी नं छ्वल।

सन् १९०१य् रामचन्द्र त्रयम्बक चिपलूनकरया म्ह्याय् यमुनाबाई नाप वय्‌कया इहिपा जुल। वय्‌कया ससुअबु नं वय्‌कया विश्वविद्यालय या शिक्षाया भार घानादिल। सन् १९०२य् मैट्रिकया पढाई सिधेका वय्‌कलं पुणेया फर्ग्युसन कलेजय् भर्ना यानादिल। १९०५या बंग -भंग धुंका वय्‌कलं पुणेय् विदेशी वस्त्रतेत छ्वेकादिल। फग्र्युसन कलेज पुणेय् वय्‌कलं राष्ट्रभक्तिया भाषण बिगु यानादिल। बालगंगाधर तिलकया अनुशंसाय् १९०६य् वय्‌कयात श्यामजी कृष्ण वर्मा छात्रवृत्ति लात। ‘इंडियन सोसियोलाजिस्ट’ व तलवारय् वय्‌कलं यक्व च्वसु च्वयादिल। थ्व लिपा कलकत्ताय् ‘युगांतर’य् नं ध्वाय्‌गु ज्या जुल। वय्‌क रूसी क्रान्तिकारी नाप सिक्क प्रभावित जुल।

लन्डनय् च्वनादिबिले सावरकरं हरदयाल नापलानादिल। लन्डनय् वेकलं इंडिया हाऊसया देखरेख नं यानादिल। मदनलाल धिंगरायात फांसी बीधुंका वय्‌कलं ‘लन्डन टाइम्स’य् छगु च्वसु च्वयादिल। वय्‌कलं धींगरां च्वगु बयानया पर्चा नं इनादिल। सावरकर १९११ निसें १९२१ तक्क अण्डमान जेल (काला पानी या सजायं)य् च्वनादिल। १९२१य् वय्‌क भारत झाल व लिपा ३ दं जेलय् च्वनादिल। जेलय् ‘हिन्दुत्व’य् शोध ग्रन्थ नं च्वयादिल। वय्‌कलं च्वयादिगु थ्व सफू हिन्दूत्त्वया जग जुवन। थ्व कथं भारतयात थगु जन्मभूमि व कर्मभूमि हनिपिं सकल मनुत हिन्दू ख। वय्‌कलं धर्मय् विश्वास याना मदिसां थ्व कथं न्हुगु हिन्दू लहरया पलिस्था यानादिल। १९३७य् वय्‌कलं हिन्दू महासभाया अध्यक्षय् निर्वाचित जुयादिल। १९४३धुंका वय्‌क दादर, बंबईय् च्वनादिल।

अक्टोबर ९, १९४२य् भारतया स्वतन्त्रताया निंति चर्चिलयात समुद्री पौ छ्वया दिल। वय्‌क आजीवन अखण्ड भारतया पक्षधर जुयादिल। लिपा भारत निकु भागय् बाबिलय् वय्‌कलं उकिया बिरोध यानादिल। लिपा वय्‌कया छम्ह समर्थकं महात्मा गान्धीयात भारतया बिभाजनया त्व तया स्यानाबिल।

१९०९य् च्वयादिगु सफू ‘द इंडियन वार आफ इंडिपेंडेंस -१८५७’य् सावरकर नं थ्व ल्वापूयात ब्रिटिश सरकारया बिरोधय् स्वतन्त्रताया न्हापांगु लडाई घोषित यानादिल। फेब्रुवरी २६ १९६६ खुनु वय्‌कया अवसान जुल।




#Article 444: आसावरी राग (134 words)


आसावरि राग नेवाः संगीत व हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीतया छपु नांजाःगु राग ख। थ्व रागयात आशावरी नं धाइगु या। थ्व भैरव रागया कलाः भावया राग ख। अथे जूगुलिं थुकियात रागिणी नं धाइगु या। “आसावरीथाट्” हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीतय् नां जा। थ्व करुणरस प्रधान राग ख। थ्व राग नेवाः संगीतय् न्हिने व हिन्दूस्थानी संगीतय् सुथया राग ख। थ्व राग हालिबिलय् अपि छ्यलिगु याइ। थ्व रागया वादिस्वर कोमलदैवत ख। थ्व रागय् संवादि कोमलगान्धार स्वर दु। थ्व सकल ओढव जातिया राग ख। 

थ्व रागया दसु थ्व कथं दु-

नेवाः संगीतय् थ्व राग न्हिनेसिया १ निसें २ ता ई तक्क हालिगु या धाःसा हिन्दूस्थानी संगीतय् न्हिनेया १० निसें १२ तक्क हालि। 





#Article 446: बसन्त राग (111 words)


 छपु राग ख। थ्व राग वसन्त ऋतुइ थाइगु जुलिं थुकियात वसन्त राग धाःगु ख। थ्व रागया आरोहय् ५ गु व अवरोहय् ७गु स्वर दै। अतः, थ्व ओड़व संपूर्ण जातिया राग ख। थ्व रागयात प्रसन्नता व प्रफुल्लताया रागया कथं हनिगु या। थ्व राग हालिबिले व न्यनिबिले नुगः प्रसन्न जुइ धैगु विश्वास दु।  

थ्व छगू सिक्क पुलांगु राग ख। शास्त्र कथं थ्व राग वसन्त हिंडोलया नापंया राग ख। रागमालाय् थ्व रागयात हिंडोलया काय्‌ धका हनातःगु दु। 

राग वसन्त पूर्वी थाटया राग ख। थ्व रागया गुण थ्व कथं दु-

थ्व रागयात न्हिया अन्तिम पहरय् हालिगु या।

थ्व राग थें न्यागु रागय् हालिगु होलिया म्ये वसन्त पुर्णिमाय् हालिगु या। थ्व रागया दसु थ्व कथं दु-




#Article 447: विभाष राग (112 words)


बिभास राग नेवाः संगीत व हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीतया छपु राग ख। थ्व भैरव थाट् गणया राग ख। थ्व ओडव जातिया राग ख। थ्व राग नेवाः संगीतय् न्हिनेया व हिन्दूस्थानी संगीतय् सनिलया राग ख। थ्व रागया वादिस्वर धैवत ख धाःसा थ्व गान्धार संवादिस्वरया राग ख। रे व ध सः कोमलस्वर दु। गप व मध सःपुचः रसोत्पादक दु। थ्व रागय् पञ्चमय् वैशिष्ट्यं ला। थ्व वीररस प्रतिपादक राग ख। 

थ्व रागय् चिनातःगु प्राचीन नेपालभाषाया छपू दाफा म्ये क्वसं बियातःगु दु। थ्व म्ये नेपालभाषाया आदिकवि जुजु महेन्द्र मल्लं च्वयादिगु ख। थ्व म्येया ताल प्रताल ख -

नेवाः संगीतय् थ्व राग १२ निसें १ता ई तक्क हालिगु या। मेमेगु थासय् ६ निसें ८ ता ईतक्क हालिगु या।




#Article 448: भैरव राग (119 words)


भैरव राग हिन्दूस्थानी संगीतया छगू राग ख। थ्व भैरवथाटया अबु राग ख। थ्व उत्तराङ्ग प्रधान राग ख। थ्व राग गम्भीर कथं हाः सा वीररस पिहांवइ । ध्रुपद शैलीइ थ्व राग आपालं छ्यलि। कर्णाटकसङ्गीतय् थ्व रागयात मायामाळवगौळ धका म्हसीकिगु या। सङ्गीत अध्ययनया आरम्भय् थ्व राग स्यनि। थ्व रागया वादिस्वर द्वैतः दु। थुकिया संवादिस्वर वृषभः ख। मध्यमात् वृषभाय मीण्ड(शास्त्रीयभाषां) मनोरञ्जक रसोत्पत्ति याइ। हनूमान् मतानुसार थ्व प्रथमप्रहरस्य राग ख।

थ्व रागया दसु थ्व कथं दु- 





#Article 449: भैरवी राग (127 words)


हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीतय्या छगू नांजाःगु राग भैरवी राग ख। सङ्गीतसमयसारग्रन्थ “देवादि प्रार्थनायाम्” आदिइ थुकियात स्पष्टं च्वयातःगु दु। थ्व राग करूणरस, भक्तिरसयुक्त दु। कर्णाटक शास्त्रीय सङ्गीतय् सिन्धुभैरवीराग थ्व हे राग ख। थ्व रागय् षड्ज, पञ्चम स्वर नापं मेगु कोमलस्वर दु। वादिमध्यमः व संवादि षड्जः स्वर दु। प्रायः सुथया ईलय् राग हालिगु यासां थ्व राग न्ह्याबिलय् नं हालेछिं। सङ्गीतसम्प्रदाय् सङ्गीतसभाया अन्तिमय् थ्व राग हालिगु या। शास्त्रीय सङ्गीत स्यापेक्षय् आपालं गझल्, ठुम्री, भजन्,टप्पादिषु आदि रागस्य छ्यलातःगु खनेदु। 




#Article 450: तेलुगु भाषा (133 words)


तेलुगु (तेलुगु भाषा:తెలుగు) भारतया आन्ध्रप्रदेश राज्य व यनम जिल्लाया आधिकारिक भाषा ख। थ्व भाषा आन्ध्रप्रदेश नापंया राज्य छत्तीसगढ, कर्नाटक, महाराष्ट्र, उडिसा व तमिलनाडुइ नं छ्येलिगु या। तेलुगु भारतया निगुगु दक्ले तधंगु मांभाय् ख धाःसा एथ्नोलग कथं थ्व हलिमया १३गु दक्ले अप्व छ्येलिगु भाषा ख।  थ्व भाषा भारतया २१गु आधिकारिक भाषाय् छगू ख।  नापं थ्व भाषा भारतया ४गु प्राचीन भाषाय् नं छगू ख। 

मध्य द्रविडियन भाषापरिवारय् तेलुगु साहित्यिक इतिहास दूगु छ्गू जक्क छगू भाषा ख। थ्व भाषाय् संस्कृत व प्राकृतया यक्व प्रभाव दु।   नापं हैदराबाद क्षेत्रय् ल्हाइगु भाषाय् उर्दूया यक्व प्रभाव दु।तेलुगु भाषाया खँग्वः आपालं माआखःय् क्वचाइ। थ्व कारणं थ्व भाषायात पूर्वया इतालियानो नं धाइगु या। ११गु शताब्दीतक्कया तेलुगु साहित्यया दसु लूगु दु। थ्व भाषाया प्राचीन रुपया दसु सन् २००तक्कया खंगु दु।  प्राचीन तेलुगु ब्राह्मी लिपिइ च्वइगु या। 

थ्व भाषाया थगु हे लिपि दु।




#Article 451: रोमन साम्राज्य (353 words)


रोमन साम्राज्य प्राचीन रोमन सभ्यताया छगु कालखण्ड ख। थ्व कालखण्डय् सरकार अटोक्र्याटिक जुवन। थ्व कालखण्ड ५००दंया रोमन गणतन्त्र (५१०इ पू - १गु शताब्दी इ पू) धुंका वगु ख। रोमन गणतन्त्र गाइयस मारियस व सुल्लाया कन्फ्लिक्ट व पोम्पी महानया बिरुद्धया जुलियस सिजरया जनयुद्धं याना कमजोर जुवन।. रोम गणतन्त्रं साम्राज्यय् वंगु तिथि थ्व हे धका मदु। तर थ्व हिउपाया निंति यक्व उम्मेद्वार झाकातेगु लिधंसा काय्‌गु या। थुकिलि जुलियस सिजरया पर्पेच्युवल कथं रोमन डिक्टेटरया पदय् मनोनयन (४४ इ पू), सिजरया उत्तराधिकारी अगस्टसया एक्तियमया ब्याटलय् विजय (सेप्टेम्बर २, ३१ इ पू), व रोमन सेनेटं अक्टेभियनयात मानार्थ (अनरिफिक) अगस्टस पद ब्युगु (ज्यानुवरी १६, २७ इ पू) दक्ले मू झाकात ख।

ल्याटिन भाषाया खँग्वः इम्पेरियम रोमानम (रोमन साम्राज्य) हे ल्याटिन एक्स्प्रेसनय् दक्ले बांलाक्क स्युगु खँग्व जुइफु गन खँग्वः imperium वा इन्पेरियमयात रोमन साम्राज्यया दुने लाःगु हलिमया कथं ईंगीत यागु दु। अगस्टसया ई निसें रोमन साम्राज्यया पतन तक्कया दुने रोमं पश्चिमी युरेसिया व उत्तरी अफ्रिकायात डोमिनेट यात व थ्व साम्राज्यं थ्व थाय्‌या जनसंख्याय् मू जनसंख्या देकल। रोमन एक्स्पान्सन थ्व देय् साम्राज्यय् हिलेस्वया न्ह्य हे न्ह्यथंगु ख। थ्व साम्राज्यं थगु भूभागया च्वका सम्राट त्राजनया इले देसियाया कब्जा( इ सं१०६य्) धुंका थ्यन। थुकिया भूभागया दक्ले तधंगु बिले, रोमन साम्राज्यं थ्यंमथ्यं ५ ९०० ००० वर्ग किमि (२,३००,००० वर्ग माइल) भूक्षेत्रय् फैलेजुगु खने दु। हलिमया संस्कृतिय्, विधानय्, प्रविधिइ, कलाय्, भाषाय्, सैन्यय्, वास्तुय् आदि यक्व सभ्यताया ख्यले रोमन साम्राज्यया प्रत्यक्ष/परोक्ष प्रभाव आतक्क नं खने दनि।

रोमन साम्राज्यया अन्त्य धका ऐतिहासिक घोषणा मजु। तर थ्व साम्राज्यया अन्त्ययात सेप्टेम्बर ४ ४७६या खुनु काय्‌छिं। थ्व खुनु पश्चिमी रोमन साम्राज्यया अन्तिम सम्राट रोमुलस अगस्टस पदच्यूत जुल व लिपा थ्व पदपूर्ति गब्लें मजुल। तर मबागु रोमन साम्राज्यया अन्तिम जुजु दायोक्लेतियन ख। वय्‌कःलं ३०५य् सकल रोमया सम्राटया पदं अवकास कया दिल्। वय्‌कःया राजधानी रोम ख। वय्‌कःलं रोमन साम्राज्ययात पूर्व व पश्चिम साम्राज्यय् बायादिल। वय्‌कःलं साम्राज्ययात बाय्‌धुंका निगु हे साम्राज्यं थःयात रोमन साम्राज्य देकेयागु यक्व कुतः यात। पश्चिमी रोमन साम्राज्य क्वह्यना वना ५औं शताब्दीय् ध्वस्त जुल। पूर्वी रोमन साम्राज्य (थ्व लिपा युनानी तत्त्वया समिश्रण याना छगु सहश्राब्दी तक्क म्वाय्‌ फतः व लिपा अट्टोम्यान साम्राज्यया ल्हातं १४५३य् पतन जुल), थौं-कन्हेया भाषाय् बैजन्टाइन साम्राज्य , नं ग्रेको-रोमन वैधानिक व सांस्कृतिक चलनयात हेलेन्सिक (युनानी) व पूर्वी अर्थोडक्स चर्चया समिश्रणय् छुं ई या निंति म्वाका तल। 





#Article 453: पश्चिमी रोमन साम्राज्य (143 words)


पश्चिमी रोमन साम्राज्य धागु दायोक्लेतियन नं २८६य् रोमयात बाय्‌धुंकाया ईया रोमन साम्राज्यया पश्चिमी भाग ख। मेगु भागयात पूर्वी रोमन साम्राज्य धाइ, थौंकन्हे थ्व पूर्वी साम्राज्ययात बैजन्टाइन साम्राज्य नं धाइ। पश्चिमी रोमन साम्राज्यया राजधानी मेदियोलानम (आधुनिक मिलान) ख। लिपा ४०२य् राजधानी राभेन्नाय् स्थित यात।
  
पश्चिमी रोमन साम्राज्य आक्कलझुक्कल तवं ३गु शताब्दी व ५गु शताब्दीया दथुइ दायोक्लेतियनया टेट्रार्की व कन्स्ट्यान्टिन १ (सम्राट) व जुलियन द एपोस्टेटया इले पुनर्मिलन ज्याझ्वःले पुनर्जीवित जुल। संयुक्त रोमन साम्राज्यया अन्तिम सम्राट थियोदोसियस १ ख। वय्‌कः ३९५य् मदे धुंका रोमन साम्राज्य स्थायी कथं विभाजित जुल। पश्चिमी रोमन साम्राज्य आधिकारिक तवलं रोमुलस अगस्टसं ओदोएसरया दबाबय् सेप्टेम्बर ४ ४७६य् पदत्याग याय्‌धुंका क्वचाल। व अनौपचारिक कथं जुलियस नेपोस ४८०य् मदे धुंका क्वचाल।

पूर्वी रोमन साम्राज्यं छुं ईया निंति थ्व थाय्‌यात पुनर्कब्जा यानाब्युसां थ्व साम्राज्य लिपा म्वाना मवल। पश्चिमी रोमन साम्राज्यया पतन धुंका पश्चिमी युरोपय् छगु न्हुगु युगया पलिस्था जुल। थ्व युगयात मध्य काल धाइ।




#Article 454: चाणक्य (322 words)


चाणक्य ( इ॰पू॰ ३५०-इ॰पू॰ २८३) प्रथम मयुर सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्य (३४०-२९३ इ पू)या सल्लाहकार व प्रधानमन्त्री ख।। वय्‌कः सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्यया उदयया सूत्रधार नं ख। वय्‌कःया राजनैतिक सफू अर्थशास्त्रय् वय्‌कःया नां कौटिल्य व विष्णुगुप्त धका च्वयातगु दु।  वय्‌कःयात छुं विज्ञतेसं हलिमया प्रथम अर्थशास्त्री व भारतया निकोलो मेशियाभेलीया कथं काय्‌गु नं या। वय्‌कः तक्षिला विश्वविद्यालयय् प्राध्यापक नं ख। भारतया ऐतिहासिक पुष्टि दुगु प्रथम साम्राज्यया सूत्रधारया कथं वय्‌कःयात काय्‌गु नं या।




#Article 455: पलामू व्याघ्र आरक्ष (194 words)


पलामू व्याघ्र आरक्ष भारतया छगु धुं आरक्ष क्षेत्र ख। थ्व थाय् झारखंड राज्यया छोटानागपुर पठारया लातेहर जिल्लाय् दु। थ्व थाय् सन् १९७४य् भारतया बाघ परियोजनाया अन्तर्गत गठित प्रथम ९गु बाघ आरक्षय् छगु ख। थ्व थाय् मेदिनीनगर स्वया २५ किमि, बरवादीह स्वया १३ किमि, रांची स्वया १६५ किमि, गारू स्वया ३४किमि, नेतरहाट स्वया १२४ किमि व बारेसांढ स्वया ३४ किमि तापाः।

पलामू व्याघ्र आरक्ष १,०२६ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रय् स्थित दु धाःसा ३०० निसें ११४० कि.मि.या जाःय् ला। थुकिलि पलामू वन्यजीव अभयारण्यया क्षेत्रफल ९८० वर्ग किलोमिटर दु। अभयारण्यया कोर क्षेत्र २२६ वर्ग किलोमिटरयात बेतला राष्ट्रिय उद्यानया रूपय् अधिसूचित यानातगु दु। पलामूय् यक्व कथंया गुं (वन) दु, गथे कि शुष्क मिश्रित वन, सालया वन, व पंया झुरमुट, गुकिलि यक्व वन्य जीव च्वनि। पलामूया वनय् स्वंगु खुसित दु। थ्व ख- उत्तर कोयल खुसि, औरंगा खुसि व बूढ़ा खुसि।

पलामू आरक्षय् यक्व प्राणीत संरक्षित दु। थ्व प्राणीय् पर्यटकीय हिसाबं दक्ले महत्त्वपूर्ण धुं (बाघ), किसी, तेंदुआ, गौरी सा, सांभर , चित्तल आदि ख। 

पलामू जैविक विविधताया कथं सिक्क तमि। पलामूया प्राणीत थ्व कथं दु :

थ्व थाय्‌या २०० स्वया अप्व गां पलामू व्याघ्र आरक्षय् आर्थिक दृष्टिं निर्भर जु। थ्व गांया मू जनसंख्या जनजातीय दु। थ्व गांमे थ्यंमथ्यं १,००,००० मनुत च्वनि।




#Article 456: फिनल्यान्ड (269 words)


फिनल्यान्ड , आधिकारिक कथं गणतन्त्र फिनल्यान्ड छगू नर्डिक देय् ख। थ्व देय्‌ उत्तरी युरोपया फेन्नोस्क्यान्दिया क्षेत्रय् ला। थ्व देय्या सीमाय् स्विदेन (पश्चिम), रुस (पूर्व) व नर्वे (उत्तर) ला धाःसा इस्तोनिया दक्षिणय् फिनल्यान्दया खादिया मेगु सिथय् ला। थ्व देय्या राजधानी हेल्सिन्की ख।

थ्व देय्या कूल जनसंख्या करिब ५।३ मिलियन दु। थ्व जनसंख्या आपालं दक्षिणी क्षेत्रय् अवस्थित दु।  थ्व देय् युरोपया ८गु दक्ले तःधंगु देय् व युरोपया दक्ले म्हो जनघनत्त्व दूगु देय् ख। थ्व देय्‌या अधिकांश मनूतेगु मांभाय् फिन्निश भाषा ख। थ्व भाय् फिन्नो-उर्गिक भाषा परिवारया छगू भाय्‌ ख व इस्तोनियन भाय्‌ ज्व। थ्व भाय् युरोपेली संघया ४ता गैह्र भारोपेली भासय् छगू ख। थ्व देय्‌या निगुगु आधिकारिक भाय् स्विदिश भाय् ख। थ्व भाय् ५.५ प्रतिशत मनूतेसं ल्हाइगु या। फिन्ल्यान्द छगू संवैधानिक लोकतन्त्र ख। संवैधानिक रुपय् थ्व देय् संसदीय गणतन्त्र ख। थ्व देय्‌या सरकार हेल्सिन्किइ आधारित दु। नापं, थ्व देसय् ४१५ नगरपालिकात दु।  सकल जनसंख्याया १/३ जनसंख्या वृहद् हेल्सिंकिइ च्वनि। नापं, थ्व क्षेत्रं देय्‌या एक तिहाइ आर्थिक उत्पाद दयेकी। 

फिन्ल्यान्द ऐतिहासिक रुपय् स्विदेनया भूभाग व सन् १८०९ निसें रुसी साम्राज्यया भूभाग जुल। सन् १९१७स रुसं स्वतन्त्रता घोषणा यासें थ्व देय् स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता नापंया गृहयुद्ध, सोभियत संघ व नाजी जर्मनी नापया युद्ध धुंका शीत युद्धय् थ्व देय् तठस्त च्वन। फिन्ल्यान्दं सन् १९५५स संयुक्त राष्ट्र संघ व सन् १९९५स युरोपेली संघया सदस्यता काल। Finland has been ranked the second most stable country in the world, in a survey based on social, economic, political, and military indicators.

Finland has seen very good results in many international comparisons of national performance such as the share of high-technology manufacturing, public education, health care, the rate of gross domestic product growth, and the protection of civil liberties. 




#Article 457: तोप्केगोला (117 words)


 नेपाःया छगू जनजाति ख। थ्व छगू किरांत जाति ख। 

थ्व जनजाति ताप्केगोला धागु थासय् च्वंगुलिं थ्व जातियात ताप्केगोला धागु ख । थ्व जाति छगू लिम्बु जाति हे ख । थ्व जातियात स्थानीय भाषे ध्योक्पया धाइ ।

थ्व जातिया जनसंख्या म्हो खने दु। तोप्केगोला ३०/४० परिवार जक्क दुगु छगू गाँ जुगुलिं थ्व जातिया जनसंख्या म्हो जुगु धायेछिं । 

थ्व जाति नेपाःया ताप्लेजुङ जिल्लाय् च्वनि।

थ्व जातिया बस्ती ताप्लेजुङया ताप्केगोला गां ख। थ्व गां पश्चिमी वाग्लुङया मेवा खुसिया सिथय् ला ।

थ्व जातिया मू भाषा किरांत भाषा अन्तर्गतया भाषा ख। आ वया थ्व जातिया मनुतेसं खेँ भाषा व अंग्रेजी भाषा थें न्यागु भाय्‌ नं छ्य्‌लाच्वंगु दु। 

थ्व जातिया मू ज्या बनेज्या ख इमिसं पशुपालन व बुंज्या म्हो कथं या

 




#Article 458: बरामो (215 words)


बरामो नेपाःया पहाडी लागाया छगू जनजाति ख। थ्व जनजाति आपालं नेपाःया मध्य-पहाडी क्षेत्रय् बसोबास याइ ।

सन् २००१या जनगणना कथं थ्व जातिया जनसंख्या ७,३८३। थ्व जाति नेपाःया मध्य-पहाडय् च्वनि। थ्व जनजाति आपालं गोरखा व तनहुं जिल्लाय् खने दु । नापं थ्व जाति धादिङ, मकवानपुर व यल जिल्लाय् नं खने दु ।

थ्व जातिया अर्थतन्त्र मूल रूपं बुंज्याय् आधारित जुगु खने दु। थ्व जातिं पशु लःहिनिगु, सिंकःमि, दकःमि आदि ज्या नं या।

थ्व जाति थःगु जाति किरांत जातिं पिहां वःगु धका विश्वास या। सुनुवार, सुरेल, जिरेल, राइ, लिम्बु आदि पहाडी जातित नाप थ्व जातिया स्वापू दु । 

बरामो जातिया थःगु हे भाषा दु। थ्व भाषायात ब्ल्कुरा धाइ। थ्व भाषा तिब्बती-बर्मेली भाषा परिवारया छगू भाषा ख। 

थ्व जनजाततिं प्रकृति पुजा व हिन्दू धर्मय् विश्वास याइ। थ्व जातिं पुज्याइगु मू द्यःत परिवारया द्यः, चण्डी, भुमे, गुं द्य आदि ख। थ्व जातिइ धामी, झाँक्रीया नं चलन दु। 

किरांत जातिइ दैगु सामुददायिक किपट बुंया प्रथा थ्व जातिइ नं खनेदु। थ्व जातिया संस्कृति मगर जाति नाप मिले जु। थ्व जातिं थःगु मचायात बूगु ५न्हु वा ११न्हुइ मचाजङ्को याइ । थ्व जातिं चेवार (बुसंखा) धाःगु पर्वय् पौ नं भिन्चाया सं खाना बि। थ्व जातिइ इहिपा आपालं परिवारं हे स्वया यानाबीगु चलन दु। थ्व जातिया चलन मगर जाति नाप मिले जु। थ्व जातिइ थःगु थःथिति (क्रस-कजिन म्यारेज) नाप नं इहिपा यायेगु चलन दु।  

 




#Total Article count: 457
#Total Word count: 199930