


#Article 2: Nederlaand (743 words)


Nederlaand is n West-Europees laand dat an de Noordzee ligt en hef n totale kustliende van 451 kilometer. De buurlaanden van Nederlaand bin Duutslaand en België. De heufstad van t laand is Amsterdam, de regeringszetel is Den Haag. Aandere belangrieke stejen bin: Rötterdaam, mit één van de grootste havens van de wereld, Utrecht, t verkeersknooppunt van t laand, Groningen (veural veur t noorden), en Eindhoven in de provinsie Noord-Braobaant is de vuufde stad van t laand. De Karibiese eilaanden Bonaere, Sunte-Eustasius en Saba maken as biezundere gemeenten deel uut van t laand.

Nederlaand, inklusief de Karibiese eilaanden Bonaere, Sunte-Eustasius en Saba, vormen samen mit Aruba, Curaçao, Sunte-Marten t Koninkriek der Nederlaanden. De verhoudingen bin bepaold in t Statuut veur t Koninkriek der Nederlaanden van 1954. Nederlaand hef in totaal twaolf provinsies en 358 gemeenten (2019).

De twee offisiële talen van Nederlaand bin t Nederlaands en t Fries. t Nedersaksies en t Limburgs hebben as streektaal n legere staotus as t Fries, zo as vermeld steet in t statuut veur de minderheidstalen. De twee aandere niet-Germaanse streektalen bin t Jiddisj en Romani. Aandere talen die vake espreuken wörden bin van allochtone aofkomst; namelik: t Turks, Berbers, Arabies (Marokkaans dialekt), Papiaments, Sranantongo en Chinees.

t Nederlaandse staotsheufd is Willem-Alexander. De premier is noen Mark Rutte.

t Koninkriek der Nederlaanden kreeg de staotus die t noen hef, as konstitusionele monarchie, in 1815 onder koning Willem I van Nederlaand. 

t Grondgebied van Nederlaand, België en Luxemburg wördden offisieel an t Koninkriek toe-ewezen, allewel Luxemburg as deel van de toemaolige Duutse Bond mit Nederlaand verenigd wördden deur middel van n personele unie.

In 1830 wördden België onaofhankelik van Nederlaand en wördden n zelfstandig koninkriek. De Belgiese provinsies Limburg en Luxemburg wördden bie disse splitsing op-edeeld. 

Luxemburg wördden laoter (in 1890) n zelfstandig groothartogdom, toe mit de dood van koning Willem III de Ottoonse takke van de Nassaus uutstörf in de mannelike liende. De Nederlaandse krone gung over op de vrouwelike arfgenaam, koneginne Wilhelmina, mer Luxemburg gung over op de Walramse takke van t huus Nassau, umdat ze daor de Saliese opvolgingswet (allinnig manluui op de trone) hadden.

In de Eerste Wereldoorlog bleef Nederlaand neutraal, mer in de Tweede Wereldoorlog leed t onder vuuf jaor Duutse bezetting. Mit de Duutse anval op Nederlaand wördden Rotterdam ebombardeerd, waorbie t sentrum zwat helemaole verrineweerd wördden. Ruum 100.000 Nederlaandse jodemeensen wördden deur t regime vermeurd.

Nao de oorlog begun, mit behulp van t Marshallplan uut de Amerika, de heropbouwing, die tot grote welvaort leien en waordeur Nederlaand n moedern, industrieel laand wördden. Tegeliekertied dung Nederlaand zeutjes an aofstaand van zien posisie as koloniale macht.

In 1951 was Nederlaand medeoprichter van de Europese Gemeenschap veur Kolen en Staol, die uuteindelik uutgreuiden tot de Europese Unie. 

In 1953 wördden Nederlaand etröffen deur n waotersnoodramp. As reaksie hierop wördden de Deltawarken (voltooid in 1986) en de Maeslantkering (voltooid in 1997) ebouwd.

In 2002 vervöng Nederlaand de eigen munt, de Nederlaandse gulden, samen mit de meeste aandere EU-laanden deur de Europese munt, de euro.

In 2010 bin de eilaanden Curaçao en Sunte-Marten amparte laanden ewörden binnen t koninkriek, net as Aruba dat t al was sinds 1986. t Veurmaolige laand de Nederlaandse Antillen wördden aofeschaft en de overige eilaanden (Bonaere, Sunte-Eutstasius en Saba) bin deel ewörden van t Europese Nederlaand as biezundere gemeente.

De Nederlaandse vlagge besteet uut dree horizontale baonen van gelieke heugte in de kleuren rood, wit en blauw. De vlagge stamp uut 1579, toe de onaofhankelikheid van Nederlaand uutereupen en offisieel goedekeurd wördden in 1796. In 1937 wördden t bevestigd as nasionaal embleem deur koneginne Wilhelmina.

t Wit en blauw bin de livreikleuren van t Franse vorstendom Orange, waor t koningshuus van aofstamp. t Rood was oorspronkelik oranje, naor de naam van t vorstendom, mer wördden in de loop van de 17e eeuw vervöngen deur vermiljoenrood, dat bie zeeslagen makkeliker te herkennen was. Op feestdagen die van doon hebben mit t koningshuus of bie diplomatieke reizen naor t butenlaand wörden oek wel n oranje wimpel boven de vlagge ehöngen. Veerder wörden t oranje gebruukt as nasionale herkenningskleur.

Over de aofmetingen van de vlagge bin gien veurschriften. In t algemeen mut de lengte in verhouding ween mit de breedte (dreje tot tweje). Op de Nederlaandse vlagge ma'j (behalven a'j der toestemming veur hebben) gien enkele versiering of aandere toevoeging anbrengen. Oek t gebruuk van n vlagge zonder versiering beheurt nao-eleefd te wörden. (n Vlaggedoek veur versiering mag wel, bieveurbeeld in de vorm van draperieën.)




#Article 3: Duutslaand (585 words)


Duutslaand, officieel: Bondsrippebliek Duutslaand, (Duuts: Bundesrepublik Deutschland) is een West-Europees laand en wonnen evormd deur een federasie van 16 deelstaoten, in 't Duuts Bundesländer of Länder eneumd.

Duutslaand lig in Midden-Europa, en grens in 't noorden an de Oostzee, de Noordzee en Denemarken, in 't osen an Polen en Tsjechië, in 't zujen an Oostenriek en Zwitserlaand en in 't wessen an Frankriek, 't Groothertogdom Luxemburg, België en Nederlaand.

Duutsland hef mit ongeveer 82,4 miljoen inwoeners nao Ruslaand de grootste bevolking van alle Europese lanen. 't Is een belangriek lid van de Europese Unie en de ekenomische, poletieke en militaire organisasies in Europa.

't Heilige Roomse Riek was 't eerste Reich (of koninkriek). 't Begun mit Karel de Grote, hij was de eerste Heilige Roomse Keizer rond 't jaor 800, 't riek bleef bestaon tot de tied van Napoleon Bonaparte in 1806.

't Tweede Reich begun mit een verdrag in 1871 in Versailles. 't Duutse Riek kwam tot stand, en Prusen vormen de baosis van dit riek. Oostenriek maken gien deel uut van 't Duutse Riek. Duutslaand bleef een riek mit verschillende volken veur nog zo'n vuuftig jaor.

Duutslaand wun de Frankisch-Prusische Oorlog van Frankriek in 1871, en in de Eerste Wereldoorlog dung Duutslaand opniej een inval in Frankriek. De oorlog eindigen mit 't gevech in de loopgraven, dit wanen lange gruppen dee egreuven wanen veur de veiligheid van de soldaoten. An alletweje de kaanten bin der to een kwak soldaoten estörven. De oorlog eindigen in 1918, en de Duutse keizer vluchen naor Nederlaand. Nao de revolusie einigen oek de Tweede Reich en dit was 't begin van de democratische Weimarrippebliek.

Nao de oorlog wanen der grote ekenomische preblemen in Duutslaand deur 't Verdrag van Versailles en de Grote Depressie dee over de hele wereld veulbaor was.

't Darde Riek was Nazi-Duutslaand; van 1933 tot en mit 1945. Adolf Hitler was de leier van de regering, en mit de goedkeuring van 't parlement kreeg e op 23 meert 1933 de volle mach over 't laand, de striedkrachen en de regering.

Hitler annexeren Oostenriek en Tsjechië, mar nao de annexering van Polen breuk op 1 september 1939 de Tweede Wereldoorlog uut. An 't begin was de oorlog een groot succes veur Duutslaand, Nazi-Duutslaand veroveren een groot deel van Europa en de Sovjet-Unie. Nao de Slag bie Stalingrad was 't min esteld mit 't Duutse oostfront, en staorigan trökken de Duutsers zich striejend weerumme uut 't osen. Nao de inval bie Normandië is der op dreje fronten oorlog evoerd mit Duutslaand (west, zuud en oost). Op 30 april 1945 maken Hitler humzelf van kaant en de Duutse kappetulasie is 8 mei 1945 etekend. 't Einde van de oorlog betekenen een verlies van grondgebied veur Duutslaand, en in de 45 jaoren dee daornao kwammen was Duutslaand op-edeeld in twee parten, West-Duutslaand en Oost-Duutslaand.

Nao 't einde van 't communisme in Europa in 1990, is Duutslaand herenig; 't nieje Duutslaand en Frankriek vormen noen een groot part van de Europese Unie, dee deur middel van betere samenwarking op 't gebied van poletiek, milieu en ekenomie naor een beter ekenomisch Europa toe willen warken.

Duutslaand besteet uut 16 deelstaoten:

In Duutslaand praoten de meeste luui Hoogduuts. 't Nederduuts en 't Oostfries wonnen in 't noorden van Duutslaand oek wel epraot. In de aandere delen van Duutslaand bin veerder iezig veul Duutse dialekken, van Ripuarisch en Beiers tot an de oostkaante van Duutslaand mit de Poolse grens an toe.

Veur Duutslaand hef men in verschillende taolen 'n hele boel verschillende benaomings:




#Article 4: Nedersaksisch (3754 words)


Et Nedersaksisch (of kortweg: Saksisch; in de Nysassiske Skryvwyse: (neader)sassisk) is een West-Germaanse taal die zien oorsprong vient in et Oudsaksisch en deur zo'n zes miljoen meensen espreuken wördt. Veur et Nedersaksisch besteet der gien standardvorm, et besteet uut verschillende dialekten. Et Nedersaksisch beheurt tot et Nederduuts, umdat et niet mee-edaon hef an de tweede Germaanse klankverschuving.

De taalkode (ISO 639-2 en ISO 639-3) van et Nedersaksisch is nds.

Et begrip Nedersaksisch wördden tot in de jaoren negentig van de 20e eeuw allinnig gebruukt deur historische taalkundigen en (veural in de jaoren vuuftig) deur een paor streektaalschrievers en -aktivisten. Luui die een Nedersaksisch dialekt praotten neumden der eigen dialekt bie de naam van een plaotse of streek (Achterhooks, Dreants, Veluws, Elspeets en gao zo mer deur), of ze neumden et gewoon plat (in Duutslaand: Platt, Plattdüütsch, Nedderdüütsch, Neddersassisch en zo wat meer), bie ons in Nederlaand is oek et begrip Platduuts meugelik, mer is niet zo populaer umdat et te veule an et Duuts döt denken. In Duutslaand wördt mit Neddersassisch veural et West-Nedersaksisch (of et Nederlaandse Nedersaksisch in et biezunder) bedoeld. In Groningen zegen ze in de plaotse van Nedersaksisch oek wel Leegsaksisch en in Twente heur je naost Nedersaksisch oek Neersassisch. Deurda'j disse verschillende gebruken hebben, ku'j nog wel es in et wiere raken.

Onder invleud van verschillende streektaalbewegingen hef in Nederlaand de politiek et begrip Nedersaksisch overeneumen en uuteindelik as streektaal erkend. Van één gelieke kultuurtaal is gien sprake, oek deurdat elke poging van standardisering (woordeschat en spelling) as een vremd iets ezien wördt en wördt daorumme meestentieds oek al gauw aofewezen.

De taal wördt soms oek wel kortweg Saksisch eneumd, een benaming die van oudsheer oek al veurkwam.

Et Nedersaksisch wördt veural espreuken in et noordoostelike deel van Nederlaand (de provincies Groningen, Drenthe en Overiessel, de Gelderse gebiejen de Veluwe en de Achterhoek, de Stellingwarven in et zuudoosten van Frieslaand, en Urk in Flevolaand) en in et noordelike deel van Duutslaand (onder aandere in Nedersaksen, Westfaolen, Hambörg, Bremen, Sleeswiek-Holstein,  Mekelenbörg-Veurpommeren, Saksen-Anhalt en Braandenbörg, oek kleine gedeeltes van et noorden van Hessen en Thüringen spreken van oorsprong Nedersaksisch). Et Nedersaksisch dat in Nederlaand espreuken wördt, wördt tot et West-Nedersaksisch erekend. Et Nedersaksisch uut Duutslaand veur een groot gedeelte oek, mer et oostelike deel völt onder et Oost-Nedersaksisch (oek wel et Oost-Nederduuts eneumd).

Eertieds wördden et Nedersaksisch volop espreuken in et Deense Zuud-Jutlaand, tegenswoordig bin dat der een stuk minder. Oek an de raand van Berlien praotten ze van oorsprong Nedersaksisch, mer mit de verstedeliking en nasionale centralisasie is et dialekt uutestörven. In de noordelike Duutse gebiejen, wat noen Polen, de Russische provincie Koningsbargen, zuudwestelik Litouwen en Estlaand bin, was et Nedersaksisch oek goed vertegenwoordigd. Sinds de verdrieving van et grootste gedeelte van de Duutse bevolking, an et einde van de Tweede Wereldoorlog, wördden et der haost niet meer espreuken. Vandage de dag bin der nog wel een stuk of wat Nedersaksische sprekers buten Nederlaand en Duutslaand in de kustgebiejen van Polen (een minderheid etnische Duutsers); sprekers van et Oostpommers die Pommeren niet uutezet bin, en oek de regio's rond Bruunsbarg (Braniewo).

Op et Amerikaanse vastelaand bin der oek gemeenschappen die Nedersaksisch praoten, bieveurbeeld: Kanada, de Verenigde Staoten van Amerika, Mexiko, Venezuela, Zuud-Afrika, Centraal-Azië, Bolivia, Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay. In sommige laanden maakt de taal deel uut van et mennonitische geleuf en de mennonitische kultuur. Der bin mennonitische gemeenschappen in Ontario, Saskatchewan, Alberta, Brits-Kolumbia, Manitoba, en Minnesota die et Nedersaksisch (lees: Plautdietsch) in karkdiensten en as kultuurtaal gebruken; de veurouwers van disse meensen waren veurnamelik Duutsers uut de niej verwörven gebiejen in Ruslaand en Oekraïne, die in de 19e eeuw en an et begin van de 20e eeuw naor et Amerikaanse kontinent verhuusden. Dit Nedersaksische dialekt is binnen disse gemeenschappen, en in et middenwesten van de VS, sinds de volksverhuzing vanuut Ruslaand en Oekraïne wat uutenegreuid. De veuruutzichten van et voortbestaon van de taal is in veule plaotsen niet goed, en is in sommige plaotsen, waor de meensen op-egaon bin in de samenleving, al uutestörven. In mennonitische kolonies in Paraguay, Zuud-Amerika, Belize, en Chihuahua, Mexiko is et Nedersaksisch een ko-officiële taal van de gemeenschap ewörden, naost de officiële laandstaal (Spaans). Et Oostpommers wördt oek espreuken in delen van Zuudwest-Brazilië.

Et Nedersaksisch stamp van et Oudsaksisch aof, de taal van de Saksen. De oudste teksten in et Oudsaksisch, die achterebleven bin, stammen uut de 9e eeuw. In de 12e eeuw is daor weer et Middelnedersaksisch uut ontstaon. Disse taal was de haandelstaal van de Hanze. Et Middelnedersaksisch is deur de Hanzekoopluui in et hele Noord- en Oostzeegebied verspreid eraakt en was daor de belangriekste taal. Een bult Middelnedersaksische woorden bin daordeur in de Noord-Germaanse talen (Skandinavische talen) terechtekeumen. Toe de 16e eeuw tot een einde kwam, was de tied van de Hanze grotendeels veurbie. Luui die een betere opleiding hadden praotten in Nederlaand Standardnederlaands en in Duutslaand Hoogduuts. Tenminsten, bie et zakendoon was dat wel zo, thuus praotten ze nog Nedersaksisch. De Middelnedersaksische schrieftaal, die daoruut voortekeumen was, völ in de meeste dialekten uut mekaar. Allinnig in een antal gebiejen bleef et Nedersaksisch nog op schrift bestaon of is in de loop van de tied weer opniej op-esteld.

Et Nedersaksisch is nauw verwant an et Fries, mer oek an et Engels, dat kömp onder aandere deurdat der een bult Saksen uut Noord-Duutslaand in et jaor 450 naor Engelaand ezeild bin en daor samen mit de Angelen, Juten en de Friezen de Angelsaksen evormp hebben. De overeenkomsten tussen de dree talen zollen uutwiezen naor een gemeenschappelike herkomst.

Van de 16e tot de 20e eeuw was et Nedersaksisch, wat toe nog gewoon plat heetten, niet meer de taal van de haandelsluui mer steeds meer van de eenvoudige luui. Op schoele en in de karke wördden et Nederlaands of et Hoogduuts de voertaal. Vanaof de 20e eeuw is et Nederlaands of et Hoogduuts oek bie de eenvoudige luui der meer en meer in-ekeumen. De standardtalen kregen vanaof die tied meer anzien as et plat, dat lag onder aandere an et feit dat meensen steeds vakerder kontakten hadden buten der eigen darp of stad. Veur die tied hadden meensen niet zo vake kontakten buten der eigen darp of stad of in elk geval niet mit meensen die veerder weg woenden. Mit et opkoemen van de moederne mobiliteit, mit auto's, mit et wegtrekken van de veule darpsluui naor de stejen (industralisering) en mit et opkoemen van massamedia, die allinnig mer de standardtaal gebruken, was et belangrieker ewörden dat de meensen oek de standardtaal leerden.

In sommige delen van et taalgebied is et Nedersaksisch tegenswoordig allinnig nog mer de taal van de wat ouwere luui, in aandere delen is et de normale umgangstaal, mit soms zelfs een meerderheid an dialektsprekers, allewel dat bie de jongeluui tegenswoordig al wat minder is.

Nederlaand erkent et Nedersaksisch officieel as streektaal en steunt et op een beparkt nivo, zo as beschreven steet in deel II van et Europees Haandvest veur regionale talen of talen van minderhejen, toch wördt derveur estrejen um et Nedersaksisch onder deel III erkend te kriegen. Deur et haandvest is et Nedersaksisch in de Europese Unie een officieel erkende streektaal. Oek Duutslaand hef et haandvest etekend, en erkent en steunt et Nedersaksisch (daor heet et officieel Niederdeutsch). In de deelstaoten Bremen, Hambörg, Mekelenbörg-Veurpommeren, Nedersaksen en Sleeswiek-Holstein wördt de taal erkend volgens deel III van et haandvest; in de deelstaoten Braandenbörg, Noordrijn-Westfaolen en Saksen-Anhalt volgens deel II. Dit betekent dat de steun in de zudelike Noord-Duutse staoten (et Nedersaksische grensgebied) kleiner is; in de meer noordelike staoten, waor as ze meer streektaal gebruken, is de steun wat groter.

In 2012 hef minister van Binnenlaandse zaken Liesbeth Spies laoten weten dat ze der niks veur veult um et Nedersaksisch te erkennen as taal; et zol te duur ween. De provincies Groningen, Drenthe, Overiessel, Gelderlaand en Frieslaand hebben der eigen hier niet bie neereleegd en hebben gezamenlik een petisie op-estart um et alsnog onder deel III te laoten erkennen. Oek et CDA en D66 wollen dat minister Spies heur besluut sol herzien.

In 2013 wördden der naor anleiding van een debat over et gebruuk van et Fries een mosie in-ediend um et Neddersaksisch asnog erkent to kriegen. Disse mosie wördden op 4 juni 2013 aofekeurd deur de Tweede Kamer.

In 2018 wördden et konvenant neadersassisk ondertekend.

De dialekten van et Nedersaksisch vormen een taalkontinuüm mit de dialekten van noordelik Duutslaand. Daorumme wörden alle dialekten van de Veluwe tot an de Poolse grens ezien as één taal, oek al besteet der gien standardvorm van.

Toch besteet der een vrie groot verschil tussen et Nederlaands-Nedersaksisch en et Duuts-Nedersaksisch, een verschil dat alsmer groter wördt. Et Nedersaksisch in Nederlaand steet onder drok van et Nederlaands en nimp daor steeds meer eigenschappen van over, veural an de westkaante waor et een dialektkontinuüm vormp mit de Nederfrankische dialekten. Et Nedersaksisch an de Duutse kaante hef van doon mit een starke invleud van et Duuts (Hoogduuts), die et een aandere kaante uutdrif, veural an de zuudkaante waor et een dialektkontinuüm vormp mit et Hoogduuts. Zokken verschillen zie'j veural a'j kieken naor de ontlening van nieje woorden en naor de schriefwieze. Zo hef et Duuts-Nedersaksisch de zongenaamde Großschreibung (et schrieven van heufdwoorden mit heufdletters) overeneumen van et Hoogduuts, terwiel dat verschiensel in de spelling van de Nederlaands-Nedersaksische dialekten van Nederlaand nargens veurkömp.

Wat de sprekers zelf angeet, hebben de Nedersaksische sprekers in Nederlaand der over et algemeen gien meuite mee um an te nemen dat ze in et noordelike deel Duutslaand een zelfde soort dialekten praoten. Aandersumme vienen de meeste Nedersaksische sprekers uut Duutslaand niet dat de taal deurlöp op Nederlaands grondgebied.

De heufdverdeling van et Nedersaksisch löp zo as ezeegd 'niet' langes et geschei van Nederlaand en Duutslaand. Integendeel: vake heurt een Nedersaksisch dialekt uut Nederlaand bie een groter Duuts gebied. Zo is et grootste gedeelte van et Nedersaksisch een onderdeel et Westfaols en heurt et Gronings bie et Noord-Nedersaksisch, veural bie et Oostfrisch. Toch is et idee van de rieksgrens as taalgrens nog niet zo'n slicht idee: veural in de woordeschat bin der veule overeenkomsten tussen de dialekten an de Nederlaandse kaante, dit kömp deurdat - zo as hierboven al beschreven steet - der deur de eeuwen hinne, in Nederlaand naor et Nederlaands ekeken is veur nieje woorden en in Duutslaand naor et Duuts, deur disse ontwikkeling bin de dialekten soms iezelig vere uut mekaar egreuid. Et Gronings is een kleine uutzundering, veule Groningse woorden koemen oek in et Oostfrisch veur.

Et antal sprekers van et Nedersaksisch (in Nederlaand) is volgens een telling uut 2003 (bron: taaltelling Nedersaksisch van Henk Bloemhoff) zo'n 1.616.000. Daor zatten de 150.000 sprekers uut de rest van Nederlaand (veural de Raandstad) en et butenlaand al bie in (Kanada, Australië, Amerika, Niej-Zeelaand). De 1.466.000 sprekers die in et Nedersaksische taalgebied woenen, vormen 9,1% van de Nederlaandse bevolking en woenen in verschillende regio's; dit ku'j hieronder in de tabel oek aoflezen. Je mutten niet vergeten dat et veur een groot part um ouwere meensen geet en dat et sprekersantal daorumme oek rap umlege geet. Et antal tweede- of dardetaalsprekers nimp de aof-eleupen tied wel wat toe. Oek is der de leste tied meer andacht veur et opniej anleren van et Nedersaksisch bie de kienders. Dit mut veurkoemen dat et antal niet nog veerder zakt. Eerder as 2003 is der nog nooit een telling ewest veur et hele Nedersaksische taalgebied.

Et antal sprekers van et Nederlaands-Nedersaksisch in vergelieking tot aandere talen van Nederlaand:

In 1995, 1997, 1999, 2001, 2003 en 2011 hebben er representatieve steekproeven eweest die disse ciefers gaven:

Et antal aktieve sprekers van et Nedersaksisch wördt veur Duutslaand vake rond de 5,5 miljoen eschat, Zo'n 10,2 miljoen Duutsers hebben enige passieve kennis van et Nedersaksisch en zo'n twee miljoen meensen spreken et vake. Hierbie koemen de rond 200.000 sprekers van et Plautdietsch, die overwegend buten de onderzeuksgebiejen woenen en bin daorumme dus oek niet mee-eneumen in de telling. Et antal passieve sprekers, dit wil zegen de meensen die et Nedersaksisch verstaon, wördt vake mit tien miljoen en hoger an-egeven veur Duutslaand, mer disse antallen kunnen oek veule hoger liggen (kiek hierboven).

In Duutslaand zou et antal sprekers op bienao 5 miljoen liggen in 2016. 15,7% van et Nedersaksische gebied zou et spreken kunnen. In 2007 was dit nog 14,3% en in 1985 35%.

In Denemarken spreekt allinnig nog een fraksie van de Duutse minderheid (zo'n 20.000 meensen) nog Noord-Sleeswieks.

In totaal kan et antal Nedersaksische sprekers in Europa, die de taal aordig goed spreken, hooguut acht miljoen bedragen; veur de staoten buten Europa, waor et Nedersaksisch (vake in de variëteit Plautdietsch) espreuken wördt, bin meestentieds gien krekte antallen veurhaanden. Et antal Nedersaksische moerstaalsprekers wördt op zo'n één tot vier miljoen eschat.

In feite waren der in de middeleeuwen dree algemene voertalen in et Duuts-Nederlaandse dialektkontinuüm:

Sinds de Biebelvertaling van Maarten Luther begun et Oudnedersaksisch meer en meer plaotse te maken veur et Hoogduuts. In de 16e eeuw wördden in de oostelike delen van Nederlaand oek wel een tussenvorm van et Nedersaksisch en et Vlaams-Braobaants (Nederdietsch) an-ebust onder de naam Oostersch, mer disse taalvorm kon de stried mit et Nederlaands niet an.

Dat et Nedersaksisch nog tot nao de middeleeuwen een lingua franca mit een bepaolde uutbreidingskracht is ebleven, blik uut et feit dat umstreeks 1500 de eertieds Friese dialekten in de Groninger Ommelaanden onder invleud van de van et Nedersaksische dialekt van de stad Groningen overgungen op et Nedersaksisch. een Soortgeliek proces herhaolden zich minder as een eeuw laoter in Oostfrieslaand.

In de laote middeleeuwen oefenden et Nedersaksisch een grote invleud uut op et Deens, en indirekt oek op et Zweeds en et Noors. Dat hef der in belangrieke maote toe bie-edreugen dat disse talen onderling beter verstaonbaor bin en ok veur sprekers van et Nederlaands en Duuts nog aordig gauw an te leren bin.

De Nedersaksische streektaal wördden volgens dr. Geert Driessen van onderzeuksburo ITS van de Radboud Universiteit Nijmegen in 2011 nog mer deur zo'n vuuftien percent van de volwassenen mit kienders espreuken, één percent van de moors gaf an plat te praoten mit heur kienders, twee percent van de vaors gaf an plat te praoten, en van de kienders zelf zeeg één percent dat ze plat praotten mit breurs, zussen of kammeraojen. et Schaamtegeveul veur et plat praoten hef dertoe eleid dat ouwers et de jonge meensen niet eleerd hebben. Et nogal breed veurkoemende idee dat meensen die plat praoten boers en dom bin gif de streektaal een slicht anzien.

Liekas de Anglo-Friese talen en de Noord-Germaanse talen, is et Nedersaksisch niet beïnvleud deur de Hoogduutse klankverschuving behalven de ouwe klank  die verscheuven is naor /d/.

In de tabel hieronder zie'j een koppel overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende talen.

Antekening:  *et Duutse woord Kerl is een leenwoord van et Nedersaksisch; **De reeks Wief-wijf, enz. bin kognaoten, niet semantisch geliekweerdig. De betekenisse van sommigen van disse woorden bin in verloop van tied veraanderd. Et Engelse wife (echtgenote) is bieveurbeeld niet et zelfde as wief (vrouw).

Vanwegen de grote verspreiding van et Nedersaksisch (eertieds van Nimmersatt tot Bunschoten an toe) bin der verschillende dialektvariaanten ontstaon, die'j roewweg in twee heufdgroepen in kunnen delen: 

In de Liemers praoten ze een Nederfrankisch dialekt mit een bult Nedersaksische invleujen (et Liemers); in de Gelderse Vallei praoten ze een Hollaands-Nedersaksisch overgangsdialekt dat officieel wel tot et Nedersaksisch erekend wördt.

De dialektindeling van Jo Daan is de meest bekende indeling veur et Nedersaksisch uut Nederlaand, in disse indeling is et Duuts-Nedersaksisch niet mee-eneumen. De indeling die deur de meeste meensen gebruukt wördt, verschilt hier vake wat van. Zo wördt et Westerkwartiers meestentieds tot et Gronings erekend, et Twents-Graafschaps tot et Twents/Achterhoeks en de Gelders-Overiesselse dialekten wörden as amparte dialekten ezien. Et Noord-, Midden- en Zuud-Drents wörden vake ezien as dialekten van et Drents, in de plaotse van dat et Noord-Drents tot et Gronings erekend wördt, en et Midden- en Zuud-Drents as amparte dialekten ezien wörden. Et uutestörven dialekt van Schoklaand (et Schokkers) ha'j bie de indeling van Jo Daan in kunnen delen bie et Gelders-Overiessels.

Der is nog gien officieel an-eneumen spelling veur et Nedersaksisch. Der hebben wel veurstellen ewest, zo as de Vosbergenschriefwiese uut 1955 (veur et Nedersaksisch uut Nederlaand en Duutslaand) en de SONT-spelling uut 2000 (veur et Nederlaands-Nedersaksisch), die allebeie niet an-eneumen bin. De SONT-spelling hef de meeste anhang van de twee, mer plaotselike spellingsrichtlienden bin et gebrukelikst. In 2011 is de Algemene Nedersaksische Schriefwieze ontwikkeld, en is een verfiening, vereenvoudiging en uutbreiding van de SONT-spelling. In 2018 is de Nysassiske Skryvwyse uutebrocht, dat een veerdere uutwarking is van de inkomplete Algemeyne Schryvwys'. Disse twee schriefwiezes bin de veurkeursspelling op de Nedersaksische Wikipedie.

De volgende veurbeeldzinnen bin eschreven op baosis van de uutspraak, niet op baosis van de (veurkeurs)schriefwieze.



#Article 5: West-Veluws (1347 words)


t West-Veluws is n groep van Nedersaksiese dialekten die espreuken wörden in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Wördt espreuken in verschillende Veluwse gemeenten, onder aandere in: Armelo, Barneveld, Harderwiek, Niekark, Nunspeet, Putten,  Scharpezeel, in zes darpen in de gemeente Ede (namelik: Lunteren, Harskamp, Otterlo, Wekerum, Hoenderloo, Deelen) en twee darpen in de gemeente Apeldoorne (namelik: Uddel en Hoenderloo)

t West-Veluws wördt oek espreuken in de Utrechtse plaotse Bunschoten-Spakenburg en van oorsprong oek in Leusden en Amersfoort, mer hier is t dialekt al (zo goed as) uutestörven. t Geschei tussen t West-Veluws in t noordoosten en Utrechts en Zuud-Gelders in t zuudwesten is iezelig refelig: oek de dialekten van bieveurbeeld Soest, Eemnes, Huzen en Laoren hebben nog Nedersaksiese kenmarken, disse dialekten wörden dan oek wel heel soms bie t West-Veluws erekend, mer meestentieds bie t Hollaands of t Utrechts.

Kenmarkend veur t Veluws is dat t n soort van overgangstaal is tussen t Nedersaksies en t Nederfrankies (waor t Nederlaands toe beheurt), sommige taalkundigen zien t daorumme as n Nederfrankies dialekt, mer de meeste taalkundigen bin t derover ees dat t n echt Nedersaksies dialekt is mer dan wel mit n bult Nederfrankiese invleujen. Hoe korter je bie t geschei koemen mit t Oost-Veluws, hoe groter de Nedersaksiese invleud wördt en hoe kleinder de Nederfrankiese invleud over t algemeen. Der bin oek n paor dialektindelingen waorbie t West-Veluws plus de dialekten van Oldebroek en Elburg Veluws eneumd wörden en waorbie de rest van t Oost-Veluwse taalgebied tot t Sallaands erekend wördt, dit kömp umdat de grens tussen t Oost-Veluws en t Sallaands nogal willekeurig is, disse grens besteet taalkundig dus feitelik niet.

Veluws wördt veural thuus epraot deur t wat ouwere volk en oek nog deur sommige jongeluui, mer dan vake al meer mit n Nederlaandsere invleud as der ouwers of groepouwers. De meeste meensen kunnen t West-Veluws wel goed begriepen, mer a'j veerder naor t oosten of t noorden gaon wördt t veur meensen die Standardnederlaands as moerstaal hebben meestentieds wat lastiger. t Putters is theoreties dus makkeliker te begriepen as t Nunspeets veur volk die gien plat kan praoten. 

Oek al praoten meensen ginnerasies lange gien plat meer, toch blif der altied wel wat hangen, zo heur je in t Nederlaands op de Veluwe meensen praoten over n deur die los staat of der wördt evreugen hoe laat de zaak los gaat of je heuren ze praoten over t eten dat overstuur is.

Over t algemeen wördt der binnen t West-Veluwse taalgebied meer dialekt espreuken in de noordelike plaotsen as in de zujelike plaotsen, dit is veural zo veur de plaotsen die an t geschei mit Utrecht liggen, n uutzundering hierop is Bunschoten.

Der wördden n tied lank ewörken an t Woordenboek van de Gelderse dialecten (WGD) mer op 7 november 2008 is dan toch t leste deel Veluwe. De wereld verschenen. In disse woordenboekenreeks staon onder aandere woorden uut t West-Veluws, t Oost-Veluws, t Urkers en dialekten uut de umliggende gebiejen vermeld. Der is oek n versie beschikbaor veur t rivierengebied van Gelderlaand. In oktober 2005 is t eerste deel verschenen Veluwe. Het huis van Harrie Scholtmeijer en uutgever Matrijs, in november 2006 is t tweede deel Veluwe. De mens verschenen, en in november 2008 t darde en leste deel Veluwe. De wereld. Der bin oek nog n bult vragenliesten die in-evuld bin mer die niet in t boek verwarkt staon, t was de bedoeling dat disse informasie in de toekomst op internet ezet zol wörden. 

Der bin oek al wat aandere dialektboeken uutebröcht, mer niet zokke grote projekten. Eerder bin der al op kleine schaole plaostelike dialektboeken uutebröcht, bieveurbeeld in Putten , Niekark , Scharpezeel , Bunschoten , Nunspeet  en n boek veur de hele Noordwest-Veluwe  n lieste mit alle dialekwoordenboek en boeken in t plat vie'j in t Woordenboek van de Gelderse Dialecten.

Der is nog gien officiële spelling veur de Veluwse dialekten, mer de IJsselacademie (Iesselakademie) hef n spelling ontwikkeld veur de Noordwest-Overiesselse, Sallaandse en Oost-Veluwse dialekten, die volgens de IJsselacademie oek veur de West-Veluwse dialekten en t Urkers gebruukt kan wörden. De schriefwieze slöt grotendeels an bie t Standardnederlaands en bie aandere Nedersaksiese taalvarianten. Daornaost wörden oek wel de Algemene Nedersaksische Schriefwieze gebruukt, een schriefwieze veur Nedersaksiese dialekten uut Nederlaand, en de Nysassiske Skryvwyse, een schriefwieze veur Nedersaksiese dialekten uut zowel Nederlaand as Duutslaand. De leste schriefwieze wik wat meer aof van de Nederlaandse schriefwieze en is minder ericht op de fonetiek (de uutsprake), en meer op de etymologie (woordherkomst). Vake gebruken meensen der n eigen schriefwieze, één van de rejens hierveur is dat meensen niet van t bestaon van disse schriefwiezes aofweten.

De Nederlaandse ij was in t Oudgermaans (de veurloper van t Nederlaands en t Nedersaksies) n î (of: ie), disse klank is in t West-Veluws (ten oosten van Huzen) bewaord ebleven. Oek de uutsprake van de ui in t West-Veluws hef zien oorsprong in t Oudgermaans, in t West-Veluws wördt t uutespreuken as uu, zo oek in huus en muus, in tegenstelling tot t Sallaandse en Oost-Veluwse huus en moes, waor de Twents-achtige oe in veurkömp (vergeliek mit t Twentse: hoes en moes). 

De Standardnederlaandse aa wördt in de meeste gevallen uutespreuken as ao, oek vake op plekken waor de a vrogger kort was, mer dit kan nogal verschillen van darp tot darp, in t zujelike gebied van t West-Veluws is dat zowat overal ao dus gaon, maoke, slaope tegenover gaon, maakng, slaapm in t sentrale en noordelike gebied, dit hef van doon mit t feit dat de medeklinkers p, b, m, v, f, k, g en ng derveur zörgen dat de ao uutespreuken wördt as n aa, in t zujen he'j dit verschiensel niet. In t Oost-Veluws ligt dit bie de meeste dialekten oek wat aanders, veur meer hierover ku'j kieken op t artikel Veluws onder t kopjen Uutspraak: ao of aa?.

In woorden mit, in t Nederlaands, n oo heur je vake n umluud, dit verschiensel kömp pas vanaof de Gelders-Utrechtse provinsiegrens veur en hoe noordeliker je gaon hoe vaker dat t veurkömp (hooi - heui, verloren - verleuren, broch - bröch).

De klusters old en olt bin oud en out ewörden (oud, hout, goud). De ii wördt tussen labiale medeklinkers erond: vuuf in plaotse van vief, dit verschiensel kömp in t Nedersaksische gebied wel meer veur, mer lange zo vake as in t West-Veluws. Dit verschiensel kömp oek veur in aandere dialekten en streektalen, veurbeelden hiervan bin t Zeeuws en t West-Vlaams.

Veural vrogger onderscheien t westelike deel van de Veluwe zich deur de uutsprake van de Oudgermaanse sk-. Disse kombinasie klonk as sj-, disse uutsprake heur je oek noen nog in veule Limburgse dialekten, bieveurbeeld: sjaol, sjaap. Veurheer leup dit gebied tot in de stad Utrecht, waor der nog an t begin van de twintigste eeuw ene sjiete zeeg. Rond 1950 was dat beparkt tot Niekark, Barneveld, Scharpezeel en nog wat kleindere darpen in de umgeving. De sj-uutsprake kömp nog wel volop veur in Bunschoten-Spakenburg, en veerders bie ouwere inwoeners van veural kleine, aordig aofelegen gehuchten en buurtschappen: Hooglaandervene, Holkervene, Niekarkervene, Zwartebroek, Kootwiekerbroek, De Valke en in n antal woorden in de Putterse buurtschap Steenenkamer. Uut de grote plaotsen is de sj-klank al langer deur de sch- vervöngen. Soms levert dit hyperkorreksie op: zo he'j in t Putters schem en schaal veur jam en sjaal of schef veur chef.

Op sommige delen van de Veluwe wördt de g wat zachter uutespreuken as in t Nederlaands, mer oek weer niet zo zacht as in t Limburgs of Braobaants, n veurbeeld hiervan is t Bunsjoots.

De uutgang -en in n woord zo as lopen wördt op t westelike deel van de Veluwe op twee manieren uutespreuken. In t westen, vanaof Huzen tot en mit Barneveld en Armelo, spreken ze de sjwa én de -n uut. In t noordoosten, vanaof Harderwiek en Hoenderloo, spreken ze alleen de -n uut: loopm. Disse uutsprake is typerend veur t Nedersaksies.

Gao mit de muuspiele over de asterisks (steerntjes) hinne um de informasie te zien die derbie heurt.

In de umgeving van Epe wördt t West-Veluwse dialekt oek wel Heugters eneumd.




#Article 6: Stellingwarfs (1411 words)


Et Stellingwarfs is een Friso-Saksisch dialekt dat praot wodt in de gemienten Oost- en Weststellingwarf (tegere de Stellingwarven) in Zuudoost-Frieslaand, mit uutzundering van de Friestaelige dörpen Haulerwiek en Waskemeer (beidend Ooststellingwarf) en et gebied rond et dörp Noordwoolde, waor onder invloed van de veenkeloniën een eigen streektael ontwikkeld is (in de volksmond Veenkeloniaols nuumd). Et dialekt in et noordwesten van Overiessel (omdebi'j gemiente Stienwiekerlaand) en et zuudwesten van Drenthe (omdebi'j de gemiente Westerveld) beheurt ok tot et Stellingwarfs. Et ooldste Stellingwarfs dawwe in drok tegenkommen is van 1837.

Et Stellingwarfs het zien oorsprong in et Nedersaksisch en is daordeur verwaant an onder meer et Drents en et Sallaans. De streektael van de gemiente Stienwiekerlaand (Kop van Overiessel) wodt ok tot et Stellingwarfs rekend. In zuudwestelik Drenthe beheurt et grootste diel van de gemiente Westerveld, kleine stokken van de gemienten Midden-Drenthe en Noorderveld en een smalle stroke van de gemiente Meppel tot et Stellingwarfs. Et kerngebied van et Stellingwarfs bin de gemienten Weststellingwarf en Ooststellingwarf. 

In de vuuf oostelike dörpen van de Friese gemiente Lemsterlaand (Delfstrehuzen, Bantege, Echtenerbrogge, Echten en Oosterzee) wodde vrogger ok Stellingwarfs praot. Hier was et Stellingwarfs liekewel niet inheems, mar is et d'r hennebrocht deur luden uut Gieteren, in Stienwiekerlaand, die in de laete achttiende en vrogge negentiende ieuw et leegvene ontginden. Krek zo wodde et Stellingwarfs vrogger ok praot in de dörpen in et zuden en oosten van de gemiente Et Vene: Hoornsterzwaog, Jubbege, Ooldehoorn en Ni'jehoorn. Pas in de 20e ieuw wodde de Kuunder een dudelike taelgreens.

De Stellingwarven beheuren tegere mit Et Bildt (Bildts), Liwwadden (Stadsfries) en de Waddeneilanen Vlielaand en Amelaand tot de gebieden in Frieslaand waor gien Fries praot wodt. Uutzunderings bin de Stellingwarver dörpen Waskemeer en Haulerwiek.

Et Stellingwarfs wodt vaeke indeeld as onderdiel van et Nedersaksisch, ien van de dialektgroepen binnen et Nederduuts (Plat). Et Stellingwarfs is een Friso-Saksische tael zoas et Grunnegs of Oostfries. Binnen de Friso-Saksische taelen is et Stellingwarfs, eers as et Grunnegs en Oostfries, onderdiel van et Westfaols en niet van et Noord-Nedersaksisch. Mit bi'jgelieks de verkleinwoorties, zelsstaandige naemwoorden en uutspraok het et Stellingwarfs grote geliekenissen mit et een aander Westfaols dialekt, et Drents. Zo bin d'r veur de Stellingwarver spelling verscheidene grondbeginselen uut de Drentse schriefwieze overneumen.

Pattie kenmarken het et Stellingwarfs ok gemeenschoppelik mit et Fries, of gaon terogge op et Fries. Zo ontbrekt et wederkerend warkwoord zich, waor ze him of hum veur bruken. Nao een veurzetsel as op vaalt van et lidwoord de vake de d vort: op 'e taofel (Fries: op 'e tafel). En in plak van et Saksische ienhiedsmeervoold op -t (wi'j maakt) hej in de mieste Stellingwarfse dialekten vervangen -en (wi'j maeken). De -en-vorm wodt ok bruukt veur de twiede persoon inkelvoold (ie maeken, niet ie maakt). In de daegelikse woordenschat bin d'r een protte woorden die allenig in et Fries en Stellingwarfs veurkomen, en niet in ere Nedersaksische dialekten.

Ok typisch Stellingwarfs is et gebruuk van 'ae' (langrekte èè) in plak van 'aa' in een bulte woorden, niet in 'ao' zoas dat in de omkrieten veurkomt. Et Stellingwarfse sjibbolet is dan ok: et waeter slaet tegen de raemen dat et klaetert. Ze zeggen bi'jgelieks tael, mar d'r bin toch - krek as in de ere Nedersaksische dialekten - een protte woorden mit 'ao', zoas gaon, staon, raod, taofel, vraoge. In et Veluws bruken ze gien 'ae' mar 'aa' (of 'ao'). In et noordelikste punt waor ze Oost-Veluws praoten en in et Noord-Overiessels (Sallaans) bruken ze ok ää, disse klaank leit tussen de Stellingwarfse ae en de Nederlaanse 'aa' in. Vergeliek: 

Woorden die in et grootste part van et Stellingwarfse taelgebied aendigen op -aer wodden in Ooststellingwarf uutspreuken as -eer. Allend in et westelikste punt van Ooststellingwarf zeggen ze -aer. Toch praoten ze niet van een apat Weststellingwarfs tegenover een Ooststellingwarfs. De gemientegreens is gien taelgreens. 

Rond Stienwiek bruken ze niet jim en jow zoas in de Stellingwarven, mar jullie en joe(n). Ze zeggen niet hi'j het en geft, mar hi'j hef en gef. 't Voltooid dielwoord maeken ze mit e-: niet bleven en maekt, mar ebleven en emeuken. In Stienwiekerlaand praoten ze ok niet van heit en mem, zoas ze in de Stellingwarven doen. In plaatse van erekte klinkers (veerder, oold), heur ie körte klinkers: (verder, old).

In de Smildes in de gemiente Midden-Drenthe is de warkwoordsvervoeging zoas in de Stellingwarven en Stienwiekerlaand: gien Saksisch ienhiedsmeervoold op -t, mar -en (wi'j, ie, zi'j jaegen) en -en bi'j de twiede persoon inkelvoold (ie jaegen). Et voltooid dielwoord het daor gien e- (hef jeugen). In et grootste pat van Stellingwarfstaelig Drenthe bruken ze et Saksisch ienhiedsmeervoold wel (wi'j, ie, zi'j jaegt), en he'j -t bi'j de twiede persoon inkelvoold (ie jaegt). Et voltooid dielwoord het daor wel een e- (hef ejeugen, ejacht). 

In et Kuunders, dat praot wodt in de omkrieten van De Kuunder en Blankenham, wodt d'r aa zegd in stee van ae en in de vier westelikste dörpen van Weststellingwarf (Munnikeburen, Ni'jtriene, Scharpenzeel en Spange) wodt naost een algemiener Stellingwarfs ok nog een aandere variaant praot, et zogenaemde Westhoeksters, dat stark op et Kuunders liekt. De dialektoloog Harrie Scholtmeijer schrift dat et Westhoekers praot wodt in Spange, Sliekenborg, Scharpenzeel en De Langelille. 

Veerder is d'r nog et Blokziels, dat praot wodt in et dörp Blokziel en de omkrieten. Hier zeggen ze ao (ô) in stee van ae. In et Vollenhoofs, dat in de omkrieten van Vollenhove, Sint Jansklooster en Wannepervene praot wodt, zeggen ze aa in plak van ae. Et Blokziels en et Vollenhoofs wodden deur pattie taelkundigen niet tot et Stellingwarfs rekend. Scholtmeijer besprekt et Kuunders, Blankenhams en Blokziels saemen en nuumt een protte eigenaordighieden d'r-van. 

Deur de kleine verschillegies tussen et Stellingwarfs en et Nederlaans is et niet makkelik om de tael van de meensken al of niet as Stellingwarfs te klassifiseren. Nao de jaoren '50 is veural et Nederlaans sterker wodden in et taelgebruuk van de inwoners van Stellingwarf. Een in omvang toenemende groep Stellingwervers gong uutslutend of haost uutslutend Nederlaans spreken. Behalven an et Nederlaans moet et Stellingwarfs ok an et Fries terrein votgeven; veural Ooststellingwarf is sund de negentiende ieuw stark verfriest.

Et gebruuk van et Stellingwarfs nimt veural onder de jeugd of. Uut verschillende onderzuken komt naor veuren dat et Nedersaksisch ongeveer deur vief procent van de jeugd praot wodt. Veur et Stellingwarfs liekt dat niet aanders te wezen. Op de schoelen is et Stellingwarfs as daegelikse omgangstael zo goed as vot. Geert Driessen van de Radboud Universiteit Nijmegen het onderzuuk daon in 1995, 2001 en 2011 naor et Nedersaksische taelgebruuk. Hi'j maekte daor een onderscheid tussen volwassenen en kiender. In 2011 zol 15% van de heiten en memmen nog kroemepraoten mit mekeer en bi'j de kiender zol 1% een Nedersaksisch dialekt praoten mit zien of heur vrienden.

Hieronder staot de lieste Taeltelling 2005 mit percentages uut een onderzuuk naor taelbeheersing van et Nedersaksisch (waoronder dus et Stellingwarfs). De percentages bin ofkomstig uut de Taaltelling Nedersaksisch publiceerd in 2005. In 2007, 2011 en 2015 het de perveensie Fryslân een Quick-Scan onderzuuk daon naor et gebruuk van taelen en streektaelen in de perveensie Frieslaand/Fryslân. De Taeltelling het et over et kunnen praoten en lezen en de Quick-Scan het et gebruuk van et Stellingwarfs as thuustaal onderzocht. 

In 1972 is de Stellingwarver Schrieversronte opricht, die sund die tied boeken uutgeft, taelkursussen verzorgt en onderzuuk dot naor de Stellingwarfse tael en kultuur.  De Schrieversronte gaot liekewel allienig over et Stellingwarfse taelgebied in de perveensie Frieslaand. De Schrieversronte geft zes keer in 't jaor et tiedschrift De Ovend uut, waor proza, poëzie, literetuurreceensies en stokken over taelkunde, volkskunde en geschiedenis allegeer in publiceerd wodden. Veerder verschient d'r in et weekblad Stellingwerf en in de Leeuwarder Courante elke weke vaaste rebrieken in et Stellingwarfs. Van 2005 tot 2011 wodde ok et digitaol Stellingwarfs maondblad An de liende van de stichting Stellingwerfs Eigen uutbrocht. Wat aandere media angaot, beide lekaole radiostesjons in de Stellingwarven zennen et streektaelpergramme Huus en Hiem uut. In Noordwest-Overiessel verschient viermaol in et jaor et tiedschrift Kopstôkken mit bi'jdregen in de tael van disse regio, waoronder dus ok et Stellingwarfs. De Stelligwarfstaelige dielen van Drenthe doen wat streektael anbelangt miest mit aktiviteiten binnen Drenthe mit. 

Et Stellingwarfs is veur Nederlaanstaeligen over et algemien goed leesber. De Stellingwarfse schrieveri'je is meerstal medern en kent een verfiend taelgebruuk. Onder de bekendste Stellingwarfstaelige schrievers bin Hendrik Johannes Bergveld en Johan Veenstra. De H.J. Bergveld-pries en de De Stellingwarver Schrieveri'je Pries bin op 't heden de twie Stellingwarver schrieveri'jepriezen.




#Article 7: Nederlaands (267 words)


t Nederlaands is n Indo-Europese en Germoanse, West-Germoanse, Nederduutse, Nederfrankische, West-Nederfrankische toal. 

Dizze toal wordt veural in Nederlaand, Floandern, Frans-Floandern, Surinoam, Aruba, Kuresou, Sunt Meerten en op de Nederlaandse Antillen sproken. De offisjele toal, zo as of dat t onderwezen wordt op de schoulen, en dat t bruukt wordt deur de autoriteiten, wordt 'Standaardnederlands' nuimd (vrogger: 'Aalgemain Beschoafd Nederlaands' (ABN)). t Nederlaands wordt (nait in aal de gevallen krekt) ook wol aanduud as Vloams (in Belgie), Hollaands (veuraal in Noordbroabant, Limbörg, Noord- en Oost-Nederlaand) en Nederduuts (deur historisch toalkundegen). In Indonesie, t veurmoaleg Nederlaands-Indie is ter nog n redelk aantel aan mìnsken dij t Nederlaands proaten kennen. Dit binnen veuraal de wat ollere lu. Ien t noordelk Rhainlaand wuir t Nederlaands nog tot om en bie 1865 broekt worden deur de haile bevolken. Ien Kleve is t pas om en bie 1935 deur t Hoogduuts vervongen worden. t Dialekt dat tegenswoordeg ien t Klevelaand proat wordt is den ook staark verbonden mit dij aan aander kaant van de Nederlaandse grìns, maisttied wordt t zulfs tot t Zuud-Gelders rekend.

t Standoardnederlaands is vanof de 16e aiw ontwikkeld worden; de omvangrieke Nederlaandse Biebelvertoalen, de Stoatenbiebel (1637), het d'r veul wille van had. Boasis van Standoardnederlaands vörmden de Frankische dialekten van steden as Amsterdam, Haarlem en Leiden in t gewest Hollaand. Nedersaksische elementen binnen veural de waarkwoordsvörms op -acht (bracht, gebracht; dacht, gedacht) en t weeromkerend veurnoamwoord zich. Daarde grode dialektgroep in de Lege Landen, t Frais, is bie de ontwikkelen van t Standoardnederlaands haldaal negeerd worden. Op boasis van dizze dialekten is n zölfstaandige Fraise standoardtoal in wezen brocht.




#Article 8: Freeske taaln (141 words)


t Freesk (ok wal: Frees) is ne groep van West-Germaanse taaln dee binn n kontekst van t Neersassies en t Nederfrankies heelmoals ampart is. t Freesk wördt sprökn in Noord-Nederlaand (proveensie Freeslaand) en in wat kleandere heuke van Noordwest-Duutslaand en Grönningn. t Freesk is eignlik nich ne taal, mer valt oet mekaar in dree heel dudelik te oonderscheidn taaln: t Westerlauwers Freesk, t Saterfreesk en t Noordfreesk. t Was logieser west as t Westerlauwers Freesk as Westfreesk was anduud, mer dat doot ze in Nederlaand nich, umdat Westfreesk al noar ne strektaal in Noord-Hollaand verwis.

t Freesk kan zo wördn indeeld:

In de meeste Freeske steedn wördt ne mengtaal met Nederlaandse weurdeschat en Freeske taalprinciepn sprökn, t Stadsfreesk (Stêdsk). t Stellingwarfs en t Grönnings bint duur t Freesk beïnvlood.

Hieronder wördn n antal weurde in verschillende Freeske taaln en dialektn vergelekn.




#Article 9: Limbörgs (183 words)


t Limbörgs is ne Nederduutse Westgermoanse taal dee sprökn wördt in t greutste deel van Nederlaands en Bels-Limbörg en in t Duutse Rijnlaand. Met n dialektkontinuüm is t verboondn met t Broabaants en t Ripuaries. De dialektn dee sprökn wördt in Nederlaand wördt nog onmeundig völle broekt. In Belgie en Duutslaand is biej de tweede en dearde generoasie t nivoo van beheersing staark achteroet goan. In Nederlaand wördt t Limbörgs as strektaal anerkend, in Belgie zoargt alleen de proveensie vuur kultivatie en beschearming en in Duutslaand wördt t anerkend oonder de paraplu van t Nederduuts, woarbiej ok t Neersassies heurt.

Alhoowals de Limbörgse dialektn ne groote verscheidnheid kent, bunt der n poar kenmearkn dee vuur de meeste dialektn göldt:

In n groot deel van Bels-Limbörg wördt n ampartn groep Limbörgse dialektn sprökn, dee zik steark scheln van de aandere dialektn en meer ansloetn biej de Zuud-Broabaantse dialektn. Disse mist biejvuurbeeld t weurdken doe vuur de tweede persoon eankelvoald en hebt n aandern klaankinventaris.

In t noordn van Nederlaands-Limbörg wördt n groep dialektn sprökn, dee verwant binn an t Zuud-Gelders, de zoonaamde Kleverlaandse dialektn.




#Article 10: Afrikaans (523 words)


t Afrikaans (vake verkeerd an-eduud as Zuud-Afrikaans) is n West-Germaanse taal die veurnamelik espreuken wördt in Zuud-Afrika, Namibië en in mindere maote in Botswana en Zimbabwe. t Afrikaans is n dochtertaal van t Nederlaands en hef in Zuud-Afrika en Namibië zo'n 6,49 miljoen moerstaalsprekers. Oek bin der grote groepen volksverhuzers in t Verenigd Koninkriek (veural in Londen), Niej-Zeelaand, Verenigden Staoten, Australië, Kanada en Nederlaand, mer oek in de umliggende laanden van Zuud-Afrika, zo as Lesotho, Swazilaand, Malawi en Zambia. t Afrikaans is één van de elf offisiële talen van Zuud-Afrika. Allewel t Afrikaans in Namibië de grootste taal is, is t Engels daor de enigste offisiële taal.

Disse onderverdeling is t zelfde as van t Nederlaands, mer t Afrikaans wörden deur sommige taalkundigen ezien as n kreooltaal of n halfkreoolse taal, aanderen zien t niet as n amparte taal, mer as n dialekt van t Nederlaands.

t Afrikaans is tot ontwikkeling ekeumen uut de taal van de Nederlaandse kolonisten uut de zeuventiende en achttiende eeuw, toe heetten t nog Kaaps-Nederlaands, mit wat invleujen van aandere talen zo as t Maleisies, Portugees, Duuts, Frans en natuurlik t Engels en de Bantoetalen. Deur n bulte Hollaandse en Amsterdamse klanken denken ze dat veural de Hollaandse spreektaal an de baosis van t Afrikaans lag. Der bin oek heel wat overeenkomsten tussen t Afrikaans, t Nedersaksies en t West-Vlaams (kiek hieronder veur n vergelieking).

Tot 1925 vuil t Afrikaans veur de Zuud-Afrikaanse overheid onder t Nederlaands; in dit jaor kwam in Zuud-Afrika ambtelike erkenning as amparte taal. t Afrikaans is daormee één van de in de 20e eeuw ambtelik erkende Germaanse talen (Faeröers wörden grondwettelik erkend in 1948; Luxemburgs in 1984; Nedersaksies en Limburgs deur de Nederlaandse overheid in 1996 respektievelik 1997).

t Afrikaans is in de loop der tied deur verschillende talen beïnvleud, buten t Nederlaandse umme. t Maleisies, verschillende Bantoetalen, t Portugees, t Frans, t Duuts en t Engels hebben allemaole in meerdere of mindere maote n spoor achtereleuten in t Afrikaans.

t Afrikaans hef niet zoveule leenwoorden rechtstreeks uut t Frans overeneumen. Franse leenwoorden die in t Nedersaksies en t Nederlaands gangbaor bin, bin in t Afrikaans juust verafrikaanst, bieveurbeeld, chantage is afpersing; kado is n prensentjie (van t Engelse present); failliet is bankrot; sjuderans is suurlemoensap; serie is reeks; enz. n Uutzundering is de namen van bepaolde peren: pawee, sermyn en bermotersan.

t Afrikaans hef n starke invleud ehad op t Zuud-Afrikaans Engels. t Völt Engelstaligen uut aandere delen van de wereld op dat t Engelse woord barbecue zwat nooit gebruukt wördt. In de plaotse daorvan gebruken Engelstaligen t Afrikaanse woord braai wat aofeleid is van n gewestelik Nederlaands woord veur braojen. 'Nao een konkoers hippiek, evers in 't Ovveriesselse, geet den zönne van de Pötter met een meiken op stap ; de onbekende waege langs in ne lauwen lentenacht.' Uut 'Den waorzegger' deur G.A. van Loo.In Max Holt en aandern (1964), De Oelenwanne. Ne korf vol Riemen en Vertelsels uut Achterhook en Liemers. Aalten: Gebr. de Boer

Hieronder vie'j n vergelieking van t Afrikaans, Nedersaksies, Limburgs en t Nederlaands.

Vertalingen van Dylan Thomas zien gedichte 'this Side of the Truth (eerste strofe):




#Article 11: Christendom (780 words)


't Christendom is mit zo'n 2,1 miljard anhangers (33% van de wereldbevolking in 2007) de grootste religie wereldwied, en kwam vrogger veural veur in Europa en aandere Westerse lanen, mar 't is wereldwied an-eneumen (westers en neet-westers). 't Christendom greuit oek iezelig vlogge in de lanen/continenten waor as 't vrogger neet veurkwam, veurbeelden bin: China, Zuud-Korea, Afrika, en 't Midden-Osen. 't Christendom kump onder aandere vort uut 't jodendom, mar der bin wel grote verschillen, zo zien joden Jezus Christus neet as de Messias, wat binnen 't christendom wel 't geval is. God hef bie christenen verschillende namen, dee oek in de Biebel eneumd wonnen zoas bieveurbeeld Elohiem, HEER en Jahweh (Hebreeuws veur ik bin), over de uutspraak van Jahweh bin de geleerden 't nog neet helemaole eens mit mekaar, want deur de eeuwen hinne is de uutspraak verleuren egaon umdat de joden de naam uut respek neet uutspreken wollen, een aandere uutspraak dee neet ech bekent is, is: Jot-hee-wa-hee, mar meestentieds gewoon God. In 't westen is Jot-hee-wa vervörmd tot Jehova.

't Christendom is ebaseerd op 't leven van Jezus Christus (soms oek wel: Jezus van Nazareth, umdat e hier vandaon kwam) zoas dit beschreven wonnen in 't Nieje Testement. Centraal staon Zien prediking, kruusdood en verriezenisse. Oek 't Ouwe Testement (de joodse Tenach) vormp een belangriek deel van 't christendom. 't Christendom is een monotheïstische godsdiens; christenen geleuven in één God dee uut dree personen besteet (God de Vaor, God de Jonge en God de Heilige Gees) en neumen dit de heilige Dree-eenheid. Tussen disse dree Personen (Latien: personae) kan een verschil ezien wonnen, mar bin neet amparte personen. De christenen geleuven dat Jezus de jonge van God is en de Messias dee veurspeld en an-ekondig wönnen in 't Ouwe Testement.

In de loop van de tied is der binnen 't christendom een westerse en een oosterse tredisie ontstaon. Tot de westerse tredisie beheuren 't rooms-kattelicisme en 't daoruut ontstaone protestantisme. Tot de oosterse tredisie beheuren an de ene kaante de Oriëntaals-Orthodoxe Karken dee ofstand nammen van 't Concilie van Chalcedon uut 451 en an de aandere kaante de Oosters-Orthodoxe Karken, dee ontstaon bin nao 't schisma van 1054 en dee theologisch haos neet verschillen van 't rooms-kattelicisme. Al disse tredisies onderschrieven de kenons van 't Concilie van Nicaea. De grootste christelijke karke wereldwied is de Rooms-Kattelieke Karke, evolgd deur de protestanse karken, daornao deur de Oosters-Orthodoxe Karken, en as leste deur de kleinere amparte karkgenootschappen.

Volgens de christelijke tredisie hemmen vier van Jezus' volgelingen, discipels een verslag van zien ofkoms, geboorte, leven, starven, opstanding en Hemelvaort op-eschreven in de vier evangeliën, dee verzameld bin in 't Nieje Testement. 't Nieje Testement bevat oek de Haandelingen van de Apostels, een antal breven van onder aandere de apostel Paulus an verschillende christengemeenten en 't prefetische boek Openbaoring. Naos de Biebel bestaon der verschillende apocriefe geschriffen dee an de Biebel verwant bin, mar dee der um verschillende rejens neet in op-eneumen bin. 't Bekendste veersjen uut de Biebel is 't Onzevaor.

't Nieje Testement vormp samen mit 't Ouwe Testement veur de christenen de Biebel. 

De karken van de Riffermasie volgen sinds der ontstaon een eigen kenon van 't Ouwe Testement. Ze erkennen neet de Deuterocanonieke boeken.

In alle tiejen hemmen verschillende theologische opvattingen bestaon over de netuur van Jezus en over de vrage ho de Biebelse verhaolen eïnterpreteerd mutten wonnen. 

Volgens de Biebel wönnen Jezus geboren uut een maagdelijke deerne, Maria, bie heur verwek deur de Heilige Gees; leven hij een zundeloos leven, genas meensen van allerlei ziektes, wekken dooien op; dreef demonen uut en bedaren sturmen; veraanderen waoter in wien, gaf duzenden meensen te eten mit een paor brojen, en mut zien uutspraak: Ik bin de weg, de waorheid en 't leven. Gien ene kump tot de Vaor as deur mien, letterlijk eneumen wonnen.

Al sinds 't vrogste begin van 't christendom hemmen breje streumingen van de Karke de Biebelverhaolen oek symbolisch eïnterpreteerd. De iezelig strikte letterlijke lezing van de Biebel is veulal een typisch preduk van 't mederne rasionalisme, dat nao de middeleeuwen op gang kwam en zich uten in de Riffermasie. Sinds 't rilletivisme en secularisme, dat in de 19e en veural de 20e eeuw verspreien, wonnen Biebelverhaolen deur sommigen as symbolische verhaolen ezien, dee losstaon van de eigenlijke heufpersoon van Jezus van Nazereth. 

Een opvatting van vandage de dag benaodert de Biebel op meerdere menieren tegelieke. Een verhaol bevat én een historische waorheid, én een symbolische betekenisse. 

In sommigen Nedersaksische dialekken wonnen christendom uut-espreuken (en eschreven) as kristendom. Sommigen meensen spreken 't oek nog wel es uut as gristendom, mar de dominante uutspraak in 't Nedersaksisch is net zoas in 't Nederlaans mit de K.




#Article 12: Zais (1054 words)


t Zais is n Friso-Frankische streektoal. Soamen mit t West- en Frans-Floams vörmt zai n apaart kluster zuudwest-Nederlaandse dialekten. Jacob van Maerlant onderschaaidde al n aantel zölfstandege 'Dietse' (Streek)toalen en t Zais is doar aine van, zo blikt onder meer oet de proloog van zien Sunte Fransiscus Leven: 

Alzo Zais wuir dou as Zeeusch speld en was as begrip gangboar as aanduden van de toal van de Floamse kust. Doar verstond man tot t begun 15e aiw tou t haile ailaandrieke kustgebied van Oostvoarn tot veurbie Duunkèrken onder.
Tegenswoordeg, nou streektoalen en minderhaidstoalen volop in de belaankstellen stoan, binnen aal meer minsken van mainen, dat t Zais, net as t Leegsaksisch en t Limbörgs, as zölfstandege streektoal erkend worden zol mouten. t Europees Haandvest veur Streek- of Minderhaidstoalen baaidt doar meer as voldounde meugelkheden veur. Op provinsjoal nivo wordt doarover sunt kört overleg vouerd. De vroag dij doarbie vanzulfsprekend raaist, is of dij eerkennen ook veur t Frans- en West-Floams goan gelden zol mouten. Belgie en Frankriek hebben t nuimde haandvest anders nait ondertaikend, al zol Frankriek op t punt stoan om dat nou wel te doun. Der is overleg tuzzen Zeelaand en Frans-Floandern. 

t Zeeuws is onder te verdailen in n aantel dialektgroepen of regiolekten: Svores (Oostvoarn en omgeven), Goereês, Flakkees, Fluplands (Sunt Philipslaands), Thools, Schouws, Duvelands, Noord-Bevelands, Zuud-Bevelands, Walchers, West-Zeêuws-Vlaoms (of Cezands) en Land-van-Axels. Doarnoast is t Zais staark verwant aan t West-Floams.
De dialekten van t Laand van Hulst, t oostelkste dail van Zais-Floandern, en n aantel Zais-Floamse grensdörpen binnen gain Zaise, mor Oost-Floamse (alzo Frankische) dialekten.
Binnen de verschaaidene regiolekten hebben de maiste ploatsen n aaigens dialekt. Mor aal meer van dij ploatseleke dialekten vervlakken. Mainstied binnen allend de dialekten van 'sloten' gemainskoppen nog dudelk van de dialekten van omringende ploatsen te onderschaaiden (Ouddorp, Bruinisse, Yerseke, Arnemuiden, Westkapelle, Eede). Aan sprekers is nog wel aal dudelk te heuren oet welke streek zai vot kommen en binnen grotere streken as Flakkee, Zuud-Bevelaand en Schouwen bestoan regionoale verschillen. Dij verschillen binnen binoa aaltied oost-west orienteerd.
n Apaart stee binnen t Zais wordt iennomen deur t börger-Zais van Middelbörg en Vlissen (en tegenswoordeg ook Oost- en West-Soubörg), dat biezunder staark verschilt van t omringende Walcherse plattelaandsdialekt. De dialekten van andere steden en stadken as Zierikzee, Goes, Veere, Tholen, Oostbörg, Axel en Terneuzen wieken veul minder of van de omringende plattelaandsdialekten.
De nuimde regiolekten loaten noar t zuden tou aal meer Floamse kenmaarken zain. Is op Schouwen n zummer in Zeelaand nog n zomer in Zeêland, vanof Walchter en Zuud-Bevern wordt dat n zeumer in Zeêland. Wat woordskat betreft verschillt t noorden en t zuden ook van mekoar. Op Zuud-Bevern eet man aerebemezen of aerebezems, op Walcheren binnen dat 'frinzen' of 'frenzen' (van t Franse 'fraises').
t Dialekt van midden en westelk Zais-Floandern lieken staark op t West-Floams van juust over t grèns. Ainege opmaarkelke verschil is t ontbreken van t oe-oetsproak van de Nederlaandse ou in Zais-Floandern. De woordskat van Zais-Floandern is veul meer dan dij van t West-Floams deur t Nederlaands beinvloud. 

Oet n drijtel regionoale onderzuiken (Evenhuis 1995; Riemens 1995; Menheere 1988) is of te laiden dat in hail Zeelaand middelkerwies nog veur roem 60% van de Zaise bevolken Zais de eerste en belaankriekste toal is. Van de overge 40% t zeker de helfte ainege passive of active kennes van de toal het. Goeree, Schouwen en Duivelaand, t uterste westen en oosten van Zuud-Bevern, de westpunt van Walcher en West-Zais-Floandern kennen t hoogste percentoazjes dialektspreker. Positive uutschieters binnen lougen as Brunesse, Arnemuiden en Westkapelle (mit zulfs meer as 90% Zaistoalegen onder de jonger) en de maiste West-Zeeuws-Floamse lougen (mit noame Hoofdplaat, Breskens en Schoondijke).
In West-Floandern sprek binoa 90% van de haile bevolken nog (bie veurkeur) West-Floams (roem 1 miljoen sprekers). In Frans-Floandern wordt de streektoal allend deur de oldsten (sums meer as 80%) en viefteg-plussers (ob. 10-50% spreker) nog sproken (totoal nog mor zo-ain 20.000 spreker).
Der is ien Frans-Floandern anders n opmaarkelk grode belaankstellen veur kurzussen ien de streektoal. De verwachten is den ook, dat t Frans-Floams nooit hailmoal oetstaarven zell, mor hou laanker hou meer veurbeholden wezen zell aan n relatief klaine groep zeer toalbewuste twijtoaligen.
t Tetoal aantel spreker van Zeeuws/West-Floams/Frans-Floams ligt, inklusief de spreker in n aantel enkloaven in Noord- en Zuud-Amerika, op roem 1,5 miljoen. 

De maiste aktive belaankstellen veur de toal vindt man (noa Frans-Floandern) in de Zak van Zuud-Bevern, woar tel van schrievers, dichters, vertellers, toneelgroepen en muzikanten vot kommen. Veural 's-Heerenhoek is wat dat betreft n echte 'heerd'.
Op Walcher wonen de maiste 'stille' genieters: verteloavonds worden der boetengewoon drok bezöcht en der worden relatief veul publikoatsies in en over t dialekt kocht. Walcheren telt anders mor weineg schrievers en vertellers en al hailmoal gain streektoalmuzikanten.
Veural in westelk Zais-Floandern is de belaankstellen veur t Zais nog nait groot, middelkerwies omdat de toal doar nog wel t minst bedreigd wordt. t Aangrènzende West-Floandern loat datzulfde beeld nog veul staarker zain.

De 'infrastruktuur' van t Zais is, in vergelieken mit andere streken, nog hail bepaarkt. t Zais kennt n oetvoureg woordenbouk Zeeuws-Nederlaands, mor n woordenbouk Nederlaands-Zeeuws ontbrekt bieveurbeeld. Der binnen mor weinig biebelgedailtes in t Zais vertoald, der is nog gain algemain aksepteerd spelsysteem, der binnen gain kurzussen of lesprogrammas in of over t Zais beschikboar, der wordt deur de regionoale media nog mor weineg aandacht aan de toal besteed, der is nog mor ain Zaistoaleg tiedschrift (Noe) en der verschient mor weineg serieuze literatuur in en over de toal.
Wel is der n Zaise streektoalfunksjonoares, Veronique De Tier, dij waarkt vanoet de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland.

De ainege instantsies dij zoch aktief inzetten veur t behold en populariseern van de streektoal is Stichten Zuudwest 7.
In West-Floandern is de situoatsie nog 'dramatischer', in tieds dat de kaansen veur de toal der veul groter binnen as in Zeelaand. Verleden joar liekt anders n veurzichtege kentern te hebben ploatsvonden, mit veul laandelke media-aandacht veur t West-Floams, onder andere deur de onkende populariteit van de West-Floamse hip-hopband 't Hof van Commerce. Ien Frans-Floandern lopt man bie tal van initsjativen nog tegen n onwillend, centralistisch overhaid aan. Doch nemt doar t aantel kurzisten in de vraaie kurzussen Nederlaands (Floams) aal wieder tou en verschienen der aal meer Frans-Floamse opschriften in t stroatbeeld.

t Onzevoader ien t Zais (ien dit geval t Walchers) kin as volgt wezen:




#Article 13: Kat (229 words)


ne Kat (ok wal hoeskat of poes enuumd, Felis catus) is n klein, meestentieds haorig, vleisetend zoogdier dat tot de katachtigen (Felidae) beheurt. t Is een van de oldste hoesdieren van de meens. Der is bewies dat de Egyptenaren al in 2000 veur Christus de kat as hoesdier hadden. In zuud Cyprus bint resten van katten evunden die 9200 töt 9500 BP old bint. Umdat katten goeie jaogers warren, wordden zi'j edomestiseerd um de graonveurrö van de meens teggen knaagdieren as rotten en muze te bescharmen. Teggenwoordig wordt ze veural as geschapsdieren eholden.

De olde wetenschappelike/Latiense name was Felis domesticus, maor is later vervangen deur Felis catus of somtieds Felis silvestris catus. 

De anatomie (lichaamsbouw) van katten is t zelfde as de anatomie van andere katachtigen. Ze hebt n stark buugbaor lief, n vlug reaksievermeugen, scharpe naegels die teruggetrökken kunnen worden en tanden die an-epast bint um kleine prooien mee dood te maken. Ze kunt merakels good heuren en in t duuster zien. Ze heurt klanken van n hoge frekwensie die veur de meens niet heurbaor is. Ok t reukvermeugen is veule baeter as van de meens. Hoewel ze allenig jagen, bint katten sosiale dieren, ze kommuniseert bieveurbeeld deur te miauwen, spinnen, sissen of grommen, maor ok deur feromonen (chemiese ofscheidingen) en der lichaamsholding. 

Der bestaon tal van katterassen, sommigen bint natuurlik ontstaon en anderen deur mutasie of kruzing. 




#Article 14: Geleuf (1084 words)


Een geleuf (ok wal: religie of godsdienst) is nen bepaolden band met nen God. Der bunt verschillende geleuven, zo hef elk geleuf zienen eigen God en profeten. Een paar veurbeelden hiervan bunt 't christendom, jödendom, boeddhisme, hindoeïsme en gao zo moar deur. In brederen zin beteakent et woord 'geleuf' of 'religie' n soort vorm van spiritualiteit met betrekking tot nen hogeren vorm van leaven en den zin van et leaven. In monotheïstiese geleuven (dit bunt religies mit enen God) zoas et christendom wöd et begrip godsdienst völle gebroekt.

In Europa en in de rest van de westerse weeld is et christendom et dominante geleuf.

D'r bint twee soorten geleuf, d'r is 'n geleuven en 'n geleuf. 't Eerste is de psychische toestaand geleuven, 'n tweede is 't geleuf wat godsdienst of rilligie inhold.

Een geleuf (relligie of godsdienst) hef vake een mythologie of theologische/ spirituweel geschrift neudig waor de geleuvigen zich op kunt baseren, zich met kunt verantwoorden en/of op kunt mediteren. 

De oale Germaonen hadden ok hun rilligie, disse waar grotendeels geliek an de Noorse Mythologie, ok wel de Germaonse Mythologie nuumd. Net as 't jeudendom baseert is op oale verhalen die in 't oale Midden-Oosten, archeologie hef verschillende varsies van 't Noach verhaal, in stienen uut-ehoowd, terugge vunnen. Ok is 't christendom baseert op de jeudse achtergroond van de tied waorin de verhalen zich in 't Ni'je Testement of-espeult hebt, en hef ok zo zien latere invluuden ehad van de Griekse filosofie en mythologie. En van daor uut is ok weer de Koran eschreven, met invluuden uut de tied wenneer as disse weer eschreven is.

Ok bestiet d'r rilligies die in iene keer onstaone bint, zo as 't Boeddhisme. Hier hef Gautama Boeddha in vroggere tieden verlichting behaald deur 'n zölf ontwörpen levensbeschoowing, en disse hef e weer deur egeven an zien leerlingen en disse hebt 't dan weer op-eschreven. Mar, 't Boeddhisme kent gien god of goden.

De grote geleuven hebt in de geschiedenisse völle en grote rollen espeult, zo as 't christendom veur 'n zeer groot diel zich hef laoten deurspuulen in de westerse wereld. De oalde germanen höngen völle goden an en probeerden eur lèvens te leiden naor veurbeeld van dizze goden. 't Christendom kon met ziene verhalen makkelijk inspöllen op de al bestaonde verhalen van de Germanen. Umdet 't volgens de cultuur van de Germanen ondenkbaor was dat 'n onskuldig iemand (Christus) zich zoonder stried aover zol geven veur de daoden van anderen, wörden wat verhalen oet de Biebel wat an epast op de beleavingsweareld van de Saksen. Dit wörden de Heliand enuumd, en geldt vandaag de dag as ene van de oldste Saksische literaire geschriften. Olde gebruken krègen n Biebels tintje. Veurbeelden hiervan bint met Poasen het baokebraanden, wat in 't hele Noordoost-Nederlaand en ok in Noord-Duutslaand nog altied völle doan wörd. Dit zol oorspronkelijk bedoeld wezen um de kwaoje geesten van de winter te verdrieven. De prèdikers van 't christendom pasten de betiekenis an, dat het met de opstanding van Jezus Christus te doene zol hebben. 't Midwinterhoornblaozen zol de geboorte van Jezus ankondigen, in stee van t verdrieven van kwaoje geesten, en de Germaanse boomverèring zol verandern in de karstboom en de paostakken bie Palmpaosen. De Saksen höngen de Germaanse Mythologie an, waor de Zunnewende en al die praktijken ok verdan kump, mar nao de zeuvende eeuwe nao Christus hebt de völle karsteningen der nao völle bloederige oorlogen der veur ezörgd dat de Saksen uutendelijk christelijk werden. Van hieruut is 't altied nog zo dat meensen in 't oosten van Nederlaand vake christelijk bint.

Mit de komst van gastarbeiders in de zestiger jaoren van de 20ste eeuwe, bint d'r ook völle moslims in 't Nedersaksiese gebied ekeumen. In Nederlaand zit daorvan de mieste in Almelo en Enschede in Twente, en de greutere stèden in Duutslaand.

D'r valt völle te speculeren over wat geleuf (rilligie of godsdienst) veur nut hef, as 't van uut de evolutie wörd bekeken. Luu (zoas Durkheim) zegt dat 't veural bi'j oale stamverbaanden neudig ware um de ienheid te heholden. Aanderen (zoas Tillich) zegt weer dat 't meer zin (in de vörme van iets willen) in 't leven gef, meer drievingskracht um deur te gaon. Ok maakt 't méénsen gelukkig(er) en op de iene of aandere meniere hef dat 'n belangrieke uutwarking um te kunnen overleven en oe veurt te plaanten. Ok kan 't 'n bi'jverschiensel ween van de knieftigheid van de méénslijke hassens.

't Geslacht van Homo Sapiens is de ienige (dier)soort waorvan bekend is dat zi'j geleuf (rilligie of godsdienst) hebt en ehad hebt. Zo as van de Homo Neanderthalensis (ok wel gwoon bekend as de Neanderthaler) hebt ze d'r achter kom dat disse soort zien doden begraven hebt. Allene van de Homo erectus, nog iene uut 't Homo Sapien geslacht, is niks over bekend dat zi'j zo iets as geleuf hebt ekend of ok mar hun doden bergreuven. 

D'r wörd zölfs ezeg dat Olifaanten ok hun doden begraaft. Olifaanten hebt 'n bepaolde maote an bewuszien, daorbi'j wörd zi'j eplaatst naost de méénsen, de méénsapen en de dolfienen. Mar naos de méénse, of ruumer ezegd: 't geslacht Homo Sapiens, kunt wie bie gien van allen iets as 'n geleuf of levensbeschoowing woarnimmen.

Rilligie wödt bezwaord deur 't barre weinig bewies dat d'r is van 't bestaon van 'n God of goden, 't tegenholden van de sociale en wetenschaplijke veuruutgaank, 't nie kunnen metleven in bepaolde gruupies méénsen en machtsmisbruuk. Vake zit d'r in heilige geschriften anwiesbare fouten en tegenstriedigheden. Ok bestiet d'r sinds eeuwen 'n spanning tussen rilligies en de natuurwetenschappen, veural a-j 't hebt over 't ontstaone, de warking en ontwikkeling van 't heelal, de eerde en 't leven. Onder aander Galileo Galilei en Johannes Kepler hebt dit an 't lief ondervunnen.

Rilligies behaandelt regelmaotig bepaolde gruupies méénsen, zo as vrolluu, aandersdéénkenden en homoseksuelen as ongeliek. Intolerantie naor aandersdéénkenden hef in de 19e eeuwe en de eerste helfte van de 20e eeuwe in Nederlaand eleid töt verzuiling van de maaschappi'je. Fundamentalisme kan soms zölfs leiden töt geweld, zo as beveurbeeld bi'j de cartoonrellen in 2005 of de völle anslaang deur Al Qaida. In de geschiedenisse van de méénsheid bint völle godsdienstoorlogen uut-evöchten. Daornaos nemt sommige rilligieuze gezagsdragers 't staandpunt in, dat ze gien verantwoording schuldig bint an wereldse autoriteiten, zo as beveurbeeld islamitisch fundamentalisten die de Shariawetgeving boven de overheid en de rechtsprake in westerse laanden stelt.

Verder is d'r nog 't bezwaor op 't konsept van openbaring waorbi'j de waorheid ofhangt van de betrouwbaarheid van iene persoon.




#Article 15: Kaark (gebouw) (104 words)


n Kaark, of kark, is n gebouw waor meestentieds christenen biemekaarkommen um te bidden, naor verhaolen uut de Biebel luusteren, God te eren. Veul kaarkgebouwen bin monumenten en in de meeste westerse stejen en daarpen staot de kaark sentraol in t sentrum. De kaark dient de leste tied ok vaok as onderdak veur daklozen. In partie kaarken staot n altaor dat gebruukt wort bie de uutvoering van sakramenten. In n kaark staot ok vaok n orgel.

t Woord kaark komt oorspronkelik van t Griekse woord Κυριακη (οικια) (um-ezet: kyriakon) en betekent letterlik huus van de Here. n Kaark wort ok wel n godshuus eneumd.




#Article 16: Oaveriessel (607 words)


Oaveriessel (Nederlaands: Overijssel) is ne proveensie in t noordoostn van Nederlaand. De proveensie lig in t oostn van t laand. In t westn ligt Flevolaand, t Iesselmeer, n rivier n Iessel en de bearge van de Veluwe in de proveensie Gelderlaand. In t noordwestn greanst t an Freeslaand, in t noordn ligt de torfgebeedn van Dreante, in t noordoostn greanst t an Nedersaksn in Duutslaand, in t zuudoostn an Noordrien-Westfoaln in Duutslaand en in t zuudn lig n Achterhook in de proveensie Gelderlaand. Oaveriessel kan wördn verdeeld in n Kop van Oaveriessel, t Vechtdal, Sallaand en Tweante. In de proveensie sprekt de leu verschelnde dialektn van t Neersassies.

Plaatsn met stadsrechtn bint: Almelo, Blokziel, Dealdn, Deavnter, Deepn, Eanske, Genemuudn, Goor, Grafhörst, Gramsbeargn, Hardnbearg, Hasselt, Kaampn, Oldnzel, Omn, Oatmörsken, Riesn, Steenwiek, Volnhove, Wilsum en Zwolle.

Eanske is de greutste stad met stadsrechtn, Grafhorst in de gemeante Kaampn hef ok disse rechtn, mer is feitelik ne boerschop. Hengel is t greutste doarp van de proveensie. De heufdstad is Zwolle.

Oaveriessel besteet oet zaandgroondn, dee deurkruust wördt duur rivierkes en bekskes, allenig nich in t noordwestn, woar vuural polders en plasn te veendn bint.

Belangrieke riviern bint de Iessel laangs de greanze met Gelderlaand, t Zwarte Water doarboavn, de Vechte dee van Duutslaand noar Zwolle löp, de Regge tusken Sallaand en Tweante, de Deenkel in t oostn van Tweante en de Reest laangs de greanze met Dreante.

Belangrieke kanaaln bint t Tweantekanaal (Zutfen-Almelo/Hengel-Eanske) en t Oaveriessels kanaal (Almelo-De Haandrik).

n Naam Oaveriessel wördn vuur t eerst neumd in 1528. Doarvuur wördn t gebeed Oaversticht neumd. Dit gebeed wördn bestuurd vanoet t bisdom Uutrech, ok wal t Sticht neumd. t Oaversticht bestun oet n laand van Volnhove, Sallaand, Tweante en ok Dreante.
In 1528 gaf de bisschop van Uutrech t Sticht Uutrech en t Oaversticht an keizer Karel V van t Healige Roomse Riek. Disn keizer wördn doarmet heer van Oaveriessel. Doaroet kwam n naam heerlikheid Oaveriessel
De staatn van Oaveriessel wördn vörmd duur de Haanzesteedn Deavnter, Kaampn en Zwolle en de ridderschopn van Sallaand, Tweante en Volnhove.

t Gewest, dat vanof de opstaand teagn Philips II deel oetmaakn van de Republiek van de Zeuvn Verenigde Nederlaandn, wördn bestuurd duur de börgermeisters van de grote steedn en de leedn van de ridderschopn. Noa de korte bezetting (1672-1674) duur de bisschop van Meunster hebt de stadhoalders meer macht kreagn. In 1795, doo as de Bataafse Republiek wördn opricht, wördn Oaveriessel tehope met deeln van Gelderlaand, Dreante en Freeslaand t Departemeant van de Olde Iessel. De oalde proveensiegreanzn bint in 1801 wier hersteld.

De Proveensiale Staatn, t algemene bestuur van de proveensie, besteet oet 47 leedn dee alle veer joar koazn wördt. 
Oetslag in Oaveriessel van de verkiezingen voor de Proveensiale Staatn van meert 2003, 2007, 2011 en 2015.

t Dagelikse bestuur is t kollege van Gedeputeerde Staatn. De proveensie Oaveriessel hef 5 gedeputeerdn. De regering van t laand hef Andries Heidema (CU) as Kommissoaris van de Könning ansteld.

Noa de gemeantelike herindeling van 1 januari 2001 is t getal an gemeantes ofnömn töt 26. Op 1 januari 2005 wördn Deavnter en Batem biej mekaar trökn töt Deavnter. Seend dee tied bint er 25 gemeantes.

De radio- en tilvisie-omroep RTV Oost döt seend 1992 (van 1988 töt 1992 was dit Radio Oost) 24-uurs niejs, kultuur en vermaak oetzeandn vuur de proveensie Oaveriessel. t Was de eerste strekomroep in Nederlaand dee met tilvisie-oetzeandingn begun.

Belangrieke kraantn vuur de proveensie bint de Stentor en de Twentsche Courant Tubantia, ok wa n Baants en n Tub neumd.

In de Amerikaanse staot Michigan lig de gemiente Overisel Township, enuumd naor Oaveriessel deur emigraanten van de Nederlaanse pervincie.




#Article 17: Wikipedia (306 words)


Wikipedia is een projekt van de Wikimedia-stichting, die as doel ef um in elke taal een volledige en rechtenvri'je encyklopedie op et internet te maken. Naost typiese encyklopedie-artikels he'j op Wikipedia ok informasie die vake in verband ebracht wordt mit almanakken, specialistiese tiedskriften en zaken die in et ni'js bint. De artikels op de wiki's worden eskreven deur verskillende vri'jwillige auteurs. De naam Wikipedia is een samentrekking van wiki (Awaïaans veur vlogge) en et Engelse encyclopedia.

Onder de parreplu van de Wikimedia-stichting bint verskillende projekten, waorvan Wikipedia et oldste, bekendste en suksesvolste projekt is. De organisasie Wikipedia zit in Florida, Amerika en ef gien winstoogmärk. Wikipedia is esticht deur Jimmy Wales en zien medeoprichter Larry Sanger. In 2003 draagden Wales zien rechten op de naam Wikipedia, de webstee zelf en de servers waorop ze dreiden, over an de Wikimedia-stichting. Disse stichting ef Wales op-ericht um veur een lange tied et be-old en de värdere ontwikkeling van Wikipedia meugelik te maken. De stichting leaft zowat alleend mär van giften en ef een kleine onderd betaolde medewärkers in dienst. Mär Wikipedia zelf wordt deur vri'jwilligers beheerd en eskreven.

Umdät de artikels deur elke bezuker bewärkt kunnen worden, gef Wikipedia gien garansie dät de artikels ok daodwärkelik goed eskreven bint. Vandalisme is vake een probleem, veural bi'j de wat grotere Wikipedia's.

Et Wikipedia-projekt is begunnen op 15 jannewaori 2001, mär bestun toe alleend nog mär in et Engels. De eerste anderstalige versie was in et Frans, en begun op 23 meert 2001. De Nedersaksiese versie van Wikipedia is begunnen op 23 meert 2006 en ef noe  artikels. Et internetadres van de Nedersaksiese Wikipedia is De Engelse versie is et grootst en ef roem 3.500.000 artikels. In totaal waren der in 15 jannewaori 2011 meer as 17 miljoen artikels te vinden op iel Wikipedia in 278 verskillende talen en streektalen. 




#Article 18: Frieslaand (520 words)


Frieslaand (Nederlaans: Friesland, Fries en officieel: Fryslân) is een perveensie in et noorden van Nederlaand. Mit 3.349 km² is et nao Gelderlaand en Noord-Braobant de grootste perveensie van Nederlaand. De perveensie greenst an Grunningen, Drenthe, Overiessel, Flevolaand en is via de Ofsluutdiek mit Noord-Hollaand verbunnen. Frieslaand is een waeterrieke perveensie en leit an et Iesselmeer (vrogger: Zuderzee) en de Waddenzee. 

In de Waddenzee liggen de Friese waddeneilanen Terschelling, Amelaand, Vlielaand en Schiermonnikoog, disse eilanen beheuren tot Frieslaand en bin beriekber per veerboot vanof et vaastelaand. De veerboten veren vanuut Harlingen naor Vlielaand en Terschelling, vanof Holwerd naor Amelaand en vanof Lauwersoog naor Schiermonnikoog. Frieslaand het omdebi'j 650.000 inwoners. De heufdstad d'r van is Liwwadden (Fries: Ljouwert). De officiële taelen bin Nederlaans en Fries.

In et vleden het Frieslaand vaeke konflikten mit Grunningen had. Dat levert tot op 'e dag van vandaege spanningen op tussen de twie groepen, bi'jgelieks in uutgaonsgelegenheden of mit voetbal.

Historisch zien kan Frieslaand verdield wodden in 3 gewesten:

Sund 1 jannewaori 1997 is allienig et Friestaelige Fryslân in Nederlaand de officiële naeme van de perveensie. In november 2004 het et Ministerie van Binnenlaanse Zaeken en Keuninkrieksrelaosies besleuten d'r op toe te zien dat de officiële naeme in overheidsstukken ok konsekwent bruukt wodt. In et daegelikse spraokgebruuk in de rest van Nederlaand en in et Nederlaans taelgebruuk wodt liekewel vri'jwel altied de Nederlaanstaelige naeme Friesland bruukt.

Om de perveensie te onderscheiden van Noord- en Oost-Frieslaand en de Kreis Frieslaand in Nedersaksen wodt de perveensie in wetenschoppelike kringen ok wel anduud as Westerlauwers Frieslaand.

De taelen die et meest praot wodden in de perveensie bin et Nederlaans en et Fries (Frysk). Et Fries het een staotus as minderhiedstael en wodt naost et Nederlaans as een officiële laanstael erkend. In veul Friese steden praoten de meensken gien (of minnig) Fries mar Stadsfries, een Nederlaans dialekt mit starke Friese invloeden. Ok in Midslaand, op Amelaand en in Et Bildt wodden verwaante dialekten praot.

Deur de officiële staotus van et Fries hebben de meeste plakken in de perveensie zowel een Nederlaanse as een Friese benaeming. Pattie plakken hebben allienig een gebruukte Nederlaanse benaeming omdat ze buten et officiële Friese taelgebied valen. Van de plakken in de gemienten Dantemediel, Tietjerksterediel, Ferwerderediel, Boornsterhem en Littenserediel bin sund jaoren allienig de Friese benaemingen officieel, zoas Damwâld (Damwoolde), Hurdegaryp (Hardegeriep), Burgum (Bargum), Grou (Grouw), Jirnsum (Irnsum) en Raerd (Rauwerd).

In et oosten van de gemiente Kollumerlaand wodt et Grunnegse dialekt et Westerkertiers praot. In et centrum praoten nog zoe'n 200 meensken et Pompsters, dit is een overgaanksdialekt tussen et Wooldfries en et Westerkertiers. In de Stellingwarven (de gemienten Weststellingwarf en Ooststellingwarf, in et zuudoosten van de perveensie Frieslaand) wodt een Nedersaksisch dialekt praot, et Stellingwarfs. Ok buten disse greenzen wodt et Stellingwarfs praot, bi'jveurbeeld krek over de greens mit Lemsterlaand, ok wodt vermoedt dat et Stellingwarfs deur inkelde duzende meensken in de rest van Nederlaand en daorbuten praot wodt.

De tien grootste woonplakken in de perveensie naor et antal inwoners op 1 febrewaori 2012 (bron: Kamer van Koophandel):

(Op de Nedersaksische Wikipedie wodden de Stellingwarfse naemen bruukt)

De perveensie Frieslaand het 18 gemienten en heufdplakken:




#Article 19: Nederlaans koningshuus (100 words)


't Nederlaanse koningshuus is een instituut dat ononderbreuken efunctioneerd hef sinds de anstelling van Koning Willem I, prins van Oranje-Nassau in 1815. 't Koningschap is via de arfelijke liende van 't huus van Oranje-Nassau over-egaon op de wettige opvolgers. De vorstinne van 't Nederlaanse koningshuus is noen Koneginne Beatrix.

't Koningshuus ontstung rond 't jaor 1544 to Willem I, graof van Nassau-Dillenburg (1533-1584), beter bekend as Willem van Oranje of 'Willem de Zwieger', 't Zuud-Franse vorsendom Orange arven van zien neve René van Chalon (officieel René graof van Nassau en prins van Chalon-Oranje), de jonge van Willems noom Hendrik III. 




#Article 20: Frankriek (323 words)


Frankriek, officieel de Franse Rippebliek, is een land in West-Europa en is wat de oppervlakte betreft 't op-één-nao-grootste land dat helemaol binnen Europa leit. Frankriek leit tussen 't Kenaol, de Atlantische Oceaan en de Golf van Biskaje (in 't westen), België en Luxemburg (in 't noorden), Duutsland, Zwitserland en Italië (in 't oosten) en Spanje, Andorra, de Middelllanse Zee en Monaco in 't zujen. Oek 't eilaand Corsica in de Middellanse Zee, beheurt tot Frankriek. De heufdstad van Frankriek is Paries, en is een van de grootste stejen van 't laand.

Sinds 2017 is Frankriek op-edeeld in 13 regio's (22 sinds 1972), die dan weer oenderverdeeld bin in departementen, arrondissementen, kantons en as leste de gemeentes.

Der bin 4 overzeese departementen (Départements d'Outre-Mer, DOM) die oek elk ampart 't stetuut van een regio hen. De Départements d'Outre-Mer bin: Frans-Guyana, Guadeloupe, Martinique en Réunion (ze bin trouwes alle vier of-ebeeld op de achterkant van alle eurobankbiljetten, linksoenderan naost de Kenarische eilanden). Frankriek bezit oek nog are overzeese gebieden, mar disse gebieden maken gien deel uut van de Europese Unie, dit bin: Saint-Pierre en Miquelon, Wallis en Futuna, Mayotte, Niej-Caledonië, Frans-Polynesië, Clipperton, de Franse Zujelijke en Antarctische Gebieden en de Verspreide Eilanden in de Indische Oceaan.

Belangrieke of bekende plaotsen in Frankriek bin:
Amiens – Arras – Avignon – Bordeaux – Bourges – Brest – Caen – Kales (Calais) – Cannes – Chamonix - Chartres – Châtellerault – Cherbourg - Clermont-Ferrand - Compiègne – Dijon – Duinkerke – Grenoble - La Rochelle - Le Havre – Le Mans – – Limoges – Lourdes - Lyon – Marseille – Metz - Montpellier – Nancy – Nantes – Narbonne – Nice – Nîmes – Orléans – Paries – Perpignan - Poitiers – Reims – Rennes - Riesel – Roeaan – Straotsburg – Toulon – Toulouse – Tours – Troyes – Vendome - Verdun - Versailles - Vichy

Op de liest van wereldstejen staon de volgende Franse stejen:




#Article 21: George W. Bush (658 words)


George Walker Bush (New Haven, Connecticut, 6 juli 1946) was n dreeinveertigstn prisedeant van de Verenigde Stoatn van Amerika. Hee is n lid van de Republikeinse Partiej. Bush wör in 2000 köazn as prisedeant, noa umstreedn verkeezingn. Hee wör inewiedt in 2001 en hee wör opniej köazn in 2004. Zienn vaar, George H.W. Bush, was ok prisedeant van Amerika, tusken 1989 en 1993.

Bush wör geboorn in Connecticut, mer hee wör opvoedt in Texas. Hee kömp oet ne rieke familie. Tusken 1964 en 1968 studeern Bush an de Yale-universiteit, woar e vuural opvöl duur zienn taleant vuur kommunikoasie, nich vanweage zien presteern. Noa ziene studie gung e t leager in as riservist; hee wördn nich noar Vjetnaam oetzeundn. Dit wördn laterhen teagn um broekt duur de Deamokratiese Partiej.

Noadat ze um in 1973 eervol n zak harn doan, studeern Bush twee joar an de Harvard Business School. Noa zien afstudeern in 1975 wördn e preenspoals bekeand as n playboy. Doo e zich kandidaat steldn vuur de verkeezingn van 2000 wördn völle schandaaln oet dizn tied oprakeld. Hee trouwdn in 1977. Zien leavn veraandern drasties doo e zich in 1986 bekeern töt t methodisme, zoo dat e n strengn Kristn wördn.

Noadat e vanof 1977 in t bedriefsleavn har wearkt, löat e zich in 1995 tot goaverneur van Texas keezn. As goaverneur völ e op duur zien konservatieve beleid: n groot getal an doodstraffe wördn oetschreavn en de wetn teagn alkohol en drugs wördn anschaarpt. Kritiesn veendn dat dizze wetn tamelik teegn zichzelf wearkt hebt, mer Bush was arg populear biej de Texaners.

Doo Bill Clinton zienn tweedn ambtstermien aflöap, schöaf e zienn vice-prisedeant Al Gore noar vuurtn om met te doon in n stried um t prisedeantschop. De Republikeinn schöavn dan George W. Bush noar veurtn, den doarop de verkeezingn um n meter of dree won. Bush en Gore gungn n heeln tied geliek op. In de debatn löat Bush zeen dat e ziene dossiers neet good beheersn, zoodat Gore dizze debatn iedermoal won. Bush har wal meer oetstroaling as n weinig charismatiesn Gore. Ne grote foute dee Bush maakn was t gebruukn van n schealdwoord doo de mikrofoons lös stunn. Eanliks won Gore de popular vote, dat wol zegn, de meestn leu stemn op um, mer Bush haaln de meestn keesleu binn (kiek ok biej Prisedeantsverkeezingn in de Verenigde Stoatn van Amerika). Doarop begon Gore n juridiesen stried, oaver n paar stemn in Florida, woarduur t nog twee moandn langer doern vuurdat de oetslag bekeand wör.

Toen Bush eenmoal prisedeant was, begun e geliek de belastingn veur de rieke inkomns te verleagern, umdat dat n vuurnaam peunt was in zien program. Duur t ofwiezn van t verdrag van Kyoto kreag e völle kritiek oet Europa. Zien prisedeantschop veraandern volkömn op n 11 september 2001, doo fundameantalistiesen Islaamietn oet n terruurgroep Al-Qeaida zelfmoord-anslagn begungn teagn de Verenigde Stoaten. Oaveral in de wearld zocht e saamnwearking um t terrorisme te bestriedn en hee begun n oorlog teagn Afghanistaan, woar t Talibaan-resjiem de Al-Qeaida-terroristn n dak boavn t heufd höaln. t Bleak neet meuilik t Talibaan-resjiem te verdrievn, moar n veurman van Al-Qeaida, Usama bin Ladin bleak nich te veendn.

In 2003 völ Bush Iraak binn. Dizn oorlog steet bekeand as n Tweedn of n Deerdn Golfoorlog. Bush begun dizn oorlog umdat e dach dat n Iraaksn prisedeant Saddaam Hussayn chemiese woapns har en umgung met Al-Qaeida. Hee kreeg völ meender steun as veur zien akties in Afghanistaan, umdat völle landn nich oavertuugd warn van zien geliek, wat achterof woar was. Teagn de verwochting van völle skeptiesn in wör de militeare aktie n groot sukses, alhoowals t beheurlik onröstig is in t laand seend at Hussayn afzat is.

In ziene binnlaandse pooltiek was dudelik ne konservatieve liene te zeen. t Geeld vuur defensie beslöat n zesde deel van t totale budzjet (ongeveer eavnvöl as in n tied van n Koaldn Oorlog). Bush hef nog probeerd um t homohuwelik te verbeedn.




#Article 22: Beatrix van Nederlaand (175 words)


Beatrix Wilhelmina Armgard (Baarn, 31 jannewaori 1938), was van 30 april 1980 tot en mit 30 april 2013 koniginne van t Koninkriek der Nederlaanden. Ze regeerden onder de naam Beatrix en draagt noen onder meer de titels prinses van Oranje-Nassau, prinses van de Nederlaanden en prinses van Lippe-Biesterfeld. Beatrix is sinds 2002 weduwe van prins Claus van Amsberg.

Ze wördden geboren as oudste kiend van prinses Juliana en prins Bernhard en hef dreje zusters: Irene (1939), Margriet (1943) en Christina (1947).

In heur studententied wördden esuggereerd dat Beatrix zich meugelik zol gaon verleuven mit Bob Steensma, een studiekammeraod. Op 1 mei 1965 wördden ze liekewels bie Drakensteyn haand-in-haand efotografeerd mit n onbekende man die Claus van Amsberg bleek te heten.

Op 10 meert 1966 vun t burgerlike huwelik in t stadhuus van Amsterdam plaotse en op dezelfde dag wördden t huwelik karkelik in-ezegend in de Westerkarke. Uut dit huwelik wördden dree keerls geboren: Willem-Alexander (27 april 1967), Johan Friso (25 september 1968) en Constantijn (11 oktober 1969). t Gezinsleven speulden zich aof op kasteel Drakensteyn.




#Article 23: Onzevaoder (601 words)


Et Onzevaoder of Onzevaor is een christelik gebed. Et wort oek wel et Gebed van de Heer eneumd en is één van de bekendste gebejen in de kaark en de christelike tradisie.

In et Grieks heet et Onzevaoder Η Κυριακή Προσευχή (i Kuriaki Prosefchi) en in et Latien Pater Noster of Oratio Dominica. Volgens et evangelie het Jezus Christus et zelf an zien volgelingen eleerd. In de Biebel is et gebed te vienen in - de langere versie van -  en - een wat kortere versie - in . Over et algemeen gao'w uut van de langere versie.

Volgens rabbien Aron Mendes Chumaceiro valt uut de inhoud de Joodse oorsprong van et Onzevaoder op te maken. De eerste vars is gedeeltelik Jesaja 63:15-16; Ezeciel 36:23 en 38:23, de tweede vars Obadja 1:21 en 1 Samuel 3:18, de daarde vars uut Spreuken 30:8, de vierde vars uut Sirach 28:2. De vars en lei ons niet in verzeuking staot niet in et Ouwe Testament, want t denkbeeld, dat God een mins in verzeuking brengt, gaot tegen de volmaakte rechtvaordigheid en liefde van God in, aldus Chumaceiro. Verlos ons van et kwaod komt uut Psalm 119:133. Et slot is woordelik uut 1 Kronieken 29:11.

De oudste teksten van et Onzevaoder die overeleverd bin, bin eschreven in et Koinè-Grieks. Der is oek een Aramese versie van et Onzevaoder (de taol van Jezus), mar dat is warschienlik niet in et dialekt dat Jezus sprak en kan dus oek niet de oorspronkelike versie wezen.

Et Nedersaksies wort (haost) niet in de kaark of thuus in gebejen gebruukt, daorum bestaot der oek gien standerdversie van et Onzevaoder in et Nedersaksies. As uutgangspunt veur de meeste Nedersaksiese vertaolingen is de Staotenbiebel gebruukt, mar de niejere versies hen de Nieje Nederlanse Biebelvertaoling as uutgangspunt.

In de meeste Nedersaksiese dialekten bestaot der gien U-vorm. Veur gebejen an God (in et dialekt) kiezen partie luui derveur um et toch an te houwen, mar a'j naogaon dat der zoveul taolen bin die disse vorm oek niet hen (en dus oek niet gebruken), is et beslist niet respektloos um gewoon Jie (mit een heufdletter) te gebruken. Et gebruuk van U komt eigenliks gewoon deur de grote Hollandse invleud op onze streektaol.

Versie zo as die in de Grunningse Biebel steet:

Riessen steet bekeand as slim geriffermeerd. Der is in Riessen völ verskel oawer et gebroek van et Riessens in et geleuf. Der beent leu dee't zeggent det et nit heurt, of det een Hollaandsen versie good genog is. Aanderen zeggent det et hierduur juust persoonliker wördt. Doarumme besteet der feailik ginnen officiëlen oawerzetting van et Oonzenva. Oonderstoande versie gef allene wier wo et der in et Riessens oet zol können zeen.

Eschreven in et Vechtdals, rondum Hardenbarg. Der is veur et Sallaands nooit gien Biebelvertaling uutekommen.

Umdat der in de meeste kaarken en in de huushouwens van luui die een Nedersaksies dialekt praoten gien dialekt gebruukt wort veur gebejen, wort de Nederlandse versie meestentieds gebruukt.

De Heliand is een religieus epies gedicht over et leven van Jezus Christus, eschreven in et Oudsaksies, umstreeks et jaor 825. Oek in disse tekst komt et Onzevaoder an bod tiejens de Bargrede. Hieronder de Oudsaksiese tekst en de vertaoling van Jaap van Vredendaal.

In et Onzevaoder, zo as et gebruukt wort deur protestanten, kommen alle drie de onderdelen van een gebed terug:

De slotwoorden Want van Joe is et koninkriek en de kracht en de heerlikheid tot in de eeuwigheid ontbreken in de oudste handschriften van et evangelie van Matteüs. In de katholieke misviering volgens de Novus Ordo Missae sluut de priester et gebed of mit et embolisme.




#Article 24: Skandinavie (333 words)


Skandinavie is en gebeed in Noordeuropa. Skandinavie kan up dree verskillende maneren benåderd wörden:

 
Meystentyds wördt de tweyde of de darde definity gebrüked.

De term Skandinavie wördden vöär et eyrst gebrüked döär Plinius de Oldere (23-79) in de form Scadinauia en is wårskynlik eformd üüt de oorgermaanske samenstelling *skaþin (skade) en *awjō (-ouge, wat eiland bedüüdt). Disse beteykenisse sküült ouk achter lokale namen sou as et süüdsweedske landskap Skåne.

By Skandinavie höyren de koaningryken Dänemarken, Noorweagen en Sweden. De oaverige noordske landen: Finland, Ysland en de Färöer, doon se der sums by vanweagen de nauwe historiske en kulturele banden mid de dree enöömde koaningryken.

In de taalkündige en kulturele sin wördt de definity van Skandinavie vake üütebreided mid alle gebeden wår se vrogger oldnoordsk pråtden en wår se nun noordgermaanske talen pråten.

De talen noorsk (bokmål en nynoorsk), sweedsk en däänsk wörden vake anedüded as de skandinaviske talen. Dit in teagenstelling töt de noordgermaanske talen, wår ouk et yslandsk en et färöösk under vallen. De talen lyken sou up mekare dat se underling verstånbår binnen. De term skandinavisk wördt ouk gebrüked vöär et noorsk, sweedsk en däänsk asof et eyne taal is, mär vöär skandinaviers selv is et vöäral de taal dee de lüde üüt de dree landen teagen mekare pråten. Dit kümt derup neader dat se der eigen taal heyl düdelik üütspreaken en de pår typiske woorden dee unik binnen vöär de eigen taal vordlåten. As dat unmöägelik is, dan vervangen se et woord vake döär en woord üüt de taal van de persoon wår as se mead pråten, of döär de engelske variant. Skandinavisk pråten is vöär de skandinaviers selv dan ouk arg unnatuurlik. Ouk et gøtudanskt van de Färöer en et däänsk dat in Ysland up skole eleyrd wördt, wörden eseen as skandinavisk.

Der binnen ouk en bült noordgermaanske en samiske dialekten. In Sweden wördt up summige plaatsen ouk wel finsk espröäken.

Et däänsk, sweedsk en noorsk binnen, vöäral wat woordvöärråd angeyt, in de Hansetyd slim beinvlöded döär et neadersassisk.




#Article 25: Hoening (113 words)


Hoening is n voedingsmiddel dat emaakt wort deur biejen die nektar verzamelen, vaak in n biejekörf. Nektar komt uut de bloemen en bevat verschillende sukers, mineraolen en spoorelementen. De biejen zetten de nektar um in hoening deurdat ze der enzymen bie doen en deur t vocht dat der te veul is te laoten verdampen. 

De smaak, de reuk, en de kleur van de hoening hangt geheel of van de soorten bloemen waoruut dat de nektar ehaold wort: zo he'j bieveurbeeld liendehoening, lavendelhoening, rozehoening, kleverhoening, heedhoening, manoekahoening, eukalyptushoening, en gao zo mer deur.

Hoening is niet geschikt veur kienders oender de 1 jaor umdat t besmet kan wezen mit sporen van de Clostridium botulinum-bakterie. 




#Article 26: Wien (168 words)


Wien is een alkeholische drank dee emaak wonnen deur 't fermenteren van druven en druvensap. Wienachtige dranken kunnen oek emaak wonnen deur 't fermenteren van aandere vruchen of bloemen (vruchenwien), gis, ries, hoenig en zelfs krujen. De naam wien zelf mag wettelijk allinnig gebruuk wonnen veur wien dee emaak wonnen van druven.

Volgens een Frans dikreet uut 1907 mut wien uut 't sap van varse of edreugen druven emaak wonnen. A-j 't sap van aandere vruchen as druven laot vergissen, heet 't preduk vruchenwien. 

In 't noorden van de Loire wonnen in Normandië en Bretagne een appelwien emaak dee cider eneumd wonnen. Veerder kan wien emaak wonnen van ries (rieswien) en hoenig (mede). Bloedwien is wien waor kunsmaotig verstarkende stoffen bie-edaon wonnen, zoas iezerverbiendingen, calciumglycerofosfaat en ginseng.

Wienranken wönnen deur kolonisten vanuut Europa mee-eneumen naor alle aandere delen van de wereld. Tegensworig produceren de volgende lanen op commerciële baosis wien:

De twee belangriekste wienlanen van Zuud-Amerika bin Chili en Argentinië. Daornaos is Uruguay een stark wienlaand in opkoms.




#Article 27: Zeewolde (655 words)


Zeewolde () is eyn van de ses neaderlandske gemeynden van de provinsy Flevoland dee dröägeleagd wördden in de 20. eyw. De gemeynde had up 1 januari 2020 so'n 22.656 inwunners en hevt een landuppervlakde van 248,54 km². Zeewolde wördden in 1984 een selvstandige gemeynde en is dårmead eyn van de jungste, neet döär fusy untståne, gemeynden van Neaderland.

De gemeynde Zeewolde ligt in et südelikste punt van de provinsy Flevoland. Et darp Zeewolde ligt an et Wolderwyd, teagenoaver Harderwyk. In et meyst oustelike punt van de gemeynde ligt et gehücht Harderhaven, et oldste gedeylde van Zeewolde mid mär een pår hüsen. De büürgemeynden van Zeewolde binnen Almere, Lelystad en Dronten. An de oaverkante van de Veluwerandmearen Wolderwyd en Nuldernauw heb jy Harderwyk, Armelo en Putten. Teagenoaver et Nykarkernauw de gemeynde Nykark, en an de oaverkante van et Eemmeer liggen Bunschoten, Eemnes en Blaricum.

Et gebeed selv bestünd al rüüm vöärdat et dröägeleagd wördden, in heyl Flevolaand hebben namelik enkele eywen eleaden noch meansken ewund wårvan ouk vöärwarpen weaderevünden binnen. Enkele namen van darpen en städen kummen ouk üüt disse tyd. Liudger (742-809) was van plan een klouster te stichten, en kreyg in 793 een arvdeyl van Liudger, junge van Hredger in een bos, dat Seaeuuwald of Suifterbant heyt, behalve de akkers dee dår döär myn volk en eigen meansken untgünnen binnen. Dit was de eyrste besitting van et klooster te Werden, dee in 801 af was. Üüt olde bronnen is ebleaken dat der in et jår 790 språke was van een darp mid de name Seaewald. In dee tyd bevöärrechten de hartog van Gelre de bewunners van et darp, ten westen van Harderwyk. Döär oaverstroumingen in de latere middeleywen is dit darp verswülgen döär de Südersey. Üüt de darpsname kün jy twey woorden halen: zee en wold (sey/blauw/water en gröön/bossen/natuur). Disse klören kün jy samen mid de klöör geal (van grån) teruggeseen in de vlagge van Zeewolde. De eyrste vermelding van Seaewald was in 790, een darp dat in et westen van Harderwyk lag.

Et oorsprungelike darp Seaewald lag in de veangebeden in et gebeed. Üüt wealende bronnen blikt dat hekserye groute invlööd had in de seaewaldske måtskappye. Dår wår nun de kämping de Parel ligt sol oorsprungelik et terrein eleagen hebben wårvandån de heksen der praktyken loslöäten up vöärnamelik handelsvlouten dee langes Seaewald vaarden.

De polder so as wülen dat nun kennen besteyt sinds 1968 (to is Südelik Flevoland dröägeleagd). In eyrste instansy was et de bedoling dat et nye darp Zeewolde tüsken Dronten en Lelystad sol kummen te liggen. Later is beslöäten üm et darp te bouwen up de plekke wår et nun ligt. An te ende van de jåren '70 kwammen de eyrste buren en underneamers nå de polder, wårunder een multifunktioneel gebouw de Trekker.

In 1981 begün de eyrste basisskole, 't Wold, an de Dasselaarweg. Midden tüsken et reet en teagenoaver een bos, nåst et Gemeyndehüüs, bybelteek en policy. Der löyp noch een weg nå de haven, vearder was der noch heyl geen Zeewolde. Wel waren de eyrste aktiviteiten begünnen, so as et sand upspoiten.

In 1983 begünnen se mid de bouw van de eyrste gebouwen en wunningen van et darp Zeewolde en in 1984 güngen de eyrste zeewoldenaren der wunnen. Zeewolde is untstån üüt een deyl van Lelystad en et OL ZIJP. De gemeynde Zeewolde had oorsprungelik as dool üm et darp klein te holden en stelden dårümme ouk een bepåld antal inwunners vaste, de gemeynde sol by dit antal stoppen meansken te hüüsvästen, mär dit antal (5000) is inmiddels al vöäle målen houger ewörden, toch hevt Zeewolde noch altyd een rüme upset en een darps karakter. Dit see jy mid name in de jungste wyk, de Polderwyk. Ouk disse wyk is weader rüüm upesetted, mid flink wat gröön in de wyk. Een bykummend effekt van et esteagen inwunnertal is dat der meyrdere groute(re) winkelketens in Zeewolde sitten. Toch is Zeewolde noch altyd eyn van de dünstbevolkede gemeynten van Neaderland.




#Article 28: Nunspeet (424 words)


Nunspeet is n plaotse en n gemeente in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. De gemeente had op 31 mei 2009 zwat 26.639 inwoeners (bron: CBS), en hef n laandoppervlakte van 129,49 km² (waorvan 0,76 km² waoter). t Darp Nunspeet zelf had op 1 jannewaori 2008 zo'n 19.439 inwoeners (bron: gemeente Nunspeet). In t natuurgebied he'j vanof de uutkiektoorne n prachtig uutzichte.

Nunspeet, Elspeet, Hulshorst, Grote Klunje, Kleine Klunje, Zwarte Goor, Vierhouten, Oosteinde, Westeinde en Zeum.

Eertieds dochten ze dat de naam Nunspeet van t woord Nuwenspete of kwam, mer daor bin ze noen niet helemaole wisse van. Nunspeet betekent volgens sommigen: nieje plekke die klaoremaakt is um op te bouwen, t is daormee de tegenhanger van de ouwe naam veur t darp Elspeet, dat in de gemeente Nunspeet ligt. Elspeet betekent namelijk ouwe plekke die klaoremaakt is um op te bouwen.

In de bossen van Vierhouten, in t zujen van Nunspeet, he'j in de bos an de Pas-opweg t Geheime Darp (of t Verscholen Darp) zitten. n Onderdukersplekke uut de Tweede Wereldoorlog.

De naam Nuwenspete (waorvan edocht wörden dat t de eerdere naam van t darp was) leeft voort in de plaotselijke verenige Heemkundige Vereniging Nuwenspete. De doelstellingen van de Heemkundige Vereniging Nuwenspete bin as volgt:

t Bevorderen van kennis en belangstelling veur de verschillende kaanten van heemkunde en geschiedenisse: t hejen en vlejen van laandschap, bojem, plaanten, dieren, bevolking, taal, volkskunde, de kleraozie van vrogger, bouwkunst en de kultuur in t algemeen. Daorbie hef de verenigige as doel t instaandhouwen en bescharmen van de schoonheid en t karakter van de bovenstaonde dingen. Disse doelstellingen gelden veural veur t gebied van de Gemeente Nunspeet, dat bin de darpen Elspeet, Hulshorst, Nunspeet en Vierhouten.

Ze proberen dit doel ondermeer te bereiken deur:

Een belangrieke bron van inkomsten veur Nunspeet is rekreasie en toerisme. De gemeente Nunspeet is n mooie plekke um vakansie te houwen, umda'j der bos, waoter, heed en zaandverstuvingen hebbmen. Der bin allerhaande kampings en der bin aorig wat hotelletjens.

Bie t stasjon he'j de Oudheidkamer van Nunspeet zitten, mit allerhaande spul van vrogger. In t darp zit t Veluws Diorama, n histories museum. Op 21 jannewaori 2009 sleug der braand uut.

De koornmeule De Duve ku'j oek bekieken.

Eibertjesdag is n jaorlijks weerkerende braderie. Disse jaormark is ontstaon deur Eibertjen. Ze leefden umstreeks 1850 in Vierhouten. Ze leup elke weke naor Nunspeet um daor eiers te verkopen. Je kunnen disse weg nog altied volgen langes t zogenaamde Eibertjespad, deur de bossen tussen Vierhouten en Nunspeet. Eibertjesdag wörden ehuilen op de vriedag nao Hemelvaortsdag.




#Article 29: Putten (189 words)


Putten () is een plaots en een gemeente in de Nederlanse previnsie Gelderland. De gemeente had op 1 febrewaori 2008 zo'n 23.203 inwoeners (bron: CBS). Putten het een oppervlakte van 87,45 km² (waovan 2,41 km² waoter).

Biesteren, Diermen, Garven, Halvinkhuzen, Helderbuurt, Hoef, Hunen, Hunerbroek, Hunerwal, Koldhoorn, Krachtighuzen, Steenenkamer en Veenhuzerveld.

't Putterse dialect valt oender 't West-Veluws. Der is een boek over 't Putterse dialect uut-ebrocht mit de titel: Putters Praoten. Hierin staot een lange liest mit Putterse woorden en de beschrievingen dervan, der staon oek en een kwak dialectverhaolen van vrogger in. 't Putters is net as in de are 'dialectdaarpen' grotendeels um-ewisseld veur 't Nederlans, mar 't dialect wort nog wel deur een klein antal minsen gebruukt, veural de wat ouwere minsen.

In 't oosten en noorden van Putten leit de Veluwe, 't grootste netuurgebied van Nederland. 't Daarp wort dan oek wel de Parel van de Veluwe eneumd. Putten wort umringd deur bos, een veurbeeld van zo'n bos is 't Putterbos. In 't zujen en westen wort 't daarp umringd deur akkerland, in 't uterste westen grenst de gemeente an de randmeren roend Flevoland: 't Nuldernauw.




#Article 30: Grunnen (provìnzie) (1621 words)


 

Grunnen (ook: Grönnen of verhollaandst Grunningen, Frais: Grinslân, Nederlaands: Groningen) is n provìnzie in t noorden van Nederlaand mit sikkom 586.000 inwoner en het as heufdstad mitzulfde noam  Stad Grunnen.

Grunnen grìnst in t noorden aan de Waddenzee, in t noordoosten aan  inhammen Ems en Dollert, in t oosten aan Oostfraislaand (Leegsaksen, Duutslaand), in t zuden aan de Drìnt en in t westen aan Fraislaand.

Bie  provìnzie heuren drij leutje Waddenaailanden: t Oog, De Ploat en Zuderdunen. Aal drije binnen onbewoond deur mìnzen, môr binnen n parredies veur vogels en zeehonden. Noar dizze Waddenaailanden worden joarleks n aantal moalen wadlooptochten organiseerd.

Provìnzie wordt ook wel Stad en Ommelanden nuimd, omdat ien vrouger tied  Stad (oorspronkelk Saksisch) en t omliggend plattelaand (oorspronkelk Frais) laange tied in onmin leefd hebben. De drij historische Ommelanden binnen Hunzego, Fivelgo en t Westerkertaaier. De Ommelanden en t Oldambt waren tot 15e aiw grotendails Fraistoaleg. De Stad, t Gorecht en Westerwolde waren Leegsaksisch. Nou wordt sikkom overaal in Ommelanden Leegsaksische dialekten proat. Allend in  dörpen Moarem, De Wilp en De Penne in t Westerkertaaier wordt nog Frais proat.

Der binnen vaaier steden in de provìnzie: Grunnen, n Daam, Winschoot, Delfziel.

Grunnen is noa Drenthe, Fraislaand en Zeelaand  provìnzie mit minst aantal ienwoners van Nederlaand, met 246 inwoner per km².

t Noordoosten van  provìnzie grìnst aan t Ems-Dollart estuoariom. In  streek om en bie dit estuoariom is inloop van  tied  bult grond biekommen. Omgeevm wordt veural kenmaarkt deur herenboeren mit schiere kapitoale stees en leutje aarbaidershoeskes der noast. Naargnswoar in Grunnen was t verschil tuzzen riek en aarm zo groot as in dit Oldambtster west. Vandoar ook dat der juust in t Oldambt n kommunistische partij ontstoan is. Dizze was tot 2006 aan tou  grootste partij in de gemainteroad van gemainte Reiderlaand.

Onder t westelke dail van dit gebied (Fivelgo), ligt n grode eerdgasbel dij lèste joaren oereg leeg wordt. Hai is bie Slochter vonden en drogt den ook de noam Slochteren. t Is nait zo dat de gasbel zoch allend bie Slochter bevindt. Hai rekt zoch grofweg oet van Hoogezaand tot n Daam en van Middelstom tot Noordbrouk tou. t Vermindern van de drok in de ondergrondse eerdloagen zòrgt terveur dat grond zakken dut.

t Zuudoosten, de Veenkolonien, was oorspronkelk n oetstrekt hoogveengebied dat vanôf  17e aiw ontklaind en in kultuur brocht worden is. Oet dij tied resteert n oetgebraaid stelsel van knoalen. Traditsjoneel wörren hier veural fabriekseerdappels verbaauwd. Tegenswoordeg binnen der nog môr drij AVEBE-febrieken over, woarvan  ainege verwaarkensfebriek bie Troapelknoal staait.

Oostelk van de Veenkolonien en t Oldambt ligt Westerwolde, n streek op zaandgrond. Hier ligt t hoogste stee van Grunnen, de Hassebaarg. Dizze streek wordt kenmaarkt deur n glooiend laandschop mit veul bozzen en neanderrivierkes.

Ook t Westerkertaaier, in t westen van t provìnzie, ligt op n laange zaandrog. Dit is n oetloper van de Hondsrog. t Het wat laandschop betreft veul van de Fraise Wolden.

In t noorden van t Westerkertaaier wordt t laandschop kenmaarkt deur hoogten.

Stad en Hoaren binnen ontstoan op de Hondsrug. Dit verkloart ook de hoogteverschillen in Stad.

Ook t Hoogelaand is, zo as de noam al vermouden dut, n hogergelegen streek. As man t over t Hoogelaand het, prat man ook voak over doar bie de diek. Dit komt deurdat de dieken dizze streek beschaarmen en ontstoan loaten hebben.

De belangriekste knoalen in de provìnzie binnen t Raitdaip, t Van Starkenbörgknoal, t Emsknoal, t Stadsknoal en t Winschoterdaip.
Revierkes in t gebied binnen t Raitdaip, oetgroaven en liektrokken tot n knoal, de Laauwers en de Westerwoldse Oa dij tin zuden van Weskenhoezen de Ruten Oa nuimd wordt.

De geschiednis van de provìnzie Grunnen is veur n groot dail t prozes woarbie de Stad in de run van de joaren aal meer de macht kreeg in de Ommelanden. Doar veur ligt nog n periode woarin t grootste dail van de provìnzie ain gebied vörmde mit t noaberske Westerlaauwers Fraislaand en Oostfraislaand. t Was n gebied dat t maiste vot haar van de tegenswoordege Waddenzee. Bie eb vuil t dreug, bie vloud ston t grotendails onder woater. In dat kwelderlaandschop was vaste bewonen allendeg meugelk op wierden en taarpen.

De vondst van n hunebed bie Noordloaren verwist noar t feit dat de bewonensgeschiednis op zien minst terugge gaait tot de staintied. De vondst van n verzonken hunebed bie Delfziel is n aanwiezen dat dij bewonen zoch nait allend bepaarkte tot t grìnsgebied mit de Drìnt.

De eerste bekende vermelden van t Stad Grunnen dateert oet 1024. De Stad was dou in elk geval nominoal bullen van de bisschop van Oetrecht. Aannomen wordt dat Stad oorspronkelk n Drìnts esdörp was, môr der binnen ook aanwiezens dat Stad dails bewoond wuir deur Fraizen. t Saksische karakter het in elk geval de overhaand kregen.

De Stad haar oorspronkelk ainege konkurrentsie van n Daam, môr noadat de Stad der in sloagd was om t stoapelrecht te verwaarven was de dominante positsie vestegd. De invloud van de Stad dijde vlot oet. t Toppunt van heur macht beraaikte de Stad aan t ìnde van de 15e aiw, dou heur invloud tot wied in de tegenswoordege provìnzie Fraislaand rekde, woarbie allend Froaneker zok tegen Stad verzette. In summege dailen van de provìnzie, mit noam in t Oldambt en Westerwolde was de Stad oetìndelk ook formeel boas.

De haile provìnzie nam de toal van de Stad over, môr behuil n aantel Fraise woorden en oetdrukkens.

In de tied van de Republiek was de gangboare aanduden veur Grunnen provìnzie Stad en Lande. Dij volgorde was gain touval. De heerschoppij van de Stad over grode dailen van de provìnzie ìndegde in bestuurleke zin noa de Franse tied. Dou wör de tegenwoordege provìnzie insteld woarbinnen de biezöndere positsie van de Stad formeel ôfschaft wör. De Stad bleef nog wel aigender van grode dailen van t Oldambt, Westerwolde en de Veenkolonien. Doar kwam pas n ìnde aan in de tachtiger joaren van de 20e aiw deur gemaintelke herindailen.

t Woapen van de provìnzie Grunnen is offisjeel vaststeld in 1947. t Dateert al oet de 16e aiw. t Is tot staand kommen noadat de Stad en de Ommelanden, noa de reduksie van de Stad in 1594 verainegd wörren as ain gewest. t Woapen is den ook n kombinoatsie van t woapen van de Stad en t woapen van de Ommelanden.

In t eerste en daarde kertaaier staait t woapen van Stad. Hiermit worden de gebieden symboliseerd dij direkt onder t bestuur van de Stad vuilen (t Gorecht, baaide Oldambten, Reiderlaand en Westerwolde). t Wordt vörmd deur n golden schild mit doarin de Duutse oadler mit twij koppen en de vlaag van de Stad as schild.

In t twijde en vaaierde kertaaier staait t woapen van de Ommelanden. Dit bestaait oet n sulvern schild mit drij blaauwe banden en 11 rooie haarten. De drij baalken stoan veur de drij Ommelanden, Hunzego, Fivelgo en t Westerkertaaier. De 11 rooie haarten verwiezen noar de 11 onderkertaaieren.

t Woapen wordt dekt deur n golden kroon van vief bloader en vaaier poarels. t Wordt aan weerszieden vastholden deur n golden laiw as symbool van de Nederlanden.

De provìnzjoale vlaag is vaststeld in 1950. Ook de vlaag verwiest noar Stad en Ommelanden. De rooie en blaauwe houkvlakken verwiezen noar de kleuren van de Ommelanden, t zìntroale gruine kruus verwiest noar de zìntroale positsie van de Stad.

In de provìnzie Grunnen wordt Grunnegs proat, dat n dialekt is van de Leegsaksische streektoal. Op de maiste ploatsen sprekt man meer Grunnegs as Nederlaands. t Dialekt onderschaaidt zoch van de aander Leegsaksische dialekten deur zien aksìnt, dat nait op t Duuts of t Nederlaands liekt. Ook de woordenschat is deur Fraise invlouden aans as dij van de aander Leegsaksische dialekten.

 foto: Jacqueline Kuil.  
Typisch Grunnegse volksgebruken binnen neutenschaiten, ook op e gorre of neutjeriegjern nuimd, kinken en kaaibakken.

Ook wordt der in ploatsen as Troapel en Kloosterboeren karnevaal vierd. Op t Hoogelaand wordt hier en doar nog n maaiboom plant. Liek as in Limbörg en dailen van Drìnthe, wordt der op 11 novìmber laangs de deuren lopen veur Sunt-Meerten. In t dörp Troapel wordt elk joar Middelaiws Troapel vierd om t 14e aiwse klooster hìn.

t Stad viert op 28 augustes Grunnegs ontzet (ook Bommenberend nuimd). Dit wordt vierd mit n sportevenemìnt, meziek en n kaarms. Vierd wordt dat de Stad, op 28 augustes 1672 (veur de Gregorioanse kalìnder 17 augustes), won van de bisschop van Munster, Berend van Goalen (Bommenberend), dij Stad onder vuur huil.

In Westerwolde viert man in ploatsen as Onstwedde en Jipsenhoezen op 21 december Sunt-Thomas. Op dizze körtste dag van t joar worden de kwoaie gaisten verjoagd deur op midwinterhörns te bloazen. Op 6 jannewoari, drijkeunens, gongen kinder vrouger laangs de deuren om slik te ontvangen van de bewoners. Tegenswoordeg wordt dit binoa tot hailmoal nait meer doan.

Typisch Grunneger lekkernijen binnen: 

t Kultuurhistorische aarfgoud van de provìnzie wordt vörmd deur Börgen (verstaarkte laandhoezen, zo as de Fraeylemabörg in Slochter) en veule olle dörpskìrken, dij voak mit de bieheurende dörpskernen op wierden stoan. Aan de Duutse grìns liggen de vestendörpkes Boertang, Nijschaanze en Olschaanze.

Wieders is n groot kultureel zentrum van de provìnzie t Grunneger Museum. De olle grieze Martinitoren van de middelaiwse Martinikìrk is de trots van Stad en Ommelaand.

t Kultureel aarfgoud en aander zainsweerdegheden as t Naasjonoalpaark Laauwersmeer, de Hortus in Hoaren en de natuur in Westerwolde vörmen de belaankriekste rezens veur toeristen om noar de provìnzie Grunnen te kommen.

De Provinzjoale Stoaten binnen veur t lèst kozen in 2015.

t Bestuurliek zìntrum van de provìnzie is vaastegd in t historische provìnziehoes aan t Martinikìrkhoof in t Stad Grunnen. Grunnen wordt bestuurd deur n kollege van SP, CDA, D66, CU en GroenLinks. Noast Kommissoares van de Keunegin René Paas (CDA), bestaait t kollege oet:




#Article 31: Slag bie Kloosterholt (672 words)


t Slag bie Kloosterholt op 23 mai 1568 wor algemain zain as t begun van t Tachtegjoarige Oorlog.

t Slag von ploats bie t loug Kloosterholt (Heiligerlee) bie Winschoot ien t pervìnzie Grunneng. 

Willem van Oranje har laank oarzeld veurdat e wat ondernam veur hulp aan t Nederlanden. Nog ien 1567, tidens t Slag bie Oosterwele, hinderde hai vanut Antwaarp t preutestanse leger te help. Mor zien aigense behandelen kombineerd mit doagelkse verzuiken tou hulp, veranderde zien mainen. Hai benoaderde verschaidne Duutse vörster om finansjele hulp, en bekocht 'silverwaark, klainodien, tepaiten en ander vörstelk goud'.
Hai von Coqueville, n jonker uut Nörmandie, beraid om mit zeuven of aachthondert man vanuut Frankriek n ienval ien Artais (Artois) en Hainego (Hainaut) te doun. De geve van Hoogstraten zoll laanks de grote revieren noar Gelderlaand trekken. Zien bruier geve Ludwiek van Nassau zol ien Fraislaand en Grunneng n aanval te doun. Haizulf zoll ien Broabant verschienen wen hai vernam, dat Alva zien leger over dizze drij ienvallen verduild zol hebben. 
Alva wit te bewaarkstellen dat t keuneng van Frankriek Coqueville truggeruip. Coqueville wuir loater op last van t Franse keuning as rover ontheufd. 

De ienval laanks de Moas wuir ien t slag bie Doalhaim stopt. Van de drei ienvallen wuir de aanval ien t noorden t sucsesvolst.

De stoatsen trokken bie Bennewold t laand binnen en namen t slot te Wedde, de amtzetel van t Espoanse laandvougd Johan de Ligne, geve van Armbaarge, ien zien afwezeghaid ien. Hiernoa richtten zai zoch op t stad Grunneng om dizze over te hoalen zoch veur de opstand te verkloaren, mor dizze poging mislukte.

Op 23 mai verkeerde t stoatse leger ien slechte toustand deur honger en aachterstaallige soldai betoalen (n endemisch probleem ien dei tied). Greve Ludwiek wos zai toch nog n moal ien woapens te kriegen. 

Dou Ludwiek van Nassau vernam dat zien tegenstander tegen hom optrok, wis e zien troepen toch te motevern en stelde zie op bie t klooster van Kloosterholt. t Terrain har drij hoogten, op ain hiervan ston t klooster. Achter de hoogten verschanste hai t merenduil van zien troepen. Veur de heuvel mit t klooster luip n weg, tuzzen de hoogten bevonden zoch koelen ontstoan deur törfwinnen. Ook ien dizze koelen wuir infanterai verstopt. Tuzzen t weg en de hoogten bevond zoch moreg laand. 

Mit zien peerdrieders ondernam Adolf van Nassau n aanval op t Espoanse leger. Aremberg, dei van plan war op meer verstaarken te wachten, wuir verlaid de stoatse peerdrieders te volgen. De stoatse rieders lokden t Espoanse leger over de weg tuzzen de heuvels deur. De Espoanse troepen kwamen hierbie terecht ien t morege terrain tuzzen de hoogten, woar zai n gemakkelke prooi wuiren veur t stoatse schutters van Ludwiek. 

Volngs sommege bronnen kwam Adolf om bie t riederaanval op t Espoanse leger, volngs andere berichten noadat zien peerd op hol sluig tidens t heufdgevecht en hai midden tuzzen de vaiandelke troepen belaande.

De verlaizen aan Stoatse zied worren op 50 man schat, aan Espoanse zied op 1500-2500 man. De Stoatse troepen môkden ook 7 stukken geschut buut.

Dizze slag war de eerste succesvolle aktsie van t Nederlandse opstaand. As zodoaneg wor de slag as t begun van t tachtegjoarige oorlog zain. Hierbie telt ook met dat t vrede ien 1648 sloten war. War de vrede n joar eer sloten, den war meuglek de slag bie Oosterwail uut 1567 as t begun van t tachtegjoarige oorlog zain. t Is ja goud om over ronde aantallen te proaten.

t Laanketermain effekt van t slag bie Kloosterholt war beperkt. Deur t op dizze slag volgende nederloag ien t slag bie Jemmen leverde de overwinnen gain stretegisch veurduil op.

De dood van Adolf van Nassau ien t 4e koeplet van t Wilhelmus gememoreerd:
Graef Adolff is ghebleven, In Vriesland in den slaech. Dizze zin stait ook te lezen op t momement veur t Slag bie Kloosterholt, dat ien 1868 deur Koning Willem III onthuld wuir. Ien Kloosterholt is overegens nog aal n museum, dat wat van t geschiednis van t slag teunt.




#Article 32: Grönnens Laid (184 words)


t Grönnens Laid is t volkslaid van de provìnzie Grönnen. t Wuir schreven deur Geert Teis Pzn. uut Knoal. t Verscheen as eerst ien t Moanblad Groningen ien t veurjoar van 1919. As t volkslaid zongen wordt, heurt elkenain op te stoan. Blieven zitten tiedens t zingen van t Grönnens laid wordt zain as hail onbeleefd.

 

Van Lauwerzee tot Dollard tou, 
van Drenthe tot aan t Wad,
Doar gruit, doar bluit ain wonderlaand. 
Rondom ain wondre stad.

Ain Pronkjewail in golden raand 
is Grönnen, Stad en Ommelaand;
Ain Pronkjewail in golden raand 
is Stad en Ommelaand!

Doar broest de zee, doar hoelt de wind, 
doar soest 't aan diek en wad,
Mor rusteg waarkt en wuilt het volk, 
het volk van Loug en Stad.

Ain Pronkjewail in golden raand 
is Grönnen, Stad en Ommelaand;
Ain Pronkjewail in golden raand 
is Stad en Ommelaand!

Doar woont de dege degelkhaid, 
de wille, vast as stoal
Doar vuilt het haart, wat tonge sprekt, 
in richt- en slichte toal.

Ain Pronkjewail in golden raand 
is Grönnen, Stad en Ommelaand;
Ain Pronkjewail in golden raand 
is Stad en Ommelaand!




#Article 33: Zeelaand (259 words)


Zeelaand (Nederlaands: Zeeland, Zeeuws: Zeêland) is n provinsie van Nederlaand, die in t zuudwesten van t laand ligt. t Grenst an Zuud-Hollaand, Noord-Braobant, en de Belgiese provinsies West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en Antwarpen. Mit ongeveer 383.000 inwoeners hef Zeelaand de minste inwoeners van alle Nederlaandse provinsies. De heufstad van de provinsie is Milburg. 

De veurnaamste inkomstbronnen bin laandbouw, visserieje en toerisme. Der koemen veural veule Duutsers naor Zeelaand.

De geografie van de provinsie is vrie uniek in Nederlaand: veur t grootste gedeelte besteet t uut eilaanden en uut waoter. Daor kömp de naam oek vandaon. De veurmaolige eilaanden bin Schouwen-Duvelaand, Noord-Bevelaand, Sint-Filipslaand, Tholen, Walcheren en Zuud-Bevelaand. t Zujen van de provinsie hit Zeeuws-Vlaanderen en is vastelaand, t is via n tunnel over Zuud-Bevelaand en via n tunnel over Belgies laand te bereiken. De waoterwegen bin de Grevelingen, de Schelde (zie Oosterschelde), de Westerschelde en nog n antal kleinere waoterwegen, zo as t Veerse Meer.

In t grootste gedeelte van Zeelaand wördt der Zeeuws espreuken (zo'n 60%). Terwiel disse streektaal in de stejen, veural in Milburg en Vlissingen, stark achteruutgeet, behouwen de inwoeners van t plattelaand der eigen streektaal wel aordig. Uutschieters bin meestentieds vissersplekken zo as Arnemujen, Brunisse en Westkapelle, mer oek in de tradisionele boeredarpen wördt de taal an de jongeluui deuregeven.

In t Laand van Hulst en in n paor grensdarpen uut t Laand van Aksel praoten ze gien Zeeuws mer Oost-Vlaams. De dialekten uut de rest van Zeeuws-Vlaanderen wörden soms tot t Zeeuws erekend, dan weer tot t West-Vlaams, dit is umdat ze feitelik van allebeie wat hebben.




#Article 34: Waore Jezuskärke (236 words)


De Waore Jezuskärke (Chinees: 真耶穌教會) is rond 1900 as Chinese variant van de Pinkstergemeente van 't christendom ontstaon. De Waore Jezuskärke is een niet-confessionele (onofankelijke) kärke die in 1917 in Peking evestigd wönnen. De udige verkeuzen veurzitter van TJC Internasionale Assembläzie is veurganger Yung-Ji Lin. Der bin wereldwied zwat 1,5 miljoen an-angers. De kärke wiest de Drie-ieneid of en beskouwt God en Jezus as ien en dezelfde.

De 5 essentiële doctrines van de Waore Jezuskärke bint:

't sakrement van de voetwassing stelt mensen in staot de ervaoring te dielen mit Jezus. 't Dient ok as constante erinnering da-j liefde, eiliging, nederigeid, vergeving en dienstverlening neudigebt. Iederiene die de deup ondergaon ef mut zien of eur voeten laoten wassen in de naam van Jezus Christus. De wederziedse voetwassing kan uut-eoefend wonnen as dät passend is. (Jannes 13:17)

De Eilige Communie is 't sakrement um de dood van Christus te erdenken. Ierbi'j diel ie in 't vleis en 't bloed van den Eer, umdä-w 't eeuwige lèven ebt en op de Leste Dag wonnen op-ewekt. Dit sakrement wordt zoväke as meugelijk evierd. Allinnig ien ongedesemd brood en droevensap mag gebruukt wonnen. (1 Korintiërs 10:17, 11:26; Jannes 6:53).

De Sabbat, de zeuvende dag van de weke (zaoterdag), is een Eilige Dag, e-eiligd deur God. De dag wördt onder Gods genaode evierd ter erdenking van de skepping en Zien redding in de oop op de eeuwige rust in 't iernaomaols.




#Article 35: Jezus Christus (2366 words)


 Jezus van Nazareth (8–2 v.C. tot 29–36 n.C.) is t sentraole figuur in t christendom en is oek n belangriek persoon in verschillende are geleuven.

Jezus is volgens de christelike leer de enigste Jonge van God. Hie wort in t Ouwe Testament (de joodse Tenach) de beleufde Messias en de Verlosser eneumd die de minsen van der zonden zou redden en de harmonie tussen God en de mins zou herstellen. Hie beleufde minsen die in Hum geleuven te 'behouwen' en t 'eeuwige leven' te geven. Zien geboorte (karst), dat in t Nieje Testament beschreven staot, zien dood an t kruus (Goeie Vriedag), zien opstanding uut de dood (Paosen), zien hemelvaort en Zien terugkomst (de eindtied) staon sentraol in de theologie van t tradisionele christendom.

Jezus is waorschienlik geboren in Bethlehem of Nazereth in de Israëliese landstreek Galilea, zo'n zeuven tot vier jaor veur de eigenlike westerse jaortelling. Onze jaortelling is dus feitelik ezien verkeerd, dit komt deur n verkeerde berekening, t jaor 2000 had bieveurbeeld eigenlik t jaor 2004 of t jaor 2007 moeten wezen. Jezus is volgens de meeste geleerden tussen de dartig en drieëndartig jaor oud eworren, dit is oek terug te vienen in de christelike symboliek van t getal 33. De titel Christus (Grieks: Χριστός = Christos) komt van de Griekse vertaoling van t Hebreeuwse woord Messias, wat gezalfde betekent (n koning of hogepriester bie de Israëlieten). De titel worde deur zien volgelingen gebruukt die Hum as de gezalfde van de Here (JHWH) zaggen.

Allewel de zienswiezen binnen t christendom aordig uuteenlopen, bin der wel n antal heufdpunten die overeenkommen. Hoe Christus ezien wort is of te leien uut verschillen bronnen, mar veural uut de kanonieke evangelies, en de breven uut t Nieje Testament, zo as de Brieven van Paulus en de schrieverie van Johannes.

In disse dokumenten staon de heufdzienswieze van christenen over Jezus, en daormee oek zien goddelikheid, minselikheid, en leven op eerde. Over t algemeen, geleuven de meeste christenen dat Jezus de Jonge van God is en de Verlosser. In t Nieje Testament zeit Jezus dat Hie de Jonge van God is deur God zien vaoder te neumen. Mar niet alle christenen bin t mit alle punten eens, en der hen altied wel grote en kleine verschillen in eweest.

Christenen zien Jezus as de Verlosser en geleuven dat deur zien dood en zien opstanding, minsen herenigd kunnen worren mit God en daormee verzoening ebeujen worren, en de belofte van t eeuwige leven.

De meeste christenen geleuven dat Jezus beie n mins en de Jonge van God was. Mar um de aord van Jezus het nog wel wat armeu eweest, zo he'j de christenen die in de Drie-eenheid geleuven (dit wil zegen: Jesus as mins, as inkarnasie van God en as Jonge van God), mar je hen oek christenen die niet in de Drie-eenheid geleuven, zulie houwen der eigen niet an de eukumeniese konsilies en vienen dat der eigen interpretasies van de Biebel veur de christelike geleufsbeliedenis gaon.

Christenen geleuven over t algemeen dat Jezus, deurdat Hie oek mins was, de zelfde soort zeert en verleidingen deurstaon het as de gewone mins, toch zondigde die niet, en overwun de dood nao zien krusiging mit zien wederopstanding. Volgens de Biebel, het God hum op-ewekt uut de dood. Hie is naor de hemel op-estegen, um an de rechterhand van God te zitten, en hie zal weerumkommen naor de eerde veur t Leste oordeel en de t koninkriek van God op eerde vestigen.

t Bahá'igeleuf ziet Jezus as n manifestasie van God. Der is één God en die hef zien eigen via verschillende historiese boodschappers an de minsheid eteund. De Bahá'i's spreken van t konsept van de stapsgewieze openbaoring, wat betekent dat de wil van God stapsgewies an de minsheid kenbaor emaakt zal worren, as de mins volgreuid is en beter in staot is um de bedoeling van God mit t scheppen van de mins te begriepen. Bie disse zienswieze wort t woord van God deur n serie van boodschappers kenbaor emaakt, waoroender Mozes, Jezus, Mohammed en Bahá'u'lláh (de stichter van t Bahá'igeleuf). In t Book of Certitude zeit Bahá'u'lláh dat disse boodschappers n tweevoudige natuur hen, een van God en een as n op zich staond persoon, en dus kan de bewering van goddelikheid bie Jezus niet ontkend worren, umdat God via Jezus spreekt. Volgens de Bahá'i's is t zo dat, umdat al de boodschappers disse goddelike kant hen, ze symbolies geliek bin, en zo is Bahá'u'lláh feitelik de terugkeer van Jezus.

In t boeddhisme is der gien algemene zienswieze over Jezus. Mar sommigen zien n bodhisattwa in hum.

Sommige hindoeïsten erkennen hum as goeroe.

In de islam wort Jezus as mins ezien, niet as God, mar Hie is wel een van de meest geliefde profeten uut de Koran. In de islam staot Hie bekend as Isa.

In de Koraan en in t Nieje Testament staon wel wat zaken uut t leven van Jezus die overeenkommen; beie moslims en orthodoxe christenen geleuven dat Jezus geboren is zonder dat Hie n biologies minselike vaoder had, mar dat Hie deur Gods wil geboren is, en dat zien moer, Maria (Marjam in t Arabies), een van de meest heilige, vrome, nette en deugdzame vrouwen ooit is. In de Koraan staot oek dat Jezus wonderen kon verrichten (deur Gods wil) zo as t ontwaken van de dooien, t zicht herstellen en leprapasiënten genezen. Een van de wonderen die niet in de Biebel staot is dat Hie al mit vuuf dagen oud kon praoten um zien moer te verdejigen van antiegingen van overspel.

In de Ahmadiyya-islamtiese zienswieze overleefde Jezus zien krusiging en reisde laoter naor India, waor die leefde (en störf) as n profeet oender de naam Yuz Asaf.

De Rasta's geleuven ien Jezus Kristus as de zeune van God. Alliene geleuven de Rasta's dat hie, nao zien hemelvaort van 2000 jaor gelejen, al veur de twiede keer weer ekoemen is, as Keizer Haile Selassie I van Ethiopië. t Rastageleuf is ontstaon uut de beweging veur zwarte rechten en ze zien zich as ene van de Twaalf Stammen van Juda. t Feit dat Haile Selassie de eerste Zwarte keizer in et koloniale Afrika was, slot daor bie an. Zie geleuven dat Haile Selassie rechtstreeks afstamt van de Keuninginne van Skeba en keizer Salomo. Oek kieken zie daorbie naor ne olde afbeelding van Jezus uur de Ethiopies Orthodoxe Karke, die wal hiel veule op Selassie lik. Bie zien kroning kreeg Selassie een hiele rits an bienamen mit, zo as Keuning van alle Keuningen, Heer van alle Heren, Aoverwinnende Leeuwe van de stamme van Juda, en nog een koppel meer. Disse worden in de Biebel ook gebruukt veur Jezus.

Zwat alle personen die n sentraole rol speulden in t ontstaon van t christendom waren Joden. t Joodse geleuf was al veule eeuwen veur Christus ontstaon, te midden van volken die in de ogen van t jodendom ofgoden dienden. Ofwiekende opvattingen over de jood Jezus en zien leer hen tot de grote verschillen tussen jodendom en christendom eleid. Oender meer Maimonides en rabbien Jacob Emden schreven uutvoerig over Jezus.

Mer over t algemeen erkennen joden Jezus niet en wort Hie n valse profeet eneumd. Volgens t jodendom is Jezus niet n messias en het hie oek niet voldaon an de messiaanse profesies in Tenach. Volgens t jodendom het der nao Malachi, die eeuwen veur Jezus leefde, oek gien profeet meer eweest. In de vergangen jaorhoenderden (vanof 1970) is der overigens wel n greuiend antal Messiasbeliejende Joden.

In de Scientology zienswieze wort de leer van Jezus are included among belief systems comprising those earlier forms. Jezus wort eklassifiseerd oender t nivo van uutvoerende thetan, mar net iets boven de Scientology-staotus clear.

Jezus worde ezien as de verlosser en brenger van gnosis van de verschillende gnostiese sektes, zo as t vroggere manicheïsme.

Jezus Christus wort vaak alleen an-duud as Jezus of alleen as Christus. Mer der bin oek are varianten veur zo as Jezus van Nazareth.

Umdat de Evangelien en de rest van 't Ni'je Testement eskreven bint in 't (Koine)Grieks, bint de Hebreeuwse en Aramese namen en begrippen ok met-egaone naor 't Grieks. De warklike name waor as Jezus met an-espreuken wördden in zien leven is 't Hebreeuwse Jesjoea (ישוע), de verkleander varsie van Jehosjoea (יְהוֹשֻׁעַ); zo as beveurbeeld de opvoolger van Mozes ok hietten. Van daoruut is 't naor 't Griekse Ἰησοῦς (ie sprekt uut: Yesoes) egaone, waor 't naor 't oonze Jezus göngen. Zo he-j 't ok met de de voolgende luu: Mattheus; Koinè Ματθαίος, Matthaíos, 'n hellenisering van 't Hebreewse מתי/מתתיהו, Mattay of Mattithyahu. En Johannes; Aramees: Yoħanna, Hebreews: ‏יוחנן בן־זַבדַי Jochanan ּBen-Savdai, Oaldgrieks: Ἰωάννης . Ok de Heilige Geest hef zien Hebreewse name: Heilige Geest; Hebreeuws: רוח הקודש, Roeach Hakodesj (Roeach; wind, geest, aosem, Ha-Kodesj; '(van) 't heiligdom'). Mar disse is de anduuding veur God of Godlike inspiratie. Disse hebt ze letterlik naor 't Grieks hen-ebrach deur gewoon 't te vertaaln naor onder aander αγιον πνεῦμα (hagios (heilige) pneuma (geest)). En in t Arabies as Isa (عيسى).

Gieneen weet krek hoe Jezus der noen uutzag. Op de meeste schilderiejen van Jezus, staot Hie of-ebeeld as n man mit lang haor en n lichte huudskleur. Volgens partie wetenschappers is dit niet zo as Jezus der uutezien zou hen, manluui hadden in die tied namelik gien lang haor, dan wa'j n amparte keerl. Jezus had dus volgens disse groep wetenschappers wat korter en donkerder haor. Oek zou Jezus gien lichte huudskleur ehad hen, t was namelik typerend veur minsen uut Galilea dat wat etint waren. Volgens weer n are groep wetenschappers had Jezus juust weer wel halflang haor en n baord. Umdat minsen greeg n beeld van Jezus hen wouwen, hen verschillende luui in de loop van de tied alderhande schilderiejen emaakt, mit n antal schilderiejen die wat populaerder waren, dit het uuteindelik eleid tot t beeld dat minsen vandaag de dag van Jezus hen.

Jezus praotte waorschienlik Aramees en Hebreeuws (en in elk geval oek n bietjen Grieks vanwege zien wark as timmerman kortbie de Sepforis). Dit is oek terug te vienen in de Biebel. t Ouwe Testament is namelik eschreven in t Hebreeuws en t Aramees. t Nieje Testament is eschreven in t Grieks mit n paor Aramese invleujen. Um n veurbeeld van t Aramees uut de tied van Jezus te zien, ku'j t best kieken op de zied Onzevaoder veur n vertaoling van t veersjen Onze Vaoder die in de hemel is.

De Biebel geeft niet t enigste verslag van t leven van Jezus Christus, want t aldervrogste wark over Jezus was eschreven nog veur de breven van Paulus, en deurdat de biebelse evangelies eerst nao zien dood eschreven bin is t Evangelie van Tomas de vrogste bron over Jezus. t Was niet de enigste, want der bin nog veul meer geschriften over Jezus evunnen die stammen uut t vrogste begin. Disse geschriften hen nog n zuverder en on-an-etaste visie op Jezus; oek deurdat t ongeveer 1700 jaor niet elezen en overeschreven is, en dus niet veul kans ekregen het tot verandering.

Een van de belangriekste thema's van de gnostiek is dat de mins van zichzelf vervreemd raakt. Minsen kunnen vergeten wee ze zelf in warkelikheid bin. De onverloste mins is 'zichzelf kwiet'. t Gevolg daorvan is dat zo iemand t kontakt mit zien innerlike weten, de gnosis, verliest. Wee zichzelf kwiet is, leeft as n slaaf van onpersoonlike machten. Disse staot van vervreemming van t waore zelf wort in de gnostiese teksten mit n bulte verschillende termen beschreven, zo as slavernie, de boel vergeten, slaap, dronkenschap, bliendheid, de dood. De meest algemene term die daorveur vaak gebruukt wort is 'de dwaoling', in de betekenis van 'verdwaold wezen'.

De verlossing uut de dwaoling kan de mins verkriegen deur zien eigen oorspronkelike eerd te herinneren, deur je eigen te verbienen mit joew waore zelf. Dat proses wort beschreven as bevriejing, wakker worren, weer nuchter worren, de genezing van bliendheid, de opstanding uut de dood. De algemene term daorveur is 't herstel'.

In de gnostiese teksten is Jezus disse mystagoog en verlosser die de mins oproept zichzelf te herinneren. In de Apokriefen van Johannes zeit Jezus: Mins, stao op en herinner jezelf.. Da's t herstel in de gnostiese betekenis van verlossing uut de slavernie van n onwetend bestaon. n Hele mooie tekst die dit kort mar krachtig uutduuit, of verhaolt, is t Lied van de paorel, ofkomstig van de Handelingen van Tomas.

In t jaor 1945, terwiel de Tweede Wereldoorlog an zien einde komt, wort in desember kortbie t Egyptiese plaotsjen Nag Hammadi n wonderlike ontdekking edaon. Nag Hammadi leit kortbie de eerste streuming van de opper-Nijl.

De Nag Hammadi-geschriften bin vrogchristlike geschriften. Dat wil zegen dat de geschriften ofstammen van de eerste christenen, nog véúr de oprichting van de Katholieke Kark.

In 367 schreef de bisschop van Alexandrië, bisschop Athanasius, n zogeneumde paosbreef waorin die iedereen opreup um geschriften die niet beheurde tot t Nieje Testament, in-esteld deur de Katholieke Kark, te vernietigen. De geschriften die evunnen bin in Nag Hammadi bin sinds die tied dus apokriefe geschriften. Dat betekent dat ze dus niet langer erkend worden deur de Katholieke Kark. Meugelikerwies bin de Nag Hammadi-geschriften verbörgen uut angst dat de teksten vernietigd zouwen worren, en in de hoop dat ze in rustigere tiejen weer boven de groend ehaold konnen worren.

In de gnostiese teksten treet Jezus op as mins en mystagoog, in tegenstelling tot de Biebelse evangelies, waor Jezus optreet as de verlosser van de minsheid en as Jonge van God, en daormee oek nog meteen God zelf.

Oek kom je in sommige teksten n eigenaordige Jezus tegen, n Jezus die lacht um de offers en gebejen van de twaolf leerlingen. Mar we koemen oek n Jezus tegen die regelmaotig bie Maria van Magdala an de lippen hangt, deur disse geschriften is oender andere oek t verhaol van de Da Vinci Code ontstaon.

Jezus is zo as t Biebelverhaol vertelt geboren in n kribbe. n Kribbe is eigenlik gewoon n zeuning (of n voerbak veur de beesten). In t Urkers is de betekenis van t woord kribbe veranderd in n soeja (oek wel wieg eneumd).

De naam Christus wort in de meeste Nedersaksiese dialekten uutespreuken as Kristus, mar der bin oek minsen die t uutspreken as Gristus.




#Article 36: Börg (116 words)


n Börg is n lutk kestailke, n verstaarkt hoes, in de provìnzie Grunnen. Der waren oeit hail wat, moar der binnen nou nog enkeld 16 over (ikl. ruwines). De vernuimdste binn Fraeylemabörg in Slochter en Menkemoaborg ien Oethoezen

Op dizze börgen woonde de laandadel dij lokoal boas waren. 

n Börg ontstond maisttieds oet n oller gebaauw, stainhoes of stins nuimd, dat dainde as vaaileghaid veur de bewoners en omwonende lougsters. Dou dizze beschaarmende funksie verloren gong deurdat aanvallers beschikken konden over betere woapens, wuir vanoaf t vijftiende aiw overgoan op oetbaauwen van t stainhoes noar luxieus inrichte boetenverblieven, voak deur t aanbaauwen van vleugels of torens en t groaven van n gracht om de börg tou.




#Article 37: Waddenaailanden (427 words)


De waddenaailanden liggen in de Noordzee, in t noorden van Nederlaand en Duutslaand en in t westen van Denmaark. Tussen de aailanden en t vastelaand ligt Waddenzee, dij grotendails bie eb dreugvaalt en doardeur n slim belaangriek fourageergebied is veur veugels. De waddenaailanden bestoan hailmoal oet zaand en 'lopen' as t woar noar t oosten tou. Dit dudden zai deurdat zaand aan de westziede vothoalen wordt en aan oostkaant trug ploatst wordt.

De waddenaailanden liggen van Hollaand tot aan Denmaark tou. Hieronder n overzicht van alle waddenaailanden:

De Nederlaandse waddenaailanden1. Noorderhoaks; 2. Richel;3. Griend; 4. Rif;5. Engelsmanploat; 6. Simonszaand;7. Röttemerploat; 8. Röttemeroog.
(Steeds van west noar oost)

Oetgoand van de Nederlaandse noamen, kinnen dizze vief aailanden ontholden worden deur t ezelsbruggetje: TV-tas.

Zo as oet de noamen al bliekt vörmen dizze gebieden de overgang van aailaand en zaandploat. Griend en Röttemeroog worden over t algemain as aailaand zain, de overige worden zain as aailanden dij van tied tot tied nog onder de golven zullen verdwienen. Aandere onbekindere zaandploaten en aailanden dij onbewoond binnen, binnen: t Schutter in t noordwesten van Tessel, Boeten Gronden in t noordwesten van t Schutter en de Hollen in t zuudoosten van Tessel. t Veurmoalige aailaand Wieringen is te vinden in de kop van Noord-Hollaand, vlak tegen de Ôfsluutdiek aan (nait op de koart vermeld).

(Zoveul meugelk van west noar oost en van zuud noar noord)

Vanôf verschillende Duutse waddenaailanden is t meugelk een boottocht te moaken noar t rotsaailaandke Helgolaand dat 70 kilometer oet de kust ligt in de Duutse Bocht. Dit is gain echt waddenaailaand, môr der binnen starke kulturele banden mit t waddengebied. Zo proaten ze der n dialekt van t Noordfrais.

Overigens gelden nait alle bovennuimde aailanden as offisjele aailanden. Om aan de definitie van n aailaand te voldoen mot minimoal 160 buunders bie gemiddeld hoog woater nait meer deur de Noordzee overspoeld worden. In juli 2003 moakte de Duutse kustbeschaarming (NLWK) bekind dat de zaandbaank Kachelotplate, legen in t noorden van de Eems tussen Börkem en Juust, in de ôflopen joaren zo is aangruid dat t een echt aailaand worden is. De zaandploat besloat dan zo'n 2,5 bie 1,2 kilometer, ofwel 300 buunders.

(Van zuud noar noord)

In t zuden van Reumeroog lag in de 20. aiw nog de ainigste Deense hallig, Jordsand, môr in 1999 bleken de lèste resten doarvan verdwenen. In t noorden van Fanoog is de zaandkust in de loop van de geschiedenis n poar keer wieder opend en weer sloten, môr op t moment is de kustliende, op twai westkustfjorden noa, weer hailmoal sloten.




#Article 38: België (220 words)


België (Frans: Belgique, Duuts: Belgien) officieel 't Koninkriek België, is een West-Europees laand dat in 't wessen an de Noordzee grens, in 't noorden en noordosen an Nederlaand, in 't osen an Duutslaand in 't zuudosen an Luxemburg en in 't zujen an Frankriek. 

België besteet maotschappelijk, cultureel, poletiek en sociologisch ezien veural uut twee grote gemeenschappen, de Vlamingen en de Waolen.
België is een federale staot dee besteet uut 3 gemeenschappen,

Oek dree gewessen:

Vlaanderen voegen zien instellingen oek mitene samen, zodat der nog mar één Vlaams Parlement en één Vlaamse regering is. Franstaligen behuilen alle deur hulle econtroleren ampart verkeuzen volksvertegenwoordigingen en regeringen ('executieven').

De Heilige Jozef is de petroonheilige van België. De wapenspreuk is: Eendracht maakt macht.

België besteet uut 10 previnsies en 't heufstejelijk gewes Brussel (Bruxelles):

Volgens 't Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen is 't Belgisch territorium 33.990 km² a-j de Belgische territoriale zone, dee zich tot 12 zeemielen in de Noordzee uutstrek, meereken.

In België bin de volgende revieren en streumgebieden: 

In 't uterste osen oek een klein stukjen streumgebied van de Rien en in 't zujen van de previnsie Henegouwen een stukjen van 't streumgebied van de Seine.

De heufstad is Brussel.

Een paor aandere grote stejen in België bin:

Een paor aandere belangrieke stejen bin: Hasselt, Bargen, Leuven, Kortriek, Oostende, Genk, Mechelen




#Article 39: Tweante (4233 words)


Tweante is een gebeed in et oosten van Nederlaand. Et is et oostelike deel van Oaveriessel en et wörd min of mear begreansd duur de rivieren Regge en Deenkel en de greanzen met Duutslaand en den Achterhook in Gelderlaand. Den naam Tweante keump van den Latiensen naam Tuihanti (of Tvihanti) vuur de Tubanten, een Germaans volk dat roewweg op dezelfde stea wonden in de tied van de Romeinen. In den elfden eeuw wörden et gebeed al Tuente neumd. 

Tweante hef tegen de 620.000 inwonners en besteet oet veerteen gemeentes; Tweanteraand, Tubbige, Deenkellaand, Eanske, Losker, Boarn, Almelo, Wierdn, Healdern, Riesn-Hooltn, Hof van Tweante, Hoksebarge, Hengel en Oldnzel.

Tweante is in oolde beuke al wier te veendn as Tuianti (798), Tueanti (799), Thuehenti (851), Tuente (11den eeuw) en oeteaindelik as Twenthe of Tweante. Vroger wör de -w- as ne -u- (of -v-) eskrewen. Den naam van 798 lik dus nog aait völle op et Tweante van non. Toch dok den naam van Tweante al völle earder op. Op twee altoarsteender dee't veunden wörden bie de oolde Romeinse leagerplaatse Vercovicium bie de Mure van Hadrianus in Engelaand (rechtevoort de stad Housesteads), steet det de cives Tvihanti (Latiens vuur inwonners van Tvihanti) oonderdeel warren van ne Freeske ruutersofdelige. De Romeinen huurden wal vakerder barbaarse leageronderdeeln in (dee neumdn ze cunei).

Aandere verkloarings goat det Tweante bekeand steund um öare ruuters of et gebroek van pearde. In peardenjargon is nen tweanter den naam vuur een tweejoarig peard. Een steark peard was onmisboar in de laandbouw, vuur et woark op et laand, vuur versleppen van allerhaande zaken en vuur et vervoor.

Wier een aander idee is det Tweante op dezelfde manere an den naam keump as Dreante (ze liekt ja oardig op mekoar). et Woard Tweante zol wean ofleaidt van et telwoard twee en Dreante zol van dree kommen. De gouwen Tweante en Dreante leaden vroger tegen mekoar an. Vanoet Utrecht zeen (woar dat Tweante en Dreante in de middeleeuwen allebeaide bie heurden) ko'j zeggen dat Tweante et tweede gebeed van et Sticht was en Dreante et daarde.

Tweante is bekeand um et koelisselaandskop. Der wörd wal es ezegd det in Tweante achter elken boom een aander laandskop zit. Duur Tweante loopt verskeaidene heuwelruggen, woervan as den Tankenboarg den heugsten is. Toch is Tweante vuur et grötste gedeelde vlak, wat makkelik is vuur boeren. Hierduur zee'j in Tweante völle weaidelaand, met doartusken hooltwallen en stukken bos. Der wörd in Tweante völle mais en groan verbouwd. Dit wil hier best, umdet den boadem vuural besteet oet vetten zaandgroond.  

Een antal delen van Tweante vaalt oonder natuurbeskoarming, zo as de Borkeld tusken Moarkel en Hooltn. Hier gröaite wakelbuske. Bos, heede en akkerlaand wessels mekoar of. Aandere bekeande natuurgebeedn in Tweante zeent de verskeaidene zaandverstoewings, zo as et Lutter- en et Buurserzaand. 

In Tweante zit völle zoolt in den boadem. Um det noar böawten te halen stoat der vuural in Oost-Tweante de kenmoarkende kleaine zoolthuuskes. De grote zooltwinner Akzo Nobel hef een heel fabriek loaten bouwen an et Tweantekanaal bie Hengel.

Tweante lig ongevear tusken twee rivierkes: Deenkel en Regge. Aandere (keunstmoatige) waterweagn zeent et Tweantekanaal, Skipbekke, en et Almelo-Nothornkanaal.

Tweante wörd al froai lange bewoond. Bie Oatmörske en Maander zeent voestbieln eveunden dee as eskatt wordt op 130.000 v. Kr., oet de Iestied. Disse zoln van de Neanderthalers kommen. Dee treuken ook duur Tweante en deden op pearde en muskusossens jagen. Doo as de Iestied heanig an vuurbie was, treuken de leu mear binnen een gebeed roond en deden mear ofwesselend etten. De ieskappe treuk zik aal mear terugge en de verskeaidene heuwels blewen achter. Dee kömmen vol met baarken- eken- en aandere loofbeume. Töt ong. 4500 v. Kr. bleef dit zo. Dit neumt de gelearden de middelsteentied. Doarnoa begunnen de leu met boeren in plaatse van verdan roond te trekken en te leawen as jager-gadderaars. Oet dissen tied komt de grafheuwels bie et Springendal bie Oatmörske en op de Borkeld bie Maarkel. Bie Maander wör bie ofgreawings nen mummifiseerden kearl eveunden oet den tied, den as ze de Man van Maander eneumd hebt.

Zo tusken 2100 vuur en 700 noa Kristus leawden de leu aal mear samen. Zo konden ze mekoar helpen en kennis en veardigheden oetwesselen. Dit was et begin van de Broonstieden later de Iezertied. Ieder kon zik zo toospitsen op één deel van et (oawer)leawen. Den enen kon bievuurbeeld good pötte bakken en den aander kon good kleare maken. Der wör ook aal mear eruuld. Duur brokken van oer oet de groond te halen, te verhitten en te bewaarken, learden de leu iezer te maken. Hierduur kregen ze nieje materialen en gereedskoppen, dee as et leawen makkeliker maakten.

Den Romeinsen geskiedkeundigen Publius Cornelius Tacitus beskreef in zien woark Germanica de verskillende Germanenvolker dee as in Noord-West Europa leawden. Ook de zogenaamde Tvihanti of Tuihanti beskrif he. Dee zollen samen met verskeaidene aandere stämme den Romeinsen keaizer Germanicus  anvöllen hebben in et joar 14 noa Kristus. Zowat 300 joar later gungen de Tvihanti wier tegen de Romeinen an et vechten. Ditmoal was Konstantijn keaizer. Den slachten öar of.

Aanderzieds gung nen groep Tvihanti met op nen Romeinsen veeldtocht noar Vercovicium in Noord-Engelaand, as ruuters in een Freesk leageroonderdeel. Zee wordt eneumd op twee altoarsteender dee as bie de Mure van Hadrianus eveunden zeent en dee as ewiedet zeent an den Romeinsen god Mars en den Germaansen God Thincso.

Vanof et viefde joarhoonderd kömmen de Sassen vanoet et hudige Noord-Duutslaand verdan wiedter noar et zuudwesten in et hudige Nederlaand. Zo kregen ze aal mear invlood in Tweante. Wellicht hef der ne gesteurde inmenging west. Vanof dee tied har Tweante in ieder geval mear kenmoarken gemeen met de noordoostelikere Sassengebeden. De tradisies en wieze van samenleawen wörden van umliggende volker oawer enömmen. De sproake dee vanof dee tied ekuierd wörd en dee as leu begunnen op te skriewen, wörd rechtevoort Ooldsassies eneumd. Disse sproake wör met enömmen bie invasies van Engelaand, in samenwoarking met de Angelen en de Juten. Doar mengden et zik met de dialekten van dee aandere beide volker, woerduur as et non bekeand steet as Angelsassies, of Ooldengels. Of hier ook leu oet Tweante an metdoan hebt, is neet met zekerheid te zeggen. De oawereenkomsten in de sproake zeent in ieder geval nog good te zeen. Ook wörden huuze in Tweante volgens den Sassiesen bouwstiel emaakt (et Lös hoes). Rechtevoort wordt hier mangs nog ellemeanten van in huuze stopt.

An et eande van et achtste joarhoonderd, noa ne lange riegel Sassenoorlogen, köm Tweante oonder et Frankiese Riek van Koarel den Groten. Hee kreeg der et strabaante Sassenvolk oonder duur leagerplekken te stichten, zo as bie Oldenzel. Det keump van et Fraankiese woard Olde Sala, wat oolde zale betekent. Deftige leu harren vroger ne grote zale um rechtdag, vergoaringe en feeste te hoolden. Tweante hung nog aait de oolde Germaanse goden an. Mear oonder et Fraankiese beweend voorden Koarel den Groten met geweeld et Kristendom in. Et was óf bekearn óf vermoord worden. Det gung nog neet zoonder slag of stoot, want bievuurbeeld in Deaventer wörden vanoet Tweante vake de kaarken platbraandt, zo as den van den Angelsassiesen monnik Leefwin. Pas doo as Sassiese leaiders zo as Wittekeend zik deupen leuten, volgden öare anhangers. De oolde germaanse heailigdommen wörden ummebouwd töt kaarken en kapellen. Den Sassiesen oadel gung zik duur et nieje Fraankiese leenrecht gedreagen as feodale klasse.
 
Zo ongevear in et 10de joarhoonderd köm Tweante oonder besteur van et Sticht Utrecht en wör et deel van et Oaversticht. Gedoerende de middeleeuwen besteurden eerst nen groaf -  nen hogen hear oonder den bisskop - de strekke vanoet zinnen borg in Goor. Later köm et besteur in haande van nen laanddrost, den as duur nen bisskop ekeuzen wör. In et 11de of 12e joarhoonderd wör Noord-Tweante (um Emmelkaamp) van Tweante ofskeaiden en gung bie de Groafskop Beantem heuren Et bleef nog wal oonder Utrechts besteur.

Acht Tweantse plaatsen kregen stadsrechten:

Oldenzel was in de Middeleeuwen de grötste en vuurnaamste stad van Tweante.

In dee tied har Tweante verskeaidene kloosters: et Sunt-Antoniusklooster in Albeargen, et Sunt-Catharinaklooster in Almelo, et Sunt-Agnesklooster in Oldenzel en et Stift in Weersel. Tiedens de reformasie wörden disse kloosters der achterhen doan en de goderen innömmen duur de Stoaten van Oaweriessel. allene et Stift bleef bestoan as instelling vuur oadelike meadkens.

Noa 1100 köm ook de Haanzetied op. Oawer de binnenrivieren wör der heanig an een haandelsnetwaark an elegd tusken Noordoost-Nederlaand en Noord-Duutslaand en van doaroet met Skandinavië. Disse haandel brachten welstaand bie vuural de gröttere steaden as Oldnzel in Tweante en Deaventer, Zwolle en Kaampen in de rest van Oaweriessel. Ook kleandere städkes, dee as oonder de grötteren waarkten, kregen dr wat van met, zo as Goor, Dealden en Riessen. Disse tied was bepoalend vuur de kultuur en sproake van Noordoost-Nederlaand en Noord-Duutslaand, mer ook van Skandinavië. De invlood van de Middelnedersaksiese sproake op et hudige Noors, Deens en Zweeds was zo slim, det volgens den Noordsen deskeundigen Didrik Arup Seip de Noren rechtevoort nog gin twee töt dree minuten met mekoar kuieren köant zoonder Saksiese wöarde te gebroeken.

Tiedens den Tachtigjoarigen Oorlog lea Tweante verskeaidene moalen middeln in et oorlogsgebeed. In 1597 köm heel Tweante in Stoatse haande duur den veeldtocht van preens Maurits van Oranje (den Tweantsen Oorlog). De Roomske poaters wördn inwisseld vuur protestaantse (kontraremonstraantse) domies. Boarne kreeg nen Luthersen domie en Hengel nen remonstraant.

Den Spaansen veeldhear Spinola hereuwerden Oldnzel in 1605 op de Stoatsen. et Twaalfjoarige bestaand van 1609 gaf dudelikheaid: Oldnzel bleef Spaans. Noa ofloop van et bestaand in 1621 verdreef Ernst Casimir van Nassau-Dietz in 1626 de Spanjolen. et lik dr op det disse Spaanse tied dr vuur zorgd hef det grote delen Tweante nog aait Roomsk zeent. De vrea wör eteeknd in 1648 met de Vrea van Meunster.

Noa den oorlog köm der nen röstigen en walvoarenden tied. Tusken 1650 en 1660 wörden verskeaidene patriciërshuze bouwd, zo as et vuurmoalige Reijgershoes in Dealden, et Cremershoes in Oatmörsken en et Palthehoes in Oldenzel. et Roomske volk mocht feaitelik nit oetkommen vuur öar geleuf. Ne kapelle in Maarkel met een reliek van et Heailige Blood, ne belangrieke stea vuur beevoartn, wör dichte metseld. De preesters mossen in et verbörgene den Heailigen Mis opdreagen in umbouwde huze en sköppes op et plattelaand. In Almelo zat ne kleaine groep Deupszinnigen, dee't in 1684 toostemming kregen van den Hear van Almelo um ne kaarke te bouwen.

Doomoalig roadshear van Hollaand, Johan de Witt, skreef in nen breef op 30 oktober 1654 det he et in et zinne har um Tweante bie Hollaand te nemmen. Hee skreef det der Tweantse joonkhearen warren woer as he good met kon, en det Tweante good te verdeadigen was tegen Oranjezinnige steaden zo as Kampen en Zwolle. Oeteaindelik deed he et toch mear nit, umdet he zik bangen vuur nen opstaand.

In 1665 en 1666, tiedens den Tweeden Engels-Neerlaandsen Oorlog, mos Tweante et lieden duur Bernhard von Galen (Bommen Bearnd), Preens-Bisskop van Meunster. Hee leut Lösker en Riessen in braand stekken, en et Hoes Almelo köm der ook nit best of. In 1672 köm Bommen Bearnd wier en heul Tweante bezet töt en met 1674. Zo wör et Roomske geleuf wier stoatsreligie in Tweante. In Oldenzel en Goor wörden de vrogere Roomske kaarken wier opbouwd.

Et eande van et zeuwnteende en een groot deel van et achtteende joarhoonderd was der gin oorlog. Et antal inwonners van Tweante nöm beheurlik too. Op et plattelaand kömmen der aal mear kötterboeren. In dissen vuur-industriëlen tied warren de fabrikeurs van belang. Det warren koopleu dee as volk goaren verkopen deden. Doarmet deed et volk an hoesweawerieje. De fabrikeurs köchten dan et wöawene linnengood wier en verkochten det duur in Hollaand. In Boarne steet nog et Bussemakerhoes oet 1779, et oolde hoes van ene van disse fabrikeurs. In Tweante wör völle linnen wöawen. in Riessen deden ze völle met jute. In et 18e joarhoonderd köm der een niej soort linnen bie: et bombezien, wat ne linnene skearing har en nen katoenen inslag.

De proveensie Oaweriessel wör in 1795 deel van de Bataafse Reppubliek en gung in 1806 oawer töt et Keuninkriek Hollaand. De macht van de keuning wör slim in edamd en et besteur gung op de skuppe. Keuning Napoleon Bonaparte köm in 1809 in Tweante. De kaarken oet de plaatsen met ne mearderheaid an Rooms-Katholieken, zo as in Oldenzel, Tubbige, Hoksebarge en Oatmörske wörden an de Rooms-Katholieken toowezen.

In 1810 wör et Keuninkriek Hollaand in eliewd bie et Fraanske Keaizerriek. In 1811 heffen keaizer Napoleon de oolde bestuursvörme op en stelden gemeentes en rechtbaanken in. Hiermet köm een eande an Tweante as bestuurseenheaid; et drostambt Tweante en et drostambt Depen-Hoksebarge wörden op ehewen. Zeuwenteen gemeentes wörden der in evoord: Almelo, Boarn, Dealden, Deanekaamp, Depen, Eanske, Hengel, Hoksebarge, Lösker, Maarkel, Oldnzel, Oatmörske, Riessen, Tubbige, Vjenne, Weersel en Wierden. Disse warn ongevear van denzelfden umvaank as de oolde richterambte. Doar warren et de steaden nit met eens. Doarumme wörden in 1818 Almelo en Dealden op esplitst in Ambt en Stad Almelo en Ambt en Stad Dealdwn. Eanske wör esplitst in Eanske en Lönneker. et Boetengebeed van de gemeente Oldnzel wör bie Lösker edoan.

Inwonners van Tweante stoat duur mekaar bekeand as leu dee't gin tied vernöalt, mer anpakt. Doarumme trekt völle bedriewe de leste joarn noar Tweante.

De belangriekste steedn in Tweante bint Eanske, Hengel en Almelo. Oldnzel en Riesn beent rechtevoort steark in opkomst. Disse steedn ontwikkeln zik pas in de neegnteende eeuw, doo't de fabrikeurs van linngood noar disse kontrein kwamn. Oet disse tied bint ok de völle baann in et gebeed anlegd vuur et anveurn van groondstofn en et eksporteern van et linn. De produktie van linngood gung duur töt in de joarn zeuvntig, doo't de industrie instörtn deur konkureansie oet Azië. n Anleg van de autobaan A1 noar de Duutse steedn Osnbrug, Hannover en Berlien zoargn vuur nen niejn impuls vuur de Tweantse ekonomie.

Rechtevoort bint dr in Tweante völle bouwbedrieve. Vuural Riesn steet laandelik bekeand um de völle bouwoondernemmings dee't dr bint. Ook op aandere industriële vlakn dreeit Tweante good met. Dr bint onmeundig völle vrachtboern, mer ok verpakkings-, isolasie-, skilders- en ellektriesbedrieve.

n Naam Twente wörd aal mear gebroekt in bedriefsnaams, umdet et ne oetstroaling van betrouwboarheaid gef en verbeundigheaid met de klaant. Eankele vuurbeelden zeent Twenteplant, Twente Milieu, Motorservice Twente,  Twce, de aparte ofdeling Twents van busbedrief Connexxion. 

Oawer Tukkers bestoat verskeaidene stereotiepn, dee't vake helemoal nit woar zeent. Tukkers zelf hebt vuur öare strekgenootn per plaatse bepoalde stereotiepe kenmoarken. Leu van boetn Tweante skeart de Tukkers meestal oawer eenn kam. Boetnstoanders zeet leu oet Tweante meestal as n heanig, geleuwig, terugge trökn volk, met n apart geveul vuur humor en ne biezeundere, indirekte manere van kuiern. Ne bekeande sprökke in Tweante zelf is skoonwal: Tukkers hooldt van n kort gebed en nen langn metworst, woeroet blik at ze nit tevölle tied verknooit an zweaverige, ontastboare dinge, mer gearne anpakt en good wat etn doot. Wieter zeent dr vuur n antal döarpe en steadn vaste stereotiepn, dee't mangs lienrecht teegnoawer mekaar stoat: leu oet Riessen zeent gerefformeerd (fien) en achterbaks, mer ook plichtstrouw en betrouwboar, leu oet Eanter zeent krang en geslötn, mer heel gastvriej en nemt et neet zo nauw, leu oet Hengel hebt et met zikzelf etröfn (ook wal Hengeler weend eneumd), leu oet de umgewing Tubbige en Geestern zeent loomp en onbenullig en leu oet Almelo zeent asosjaal en zitt bie thoes, of ze zeent juust n betn kak. Zo as aaltied bie stereotiepn wörd een kenmoark van één persoon oetvergroott en toopast op de hele gemeenskop.

Tweante is van vrogger oet ne Roomse regio, mer in n paar steedn en dörpe besteet ne gerefformeerde meerderheid. Vuural Riesn steet bekeand um ziene gerefformeerde gemeenschop, terwiel dr noar verhoolding mear zwoar-gerefformeerdn in et Venne zitt. Vuural de westerlike streppel van Tweante, met Hoksebargen in et zuudn töt an Vroomshoop in et noordn is heuwdzakelik Protestaants. Vake is dr in döarpe nog ne tweedeling tusken Protestaants en Katholiek, zo as bievuurbeeld in Eanter, woer't zelfs beaide partiejn nog ne eegne muziekverenige hebt. Doar teagnoaver is et noordoostn van Tweante heuwdzakelik Katholiek, met as bekeandste vuurbeeld de Healige Plechelmusbasiliek in Oldnzel. In de grote steadn wont völ Moslims, vuural in Almelo, woer at ne relatief grote groep Turkn wont. Doarnöast zit dr in Tweante de grötste groep Suryoye van Neerlaand, dee't hoaste allemoal lid zeent van de oolde Orthodox Kristelike Karke.

Tweante steet bekeand um et behoald van ziene oalde gebroekn en tradities, zooas et mirreweenterhoornbloazn, et klootscheetn en et stokken van boakes. Met Poasken wördt in Oatmörsken biej de roomsn et vlöggeln doan duur de poaskearls. In westelik Tweante goat ze um poasken hen eierkuuln.
Umdat n groot deel van Tweante Katholiek is, wördt ok hier karnaval vierd. Vuural Oldnzel is bekeand um et oetbeundige karnaval wat dr vierd wörd. et Wörd zelfs et grötste karnaval van boawn de riviern eneumd. 

Vuural de wat kleaindere steedn en döarpe oonderhooldt nog de noaberplicht, woerbie't alle noabers mekoar biestoat as et neudig is. Det kan wean met et verzörgen van n hof, zorgen vuur de beeste, sorteern van de post en plaantn water doon as ene van de families met vakaansie is. As dr ne trouwerieje te viern is (of zovöljoarige brulfte) goat de noabers met mekaar hen greun haaln, en bouwt ze vuur n ingaank van et trouwnde of jubileernde stel ne boage van danntäkke. De vrouwleu voolt dan reuskes van papier, dee't in de boage komt te hangn.

Oonderzeuk oet 2005 hef oet eweezn at 62% van de Tukkers et Tweants nog elken dag gebrok, en mear as 40% van de oondervroagden least zowat elke wekke wal Tweants. Zelfs 69% gef an at ze in thoes eawnvölle Tweants en Neerlaands sprekt. Et Tweants is n dialekt van van de Westfaalse tak van et Neersassies, wat in Neerlaand seend 1996 offisjeel duur de EU as streksproake is erkeand in et Europese haandvest vuur regionale sproakn. Et Tweants is roewweg in te deeln in Oost-Tweants en Tweants-Groafskops. Den lestn wörd ook in et noordn van n Achterhook esprökn. Et is doarumme nit helemoal dudelik woer as et Tweants ophoold en Achterhooks begeent. Et Vjens is n geval apart, doar veend iej nen tuskenvörm van et oolde Westfaals en et hudige Tweants, vuural duur de klaankbrökke in wöarde as wjean (wean) en edwoan (edoan). In Eanter en Riesn hef et dialekt nog wier aandere klaankn en weurde. Noa n Tweedn Wearldoorlog wör et op de skooln of eroadn Tweants met de keender te kuiern, umdet dit slecht zol wean vuur öare sproakoontwikkeling. Dit zorgen dr vuur det Tweants vandaag n dag völle meender kuierd wörd as vuur dee tied. Nieje oonderzeukn hebt anteund det et kuiern van n meardere sproakn/dialektn juust good is, skoonwal et nog aait lastig is de oolders hiervan te oawertuugn. Et verbetterde zelfbeeld van Tweante en et sukses van de voetbalklub FC Tweante hef de greutsigheaid van de Tukkers an ewakkerd, en zorget aal mear vuur ne opleawing van et Tweants.

Nen oaverzicht van de karakteristiekn van et Tweants kö-j veendn op et Tweants weurdnbook.

In Tweante, en feaitelik et hele Neersassiese gebeed ha'j vuur de leste doezend joar de lösse huuze, woerin't leu en deers in ene ruumte saamn oonder ene kappe leawn. In et TwentseWellemuseum hebt ze zo n lös hoes op woare grötte noa ebouwd. Van ooldsher zeent in Tweante völle gebouwe te veendn in de Sassiese bouwstiel. Det beteeknt det de huuze in verhoolding ne grote kappe hebt en lege muurkes um n geraamte met dikke balkns, woerbie't de kappe mangs wal 2/3 van de hele heugte inneamp. Vake zat op disse huuze ne reetne kappe op. 

Duur de verniejde bouwtechniekn zeent dr in Tweante völle niejerwetse huuze bie ekömn, mer völle leu loatt in öare huuze nog oolde Sassiese kenmoarken verwoarken, zo as ne reetne kappe, of et heultne beschot an de vuurgewel. Ook nemt nog völle leu n gewelteekn an n gewel, of as ze ginne peuntkappe hebt, as versierige an de mure bie de vuurdure of binnenshoes. 

Umdet in Tweante völle bouwbedriewe zitt, komt dr ook n antal arzitektn op of. n Biezeunder gebouw is van et Goorse bouwbedrief Aan de Stegge, wat volledig in Friedensreich Hundertwasserstiel is ebouwd. Dissen ontwoarper steund bekeand um zinne klurige ontwoarpn en gebroek van natuurlike vörme.

Skoonwal Tweante aait deel hef west van gröttere kulturele strekn woarbie ze voodselgebroekn oawernömn, zeent dr n antal gerechten dee't as typies Tweants bekeand stoat. Ene van de bekeandste Tweantse gerechte is de kreantewegge. Dit is nen langn kreantnstoetn met völle kreantn en rozienn dr in. et Is vake n laank brood (mangs wal mear as nen meter), wat van vroger oet bakn wör um de geboorte van keender te viern. et Wörd rechtevoort nog aait an dikke pläkke sneedn met ne loage botter dr op, en gearne bie de koffie egetn, skoonwal et nit aait mear met geboortes te maakn hef.

n Aander bekeand gerecht oet Tweante is de bakworst. Dit is nen dikke, krudigen worst van voarkensvleais, met ne duursnede van 15cm. n Worst wörd in dikke pläkke sneedn en op ebakn in de panne. et Wörd meestal in et weenter egetn, en normaalgesprökn nit bie et oawndetn mer tusken de middag, bv. op de stoete. Dissen worst is nog aait slim populear.

Aandere typies Tweantse gerechte zeent stip in de pan en balkenbriej, skoonwal dit hoaste nit mear egetn wörd. Met de komst van völle immigraantn in de tweede helfte van et 20e joarhoonderd is et Tweantse etpatroon beheurlik oet ebreaidt. Oawer et algemeen doot Tukkers gearne vleais etn.

t Bekeandste dreenkn oet Tweante mut ongetwiefeld Grolsch beer wean. Skoonwal dit van oorsproonk oet et Achterhookse Grolle keump, steet de brouwerieje rechtevoort in Bokel en is et doarumme vuur völle leu non n Tweantsen beersoort. Aandere Tweantse beersoortn zeent Tweants Beer oet Hengel en Huttenkloas. Tweante steet ook bekeand um de völle kruudnbitters dee't dr distilleerd wordt. elk döarpken hef vuur aparte geleagnheedn of vierings wier n apart bittertjen.

Op et vlak van de volksmuziek is Tweante van ooldsher ne ofspegeling van völle boernestrekn en oonderdeel van et gröttere Sassiese verbaand. Um tradisies te bewoarn zeent dr n antal kloompndaans-vereniges, dee't oolde Nedersaksiese verskes spölt as de Driekusman en Ik goa met mien meakn noar Hoksebarge too. Vanweage de nauwe sosjale saamnhaank in grote deeln van Tweante, is muziekmaakn n belangriek oonderdeel van völle gemeenskopn. De lokale harmoniejn en fanfares köant op n beheurlik leednantal rekn. In Eanske zit et ArtEZ-konservatorium, woer't studeantn klassieke en lechte muziek studeern köant. Wieters zeent dr völle kleaine rockbandjes en groepkes vreandn dee't vuur de wille muziekmaakn doot.

Op et vlak van popmuziek is Tweante ginnen onbekeandn. Zangeresse Marga Bult oet Lattrop haaln met öare groep Babe vanof 1981 meardere hits en deed as Marcha in 1987 met an et Eurovisiesongfestival, woer't he viefdes wör en de publiekspries kreeg. Oondertusken is ook Ilse DeLange  oet Almelo laandelik duur ebrökn met grote nummer 1-hits as The Great Escape en Incredible. Popzangeresse Sanne Hans oet Eanske kreeg in 2012 oonder artiestnnaam Miss Montreal de Schaal van Rigter oetreikt, umdet öar nommer Wish I Could in 2011 et vaakst edreeid was vuur nasjonale radiostasjon 3FM.

Wieters is Thomas Berge oet Hoksebargen hard op weg um laandelik mear erkennige te kriegn. Berge breuk met 12 joar duur met zin Hollaandse versken Mijn Luchtballon. Hee kreeg völle anhangers van et Hollaandse leawnsleed, mer hee wol toch mear de pop- en rockkaante oet. In 2013 köm he doarumme met zin album Berge Verzet.  

In Tweante kö'j verskeaidene kraantn leazn. n Bekeandsten is de Tweantse Courant Tubantia, dee oonderdeel is van oetgewerieje Wegener Group. In sommige deeln van Tweante is van deezelfde oetgewerieje de Stentor te kriegn. Wieters is dr nog et wekblad De Roskam. Doarnöast zeent dr nog ontelboare lokale kreantjes, dee't zik vuural richtet op lokaal niejs. 

t Bekeandste radio- en tellevisiestasjon oet Tweante is RTV Oost. Disse zeander richt zik op heel Oaweriessel, mer de heuwdstudio steet in Hengel. Völle gemeenstes hebt n eegn radio- en tellevisiestasjon vuur noodberichtn en lokaal niejs. Verbeundn an et wekblad De Roskam is dr ook Roskam TV, woerin as lange interviews heuldn wordt met leu dee wat vuur Tweante doot of beteeknt.

n Wat better bekeand lokaal radiostasjon is RegioFM oet Wierdn.

In Tweante zitt twee profesjonele voetbalklubs in de Earedivisie; Heracles oet Almelo en FC Tweante oet Eanske. Dissen lesten klub wör in 2010 Neerlaands Kampioen, en wör tweedes in 2011. Nöast disse voetbalklubs steet Tweante bekeand as peardestrekke; verskeaidene internasjonale springruuterkampioenn komt oet (of woont in) Tweante, zo as Gert-Jan Bruggink, Gerco Schröder en Jos Lansink. Doarnöast komt dr verskeaidene Olympische zwemkampioenn oet Tweante, zo as Marleen Veldhuis en Hinkelien Schreuder.

Wieders komt dr verskeaidene profwielrenners oet Tweante, zo as Bram Tankink oet Hoksebarge en oold-wearldkampioen Hennie Stamsnijder en zinn zönne Tom oet Eanter.

De bekeandste Tweantse streksport is nog aait et Klootskeetn. Hierbie mut deelnemmers met nen met lood verzwöarden hooltn bal (nen kloot) in zo min meugelik wörpe nen vuurofbepoalden ofstaand oflegn. Disse sport wörd vuural vuur et plezeer edoan, mer in bv. Geestern en Tubbige zeent dr hele klootskeetvereniges, dee't zelfs metdoot an et Europees Kampioenskop Klootskeetn. Den eerstn hef zelfs n eegn klubhoes. Deelnemmers köant ook nog oonderling geeld inzetn op wee't dr geet winn of et antal wörpe. Klootskeetn is ne geleefde bezigheaid bie personeels- of familiefeestjes. De spört wörd ook in Noord-Duutslaand, Engelaand, Italië en Ierlaand edoan.




#Article 40: Stichting Drentse Taol (323 words)


De Stichting Drentse Taol was een stichting met as doelstelling 't bevörderen van 't gebruuk van 't sproken en schreven Drèents. In meert 2007 is de stichting met 't maondblad in de Drentse taol Oeze Volk en Stichting Het Drentse Boek saomengaon in 't Huus van de Taol. Dizze neie organisaotsie hef in meert 2008 de deuren lös edoan in Beilen.

't Waark van de Stichting Drentse Taol was onderverdeeild in veer beleidsterreinen:

Taolpromotie umvatte veur Drentse Taol dinger as 't organiseren van lezings, 't Drents dictee, kaarkdiensten in 't Drents en de maond van 't dialect (in meert, Meertmaond-Dialectmaond), 't verzörgen van internetpagina's en Tekst-TV in 't Drèents en de oetgaove van 't kwartaolblad De Taolkraant (in saomenwaarking met Het Drentse Boek).

Drentse Taol hef veur 't Drèents een deur de pervincie Drenthe erkend spellingsysteem maokt. Ok organiseerden ze 't Drèents dictee, dat in 2006 veur de eerste keer rechtstreeks op TV Drenthe oetzonden weur.

Naost de activiteiten die Drentse Taol zölf ontwikkelde was ok de loketfunctie slim belangriek. Veur aal vraogen en opmaarkings op 't gebied van 't Drèents kunden mèensen terecht bij Drentse Taol.

Op onderwiesgebied weuren verschillende activiteiten ontwikkeld veur jong en old. In verschillende plaotsen worden - now deur 't Huus van de Taol - cursussen Drèentse taol en cultuur geven veur beginners en veur mèensen die wat meer vörderd binnen. Daorbij kommen ok volkskunde en spelling an de orde.

Drentse Taol warkten veur de fusie töt 't Huus van de Taol al saomen met Het Drentse Boek, die boeken en meziek in in 't Drèents en oaver Drenthe oetgef.

Drentse Taol huld zuch onder aandere gangs met 't laoten maoken van videoportretten van bekende Drentse schrievers en met 't inrichten en toougankelijk maoken en holden van 't Drents Letterkundig Documentatiecentrum.

Drentse Taol ondersteunde 't Drents as onderwaarp van wetenschappelijk onderzeuik. Dit onderzeuik stund neeit op zichzölf, mor weur waor meugelijk tooupast op aandere beleidsterreinen, bijveurbeeld 't onderwies.




#Article 41: Amsterdam (238 words)


Amsterdam (in et Urkers ok wel De Stad eneumd) is n gemiente in is de oofdstad van Nederlaand. De stad wort in et Amsterdams ok wel Mokum eneumd, disse naam komt eut et Jiddisj in beteakent 'plekke' of 'stad'. Amsterdam legt in de Nederlaandse provinsie Noord-Ollaand an de monding van de Amstel, in et IJ. 

Amsterdam et zeen naam te danken an de anlegging van n dam in de 13e ieuw an de Amstel (Amsteldam). Roend 1300 krieg et stadsrechten, in gruuide in de Gouwen Ieuw eut tot ien van de belangrikste angelssteden ter wärreld. Bevolkingsgruui leidde vanof et eande van de 16e ieuw tot stadseutbreidingen, waoronger de grachtengordel, die op de UNESCO-Wärreldörfgoedliest stot in tot dé bezienswaardigeden van de stad beoort. Angere attraksies binnen museums, zo as et Riksmuseum, et Stedelik Museum in et Van Gogh Museum, et Anne Frank Eus, de Wallen in de droogkafees. Amsterdam et twie universiteiten in et de mieste nasionaoliteiten ter wärreld.

Eand augustus 2019 ad de gemiente Amsterdam 868,252 inwoeners. Op 1 december 2012 aolde de gemiente vor et eerst sinds de jaoren zuventig et inwoenerantal van 800.000. De Metropoolregio Amsterdam, waortoe onger angere Almere, Et Gooi, Aarlem, Zaanstad in Purmerend beoren, et ongeveer 2,4 miljoen inwoners. Amsterdam is värder ok ien van de steden in de Raandstad. De stad zelf is ongerverdield in verskillende stadsdielen die wier ongerverdield binnen in buurten in wikken. 

Amsterdam et stedenbaanden mit de volgende steden:




#Article 42: Drenthe (424 words)


Drenthe is een Nederlaandse pervincie, legen in 't noordoosten van 't laand. Grofweg grenst 't in 't noorden an de pervincie Grunnen, in 't oosten an Duutslaand, in 't zuden an de pervincie Overiessel en in 't westen an de pervincie Freeislaand. De heufdstad is Assen. Drenthe steeit veural bekend om zien hunebedden. De dialecten die as ze in Drenthe praot, heurt bij 't Nedersaksisch en wordt mit menare Drèents, Drents, Dreints of Drints nuumd. Drenthe hef zo'n 493.000 inwoners.

De eerste vermelding van Drenthe is vunden in een document oet 't jaor 820 waorin praot wordt van Pago Treanth dat steeit veur 't gewest Drenthe. Wat de naom te betiekenen hef, is niet hielemaol dudelijk: meugelijk was 't 't derde gebied van 't bisdom Utrecht, zoas Twente (Tuihanta) 't twiede was. Oet archiefstukken in 't Drents Archief blik dat in 1024 en 1025 over Drenthe as graofschap sproken wordt.

Tot 1405 beheurde de stad Grunningen ok tot 't graofschap Drenthe, dat wieder bij dezölfde grenzen had moet hebben as noe. 't Graofschap zölf heurde op zich weer bij 't Oaversticht. Over de grenzen in de veenstreken is tussen Drenthe en de anliggende laanden herhaoldelijk geschil west, deurdat in de veengrond de oprichte grensstenen of -paolen vortzakten en zo de toestaand dubieus wör.

In 1046 gaf keizer Hendrik III 't graofschap an bisschop Bernoldus van Utrecht. In 1227 versleug een legertien van Drentse boeren onder leiding van Rudolf van Coevern 't ruterleger van de bisschop in de Slag bij Aone, deur de peerden een moeras in te lokken. 't Volgende jaor herstelde de neie bisschop zien gezag over de Drenten.

Hoewel Drenthe zien eigen staoten (Ridderschap en Eigenarfden) erkenden, erkenden de Republiek van de Zeuven Vereeinigde Nederlaanden Drenthe niet as riek genog en zag 't as een winningsgewest, waorover de Staoten-Generaol 't bestuur mos anstellen. Pas bij de oprichting van 't Keuninkriek wör de situatie dudelijk: Drenthe wör een echte pervincie.

Hieronder steeit een tabel mit de plaotsen in Drenthe mit de meeste inwoners. De ciefers kommen van 1 jannewaori 2005.

De pervincie Drenthe bestun oet 35 gemeeinten, mor nao de grootschaolige herindeeiling van 1998 bint der nog mor 12 over.

De Provinciaole Staoten bint veur 't lest kozen in meert 2015. Oetslag in Drenthe van de verkiezingen veur de Provinciaole Staoten:

't Bestuurlijke centrum van de pervincie is vestigd in Assen. Drenthe wordt bestuurd deur een college van PvdA, VVD, CDA en ChristenUnie.
Naost de Commissaoris van de Keuningin Jozias van Aartsen besteeit 't College van Deputeerde Staoten oet:

Pervinciesecretaoris: Annet van Schreven




#Article 43: Drèents (333 words)


't Drèents (ook Drents, Dreins) is een groep variaanten van de Nedersaksische streektaol en wördt praot in de pervincie Drenthe en umstreken. Zowat de helfte van de Drèentse bevolking (43%) prat dagelijks Drèents.

't Drèents praot ze niet altied geliek van plaots tot plaots, en kan slim verschillen in verschillende dielen van de pervincie. De noordoostelijke variaant Veenkoloniaols (kiekt hieronder veur een indieling) wör meeist as Grunnings zien; 't Zuudwest-Noord-Drèents hef meer gemien mit de streektaol van dielen van Frieslaand en Oaveriessel as mit de streektaol uut aandere dielen van Drenthe; en 't zudelijke Drèents löp deur in Oaveriessel.

Toch bedoelt ze mit 'Drèents' miestentied alle autochtone dialecten binnen Drenthe. Stichting Drentse Taol schrif:

Er bint vrogger onderverdielings west van 't Drèents, zoas de kaorte van dialectologe Jo Daan en de kaorte van dialectoloog Geert Hendrik Kocks

In een onderzuuk van de Rieksuniversiteit Grunning wördt steld dat 't Drèents wal iens zol kunnen verdwienen, zeen de hudige sprekers veural olderen en leegopleiden bint. Streektaolen wördt in 't algemien deur hoger opleiden minder praot en leger waordeerd. 't Stiegen van 't opleidingsniveau in Drenthe hef dus grote gevolgen veur 't Drèents.

Umdet ja de dialectrenaissance 't prestige van de streektaolen stark omhoog haold hef, bint de overlevingskaansen ok veur 't Drèents wat gunstiger wörden. 't Succes van een popgroep as Skik is daor een illustraotie van. Een older veurbield van Drèentse successen is 't boek Bartje (1935) van Anne de Vries, mit dialogen in 't Drèents, en de gelieknaomige, Drèentstalige tv-serie uut de jaoren '70, die ondertiteld weur en merakel populair weur.

Meer uutbreide beschrievings van de variaanten van 't Drèents kuj vienden in de ofzunderlijke artikels oaver dizze variaanten (kiekt hierboven). Dit artikel zölf is schreven in 't Midden-Drèents.

Een veurbeeld van de telwoorden (1-10) in 't Drèents zoas ze 't in 't noorden, zoals Nörg en Roon praot:

Vergeliekt ditte mit de versie uut Runerwold (typisch veur hiel Zuud-West-Drenthe, onder aandere ok Rune, Zuudwolde, Möppelt, 't Oogeveine, De Wiek en veur Noord-Oaveriessel):




#Article 44: Boorn (176 words)


Boorn is ne gemeente in Tweante in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De gemeente lig noordwestelik van Hengel, hef ne öppervlakte van 26,15 veerkaante kilometer en har op 1 jannewoari 2020 23.313 inwonners. Nöast Boorn zölf heurn ok Hertem en Zeander töt de gemeente. Töt de gemeentelike herindeling van 1 januari 2001 heurn ok Boornerbrook töt de gemeente Boorn, seend den tied heurt t töt de gemeente Almelo.

Boorn wördn in 1206 al neumd doo t doarp Burgunde oonder zegnschop van n bisschop van Uutrech kwam. Töt t eande van de achtteende eeuw was Boorn ne aarme plattelaandsgemeente. In 1828 stichtn ne Duutse jörre, Salomon Jacob Spanjaard, n bedrief, dat oetgreuin töt een van de völle linngoodfabriekn in Tweante. Roond 1920 har de Spanjaard n groot deel van de manlike inwonners in t weark. In n Tweedn Weerldoorlog kwamn völle leu oet de familie Spanjaard te stearvn. In 1973 höaldn t bedrief op. Boorn was in 1895 de eerste plattelaandsgemeente in Nederlaand met zien eign elektries. Seend 1983 hef Boorn n saamnwearkingsverbond met de Duutse gemeente Rheine.




#Article 45: Tweants (1391 words)


Tweants is een variaant van et Nedersaksies wat kuierd wördt in et oosten van de proveensie Oaveriessel, de regio Tweante. Et wörd vaak zeen as et meest Sassiese dialekt van Nederlaand, umdat et nog de meeste Westfaalse kenmarken hef. Der besteet gin Standaardtweants; alle döarpe en steaden hebt öar eegene slag van kuieren, mer bint oonder mekaar wal te verstoan, en deelt ne grammatika, oetdrukkings en de meeste wöarde.

Juust deur dizze verskeidenheid wörd den naam Tweants nich aait broekt. De meeste leu neumt et bie de lokale variaant, bv. Oldenzels, Eanters of Hoksebarges. Völ leu deankt bie et woard Tweants an et Oost-Tweants. De readen hierveur is dat de leu meant dat ze in Oost-Tweante puurder Plat kuiert as in West-Tweante. Mer dit is vake baseerd op volksannames.

Tweants wördt sprökken in alle Tweantse gemeentes. Dat wil zeggen de gemeentes Riessen-Hoolten, Heldern en Tweanteraand en alles op et oosten doarvan binnen de proveensie Oaveriessel. Allennig in et westen van de dree gemeentes dee hiervuur neumd wörden, wörd Sallaands sprökken. In Heldern en Nijverdal besteet een oavergangsdialekt met meesttieds Tweantse wöarde dee as op zien Sallaands verbuugt wordt, zo as bv. de verkleinoetgang -ien (boom-beumpien tegenoaver boom-beumken).

Doarnöast wörd dr in de gemeente Tweanteraand ook Sallaands sprökken, mer umdet völle leu doar greuts bint dat ze oet Tweante komt, neumt ze et zelf Tweants. 

Et is wiedters neet dudelik woar of et Tweantse sproakgebeed ophoald en een aander dialektgebeed anvaank. Der is ginnen dudeliken skeaid tusken Tweants en et Groafskopper plat of et West-Meunsterlaands in Duutslaand.

Tweants is een dialekt van et Westfaals Nedersaksies, wat heurt bie de West-Germaanse sproaken, dee as deel bint van de Indo-Europese sproakfamilie. Tweants wörd, noar vuurbeeld van dialektoonderzeuker Jo Daan, vake opdeeld in Oost-Tweants en Tweants-Groafskops (West-Tweants). De sproake is in grote lienen wal etzelfde, mer oonderling is der tusken de verskeaidene döarpe en steaden völ verskil in oetsproake en oetdrukkings. Der is neet een en et zölfde dialekt, en ook gin Algemeen Tweants.

Dit blik vuural oet et West-Tweants en et Vjens. Dit hef vuural met de oetsproak van bepoalde wöarde te doon. Et Westfaals steet bekeand um de klaankbrökke. Dit keump ook in wat soorten West-Tweants vuur, en nog et dudelikst in et Vjens, bv. in wöarde as bjätter vuur beter en waver vuur oaver.

Et Tweants-Groafskops slot an bie et noordelike en oostelike Achterhooks en zuud-oost Sallaands, terwiel as et oostelike Tweants völle oavereenkomsten hef met et dialekt van de zudelike groafschop Beantem.

Et West-Tweants hef lösse, vrieje lettergrepe (bv. geven, tegel), woar Oost-Tweants rechtevoort geslöttene, korte klaanken hef (gevven, teggel). Een aander vuurbeeld is et woard vogel, wat in Oost-Tweants wörd oetsprökken as voggel /(, en in West-Tweants as /. De West-Tweantse variaanten Riessens en Eanters, en et Vjens heb doar woarskienlik de oale Westfaalse klaankbrökken behöalden, dee as vroger duur heel Tweante vuurkwammen: et Riessens sprekt vogel oet as //, en et Vjens en et Eanters sprekt et oet as //. 

Ook an wearkwoardsvervogings kan et slim oet mekaar lopen. Vuur et Hollaandse ik ben, jij bent wordt verskillende Tweantse ummezettings broekt en et ligt der mer net an wo as ene zelf gearne kuiert:

Ook is de grammatika luk aanders tusken Oost-Tweants en Tweants-Groafskops: in et Oost-Tweants is et voltooid deelwoard aait zoonder vuurplaksel: (bv. Wie bint goan en Wie hebt wunnen). In et Tweants-Groafskops is det neet zo eendudig: as et vuurgoande woard eandigt in nen kleenker, dan hef et Tweants-Groafskops ook gin vuurplaksel. Eandigt et vuurgoande woard in nen metkleenker, dan keump der ne sjwa tusken (). (bv. Ik hebbe in de beuke kekken en Ik hebbe in een hook ekekken). 

Een antal belangrieke isoglossen (taalverskillienen) loopt tusken et oostelike Tweants en et Tweants-Groafskops, namelik de neet-nich-liene en de vuur-veur-liene. In et westen van dee liene zeggent ze 'neet' en 'vuur' en in et oosten 'nich' en 'veur' (In et Oost-Tweants is ne veurdeure machtig duur en in et Tweants-Groafskops is ne vuurdure machtig deur). Wiedter löp et gebroek van bepoalde wöarde wat oeteen. In Oost-Tweants hebt ze et oaver ne vroot, terwiel at det in et West-Tweants ne weule het.

Oonder dizze indeling gef et ok nog verskeaidene döarpsdialekte dee as allemoal nog weer van mekaar verskilt. De dialekte van Deanekaamp, Oldenzel en omstreken hebt bievuurbeeld et euldere 'doe' vuur den tweeden persoon eankelvoold behoalden, woar as de aandere dialekten et höffelike 'ie' as informelen ansprekvörm zeent goan broeken. Et Riessens en Eanters hebt Westfaalse klaankbrökken, dee as woarskienlik vroger ok in de rest van Tweante vuurkwammen, mer et meest ofwiekend is et Vrezenvens (Vjens). Det hef namelik völle Sallaandserieje, mer ok biezeundere tweeklaanken, woarvan as et neet dudelik is of dee duur et Freesk of et Westfaals veroorzaakt beent. Deur dat leste wörd Vjens vake as taaleilaand zeen.

Nöast de plaatselike verskillen gef et ok nog oonderskeaid tusken de verskeaidene geleuven. Veural in de wat traditsionelere enklaves proat roomse en protestaantse leu aans as mekaar. Disse verskillen verdwient teggenweurdig steeds meer. 

Tweants is, net as alle Germaanse sproaken, ne SVO-sproake. In de heufdzinnen keump aait eerst et oonderwearp (S), dan een wearkwoard (V) en doarnoa et liedend veurwearp (O). In de biezinnen is Tweants rechtevoort ne SOV-sproake, wat inhoald det eerst et oonderwearp (S), doarnoa et liedend veurwearp (O) en dan et wearkwoard (V) ezegd wörd:

Et is annemmelik det dit oonder invlood van et Nederlaands zo ekömmen is, want et keump -veural oonder oaldere leu- nog wal es veur dat ook in biezinnen ne SVO-volgorde an ehoalden wörd:

Tweants hef ginne vaste verplichte skriefwieze. De leu wörd an-eroaden te kiezen oet twee gangbere skriefwiezes: dee van de Kreenk vuur de Twentse sproak vake ofkortt töt KVTS en de Standaard Schriefwieze. De Standaard Skriefwieze is baseerd op de oetsproake van et Tweants, zoonder tevölle onneudige leastekens. De KVTS-skriefwieze is baseerd op et Neerlaands met andacht vuur skriefwiezes van umliggende dialekten, en skrif doarumme zo voloet meugelik, duur bv. in waarkwöarde de leste -en voloet te skriewen. Hieroonder steet een vuurbeeldtekst in de beaide skriefwiezes, um et verskil dudelik te maken:

KVTS-skriefwieze
De meeste leu meant dat hee 'n betten vrömd is. Hee löt zik nit vake zeen, en der keump ook hoaste gin volk bie um achterhen kieken. Meestentieds zit he 'n betten nosterig van achter 't gordien noar boeten te kieken. De leu warren al lange stopt de haande noar um op te stekken.

Standaard Schriefwieze
De meeste leu meant at hee n betn vrömd is. Hee löt zik nit vake zeen, en dr keump ook hoaste gin volk bie um achterhen kiekn. Meestntieds zit he n betn nosterig van achter t gordien noar boetn te kiekn. De leu warn al lange stopt de haande noar um op te stekn.

Et vrogere Van Deinse Instituut (rechtevoort TwentseWelle) höald zik gangs met et now en et verledden van Tweante. Dit instituut in Eanske richt zik op de strekkultuur, de volkskeunde, strektaal, kultuurgeschiedenis en et laandskop van Tweante. De Kreenk vuur de Twentse Sproak is ne verening vuur et Tweants en hef ne spelling van et Tweants. De schriefwieze van den Kreenk wik lichte of van de Standaard Schriefwieze van Goaitsen van der Vliet. Et Van Deinse Instituut hef ne adviserende rolle vuur de media, woaroonder RTV Oost. Dit televisiestation kwam in 2005 met ne suksesvolle Tweantse soapriege op televisie, Van Jonge Leu en Oale Groond. Hieran wearken oonder aandere Herman Finkers en Goaitsen van der Vliet met. Finkers vertalen twee van ziene kabaretvuurstellingen in et Tweants.

Et Tweants wördt teggenweurdig meender sprökken, umdat de oalders vandaag-an-n-dag meesttieds dervuur kiest um de keender in et Nederlaands groot te brengen, terwiel de oaldere leu oonderling wal Tweants kuiert. In de dree steden Eanske, Hengel en Almelo is de verslatering van et dialekt völle grötter as op et plattelaand. Dit betekent in de wat meender versteadelikte delen van Tweante veurnamelik dat de jongeleu tweetalig opbracht wordt. Dat wörd op verskillende wiezes dudelik. De jongere generasies dee't weark hebt in de laandbouw, bouw en vervoor en zorgsektoren doot in et dageliks leawen völle Tweants, ofwisseld met Nederlaandse zinnen of zinsdelen. Heuger opleaidde jungerden köant deur mekaar nömmen wal Tweants, mer zöalt earder veur Hollaands kiezen, vake ook in verbaand met weark wat ze doot. Bie verenigingen en klubs en bie et oetgoan is et oonder een groot deel redelik gebroekelik um Tweants te kuieren, mangs völ ofwesseld met Nederlaands.




#Article 46: Oost-Veluws (754 words)


't Oost-Veluws is een Nedersaksische heufddialect dät esproken wordt op 't oostelijke deel van de Veluwe en in een klein angrenzend deel van de Achterhoek. 

De Oost-Veluwse dialecten heb beheurlijk wat Nederfrankische invloeden ehad, mä nog lange niet zo veule äs 't West-Veluws. De dialecten verteunen veural veul verwantschap mit 't Sallans. In de regio Oost-Veluwe wordt der meestal meer dialect gebruukt äs op de West-Veluwe. 't Oost-Veluws verschilt ok wat in grammatica en woordenschat van 't West-Veluws. 

De meeste 'Veluwse' plaatsen liggen op de Veluwerand, dät wil zeggen niet in 't midden van alle beboste zandverstoevingen. Op de eigenlijke Veluwe wonen niet zoveule lu en in vroggere tieden zwat onbegaonbaar gebied. Hierdeur is 't niet zo raar dät der twee zeer belangrieke isoglossen over de Veluwe lopen.

De eerste isoglosse is de old/oudliende, de grens tussen behold van de clusters old en olt (in 't oosten) en vocalisasie in oud respectievelijk out. De ol is verder in 't hele Nedersaksische taalgebied beweerd ebleven; de ou-vocalisasie is typisch veur 't Nederfrankisch.

De tweede isoglosse is de liende van 't eenheidsmeervold bie wärkwoorden. In de meeste Nedersaksische dialecten kriegen persoonsvormen van wärkwoorden in de tegensworige tied een -t achter de stamme in alle personen van 't meervold: wule wärkt, oele wärkt, zee wärkt wij werken, jullie werken, zij werken. In 't West-Veluws is der ok een eenheidsmeervold, mä dan op -en, zoas in 't Nederlans. Ie mutten der wè rekening mit hollen dat der in 't Zuudoost-Veluws weer een heel andere situasie besteet: gien eenheidsmeervold mä allenig een -t in de tweede en därde persoon meervold. In 't Apeldoorns is 't dus wiele warken, ule warkt, zie warkt!

Ok de woordenschat verschilt van mekare. Zo komp 't Nederlanse woord ladder in 't Oost-Veluws veur as ledder, terwiel de West-Veluwse dialecten leer hebben. Leer veur ladder is een olde Hollanse dialectvorm (die ze ok noe nog hier en daor gebruken), en dit woord is naor alle werschienlijkheid in de zeuventiende eeuw aover de Zuderzee kommen aoverweien. Ze nuump dit de Hollanse expansie. Veur de twee isoglossen die hierbaoven beschreven staon, is dit liekeleens: de plaatsen an de Zuderzeekust nammen de Hollanse kenmärken aover, de plaatsen an de Iessel höllen de Nedersaksische principes an.

Mä ok in 't Oost-Veluws hef de Hollanse expansie dudelijk toe-eslagen. Dit wordt veural dudelijk a-j luusteren naor 't verschil in klanken tussen 't Oost-Veluws en 't (oostelijke) Achterhoeks. Een woord äs goed, good in 't Achterhoeks, is äs in 't Nederlans goed in 't Oost-Veluws. Bier is 'gewoon' bier, niet beer. De Oergermaanse lange ô in een woord äs *grônaz groen wordt een uu: gruun, tegenaover Achterhoeks greun. Al disse klanken deelt 't Oost-Veluws wè mit 't Sallans.

De Nederlanse ui komp in de Oost-Veluwse dialecten vake terugge äs uu, tegenaover de Achterhoekse oe. Der is een aorig brede stroke waor sommige ui-woorden een uu hebben, andere een oe. Hiertoe beheuren 't hele Sallans en delen van 't Oost-Veluws en 't westelijke Achterhoeks (bieveurbeeld 't Zutfens, een dialect dät zich in meer kenmärken bie 't Veluws ansluut). In die gebieden kommen huus huis en moes muis naost mekare veur.

In de klanken sluten 't West- en Oost-Veluws zich dus steeds bie mekare an. Eertieds was dit nog veul ärger: toen ha-j op de Veluwe de ee en de eu veur de Nederlanse ij en ui (zoäs bie 't Urkers). Ok is de sch- in-ewisseld veur de sj-, zoäs in 't Limburgs. Onder druk van de umringende dialecten bint disse kenmärken inmiddels al zwat verdwenen; de sj- heur je veural nog in of-elegen plaatsen äs Kootwiek, en dan zwat allenig nog bie oldere lu.

Ok in de woordenschat bint der soms opmärkelijke overeenkomsten. Een goed veurbeeld daoveur is 't woord look; in 't zujen en 't wessen van 't land gebruken ze Franse vormen (ajuin, juin, juun, ui, un, ooj), in 't noorden en osen is de vorm siepel, ok al van Romaanse ofkomst, diep deur-edrungen. Allenig op de Veluwe bleef 't Germaanse woord look beweerd. Dat geldt oek veur zeerte, dat is andere plaatsen väke vervungen deur pien. Noe mu-w der wè bie zeggen dät 't woord look op verschillende plaatsen vandäge de dag äs olderwets geldt.

Hieronder steet een lieste mit woorden die een paor verschillen tussen 't Oost-Veluws en 't West-Veluws dudelijk maken:

Een groot deel van disse Oost-Veluwse woorden kommen ok (meugelijk in een iets andere vorm) veur op de rand van de West-Veluwe (bieveurbeeld in Nunspeet: 'keze', 'motte', 'kieze' enz.), 't kan ok per darp weer anders wèèn.




#Article 47: Veluws (295 words)


t Veluws is n Nedersaksiese dialektgroep die espreuken wördt in de meeste darpen en stejen op de Veluwe, en in de Utrechtse gemeente Bunschoten. Oek in n deel van de gemeenten Amersfoort (Hooglaandervene) en Leusden (Achterveld) wördt of wördden der Veluws espreuken. De oorspronkelike dialekten van Huzen, Laoren, Blaricum en Elspeet wördden vragger oek nog wel es bie t Veluws erekend, mer bin feitelik Hollaandse dialekten (de uterste dialekten van t Hollaands-Nedersaksiese overgangsgebied).

t Veluws is ondanks dat t n echt Nedersaksies dialekt is, n soort overgangsdialekt tussen verschillende dialekten en streektalen. Zo he'j naost t Nedersaksies uut t oosten, t Hollaands/Utrechts-Alblasserweerds uut t westen en t Braobaants/Zuud-Gelders uut t zujen. t Hollaands-Nedersaksiese karakter is overal markbaor, mer hoe oosteliker of noordeliker je gaon, hoe kleinder de Hollaandse invleud. De Utrechtse of Braobaantse invleujen bin veural markbaor a'j korterbie t Utrechtse of Zuud-Gelderse taalgebied koemen.

t Veluws kan weer onderverdeeld wörden in twee groepen, namelik t West-Veluws (deur de taalkundige Jo Daan Veluws eneumd) en t Oost-Veluws (deur Jo Daan in-edeeld bie t Gelders-Overiessels), veerder hef zwat elk darp en elke stad zien eigen dialekt, vake is der oek nog es n dialektverschil binnen n darp, stad of buurtschap. Partie taalkundigen onderscheien oek nog t Zuud-Veluws (dat uut Utrechts-Alblasserweerdse en Zuud-Gelderse dialekten besteet), disse darde subdialektgroep völt dus niet onder t Nedersaksies, en is oek gien gebrukelike indeling.

Frans Nieuwenhuis (1936) uut Vaossen is één van de muzikaanten die in t Veluws zingt. De Spakenburgse muziekgroep Bukkes had in 2007 n laandelik sukses mit t in t Spakenburgs ezungen nummer 'Héé Keeltsie'.

t Veluws wördt aof en toe gebruukt in kollums in de kraante, zo as bie Veluweland.nl (digitaal en as huus-an-huusblad) mit kollums van Gait van de Renderklippen (uut Epe) en Lammertnôom (uut Nunspeet).




#Article 48: Europeeske Uny (412 words)


De Europeeske Uny (EU) is een uny van verskillende europeeske landen. Up et moment besteyt et üüt 27 lidståten, med in totaal 4.233.262 km² an  grundgebeed en sowat 447 miljoon inwoaners. As de EU as land ereakend wördt nemt de Europeeske Uny een söävende plekke in up de wearldranglyste wat grundgebeed angeyt, en de derde, nå China en India, wat bevolkingsantallen angeyt. De name van de uny kwam tot stand döär et verdrag van Maastricht in 1992, dårvöär heytte et de Europeeske Gemeynskap. Et höyvdkwartyr van de Europeeske Uny sit in Brüssel, Belgie.

Volgens et EU-verdrag kan elke Europeeske ståt lid wörden van de EU, up vöärwaerde dat alle andere lidståten dermed instemmen. Dit principe van unanimiteit wil seggen dat eyn van de landen dee al lid is de totreading van een kandidaatlidståt kan blokkeren. 

De kriteria wåran de lidståten mütten vuldoon stån beskreaven in de Kriteria van Koupenhagen. Underdeyl van disse kriteria is et vulleadig oavernemmen van et gemeynskapsrecht.

Der bint nou vyv kandidaatlidståten:

Van Albanie is de anvråge tot lidmåtskap untvangen en up 10 oktober 2012 deade de Europeeske Kommissy de anbevealing Albanie de status van kandidaatlidståt te geaven. In 2014 hevt et land dee status ouk ekreagen. 

Noordmacedonie is sinds 17 december 2005 een kandidaatlidståt van de Europeeske Uny. Vanweagen een konflikt med Grykenland oaver de name van et land güngen de underhandelingen neet erg vlügge. Nå de naamwysiging van et land in 2018 bint de totreadingsunderhandelingen van start egån.

Türkie underhandelde sinds 4 oktober 2005 med de EU oaver totreading, in februari 2019 bint dee underhandelingen stille elegd vanweagen de veranderende politike richtinge dee et land üütgeyt. 

Bosnie-Hercegovina en Kosovo wörden officieel erkend as möägelike kandidaatlidståten.

De volgende landen bint by de EU aneslöäten: 

De officiele talen van de instituten van de Europeeske Uny bint:

Med de totreading van Bülgarie en Rumänie vanaf 1 januari 2007 kwammen bülgaarsk en rumäänsk derby. Ouk kwam der een derde alfabet by, et kyrillisk (in gebrüük in Bülgarie), nåst et al gebrükede latynske en grykske alfabet.

Semi-officiele talen in de Europeeske Uny bint:

Et poolske parlementslid Małgorzata Handzlik pleitede vöär de invoring van de internationale taal esperanto as tweyde taal in Europa. Up 1 april 2004 weer hyroaver estemd. Van de 626 leaden waren der 346 üm verskillende readenen neet anweasig. 280 lüde brachten öär stemme üüt. Dårvan was 43% vöär.

Andere inheymske talen dee in de Europeeske Uny espröäken wörden, maar (noch) neet officieel erkend bint döär de EU, bint u.a.:




#Article 49: Oostnriek (232 words)


Oostnriek (Duuts: Österreich), voloet Republiek Oostnriek (Republik Österreich), is n laand in Mildn-Uropa. t Laand greanst in t westn an Zwitserlaand en Liechtenstein, in t noordn an Duutslaand en Tsjechie, in t oostn an t Slowaaknlaand en t Hongaarnlaand en in t zuudn an Italiën en Sloveniën. De heufdstad is Weenn. t Laand hef ne öppervlakte van 83.858 veerkaante kilometer en t tealt 8,2 miljoen inwonners. Dat gef ne bevolkingsdichtheid van 97 inwonners/km².

De officiële taal is Duuts, mer regionaal wördt ok Sloveens, Krowaties en Hongaars sprökn. t Grootste deel van de Oostnriekers is rooms (78%). De leu betaalt der as in Nederlaand ok met de uro, umdat t laand lid is van de Uropese Unie.

t Oostnriekse laandschop wördt vuur dreekwart kenmearkd duur t gebargte van de Alpen. n Heugstn bearg van Oostnriek is n Großglockner met 3737 meter heugte. Aandere heuge bearge bint n Wildspitze (3768 m), n Weißkugel (3739 m), n Großvenediger (3674 m), n Hintere Schwärze (3628 m) en n Similaun (3606 m). In t oostn langs de riviere de Donau kenmearkt t laandschop zik duur leaglaand en glooinde heuveln. t Leagste punt lig in de deelstaat Burgenlaand. Hier lig Hedwighof eankeld 114 meter boavn zeenivoo. De twee belangriekste riviern bint de Donau en de Inn. Aandere grote riviern bint de Mur, Salzach, Enns en Drau.

Oostnriek is indeeld in neegn deelstaatn (Bundesländer), hieroonder neumd met biejbeheurnde heufdsteedn.




#Article 50: Grolsch (214 words)


Grolsch is een Nederlaands biermark dat volgens 't bedrief van oorsprong al sinds 1615 in Grolle emaakt wordt, als eersten deur Willem Neerfeldt. Grolsch is 't bi'jvoegleke naamwoord van Grolle. De 'Grolsche Bierbrouwerijen' bunt ontstoan na de fusie tussen de Achterhoekse Bierbrouwerije De Klok (Grolle) en de Twentse Enschedesche Stoombierbrouwerij (Eanske).

Op 13 mei 2000 wodden de brouweri-j van Grolsch in Eanske zwoar beschadigd deur de vuurwerkramp. De produktie wodden oaver'enommen deur andere brouweri-jen totdat de schade weer hersteld was. In 2004 wodden de ni-je moderne brouweri-j in Bokel in gebroek enommen en vanaf t veurjoar van 2005 bunt de brouweri-jen in Grolle en Eanske eslotten, en is de productie helemoal geconcentreerd in Bokel. 't Schient oaverigens dat t water dat ze broekt, wal oet Grolle kump.

Sinds 12 februari 2008 is Grolsch een zelfstandige dochterondernemming van SABMiller plc. oet Zuud-Afrika. In 2007 is Grolsch een ni'je weg in'eslagen met ut flessenbier. Eerst wodden de piepkes greun met een inhold van 33 cl in plaatse van broen met 30 cl. In 2008 wodden ok de beugelflessen gruun in plaatse van broen. De verandering van de kleur van de flessen hef niks te doon met de oavername deur SABMiller, moar was al langer de bedoeling. Grolsch hef al sinds de joaren '80 greun as bedriefskleur.




#Article 51: Marco Borsato (106 words)


Marco Borsato is ien van Nederlaands best bekende Nederlaandstaolige zangers, veurdat hij overgong op 't Nederlaands zung hij in 't Italiaons. Hij hef verschillende hits had in de Top 40, en stiet vermeld in 't Guiness Book of Records veur de langst op nummer ien staonde hit. Hij hef ok al diverse priezen had veur de beste Nederlaandstaolige zanger. Zien eerste nummer 1-hit was Dromen zijn bedrog. Bij 't hielijk van Prins Willex-Alexander en Máxima Zorreguieta brocht hij in 2000 't nummer Lopen op het water oet. Marco Borsato is vanof 1998 ok ambassadeur van de stichting War Child.

met hitnoteringen in de Album Top 50/100




#Article 52: De verleuren zeune (118 words)


De verleuren zeune is ien van de bekendste parrebels uut 't Nieje Testement. 't Is eschreven deur de evangelist Lucas. De geliekenis wördt verteld deur Jezus Christus. 

Een va ef twie zeuns. De jongste zeune eist zien arfenis op, verkwist 't en keert berouwvol weerumme. Hiej wördt deur de va feestelijk ontvangen. Dit maakt de oldste zeune jeloers. Hiej hef jao altied trouw ewest. De va wiest de oldste zeune terecht: 't is goed um de weerummekeer van de 'verleuren' zeune te vieren. (Lucas 15: 11-32). 

Rembrandt van Rijn ef de weerummekeer van de verleuren zeune verbeeld in een skilderie dät noe in de Hermitage in Sint-Petersburg hangt.

De verleuren zeune is ok in verskillende Nederlaanse dialecten vertaald.




#Article 53: West-Europa (162 words)


West-Europa is een regio binnen Europa. De regio onderskeidt zich van Centraol-Europa en Oost-Europa deur de geograofie en deur de verskillen in geskiedenis en cultuur. 

Veur de Kolde Oorlog werd West-Europa gebruukt as begrip um Fraankriek, Ierlaand, 't Verenigd Keuninkriek, Nederlaand, België en Luxemburg an te duden.

Duutslaand en Zwitserlaand wörden gangs ok tut West-Europa erekend, hoewel ziej meestal erekend wörden tut Centraol Europa. Fraankriek wördt deur heur ligging en cultuur ok wel tut Zuud-Europa erekend. 

Tiedens de Kolde Oorlog werd de term gebruukt veur de laanden onder Amerikaonse invloedsferen, die deilnammen an de NAVO, as tegenhanger van Oost-Europa, onder Sovjetinvloed. De grèènzen tussen Oost- en West-Europese laanden werden ok wel 't Iezeren Gordien enuumd.

Tut 2003 kun West-Europa zonder prebleem gebruukt wörden veur de laanden van de Europese Unie plus Ieslaand, Zwitserlaand, Liechtenstein, Andorra, Noorwegen, San Marino en Monaco. Mar vanof mei 2004 maken Centraol- en Oost-Europese laanden deil uut van de Unie, wat de definitie van West-Europa weer veraanderd hef.




#Article 54: Luxembörg (land) (295 words)


Luxembörg, officieel et Grouthartogdom Luxembörg, is een westeuropääsk land en is een lidståt van de Europääske Uny en de Benelux. Luxembörg is et büürland van Belgie, Düütskland en Frankryk. De höyvdstad van Luxembörg is de gelyknamige stad Luxembörg. De officiele landstalen van Luxembörg bint düütsk, fransk en luxembörgsk (in de taal sülv Lëtzebuergesch nöömd).

Et gråvskap Luxemburg wör uprichted in 963, in 1354 een hartogdom en in 1815 een grouthartogdom under Willem I. Mid et Verdrag van Londen wör Luxembörg upsplitsd en  verlöyr et meyr as de hälvde van syn grundgebeed - et vöärnamelik fransktalige deyl - an Belgie. Dit westelike deyl wör de belgiske pervincy Luxembörg. Et oaverblyvende, düütsktalige oustelike deyl kreag een groutere sülvbeskikking. In 1890 wör et vulleadig unafhankelik. Döär Düütskland oaverrompeld in beide wearldoorloagen, gav et landtyn syn neutraliteit up in 1948 do et totrad tot de Benelux en et jår dårup tot de NAVO. In 1957 wör Luxembörg eyn van de ses uprichters van de Europääske Ekonomiske Gemeynskap (later de Europääske Uny) en in 1999 trad et to tot de eurozone.

Et noorden van et land is deyl van de Ardennen, in et luxembörgsk Éislek nöömd. Dit is een gebeed mid bülten en laege bargen. Et hougste punt is mid 559 meater de Burgplatz.

Et südelike deyl is vöäl minder bargachtig en vöäl geskikter vöär landbow. Dårüm wördt dit deyl döär de luxembörger ouk wel Gutland nöömd.

De südelike en oustelike gruppen van Luxembörg wörden förmd döär rivyren, wårunder de Mosel.

De höyvdstad Luxembörg is de groutste stad van et land. Andere belangryke plaatsen bint Esch-sur-Alzette in et süden van de höyvdstad en Echternach, an de düütske grens in et ousten.

Een köppel plaatsen bint:

Luxembörg is updeyld in dree bestüürlike distrikten:

Disse distrikten bint weader underverdeyld in twaalv kantons:




#Article 55: Zwitserlaand (317 words)


Zwitserlaand is ien van de Europese lanen die niet tot de Europese Unie beheurt. De laanstälen van Zwitserlaand bint Duuts, Frans, Italiaans en Retoromaans. De buurlanen van Zwitserlaand bint Duutslaand, Italië, Frankriek, Liechtenstein en Oostenriek. 't Laand stiet ok bekend onder zien Latiense naam Confoederatio Helvetica (CH).

Bern is allinnig de facto heufdstad, want officieel hef Zwitserlaand gien heufdstad. De stad wördt Bundesstadt of la ville fédérale eneumd. De discussie of Zwitserlaand een heufdstad möt hebben is al zo old as 't laand zelf.

Buten Bern bint aandere belangrieke stejen onder aandere:

De grootste meren in Zwitserlaand bint: 't Bojenmeer en 't Meer van Genève, mar disse beiden meren wörden edield mit aandere lanen. 't Grootste gehiel in Zwitserlaand liggende meer is 't Meer van Neuchâtel. 

De veurnaamste revieren bint de Rien mit zien ziedrevier de Aare, en veerder de Rhône en de Inn, die alle in Zwitserlaand ontspringen. 

De meren hebt een belangrieke toeristische weerde. Jaorlijks bezuken honderdduzenden luui de meren. Behalven de grote meren, bestaon der ok nog kleinere meren, ok al bint ze väke nog groot. De bekendste bint 't Meer van Zurich, Vierwoldstejenmeer, Meer van Thun, Meer van Brienz, Meer van Maggiore en 't Meer van Lugano. De leste twee enuumde wäteren wörden geografisch edield mit Italië. 't Vierwoldstejenmeer is mit heur 3 miljoen toeristen per jaor zelfs 't drokst bezochte meer van Europa. 

In Zwitserlaand bin der de wäterscheiding tussen de Noordzee, de Zwarte Zee, de Adriatische Zee en de Middellaanse Zee.

't Laansbestuur is iezig decentraal eregeld, mit een grote maote van autenomie veur de gemientes en de kantons. 't Laand hef officieel 26 kantons, waorvan 6 op historische gronden bestaon as halfkanton (d.w.z. mit een ehalveerde stemme in de Kantonsraod).

Van disse kantons bint de meeste Duutstälig. Genève, Vaud, Neuchâtel en Jura bint Franstälig, Wallis, Fribourg en Bern zowel Frans- as Duutstalig, Ticino Italiaanstälig en Graubünden Duuts-, Italiaans- en Retoromaanstälig.




#Article 56: Spanje (300 words)


Spanje is een laand in Zuud-Europa, en is lid van de Europese Unie. De eufstad is Medrid. Spanje ef meer as 44 miljoen inwoners. Spanje is net as Nederlaand een constitusionele monarchie en is 506.013 km² groot (zwat 13 keer zo groot as Nederlaand). 't Laand beslaot grofweg 80% van 't Iberisch schiereilaand. Butendät euren ok de eilanengroep Balearen in de Middellaanse Zee, de Kenarische Eilanen in de Atlantische Oceaan en de Spaanse exclaves in Noord-Afrika bi'j 't laand. 

In 't noordoosten grenst Spanje an Frankriek en Andorra, over d' iele lengte van de Pyreneeën, in 't westen an Portugal en in 't zuden an de Britse kelonie Gibraltar. De eufstad van Spanje is Medrid, een stad mit meer as 3 miljoen inwoners en lig in 't midden van 't laand.

Spanje is een divers laand mit iezig uutmekäärlopende culturen, tälen, èètgewoontes en klimaoten. 't Laand verskilt van de règenachtige vissersdörpen in Galicië tot 't nachlèven van Medrid, de toeristische kusten an de Middellaanse Zee, 't flemencodänsen en bollenvechen van Andalusië en 't mederne Barcelona in Kattelonië. 

De Spaanse grondwet stamt uut 1978. Juan Carlos I is noe de Spaanse keuning. D' udige premier is Mariano Rajoy. Spanje wönnen lid van de NAVO in 1981 en is lid van de Europese Unie sinds 1986. De euro wönnen de Spaanse muntieneid op 1 jannewaori 1999, en vervung daormee de peseta.

Spanje dankt zien naam an 't knien. Oorspronkelijk was 't knien in zien verspreiding bepärkt tot Zuudwest-Europa. De Feniciërs gaffen dit gebied daorumme de naam Isjephanim, knienenkust, waorvan Spanje of-eleid is.

Spanje is onderverdield in 17 autenome gemienskappen (Spaans: comunidades autónomas), 50 previnsies en twie autenome steden.

Alle previnsies bint weer onderverdield in comarcas en die bint weer onderverdield in gemientes. Comarcas ebt alleend niet in elke gemeenskap dezelfde formele staotus.




#Article 57: Polen (160 words)


Polen (poolsk: Polska), vuluut Republik Polen (poolsk: Rzeczpospolita Polska) is een land in Middeneuropa. Et land grenst in et westen an Düütskland, in et süden an Tsjechie en Slowakye, in et ousten an Litauwen, Witrusland en de Ukraine. In t noorden grenst et an de Oustsey en Rusland (de eksklave Kaliningrad). Et land hevt ne üppervlakde van 312.696 veerkante kilometer en et telt ruum 38,4 miljoon inwonners. De höyvdstad en groutste stad van et land is Warsjau. Andere groute städen bint Krakau (Kraków), Lodz (Łódź), Breslau (Wrocław), Posen (Poznań), Danzig (Gdańsk) en Stettin (Szczecin).

Ståtkündig is Polen een parlementäre republik en een eynheidsståt, underverdeyld in 16 woiwodskappen. Polen is lid van een grout antal internationale organisatys, wårunder de Europeeske Uny, de Vereynigde Natys, de NAVO, de Wearldhandelsorganisaty en de OESU.

Undanks de groute verrinneweringen van de Tweyde Wearldoorlog, is een grout deyl van et poolske kulturele arvgood bewaerd ebleaven. In 2017 waren der 15 poolske arvgoodplaatsen up de UNESCO Wearldarvgoodlyste.




#Article 58: Grunnen (stad) (456 words)


De Stad Grunnen (ook: Stad Grönnen of gewoon Stad, Nederlaands: Groningen, Frais: Grins) is de heufdstad van de provìnzie Grunnen en de heufploats van de gemainte Grunnen. De stad geldt as metropool van t noorden. De stad het 200.000 inwoner (2017). t Is n stad mit n bult haandel en industrie. Grunnen is ook n studentenstad. De Rieksakademie Grunnen en de Haanzehogeschool Grunnen hebben soamen sikkom 50.000 studenten. Grunnen wordt den ook de 'jonkste' stad van Nederlaand nuimd. De stad is as woonstee in trek bie studenten en jonge hoesholdens mit kiender.

De binnenstad van Grunnen is in 2005 tot beste binnenstad van Nederlaand verkozen. Dit blef e tot noa 2007.

In provìnzie neumt elkenain Grunnen Stad. In de bus letst dien strippenkoart zain en zègst: Stad en chauffeur wait woarst doe hèn most. Grunnegers zèggen: Der is moar ain stad en dat is Stad. Zulf nuimen zai zok Stadjer of Stadjeder.

Stadjers nuimen Grunnen ook wel laifkozend: Groot Loug, omdat sfeer net is as in n  dörp.

Zulf hebben de Stadjeders as bienoam: mollebonen.

Grunnen is begunt op t end van Hondsrug. t Eerst dat wie van Stad heuren komt oet 1040. Dat joar wordt aanholden as begundoatem. Stad Har al gauw stadsrechten en is doarmit de 3e oldste stad van Nederlaand as t goat om stadsrechten (Nimweeg en Deventer goan der nog veur). t Aiglieks Drentse esloug wuir in de middelaiwen n belaankrieke handelsploats. Om te loaten zain wel boas was, baauwden stadjers in 13e aiw op aaigens gezag n omwallen. Stad wer in dij tied ook lid van de Hanze. Invloud van Stad op Ommelanden wer so groot dat doardeur toal van Frais veraanderde in Saksische Grunnegs.

Invloud van Stad op provìnzie zagst doe op op bult menaaiern. In summege gevaaln, bieveurbeeld in Westerwolde, funksjoneerde de Stad rechtstreeks as laandsheer, in andere gevallen was Stad enkeld aanwezeg as grondbezitter, in weer andere gevallen as vervener, bieveurbeeld deur t aanleggen van t Stadsknoal of as inpolderoar bieveurbeeld in Stadspolder. Grunnen was tot wied in de 20e aiw noa t riek dij mainste grond har in Nederlaand.

Grunnen kreeg in 1614 heur akademie en loater in zeuventiende aiw n nije omwallen, ontworpen deur vestenbaauwer Menno van Coehoorn. Dij nije vesten wuir in t rampjaar 1672 belegerd deur bisschop van Munster, Berend van Goalen. Elk joar op 28 augustus vaaiert Stad dat ze boas binnen bleven op Bommen Berend (zai Grunnegs Ontzet).

In 1772 wer der n Vrijmezzelderslozie oprichten doan, L' Union Provinciale nuimd. Dizze lozie het ondermeer biedroagen wilt an t keren van de stried tuzzen Stad en Ommelanden in de tied van heur oprichtens, vandoar ook de betaikenis van de noam: Pervinsjoale Ainhaid. Tegenswoardeg het Stad 5 Vrijmezzelderslozies.

Belaankrieke zainsweerdegheden in t zèntrum binnen:




#Article 59: Grunnegs (6978 words)


t Grunnegs (ook Grönnegs of Grunnegers) is de versoamelnoam veur de Friso-Saksische dialekten dij proat worden ien en om de provìnzie Grunnen tou. t Is n toal dij heurt tou t Leegsaksisch, ain van de twij erkende streektoalen van Nederlaand. Binnen dizze Leegsaksische streektoal vörmt t Grunnegs, soamen mit t Oostfrais n apaart kluster Noordwest-Saksische dialekten. Dizze apaarte stoates het t Grunnegs-Oostfrais te daanken aan de ienvloud van t Frais (zai t heufdstok Ontstoan). Ien historisch opzicht proat man ook wel van Nijgrunnegs of Nij-Nijgrunnegs, wat de verwottern mit t Nederlaands aangeft.

Zo as al nuimd, vörmt t Grunnegs soamen mit t Oostfrais n apaarte groep binnen t Leegsaksisch. Dit het onderaandere te moaken, mit dat der ienvlouden binnen van aal kaanten. t Maist kenmaarkende van t Grunnegs binnen de twijklanken, dij zowel Frais as Westfeels van oart binnen en dij bestoan ien laange en körte vörms. Veur n oetgebraaid overzicht van toalkundege aigensheden van t Grunnegs, zai de zieden van de Grönnegse toalwiezer.

t Grunnegs wordt proat ien haile provìnzie Grunnen, de kop van Drint sikkom tin noorden van gemainte Azzen, tin oosten van Hondsrog (de veenkelonies) en t oostelke dail van de Fraise gemainte Köllumerlaand c.a. om en bie de lougen De Pomp, Köllum, Boerum en Muntjeziel. Om en bie de lougen Moarum, De Wilp en De Penne wordt noast t Grunnegs ook Frais proat. Ien Köllum wordt noast t Grunnegs ook t Stadsfrais proat, dat nait hail veul òfwiekt van t Westerkertaaierse dialekt van doar.

t Grunnegs wordt proat deur om en bie 60 persìnt van de mìnsken ien de provìnzie Grunnen, woaronder n groot dail ollere minsken. t Aantel sprekers komt hierdeur op om en bie 205.000 mìnsken. Ien de provìnzie Drìnte wordt t Grunnegs deur om en bie 90.000 mìnsken proat en ien de gemainte Köllumerlaand deur om en bie 5.000 mìnsken. Hiermit komt t sprekersaantel op om en bie 310.000. Worden Stad en Hoaren nait mitrekend, den zol t sprekersaantel oplopen tou om en bie 80 persìnt.

Veur de ollern is t Grunnegs maisttieds de moudertoal. Nog n hail ìnde olle Grunnegers kinnen naauwlieks fesounlek Nederlaands, omreden zai t gewoon binnen om Grunnegs tou proaten. Vrouger wör der ook les geven ien t Grunnegs omdat schoulmeester zulf ook nait goud Hollaands kon. Tot ongeveer de joaren 60 tou, was t hail normoal ien Grunnen om t Grunnegs as eerste toal te hebben en t Nederlaands as twijdent. Veur de maiste luu onder de 65 joar is t Grunnegs de twijde toal. Ook tegenswoordeg nog, wordt t Grunnegs veul proat onder de jeugd, mòr nait meer t zuvere Grunnegs. Doch kaizen veul olders der tegenswoordeg veur om heur kinder Nederlaandstoaleg groot te brengen, woardeur t sprekersaantel deellopt en zai mainen dat man mit t Hollaands as eerste toal hoger ien de soamenleven komt. 

t Grunnegs is naauw verbonden mit t Drints, t Westlaauwers Frais, t Nederlaands en hail wied t Deens en t Oldenbörgs. t Grunnegs is hail naauw verbonden mit t Oostfrais en t Selterfrais.

De verwaantschop mit t Oostfrais is zo staark dat t Grunnegs en t Oostfrais sumtieds zulfs as ain toal zain worden. n Goud veurbeeld van dizze verwaantschop binnen de dialekten ien de lougen Schaanze ien Grunnen en Bonnen ien Oostfraislaand, dij vrouger hailmoal overainkwammen mit ainander, mòr tegenswoordeg wat meer oet nkander gruid binnen. n Groot verschil tuzzen Grunnegse en Oostfraise dialekten is t lainwoord. Ien t Grunnegs kommen veul vergrunnegsde Nederlaandse lainwoorden veur. Ien tieds binnen ien t Oostfrais veuraal veul Duutse lainwoorden te vinden, aal wazzen dit vrouger, sikkom tot aan de verainen van Duutslaand tou, veurnoamelk Nederlaandsen. Toch binnen der nog wel dusdoaneg veul Nederlaandse worden over ien t Oostfrais dat de Oostfraizen deur aander Duutsers sums zulfs haalve Nederlaanders nuimd worden. Tot aan de Twijde Wereldkraig tou was de reloatsie tuzzen Grunnen en Oostfraislaand hail goud. As de waarkgelegenhaid ien Oostfraislaand beter was, gingen aarbaaiders vanoet Grunnen noar Oostfraislaand tou en as de waarkgelegenhaid ien Grunnen beter was, den kwammen de Oostfraizen dizze kaant op. Doarom zugst ook dat ien t olle Grunnegs, veuraal t olle Oldambtsters, n hail ìnde Duutsege woorden zaten en dat de oetsproak sprekend op t Oostfrais leek. Deur de joaren hìn binnen dizze oostelke ienvlouden der laanksoam oet goan en is t Grunnegs aal meer noar t Nederlaands tou gruid. Der binnen zulfs olle luu dij ien t tegenswoordege Oostfrais, veuraal t Raaiderlaands, heur olluu weerheuren. Zo zeden luu ien Grunnen, veuraal t Oldambt, vrouger gain op mòr oep, gain proaten, mòr prouten, gain vertèld, môr vertjèld en gain vrauwger, môr vrjoouger. Ien t Oostfrais is t liek aansom. Zee man doar vrouger van mòr of man, nou is t oaber. Doar woar vrouger bünnen zègd wör, zègt man nou, ook ien t Raaiderlaand, aal meer sünd. 

Behaalve de lainwoorden komt tegenswoordeg de woordenschat van t Grunnegs en t Oostfrais nog wel grotendails overain. Woorden as lutje (lüttje), scheuvel (Schöfel), beune (Böhn), loug (Loog) en genoat (Garnaat) kommen, wat de oetsproak aangaait, hailmoal overain. Grunnegers en Oostfraizen kinnen mekoar over t aalgemain den ook goud verstoan. Toch is t zo dat as n Grunneger ien Oostfraislaand komt, dat er den voak begunt op zien Hoogduuts. Dit komt deurdat noa de twijde wereldkraig de grup tuzzen Duutslaand en Nederlaand psychologisch aandikt is. Dit het tou gevòlgen had, dat de Oostfraizen gaauwer as Duutsers zain wörren as dat zai as Oostfraizen beschaauwd worden. Ook het t der mit tou doun dat veul Grunnegers nait goud waiten dat man ien Oostfraislaand binoa dezulfde toal proaten. Doarnoast is t ook zo dat dialekten oetstaarven, woardeur man nait bie elkenain meer terècht kin mit de streektoal.

Ien t westen het t Grunnegs n lichte verbondschop mit t Westlaauwers Frais. Ien t Westerkertierse dialekt het man veul woorden dij ien de rest van Grunnen voak nait veurkommen, môr wel ien Fraislaand. Veurbeelden hiervan binnen mem (moeke/mouder), leit (ligt) en jem (joe). Ook kent t Westerkertaaiers veul toonhoogteverschillen dij typisch binnen veur t Frais, mòr nait veur de aander Grunnegse dialekten.

Ien t zuden gaait t Stadjeders over ien t Noordvelds dat ook voak tou de Grunnegse dialekten rekend wordt. Dit dialekt gaait weer over ien t Midden Drìnts. De belaangriekste overgang is dijent van ai noar eei noar ie en dijent van ou noar oou noar oe. De grìns tuzzen ou en oou (dat oetsproken wordt as de Grunnegse oo) wordt zain as de grìns tuzzen t Grunnegs en t Drìnts.

Doarnoast binnen der ook woorden dij van wiedere òfkomst binnen, noamelk Latainse. Sumtieds binnen dij via t Nederlaands, Duuts of t Fraans ien t Grunnegs kommen, mòr sumtieds ook direkt. Veurbeelden hiervan binnen: loug (locus), hörn (cornu), aiw (aevum; tiedperk), sikkom (circum), keroazie (coraticum), trankiel (tranquillus), edik (acetum) en riepe (ripa; smalle laandstrook).

Zo as oet t stok hierboven al bliekt, het t Grunnegs reloatsies mit aal omringende toalen en dialekten. Dit zörgt der veur dat de toalklassifikoatsie nogal wat problemen mit hom mit brengt. Toalkundegen binnen t der nait volledeg over ains, hou of man t Grunnegs presies nuimen mout. Der binnen den ook verschaaidene theorieen:

Van aal theorieen is wel wat tou zèggen, mòr toch worden Friso-Saksisch en Nedersaksisch t maist broekt, Nedersaksisch messchain nog wel meer as Friso-Saksisch, omdat man mit t oog op Uropa geern n grote, verainde en stabiele minderhaid van de Saksen hebben wil en nait van Grunnegers-Oostfraizen, Westfelinks, Noord-Leegsaksen, Oostfelinks, Sleeswiekers, ezw. Toch wordt t Grunnegs deur de maiste Grunnegers zulf nait zo waitenschoppelk beschaauwd. De maisten zain t Grunnegs as n apaarte toal, heur aigen toal en nait echt as dail van ain of aandere groep.

Van ain Grunnegs kin nait proat worden. t Bestaait oet 8 lutje dialekten dij wel n dudelke ainhaid vörmen, môr doch wel verschillend binnen. De dialekten dij van oldsheer onderschaaiden worden ien t Grunnegs binnen:

Over t aalgemain kin man zèggen dat de dialekten ongeveer overainkommen mit de olle politieke grìnzen binnen de provìnzie. De olle Ommelanden binnen dails zichtboar. t Oldambtsters wordt anders nait allend ien t Oldambt proat, môr ook ien t oostelke dail van t Fivelgo, ook wel bekend as t Duurswold. t Stadsgrunnegs en t Noordvelds wazzen vrouger middelkerwies ain dialektgroep, mòr deur ienvlouden van t Drìnts op t Noordenvelds en ienvlouden van t Hoogelaandsters op t Stadsgrunnegs binnen zai laanksoam oetnkander gruid. t Dialekt van Hoaren, Eel-Potterwold en Glimmen kin as overgangs dialekt zain worden. 

Ien tegenstèllen tot de maiste aander dialektgroepen ien Nederlaand, bestoan der ien Grunnen binoa gain echte dörpsdialekten. De Grunnegse dialekten binnen veurnoamelk streekdialekten. Dit komt woarschienlek deurdat, veuraal ien t klaaigebied van noordelk Grunnen, dörpen reloatief dicht bie nkander liggen. Ook was der vrouger al nait dusdoaneg veul bedrieveghaid dat dörpen heurzulf redden konden zunder kontakt mit aander dörpen. Op de zaandgronden was dit aans. t Zudelke dail van t Westerkertaaier worden meer verschaaidene dialekten proat en van oldsheer haar Westerwòlde wel dörpsdialekten. Ien de lèste 150 joar binnen de dialekten aal dichter noar mekoar tougruid. De ainhaid van de noar mekoar tougruide dialekten nuimt man n regiolekt.

Noast geogroafische veschillen binnen der ook verschillen tuzzen leeftiedsgroepen en tuzzen de verschillende loagen van de moatschoppij en de verschaaidene affeers.

Hieronder staait n tabel mit de verschaaidene dialekten en ongeveer t aantel sprekers doarvan:

t Aantel sprekers van t Westerwôlds is baseerd op de proaters van t mengdialekt van t olle Westerwôlds, t Oldambtsters en t Veenkelonioals. t Aantel sprekers van olle Westerwôlds ligt enkeld om en bie 200 of zulfs minder. Dit mengdialekt is aigelks gewoon Oldambtsters, mit hier en doar n Westerwòldse ienvloud, zo as de u veur o (bv. 'bukse' veur 'boksem' of 'hum' veur 'hom').

Der binnen n aantel kenmaarken dij de Grunnegse dialekten van elkander schaaiden dut. Dizzent binnen zo veul meugelk hieronder oetdrokt:

Veur de geschiednis van t Grunnegs mouten wie omgoan noar de Middelaiwen, n poar aiwen noa Kristus. Noa de grote vòlkerwandel, wazzen de oorspronkelke Frisii soamensmolten mit aander vòlker, onder aander mit de Sjouken. Doaroet was n soort van Proto-Fraise kultuur ontstoan, dij as loatere vèrzie de Oldfraise kultuur haar. Logischerwies wör der dou ook Oldfrais proat. De dou ontstoane Fraizen, begonnen de haile Noordzeekost van de noudoagse Zais-Westfloamse grup, tot ien Denmaark tou, te domineren. Middelkerwies waren zai ook ien Hadeln en Ditmaarzen. De toal dij doudestieds proat wör, was onder tou verdailen ien Westlaauwers Frais, Oostlaauwers Frais en Noordfrais, dat op zokzulf weer ontstoan wezen zol oet t Oostlaauwers Frais, dou dijent de noordelke kuststreken koloniseerden. t Noudoagse Grunnen ligt aan de oostkaant van de Laauwers. t Grunnegs is den logischerwies ook ontstoan oet t Oostlaauwers Frais. Dit dialekt, dat tegenswoordeg nog proat wordt ien de Duutse gemainte Selterlaand, wör proat ien de Ommelanden en t Oldambt en ien Oostfraislaand. Middelkerwies ook ien Stad, mòr dij zol vòlgens Heeroma al veur de 11. aiw ontfraisd wezen. Ien t dörp Westeremden (op t Hoogelaand) is n aivenholtje (taxus) vonden mit n körte roenen ienschriften der op, dij dateert oet de 7. aiw n. Kr.:

Ofbeelding:Buurbrief1.jpg|right|300px|thumb|De Buurbraif van n Daam, bron:  

Noast dat der twij transchriften van de roenen binnen, kinnen geleerden t ook nait ais worden over de betaikenis van t stok. Ien noudoags Grunnegs zollen de vertoalens wezen: 

n Aander belaangriek Oldfrais dokumìnt is de Buurbraif oet 1327 dou n Daam stadsrechten kreeg oet de vergoadern van de Opstalboom bie Auwerk.

Dou de ienmiddels oetgruide Hanzestad Grunnen ien 14. aiw aal meer ienvloud kreeg ien de Ommelanden, wör t Frais ien de Ommelanden staark beienvloud deur t Leegsaksisch van Stad. Dit vond om en bie dijzulfde tied ook stee ien Oostfraislaand, mòr den vanoet Emden. Ien de 16. aiw was der ien Grunnen al sikkom gain Frais meer over. t Dialekt dat ontstoan was, mout hail veul leken hebben op t tegenswoordege Selterfrais, dat op zien beurt ook weer lichte Saksische ienvlouden had het. Woorden as lound (laand), taiven (wachten) en seers (kaars) kommen tegenswoordeg nog aal ien t Selterfrais veur. Man kin t beste zèggen dat der n soort van dwongen wizzel ploats vonden het. Hierdeur wör t Saksisch van Stad oplègd, mòr deurdat de Ommelaanders nait goud Saksisch konden, wör de toal dij ontston n mengen van baaide toalen. Woorden dij man nait wos, hil man oet de olle Fraise toal. 

n Schier veurbeeld van t vrouge Grunnegs binnen de vertoalens van de 17 kesten en 24 laandrechten van de vraaie Fraizen. Dit, van oorsprong ien t (Old)Frais en Latain schreven wettendokumìnt is twij moal vertoald worden ien t Saksisch (Oldgrunnegs). Dizze baaide vertoalens lòten goud zain hou of de toalonzekerhaid doudestieds was, dij ongeveer verleken worden mout mit de noudoagse twijstried mit t Hollaands. De aine vertoalen broekt westelke (Hollaandse, Westfeelse) woorden, ien tieds dat de aander vertoalen meer oostelke (Hoogduutse) en Fraise woorden zain let. Hier n veurbeeld van n vrouge vörm van t Grönnegs, mòr nait de oldste: t eerste laandrecht. 

Ien t noudoagse Grönnegs zol dat ongeveer wat wezen as:

Om en bie 1500 begon t Grunnegs aal meer noar t Middelnederlaands te goan. Man zol veur dij tied proaten kinnen van Oldgrunnegs en doarnoa van Middelgrunnegs. As man noar t bovenstoande fragmìnt van t olle Grunnegs kiekt, den is t maist boetenlaandsliekende de woordorder. t Grootste verschil was den ook dat dizzent laanksoam noar dijent van t Hollaands tou gruide. Ook was t Grunnegs doudestieds veul van de olle Fraise kenmaarken kwiet worden en wör de schriefwieze van Hollaand overnomen. Klanken veraanderden ook laanksoam, zowel noar t Hollaands tou as noar t oosterse Saksisch van Breem en Hambörg. Dit gong zo wied dat om en bie 1600 de schrieftoal haildaal overgoan was op Nederlaands. Dit bliekt onder aander oet de schreven dokumìnten, dij veuraal ien Stad, kìrken of börgen schreven binnen en vanòf 1600 binoa apmoal op zien Hollaands of haalfdialekt binnen. Toch bliekt oet n dokumìnt van n rechtszitten ien de börg Ewsum dat de spreektoal toch staark òfweek van de schrieftoal. Hier zol de aankloagde/gedoagde Johann Breve, dij nog staarke Fraise ienvlouden ien zien toal had hebben zol, de rechtsprekende oetmoakt hebben veur Drìnt. De heer Van Ewsum, dij der ook bie was, zol hierop kwoad reageerd hebben. Dit is wat opschreven is:

Hieroet bliekt ook dat aal loagen van de bevòlken doudestieds Grunnegs praiten. Roelof van Ewsum was noamelk ain van de (belaang-)(ienvloud-)riekste luu ien de haile provìnzie. Opvalend is dat de klanken ai en ou nog nait weergeven worden. Of zai wel oetsproken wörren is man nait wis over. Wel kin man zèggen dat de oetsproak van klanken en kombinoatsies doudestieds aans was as nou. De oe zol middelkerwies as [euw] oetsproken wèst wezen, ien tieds dat de u de tegenswoordege [oe] was. De ij was middelkerwies de tegenswoordege [ie] en eij was de tegenswoordege [ij] of [ai]. Hou of dat mit ee, aa en oo zat, is dus nait haildaal bekend. t Kin wezen, kiekend noar t Duutsege karakter van de schriefwieze, wat loat is veur dij periode, dat, liek as ien t Westfeels, de klanken ai en ou schreven wörren as ee en oo. Ien Muunsterse stadsdokumìnten bieveurbeeld binnen veul Westfeelse teksten vonden dij ee en oo beschrieven, mòr woarvan man wait dat dij klanken as ij en ouw oetsproken wörren.

Dit Middelgrunnegs gong middelkerwies om en bie 1800 over ien t Nijgrunnegs. Dit is aans nait mit zekerhaid te zèggen. Ien de loate 18. aiw was de Nederlaandse stoat laanksoam gruid noar grotere ainhaid. t Nederlaands haar nou ook al dudelk n vaste stoates kregen. Dit mouk de Grunnegers ook bewaiten van heur aigense streektoal en apaarte aigensheden. De Grunnegers begonnen laanksoam soamen tou goan. Woar doarveur de gemiddelde Ommelaander zok as Frais oetdrokte, vuilde man zok nou overaal Grunneger en was de Grunnegse toal n belaangriek dail doarien. Vanòf dij tied doekt t Grunnegs weer op ien schriften en wordt t schreven op n wieze dij verschillend was van t Nederlaands, ien tieds dat man ien de vrougere aiwen juust zo veul meugelk dezulfde letters veur zowel t Grunnegs as t Nederlaands broekte, dij ien baaide gevalen wel aans oetsproken wörren. Dit was nou dus veraanderd en nou kin man den ook dudelk zain hou t Grunnegs der ien dij tied oetzag en ook goud vaststellen hou of t klonken het. Deur dizze aandocht wait man vanòf dizze tied den ook t maist van t Grunnegs òf.

De belaangriekste veraandern van t Middelgrunnegs noar t Nijgrunnegs is dat de klanken ee en oo en oe veraanderden ien ai en ou. Volgens Kloas Heeroma zol dit beurd wezen deur n ienvloud vanoet Westfele, dij er de Westfeelse expansie nuimt. Liek ien t Westfeels nam ook t Grunnegs de klanken ai en ou over, ien stee van ee/ie en oo/oe. Ook wörren bepoalde woorden overnomen en grammatikoale aigensheden liek zo. Dit het ien Westerwôlde staarker wèst as ien de rest van Grunnen. Ain probleem is aans dat Heeroma dizze veraandern nait ien n bepoald tiedsvlak zet. Man wait nait wanneer dit presies beurd is. Deurdat de klanken ai/ei, ui en ou aan t ìnde van de 18. aiw veur t eerst veurkommen ien de geschriften, rekenen holdend mit t feit dat t Westerlaauwers Frais ook rond dij tied veraanderde, wordt der wel ais van oet goan dat vanòf t ìnde van de 18. aiw tou t begun van de 19. aiw t Grunnegs dizze Westfeelse ienvloud ondergong. Dit kwam vanoet t zuudoosten, vanoet Westerwòlde, dat middelkerwies al eerder Westfeliseerd was. Zeker wait man dit nait, deurdat der bar waineg ien t Grunnegs schreven is tuzzen 1600-179, woardeur t hail goud meugelk wezen kin dat de Westfeelse ienvloud al ien de 17. aiw ientrid dee ien Grunnen. Doarbie wordt maind dat de klankenwandel n gelaidelek proses wèst het van ie noar ee noar ij noar ai, dus van skieper (Oldgrunnegs), skeper (vroug Middelgrunnegs), skeper (oetsproak: skijper; loat Middelgrunnegs), skaiper (vroug Nijgrunnegs), schaiper (hudeg Nijgrunnegs). t Kin ook wezen dat de ee-klaank der nooit wèst het, mòr dat dij allendeg mòr schreven wör noar Westfeels veurbeeld. Dat zol betaiken dat n woord as schaiper vot vanoet skieper kommen is. Bie dizze theorie sloet aan dat verschaaidene olle luu ien Stad en t Oldambt de ui (bv. in gruin) oetspreken as ai (dus grain). Dit is den direkt weerom te laaiden noar t Fraise grien. 

De belaangriekste bron van t vrouge Nijgrunnegs is t toneelstok Et en Fret. Dit is n toneelstok ien t Stadjeders en gaait grofweegs over n domie dij n börgerdochter traauwen wil. n Onderwaarp dat hier staark aan bod komt is sosjoale verschillen, iets dat ien dij tied hail staark leefde, net noa de revolutsie. 

Dizze sosjoale verschillen zollen vanòf dat momìnt aal meer ienvloud hebben goan op t Grunnegs. Zo zag man net nog dat ien de 15. aiw ook de rieke börgers Grunnegs praiten, zo binnen dij middelkerwies om en bie 1800 haildal overgoan op t Hollaands en t Fraans. Noa de 1850 wör de Grunnegse regionalistische trots aal minder. De haile belevenswereld veraanderde doudestieds. Boeren wörren van aarme laandaarbaaiders aal meer grote bedrieven en deden dus ook aal meer veur zokzulf om zo veul meugelk sìnten binnen tou hoalen. Zai kregen ook knechten en deur Hollaands te proaten konden zai zok sosjoal hoger ploatsen as de laandaarbaaiders. Doardeur zugt man dat, ondanks dat t Grunnegs voak as boers zain wordt, de maiste rieke boeren vanòf midden 19. aiw binoa gain Grunnegs meer proaten. Zulfs vandoag proaten de maiste boeren Hollaands, omdat zai aal voaker dail oet moaken van n grote ondernemen of vakbond. Veuraal de onderste loag prait t nog: börgers, aarbaaiders, schippers, enz. De bovenste loag begon zok aal meer òf te zetten tegen t platte Grunnegs van dizze onderloag en hierdeur het t Grunnegs aan t ìnde van de 19. aiw en t begun van de 20. aiw weer n lutje veraandern mitmoakt. Der kwam n soort twijdailen. De middenloag zette zok ôf van de onderloag. De klanken ai en ou wörren bie dizze rieker wordende middenloag aal meer ij en oou, zo as ien t Oostfrais. Hiermit wol man zok òfzetten tegen de daipe klanken ai en ou dij man as t roege plat zag. De reaksie van de legere standen hierop was dat zai heur klanken nog daipen mouken om zok op heur beurt òf te zetten: ai wör oi en ou wör aau. Dizze baaide prosezzen veraanderden de toal ien zien hailen nait echt, mòr meer de oetsproak. Ien t eerste proses worden de sjieke Hollaandse, Fraanse en Engelse klanken noabootst, ien tieds dat bie t twijde proses de diftongen verstaarkt worden en klaanken laanger en nazoaler wörren. t Eerste proses von veuraal op t Hoogelaand stee, ien tieds dat t twijde proses veuraal ien de Veenkelonies was. Man zugt den ook dat t Hoogelaand over t aalgemain rieker was as de Veenkelonies. Dizze sosjoale schaaiden kin man nog aal terug vinden ien t nijmoodse Grunnegs. Man proat ook wel ais van Noord-West Grunnegs en Zuud-Oost Grunnegs. Dizze schaaiden het veuraal tou moaken, mit welk van de twij prosessen t staarkste was en de ienvloud doarvan. Man kin ook wel zèggen dat t Legere Grunnegs ien de lèste aiw aal platter worden is. t Hoge Grunnegs van ij en oou wordt aigelks allend nog mòr deur ollere luu proat. De jongere generoatsies Hoog-Grunnegs proaten ien heur doagelks leven nog mòr waaineg Grunnegs of proaten n soort Aalgemain Grunnegs, woar dit onderschaaid tuzzen Hoog- en Leeg-Grunnegs nait meer heurboar is. Tegenswoordeg wordt t Grunnegs den ook veuraal nog deur de legere sosjoale klassen proat, ien tieds dat de hogere en middelboare klassen voak wel Grunnegs kinnen, mòr dit nait meer echt oeten en zo veul meugelk op t Hollaands overstappen. De luu dij nog wel t Hoog Grunnegs proaten, kommen ien dizze tiedsperiode apmoal zonnen bitke oet de tied, woardeur dizze vörm redelk gaauw oetstaarft en allend t Lege, roege Grunnegs (en t haalfdialekt) overblift. 

Noast de klanken ai en ou veraanderden ook aander klanken, voakentieds noar t Hollaands tou. Man kin bieveurbeeld goud heuren oet welke generoatsie aine komt. Veul luu dij veur de oorlog geboren binnen, proaten veul donkerder as luu dij doarnoa geboren binnen. Ook binnen veul dingen dij Duuts aandoun en dij t Grunnegs vrouger mit t Oostfrais gemain haar, verdwenen zo sikkom noa de oorlog. Dou wol man zok veuraal òfzetten van de Duutsers en dat kon deur middel van de toal. Zee man vrouger nog oep (/oəp/), nou is t op (/ɔəp/), zee man vrouger rad, nou is t fietse, zee man vrouger voaren, nou is t rieden, enz.

Ook de geogroafische dialekten veraandern. Zunder de hoge mobiliteit van de lèste aiw, zollen de twij prosezzen dij hierboven beschreven stoan, hail dörpsgebonden wezen. Toch zugt man dat der ien Grunnen over t aalgemain, ook deur de dichthaid van de dörpen, veuraal op t Hogelaand, der ien stee van dörpsdialekten veuraal streekdialekten bestonden en sunt de Twijde Wereldkraig begonnen de geogroafische dialekten aal meer noar mekoar tou te gruien. Hierdeur is ien de twijde hèlft van de 20. aiw t regiolekt ontstoan. Dörpsdialekten bestoan al nait meer en zwakke dialekten as t Westerkertaaiers en t Westerwôlds stoan aan de raand van t onbroeken. Noast de mobiliteit, het t der ook mit te doun dat t Grunnegs aal minder van hoes oet proat wordt, woardeur luu dij t nait kinnen, t leren mouten. Logischerwies is der nait veur elk dörpsdialekt n kurzus, woardeur man n soort aalgemain Grunnegs leert. Doarbie komt dat luu dij t Grunnegs wel al praiten en der belaangstellen veur hebben, aal meer aander dialekten der bie leren goan, woardeur zien of heur oorspronkelke dörps- of streekdialekt aal meer soamen gaait mit dijent dij er der bie leerde.

Ondanks dat de toal laanksoam oetstaarft, is der de lèste tientelderjoaren aal meer aandocht kommen veur de Grunnegse toal. De oetdrokken: Waitst nait watst hest, totdatst t kwiet bist gaait hier oardeg op. Juust deurdat t Grunnegs aan t oetstaarven is, kommen der aal meer initsjatieven om de toal te beholden. Der kommen aal meer zangers, schrievers en bloaden dij t Grunnegs ien leven holden perbaaiern. Ien 1997 is t Leegsaksisch, woar t Grunnegs bie heurt, deur Uropa erkend worden as streektoal en op moment (2012) is man bezeg om n hogere stoates, dijent van minderhaidstoal, aan te vroagen. Ien 2007 is Siemon Reker, dij doudestieds streektoalfunksjonoares en biezunder hoogleroar was, benuimd tot gewoon hoogleroar Grunnegse toal en kultuur.

Hierboven haar man al zain dat de sosjoale verdaildhaid t Grunnegs oetaindrift. De legere klassen en enkeld summege luu oet de hogere en middenklasse proaten t nog, mòr tegenswoordeg het t Grunnegs, deur de biekomsteghaid van t Nederlaands, veuraal n persoonliekse en gemoudelkhaidsfunksie. t Grunnegs wordt veuraal broekt om mit nkander persoonliekse zoaken tou bespreken en om homzulf bie n zeupke ien oet tou drokken. 

Zo as al zègd, zörgt de sosjoale verdaildhaid dat de bovenloag aal minder Grunnegs proaten gaait en de toal van de onderloag aal platter wordt. Hierdeur is der n grote kaans dat t Grunnegs ien de körte toukomst ook deur de legere klassen op zied zet wordt. Jan de Boer zègt hierover ien zien bouk Aanzain en Wezen van n Moudertoal: Veur n dail is dat ,,sociologisch’’ ofstand nemen en ofstand doun van n stuk van heurzulf. Ze vergatten heur ofkomst en doardeur ook de toal, doar heur moeke heur mit grootbrocht haar. Dizze ,,intellektuele ofstand’’ haar nog aandere oorzoaken, Ain doarvan is het aanmeten van n levensstiel, dei min of meer gespleten is en dei n stried teweeg brengt tussen het verstandsleven het gemoudsleven. As bie zuksen het verstand d’r boven oetwozzen is, den hemmen ze t gemoudelke alledoagse ainvoudege leven nait meer ien tel.

Nou is der ien Grunnen n soort twijstried tuzzen wat man aigelks vindt. Ainerzieds vindt man dat t Hollaands mooier klinkt en is t veur luu verstaandeger om goud Hollaands tou proaten, zodat man meer kaans op de aarbaidsmaarkt het, mòr aanderzieds wil man t Grunnegs ook beholden, omdat, zo as De Boer goud woordt, de maiste Grunnegers wel n binden vuilen mit heur moudertoal. t Maist opvalende hierien is dat de luu dij t maist enthousiast ien binnen ien t behold van t Grunnegs, voak nait meer ien Grunnen wonen. Ien t begun van de 20. aiw binnen veul Grunnegers veur heur waark noar t westen van t laand vervoard. Loater kreeg man haimzaikte en kregen zai wìns van Grunnen. Deur zokzulf as Grunneger te oeten, hoopten zai vanòf n òfstandje toch wat veur Grunnen doun te kinnen. n Goud veurbeeld hiervan was Geert Teis dij t Grunnegs vòlkslaid schreven het. t Gevoar mit dit soort gevalen is voak, dat heugens voak mooier binnen as dat t echt was en dat gebieden en mìnsken ien de tied veraandern. Hierbie heurt ook de holden tegenover de streektoal. 

Nou perbaaiert man deur middel van onderwies en kultuur de holden tegenover de streektoal te veraandern en t broeken der van aan te peerdjen. Twijtoaleg opvouern wordt den ook aanmoudegd en ondanks dat man t Grunnegs zulf voak nait zo mooi vindt, toch is vindt n groot dail van de Grunnegers t n gouie zoak dat de Grunnegse toal weer wat aanpeerdjed wordt.

De mainen over t Grunnegs deur boetenders is hail verschaaiden. De maisten vinden t Grunnegs roeg, schèl en boers klinken. De maiste luu dij gain Grunnegs (of n aander Leegsaksisch dialekt) gewoon binnen, mouten den ook voak nog hail wat muite doun om t Grunnegs te verstoan, wat gain positief effekt het op t aanzain der van. Veuraal ien de laandelke politiek wordt der aanmoudegd om korrekt Hollaands tou proaten. Toch binnen der ook gounend dij t Grunnegs grappeg en mooi klinken vinden. Zai maggen den geern de term leuk taaltje broeken. Dizze groep, dij nait zo hail groot is, is den ook voak bereid om t Grunnegs te leren. Zai beschaauwen de toal as n dail van de kultuur van t gebied en vinden dat as zai doar wonen kommen, dat zai de toal ien èlk gevaal verstoan kinnen mouten. Voak zain zai t Grunnegs aanders nait as serieuze toal zo as t Frais, mòr echt as streektoal; vandoar ook t verklainwoord taaltje. t Grappege hiervan is dat dizze groep voak positiever over t Grunnegs is as de maiste Grunnegers zulf, ien tieds dat zai de term leuk taaltje voak aan t Twìnts òfschoeven. n Reden dat t Grunnegs as mooi en grappeg zain wordt is dat t Grunnegs hail gaauw en direkt is. t Grunnegs is noamelk hail nuchter, hail gewoon aaldoags, mòr aan aander kaant kin man ook goud gevuil der mit oetdrokken, en den veuraal negoatieve gevuilens zo as vloeken, schèlden en kloagen, mòr ook goud laifde en verdrait.

De negoatieve holden van boetenders tegenover t Grunnegs doar entegen, het direkte ienvloud op de holden van de Grunnegers zulf. Den de negoatieve holden van de Grunnegers zulf tegenover heur toal is grotendails n minderweerdeghaidskomplex tegenover t hoge Hollaands en dat as zai Grunnegs proaten blieven, dat zai den leeg stoan ien de weerden van de Hollaanders.

t Vertoalgedrag van t Grunnegs holdt ien de moat van vertoalen en vergrunnegsen van woorden ien t doagelks sproakbroeken. De lèste tienderjoaren wordt dit aal minder. Hierveur wör al proat over t regiolekt, t soamengoan van de Grunnegse dialekten tou ain streektoal. Toch het dit ook nog n aander betaikenis, noamelk t soamengoan van t Grunnegs mit t Hollaands. Deurdat de Hollaandse toal aal meer grond kregen het ien Grunnen en noudoags de heufdtoal worden is, vervaalt t Grunnegs noar de achtergrond. Veul mìnsken proaten nog wel meer Grunnegs as Hollaands, mòr t Hollaands is tegenswoordeg t veurbeeld worden. Olle woorden as 'keroazie', 'teller', 'edik', 'oproupen', 'hozen' en 'snek' worden ien t normoale sproakbroeken nait meer broekt en worden vervongen deur vergrunnegste Hollaandse woorden as 'moud', 'bòrd', 'azien', 'bèllen', 'kousen' en 'slak'. t Is aans nait zo dat dij olle worden nait meer bekènd binnen. Man kent de woorden nog wel, mòr dij worden as te plat ervoaren en man leuft dat aander luu dizze woorden nait meer kennen.

n Aander aspekt van vertoalgedrag is t opnemen van vrumde woorden. Vrouger was t Grunnegs de ainegste toal dij t vòlk prait, woardeur woorden al gaauw veraanderd wörren. Denk aan t woord 'bait', dat oorspronkelk binnenkwam as 'beet'. Ien dij tied was t hail gewoon om nije woorden te vergrunnegsen. Noudoags is dat minder. Exotische vruchten as 'tomaat' en 'banaan' worden ien t doagelks sproakbroeken nait vertoald noar 'temoat' en 'benoan', mòr hollen heur aa klank. Ook aander nij woorden as 'voetbal', 'televisie' en  'ijs(co)' worden ien t doagelkse sproakbroeken nait vertoald noar 'voutbaal', 'wiedkieker' of 'iesko', mòr blieven t zulfde as in t Nederlaands. Sums wordt t wel vertoal ien de dichterij.

Ien t onderwies is t Grunnegs gain vak van moutwaark, mòr t komt wel aal meer veur. Grondschoulen kinnen der veur kaizen of zai onderricht geven willen ien en op t Grunnegs of nait. Doarom wordt t Grunnegs ook nait overaal geven. Toch zugt man wel aal meer dat grondschoulen kinder op jonge leeftied al zo veul meugelk mit t Grunnegs ien kontakt kommen lòten. Hierdeur pikken zai vanzulf n ìnde van de toal op, zunder dat zai verplicht riegen woorden en toalregeltjes oet t heufd leren mouten. De stichten Hoes van de Grunneger kultuur het ien soamenwaarken mit de Rieksakademie en de Hanze Hogeschoul verschaaidene lespakketten soamenstèld veur legere schoulen om onderricht mit te geven.

Ien t middelboar onderwies wordt t Grunnegs nait geven as vak. Wel wordt der op verschaaidene schoulen wel aandocht aan besteed tiedens de periode van de Grunnegse schriefwedstrieden.

Op Rieksakademie Grunnen kon Grunnegs wel studaaierd worden. Dit was n initsjetief van Siemon Reker, dij ien 2007 promoveerd is as hooglerer Grunnegse toal en kultuur. Hierbie wordt veuraal keken noar t tegenswoordege Grunnegs en heur varianten, noa aanlaaiden van teksten van Grunnegse zangers en schrievers. Hierbie wordt ook veuraal aandocht schonken aan de oetsproak en regionoale varianten. Ook gong Reker de toal op akademische wieze bestudaaiern en vastlèggen. Ien 2016 gong Reker mit emeritaat. 

De Grunnegse literatuur en poezie is ien de lèste tienderjoaren ook aal meer gruid. Der kommen aal meer Grunnegse schrievers, dichters en zangers. Dit zugt man ook ien aander regionen, woardeur man ook wel proat van de dialect-renaissance, t weerleven van t dialekt. Jan de Boer maint aans ien zien bouk Aanzain en Wezen van n Moudertoal, en mit hom de Grunneger Schrieverskring en de Koninklijke Academie voor Wetenschappen (òfdailen Dialectkunde), dat t grode aantel schrievers ien t Grunnegs n gevoar mit zok mit dragt. Noamelk dat tin eerste de maiste Grunneger schrievers luu binnen dij nait meer ien Grunnen wonen en dat zai doardeur veuraal nostalgische heugens op schrift stellen, ien tieds dat zai t woare kontakt mit de regioon verloren binnen. Hierdeur zol de aigelkse gemoudelke funksie van de streektoal van tegenswoorden verloren goan. Tin twijde kin der op dij menaaier n soort standerd ontstoan woar man zok aan holden mouten zol, mòr doardeur zol t meer waitenschoppelk wezen as gemoudelk, woardeur de toal ook weer ien t gedrang komt. Doarnoast zègt Heeroma, ien zien boukje over t Westerwòlds, dat t gevoar van dichters en schrievers ook is dat man de toal mooier lieken let as dat t echt is. Op schrift kommen woorden dij ien t doagelk sproakbroeken nait meer broekt worden, makkelker terug as ien n gewoon gesprek en worden woordenboukjes voaker broekt om n mooi riemwoord te vinden.

Toch blieft man perbaaiern om t Grunnegs deur middel van veul aan t vòlk zain te lòten, toch aan tou pitjen. Elk joar om en bie meert wordt bieveurbeeld ien de maiste regionen (voak per twij of drij gemaintes) ien Grunnen n schrieverswedstried holden. Hierbie kin elkenain dij wil, n Grunnegs stukje poezie of proza iensturen. Voak dudden schoulen hieraan mit om t broeken van t Grunnegs onder de kinder en de jongluu aan te peerdjen. Doarnoast is der ook n provìnzjoale schriefwedstried.

Ook is der ain moal ien de drij joar n priesoetreiken veur t Grunneger bouk, oetreikt deur de Stichten 't Grunneger Bouk. Noast dizze literère pries is der ook nog de K. ter Loan-pries dij oetreikt wordt aan n persoon of n stichten/verainen dij zok ienzet het veur de Grunnegse toal.

Ook worden op verschaaidene steden ien Grunnen kurzussen Grunnegs geven. Ook hierien zugt man ien de lèste joaren n opmars. Meer en meer luu, veuraal boetenders, nemen n kurzus om n bitke te intergreern of gewoon oet belaangstèllen. Dizze kurzussen kinnen op zowel richt worden op t proaten as op t enkelde verstoan. Summege gemaintes en de provìnzie sturen zo òf en tou ambtenoaren ook op n kurzus om, liek as ien Fraislaand, ook t Grunnegs noar de politiek en t openboar bestuur te brengen.

Wat streektoalmuziek aangaait het t Grunnegs veur Nederlaandse begrippen n laange traditsie. Vot noa de kraig (joaren 50, 60) kwammen der Grunnegse zangers en zangeressen op. n Goud veurbeeld hiervan is Peter Buwalda oet Stad, dij ook wel zain wordt as de eerste echte Grunneger zanger. Dit bleef doudestieds veul provinsjoal, mòr sunt de joaren 90 van de vurrege aiw gaait t ook noar aander regionen. De grootste en bekendste Grunnegse zanger is Ede Stoal, dij zien laidjes zulfs ien t Japans vertoald binnen en dij tot vandoag aan dag tou as boegbeeld zain wordt van de Grunnegse muziek. Ien de joaren 80 en 90 kwammen onder aandere Wia Buze en Rooie Rinus en Pé Daalemmer dij loater deurgoan binnen mit Alina Kiers as de Bende van Baflo Bill en nou nog aal sukses hebben onder de noam Voorheen de Bende. Ien aal drij gevalen zitten zai ien t kabaretgebied. n Aander suksesvol aartiest van de joaren 90 en vandoag is Erwin de Vries dij ien de 90erjoaren dail was van de band DeHeleboel en nou solo gaait. Hai zit meer echt ien de popwereld as de streektoal- en piroatenkaant. Doarnoast binnen der nog n hail ìnde aander Grunnegse muzikanten zo as de Bond tegen Harries, dij meer ien de rap en alternoatieve rock zitten, 'The Yellowish Summer Evening dij veuraal poetische muziek mòken, Tineke Rouw dij n hail ìnde verschillende soorten muziek dut, De Stroatklinkers, De Pompers, Harrie Niehof, Burdy, Alex Vissering en nog n hail ìnde meer. De poprockband Swinder, dij meziek moakt noar 't veurbeeld van Skik, huil in 2015 de laandelijke media mit zien debuutploat.

n Aargumìnt dij voak tegen de streektoalmuziek geven wordt is dat t voak nait om serieuze muziek goan zol, mòr meer om feest- en piroatenmuziek. Toch binnen der onder de Grunnegse muzikanten n hail ìnde dij serieuze popmuziek mòken, mit muzikoal zain, goie instrumìntoatsie en woarvan de tekst aargens over gaait, zo as Alex Vissering mit De Groanrepubliek, dat gaait over t kommunistische verleden (en heden) van Oost-Grunnen, môr bieveurbeeld ook Erwin de Vries mit De Polder dat gaait over de laifde veur t Grunneger laandschop of Boer en Ondernemer, dat gaait over de gruiende en veraanderende toaken van n boer. Ondaanks dizze gruiende (ien aantel en kwaliteit) maarkt van Grunnegse aartiesten, is t nog gainent van heur lukt om ook ien hail Nederlaand en boeten de streektoalkrais deur tou breken. Wel het de laandelk bekende band IOS n, oorspronkelk Hollaands, laidje ien t Grunnegs vertoald as ôfschaid en dank aan Grunnen, woar zai begonnen binnen. Wat aanbod aan muziek ien dialekt aangaait kin man zèggen dat t Grunnegs van aal streektoalen ien Nederlaand hierien veurop lopt.

Wat nijsbloader aangaait, wordt der mòr schietwaaineg ien t Grunnegs schreven. Maisttieds staait alles ien t Nederlaands, mòr sumtieds staait der wel ais n Grunnegs artikel ien, maisttieds gain belaangrieke berichten. Voak binnen dit gedichten of nijstieden dij goan over t Grunnegs zulf of n nij verschenen bouk of zo wat. n Rezen hierveur is dat der vanoet goan wordt dat nait haile provìnzie Grunnen Grunnegs sprekt, mòr wel Nederlaands (ien elk gevaal as twijde toal).

Op radio het t Grunnegs n wat grotere rol. Op lokoale radiostatsjons as Radio Noord, Radio Westerwolde en Simone FM, wordt der van ales doan om t Grunnegs n bitke te promoten. Der wordt den ook regelmoateg Grunnegs proat, bieveurbeeld ien programmen woar man noar radio tou bèllen kin om tou reageern op n stelling of dingen tou ruil aan tou baiden, mòr ook bie de zundagmörn radiozenden Noordmannen, dat voak hailemoal ien t Grunnegs is. Ook binnen der verschaaidene radioprogrammen woar allendeg Grunnegse muziek draaid wordt. Nijsberichten binnen aaltied ien t Nederlaands en ook t kommentoar tuzzen de muziek deur is deur de weeks voak op zien Hollaands. Grunneger muziek wordt aans wel regelmoateg draaid, ook boeten de Grunnegstoalege programmen.

Op wiedkieker is t Grunnegs ook nait hail prominent aanwezeg, mòr der wordt òf en tou wel aandocht aan besteed. n Vast onderdail woar wel Grunnegs proat wordt was tot 2009 tou t weer op RTV Noord. Jopke Nijenhoes (Jaap Nienhuis) en Derk Bosker (Derk Bosscher) gaven dou elke dag t weer ien t Grunnegs. Sunt 2009 binnen zai der mit stopt. Ook bevroagens ien de nijstieden mit de lokoale bevòlken binnen geregeld op zien Grunnegs en den wordt der gain Hollaandse vertoalen bie zet.

De lèste joaren is der ook n programma op, bie noamen Grunnegers, woarien t Grunnegs leerd wordt aan de kiekers. Dit programma verschilde per saaizoen. Zo wör der n moal n Grunnegs stukje tekst oplezen mit wat fouten der ien. Aan t ìnd van t programma wörren dij fouten den opnuimd en konden de kiekers kieken of zai t goud haren. Ien n aander saaizoen worden bepoalde woorden besproken. Hierbie wör n woord oplezen en almoal veurbeelden van zinnen en zegswiezen dij mit te doun hebben. 

Noa t sukses van de Twintse streektoalriege Van Jonge Leu en Oale Groond, was provìnzie Grunnen ook van plan n Grunnegse serie te mòken. Aan t ìnd van 2007 was t eerste saaizoen van dizze riege, bestoand oet 12 oetzendens, te zain bie RTV Noord. Ien 2008 tot jannewoari 2009 is der n twijde saaizoen oetzonden. De noam van dizze riege is Boven Wotter, wat verwiest noar de Blaauwe stad. Dizze serie het ook n zetje op de publieke omroup wèst.

Ien kìrk wordt t Grunnegs òf en tou broekt. Sunt 1947 worden der regelmoateg Grunnegstoalege dainsten organizeerd. Veur dizze Grunnegse dainsten worden spesjoale doatums en steden oetzöcht. n Vaste dag of stee is der nait. Tegenswoordeg worden zulfs ien Amsterdam wel ais n Grunnegstoalege dainst holden veur aal emigreerde Grunnegers. De dainsten worden holden ien binoa aal richtens van t Kristelke leuven, dus nait allend de hervörmde kìrken, mòr ook de gerevörmeerde, protestaantse en deupsgezinde kìrken. Allend de Reums-Katolieke kìrken mizzen nog, mòr dat komt ook omdat doar mòr n poar van binnen ien pervìnzie Grunnen.

Ien twijde hèlft van de 20. aiw is der begonnen mit n Grunnegse biebel. Onder laaiden van de Liudgerstichten wörren twij kemizzies ienstèld dij t olle en t nije testament overzetten deden oet de grondtoalen (Hibbrais, Aramees en Graiks) ien n soort aalgemain Grunnegs, dat ook wel t Biebelgrunnegers nuimd wordt. Op heur webstee was de Grunnegstoalege biebel al wat joaren te lezen, mòr sunt 2008 is er ook ien boukvörm verkriegensboar. De offisjele titel van de Grunnegstoalege biebel is den ook gewoon Biebel. Ook wordt der waarkt aan n Grunnegse vertoalen van de Heliand.

Noast de biebel wör, noa tienderjoaren waark, ook t bouk Psaalms en Gezangen òfmoakt, woarien, zo as titel al vermouden dut, de psaalms en aander laider vertoald binnen. Man hoopt dat deur dizze vertoalens t Grunnegs ien kìrk aan tou peerdjen, omreden der nou n standerd is.

Verschaaidene moalen kommen minsken wel ais ien verwarren mit de bievougliekse noamwoorden Grunneger en Grunnegse. t Aigliekse verschil is dat Grunnegse allend betrekken het op de toal Grunnegs. Grunneger het in tieds doarvan betrekken op de stad en provìnzie Grunnen. Bieveurbeeld: Grunnegse stichten betaikent stichten veur de Grunnegse toal; Grunneger stichten betaikent stichten veur t gebied Grunnen.




#Article 60: Westerwoolds (871 words)


t Westerwoolds is ein van de subdialekten van t Grönnegs en wodt up Westerwoolde snakt. t Is t meist Duutsek dialekt van Grönnen. t Heft Drèntse en Emslaandse invlouden. t Wodt binao nich meer snakt, man olle mènzen oet Zèlng, Vlagtwedde en Onstwedde deit dat noch wol. Ok in Traopel hef t dialekt noch wat Westerwooldse invlouden, man daor wodt vandaog veelal Veenkeloniaols praot. Tusken de dialekten in de Westerwooldse dörpen bestaot ok noch weder underscheiden.

t Westerwoolds heft laank bestaon as zulfstandeg dialekt deur zin isoleerde liggen. In de Middeleiwen waar Westerwoolde umrinkt deur t Boertanger Moor. t Gaf allendeg twei deurgangen: eine bi Traopel en eine bi Boertang. Daordeur is Westerwoolde bit de 17. eiw immer n appaarte heerlekheid west en heurde bestuurliek doe noch bi Muunster. Tegenwoordeg wodt Westerwoolds zein as n Grönnegs dialekt, wiel t haost nich meer snakt wodt.

In tegenstellen tou de annere Grönnegse dialekten, is t Westerwoolds nich deur t Freis beinvloud. De letste eiwen is t Westerwoolds stark beinvloud deur t Grönnegs. t Westerwoolds is van oerspronk n Veels dialekt. t Oerspronkelke Westerwoolds daarf dan ook nich indeild wodden bi t Grönnegs, man mout indeild worden bi t Veels, presiezer zein bi de westelke dialekten, waor ok t Emslaands, Twènts en t Drènts bi heuren deit. Deur de grote invloud van de anner Grönnegse dialekten, daarf t Westerwoolds noe ok bi t Grönnegs indeild wodden, aal is nich elke taolkundege t hier mit eins.

t Gebiet waor as vrouger t Westerwoolds snakt wodde, bestun oet t ganze gebiet tusken de twei moren in. Anners zègd is dit de olle zaandtoenge dei van Traopel tot aan Bewoolde luip. Dodestieds was Traopel t meist isoleerd, deurdat t aan drei zieden deur t moor umrinkt was en daor wordde dan ok t meist van t Grönnegs ofwiekende dialekt snakt. In Bennewoold en Vreiskeloo wodde n overgaanksdialekt en t dialekt van Wedde wodt meistentieds as t begunpunt van t Westerwoolds zein. 

Sunt de ontginnen van t Boertangermoor het t Westerwoolds veul to lieden had. Veuraal t Veenkeloniaols het n grode stempel up t Westerwoolds zet en vandaog an n dag ken man den ok nich meer echt van n Westerwoolds dialekt in Westerwoolde praoten. Nog n enkelde olle man of vraauw praot noch old Westerwoolds, man umdat de meiste anner luu dat nich verstaot, past zi zuk ok vaok an en praot Veenkeloniaols. 

t Gebied waor as dizze enkelde ollen woont besteit oet de dörpen Traopel, Zèlng, Onswedde, Boertang, Wedde en aalns daortusken. In tegenzats to de rest van Grönnen, kende Westerwoolde vrouger veul onnerscheid tusken de dörpen, in tieds dat in de rest van Grönnen zuk meer streekdialekten oentwikkeld haart. Zo zee man vrouger in Traopel wi weert, in Zèlng wi wordde en Bleiem wi wörren. In Traopel zee man wi zint, in Onstwedde wi zunt, in Zèlng wi bint of wi bunt en in Bleiem wi bint of wi binnen. Ok an dizze dialektverglieken zugt man dat Traopel vrouger t meist konservatief pruit, of t meist Duutseg.

Even as t gebied waor as t praot wodt, is t Westerwoolds is over t algemein n unbekend gebiet veur t grootste deil van Nederlaand, man ok van Grönnen. Der zint den ok man n paor luu dei zuk mit t Westerwoolds an wèst waart. Ein daorvan waar Johan Winkler, dei in zin bouk 'Algemeen Nederduitsch en Friesch dialecticon' oet 1874 dit zee over t Westerwoolds:

n Anner was Dr. G. Acker Stratingh, dei in n reeks artikels wat anducht besteedde an t Westerwooldse dialekt en bi Westerwooldingers laanks gung um de taol n bitken to dokumenteern. Joh. A. Leopold en L. Leopold hebt in heur waark 'Van de Schelde tot de Weichsel' n luk stukkien an t Westerwoold wèid. In de eerste helft van 20. eiw heft K. Heeroma dizze underzuiken saomenbrocht en oetbreid in t bouk 'Westerwolds, een verkenning' oet 1966. 

n Westerwooldse schriever waar J. H. Neuteboom, eigentliek de einegste Westerwooldse schriever van belaank. Obwool de weerde en authensiteit van zin waark deur verscheidene taolkundegen betwievelt wodt, priest Heeroma hum in t bouk an as n weerdege literère schriever dei t Westerwoolds wizzelk wol goud beheerst hebben zol. Literère teksten zint ja vaok anners as de spreektaol. Neuteboom gebroekte net as G. Teis leiver ao as oa. Zi zolt wizzelk kontakt mit einander had hebben en einander up dei schriefwies meugelk ok beinvloud hebben. 

De kenmaarken van t oolde Westerwoolds verschilt staark van de anner Grönnegse dialekten. Zo as al nuimd, kwam dit deur de isoleerd liggen van t gebiet. Zugt t gedeilte Westerwoolds van de Grönnegse taolwiezer veur n overzicht van typische Westerwooldse eigensheden.

t Westerwoolds is sunt de ontginnen van de veengebieden veur t grootste gedeilte saomensmelt mit de umringen dialekten, mit naome t Veenkeloniaols. Hierdeur zol man zèggen kennen, dat der twei dialekten praot wodt in Westerwoolde, t Oold-Westerwoolds en t Nei-Westerwoolds. t Nei-Westerwoolds is den t dialekt dat man krigt wen t Oold-Westerwoolds en t Veenkeloniaols saomensmelt. 

De eine kenmaarken, zo as de oetgank up -t bie aal meervoldsvörms en de Duutsege woorden as 'nich', verdwient almaol. Anner kenmaarken blieft, zo as de u in stee van o, zo as in 'op' en 'schot' ('up' en 'schut') wordt noch immer behoolden. 




#Article 61: Köllumerland en Nijkruusland (176 words)


Köllumerland en Nijkruusland is een vroggere gemeente van de Nederlandse provìnzie Friesland. t Is de enege Friese gemeente woar at Grunnings sproken wordt. t Haar op 1 mei 2014 12.905 ienwoners en het as heufdplak Köllum. 

Dizze gemeente is de enege Friese gemeente woar Grunnings proat wordt. t Köllumerlands wordt bie t Westerkertiers rekend, in tieds dat t Pompsters n apart dialekt is. Deurdat t noordoosteleke part van de gemeente ienpolderd is vanuut t oosten, het t dialekt doar meer mit t Grunnings as mit t Fries. 

De gemeente Köllumerland en Nijkruusland telt twolf offisjele kernen. De Nederlandse noamen binnen de offisjelent. De plaknoambreds ien t oosteliek Leegsaksische toalgebied bennen eentoaleg Nederlands, de Friese noamen worden hier niet broekt. Behalve in De Pomp, woar de Friese noam De Pomp mit de Leegsaksische overeen komt.

Ien de tabel hieronder stoan de offisjele kernen aangeven, mit doarbie de Grunningse noam, de Friese noam, en de Nederlaandse noam. De Grunningse noamen mit n sterntsje worden offisjeel bruukt. Bie t aantel inwoners per woonkern, gijt t om 1 jannewoari 2014: 




#Article 62: Ommelanden (646 words)


De Ommelanden (tegenswoordeg ook wel: t Ommelaand) is de oale noam veur de gebieden van de provìnzie Grunnen dij boeten de Stad Grunnen liggen, dij zo as de vlage en t woapen al denken doun, Frais waren. Historisch  waren der drij Ommelanden: Hunzego, Fivelgo en t Westerkwartaar. t Reiderlaand en Westerwolde wuiren as apaarte gewesten zien, woarbie Westerwolde ook nimmer n Frais karakter had het. Ook t Gerecht (Stad Grunnen en omstreken) wuir nait as Ommelaand zain.  t Oldambt wuir sumties wel, sumtieds nait as apaart, vaaierde, Ommelaand zain. t Woapen van de Ommelanden verwiest anders enkeld noar de drij historische Ommelanden en de in totoal 11 onderkwartaren. Op t moment dat dij vlage in zwang kwam har t Oldambt ook aal zien vraaihaid verloorn.

Rond de Middelaiwen waren de Ommelanden Fraistoaleg, in tied dat t Gerecht en Westerwolde Leegsaksisch waren. De Ommelanden nuimden zokzölf Lutje Fraislaand (Lyts Fryslân). Zai wuiren bestuurd deur de lokoale adel en de kloosters. Zo was t klooster van Aauwerd de machtigste van de Ommelanden. Wieder waren de Ommelaanders vraai. Net zo as alle andere Fraizen in de Middelaiwen groalden zai van de Fraise vraaihaid. 

Net zo as tegenswoordeg bestonden de Ommelanden veural oet boeren dörpen. Der waren twij steden (loater drij) dij baaident veul invloud harren op de ‘bestuurloze’ Ommelanden. Dit waren de Stad Grunnen en n Daam (loater ook Winschoot). n Daam har de maiste macht in de Ommelanden, mor dou de Stad zien invloud oetoefenen gong op de Ommelanden, gong t mit n Daam al vlot aachteroet. Ook t noaberske Delfziel mit zien zeehoaven was n grode konkurrent veur n Daam.

De Ommelanden hebben zok in t verleden fel verzet tegen de Stad. Zai nuimden zokzölf den ook: Eala Frya Fresena (De vraaie Fraizen, in t Oldfrais). As de adel op de börgen en de grode heerden te veul macht kregen, gong de börg of heerd plat. Ook de Stad is al moal aanvallen deur de Ommelaanders (1227). Dou de Stad te veul macht kreeg, sloten de Ommelanden zok aan bie de Unie van Oetrecht, zodat de invloud van de Stad minder worden zoll. Dit was gain slimme zet, den dou de Stad zok ook aansloot bie de Unie van Oetrecht, en doarmit zien recht om te verovern inleverde (Reduksie van Grunnen 1595), wuiren de Ommelanden soamenvougd mit de Stad tot de provìnzie Stad en Lande.

Sunt des binnen de Stad en de Ommelanden ain gebied. Noa n aantal lutje konflikten mit enkele dörpkes, waren de opstanden tegen de Stad veurbie. Stad en Ommelanden paasden zok aan ainander aan en vörmen nau n ainhaid. t Frais van de Ommelanden wuir verdrongen deur t Leegsaksisch van de Stad. Toch binnen der nog wel enkele Fraise woorden vindboar in t nije Grunnegse dialekt. 

In 1619 kocht de Stad Grunnen de Heerlekhaid Westerwolde op. Bie de dreugleggen van n dail van de Dollart, wuir t Reiderlaand weer vergroot, mor t heurde dou bie Oostfraislaand. Dou Oostfraislaand bie de Nederlanden vougd wuir (Keunenkriek Hollaand), zag Grunnen zien kaans om t Reiderlaand over te nemen en de Ems weer as oostgrens vast te stèllen. n Groot dail doarvan het Grunnen weer inlevern mouten aan Oostfraislaand. t Overege paart wordt tegenswoordeg bie t Oldambt rekend (gemainte Reiderlaand. Westerwolde en t Reiderlaand hebben nooit offisjeel de titel van Ommeland kregen, mor worden sumtieds wel aangeven as Ommelaand.

De noam Ommelanden wordt tegenswoordeg nog mor wieneg bruukt, in tieds dat in de 19e aiw (200 joar noa de ofschaffen van de Ommelanden) alle Grunnegers de grenzen en noamen van de Ommelanden kenden. De noamen van de Ommelanden binnen nau allend nog trug te vienn ien noamn van gemainten Oldambt en Westerwoolde en de voetbalclubs, reviertkes of radiostations (bieveurbeeld: Oldambster Boys en Radio Westerwolde). Ook t Ommelander Ziekenhuis Groningen (OZG) in Scheemde en de Ommelanderzeediek, de zeediek van Grunnen, heugt aan de middelaiwse goen (oetsproken as go-en).




#Article 63: Achterhooks (241 words)


t Achterhooks is n Nedersaksies dialekt dat epraot wörd in den Achterhook (Gelderlaand, ten oosten van den Iessel). 

In disse streektaal (of spraoke) bunt völle varianten. In t noorden en oosten lik t Achterhooks stark op t Twaents of Sallaands. Veur t spellen van t Achterhooks en Liemers wörd vake de WALD-spelling van t Staring instituut gebroekt. 

Zee ok: Achterhooksen taalwiezer

t Achterhooks hef net as meer Nedersaksiese spraoken n eenheidsmeervold op -t:

In de verleden tied, hef t Achterhooks in alle personen n oetgang op -en veur zwakke warkwoorden, veur starke warkwoorden wörd veur den eersten en daarden persoon de -en oetgang vort-elaoten: ik warken, ik leep, hi'j leep, zi'j lepen.

t Volteuid deelwoord krig t veurvoegsel e- (bev. elopen, ewest). Veur zwakke warkwoordn is t achtervoegsel -t: ik heb ewarkt, voor starke warkwoorden meesttiedst -en: elopen.

Veur meer aover dit onderwarp zeet: Achterhooksen taalwiezer

Een ander kenmark is den umluud (umlaut) bi'j verkleinwoorden en meervoldsvormen (vergeliekbaor met t Duuts):

(Wenters/Winterswiek)

 
Unzen Vader in de hemelen,
laot dienen name eheiligd worden;
laot dien könninkriek kommen;
laot dienen wille gebeuren
op de eerde zo as in den hemel.
Gef uns no uns dageliks brood
en vergef uns unze zunden
zo as ok wi'j vergaevet
wel bi'j uns in de schold steet;
en breng uns neet in verzeuking,
maor maak uns vri'j van t kwaod.
Want van Di'j is t könninkriek
en de krach en de glorie
no en alle dage.
Amen.




#Article 64: Vlagtwedde (gemainte) (113 words)


Vlagtwedde (inwoners vanof 1 jannewoari 2007: 16.589) is n vrougere gemainte en n dörp in de provìnzie Grunnen in de streek Westerwolde. De vrougere gemainte beslagt n oppervlak van 170,30 km² (woarvan 1,24 km² woater). t Gemaintehoes stait in Zèlng.

Op 1 jannewoari 2018 is gemainte Vlagtwedde opgoan in de nije gemainte Westerwoolde.

In de vrougere gemainte bevindt zoch t Vestendörp Boertang, t hoogste stee van Grunnen, de Hassebaarg en t klooster Troapel. De gemainte nuimt zochzulf ook wel de op ain noa schierste gemainte van Nederlaand. 

De Moaten, Troapel, Troapelknoal, Ter Wisch, Zèlng, Zelngerbeetse, Harpel, Jipsinghuzen, Jipsingboertang, Boertang, Vlagtwedde

t Openboar vervoer in de gemainte Vlagtwedde wordt verzörgd deur de volgende buslienen:




#Article 65: Sallaands (783 words)


t Sallaands is n Nedersaksiese dialektgroep in de regio Sallaand in t westen van de Nederlaandse provinsie Overiessel. In de dörpen Ellendoorn, Nijverdal en Olten die vandäge de dag n nauwe baand mit Twente ebben, praoten ze n Sallaands-Twents overgaanksvariaant. Värder praoten ze in Kampen en in de umgeving van Kampen ok Sallaands. De streektaal in de Kop van Overiessel wördt onder t Stellingwarfs erekend.

t Sallaands ef veural vule overienkomsten mit t Oost-Veluws en t Drents en in mindere maoten mit t Stellingwarfs, Urkers en West-Veluws. t Sallaands is beheurlik beïnvloed deur t Ollaands, n invloed die naor t oosten toe dudelik minder wört. Daor leg t grote verskil mit t veul be-ollenere Twents. Raolte legt midden in t Sallaandse täälgebied. t Dialekt mit t grootste antal sprekers is t Zwols. t Sallaands ef de ISO 639-3-kode sdz.

t Sallaands beslet, zo as ezegd, ongeveer t westen van de provinsie Overiessel, mär t kömp niet presies overiene mit t gebied dät Sallaand enuump wört. De greins mit t Twents löp tussen Olten (Sallaands) en Riessen (Twents), tussen Nijverdal en Wierden en tussen d' Am en Vriezenvene (t Vriezenveens is eigenliks n dialekt ampart). In sommige definisies löp t Sallaands deur over Duuts grondgebied (in t Grafschaft Bentheim) tot in Drenthe, bi'j Skoonebeek. De greins mit t Oost-Veluws wört evörmp deur de Iessel, dit is nogal n willekeurige greins. t Stellingwarfse täälgebied in Overiessel kömp overiene mit de gemiente Stienwiekerlaand (ok wel de Kop van Overiessel enuumd); allienig t dialekt van Veno wört as enklave ok wel bi'j t Sallaands erekend. Tenslotte bin de Noord-Overiesselse dörpen Stappest-Roevene, Ni'jlusen, De Vaort, Lutten, Slagaren en n antal kleinere pläätsen daor in de umgeving Drentstälig.

De dialekten van Kampen en umstreken en Gällemuden wörren soms niet bi'j t Sallaands erekend, umdat ze westeliker van karakter bin (zie ieronder). De täälkundige Harrie Scholtmeijer  dielt ok de dialekten van rond Zwolle en de dialekten tegen de greins mit Twente niet bi'j t Sallaands in mär rekent ze tot twie ni'je groepen:

n Aandere indieling 

t Sallaands ef net as alle Saksiese dialekten umluud ondergaon in de woorden mit n Oldgermaanse lange ô; ierbi'j ef daornaost n veraandering pläätsevunnen die ielemaol analoog is an de mutasie van oo naor oe. Ierdeur klinkt t Oldgermaanse *grônaz now as gruun (tegenover t Twentse en Veluwse greun). Ok ef t Sallaands umluud in de verkleinwoorden, waordeur t ansluut bi'j t Veluws en Twents en t zich onderscheidt van t Stellingwarfs en Drents. n klein 'boek' wört n bukie(n) enuumd, n kleine 'bak' n bäkkien, n kleine 'hond' n hunnegie(n) of hundjen. De n kan wel of niet nasaliseerd wörden.

t Sallaands kent de körte klinkers a, ä, e, i, ie, o, ó, ö, oe, u en uu. Ie, oe en uu kunnen ok lange wezen (zie ieronder). De ä klinkt ongeveer as de a in t Engelse woord cat.

Lange klinkers bin de: aa, ae (ok eskreven as: ää of ae), ao/oa, äö/öa, ee, eu, îe, oo, ûu. 

Diftongen bin au en ei. Ui kan optreden in Nederlaandse leenwoorden.

Wat de medeklinkers anget vaalt de syllabedragende nasaal op: van de uutgaank -en wört allienig de n uut-espreuken. Zo is t ietn/eetn, loopm, wärkng. Dit wört in de mieste spellingssystemen niet uuteskreven. De h wört in t westen van t täälgebied (in en rond Zwolle en Kampen) niet uutespreuken (dit is ok nog zo in t Urkers). De r wört in de pläätsen Kampen, Zwolle en Deventer brouwend uutespreuken, mär daorbuten altied erold.
 

Zo as boven op-emärkt, ef t Sallaands invloed ondervunnen van t Ollaands. Dit wört in de Sallaandse klinkers mitiene dudelik. Woorden mit in t Achteroeks, Twents en Limburgs n oo kriegen in t Sallaands n oe: goed good, oek hook. Dit geldt ok veur de ee, die ier n ie wer: nie(t) neet. De oe in n woord as hoes veraanderde ier väke in uu, mär dät is lange niet in alle woorden t geval. Zo kennen zwat alle Sallaandse dialekten huus en uut naost moes. Dit is ok t geval in t Oost-Veluws en in sommige Drentse dialekten (en kump ok buten t Nedersaksiese täälgebied veur, bi'jveurbeeld in t Venray). De of-ekörte e, die in t Nederlaands tot e ewörren is, kan in t Sallaands op drie manieren uutespreuken wörren. Rond Kampen en in pläätsen mit lichtkaans Drentse dialektinvloed n Sallaandse dialektmuziekgroep die n nasionale hit skoorde was t duo Höllenboer, mär disse hit (Busje komt zo - t Bussien kömp zo) was Nederlaandstälig. In Zwolle, krek de pläätse waor t Sallaands t snelst verdwient, is der n vrie aktieve dialektverienige, die onder aandere kursussen Zwols an de volksuniversiteit gef. De Historiekamer Hardenbarg hef ok n iel aktieve dialektgroep.




#Article 66: Hergé (116 words)


Hergé, pseudoniem van Georges Rémi (geboorn in de Belsn plaats Etterbeek op 22 mei 1907 en hengoan in Brussel op 3 meert 1983) was ne Belsn tekenaar van ne riege stripverhaaln oaver n heufdpersoon Tuufke. De oorspronkelike Fraansn naam van n heufdpersoon is Tintin. In t Nederlaands is e bekeand as Kuifje. 

t Pseudoniem Hergé is ontstoan duurdat Georges Rémi (zoas hee in t echt hiet) de vuurletters van zien naam umdreait hef (RG), in t Fraans wordt dit oetsprokn as erzjee, dit ku'j in t Fraans dan weer schrievn as Hergé.

Hergé is hengoan op 3 meert 1983 op disse leaftied van 75 duur komplikoasies van bloodaarmood, woar hee al n laange tied an leed.




#Article 67: Veluwe (340 words)


De Veluwe is n bosrieke stuwwalle laondstreek in de Nederlaondse provinsie Gelderlaond en n veurmaolig kwartier van t hartogdom Gelre. t Gebied grenst ongeveer an de plaatsen Hattem - Apeldoorne - Dieren - Arnem - Wageningen - Ede - Barneveld en Harderwiek. In brejer opzicht wörden alle Gelderse gemeenten ten westen van de Iessel tot an de laondstreek de Betuwe ok töt de Veluwe erekend.

De Veluwe stiet bekend um zien bossen en t grootste natuurgebied van Noordwest-Europa, en is zwat 100.000 bunder groot. In de bossen woenen veural harten, knienen en andere wildsoorten. Bie Armelo giet al iewig lange t verhaal van de witte wieven in de ronte (dät overigens ok in Twente veurkömp). Naost de bossen stiet de Veluwe ok bekend um zien zaondverstoevings, zo as bie Kootwiek en Hulshorst. De raove is hier mit sukses opniej uutezet, der komen noe tientallen exemplaren veur.

In Apeldoorne stiet t Paleis t Loo, waor Wilhelmina n tied lange ewoend hef.

Wat godsdienst angiet is der n tweedeling zichtbaor tussen, an de iene kante, de noordelike en westelike helfte van de Veluwe, die n overwegend griffemeerd karakter hef, en an de aondere kaonte, de oostelike en zujelike helfte van de Veluwe, die meestentieds emaotigd of sekulier is. In t noorden van t oostelike deel van de Veluwe bint ok n paor katholieke gemeenten (of katholiek samen mit protestants kömp ok wel veur) n veurbeeld hiervan is Vaossen (tegenswoordig meer protestants). t Noorden en t westen van de Veluwe maakt deel uut van de Biebelgördel die zich uutstrekt van t noorden van Overiessel tot in Zeelaond.

Op de Veluwe wördt der naost t Nederlaonds ok n Nedersaksiese variant espreuken: t Veluws. Dit wördt inedeeld in t West-Veluws en t Oost-Veluws. Zwat 48,6% kan t praoten, van ongeveer 37,0% is t de moerstaal, 65,3% kan t lezen en 34,4% les t vake. Veur t Veluws is der de Dialektkringe Salland en OostVeluwe. De kringe is onderdeel van t Verbond van Nedersaksische Dialektkringen, die vier maol in t jaor t tiedschrift De Moespot uutgèèf.




#Article 68: Gelderlaand (201 words)


Gelderlaand (Nederlaands: ) is n provinsie in t midden en t oosten van Nederlaand. t Grenst an zes aandere Nederlaandse provinsies en an Duutslaand: in t noordoosten an Overiessel, in t oosten an de Duutse deelstaot Noordrien-Westfaolen, in t zujen an Limburg en Noord-Braobaant, in t uterste zuudwesten an Zuud-Hollaand, in t westen an de provinsie Utrecht, in t noordwesten an t Veluwemeer, mit an de overkaante Flevolaand. De heufstad van de provinsie Gelderlaand is Arnem.

Gelderlaand is in laandoppervlakte de grootste provinsie van Nederlaand, mit waoteroppervlakte derbie is Frieslaand de grootste provinsie. 

Nijmegen is de grootste stad, daornaost bin Arnem, Apeldoorne en Ede belangrieke stejen. De belangriekere kleindere plaotsen bin: Barneveld, Kulenborg, Deutekem, Geldermalsen, Harderwiek, Tiel, Velp, Wageningen, Wiechen, Zaltbommel, Zeuvenaar en Zutfen. 

Gelderlaand kan roewweg onderverdeeld wörden in dree regio's:

Aandere Gelderse gebiejen bin t Riek van Nijmegen, de Liemers, t Montferland, de Gelderse Vallei, de Bommelerweerd, de Tielerweerd, t Laand van Maas en Waal en de Iesselvallei.

Deur Gelderlaand löp de rivier de Rien mit zien aoftakkingen de Waal en de Iessel. De Maas vormp de grens mit Noord-Braobaant.

Hieronder vie'j n overzichte van de grootste Gelderse stejen (naor t antal inwoeners):

Der bint in totaal 51 gemeentes.




#Article 69: Marie Curie (160 words)


Marie Salomea Skłodowska-Curie (7 november 1867 – 4 juli 1934) was een netuur- en scheikundige van Pools-Franse ofkomst. Ze was een pionier op 't gebied van de radioactiviteit.

Marie Curie werd geboren äs Maria Salomee Skłodowska in Warschau in Polen. Ze verhuzen naor Paries um scheikunde en netuurkunde te studeren an de Sorbonne. Ze werd daornao de eerste vrouwelijke docent an disse universiteit. An de Sorbonne leren ze een andere docent kennen, Pierre Curie, waor ze laoter mee zol trouwen. 

Heur belangriekste wärk was 't onderzeuken van de ioniserende straoling en 't ontdekken of syntetiseren van de (radioactive) elementen polonium en radium. In 1903 kreeg ze samen mit heur man, de nobelpries veur netuurkunde. Veur de euro in-evoerd werd in Polen stond Marie Curie op of-ebeeld op de 20.000 złotybiljetten.

Marie Curie is estörven bie Sallanches in Frankriek in 1934 an leukemie, dät zo goed äs zeker ontstaon is deurdät ze deur der wärk an een hoge straolingsdosis bloot-esteld is.




#Article 70: Liechtenstein (964 words)


t Vorstendom Liechtenstein (Duuts: Fürstentum Liechtenstein; Alemannies: Förschtatum Liachtaschta) is n dwargstaot zonder kust in t midden van Europa. t Lig an t geschei mit Zwitserlaand in t westen en zujen en Oostenriek in t oosten. t Bargachtige laand is n wientersportgebied en oek n belastingsparadies. Net as Zwitserlaand is Liechtenstein gien lid van de Europese Unie. Wel is t lid van de Europese Ekonomiese Ruumte (EER). Oek wörden der samenewörken op ekonomies gebied. Sinds 19 desember 2011 is Liechtenstein n Schengenlaand.

In 1699 kocht de Boheemse vorst Johan Adam Andreas van Liechtenstein de heerlikheid Schellenbarg en in 1712 t graafschap Vaduz van de graven van Hohenems. Oek kreeg e veur n lening van 250.000 gulden in 1707 n zetel op de vorstenbanke van de Zwabische Kreits. Op 23 jannewaori 1719 verenigden keizer Kaorel VI de heerlikhejen Vaduz en Schellenbarg tot n vorstendom, mit de naam Liechtenstein. Tenslotte kreeg t nieje vorstendom in 1723 n zetel en n stemme in de Rieksdag.

Op 12 juli 1806 was Liechtenstein één van de ondertekenaars van de Rijnbondakte, waordeur t vorstendom zien eigen losmaakten van t Heilige Roomse Riek en soeverein wördden.

t Kongres van Wenen stelden in 1815 vaste dat t vorstendom deel gung uutmaken van de Duutse Bond. Disse situasie duurden tot de opheffing van de Duutse Bond in 1866.

Tot t einde van de Eerste Wereldoorlog had t laand nauwe baanden mit Oostenriek, mer de slichte ekonomie die disse oorlog veroorzaakten, dwöng Liechtenstein tot t angaon van n douane- en monetaere unie mit Zwitserlaand. Vanaof de Tweede Wereldoorlog, waorin Liechtenstein onder vorst Frans Jozef II neutraal bleef, hebben de lege belastingstarieven t laand grote ekonomiese greui ebröcht.

Liechtenstein was t eerste laand ter wereld dat de doodstraf in praktijk aofschaften. In 1798 wördden de leste doodstraf uutevoerd. De wettelike uutbanning van disse onumkeerbaore straf volgden eerst in 1985.

Liechtenstein lig in t Rijndal in de Alpen. Van noord naor zuud is t laand hooguut 24 kilometer lange. Mit n oppervlakte van 160,475 km² is Liechtenstein op vuuf nao t kleinste laand ter wereld. De grenzen mit Oostenriek en Zwitserlaand bin samen 77,9 kilometer lange. Overigens bin t Liechtensteinse grondgebied en de grenzen eerst in 2006 mit behulp van moederne technologie veur t eerst nauwkeurig op-emeten, waordeur Liechtenstein n halve vierkaante kilometer groter bleek as ze eerst dochten.

In t westen vormp de Rijn grotendeels t geschei mit Zwitserlaand. t Oostelike gedeelte van t laand lig t hoogst. De Grauspitz (2599 meter) is t hoogste punt van t laand. Allewel t laand in de Alpen lig, is t klimaot aordig mild as gevolg van de zujerwiend. De barghellingen biejen 's wienters gelegenheid veur t beoefenen van welende wientersporten.

Liechtenstein is n parlementaere demokrasie, eleid deur de vorst (Fürst). De vorst van Liechtenstein is noen Hans Adam II, die zien vaor nao zien dood in 1989 opvolgden. Op 15 augustus 2004 hef de vorst zien bevoegdhejen overedreugen, mer zonder troonaofstaand te doon, an zien jonge prins Alois. t Parlement van Liechtenstein, de laanddag, wörden evormp deur 25 deur t volk ekeuzen vertegenwoordigers. t Kammenet, dat besteet uut vuuf lejen, is verantwoordelik veur de dagelikse leiding. Liechtenstein is, naost Zwitserlaand, één van de twee laanden waor der drekte demokrasie op nasionaal nivo besteet. Sinds 1984 hef t laand vrouwenkiesrecht. De vorst kan wel t parlement en t kammenet op huus op an sturen. Op 16 meert 2004 stemden 64,3% van de bevolking van Liechtenstein in n volksraodpleging veur t wiezigen van de grondwet en daormee t behoud van t vorstenhuus. De rechten van de vorst bin hiermee egarandeerd. Hij kan t parlement en t kammenet ontbienen as e dat neudig vient en hef n veto in de beneuming van ambtenaren en rechterlike macht.

Der bin dree politieke bewegingen in Liechtenstein. De Fortschrittliche Bürgerpartei (FBPL) en de Vaterländische Union (VU), die mekaar in evenwicht houwen en haost niet verschillen in partieprogramma's, en de Freie Liste, n liberale partie, die de tradisionele spelregels wil deurbreken, veur geliekgerechtigdheid is, en oek veur bescharming van t milieu. An de sinds 1938 bestaonde koalisie tussen de progressieve FBPL en de VU kwam in meert 1997 n einde, naodat de FBPL bie de parlementsverkiezingen van begin febrewaori n zetel verleur in t 25 lejen tellende parlement en ruum n maond laoter uut de koalisie stapten.

Liechtenstein hef elf gemeenten (Gemeinden - enkelvoud Gemeinde), die meestentieds uut één plaotse of darp bestaon. De meeste gemeenten hebben komplexe vormen; enklaves koemen aordig vake veur.

De gemeenten bin:

Ondanks dat t zo'n klein laand is, en t n gebrek an grondstoffen hef, hef Liechtenstein zien eigen ontwikkeld tot n rieke, stark geïndustrialiseerde marktekonomie mit n starke finansiële sektor. De levensstandard is arg hoge, vergeliekbaor mit die in de stedelike gebiejen van Zwitserlaand, of zelfs nog hoger. t Laand gebruukt de Zwitserse frank as munteenheid.

De lege belastingen veur bedrieven - t maximale tarief is 18% - en de geringe belemmeringen um n bedrief te beginnen hebben ongeveer 73.000 houdstermaotschappiejen en zogeheten brevenbusbedrieven dertoe ebröcht der n offisieel kantoor te beginnen. t Zörgt veur 30% van de overheidsinkomsten. Meer as 90% van de energie wörden in-evoerd. De regering is doonde de ekonomiese politiek van t laand te harmoniseren mit die van n verenigd Europa.

Ongeveer n darde van de inwoeners van Liechtenstein, t op dree nao kleinste laand van Europa, besteet uut butenlaanders, veurnamelik Duutsers, Oostenriekers en Zwitsers. De offisiële laandstaal is Duuts, hoewel de meesten n Alemannies dialekt praoten.

De leste, mer verouwerde, siefers over de verschillende geleuven in Liechtenstein stammen uut de leste volkstelling (2000). Ten opzichte van de resultaoten uut de volkstelling uut 1990 is t antal christenen aofeneumen, t antal moslims verdubbeld en t antal personen dat niet beheurt tot n geleufsgroep (oek de meensen die niks op-egeven hebben) zwat verdreevoudigd naor 7%.




#Article 71: N Daam (296 words)


n Daam (of Appengedaam, oetsproak apm-gedaam, Nederlaands: Appingedam) is n stad en vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. t Is twijde stad van  provìnzie, de eerste is  Stad Grunnen. De gemainte beslagt n oppervlak van 24,62 km² (woarvan 0,79 km² woater).

t Stadje n Daam, legen aan t Damsterdaip, is de heufdstad van t Ommelaand Fivelgo. t Is ain van de vaar steden in de provìnzie.

In 1327 wuiren bie de Opstalboom bie t Oostfraise Aauwerk deur vrije Fraizen stadsrechten aan n Daam verlaind. Verbinden mit Aauwerk bestaait nog aal, want in dizze tied binnen Aaurwerk en n Daam zustersteden. 
n Daam ligt in t Grunnegse gewest Fivelgo dat in  middelaiwen dail oetmuik van t tounmoalege Fraislaand. t Middelaiwse Fraislaand strekde zoch oet over n groot dail van de Noordzeekust, van Noordfraislaand (aan Deense grenze) tot Westfraislaand (in Noordhollaand).

n Daam was in de loate middelaiwen as handelsploats n belangrieke konkurrent van de Stad Grunnen. Dou  Stad t stoapelrecht kreeg, gingt mit n Daam oarig minder. Loater wer ook Delfziel mit zien zeehoaven groder din Daam.

n Daam zigt ter nog altied oet as een stad. In t sèntrum binnen nog veul, van olsk, middelaiwse hoezen te zain. Belangriekste binnen hangende keukens boven t Damsterdaip.

Elk joar word in n Daam feesten holln. Ien septìmber altied  Damsterdag (mit proalwoagens) en end juni  Daamster nacht. Ook  Custom Chopper Day, en veur -en noajoarsmaarkten, Coopluydenmarkt en  Gondelvoart wait elkenain

Bie de vrougere gemainte heurn volgende ploatsen: Garreweer, Jukkerd, Laskerd, Marsum, Oleng, Opwier, Solwerd en Tjamsweer.

In 2006 hem ze docht om gemaintes Delfziel en n Daam bie nkander te doun. Dit is nait deurgoan omdat gemainteroaden en börgers t nait mit ains waarn. In 2021 is Delfziel, n Daam en Loppersum bie nkander doun in de gemainte Emsdelta. 




#Article 72: Steernskunde (381 words)


Steernskunde, (ook: astronomie), is de leer van steerns, planeten, moanen en andere astronomische objekten en gebeurtenissen. De noamen steernskunde en astronomie worden voak deur de war hoalen mit de benoaming astrologie. Astrologie is noamelk t veurspellen van de toukomst deur middel van standen van planeten of steerns. 

t Woord astronomie is t maist bruukte en kommt van t Griekse astron (steern) en nomos (wet). t Wuir al doan in 3000 veur Kristus deur de Egyptenoarn en de Chinezen. De piramides van Giza binnen baauwt in de zulfde liene as de steerns Alnitak, Alnilam en Mintaka van t konstelloatsie Orion. Elke god har zien of heur aigense konstelloatsies aan de noordeleke steernshemel. 
Ook de Arabiern en de Grieken waren al druk bezeg mit t kieken noar steerns, planeten en heur bewegens.

In ons zunnesysteem hebben wie 8 planeten:

Aal dizze planeten draaien in n ovoalen boane om de zunne hìn. Tuzzen Mars en Jupiter zit t astroidengördel. In dizze boan zweven miljaarden astroiden, ook wel planetoiden of mini-planeetken nuimt. De planeten boeten de astroidengördel, op Pluto noa, binnen gasplaneten. De planeten binnen de astroidengördel binnen soamen mit Pluto vaste planeten en bestoan uut gestainte of ies. Of Pluto aiglieks wel n planeet is, is veul diskussie. Deurdat Pluto dicht bie de kuypergördel, gebied mit veul kommeten, wordt ook beweerd dat Pluto aiglieks n kommeet is.

Ons zunnesysteem is dail van t Heelal, ook wel Kosmos nuimt. t Heelal is alles wat der is. De grootte van t heelal is nait bekìnd, môr t is zeker dat wie as minsken noeit in stoat wezen zellen om t hailemoal te verkennen. 

Over t ontstoan van t heelal bestoan veul theorien. t Maist logische is dat der n enörme knal wèst het, dij alle duiltjes in t Heelal om zet het in materie. Dit gebeurde in minder dan ain sekonde. Dit het zoveul hitte opwekt, dat de nije materie smolt en biemekoar kwam in bollen. Dizze bollen dreugden van boeten op, en planeten waren vörmt. Man denkt dat t heelal nog aal uutdijt. Dizze theorie wordt ook de Oerknal-theorie of Bigbang-theorie nuimt.

t Heelal is verduild in verschillende grootheden. Hieronder stoan dij grootheden van groot noar klain. 

Deurdat t Heelal zo groot is, wordt der op eerde lichtjoar en AE bruukt as moaten van ôfstand.




#Article 73: Piramides van Giza (267 words)


De piramides van Giza binnen drij grote piramides in Egypte. Zai stoan bie t vrougere Giza, n loug bie t historische heufdstad Memphis, dat nou n dail is van Kairo. De piramides stoan op n plato van zaandstain, woar de piramides zulf ook uut môkt binnen. De piramides van Giza binnen baauwt tuzzen 2551 en 2472 joaren veur Kristus. Der ston toun n hail komplex van gangen en muren om de mìnsken noar de piramides te leiden en om t grafrover stoer te môken. 

Der stoan in totoal 3 grote piramides:

Doarnoast stoan der nog 6 klaine piramides. De 9 piramides worden in heur gehail beschaarmd deur de Sfinx van Giza. Over de oorsprong van de piramides is nait veul bekend. De maist aannomen theorie is dat de piramides baauwd binnen as graftombes veur faraos, vandoar de noamen piramide van .... Zai zollen den baauwd wezen deur miljoenen sloaven dij stainen droagen zollen. Volgens de inschrievens binnen de piramides baauwd ien n periode van 20 joar. Doarom hebben summege luu ook wel twiefels bie t feit dat t deur sloaven baauwd is, den dat zol betaikenen dat elke stain oethakt en op zien stee lègd worden zol, elke 9 sekonde.

Ien de lèste joaren is der aal meer opgroaven om en bie de piramides en man het nou n hail komplex van steden en lutje groaven van waarkers en priesters vonden. Oorspronkelk was allend de piramide van Kheops onderbrocht as wereldaarfgoud, môr deur aal nije vondsten het de UNESCO der veur kozen om t haile gebied van groaven, piramides en de sfinx soamen tou erkennen as wereldaarfgoud.




#Article 74: Piramide van Kheops (969 words)


De Piramide van Kheops of de Grode Piramide is ain van de zeuven klassieke wereldwonder. De piramide van Kheops was tot en met de 15e aiw t hoogste gebaauw ter wereld.

Mit zien hoogte van sikkom 146 meter was hai vaar millenniums laank t hoogste gebaauw ter wereld. De piramide is om en bie 230 meter braid en telt om en bie 2,3 miljoen stainen van elk 2,5 ton. De inhold is om en bie 2,6 miljoen m³. Man het volgens t overlevern van Herodotus 30 joar over de baauw doan. Nèjmoodse analize van de baauw van de piramides het aantoond dat dit n haile realistische baauwtied is.

De piramide van Kheops môkt duil uut van n komplex van drij grode piramides en zes leutjen. De grode piramides binnen dij van de faraos Kheops (of Khoefoe), Khefren (of  Khafra) en Mycerinus (of Menkaure). Zie wuiren baauwd tuzzen 2551 en 2472 veur Kristus en binnen dankzai heur zeer stabiele konstruksie goud bewoard bleven. De boetenste witte kalkstainloag is in de loop van de tieden grotenduils verdwenen, omdat de stainen in de Middelaiwen bruukt binnen veur andere baauwwaarken, woaronder de stad Kairo. De opdrachtgever veur dit moetwekkend baauwwaark was farao Kheops dij tuzzen 2587 en 2564 veur Kristus regeerde. De piramide was beduild as graf en stelde de heuvel veur woarop de zunnegod Ra stoan har dou hai de andere goden en godinnen schoapen har.

De piramide van Kheops wordt voak in verband bracht mit spirituele filosofien, ook wel pyramidologie nuimd.

Aan de grode piramide wuir middelkerwies meer as 20 joar waarkt, môr in tegenstelln tot wat veul mìnzen denken waren t gain sloaven dij deraan waarkden môr betoalde aarbaiders. Der wuiren leutje gravvies vonden bie t plateau van de piramides. Dizze groaven waren versierd mit bogen, pleisterwaark en walschilderns. Boven de ingaang van dizze groaven gong n stuk kalkstain mit doarop de noam en de titel van de persoon dij in t graf lag. Dit wiest erop dat de waarkers hoogploatste personen waren. 

t Binnenste van de piramide bestond uut ploatselke kalkstain en doarboven wuir n loag van polijste kalkstain legd woardeur de piramide leek te klandern in t zunlicht. De top wuir ôfdekt deur dekstainen dij meugelk van gold waren. Vandoag de dag is dij toploag huilmoal votsleten. De menaar woarop zai baauwd wuir is aands nog n groot roadsel. De maiste geleerden denken dat de stainen noar boven brocht wuiren via n trans dij aan de boetenkaande van t piramide laanksluip. Wat ook opvaalnd is, is de verholden met de piramides van Mycerinus en Khefren. As man de stand van de piramides vanuut de lucht bekik, stoan zai presies liek mit de gördelsteerns Alnitak, Alnilam en Mintaka van t konstelloatsie Orion en is de grootte ook vergeliekboar mit de kloarhaid van dizze steerns. Dit bewiest dat de Egyptenoarn veul wozzen van wiskunde en steernskunde.

De oorspronkelke ingaang van de piramide bevindt zuch aan de noordziede. Dizze ingaang was in de oldhaid open, môr wuir deur eerdbevens weer verbörgen. In de 10e aiw het n Aroabische schatgroaver n nèje ingaang in de noordziede môkt en zo tougang geven tot de binnende struktuur.
Vanuut de ingaang lop n doalnde gaange om en bie 1 m² deur tot in de rotse onder de piramide tou. De gaange komt uut in n nait ôfmôkte ondergrondse ruumte.
Op t doalende gaange sloet n omhoog goande gaange aan, dij uutìndelk laaidt tot de grafkoamers. Dizze gaange is ook huil klain en was oorspronkelk van de doalende gaange ôfsloten deur middel van granieten pluggen. 
De omhoog goande gaange komt uut in de galerie, n imponeernde konstruksie in t midden van t piramide. De galerie gef tougang tot twij grafkoamers. De koamers binnen huil verschillend van eerd en in gain van de koamers binnen resten vonden van n utegste. n Intressant detail in aalbaaide koamers is de aanwezeghaid van zonuimde luchtschachten in de noord- en zuudwanden. De schachten binnen enkeld 25 sìntimeter braid en hoog. De schachten in t onderste koamer stoppen midden in de piramide. Körtleden onderzuik met n robotkamera het aantoond dat dizze gangen naargens uutkommen. De schachten in de bovenste koamer goan deur de huile piramide hìn, vandoar dat zai luchtschachten nuimd worden. Gain enkel ander Egyptische piramide het zulke schachten.

Ain van de meugelke koamers dij de archeologen nog aantreffen zellen kinnen is de zonuimde zoal van archieven.

Der is n duil van waitenschoppers, mit aan t hoofd t medium Edgar Cayce, dij mainen dat t baauwwaark dateert uut 10.000 veur Kristus en baauwd is deur Atlantiers. Dizzent zollen in ain koamer allerlij dokumenten verbörgen hebben. 

Der bestoan anders ook meer waitenschoppelke gegevens dij dizze theorie ondersteunen. n Oale tekst uut t Oale Egypte vertelt ons noamelk over n farao dij op zuik gong in de piramide om der de wieshaid van Thoth te vinden. Dizze verhoaln binnen wieder overleverd en de Grieken mainden dat de piramide t graf was van de god Hermes.

De aanhang veur de theorie van verbörgen koamers bleef bestoan bie de Aroabiern. Zo leut de kalief Al-Mamoen om en bie 820 n gat môken om in de piramide op zuik te goan noar verloorn kennes. Ook onder nèjmoodse egyptologen bestond de drang om op zuik te goan noar verbörgen kennes.

De maiste farao's wuiren utegd mit aalmoal weerdevolle schatten. In de piramide van Kheops wuir aands weinig tot niks vonden, omdat der al grafrovers op bezuik wèst waren. Noast de piramide wuir aands n zeer goud bewoarde zunnebark vonden. Dit was de boot woarmit t lichoam van Kheops vervouerd wuir noar zien graf. Wat ook schier om waiten is, is dat der musschain nog n farao in de piramide begroaven was: onder t baauwwaark, tuzzen de grode gaange en de twaide grafkoamer, von man n uuthaauwen ruumte woarin musschain n farao uut n eerdere dynastie begroaven lag.




#Article 75: Achterhook (237 words)


Den Achterhook (of Achterhoek) is een gebeed in 't oosten van Nederland in de previnsie Gelderland en beslöt 't gebeed tussen d'n Iessel in 't westen, d'n Olde Iessel in 't zuudwesten, de Duutse grenze in 't zuudoosten en oosten en de Overiesselse streken Salland en Twente in 't noorden. 't Gebeed kump ongeveer aoverèn met (is wat groter as) de veurmaolige Graofschap.

Der wöd ok wal esprokken aover de Graafschap, wat ne verwiezing is naor t olde graofschap Zutfent, maor histories bekekken waren dee gebieden neet etzelfde. De regio Achterhook van vandage is n samenwarkingsverband tussen de gemeenten, dee in dit gebeed ligt. Dit bunt de gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Deutekem, Montferland, Oost Gelre, Olde Iesselstreek en Wenters van vandage.

Met de gemeente Montferland is de regio Achterhook groter as t kultureel-geografiese gebeed, umdat disse hele gemeente westelek van den Olden Iessel ligt en geografies dus bi-j de Liemers heurt. De gemeente Deutekem ligt veur n deel in den Achterhook en veur n deel in de Liemers. De gemeente Lochem ligt wal in t geografiese gebeed van den Achterhook, maor is neet an-eslotten bi-j et regioverband. Lochem is an-eslotten bi-j den Stedendreehook, bestaonde uut de gemeentes Apeldoorne (Apeldoorn), Brum (Brummen), Deaventer, Epe, Voorst en Zutfent.

An-enommen wöd, dat de eerste vermelding van et woord Achterhook, kump oet den dichbundel Eensaem Huis-en Winter-Leven van predikant Willem Sluyter oet 1670:

Een aoverzicht van de grotere en/of toeristiese plaetse:




#Article 76: Stellingwarf (2429 words)


Stellingwarf (ok vaeke andudet as de Stellingwarven) is een regio in et zuudoosten van de perveensie Frieslaand (zudelik van et reviertien de Kuunder). De regio bestaot uut de gemientes Weststellingwarf en Ooststellingwarf. Disse gemientes hebben saemen een oppervlak van 454,56 km² (laand en waeter). Binnen de twie gemienten wonen 51.339 meensken (1 mei 2013).

Laandschoppelik vormt et oosten van Stellingwarf mit een antal omliggende gebieden de Friese Woolden. Oostelik van Wolvege liggen de zaandgronden mit de bossen, boswallegies en stoefzaanden, naor et westen gaot et gebied over in greiden en waeter. Et westelike Stellingwarf mit zien veengronden liekt daordeur meer op de laandschoppen van Lemsterlaand en de Kop van Overiessel. De twie grootste waeterstromen bin de Kuunder in et noorden en de Lende in de zuden. Et hoogste punt van de Stellingwarven is de 27 meter hoge Bosbarg, krek zudelik van Appelsche.

In et greensgebied van Drenthe en Frieslaand leit et Nationaol Park Drents-Friese Woold. Dit park bestaot uut bos, heide en stoefzaanden. Veural op de stoefzaanden onstonnen kleine heulvelties en duunties. De soms wel 5 meter dikke zaandlaag is in de laeste iestied deur de wiend aanvoerd. De heidevelden wodden zo intensief deur de laandbouw bruukt, waordeur et zaand begon te stoeven. Rond 1850 bedriegden de zaandhopen de dörpen en akkers in de buurt en wodden de eerste groffe dennen pland om et stoeven tegen te gaon. Rond 1900 wodde keunstmest bruukt bi’j et bebossen van de stoefzaanden en heidegronden (of 'woeste gronden'). Bie Appelsche is et bezukerscentrum Drents-Friese Woold vestigd. 

De Fochtelervene is een netuurgebied in et oosten van Ooststellingwarf, krek noordoostelik van et Drents-Friese Woold, in et greensgebied van Drenthe en Frieslaand, en is ien van de minnige hoogveengebieden in Nederlaand. In de Fochtelervene komen zowel de ringslange, adder en gladde slange veur. De popelaosie gladde slangen is zo groot, dat sund 2001 de slangenaorend weer in de Fochtelervene veurkomt. 

Zuudoostlik van de dörpen Munnikeburen en Scharpenzeel leit et netuurrisservaot de Rottige Meente. Et netuurgebied is deur vervening in de 19e en 20e ieuw ontstaon. Et netuurgebied Rottige Meente is in et bezit van Staatsbosbeheer. Noordelik van de Rottige Meente leit et Braandemeer, een laogveen- en moerasgebied dat ok deur turfwinning in de 19e en 20e ieuw is ontstaon. In et westen van Weststellingwarf lopt de weg tussen Schoterziel en Sliekenborg over een oolde zeediek. Disse zeediek bescharmde Weststellingwarf, tot de inpoldering van de Noordoostpolder, tegen de Zuderzee.

In et noorden van de Stellingwarven stroomt de Kuunder en vormt de noordgrens van de Stellingwarven. De Lende lopt in et oosten midden deur de Stellingwarven en vormt in et westen van Weststellingwarf de greens tussen de gemienten Weststellingwarf en et Stienwiekerlaand. Tussen De Langelille en et Braandemeer stroomt de Kuunder deur Et Wiede, een meertien op de grens van et Lemsterlaand en Weststellingwarf. De Lende stroomt deur een aander meertien dat ok Et Wiede hiet. De zudelike Wiede leit tussen Wolvege en Ooldemark. Petgatten bin te vienden in de Rottige Meente en et Braandemeer. Et Kannedemeer is een veurmaolige zaandofgraving in et buurtschop bie Appelsche. Een aand're veurmaolige zaandofgraving is de Spokeplas ten zuudwesten van Noordwoolde. De Spokeplas is tegensworig een meertien van omdebi'j vief bunder in et Nationaol Park Drents-Friese Woold.

In Weststellingwarf bin 26 dörpen (mit dörpsstatus). In Ooststellingwarf bin d'r 13 dörpen. Van alle dörpen in Oost- en Weststellingwarf het allien Berkoop een beschermd dorpsgezicht. De grootste plakken in Stellingwarf mit meer as 1.000 inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2008 bin (Bron: CBS):

De Stellingwarven hebben een gemaotigd zeeklimaot. Et klimaot wodt beïnvloed deur de Noordzee. Daordeur ontstaon d'r verschillen tussen et Waddengebied in et noordwesten van Frieslaand en de Stellingwarven in et zuden van de perveensie. De klimaotgegevens bin van et KNMI-meetstesjon in Liwwadden.

Waor de eerste bewoners van de Stellingwarven oorspronkelik wegkommen is niet hielendal wisse. D'r bestaot een verhael, dat ze rond 840 veur ien van de kleinzeunen van Karel de Grote naor disse streek vlucht bin vanuut een streek in et zuden van Hannover in Duutslaand. Van de periode veur et jaor 1000 bin gien schreven bronnen overleverd. Bi'j de Hooltpae is een voestbiele vunnen van omdebi'j 70.000 jaor veur Chr. Disse voestbiele is meugelik een anduding veur anwezegens van Neanderthalers in et gebied. Omdebi'j 10.000 v.Chr. leefden jagers en verzamelders van de zogenaemde Tsjongerkultuur in et gebied, mar vaaste bewoning was d'r in disse tied niet. 

Over de vreuge middeliewen is ok niet veul bekend. In disse tied was Stellingwarf een onderdiel van et Friese woongebied, tot de Franken in et jaor 734 de Friezen versleugen in de Slag an de Boarn. Nao de verdieling van et Frankische Riek neffens et Verdrag van Verdun in 843 wodde Stellingwarf een onderdiel van et oostelike Frankische Riek. Daoruut ontston in de negende ieuw et Heilige Roomse Riek. 

Op 26 november 944 schonk keizer Otto I van et Heilige Roomse Riek et recht van foreest (et jachtrecht) in de Pagus Thriente an Bisschop Balderik van Utrecht. Hiermit kwam de regio onder bestuur van et Utrechtse bisdom. De Pagus Thriente omvatte Drenthe en Overiessel, tot an et reviertien de Kuunder. Onder de bisschoppen van Utrecht hiette et gebied Oversticht. 

De naeme Stellingwarf wodt veur et eerst vermeld in 1309. Stelling betekent bestuurder; warf betekent plak waor recht spreuken wodt. Stellingwarf wodde bestuurd deur drie stellingen, die jaorliks keuzen wodden. Mit hulpe van de Friezen kon et grootste pat him bevri'jden van et juk van de bisschop van Utrecht, onder aandere deur de Slag bi'j Aone in 1227. Daornao het Utrecht wel perbeerd de Stellingwarvers d'r weer onder te kriegen, mar echt goed is dat niet lokt. In 1309 vernielden de Stellingwarvers et kasteel van de bisschop in Vollenhove, waordeur disse et min of meer opgaf. Van 1309 tot 1504 was Stellingwarf feitelik een onofhaankelike boerenrippebliek, de Vri'je Naosie der Stellingwarven. Et Stellingwarver Laandrecht is in de 15e eeuw opschreven en verscheen in et jaor 1480. In et laandrecht staon oolde rechtsregels; et is uut et Latien naor et Nederlaands vertaeld. Et laandrecht is een bewies van de Friese Vri'jhied in de Stellingwarven, naodat de luden in de Stellingwarven heur vri'jmaekt hadden van de bisschop. In et Freeska Landriucht (in 1480 as drokt boek publiceerd) staot Stellingwarf in et Traktaat van de Zeuven Friese Zeelanen bi'j et vierde Zeelaand nuumd. De komst in 1498 van de Hertog van Saksen in Frieslaand betekende et aende veur de onofhaankelike boerenrippebliek. Stellingwarf wodde in 1500 bi'j Frieslaand voegd en wodde een Friese grieteni'je in et jaor 1500. In etzelde jaor kwam Stellingwarf bi'j et gouw Zeuvenwoolden. In 1504 kwam d'r een aende an de rechten van de Stellingen. De hertog dee in 1515 alles over an Karel V. 

In 1517 wodde Stellingwarf opsplitst in twie grieteni'jen: Stellingwarf-Oostaende en Stellingwarf-Westaende. 

Stellingwarf kwam as onderdiel van Frieslaand in de twiede helft van de zestiende ieuw bi'j de Republiek van de Zeuven Verienigde Nederlaanden, die in 1568 formeel uutroepen wodde. Veur een diel langes de Kuunder en een diel langes de Lende wodde nao 1580 de Friese waeterlinie anlegd. Et gebied langes de schaansen, stuwen en dammen wodde tiedens de Tachtigjaorige Oorlog tegen de Spanjaarden en in et Rampjaor tegen Bernhard von Galen en Fraanse hulptroepen onder waeter zet. Mit de komst van de Franzosen in 1795 wodde de Bataafse Rippebliek sticht. Van 1798 tot 1801 was Zeuvenwoolden een onderdiel van it Fraanse Departement van de Oolde Iessel. In 1801 gong de Bataafse Rippebliek over in et Bataafse Gemenebest en wodde et Departement Frieslaand vormd. In 1806 gong et Bataafse Gemenebest over in et Koningriek Hollaand dat tot 1810 bestaon het. In 1814 wodde Frieslaand weer een perveensie van Nederlaand. In de Fraanse tied wodde Ooststellingwarf opdield in twie gemienten (mairies); Berkoop en Oosterwoolde. Nao de Fraanse tied wodden Berkoop en Oosterwoolde weer ien grieteni'je/gemiente. 

In de zeuventiende en achttiende ieuw is de vervening de inkomstenbron veur de bevolking. In de twiede helte van de 19e ieuw is et grootste pat van et vene ofgreven. Daordeur kwamen grote sociaol-economische veraanderingen. In Noordwoolde gaot de bevolking over op et bessembienen en et maeken van heidebuunders. Mit de wilgentien die overal veurhanen is wodden maanden vlecht. As de wilgentien opbruukt is wodt rotan invoerd. Rond 1900 is et rietvlechten een belangriek onderdiel wodden van de economie van Noordwoolde en omkrieten. 

In de Twiede Wereldoorlog wodde et Kamp It Petgat bi’j Blesdieke as strafkamp veur Joden bruukt. Et kamp het vier maonden as strafkamp diend en wodde in de nacht van 2 op 3 oktober 1942 ontruumd. Kamp Ybenhaer bi’j De Fochtel wodde bruukt as warkkamp veur mannelike Joodse dwangarbeiders. Op 2 oktober 1942 wodden 215 meensken transporteerd naor kamp Westerbork om vandaor transporteerd te wodden naor Auschwitz en Sobibór. De bevrijding begon in de Stellingwarven in de nacht van 7 op 8 april 1945. 60 Fraanse parachutisten wodden bi’j Haulerwiek en Appelsche dropt. Kamp Oranje, een aander kamp bi’j De Fochtel, wodde nao de Twiede Wereldoorlog bruukt as strafkamp veur NSBers en laeter as opvangskamp veur Molukkers. Kamp Ybenhaer wodde nao de oorlog van 1951 tot 1968 ok een opvangkamp veur Molukkers. Nao 1968 was et veurmaolige kamp een oefenterrein van et Nederlaanse leger. De oprichting van zuvelfebrieken nao 1880 en de laandbouwmechanisaosie nao de Twiede Wereldoorlog veraanderden et agrarische karakter van et hiele gebied. Toegelieke ontston de lichte industrie die now een belangrieke economische rol speult.

De naeme Stellingwarf wodde veur et eerst vermeld in 1309. Daorom wodde in 2009 et 700-jaorig bestaon van de Stellingwarven vierd. De griffioen komt op de gemientewapens van West- en Ooststellingwarf veur. Een gelieksoortig figuur staot op een zegel uut de middelieuwen ofbeeld. Ok op een ofbeelding mit de twie gemientewapens uut 1580 staon gelieksoortige figuren. Bi'j et feest veur et 700-jaorig bestaon van de Stellingwarven wodde een speciaole vlagge maekt mit de griffioenen van beide gemienten d'r op. 

Mit paosken wodden in de Stellingwarven paosvuren anstoken. Dit is een Saksische tredisie in de Stellingwarven die ok in veule aand're gebieden in Noordwest-Europa hullen wodt. In Ooststellingwarf en omkrieten wodt op et gebied van kunst, kultuur en schrieveri’j veul daon deur de Stichting Kunstwerf. Elke zoemer wodt in Berkoop et kunstevenement Eupen Stal (Open Stal) hullen waorbi'j omdebi'j 15 keunsteners op verschillende lekaosies expeseren mit hun wark. Disse keunst- en kiekroute wodt al sund 1971 hullen. Een aander groot evenemint in Stellingwarf is de Pinksterlaanddagen. Sund 1933 wodt dit anarchistisch festival - mit poletieke bi'jienkomsten, praoties, lezings en warkwinkels - in Appelsche hollen. 

Klokkestoelen bin te vienden in Appelsche, Buil, De Fochtel, Donkerbroek, Else, Langedieke, Ni'jberkoop, Ni'jhooltwoolde, Ni'jlaemer, Oosterwoolde en Spange. Vreuger stonnen d'r ok klokkestoelen in De Haule, Hooltwoolde, Noordwoolde, Oosterzee en Steggerde.

Binnen de gemienten Oost- en Weststellingwarf wonen 51.850 meensken (1 jannewaori 2011). In de Stellingwarven was 3% van de bevolking in 2010 van niet-westerse komof. De historische bevolkingsontwikkeling van de Stellingwarven is as volgt:

Bi'jkaans de helte van inwoners van de Stellingwarven is christelik. De ciefers bin van et CBS angaonde religie bin neffens COROP-regio berekend. Hieronder volgen de ciefers veur de COROP-regio Zuudoost-Frieslaand van 2003:

Et gebied onderscheidt him van Frieslaand deurdat d'r vanoolds gien Fries praot wodt, mar Nedersaksische dialekten die tegere Stellingwarfs nuumd wodden. Ok de dialekten van (et noorden van) de Kop van Overiessel en van een pat van westelik Drenthe (omdebi'j de gemiente Westerveld) wodden taelkundig tot et Stellingwarfs rekend. Et kenmarkende van et Stellingwarfs is et gebruuk van de ae-klaank (lange è): et Nederlaanse water is in et Stellingwarfs waeter (Et waeter klaetert in de glaezen dat et zoe daevert).  Behalven an et Nederlaands mos et dialekt ok an et Fries terrein votgeven; veural Ooststellingwarf is sinds de negentiende ieuw stark verfriest wodden.

Hoeveul et Stellingwarfs, Fries en Nederlaands in de Stellingwarven praot wodden as thuustael is onderzocht in een Quick-Scan van de perveensie Fryslân in 2007, 2011 en 2015. De risseltaoten bin zo:

Neffens de Taaltelling Nedersaksisch van 2005 praot 53,2% van de Weststellingwarvers et Stellingwarfs inderdaod een boel thuus; bi'j de Ooststellingwarvers is dat 29,5%.

Wolvege het een centrumfunktie in de regio Stellingwarf. Daor bin een groot antal winkels te vienden en et is et heufdplak van Weststellingwarf het goede noord-zuud verbiending deur et treinspoor en een vierbaensweg. Wolvege is bekend om sien drafsportcentrom en woonboulevard. Appelsche het veur et toerisme een belangrieke funktie. Buten Appelsche leit et attraktiepark Duinen Zathe en et Nationaol Park Drents-Friese Woold trekt veul toeristen naor et plak. In de Stellingwarven is gien hoger onderwies. Daorveur moet men naor Liwwadden, Zwolle, Meppel of Grunningen. Een aander belanriek plak in et Stienwiekerlaand is Stienwiek. Veur veul meensken in de Stellingwarven is dat plak naost Et Vene et belangriekste winkelcentrum in de regio.

De belangriekste autoverkeersweg die de Stellingwarven mit Et Vene en Liwwadden in et noorden en Stienwiek en Zwolle in et zuden verbient is de in de jaoren tachtig van de twintigste eeuw anlegde vierbaensweg A32. Parallel hieran lopt et treinspoor van Liwwadden/Et Vene naor Stienwiek/Zwolle mit een treinstation in Wolvege. De N351 is de belangriekste oost-west verbiending en lopt van Emmeloord over De Kuunder, deur Wolvege, naor Oosterwoolde. Aand're belangrieke verkeersaoders bin de N380 en de N381 in Ooststellingwarf. De Stellingwarven het gien eigen lochthaven. Lochthaven Eelde (Groningen Airport Eelde) is et kotsbi'j de Stellingwarven, disse lochthaven leit omdebi'j 30 kilometer noordoostelik van Oosterwoolde. Een aander vliegveld is et Vliegveld Drachten, omdebi'j 20 kilometer noordelik van Oosterwoolde. De busverbiendingen wodden in de Stellingwarven verzorgt deur Qbuzz en Connexxion.

Bestuurlik omvat Stellingwarf de gemienten Ooststellingwarf en Weststellingwarf (ok wel Stellingwarf-Westaende en Stellingwarfs-Oostaende) in Frieslaand. Et heufdplak van Ooststellingwarf is Oosterwoolde en et heufdplak van Weststellingwarf is Wolvege. D'r bin verschillende plannen om de beide gemienten te laoten fuseren. De beide gemienteraoden hebben 21 zetels. De zetelverdieling nao de gemienteraodsverkiezings van 2010 is as volgt:

In de Stellingwarven bin meerdere bekende personen geboren. An de iene kaant bin et meensken die bepalend west bin veur Stellingwarf of zien kultuur, an de aand're kaant bin et meensken die internationaole betekenisse had hebb'n.

Pieter Stuyvesant was direkteur-generaal van de Nederlaanse klonie Ni'j-Nederlaand. In Wolvege, Scharpenzeel en Peperge staon monumenten veur Stuyvesant. Hi'j is meugelik de bekendste persoonlikhied uut de Stellingwarven en is hoogstwarschienlik in Peperge geboren. Onno Zwier van Haren was een politikus en dichter uut et geslacht van de Van Haren's en bewoner van Lindenoord. 

Johan Veenstra is een Stellingwarver schriever uut Ni'jhooltpae. Hi'j is schriever van dichtbundels, verhaelen en romans in et Stellingwarver dialekt. 

Gerrit de Vries uut Berkoop was in 1986 wereldkampioen 100km ploegentiedrit. Monique Knol is een veurmaolig hadfietster die een goolden en broonzen medallie wunnen hadde bi'j et dameshadfietsen op de Olympische Zoemerspeulen van 1988.

 




#Article 77: Fransk (228 words)


Et fransk (in de taal selvs: français) is een romaanske taal dee vordkummen is üüt et latyn. Et fransk wordt spröäken in Frankryk, Kanada (vöäral in Quebec), Belgie (vöäral Wallonie en Brüssel), Luxembörg, Monaco, Switserland, in vroggere franske kolonys en in de teagenswoordige oaversaeske gebeden van Frankryk. Ungeväär 274 miljoon meansken binnen et fransk machtig, wårvan umdeby 76 miljoon modertaalspreakers.

Et fransk wykt up een grout antal punten van de andere romaanske talen af. As eyrste hevt et fransk een vearegånde afslyting van morfologiske üütgangen. Ten tweyde hevt et fransk een grout antal breakings en klankveranderings, dee al in et oldfransk vöärkwammen en in et middelfransk döärevolueerd binnen. Ten darde hevt et een licht keltiske substråt (weaderumme te seen in een woord as quatre-vingt, tachetig, letterlik veer-twintig; in de keltiske talen wordt der in twintigtallen teld) en een slim ingrypende germaanske, vöäral frankiske, superstråt, dat him under meyr ütert in de dubbele untkennings ne ... pas, ne ... rien, ne ... personne ens. 

Döärdat et fransk een geleevde taal was by de europääske elite rund de 17. tot de 19. eyw, hevt et ouk düdelike spouren nålaten in et neadersassisk en et neaderlandsk. Een pår vöärbealden dårvan binnen: duusjen (doucher), avveceren (avancer), buro (bureau), parmetåsy (parentage), nivo (niveau), toilet (toilette), begasy of pakkasy (bagage).

Üüt et fransk binnen verskillende kreooltalen untstån, een vöärbeald dårvan is et haitiaansk kreoolsk. 




#Article 78: Utrecht (provinsie) (110 words)


 
Utrecht is met n oppervlakte van 1.449 km² de kleinste provinsie van Nederlangd en t het ongeveer 1,35 miljoen inwoeners. De provinsie Utrecht, waor de minsen t dichtst op mekaor woenen, en dat sentraol leit wort meestal tot de Rangdstad erekend. De heufdstad is Utrecht. Dee stad was t sentrum van t bisdom of Sticht Utrecht, de veurloper van wat nong de provinsie Utrecht is. De tweede grote stad van de provinsie is Amersfoort, de daarde is t Veen. Utrecht leit an de grens met Gelderlangd, Zuud-Hollangd, Noord-Hollangd en Flevolangd.

In de plaotsen Bunsjoten, Spaokenburg, Leusden en Amersfoort worren oorspronkelik West-Veluwse en Eemlangdse dialekten espreuken.

Overzicht van de Utrechtse gemeenten.




#Article 79: Duuts (238 words)


Duuts (in et Hoogduuts: Deutsch) is een West-Germaonse tael die praot wodt in Duutslaand, Oostenriek, Zwitserlaand, Liechtenstein, Luxemburg, België, Italië en inkelde aandere kontreinen. Et Duuts het omdebi'j 105 miljoen memmetaelsprekers en is ok iene van de belangriekste taelen van Europa tegere mit et Fraans en et Ingels. 

Et Duuts is een West-Germaonse tael, waor et Nederlaans en et Nederduuts ok een onderdiel van bin. In et noorden van Duutslaand wodt Platduuts of Nederduuts praot. Die taelvariant wiekt binnen et Duutse taelgebied et meerst van et Hoogduuts of. Toch hebben et Nederlaans, et Nederduuts en et Hoogduuts vule overienkomsten. De drie taelen maekten vrogger onderdiel uut van ien dialektkontinuüm. Neffens die rissenaosie wodt et begrip Duuts soms ok as synoniem gebruukt veur et Kontinentaolwestgermaons. Beide begrippen bedoelen et tegensworige Duuts en Nederlaans, dus et Westgermaons zunder et Ingels en Fries. Veur de pesisie van et Duuts binnen et West-Germaons bin meerdere indielingen mogelik.

De tael bruukt et Latiense alfabet, waor vier tekens an toevoegd bin: Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü en ß. Op 1 augustus 1998 wodde de spelling van et Duuts veraanderd. Disse spelling geldt veur Duutslaand, Oostenriek, Zwitserlaand en Liechtenstein. Disse spellingshervorming was niet hielemaol vri'j van diskussie. Grote kraanten zoas de Frankfurter Allgemeine Zeitung schrieven nog mit de olde spelling van veur 1998. Een kleine meerderhied van de Duutse bevolking was veur de spellingshervorming, een grote meerderhied was daortegen. Op 1 augustus wodden de spellingshervorming van kracht.




#Article 80: Platduuts (107 words)


t Platduuts is de noam veur n groep dialekten dij ien Nederlaand bekend stoan as Leegsaksisch. t Platduuts is aal dialekten dij boven de Benrather linie liggen, behaalve t Leegfrankisch. Soamen mit t Leegfrankisch vörmt t Platduuts weer t Leegduuts.

t Platduuts kin verdaild worden ien twij heufdgroepen: t West Leegsaksisch en t Oost Leegduuts (of: Oost Leegsaksisch). Doarbie kin t nog meerder verschaaidene varianten verdaild worden.

Voak wordt de term Platduuts verward mit Duuts Leegsaksisch, as tegenhanger van t Nederlaands Leegsaksisch. Op Wikipedia wordt dizze terminologie aanholden om baaident te schaaiden, deurdat ien Nederlaand t woord Nedersaksisch meer broekt wordt en ien Duutslaand t woord Plattdüütsch.




#Article 81: Konstelloatsie (289 words)


n Konstelloatsie, opstèllen of steernsbeeld is n groep van steerns dij, vanôf de Eerde zain, soamen n figuur vörmen. Dit wordt voak doan deur denkbeeldege lienen tuzzen de steerns te trekken. 

De vernuimdste konstelloatsie is de Grode Beer, Ursa Maior. Dizzent is simpel te heerkennen aan zien steelpanvörm. t Is ook ain van de ainegste konstelloatsies dij in Nederlaand t hail joar deur te zain is. n Aandere is de Leutje Beer, woar de Poolsteern dichtbie staait. 

t Woord konstelloatsie is ain van de wainege Latainse woorden dij't in t Grunnegs bestaait. t Woord wordt tegenswoordeg binoa nait meer bruukt, omreden t woord steernsbeeld makkelker is en dichter bie t Nederlaands staait.

Claudius Ptolemaeus, n Griekse waitenschopper, haar in de eerste aiw noa Kristus de eerste liest môkt van konstelloatsies. De maiste van dizze konstelloatsies kent man nog aal. Doch wuiren konstelloatsies al veul eerder heerkend deur mìnsken. De Egyptenoaren zagen in bepoalde konstelloatsies heur goden. Ook de Reumers, de Aroabieren en de Chinezen muiken bruken van de steernshemel. 

Elk steernsbeeld het, noast de noam in de aaigense toal, ook n Latainse (aalgemaine) noam. Bieveurbeeld Leutje beer hait hiernoast ook offisjeel Ursa Minor. Ook het elke konstelloatsie zien aaigense internatsjonoale kode, bieveurbeeld Ursa Minor het as kode UMi 

De noamen van de steerns binnen n konstelloatsie kriegen noast heur aaigense noam, ook nog n Griekse letter om heur helderhaid (dichthaid van t licht) aan de duden. Alfa is de kloarste steern en hou wieder t Griekse alfabet in, de minder kloar de steern wordt. 

Steerns dij soamen n konstelloatsie vörmen stoan in t echt nait zo dicht bie mekoar as dat wie dat zain. Steerns van ain konstelloatsie kinnen in t echt wel doezenden lichtjoar bie mekoar vot stoan. 




#Article 82: Zweeds (359 words)


Et Zweeds (in et Zweeds:  ) is een Noord-Germaanse of Skandinavische tael mit meer as 10 miljoen sprekers. Et is de officiële tael van Zweden (omdebi'j 8,8 miljoen sprekers) en ien van de officiële taelen van Finlaand (omdebi'j 300.000 sprekers). Op de Finse Ålandseilanen is et Zweeds de ienigste voertael.

Et Zweeds is nauw verwaant an de aandere twie vaastelaand-Skandinavische taelen, et Deens en et Noors. Et Zweeds en et Noors, en in iets mindere maote et Deens, bin onderling redelik verstaonber. Pattie woorden bin aanders, grammatikaol kommen de taelen overiene. De spelling is wel verschillend.

De woordeskat van et Zweeds bestaot grotendiels uut Germaanse woorden. Mit et Deens en et Noors is et Zweeds, veural in lexikael opzicht, in de Hanzetied slim beïnvloed deur et Nedersaksisch. Wieder bin der veural lienwoorden uut et Latien en Grieks (beide mit de komst van et kristendom), et Fraans (in de 17e ieuw) en et Hoogduuts, en bin der wat zeemanstermen uut et Nederlaans. Tegensworig wodden d'r veul woorden uut et Ingels overneumen, al dan niet anpast of letterlik vertaeld (leenvertaeling).

Et Zweeds wodt schreven mit et Latiense alfabet, waoran nao de z drie tekens toevoegd binnen: å, ä en ö. Disse tekens wodden as appatte letters zien en wodden ongeveer uutspreuken as [o], [è] en [eu]. De letter o wodt in de regel as [oe] en soms as [o] uutspreuken. Tredisioneel wodde de w niet as een appatte letter zien mar as een variaant van de V, en wodde dus ok bi'j de V sorteerd, mar sund april 2006 gelt de w as een volweerdige letter van et Zweedse alfabet, waormit et antal letters op 29 komp.

Kenmarkend veur de uutspraoke van et Zweeds is de melodie: et is een toontael. D'r bestaon twie verschillende toonaksenten, en disse kunnen betekenisonderscheidend wezen. Et woord anden betekent, ofhaankelik van de intonaosie, de ente of de geest. Hoe de toonaksenten daodwarkelik uutspreuken wodden is stark ofhaankelik van waor de spreker wegkomp. In et zuden onderscheiden ze de tonen meer in de lengte as in de toonhoogte. Butendat wodt een woord allienig mit toonaksent uutspreuken as et een belangrieke grammatikaole funktie in een zin vervult.




#Article 83: Portugees (104 words)


Portugees is een Romaanse wereldtael die praot wodt in Portugal, Brazilië, Angola, Guinee-Bissau, Sao Tomé en Principe, Oost-Timor, Kaapverdië, Mozambique, en aandere gebieden, zoas Goa en Malakka (Cristao). Et wodt ok praot deur een minderhied in Macao, waor et een officiële tael is. In Galicië, een gebied in Spanje in et noorden van Portugal, wodt Galego (Galicisch) praot; officieel een aandere tael, mar et liekt slim op et Portugees. Et Braziliaans verschilt veul van et Europese Portugees. De Portugeessprekende lanen warken op taelgebied tegere in de Gemienschop van Portugeessprekende lanen.

As nationaole tael:

As officiële tael:

As erkende minderhiedstael:

Zunder ienige vorm van erkenning:




#Article 84: Piramide (351 words)


Piramides binnen baauwwaarken dij in veule oale beschoavens baauwd wuiren. De grode overainkommst tuzzen de piramides van de oale beschoavens is dat zai n brede boases hebben en den schuun tou lopen. De reden veur de brede boases is dat olde beschoavens gain stevege materioalen as stoal harren dij heur in stoat stelden om hoge baauwwaarken te môken dij richt noar boven goan.

De vernuimdste piramides binnen dij uut t oale Egypte. Dizze wuiren bruukt as groaven veur de faraos. De oale Egyptenoarn môkten de boetenkaande van de piramides glad mit gold en marmer. De bekendste piramide in Egypte is de Grode Piramide van Giza. Dizzent is ain van de zeuven wereldwonder uut de klassieke oldhaid en de ainige dij tot op heden bewoard bleven is. 

In Nubia, ten zuden van Egypte, wuiren veul meer, môr klainere, piramides baauwd dan in Egypte. De piramides in Nubia goan steiler omhoog en binnen nait zo as in Egypte beduild as groaven, môr monumenten veur dode keunings. De piramides wuirden hier tot noa 300 noa Kristus baauwd.

In China binnen rond de provìnzie Shaanxi allerlaai piramides vonden, woar man nog niks over wait. t Aantal, de baauw en t doul binnen nait bekend. 

De Mesopotoamier baauwden piramides mit n serie loagen dij ook wel ziggoerats nuimd worden. Zai wuiren in oale tieden mit felle kleuren beschilderd. Der is enkeld weinig bewoard bleven van dizze piramides, omdat zai van kleistainen môkt waren. Van de Toern van Babel wordt zegd dat t n ziggoerat was.

n Aantal Centroal-Amerikoanse kulturen baauwden piramidevörmige baauwwaarken. Dizze leken meer op dij in Mesopotoamie as op dij in Egypte. Zij waren loagd en harren voak n tempel bovenop de piramide. De piramide mit de grootste inhold is dij van Kolula, Mexico.

In Griekenlaand wuiren ook piramides baauwd. Ain van dizze piramides is older as de Piramide van Cheops. Dizze dateerd uut de 21e aiw veur Kristus.

Nederlaand het n relatief jonge piramide, de Piramide van Austerlitz. Dizze wuir in septìmber 1804 baauwd. Dizze bevindt zoch in de wolden van de Oetrechtse Heuvelrog ten oosten van Zeist en is van eere gemaakt.




#Article 85: Flevolaand (132 words)


Flevolaand (Nederlaands: Flevoland) is een Nederlaandse previnsie in et midden van et laand. Flevolaand is officieel erkind as previnsie op 27 juni 1985. 

De eufdstad is Lelystad (vernuumd nor de bedinker van Flevolaand Cornelis Lely). De Flevopolder is varder et grootste kunstmaotige eilaand ter wereld. Flevolaand leit zo'n veef meter onger 't zienivo en et 1.419 km² laand en 993 km² waoter en bestot eut zes gemientes in grinst an et IJsselmeer. 

Flevolaand grinst in et euterste noorden an Frieslaand in in et noordoosten an Overijssel. Et grinst in et noorden an et Markermeer in et IJsselmeer. In et zuidoosten grinst de previnsie an Gelderlaand, in et zuien an de previnsie Utrecht in Noord-Ollaand.

Op Urk wort van oorsprong een Nedersaksisch dialect espruken, et Urkers, in op Skokkelaand vroeger ok et Skokkers.




#Article 86: Noord-Hollaand (135 words)


Noord-Hollaand (Nederlaans: Noord-Holland, Westfries: Noard-Holland) is een Nederlaanse perveensie in et noordwesten van et laand. De heufdstad is Haarlem. De perveensie het zoe'n 2,88 miljoen inwoners en de grootste stad is Amsterdam wat ok de heufdstad van Nederlaand is.

Noord-Hollaand bestaot grotendiels uut een kopvormig schiereilaand tussen de Noordzee, de Waddenzee en et Iesselmeer. In et zuden greenst de perveensie an Zuud-Hollaand en Utrecht, en in et noorden deur de Ofsluutdiek an de perveensie Frieslaand.

De perveensie kan onderverdield wodden in een noordelik en een zudelik diel, waorbi'j et Noordzeekenaol (en vrogger et IJ) as greens dient.

In et zuden van et IJ liggen de stedelike gebieden van Amsterdam, Haarlem, de Haarlemmermeer mit de vlochthaeven Schiphol en et Gooi (ok een dchtbevolkt gebied), mar mit een laandschoppelik gehiel aander kerakter (bosriek en niet gehiel vlak).




#Article 87: Zuud-Hollaand (162 words)


Zuud-Hollaand (Nederlaans: Zuid-Holland) is een perveensie in West-Nederlaand an de Noordzeekust. Et is ien van de dichtstbevolkte en meest industrialiseerde gebieden in Nederland. De perveensie is zoe'n 3.403 km² groot. De perveensie het roem 3,7 miljoen inwoners (2011), waormit Zuud-Holland de bevolkingsriekste perveensie van Nederlaand is. De heufdstad van de perveensie is Den Haag en de grootste stad is Rotterdam.

Angreenzende perveensies bin Zeelaand in et zuden, Noord-Braobaant in et zuudoosten en Gelderlaand en Utrecht in et oosten. De noordgreens wodt vormd deur de perveensie Noord-Hollaand, waormee Zuud-Hollaand tot de grondwetswieziging van 1840 ien perveensie Hollaand vormden. In et westen greenst de perveensie an de Noordzee.

Et zudelike gedielte van de perveensie Zuud-Hollaand bestaot uut een antal eilanen die in de Rijn-Maasrivierdelta liggen. Alhoewel de eilanen technisch zien omringd wodden deur rivieren, kenaolen of aandere waeteren, bin de meerste eilanen goed mit de rest van de perveensie verbunnen.

De eilanen die tot Zuud-Hollaands beheuren binnen:

De 52 gemienten van Zuud-Hollaand per 2019:




#Article 88: Zunne (195 words)


De zunne is de steern dij zoch t dichtst bie de eerde bevindt en t helderste objekt aan de hemel is. t Vörmt t middelpunt van ons zunnesysteem. Alle planeten, astroiden en kommeten draaien om dizze steern hìn. De zunne stroalt licht en waarmte uut, woardeur wie minsken leven kennen.

Aandere minder gebruukte benoamens binnen Helios en Sol, dit binnen de noamen van de Griekse en Romeinse god van de zunne. t Steernkundege symbool is n cirkel mit n timp in t midden: ☉ of 

Vrouger wuir de zunne ook voak as planeet zain, dit veural in de tied dat t geozentrisme nog as woar beschouwd wuir.

De zunne zindt elektromagnetiese stroalen oet dij wie woarnemen as waarmte en lucht. Ook UV, Infra-Rood en andere Gamma-stroalen wordt van de zunne noar de eerde stuurt, moar dat wordt grotendails tegenholden deur de atmosfeer en t magnetisch veld. 

Bie n zunnewind komt der hail veul stroalen en magnetische dailtjes vanof de zunne. As dij richten de eerde goan, worden dij dailtjes en dij stroalen noar de polen tou trokken. As t den in de atmosfeer komt, krigst t vernuimde Aurora Boralis of Aurora Australis (Noorder -en zuderlucht).




#Article 89: Zunnesysteem (113 words)


n Zunnesysteem is n groep objekten dij om n bepoalde steern hìn draaien. 

In ons zunnesysteem draaien der 8 offisjele planeten om de Zunne:

Tot 2006 wuir Pluto ook as planeet zain. Noa n internatsjonoale konferensie in Proag wuir Pluto onthegen van zien titel as planeet, omdat er te veul verschilt van de aander planeten en der nog n hail ìnde planeten binnen dij op Pluto lieken. Der was dus n keus of man der n hail ìnde planeten bie deden, of aine minder. Veur de lèstent is kozen.

Over t ontstoan van t zunnesysteem bestoan verschillende theorien. De theorie mit de maiste aanhang is de spiroaltheorie:

n Andere theorie is de botsenstheorie:




#Article 90: Limburg (Nederlaand) (242 words)


Limburg (Limburgs: Lèmburg of Limburg) is ien van de twaolf pervincies van Nederlaand en leit in 't zuudoosten van 't laand. 't Hef ongeveer een bevolking van 1,11 miljoen inwoners. Hiervan is ongeveer 19,6 percent allochtoon, 80 percent van de autochtone bevolking is katholiek. De heufdstad van Limburg is Maastricht. In de pervincie Limburg wördt der ok dialect praot, of eerder een streektaol, naomelijk 't Limburgs, zoas dat erkend stiet in 't Europese Haandvest veur regionaole taolen of taolen van minderheden) dit is ondertekend deur Nederlaand en de EU.

Limburg bestiet an de oppervlakte veurnaomelijk oet zaandgronden, in 't Tertiair anvoerd deur de Rien die doe veul groter en krachtiger was as now. Tegenwoordig de belangriekste rivier de Maas was doe een vrij onbedudende ziedrivier van de Rien. De Maas stroomt over de hiele lengte van zuud tot noord deur de pervincie en hef de eertieds ofzette Rienzaanden deursneden. Wieder bint de belangriekste revieren de Geul (bij Valkenburg an de Geul), de Roer (bij Roermond) en de Geleenbeek (bij Sittard-Geleen). 't Zuden van Limburg wördt kenmarkt deur 't veurkommen van de leemsoort löss die tiedens de iestied deur de wind hier ofzet wör. In 't zuden is de pervincie heuvelachtig. In 't vleden wör der in Limburg turf, broenkool en steenkool wonnen die in Midden- en Zuud-limburg dicht an de oppervlakte ligt. Tegenswoordig neemt de winning van zaand en grind nog een belangrieke plaots in.

Limburg bestiet uut 14 plaotsen mit stadsrechten.




#Article 91: Duve (170 words)


n Duve of doeve (Latien: Columbidae) is n voegelsoort die veule veurkömp. In Nederlaand he'j n paor duvesoorten, waorvan sommigen der eigen stark an de meens an-epast hebben. De rotsduve bieveurbeeld is n veurouwer van de tamme stadsduve die'j overal in de grote stejen zien, volgens sommigen luui soms zelfs te veule. Veur veule meensen is de stadsduve dé duve, mer n duve as de Turkse tortel of de houtduve kömp oek aordig vake veur in Europa.

Duven wörden al ieuwig lange ehöllen deur de meens; as pluumvee, um ze (in duvetillen) vet te mesten en op te eten, mer veural oek as postduve vanwegen der goeie oriëntasievermeugen. Al in de vuufde dynastie van t ouwe Egypte (±2000 veur Christus) bestungen der al tamme duven. Hiervan bin tekeningen evunnen in n graf uut disse periode. In de Tachtigjaorige Oorlog wördden de duve al gebruukt um tiejigen te doon vanuut bezetten stejen. In de Eerste Weerldoorlog gebruukten t Duutse leger én de geallieerden postduven.

De duve steet symbool veur verschillende dingen.




#Article 92: Kopzeerte (243 words)


Kopzeerte is n geveul van zeerte in de kop. Iederene hef wel es last van kopzeerte, mer as t langer duurt kan t oek n symptoom ween veur meer of minder arnstige ziektes. As n kopzeerte niet deur aandere dingen kan koemen, mut der medies onderzeuk edaon wörden. In Nederlaand is t volksziekte nummer ene.

Kopzeerte zit niet in de harsens. De zeningen rond de harsens wörden bie n kopzeerte te veule eprikkeld. Soms verwiejen de bloedvatten in t harsenvlieze zich. Oek kunnen de zeninguuteinden verschillende stofjes aofgeven, die n steriele ontstekingsreaksie op gang brengen. Dit is n ontsteking zonder bakteriën of virussen. Dit leit tot t ophopen van vocht en nog meer uutscheiding van disse stofjes, die de kopzeerte argerder maken.

Kopzeerte kan daornaost veroorzaakt wörden deur:

Kopzeerte as symptoom kan verhölpen wörden deur: 

Der bin n antal medisienen um kopzeerte tegen te gaon. De bekendste bin:

Bie t gebruuk van medisienen tegen kopzeerte mu'j je waoren veur medisienaofhankelike kopzeerte. Bie disse vorm van kopzeerte is der n verslaving op-etrejen of bi'j gewoon ewend eraakt an t medisien. Hierdeur vermindert t medisien de kopzeerte niet meer, mer wördt de kopzeerte argerder as t medisien niet in-eneumen wördt. t Ontwennen van medisienaofhankelike kopzeerte kan n langdurig en pienlik proses ween. In tegenstelling tot wat veule luui denken, kan t oek veurkoemen a'j n lange tied of te veule parasetamol of aspirine innemen.

Bie disse gevallen wördt der an-eraojen naor n dokter te gaon.




#Article 93: Westerwoolde (streek) (169 words)


Westerwoolde (of: Westerwooldingerlaand) is n gebiet in t zuudoosten van de provinsie Grönnen rund de revierkens Westerwoldse Ao, Ruten Ao en Mussel Ao. t Heurt pas zeit 1619 bi Grönnen en dus ok bi de Nederlanden. Westerwoolde haar immer n eigense identiteit, man hef dat in de loop der eiwen verloorn. Dei eigense identiteit is veural veroorzaokt deur de isoleerde liggen van t gewest. In de Middeleiwen waar Westerwoolde enkeld ein zaandrog, in t midden van twei grote venen. t Gaf man twei deurgangen naor Duutsland (bie Traopel en Boertang), ein naor Dreinte (bie Roswinkel) en ein naor Grönnen (bie Wedde).

t Gebiet wordt oft as Ommelaand anduden, man hef nimmer de offisjele staotus van Ommelaand had. 

Westerwoolde waar laank n apaarte heerlekheid. t Hef ook n eigens kasteil (de Wedderbörg) en haar n eigens gerichtshoof (bie Vlagtwedde). De heerlekheid is n ander gebiet as t geograofische Westerwoolde. Hierunder zugt man twei kaorten van Westerwoolde, waorup beide gebieten angeven wordt.

Mìnzen oet Westerwoolde wordt meisttieds Wolgens of Westerwooldingers nuimd.




#Article 94: Peerd (128 words)


t Peerd (Latien: Equus caballus) is n edomestiseerd hoefdier uut de orde van de onevenhoevigen, iene van de zeuven hudige soorten uut de familie van de peeardachtigen (Equidae). De Latiense woorden equus en caballus betekent overigens alletwie peerd. t Peerd wördt veurnamelik eholden as riej- en lastdier.

n Klein peerdtien nuumt ze n kedde of een kidde, n peerdtien kleiner as 1.45 meter wördt ok wel n ponny enuumd. n Vrouwchiespeerd hiet n mere, n männechiespeerd hiet n hingst en t kleintien van t peerd hiet n vul. n Elubte hingst nuumt ze n ruun.

Ovver de hiele wereld bestaot der völle verschillende peerdenrassen. Oorspronkelik bestunden der gien peerdenrassen in de Ni'je Wereld, die bint pas nao de kolonisasie daorhen ebrocht. Bekende peerdenrassen uut de Lege Landen bint: 




#Article 95: Hond (118 words)


De hond (Latien: Canis lupus familiaris) is n roofdeer uut de femilie van de hondachtigen (Canidae). Et deer kump op alle wealddelen veur, meestentieds in gezelschap van mensen, dit kump deurdat den hond et oldst bekende huusdeer is. Al duzenden jaoren wöd den hond gebruukt veur bewakingstaken, bi-j de jacht, as herderhond en as trekdeer. Nog altied hef den hond wark as politiehond of hulphond, moar de meeste honden wodt now eholden as gezelschapsdeer en bint dan ok ene van de meestveurkommende deren in Europa.

De hond stamt of van de wolf. Der bint duzende verschillende soorten hunde, um der moar n paar te neumen: den Golden Retriever, den Border collie, den Huskie, den Poedel en den Rotweiler. 




#Article 96: Keze (372 words)


Keze is een voedingsmiddel dat emääkt wört van melk. Bi'j 't mäken van keze wörren de vaste stoffen in de melk (eiwitten, vetten en mineralen) eskeiden van 't vocht. Der wört stremsel, zoersel en zolt bi'j de keze edaon tiedens de bereiding. In keze zit veural veul calcium, mär ook de vitemines A, B en D. Keze wört vanolds ezien as ien van de veule typisch Nederlaanse preducten die väke naor 't butenlaand uut-evoerd wörren.

De eerste stap bi'j 't mäken van keze is 't stremsel en zoersel bi'j de melk doen. Ierdeur gaon de eiwitten, veural 't caseïne, in de melk samenklonteren, waorbi'j 't vet en vocht in-esleuten wörren. Zo ontstäät 't vrongel. In 't zoersel zit de melkzoerbacterie Lactococcus, de 'bolvormige melkbacterie'. Stremsel wört e-ääld uut de maagin-old van jonge dieren, bi'jveurbeeld van kalvers of kunstmaotig emääkt.

De witte, nog slappe vrongel die nog mär een paor uren epärst is, wördde vrogger väke egeten in Amsterdam as meikeze. Now is meikeze zwat niet meer te kriegen, umdat der niet zoveule liefebbers van bin.

Iernao wört deur snieden en verwärmen zo veule meugelijk vocht uut 't vrongel eknepen. 't Of-etapte vocht iet wei. In de wei zitten nog weerdevolle stoffen en wört bi'jveurbeeld in dierenvoer gebruukt, mär ook in sommige frisdranken.

't Vrongel wört in een vatte edaon en veerder sämen-epärst. Daornao wört 't vrongel in zolt wäter edaon ('t zogeneumde pekelbad). 't Zolt dat in de keze dringt bevordert de korstvorming, de stevigeid, de smääk en ook de oldbääreid. Een febriekskeze blieft langer in de pekel liggen as een echte boerenkeze; daordeur verliest de keze meer vocht en wört 't zolter. Een gewone Goudse febriekskeze zit op ongeveer 3,5% zolt, een febriekskeze met 25% minder zolt (Maaslander) op ongeveer 2,5%, en een boerenkeze op ongeveer 2%.

De keze is nao 't pekelbad nog slap en ef niet veule smääk. Deur de keze te laoten riepen wört 't steviger. De rieping duurt vier weken tot ien jaor. Oe langer de keze riept, oe meer smäken evormd wörren. De mieste Nederlaanders ebben een uut-espreuken veurkeur veur keze met een bepaolde riepingstied. Um de riepingstied van een keze an te geven bestaon der verskillende benämingen. Disse benämingen bin weer-egeven in de onderstaonde tebel.




#Article 97: Taol (223 words)


Taol is 'n communicaotiemiddel waordeur mèènsen mit mekare praoten können. Der bint wereldwied krap 7000 taolen volgens de publicaotie Ethnologue: Languages of the World, al hangt 't antal of van oen definitie van 'taol': veul taolen vluuien mit heur dialecten in mekare over. Der bint verschillende taolfemilies: alliene in Europa al bint der de Germaanse taolen, de Romaanse taolen, de eïsoleerde taolen, de Slavische taolen die in de Balkanlanen en de Baltische taolen die in de Baltische lanen epraot wörden. Nederlaand hef naost 't Nederlaans dree officieel erkende streektaolen, 't Limburgs, 't Nedersaksisch en 't Fries.

't Gangbaore verskil tussen enerzieds taol (mit een hoge weerdering) en aanderzieds dialect (mit een lege weerdering) wördt in de taolkunde niet emaakt, umdat 't willekeurig en poletiek bepaold is: de dialecten van 't Chinees verschillen net zoveul van mekare as de onderscheiden Romaanse taolen. Taolkundigen geven deurgaons de veurkeur an 't maotskappelijk niet belaojen begrip variëteit. Een aandere term veur 'taol' is ok wel spraok.

Volgens de Biebel (Genesis 11:1-9) bint alle taolen ontstaon deurdat de mèènsen een toren naor de hemel maken wollen, de lu die hieran begunnen wanen ongeheurzaam en hadden niet veul goeds in de zinne. God maakte doe de taol van de mèènsen wereldwied in de war zodat ze niet mit mekare konnen praoten, waordeur de toren ok niet of-emaakt kon wörden.




#Article 98: Dialekt (175 words)


t Begrip dialekt is vraai stoer te verdudelken. t Liekt maisttied nait hail veul op n andere toal, moar t verschilt te waainig om van n echte toal te spreken. Roegvot zain, is elke ofwieken van n standoardtoal n dialekt. Zo binnen bieveurbeeld t Amsterdaams en t Voolndaams dialekten van t Nederlaands. t Leegsaksisch is anders as toal vaastlègd. Dizze eerkennen komt maisttied omdat t n aaigense grammatiek het en en andere woordenschat; t Leegsaksisch het ook nait biedroagen aan de vörmen van t Standoardnederlaands. n Andere reden ken wezen, dat t n apaart kluster vörmt binnen n bepoald gebied. Dit is de reden veur t Leegsaksisch en t Frais om binnen t Frankische Nederlaands de toalstoates te hebben.

Bie t Leegsaksisch wordt voak verwezen noar dialekten, bieveurbeeld Leegsaksische dialekten, Westfeelse dialekten, Drìntse dialekten, môr dit is aigelks nait hailmoal korrekt. Dialekten binnen ôfwieken tin opzicht van n standerdtoal, môr omrezen t Leegsaksisch, t Westfeels en t Drìnts gain standerdtoalen hebben zol aigelks ook nait proat worden kinnen van dialekten, môr van varianten of varieteiten.




#Article 99: Denmaark (322 words)


Keunenkriek Denmaark (Deens: Kongeriget Danmark) is n laand in t Skandinoavische dail van Europa. t Bestait uut n schierailaand (Jytlaand) en een aantal aailanden, woarvan Funnen (Fyn) en Seelaand (Sjælland) de grootste twij binnen. 

De keunegin van Denmaark is Dronning Magrethe II. 

t Laandschop van Denmaark wordt kinmaarkt deur heuvels, varieernd van leeg aan de kosten, tot hail hoog in t midden van Jytlaand en middelhoog op de ailanden. 

In de buurt van Silkeborg en Skandeborg wordt t laandschop beheersd deur meren en wolden, veuraal noaldwolden. De hoogste baargen van Denmaark liggen den ook bie Silkeborg, Yding Skovhøj en Himmelbjerget. 

t Noorden van Denmaark, de provìnzies Noord-Jytlaand en Vibörg worden kinmaarkt deur fjorden dij vrouger hailmoal open waren, moar tegenswoordeg binoa meren worden binnen. In de buurt van Vibörg binnen t lutje hellens, moar richten t noorden wordt t aal staailer. t Noorden van de provìnzies Vibörg en Noord-Jytlaand wordt den ook kinmaarkt deur rotswanden aan de kost.

De aailanden Funnen, Laangelaand, Seelaand en de lutjedere aailanden as Endelave en Samsø worden kinmaarkt deur lichte hoogteverschillen dij veuraal ontstoan binnen deur duunvörmen en opdrukken as stuwwaal. De aailanden Lollaand en Møn hebben aan oostziede rotswanden. De Møns Klint (Møns Klif) is de hoogste kliffenrieg van Denmaark, woarvan de Dronningestolen (o.b. 120 m) de hoogste klif van Denmaark is.

In Denmaark sprekt de haile bevolken t Deens, de eerst toal van Denmaark. Doarnoast worden de toalen Duuts, Sveeds, Noors, Fareurs en Leegsaksisch deur minderheden van de bevolken proat.

De Fareurailanden en Gruinlaand binnen gain provìnzies, môr hebben n autonome stoates en n ploats in t Deense parlement.

De provìnzie Kopenhoaven is t gebied dat om de stad Kopenhoaven ligt, dat op zoch ook weer n apaarte provìnzie is. De provìnzie Kopenhoaven binnen de steden dij om de stad Kopenhoaven hìn liggen, vergeliekboar mit de Raandstad.  

In 2007 is der n grode herinduilen kommen, woardeur der enkeld 5 regios en 100 gemaintes over blieven.




#Article 100: Funnen (115 words)


Funnen (ook: Fuun, Deens: Fyn) is noa Seelaand t grootste ailaand van Denmaark. De grootste stad en doarmit ook de heufdstad is Odense. De Grode Belt vörmt de scheiden mit Seelaand en de Lutje Belt dij mit Jytlaand. Funnen wordt deur bruggen en tunnels verbonden mit Jytlaand en Seelaand. t Ailaand wordt de Toen van Denmaark nuimd.

Funnen is ook de noam van n Deense provìnzie. Hierbie heuren, noast t ailaand Funnen ook de klaindere ailaandkes dij der om hin liggen (Ærø, Langelaand, enz.) 

Vernuimde personen dij op Funnen geboren binnen, binnen de schriever Hans Kristian Andersen (1805) en de komponist Karl Nielsen (1865).

Grote steden op Funnen binnen noast Odense, Svendborg, Nyborg en Middelfart.




#Article 101: Koeze (109 words)


Een koeze (ok wel: kieze) is vrie grote taand dee achterin de mond zit. Koezen bint de tanen dee 't eten maolen, um disse functie te vervullen hebt ze in mesiodiastale (veurweertse) richting een dubbele knobbelstructuur. Een meens hef in totaol drie soorten koezen.

Volwassenen hebt normaol 20 kiezen, as de premolaren met-erekend wörden. De verstandskoezen verschienen echter lange niet bie iederene, waordeur veul meensen mar 16 koezen hebt. Netuurlijk kan 't ok wezen dat der verschillende koezen etrökken bin; dit gebeurt onder aandere as de koeze rot is, of as der te weinig ruumte in de mond is (dit perbleem kan verholpen wörden in combinaotie mit een beugel).




#Article 102: Värken (174 words)


Een värken (Latien: Sus scrofa domesticus) is een edomesticeerd wildzwien. Värkens bint zo'n 5.000 tot 7.000 jaor eleden edomesticeerd. 't Värken kriegt de wetenschappelijke naam Sus scrofa (mit disse naam wordt soms ok wel de 't wildzwien bedoeld). In grote delen van de wereld bint de värkens verwilderd eworden (bieveurbeeld in Niej-Zeelaand). De värkens daor veroorzaken veul schaode. In Nederlaand lèven ongeveer 11 miljoen värkens.

't Vrouwelijke värken wordt een motte enuumd (in 't West-Veluws zeg ze ok wel zog en in 't Achterhoeks zogge; vergeliek 't Nederlaanse woord zeug). De motte voedt de keuien op, en hef wieder gien weerde äs melkgever, 't melk wordt namelijk niet in winkels verkoch, de motte wordt dus gelieke mit de andere värkens eslach um op te eten. 't Pasgeboren värken heet een keuie of bign, en 't männegien heet een bere.

In de pervinsie Grunningen is een park, speciaal veur värkens, mit de naam t Swieneparredies. Dit is een soort dieretuun veur värkens.

Sus scrofa hef vier ondersoorten, elke soorte lèèft in een bepaold geografisch gebied:




#Article 103: Finlaand (188 words)


Finlaand (Fins: Suomi) is n laand in Skandinoavie, Noord-Europa. t Is n republiek dij sunt 2012 Sauli Niinistö as presidente het. t Laand grenst in t westen aan de Botnische golf, in t noordwesten aan Sveden, in t noorden aan Noorwegen, in t oosten aan Ruslaand en in t zuden aan de Finse golf dij Finlaand en Estlaand schaaidt. De heufdstad is Helsinki. 

Finlaand wordt ook wel t Laand van de doezend meren nuimd, deurdat Finlaand riek is aan meren. In waarkelkhaid binnen t der zölfs rond de 180.000. Veural in t zuudoosten is t laand bespikkeld mit ontelboare meren en meertjes (dit as gevolg van de iestied). 

t Laand is een demokratische rippebliek mit n keuzen prissedent.

Finlaand het meer as 1,7 miljoen sauna's op ruum 5 miljoen inwoner. 

t Fins en t Sveeds binnen alletwai offisjele toalen in Finlaand. Sikkom 6% van de bevolken proat Sveeds as eerste toal. Boetendat binnen der sikkom 3.000 Lappen dij in Fins Laplaand leven. Sikkom 83% van de inwoner van Finlaand beheurt tot de vestigde Evangelische Lutherse Kèrke.

Finlaand bestait uut 6 provìnzies:

Noast Helsinki binnen der de volgende heufdploatsen: 




#Article 104: Noorwegen (208 words)


Noorwegen (Noors: Norge (uutspraoke: norjè) of Noreg, Noord-Samisch: Norgga gonagasriika, Lule-Samisch: Vuona gånågisrijkka, Zuud-Samisch: Nøørjen gånkarijhke), officieel et Keuninkriek Noorwegen, is een laand in Noord-Europa. Et leit op et Skandinavisch schiereilaand, en greenst an Zweden, Finlaand en Ruslaand.

Noorwegen is krekt as Nederlaand een konstitutionele monarchie. De hudige keuning is Harald V. De heufdstad van Noorwegen is Oslo. Aandere belangrieke steden bin Bargen, Trondheim en Stavanger. Tot Noorwegen beheurt et eilaand Bouvet in de Zudelike Ieszee. Noorwegen eist ok een diel op van Antarktika. Bie et referendum het Noorwegen et lidmaotschop van de Europese Unie ofwezen. Et laand is dus gien EU-lid en ok gien kandidaot-lid. De heufdgodsdienst van Noorwegen is et lutheranisme.

De overgrote meerderhied van de Noren praoten Noors. De Samische minderhied praot daornaost ok heur eigen tael, et Samisch. In et uterste noorden, in de gemienten vlakbi'j de Finse greens, wodt van ooldsher ok Fins praot.

Et Noors het twie officiële standerdvariaanten: et Bokmål, dat nauw op et Deens liekt, en et Nynorsk (Ni'jnoors), dat op basis van Noorse dialekten vormd is.

Noorwegen is verdield in 11 perveensies (Noors: fylker). De perveensies bin onderverdield in 356 gemienten (Noors: kommuner). In et geval van Oslo valen perveensie en gemiente saemen.

De belangriekste plakken in Noorwegen bin:




#Article 105: Ieslaand (196 words)


Ieslaand (Ísland in et Ieslaans) is een eilaand, dat tussen Gruunlaand en et vaastelaand van Europa inleit. Et is omringd deur de Atlantische Oceaan, de Straote van Denemarken (tussen Iesland en Gruunlaand) en de Noordelike Ieszee. 

Et laand tipt in et noordoosten krek an de poolcirkel. De heufdstad Reykjavik leit an de zuudwestkust en is werelds meest noordelike heufdstad. Aj' Iesland tot Europa rekenen, is et et meest westelike legen laand van Europa. 

Ieslaand stiet bekend om zien boomloze laandschop, op Ieslaand gruuien gien bomen omdat et te koold is veur de bomen om daor te overleven. Ieslaand het liekewel inkelde vulkanen, geizers en aandere hiete bronnen (de bron bi'j Deildartunguhver levert 180 liter kokend waeter per sekonde, en is daormit de grootste hietwaeterbron van Europa).

Ieslaand bestaot uut acht regio's, en uut 79 gemientes.

De heufdreligie van Ieslaand is et kristelike lutheranisme (zoe'n 85%), mit de Evangelisch-Lutherse Karke van Ieslaand as staotskarke. In et nasionaol register wodt altied b'ijhullen hoe'n geleuf de meensken hebben. In 2004 gaf dit et volgende beeld:

Hoewel de meerderhied van de bevolking kristen is, gaon de meeste Ieslaanders niet mit regelmaot naor de karke. De meesten hebben liberaole kristelik-godsdienstige ideeën.




#Article 106: Europa (werelddeel) (165 words)


Europa is 't continent dat in 't westen van Azië en in 't noorden van Afrika ligt. 't Wördt ok begrensd deur de Noordelike Ieszee en Atlantische Oceaan. 't Had in 2000 ongeveer 728 miljoen inwoners. Daormit is 't in termen van bevolking 't darde grootste continent nao Azië en Afrika.

In termen van oppervlakte is Europa 't op-ien-nao kleinste continent van de wereld. Totaol bestriekt 't een gebied van 10.400.000 km². 't Is slechts een fractie groter dan 't continent Australië. Horizontaol binnen de utersten Ieslaand en Nova Zembla, verticaol binnen dat Frans Jozeflaand en Kreta. Feitelijk bestiet 't werelddiel uut twie grote schiereilaanden: Scandinavië en Europa (mangs anduud as 't Europese Schiereilaand) en 't Russische diel dat op het continent zölf ligt. 't Schiereilaand Europa is iets groter as 't Arabisch schiereilaand en vertakt op zien beurt weer in kleinere schiereilaanden zoas Iberië (Spanje en Portugal), 't Apenijns (de 'leers' van Italië), de Balkan (Griekenlaand) en Jutlaand (Denemarken).

Europa wördt meestal opdield in:




#Article 107: Verienigd Keuninkriek (132 words)


Et Verienigd Keuninkriek van Groot-Brittannië en Noord-Ierlaand is een laand in West-Europa legen tussen de Noordzee en de Atlantische Oceaan. De heufdstad is Londen. Groot-Brittannië (Engelaand, Schotlaand en Kymrië) en Noord-Ierlaand vormen gezaemelik et Verienigd Keuninkriek van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, legen op 'e Britse Eilanen in de Noordzee, in et westen van et Europese kontinent. Kymrië was al een onderdiel van Engeland veurdat dit laand saemengong in 't Verienigd Keuninkriek. Tot 31 jannewaori 2020 was et Verienigd Keuninkriek diel van de Europese Unie. Op die dag stapten zi'j uut de unie nao vier jaor onderhaandelen over de Brexit, een laandelike stemronde waoruut naor veuren kwam dat zi'j uut de EU wollen. Töt 31 december 2020 was er een overganks riegeling met de Europese Unie.

Et Verienigd Keuninkriek bestaot uut twie grote laansdielen:




#Article 108: Biebel (462 words)


De Biebel is et heilige boek van de kristenen. Et woord 'Biebel' stamt of van et Griekse woord βιβλια biblia (boeken), et meervoold van βιβλιον biblion (wat oorspronkelik papyrus betekent en laeter bruukt wodde as anduding van pepier, geschrift, boek(rolle)). Dit woord is op zien beurt te herleiden tot de Fenicische haevenstad Byblos.

De Biebel bevat twie verschillende verzaemelings boeken:

Vanwegen de dominante rolle van et kristendom in Europa vanof de laete Romeinse tied tot an de Verlochting het de (kristelike) Biebel niet allienig godsdienst beïnvloed. Veural tael en wetgeving en ok de keunst en filesefie over de hiele wereld bin d'r-op baseerd, wat veurnaemelik in de Westerse beschaeving tot utering kommen is.

Mit de Verlochting, de scheiding van karke en staot nao de Fraanse revolusie, en de wetenschoppelijke revolusie in Europa en de Verienigde Staoten van Amerike is de invloed van et kristendom en daormit van de Biebel op et eupenbaore leven ofneumen. D'r ontston ok bi'j veul meensken twiefel an de goddelike oorsprong van de Biebel.

Pattie wetenschoppers, waoronder pattie archeologen, nemen de Biebel as uutgaangspunt. De meeste wetenschoppers zien de Biebel as een kultureel, literair en religieus dokement.

De koncilies van Florence (1441) en Trente (1546) bevestigden de plak van de zogenaemde deutero-kanonieke boeken in de kanon van de Biebel, die ze ommes al in de Septuagint hadden, en ok in de Vulgaat behullen. Et bin de toevoegings op Ester, Judit, Tobit, I Makkabeeën, II Makkabeeën, de wieshied van Salomo, de wieshied van Jezus Sirach, Baruch en de toevoegings bi'j Toevoegings bi'j Daniël. Disse wodden onder invloed van Luther deur de protestaanten as apokrief zien.

Deur liekegoed kattelieken, oosters-orthodoxen as protestaanten wodden Ezra III en IV, Makkabeeën III en IV en Psalm 151 as apokriefen zien.

Disse apokriefen buuke niet in 't Ni'je Testement opnömmen. Heur gezag wöd deur de karken niet erkend. t bestaon van pattie apokriefen was altied bekend (zoas et Epistel van Barnabas), aandere bin bekend raekt deur tekstvoonsten zoas die bi'j Nag Hammadi, of aanders bin ze te rekonstreweren uut verwiezingen die vrogge karkvaders geven. De Apokriefen bi'j et Ni'je Testement bin: Haandelings van Petrus, Haandelings van Paulus, Haandelings van Johannes, Haandelings van Tomas, Haandelings van Andreas, Evangelie van Tomas, Evangelie van de Hebreeën, Evangelie van de Ebionieten, Evangelie van de Nazareners, Evangelie van de Egypteners, Evangelie van de Naäsenen, Evangelie van Petrus, Eupenbaoring van Petrus, Verkondiging van Petrus, Evangelie van Maria Magdalena, Epistel van Barnabas en et Evangelie naor Judas.
De mieste van dizze boeken beheurt töt 'n vrog christelijke streuming, wulke vandage de dag de Gnostiek of Gnosticisme enuumd wöd.

In Nederlaand bin der verschillende Nedersaksische Biebelvertaelings en vertaelings van ofzunderlike Biebelboeken maekt. Der bin vertaelings maekt (of ze bin doende mit et opzetten dervan) in et Achterhoeks, Drèents, Grunnings, Stellingwarfs en Twents.




#Article 109: Eerdwetenschoppen (124 words)


Eerdwetenschoppen (ok wel geowetenschoppen nuumd) is de verzaemelnaeme veur alle wetenschoppen die de pleneet Eerde bestuderen.

Eerdwetenschoppen bin de treditionele wetenschoppen as geologie, fysische geografie, geofysika en ingenieursgeologie. Bi'j eerdwetenschoppen gaot et mit naeme om gestientes en heur ontstaon en gedregings. Mar behalven gestiente is eerdwetenschoppen ok richt op 'e atmosfeer, waeter en ies. Daoromme beheuren ok wetenschoppen as hydrologie, glaciologie, meteorologie, klimaotologie, hydrografie, geodesie en oceanografie tot de eerdwetenschoppen. Wetenschopsrichtings as netuurkunde, scheikunde, wiskunde en biologie dregen hulpmiddels en gereedschoppen an mar valen onder exakte wetenschoppen.

Hieronder volgt een alfebetische liest van vakgebieden binnen de eerdwetenschoppen.

Pattie van disse vakgebieden hebben raekvlakken mit aandere wetenschoppen. Fysische geografie vaalt bi'jgelieks onder eerdwetenschoppen mar ok onder geografie, en biogeologie en paleontologie valen ok onder biologie.




#Article 110: Wiskunde (121 words)


Wiskunde is eein van de oldste wetenschappen. Een gebrukelijke omschrieving van wiskunde is: 't bestuderen van patronen en structuren. Met strict logische redenerings perbeert ze oetspraoken (stellings) over definieerde objecten en de verbaanden daortussen te formuleren. 't Perces om te kommen tot dizze oetspraoken neuimen ze een wiskundig bewies. Bij 't opstellen van een bewies wordt oetgaon van een zo klein meugelijk aantal oetgangspunten (axioma's) en een paor axiomatische definities.

As wiskunde bruukt wordt veur toepassings in de praktiek, mut d'r rekend worden. Dizze berekenings binnen vaok zo oetbreid, dat d'r computers veur neudig binnen. 

't Woord wiskunde is in de 17e eeuw bedocht deur Simon Stevin, 't woord is ofleid van wisconst dat keunst van 't gewisse of zekere betekent.




#Article 111: Biologie (208 words)


Biologie is de leer van levende wezens, levensvörms en levensverschiensels. Daormet onderscheidt biologie zich van natuurkunde, die zich bezigholdt mit leveloze natuur. Biologie onderzeuikt alles wat te maoken hef mit organismen en de wisselwarking mit de eerde. Daorbie onderscheiden we dreei heufdniveaus: microbiologie, dat geeit over de celstructuren en biochemie, en in veural over DNA, de mesobiologie, over individuele soorten of over orgaonwarking, en de macrobiologie, over bevolkingen en 't milieu. Biologie wordt rekend tot de exacte wetenschappen.

De term biologie is ofkomstig oet 't (wetenschappelijke) Latien, van 't woord biologia. Dit is weer deur wetenschappers construeerd oet tweei Oldgriekse woorden: βιος (bios: leven) en λογος (logos: geleerd, letterlijk: woord). 't Woord biologie is waorschienlijk veur 't eerst bruukt deur de bekende evolutionist Jean-Baptiste de Lamarck en de Duutse dokter en wetenschapper Gottfried Treviranus in 't begin van de 19e eeuw.

Biologie deeilt organismen op in veer rieken en dreei domeinen:

As restcategorie kennen we nog:

Virussen staon tussen levende en dode materie in. De vraog of virussen leven is veural filosofisch. 't Is neeit (meer) gebrukelijk om virussen een eigen riek te geven.

De rieken van de dieren, plaanten, schimmels en protisten vörmen saomen 't domein van de Eukarya, de bacteriën en de archeeën binnen de Prokarya.




#Article 112: Televisy (194 words)


Televisy (afekorted: tv) is een telekommunikatysysteem vöär et versenden van beweagende bealden en gelüüd oaver afstand. Televisy kwam an et ende van de jåren dertig upsetten, en hevt syn eigen sindsdyn untwikkeld tot een massamedium dat miljarden mensken bereikt. 

In de beginjåren was der allinnig swart-wittelevisy, eyrst later, ende jåren sestig, kwam de klörentelevisy upsetten. Nå de klörentelevisy hevt de untwikkeling sich döäresetted in digitale televisy, HD, Ultra HD, 3D, ens. In de jåren söäventig kwammen lykegood videorekorders en later, digitale systemen, wårunder dvd-rekorders. 

Et woord televisy kümt van et grykske woord tele (τῆλε) wat veare beteykent, en et latynske woord vision wat sicht beteykent, letterlik düs: veare kyken. In et düütsk en däänsk/noorsk wordt tv-kyken dan ouk upeynvolgend fernsehen en fjernsyn enöömd. Et apparåt selv wordt in de sassiske dialekten ouk wel een kykkaste enöömd. 

In summige godsdeenstige ströymingen mag der geen tv-ekeaken worden, of wordt der anbevöälen der vöärsichtig med ümme te gån, een vöärbeald hyrvan is de Gereformeerde Gemeynden, de Amisj, en in charedisk joudendom, en in et ortodoks jodendom mag oaver et algemeyn up de sabbat mag geen tv bedeend worden. 

Der bint verskeidene möägelikheyden üm televisy te künnen untvangen:




#Article 113: Niklaos Kopernikus (604 words)


Niklaos Kopernikus (Platduuts/Duuts: Nikolaus Kopernikus, Latien: Nicolaus Copernicus) (19 febrewaori 1473 – 24 mei 1543) was n belangrieke wiskundige, dokter, jurist en steernskundige die bekend eworden is deur zien ideeën aover de struktuur van t zunnestelsel. Disse gedachten betekenen n ummekeer in t wetenschappelike denken van zien tied en in ons wereldbeeld (de Kopernikaanse revolusie).

Hee is geboren äs Koppernigk in Thorn (Toruń) in West-Prusen, in die tied krek äs noe, was t onder Pools gezag. Zo äs vrogger gebrukelik was onder publiserende geleerden, gebruken hee de Latiense vorm van zien naam, ze schreven immers ok in t Latien.

Kopernikus studeren theologie en steernskunde an de universiteiten van Krakau, Bologna en Padua. Hee was daorumme waorschienlik ok op de heugte van t idee van Aristarchus dät de zunne en niet de eerde t middelpunt van het heelal was.

Kopernikus wordt ezien äs de grondlegger van de heliosentriese theorie, die stelt dät de zunne in t midden van t zunnestelsel steet en dät de planeten derumhinne dreien. Dit in tegenstelling töt t gebrukelike wereldbeeld dät ze toe had, waorbie ze de eerde en mens äs middelpunt van t heelal zag. Wel bleef e bie t idee van Klaudius Ptolemaeus dät de planeten eenpaorige bewegingen maken en ok bevatten dit model nog enkele tientallen episykels (korrektieve hulpsirkels um de bane van de planeten kloppend te kriegen).

Ok ging e der vanuut dät alle andere steerns zich op dezelfde ofstand van de eerde bevunnen äs de zunne, mä wel veer buten de bane van de planeet Saturnus. Hee schreef al zien ideeën in 1530 op in n groot wärk, 'De Revolutionibus Orbium Coelestium' (Aover de umwentelingen van de hemellichamen).

Umdät disse theorie in tegenspraak was mit de toemaolige leer van de Rooms-Katholieke Kärke die t wereldbeeld van Aristoteles en Ptolemaeus anhöng, twiefelden Kopernikus lange aover publikaosie. Eerst nao tussenkomst van de jonge steernskundige Rheticus (Georg Joachim von Lauchen) uut Wittenbarg stemden Kopernikus in mit de publikaosie. Hee gaf n kammeraod zien manuskript mit veur Rheticus, die t uuteindelik in 1543 leut drukken in Neurenbarg. Volgens de legende kreeg e t eerste exemplaar op zien starfbedde aoverhaandigd. De uutgever Osiander had der n veurwoord bie-edaon, mit de strekking dät de theorie aover de zunne äs middelpunt van t heelal veural ezien mos worden äs n wiskundig model en niet äs de realiteit.

Kopernikus kwam uut de tied in 1543 in Frauenburg (wät noe t Poolse Frombork is) in t Ermlaand en is in de kathedraal begraven. Noe is in de kathedraal en de biegebouwen n museum aover Kopernikus evestigd.

Veur de ingank van t kasteel van Olsztyn steet n bronzen standbeeld van Kopernikus.

De Rooms-Katholieke Kärke nam an t begin gien stelling veur óf tegen Kopernikus umdät de kärke de theorie niet äs gevaorlik zag, mede vanwegen t veurwoord van Osiander. Wieder waren zien egeven argumenten nog vere van aovertugend.

Opposisie tegen Kopernikus zien theorie van de kärkelike kante kwam eerst toe protestantse theologen (waoronder Meerten Luther) disse theorie niet in aovereenstemming bevunnen mit de Biebel.

Eerst toe Galileo Galilei de denkbeelden van Kopernikus ging onderbouwen en verbreiden, is t wärk van Kopernikus ok deur de Rooms-Katholieke Kärke op de lieste van verboden boeken ezet (de Index van 1616), waor t weer van of-ehaold is naodät der n paor verbeteringen op an-ebracht waren (1758). Galilei raakten wel arnstig in konflikt mit de kärke. Hee is in de ban edaon en kreeg de leste tien jaor van zien leven huusarrest op-elegd deur Paus Urbanus VIII.

In de 17e eeuw bewezen de waornemingen en wetten van Johannes Kepler en de zwaortekrachttheorie van Isaac Newton t Kopernikaanse wereldbeeld observasioneel en theoreties.




#Article 114: Gruunlaand (326 words)


Gruunlaand (Gruunlaans: Kalaallit Nunaat, Deens: Grønland) is een eilaand in de noordelike Atlantische Oceaan, en leit in et noordoosten van Kannede. Mit een oppervlakte van 2.166.086 km² is et et grootste eilaand ter wereld. Et maekt diel uut van et keuninkriek Denemarken. Et het vanof 1979 een onofhaankelike pesisie vergeleken mit Denemarken (staotus appatte) en et beheurt vanof 1985 niet meer tot de Europese Unie. De heufdstad van Gruunlaand is Nuuk. 

Gruunlaand heurt geografisch bi'j Noord-Amerike, en geologisch  zien tot et Kannedese schild. 80% van et laand is bedekt mit een ieslaoge van maximaol drie kilemeter dikte. Allienig de kuststroke van 15-150 kilemeter bried, veural in et zuden en westen, is bewoonber, veural deur de invloed van de Golfstroom. De kusten bin inkarfd mit grote fjorden en gletsjers, waor riegelmaotig iesbargen van ofbreken. Gruunland het een poolklimaot. 

De oorspronkelike inwoners, de Inuit (ok wel Eskimo's nuumd), bin vanoolds nomaoden. Zi'j vormen liekewel mar een kleine groep. Vereweg de meeste inwoners leven in et zuudwesten en bin Gruunlaanders, een verminging van Denen en Inuit. Zi'j praoten Gruunlaans, dat een dialekt is van et Inuit. Sund 2009 is et Gruunlaans de officiële tael, veur die tied was dat et Deens. Een dadde groep inwoners bestaot uut Europeanen, veural Denen. In de basis Thule bin Amerikaanse soldaoten legerd.

De Gruunlaanse ekenomie steunt veurnaemelik op de visvangst, de jacht, schaepenteelt en mienbouw. Ze exporteren o.a. walvisperdukten, pelzen. Mienbouwperdukten as kryoliet, kwarts, glimmer, lood, zink en iezererts weren ok belangrieke exportperdukten, mar de laeste mien wodde in 1990 sleuten. 

Et belangriekste geleuf is liekas in Denemarken et lutheranisme. Et kristendom is rond et eerste millennium nao Christus deur de Ieslaanse kolonist Leif Eriksson brocht. 

Et overgrote diel van de Gruunlaanders is kristen. Roem 64,2% van de Gruunlaanders beheurt tot de Evangelisch-Lutherse Karke. Daornaost bin de Pinksterkarken slim aktief. Omdebi'j 2,8% van de bevolking beheurt tot een Pinksterkarke. 27,4% van de Gruunlanders beheurt tot een aandere kristelike karke. 3,4% is niet geleuvig.




#Article 115: Japan (134 words)


Japan (Japans: Nihon, Kanji:日本国) is n laand in Oostazie. t Bestait hailmoal uut ailanden, woarvan vief grode: Hokkaido, Honshu, Shikoku en Kyushu. Honshu is t grootste en ook t belaankriekste ailaand, woar onder andere de baarge Fuji, de heufdstad Tokio en de veurmoalege heufdsteden Kyoto en Osaka op liggen. Op Hokkaido leven de Ainu, de oorspronkelke bewoner van Japan. 

Japan is n parlementère monarchie, mit as stoatsheufd Naruhito dij sunt 2019 de troon van Japan bezet. 

Japan wordt ook t laand van de riezende zunne nuimd deur zien oostelke liggen. De vlage en de noam (nihon = bron van de zunne) verwiezen noar dizze titel.

Japan stait bekend om zien rieke geschiednis dij nau nog aal trugge te vinden is tuzzen de nije gebaauwen van t binoa westers laand.

De belaankriekste Japanse steden binnen:




#Article 116: Armelo (324 words)


Armelo (vrogger ok wel Armel eneumd; Nederlands: Ermelo) is n darp en n gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland. De gemeente had op 1 augustus 2013 26.042 inwoeners (bron: CBS). Armelo het n oppervlakte van 87,33 km² (waorvan 1,71 km² waoter). Umdat Armelo an de bossen en t Nuldernauw leit, is t veural zoemers n toeristiese plek. In de Zuud-Afrikaanse provinsie Mpumalanga he'j ok n darp mit de naam Ermelo (Armelo), dat verneumd is naor t Nederlaandse darp.

De Beek, Drie, Horst, Houtdarp, Leuvenum, Speuld, Staverden, Telgt en Tonsel.

In de eerste naamsvermelding uut de 9e of 10e eeuw heette Armelo Irminlo. t Deel lo verwiest naor n op zandgrond elegen bos. Veur Irmin worren verschillende verklaoringen egeuven; groot, goddelik, verheven of t verwiest naor n oud-Germaanse god mit de naam Irmin. Meugelik is der n verbiending mit t Saksiese heiligdom Irminsul.

t Darp Armelo besteet al vanof 855. Veur n lange tied bestung t alleen uut boerderiejen, n paor gebouwen, n wiendmeul en n kark. Armelo was aordig stil tot an de 19e eeuw; in t jaor 1830 is der een weg en n treinstasion ebouwd. In 1973 is Armelo n zelfstandige gemeente eworren naodat t daorveur deel uutmaakte van de gemeente Nunspeet.

Huweliken tussen verpleegkundigen (frullie) en militaeren (mansluui) zörgden derveur dat der gien esleuten darpskultuur ontstung. Deur t open karakter van Armelo is twee darde van de bevolking import. Mar een darde besteet uut inheemse bewoeners, families die der geboren en etogen bin.

In t noorden van Armelo loopt de autosnelweg A28 van Utrecht naor Groningen. t Stasion van Armelo wort twee keer per uur per richting bezocht deur de stoptrein Zwolle - Utrecht (sentraolspoorweg).

In t zuudoosten van Armelo leit de Armelose Heed n terrein dat zo'n 343 bunder groot is. t Is grotendeels in gebruuk is as natuurterrein en is beschikbaor veur dagrekreasie. Deur t terrein heen lopen fiets-, wandel- en peerdriepaojen. De heed wort begreesd deur n schaapskudde.




#Article 117: Ruslaand (1063 words)


Ruslaand, officieel de Russische Federaosie (Russisch: Россия, Российская Федерация, Rossija, Rossijskaja federacija), is et grootste laand ter wereld mit 17.075.200 kwadraotkilometer, gedieltelik legen in Europa en gedieltelik in Azië. Et laand leit liekewel vanuut een poletiek perspektief in Europa, omdat de belangriekste dielen d'r-van in et Europese diel liggen. Ruslaand het et zeuvende grootste antal inwoners van alle lanen ter wereld. Ruslaand greenst an Noorwegen, Finlaand, Estlaand, Letlaand, Litouwen, Polen, Wit-Ruslaand, Oekraïne, Georgië, Azerbeidzjan, Kazachstan, China, Mongolië en Noord-Korea. Et laand vormde van 1917 tot 1991 as Russische Sociaolistische Federaotieve Sovjetrippebliek (RSFSR) et hat van de Sovjet-Unie, en is vandaegededag een onofhaankelik laand mit lidmaotschop van et Gemienebest van Onofhaankelike Staoten. Diplomaotisch zien gelt Ruslaand as de opvolgstaot van de Sovjet-Unie. De Russische muntienhied is de roebel.

Staotsheufd en regeringsleider is Vladimir Poetin

Nao de inmekeerstotting van de Sovjet-Unie kreeg et ni'je Ruslaand een bult minder anzien dan de veurmaolige Sovjet-Unie. In oktober 2005 wodde d'r bericht dat de bevolking van Ruslaand mit een half miljoen daeld was, tot 143 miljoen. Ruslaand is nog altied et laand mit et hoogste antal immigranten.

Veurdat et kristelike tiedpark begon, leefden d'r in et zuden van et hudige Ruslaand en in Oekraïne onorganiseerde stammen, zoas de Proto-Indo-Europeërs en de Skythen. Van de dadde tot de zesde ieuw nao Kristus wodden de steppen daor onderlopen deur opienvolgende nomadische invaosies, zoas deur de Hunnen en Avaren. Tot de achtste ieuw was et zudelike gebied in hanen van de Chazaren, een Turkisch volk dat allieerd was mit de Byzantienen en vanuut Ruslaand een reeks oorlogen voerde mit de Arabische Kalifaoten.

De Vrogge Oost-Slaven kregen de overhaand in hudig West-Ruslaand vanof de zeuvende ieuw. Halverwege de negende ieuw kwam d'r op uutnodiging, een groep Scandinaviërs, de Warangen, om as heersende elite dienst te doen, mit Novgorod as heufdstad. Ok al nammen de heersers de Slavische kultuur gauw op, toch overleefde de Warangische dynastie een flink antal ieuwen. In die tied was de Oosters-Orthodoxe Karke adopteerd, en was de heufdstad in 882 nao Kristus veerder naor et zuden verplaetst, naor Kiev in 't hudige Oekraïne.

In disse tied wodde et woord Rhos, of Ruś veur et eerst bruukt om de Warangen en heur Slavische volk mit an te duden. In de tiende en de elfde ieuw wodde Kiev-Ruś et grootste en meest welvaorende laand van Europa, vanwegen de haandel mit beidend Europa én Azië. 

De uutmekeerstotting van ni'je haandelsroutes naor et Oosten in de tied van Kruustochten het in de twaolfde ieuw mitwarkt an de ondergaang en ofbrokkeling van Kiev-Ruś.

In de twaolfde en de dattiende ieuw wodde een groot antal van de Slavische bevolking votdreven naor et zwaor beboste noorden, naor et zonuumde Zaleśje (Aachter-et-bos) deur konstante invaosies van nomadische Turkische stammen, zoas de Kiptsjaken en Petsjenegs. Daor in et noorden ontstonnen de opvolgstaoten van Kiev-Ruś: De Rippebliek Novgorod en Vladimir-Suzdal. De omkrieten van de revier de Wolga wodden hielemaole overneumen deur de Wolga-Bulgaoren en heur moslimstaot.

Over de volgende ieuwen wodden de Slavische hertogdommen van et Zaleśje om de zoveul tied anvallen, plunderd en veroverd deur Mongoolse nomadenlegers, die onderdiel vormden van de Goolden Horde, et Sino-Mongoolse riek dat in de vroggere ieuwen deur Kublai Khan opzet was, en zich uutstrekte van Peking in et oosten tot vlak aachter et Oeralgebargte in Ruslaand. In disse tied kwam veur et eerst een verschoeving tussen Russen, Wit-Russen en Oekraïners: bi'j heur die in et oosten onder konstante anval van de Mongolen (ok Tataren) kwammen, ontwikkelde de tael staorigan richting et Russisch. In et westen en et zuden, in de gebieden die annekseerd wodden deur et Groothertogdom Polen-Litouwen ontstonnen et Wit-Russisch en et Oekraïens.

Disse tied wodt in Ruslaand anduud as et Mongoolse juk - de Russsiche hertogdommen verleuren heur onofhaankelikhied an de Tataarse chans, die hoge belasting opeisten en de grotere steden om de zoveul tied plunderden. Dit het d'r-toe leided, dat tiedens de volledige middelieuwen Ruslaand machteloos was en him ekonomisch niet ontwikkelen kon. Allend Novgorod en Pskov in et noordwesten wol et lokken de Tataoren buten te holen, en zels om onofhaankelikhied van Polen-Litouwen en van de Teutonen te blieven beholen.

Now dat et Mongoolse riek staorigan uutmekeerviel ontwikkelde Moskou him van een klein dörp tot ien van de weinige grotere steden van Ruslaand, en bi'j de veldslag op et Snippenveld in 1389 begon et aende van et Mongoolse juk. De vaal van Konstantinopel in 1453 leide d'r-toe, dat de Moskou-Russen heur stad as et laeste bolwark van et echte kristendom, et orthodoxie, gongen zien. In de woorden van Ivan Kalita (Ivan Geldbudel, groothertog van Moskovië 1456 - 1505): Et eerste Rome is valen, en et twiede Rome, Konstantinopel, ok: Moskou is et dadde Rome en d'r komt gien vierde. Dezelde Ivan veroverde een bult van de omliggende Russische hertogdommen, en nam de titel Groothertog van alle Ruslanen.

Begin zestiende ieuw wodde de Russische adel vormd, de kaste van bojaren, die van de Moskovische groothertog landeri'jen kregen, peerden, en legers, mit et doel Moskovië te verdedigen tegen de Krim-Tataren in et zuden, en aandere Turkische stammen, overbleven van et uutmekeervalen Mongoolse Riek.

Ivan de Verschrikkelike, officieel kroond as eerste tsaar van Ruslaand (et woord is ofleid van et Latiense Caesar) in 1547 veroverde de laeste onofhaankelike Russische rippeblieken en hertogdommen, annekseerde de moslim-turkische lanen rond de Wolga en op de Krim, en begon et perces Russische macht zo veer meugelik uut te breiden naor et oosten deur Kozakkenregimenten over de Oeral te sturen. Ien ieuw laeter wodde Alaska ontdekt deur Bering, en was Ruslaand et grootste laand ter wereld wodden.

De Russische Federaosie omvatte sund 1992 89 gebieden mit een uutienlopende staotus, an et aende van 2005 weren et d'r nog 88: 

Ruslaand het een groot antal religies, mar is overwegend atheïstisch. De Russisch-Orthodoxe Karke is ok nao 1991 de meest dominante kristelike religie bleven in Ruslaand, mar het veul anhang verleuren tiedens et kommunisme. Veul etnische Russen bin niet meer religieus, mar staon nog wel sympathiek tegenover disse karke, die ok een grote kulturele betekenis had het veur de Russische geschiedenis. De islam volgt op de tweede plak. Anadere religies omvatten verschillende protestaanse karken en de ooldgeleuvigen, boeddhisme, jodendom, rooms-kattelicisme en sjamanisme. Overarving van geleuven vient over et algemien plak langes etnische lienen: etnische Russen bin vaeke Russisch-orthodox en Turkse en Kaukasische volken bin vaeke islamitisch. Neopaganisme kriegt veural de laeste tied anhangers onder meensken van Slavische oorsprong.




#Article 118: Niekark (633 words)


Niekark (Nederlands: Nijkerk) is n stad en gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland. Niekark staot bie sommige minsen nog de altied bekend as n darp maor t het al sinds 1413 stadsrechten.

De gemeente had op 1 mei 2014 roend de 40.618 inwoeners (bron: CBS) en t het n oppervlakte van 72,10 km², waorvan 2,62 km² waoter. De gemeente bestaot uut de kernen Niekark, Niekarkerveen en Hoevelaken, de buurtschappen bin Holkerveen en Driedarp. De stad Niekark zelf het oengeveer 27.600 inwoeners. Niekark leit in t westen van de Veluwe tegen Eemland an, t is goed te bereiken via de A28 en t spoorlien Amersfoort-Zwolle.

In Niekark wort oek n West-Veluws dialekt epraot (t Niekarks). t Niekarks liekt stark op t Putters, maor t is wat Nederfrankieser deur de invleud van Utrecht. Zo bin der aordig wat overeenkomsten tussen t Bunschoots, t Niekarks (en t Putters), n veurbeeld hier is t gebruuk van de sj-klank, die in t Niekarks aordig lang beweerd ebleven is (tot zeker 1950), en noen nog vaak veurkomt, bie veural de wat ouwere minsen, in Holkerveen en Niekarkerveen.

De naam Niekark stamt of van de Nieje Kark, die ebouwd wier naodat de ouwe kapel in 1221 deur n veenbrand vertestewierd was; dit was de veurloper van de Grote Kark. De Nederlandse naam Nijkerk is ontstaon deurdat der in t begin van de 19e eeuw nog gien standardspelling was, t wier op verschillende manieren eschreven bieveurbeeld Nyerkerck, Nykerck, Nieuwkirck, Nieukerken (allemaol mit n ie-klank). An t einde van de 18e eeuw schreven de meeste minsen Nykerk (uutespreuken as: Niekerk). Mit de invoering van n standardspelling veur t Nederlans is de y um-ezet naor ij (Nijkerk), hierdeur is de uutspraak Nei-kèrk ontstaon.

Niekark het in de geschiedenis al n paor keer te kampen ehad mit rampen. In 1421 brande de kark of. Ok ha'j vaak vleuiwaoter vanuut de Zujerzee; oender meer op 13 en 14 jannewaori 1916. Umdat Niekark sentraol lag tussen t aartsbisdom Utrecht en t hertogdom Gelre, was de stad regelmaotig striedtoneel, en in 1412 wier t darp helemaol verrinneweerd. Op 27 meert 1413 kreeg Niekark as vergoeding stadsrechten en vriestelling van tolgeld in Gelre. In 1540 brande de stad zwat helemaol of.

Niekark bleuide in de 18e eeuw. De stad leefde van tabaksteelt, handel, en glasblaozeriejen, en was in 1795 de grootste stad van de Veluwe. Dit is goed te marken an de architectuur. In die tied bin der veul mooie herehuzen ebouwd in t sentrum. In Gelderland was alleen Arnem groter.

n Koppel wiek- en straotnamen verwiezen naor belangrieke personen in de geschiedenis. Veurbeelden hiervan bin Corlaer, de Van Rensselaerstraot en de Slichtehorsterweg die verneumd bin naor pioeniers die vanuut Niekark naor Niej-Nederland trökken (wat noen bekend staot as: Niej-York). Veerder de Ds Kuypersstraot (verneumd naor Gerardus Kuypers (1749-1750), bekend van de Niekarkse bereuringen) en de Burgemeister Stamstraot, verneumd naor burgemeister Stam die bekend is van t verzetwark tiejens de Tweede Wereldoorlog en die ok burgemeister van Dinsper is eweest. Tenslotte de Kardinaal Alfrinklaon, verneumd naor Kardinaol Alfrink.

Arent van Corlaer uut Niekark stichtte in 1662 de Hollandse kolonie Schenectady in Niej-Nederland, wat noen de staot Niej-York is in Amerika. Niekark het nog altied n vriendschappelike band mit de stad Schenectady.

Niekark is n forenzestad veur Amersfoort en is as greuikern an-ewezen. Mit de anleg van nieje wieken moen t antal inwoeners naor 51.000 greuien en min of meer an Amersfoort vastgreuien. Daordeur is Niekark eigenliks de enige Gelderse gemeente in de Randstad (a'j t ruum zien).

Niekark het niet zo'n toeristies anzien as are stejen op de Veluwezoom, zo as Harderwiek en Elburg. Toch vie'j ok hier n paor herehuzen. Ok de meuite weerd is de Grote Kark.

Achterhoek, Appel (deels), Doresteeg, Driedarp, Hoevelaken, Holk, Holkerveen, Kruushaor, Nekkeveld, Niekarkerveen, Palestina (deels), Prinsekamp, Slichtehorst, De Veenhuus, t Woud.




#Article 119: Harderwiek (324 words)


Harderwiek (, Nederlands: Harderwijk) is n stad en gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland. 

Harderwiek is n Hanzestad en leit an de rand van de Veluwe en an t Wolderwied, ongeveer op de helft tussen Zwolle en Amersfoort. t Is t regionale verzorgingssentrum veur de Noordwest-Veluwe en Zeewolde.

Harderwiek had op 1 augustus 2013 (bron: CBS) ongeveer 45.652 inwoeners en n oppervlakte van 48,27 km², waorvan 9,68 km² waoter. t Totale antal woeningen in Harderwiek was op 1 jannewaori 2009 17.301. De stad Harderwiek zelf het ongeveer 42.500 inwoeners, t overige deel woent in t butengebied, waorvan ongeveer 3.000 in t darp Hierden.

Harderwiek kreeg in 1231 stadsrechten van Otto II van Gelre en nam n belangrieke plaots in. In 1503 was der n grote stadsbrand in Harderwiek. In dee periode kreeg Harderwiek ook de Gelderse Munt en ook wier de baosis eleid veur de Universiteit van Harderwiek (1648-1811). Harderwiek het zien eigen stark ontwikkeld as handels- en vestingstad, en met de komst van de universiteit, zelfs as universiteitsstad. Daornao kwam t verval: Harderwiek verloor, met heel Oost-Nederland zeutjes an van t westen en de stad wier n vissersplaots. In 1811 wier deur t Franse bewiend de universiteit op-eheven.

Met t ofsluten van de Zuderzee en de daorop volgende anlegging van de Flevopolders in 1932, verloor t stadjen ook zien funksie as vissersplaots. Waor non de boulevard is, leien vrogger de botters an bie de Vischpoort um de vis te verkopen op de Vischmarkt. t Is nog altied meugelik um bottertochten op een van de meren te maken. Nao 1932 nam de visserieje as bron van bestaon stark of. Handel, industrie en toerisme wieren toe veul belangrieker.

De historiese binnenstad wier in 1969 tot bescharmd stadsgezicht uuteroepen. In dee zelfde tied hen ze t Dolfinarium Harderwiek neerezet, wat jaorliks veul bezeukers uut heel Nederland trekt.

Harderwiek het op Hierden nao geen andere darpskernen, t Het wel n antal buurtschappen zo as Frankriek en Dunen.




#Article 120: Infermatika (113 words)


Infermatika wodt omschreven as de wetenschop die him bezighoolt mit de beheersing van komplexiteit (onder aandere op et vlak van infermaosie en gegevens, kommunikaosie, pergrammetuurbouw, en technisch-wetenschoppelik rekenen). Mit de term komplexiteit wodt de meer algemiene betekenisse en niet de komplexiteitstheorie bedoeld. Infermatika is ok de takke van techniek die him bezighoolt mit et programmeren van komputers.

Komputerwetenschop is een aander woord dat ok wel bruukt wodt veur de term infermatika, dit mag niet verward wodden mit et eigenlike bouwen van komputers.

Iene die him bezighoolt mit infermatika wodt een infermatikus of komputerwetenschopper nuumd.

Op een aandere meniere vaalt de infermatika op te dielen in vier aspekten, ok wel de 4 T's nuumd: 




#Article 121: Akhenaten (267 words)


Akhenaten (ook: Achnaton of Echnaton) was n Egyptische farao oet de 18e dynastie. Hai was de ainege monotheistische farao van t olle Egypte. Hai regeerde van 1352 tot 1338 veur Kristus. Hai wuir geboren onder de noam Amenhotep IV, môr veraanderde zien noam tiedens de Aton-revolutsie. Zien heufdvraauw was Nefertiti, woarmit hai 5 dochters kreeg. Zien bievraauw was Kiya, woarmit hai n zeun kreeg: Toetankhamon. 

Om en bie zien 10e regeernsjoar schof hai aal Egyptische goden oaf en vervong heur deur ain zunnegod: Aton, de zunnedisk. Akhenaten luifde dat zien voader, Amenhotep III noa zien dood in dizze zunnegod veraanderde. Doarom aanbad Akhenaten dizze god, as of t zien aaigense voa was. 

Hai luit ook n nije heufdstad baauwen, Akhetaton, dat nou bekend staait as Amarna. Dizze stad was dou de grootste stad ter wereld en was hailmoal baauwd ter eer van de Aton. Om en bie zien 14e regeernsjoar nam Akhenaten aine Smenkare aan as mitregent. Veul waitenschoppers mainen dat dizze Smenkare dezölfde persoon is as Nefertiti. Dizze Smenkare regeerde Zuudegypte vanoet Thebe, in tieds dat Ahkenaten Noordegypte regeerde vanoet Amarna. Dit het nait laank duurt, den noa 2 joar kwam Akhenaten oet de tied.

Dou Akhenaten oet de tied kwam en (middelekerwies) Nefertiti de troon van hom over nam, verluiten de mìnsken Akhetaton en wuir Thebes weer de heufdstad. Nefertiti stèlde de olle goden weer in, moar behuil de Aton as eene van heur. Dou ook zai dood gong, was elkenain dij veur de Aton was vot. Toetankhamon wuir farao. Aal dingen dij heugden aan de tied van de Aton wuiren hailmoal of dails vernietegd.




#Article 122: Griekenlaand (216 words)


Griekenlaand (Grieks: Ελλάδα = Elláda, Oldgrieks: Eλλάς = Hellás) is een laand in Zuud-Europa, bestaonde oet 't zudelijkste diel van 't Balkanschiereilaand en een groot antal eilaanden. Dizze eilaanden vörmen saomen umdebij 20% van 't laandoppervlak. Griekenlaand grenst in 't noorden (van west naor oost) an Albanië, Noordmacedonie, Bulgarije en Turkije. Veur 't overige is 't vastelaand van Griekenlaand umgeven deur de Middellaandse Zee (in 't zuden), de Ionische Zee (in 't westen) en de Egeïsche Zee (in 't oosten). De grootste eilaanden bint Kreta, Evia, Lesbos en Rodos. Griekenlaand is vanof 1981 lid van de Europese Unie.

In de waoteren die 't Griekse vaastelaand umgeven liggen ongeveer 1700 eilaanden die ok tot Griekenlaand beheuren:
Egina – Chios – Evia – Ikaria – Kreta (Kriti) – Korfoe (Kerkyra) – Kos – Lesbos (Lesvos) – Naxos – Mykonos – Paros – Rodos – Samos – Zakynthos (Zante)
e.a.
De meeste eilaanden wörden groepeerd in archipels: de veurnaomste bint de Ionische eilaanden, de Sporaden, de Cycladen en de Dodekanesos.

Griekenlaand is onderverdield is 13 regio's (peripheries), die weer onderverdield bint in 51 departementen (nomí). De departementen bint weer onderverdield in 147 kleinere bestuursgebieden, zogenaomde eparchies, die weer onderverdield bint in in totaol 1033 gemientes: 900 stedelijke gemientes (demoi) en 133 laandelijke (koinotetes).

De regio's mit heur nomi bint:




#Article 123: Netuurkunde (112 words)


Netuurkunde is de wetenschop van de meterie. D'r wodt ok wel zegd dat netuurkunde de niet-levende netuur bestudeert waorbi'j gien scheikundige veraanderings optreden. Et omvat onderzeuk van algemiene eigenschoppen van meterie, evenwicht en beweging, straoling, waarmte, locht, magnetisme, elektriciteit en de bouw van meterie tot op de kleinste schaolen. De netuurkunde koncentreerde et onderzeuk oorspronkelijk op de niet-levende netuur. De levende netuur wodt bestudeerd deur de biologie. Overigens bestaon bi'jgelieks ok biofysika, de netuurkunde van organismen, en fysische chemie. Methoden en technieken uut de netuurkunde bleken veerder op vule aandere wetenschopsgebieden toepasber te wezen.

De netuurkunde is een exakte wetenschop. Et het een bulte raekvlakken mit de meerste aandere exakte wetenschoppen.

Bi'jgelieks:




#Article 124: Bunsjoten (213 words)


Bunsjoten (Nederlangds: Bunschoten) is een gemeente en stadje in de Nederlangdse previnsie Utrecht. De gemeente had op 1 april 2016 20.850 inwoeners (bron: CBS) en 't het een oppervlakte van 34,81 km² (waorvan 4,37 km² waoter). 

De gemeente Bunsjoten bestaot uut vier officiële kernen: Bunsjoten, Eemdiek, Spaokenburg en Zeuvenhuzen.

In Bunsjoten praoten ze nog wel aorig vaok dialect vergeleken met aore daarpen of steden in buurt van Bunsjoten. 't Bunsjoots is een Nederfrankisch-Nedersaksisch overgangsdialect. 't Liekt een beetsie op 't Niekaarks, mar het grote Utrechse en Hollangdse invloeden.

Ondanks disse invloeden is 't Bunsjoots 't één van de weinige dialecten waor de sj-klank bewaord ebleven is. Een veurbeeld van een paor typisch Bunsjootse woorden bin langd (land), sjoe (schoen), bukkem (bokking), aore (andere) en zo wat meer. Een veurbeeld van een Bunsjootse dialectzin is: wie gaon mesjien sjulekrupen affer de diek as de zon sjingt, dan kan ie ongs niet vingden, dit betekent in 't Algemeen-Nederlangds 'wij gaan misschien verstoppertje spelen achter de dijk als de zon schijnt, dan kan hij ons niet vinden'. 't Bunsjoots is ok staark verwant an 't Amesfoorts (dat al zogoed as uut-estörven is) en aore Eemlangdse dialecten.

De band Bukkes uut Spaokenburg (in de gemeente Bunsjoten), het een (kleine) hit ehad met 't Spaokenburgse liedje Héé keeltsie.




#Article 125: Meziek (177 words)


Veur zoveer bekend, hebt alle culturen in alle tieden meziek kend, maor umdat dizze kunst op verschillende plaotsen en in verschillende tieden elke keer weer aanders beoefend (en ervaoren) wör en wördt, is der gien iensgezindheid rondum 't begrip van meziek: wanneer is iets meziek en wanneer niet? 't Uuteindelijke antwoord op dizze vraog verschilt bij de verschillende meziektheoretici en filosofen. Dit verklaort wal de grote verscheidenheid an meziekstielen deur de tieden hen, in de verschillende culturen en subculturen.

't Is wel een onumstreden feit, dat 't bij meziek altied um 't heurbaore (of 't ontbreken dervan) giet, in tegenstelling tot 't zichtbaore in de beeldende kunsten. Meziek is een tiedskunst, met heurbaore (geluden, klanken, tonen) of onheurbaore (stiltes, röstn) elementen in opienvolging of tegeliekertied. Daormit is meziek nauw verwaant an poëzie, waorbij de beide elementen van zichtbaorheid en heurbaorheid verienigd wörden, dat bij schreven meziek ok zo is.

Een niet ongebrukelijke heufdindieling is de volgende:

D'r bint ok meziekstielen die pas laot in de 20e eeuw maokt bint. Veurbeelden hiervan bint onder aandere techno- en trancemeziek.




#Article 126: Literatuur (197 words)


't Woord literatuur hef verschillende, dichtbij mekaor liggende beteeikenissen. De roemste is dat literatuur de verzaomeling van aal teksten is, schreven en in mondelinge vörm.

Literatuur wordt ok wel in een enge betekenis bruukt, waorbij 't tegenover lectuur zet is. In die zin zol literatuur de hoge, elitaire vörm en lectuur de lege, populairdere vörm van teksten anduden. Literaire auteurs wilt een boodschap overbrengen op een artistieke wieze, mor de schrievers van lectuur richt zuk op 't schrieven van teksten die benaom veur de ontspanning lezen worden. Toch is wat tot de literaire canon rekend wordt allennig een soort overeeinstemming en kunt auteurs van wel 't waark in een eerdere periode nog tot literatuur rekend weur oet de literaire canon verdwienen, en aandersom ok.

Behalve an erkende literaire tekstsoorten zoas gedichten, poëzie, de roman en toneeil kunt d'r ok an aandere tekstsoorten literaire eigenschoppen toouschreven worden. Een paor veurbeelden hiervan bint: filmteksten, proza dat verwiest naor waorgebeurde verschiensels en personen (onder meer de brief, 't opstel en de autobiografie) en stripverhaolen.

Literatuur zol ie daordeur as volgt kunnen omschrieven:

De term wordt ok bruukt om een verzaomeling van waarken met an te duden; dèenk bijveurbeeld an vakliteratuur.




#Article 127: Attem (343 words)


Attem (Nederlans: Hattem) is een stättien en gemiente in de Nederlaanse previnsie Gelderland. De gemiente ad op 1 november 2007 11.648 inwoners (bron: CBS) en ef een oppervlakte van 24,28 km² (waorvan 0,93 km² wäter). Binnen de gemientegrenzen liggen gien andere kernen. 

Attem kreeg zien stadsrechen in 1299 en was een Anzestad en vestingstad. De 700e verjaordag wönnen in 1999 onder andere evierd mit de nasionale intochte van Sunterklaos. De apostel Andreas is de petrooneilige van Attem.

Belangriek wärk op geskiedkundig gebied ef Ginneraol Hoefer of-elèverd. Hoefer was etrouwd mit de Baronesse van Heemstra (de meuie van Audrey Hepburn) en deur zien toedoen wönnen de Diekpoort van 't vervallen stättien erestereerd, die ok verfraoid is mit vier törenties ontwörpen deur P.J.H. Cuypers. 

Attem lig krek onder de Iessel en 't is de plaatse waor de skilder Jan Voerman vrogger mooie skilderiejen mäken van Homert en de règenbujjen die de Iessel niet aover wollen. 

Net as de res van de Veluwe wodt Attem in de zomermaonden druk bezöch deur toeristen die al die mooie olde plekkies wilt bekieken.

Attemers wodt met een algemene skeldnäme, deur de mensen die drek buten Attem woont, Kleikloetn enuump. Umdat veule boeren vrogger op 't land in de klei wärken. Der bestiet noe nog een blaoskappelle met de näme de Kleikloeten. In Attem bestaot wel een goeie 100 veskillnde skeldnämen. Een paar dervan bint: De koffiebonentelder, skèle Japie, de Bomhoed, Mompie, de Dooie, Noefie en zo nog veule meer.

Umdat de Attemers de H bienao niet uutsprèèkt, ebt de mensen buten Attem okke altied een gevleugelde uutspräke aover eur Attem: Attem, dat is een öntien in een ökkien en eui der in (Hattem, dat is een hondje in een hokje met hooi erin). 

In Attem wodt der Attems epraot, een Oost-Veluws dialek dat soms ok wel bi'j 't Sallaans erekend wodt. 't Attems ef een grote overienkomst met 't dialek van Zwolle.

A-j bi'j sommige lu die plat praoten, an de deure kump, dan ku-j dat zien an 't plakplätien op de deure met daorop: Hier maj plat praotn. 




#Article 128: Kootwiek (125 words)


Kootwiek, ok wel Kodik (Nederlaands: Kootwijk), is n klein daarpjen in de gemeente Barreveld, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Daarp het, mit de umgeving derbie, 280 inwoners (2004). De naom Kootwiek komt van Koot/Kaat (n kleine boerderie) en wiek. De benaoming Kodik het de uutgang -ik, en komt noe nog in verschillende Nederlandse dialekten veur as -ek, zo heten Schalkwiek, Katwiek en Waolwiek in t eigen dialekt Schallek, Kattek en Waolek. Tegenswoordig zeggen ze vaoker Kootwiek.

t Daarp leit midden in de bossen, op de westflank van de Veluwe en het n belangrieke toeristiese funksie. Geliek in t zujen van Kootwiek ligt t Kootwiekerzaand, mit zien unieke laandschap. n Kleine vuuf kilometer in t oosten, in de gemeente Apeldoorn, ligt de plaots Radio Kootwiek.




#Article 129: Barreveld (gemeente) (206 words)


Barreveld (Nederlaands: Barneveld) is n gemeente in t midden van Nederlaand, in de provinsie Gelderlaand. De heufdplaots in de gemeente is t gelieknaomige daarp. De gemeente is 176,69 km² groot en had op 1 mei 2014 zo'n 54.356 inwoeners (bron: CBS).

Onder de gemeente Barreveld vallen de volgende daarpen:

Daornaost bin der de volgende buurtschappen in de gemeente: Boveneinde, Drieënhuzen, Essen, Esveld, Garderbroek, Kallebroek, Moorst (gedeeltelik), Ouwendaarp en Wessel.

De gemeente grenst an de gemeentes Niekaark, Putten en Aarmelo in t noorden. De gemeente Apeldoorn in t oosten. De gemeentes Ee, Renswou, Schaarpezeel en Wombaarg in t zujen en de gemeentes Leusden en Amersfoort in t westen.

De gemeente Barreveld ligt veur n groot deel in t sentrale deel van de Gelderse Vallei. In t oosten en t noordoosten liggen de zaandgronden van de Veluwe mit bossen, heedvelden en in de buurt van Kootwiek t Kootwiekerzaand. De gemeente wort van oost naor west deursnejen deur de Barreveldse Beek.

Barreveld is n belangriek laandbouwsentrum. Veural de pluumveehouwerie is hier vanouds aarg groot: binnen de gemeente bin der zo'n drie miljoen kiepen. Ok wort der hier vaarkeshouwerie bedreven. n Aandere bron van inkomsten is t (binnenlaandse) toerisme. Barreveld is ok de vestigingsplaots van de orthodox-protestantse kraant Nederlands Dagblad.




#Article 130: Urkers (2397 words)


't Urkers is een Nedersaksisch dialect dat op Urk espruken wort. 't Beoort mit 't Eemlaands in 't West-Veluws tot 't overgangsgebied tussen 't Nedersaksisch in 't Nederfrankisch, mar wort over 't algemien erekend tot 't Nedersaksisch. Dit wil zeggen dat er in 't Urkers zowel kinmarken van de westelijke (Hollaandse) dialecten as de oostelijke (Nedersaksische) dialecten terogge-evoenden kunen worren. Ok 't Fries, 't Fraans in 't Amsterdams (Joos) eawen 't dialect direct of indirect beïnvloed. 't Dialect is ondanks disse verwaantskappen uniek van karakter, voral vanwege de isolatie as vuurmaolig eilaand. Sinds de laote niegentiende ieuw eawen vuul taolwietenskappers eurlui ermie biezigouwen. 't Urkers beoort tot ien van de levendigste dialecten van Nederlaand.

't Urkers kan ok erekend worren tot 't Friso-Franko-Saksisch, een speciaole groep vor taolen die tussen 't Fries, Nederfrankisch in 't Nedersaksisch vallen, waor  voral 't Urkers onger valt.

De ouwe discussie got erover of 't Urkers een Frankisch of een Saksisch dialect is. Angere indielingen worren zo nou in dan ok gebrukt. Saksische illeminten binnen 't zwakke vuurvoegsel e- in plaats van ge- in voltooide dielwoorden (ewarrekt), de verkleuring van  de aa nor de ao in de duidelijke eutspraak van de -n. Typisch Frankisch is 't ieneidsmaarvoud op -en (in niet op -t; wij warreken). Umlaut in verkleanwoorden komt vuur, mar niet as riegel.

't Urkers et een grote klankinventaoris, waorin de mieste klanken een korte in lange variant eawen. Dit verskil kan dertoe leien dat woorden een iele angere betekenis kregen: kiek beteaket kijk, mar kiêk is keek. De klankwetten vor 't Urkers binnen vrij mulijk in binnen arg onriegelmaotig. In vuul woorden waor 't Nederlaands ij in ui et, in 't Sallaands ie in uu, et 't Urkers de klanken ee in eu. Dit wort verklaord eut de theorie van de Ollaandse expansie: in de zuventiende ieuw begon 't Ollaands de ie in uu vor de zuielijke ij in ui in te realen. Disse streektaol ad invloed op de Zuierziedialecten. De klanken ee in eu binnen tussenfasen in de overgang, die 't Amsterdams in de zuventiende ieuw ad moet eawen. 

De h wort in 't Urkers miestal niet eut-espruken, dit verskeensel is waorskeenlijk in de achttiende ieuw eut Zwolle over koemen waaien. De cluster sk- is in 't Urkers, net as in 't Fries, 't Stellingwarfs, 't Westfries in angere Noord-Ollaandse dialecten, 't Oost-Brabants in verskillende angere dialecten, bewaord eblieven, in niet in sch- of sj- verangerd: skaol, skilder.

Een typisch Ollaandse verangering is ok 't samenvallen van de vroeger ongerskeien combinaties eer in aar. Dit preces is in 't Urkers zelfs rigoureuzer in consekwinter toe-epast as in 't Ollaands. Niet allien kinnen ze ier paard in waard, mar ok laren leren in griffermaard gereformeerd.

De woordenskat van 't Urkers kint vuul woorden die typisch vor de IJsselmeerkust binnen of wazzen: tate of in 't Urkers taote vor 't Nederlaandse woord vader, bessien vor 't Nederlaandse woord oma etc. Disse woordenskat wort wel wat of-eplat duur de toeniemende invloed van 't Nederlaands, mar dit is in mindere maote 't geval.

't Urkers et te maken mit verangeringen in taol in klinkers. De lange ee wort een lange ie. Zoas 'ezeten' dat tugeswoordig 'ezieten' is. In dat geldt dan ok vor 'egeten', 'emeten' in 'elegen', dat nou 'egieten', 'emieten' in 'eliegen' is. Bij jongeren oor je ok steeds vaker ik kuun in plaats van ik kan, in is 't woord kukebessien, dat vrogger een skeldwoord vor oud weef was, sinds kort in gebruk ekeumen vor 't Nederlaandse woord overgrootmoeder. De taolverangeringen bewegen eurlui dus niet nor 't Nederlaands toe mar d'r vanof. In dat is opmarkelijk. D'r is een levendige dialectkring.

Arg waorskeenlijk is 't Urkers 't miest levendige dialect in iel Nederlaand. Omdat Urk een arg echte gemienskap is mit weanig import sprikt zo goed as iederiene 't dialect nog onger eenkanger. Bovendien echt de Urker over 't algemien iel vuul an zien dialect. Dit zurgt ervor dat nog 97% van de Urker bevolking 't Urkers kan praoten, ouweren net zo vuul as jongeren. Bovendien gebrukken ze 't in alle informele situaties: teus, op 't wark, op straot in in eurluiers vrije teed. Soms wort 't zelfs tugen vreemden gebrukt, ok in Urker gemienskappen beuten 't durp, bijvuurbield in Tollebeek (gemiente Noordoostpolder). Allien in formele situaties (op skoel, in de kark) praoten ze Nederlaands, 't Urkers wort dan wier wel vaak gebrukt in vergaoderingen in bijienkomsten. Een antal Urkers kunen eurluiers dialect ok skreven; dit doen voral jongeren in chatboxen. Ierbij worren de miest exotische skreefwezen gebrukt.

Wannaar d'r vreemden bij binnen wort soms over-eskakeld nor 't Nederlands. As de vreemden bekint binnen mit 't Urkers blift 't dan gewoen de voertaol. Vereusde Urkers bleven 't dialect nog lange onger eenkanger gebrukken. Sinds de Twiede Warreldoorlog wort d'r vrij riegelmaotig in eskrieven. D'r binnen ongermaar Biebelfragminten in 't Urkers vertaold. Ongerangere 't boek van de Psalmen, Job, Jona in is d'r een gezangbundel mit psalmen in liederen in 't Urkers verskienen. De zangbundel wort gebrukt in de jaorlijkse vespdienst in 't Karkien an de Zie, waor 't Urkers in de dienst dan de ienige voertaol is in woord in gebed. In de reguliere kark wort soms een stukkien in 't Urkers eut de Biebel eliezen of een lied in 't Urkers vuur-eliezen. Mar varder wort 't Urkers in 't orthodoxe durp niet in de kark gebrukt. Inkelen zien 't as te 'gewoen' of 'te plat' om 't te gebrukken in de aredienst. Angeren venen 't te direct. Mar de vesperdienst in 't Urkers zit altoos stampvol.

De Urkers gelikkenis van de verleuren zuun eut 1870, die in 't Urkers worde 'over-ezet' duur de Urker ulp-ongerwezer Klaas Koffeman. Dinkelijk was dat de eerste geskrieven euting van de Urker taal. In de jaoren 1874 in 1875 worde er vor 't eerst epublicierd over de taol van Urk. In 1874 skrief Johan Winkler in 't Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon over 't Urker dialect. 't Jaor daorop worden in De Taal- en Letterbode twie op verzoek geskrieven artikelen van de Urker ongerwezer Klaas Koffeman op-eneumen Het Urker taaleigen in De vervoeging in het Urksch. Winkler et daorop maar ongerzoek edoon nor specifieke Urker woorden zoas: poesen (zoenen), taote (vader), mooijen (meisje), mimme (moeder), buie (vriend), in adde de aarder an-eaolde vertaolde gelikkenis vorzien van anteakigen. Winkler, die de tongval van Urk ien van de markwaordigste in biezongerste van Nederlaand neumde, liet em ok eut over de oorsprong in de verwaantskappen van et Urker dialect.

Miede duurdat in een artikel in 't Haagsch Maandblad van septimber 1925 verskien van de aand van H.J. Moerman worde naoder ongerzoek op gank ebrocht in ul mevrouw L. Kaiser vor de Nederlaandse Verieniging vor de Studie van de Fonetiek op 1 decimber 1928 in Utrecht een lezing over: ‘La Langue d' Urk’. Mevrouw Kaiser ad ok proeven eneumen mit drie Urker proefpersonen in gebruk emaakt van een apparaat waormie de lingte van de klinkers vast-elegd kon worren. De, ok nou nog, significante lingte van de klinkers, ad de andacht etrokken! Ok bepleitte zie miedewarking om de Urker taol te bestuderen. In 1931 worde duur de Dialectencommissie der Koninklijke (Nederlandse) Academie van Wetenschappen besluten om een ongerzoek in te stellen nor de taol van het eilaand Urk. In onger leiding van P.J. Meertens in L. Kaiser verblieven in de zoemer van 1931 inkele kandidaoten in de letteren een paor weeken op 't eiland om de taol in et volksleven daor te bestudieren. Ok de bekinde mevrouw J.C. Daan kwam nor et eiland in maakte de gegieves vor de samenstelling van een woordenliest pursklaor. J. Benders maakte een woordenliest van visserije in skiepsbouwtarmen. L. Kaiser gaf een fonetiek van 't Urkers, ebasierd op duur registraotie verkriegen gegievens. In 1942 verskien as nr. 9 van de Publicaties van de Stichting voor het Bevolkingsonderzoek in de drooggelegde Zuiderzeepolders, Het Eiland Urk, onger leiding van P.J. Meertens in L. Kaiser. Mit ierin zoo'n 200 bladzijdes over het Urker dialect (inclusief de woordenliest.).

Varder skrieven Tromp de Vries in S. van den Berg maardere maolen over kinmarken van 't Urker dialect in de Driemaandelijkse Bladen, Neerlands Volksleven in in Taal- en Tongval.
Vor et Urker dialect moet de naam van Tromp de Vries in 't biezonger eneumd worren. IJ et in de of-eloepen jaoren biezonger vuul vor 't ongerzoek in vastlegging van 't dialect beteaked in 't daorin een boonbrekende vuurtrekkersrol vervuld.

De bekinde amateur-dialectoloog Johan Winkler nam in zeen Dialecticon ok een Urker vertaoling van de gelikkenis van de Verleuren Zuun op. In de lange inleiding verwonderde ij zich over 't unieke karakter van 't dialect. Voral de ierboven beskrieven klanken intrigierden em. IJ miende dat disse klanken duur de bewoeners van 't eilaand Flevo al gebrukt worden, in laoter duur de bewoeners van Urk be-ouwen was ('t diel van 't eilaand dat overblief). Disse theorie geldt nou as opeloos verouwerd, mar in de niegentiende ieuw was 't normaol om te dinken dat dialecten urfgoed eut de oerteed bezatten in aost niet verangerden tot de komst van de standerdtaol. Ok prefessionele taolgelaarden, zoas pref. Jac. van Ginneken, nammen dit an.

Nao jaorenlang vergelikkend ongerzoek kwam in de jaoren twientig G.G. Kloeke tot zeen theorie van de Ollaandse expansie: de beïnvloeding van de oostelijke taol duur 't machtige Ollaand. Kloekes theorie wort nog altosen an-eneumen.

Een paor jaor terogge is, op basis van nije indielingsmethoden, ervor epleit 't Urkers in een aparte familie Urkers in te dielen, waor dit dialect dan 't ienigste lid van is. Dit zou kunen beteakenen dat 't Urkers as aparte taol ezien moet worren, omdat 't Nedersaksisch ok steeds vaker zo ezien wort. De visie van 't Urkers as noch Ollaands, noch Nedersaksisch dut dinken an de indieling die L.A. te Winkel eran gaf: in zeen Geschichte der niederländischen Sprache dielde ij 't mit onger angere 't West-Veluws in bij 't Süderseeisch.

't Urker dialect zal zieker al langer espruken worren dan sinds 1870. Mar de mulijkeid is, dat 't Urkers vuur die daotum gien eskrieven proza of poëzie kint. Daorom is 't muulijk om wat te zeggen over 't dialect van vor disse periode. Terweal ok daornao lange teed mar mit moendjesmaot wat op skrift worde esteld. Pas nao de Twiede Warreldoorlog wort er (al) maar epublicierd in ontstaot d'r de leste jaoren aost zoiets as een skreeftaol naost de spreektaal. Zoas al aarder ezegd, was er bij de gelikkenis over de verleuren zuun vor de eerste keer sprake van een prozastuk in 't Urker dialect.

De zin Een kweeuwkien mit gerespelde keaze wort vaak gebrukt as sjibbolet, om te kieken of je et Urkers goed eut kunen spreken. Je kunen et vergelikken mit et Friese Bûter, brea, en griene tsiis.

Oenze Vader die in de emel is
dat Joen naam mag worren ge-eiligd
in Joen koninkrik mag koemen
Joen wil geskieden
Op d' aarde net zoas in d' emel.
Gief oens eeden oens dagelijkse brood
In vergief oens oenze skulden
Net zoas wij z' ok an angeren vergieven
In bring oens niet in verzoeking
Mar verlos oens van de boze
Want van Joe is et koninkrik
In de kracht in de aarlijkeid
Tot in ieuwigeid
In ieuwigeid

't Veraol wat ik jelui nou wil doen is echt gebeurd en voend allef in de jaoren tachtig van de vurige ieuw plaos. Wai visten zoas gewoen in de zoemermoonden om de noord en avenden daoromme in Ansolm, ielemaol in 't noorden van Denemarken. We wazzen viertien dagen van eus in daornao un lang weekend op Urk. Vor iene die net etrouwd is gien pretjen, mar 't wierzien was dan ok apart fain, mar dat effien terzede. Suundes saves om twaolf uur sting 't bussien wier te toeten vor de duur en mozzen we de barre reaze wier anvaorden nor boord, een rit van een uur of niegene, tiene. Ik voer toen mit een vraigezel, die om 't zo mar te zeggen, graag een bietjen luste. Nou is dat gien ramp want dat lusten de mieste minsen die ik kin wel. Varder was er niks op Klaos an te marken, ai woende bai zun ouwe mimme en zörgde goed vor 't ouwe mins. Mar op een keer was Klaos arges bleven plakken, in, je begrepen 't wel, 't was un bietjen laoter dan normaol eworren. Om veef vor twaoleven was ie er bientjen over in koemen zealen in ad gaauw z'n spulletjes bai eenkanger egriepen vordat 't bussien kwam.

Klaos ding een greep in 't kässien om z'n paspoort te pakken in gelik worde er etoet. Skiet op oenze Klaos, ze binnen der al, un goeie reaze zuun in doen vorzigtig an, zeen z'n mimme. Genagt mimme, riep Klaos, skeut zun klompen an en vleug de duur eut naodat ie 't ouwe mins gank een poes egeven ad. De reaze verliep vorspoedig, ai ding un lekker knippien in 't bussien en skeut wakker toen ze al an de Deense grins stingen, ze wazzen dus al een lekker indjen op weg. Mar toen gebeurde 't; de passen mozzen tevuurskeen koemen in worden duur egieven nor de cheffeur die ze op z'n beurt an de douanebeampte gaf. De man bekiek ze iene vor iene, zeen niks mar pakte z'n zoeklicht in skien toen nor binnen om al die snuten te bekieken. Toen vroeg ie an de cheffeur waor of die vrouwe mit dat raore ding op er oofd nou eagelijk was… De skrik sloeg Klaos om z'n arte, want er ging um een liggien branen. En inderdaod: op z'n pas sting gien foto van umzelf, mar van z'n ouwe mimme! Ai ad in z'n aost de pas van ouwe Jaauwkien mie-egriepen in plaos van z'n eagen.  Wat of ze ok zenen tugen de beampte, er was gien praoten tugen, Klaos kwam de grins niet over. In 't eande van 't veraol was dat ie op z'n ientjen mit een taxi terogge nor Urk kon in z'n maos mit z'n veven varder nor Ansolm. Of ie an de Deuse grins ok nog controliert worde durf ik niet te zeggen. Afain, Klaos z'n week zat er op in 't koste um ok nog een lekker klirtjen geld. De meraol van dit veraol is, in dat eaw ik van een ouwe visserman elaard: acht is maar dan duzend in daor zullen we 't dan maar op ouwen.

Hans Derks, Deutsche Westforschung. Ideologie und Praxis im 20.Jahrhundert (Leipzig : Akademische Verlagsanstalt, 2001), p. 178 - 187.




#Article 131: Wolvege (103 words)


Wolvege (ok wel: Wolvegao, Nederlaans: Wolvega, Fries: Wolvegea) is et heufdplak van de gemiente Weststellingwarf. Op 1 jannewaori 2006 had et dörp 12.107 inwoners. Et het een stesjon an de spoorliende tussen Zwolle en Liwwadden. D'r is ok een drafsportcentrum vestigd.

Wolvege het een stesjon an de spoorliende tussen Zwolle en Liwwadden. Hier stopt ien keer per ure de stoptrein Liwwadden - Zwolle. Disse trein riedt vanof Zwolle deur as Intercity naor Amsterdam CS/Schiphol. In de spits is d'r een extra stoptrein van Liwwadden naor Zwolle.

In de korenmeule Windlust is ok een museum vestigd. Een aandere wiendmeule in Wolevege is De Gooyer.




#Article 132: Sallaand (495 words)


Sallaand is een laandstrek in 't centrale diel van de Nederlaandse pervincie Oaveriessel. In dizze laandstrek oaverweegt laandbouw en veeteelt.

De geschiedenise van Sallaand giet terogge naor de vrogge middelieuwen, toen de vier gebiedsdielen van 't Oaversticht (Sallaand, Twente, Laand van Venó en Drenthe) verwörven wördden deur 't Sticht Utrecht. In 1528 verköcht de bisschop-elect van Utrecht, Hinnerk II van Beieren, zien gebiedsdielen an keizer Karel V. Hiermit wördden Sallaand, 't Laand van Venó en Twente de heerlijkheid Oaveriessel, die op heur beurt in 1581 íen van de seuben pervincies van de Nederlaandse Republiek wördden.

Partie lu geleuft det de name Sallaand een verbastering is van Iessellaand. De name kan ok wiezen op 't machtsgebied van de Saliërs, een Fraankische stamme die later 't vrogmiddelieuwse riek van de Fraanken begunden.

Sallaand lig tussen de Veluwe in 't westen, daoras de grèenze diels evörmd wördt deur de Iessel; 't Möppelerdiep en de grèenze mit Drenthe in 't noorden; Duutslaand en Twente in 't oosten en de Achterhoek in 't zuden.

Wat of precies bi'j Sallaand heurt, zet niet iederiene gelieke. Bi'j de gemientelijke herindielings in 2001 bint gemienten die historisch mit Sallaand verbunden bint bi'j Twentse gemientes edaone. Now heurt ze bi'j de deur de oaverheid edefinieerde Regio Twente. Dit betreft Hooltn (now diel van de gemiente Riesn-Hooltn) en 'n Ham (now diel van de gemiente Twenteraand). Deur de industriële en commerciële betrekkings mit Twente en de ligging ten oosten van de Holterbarg is de gemiente Heldern al in de twintigste ieuw op Twente anetrökken.

't Gebied an weerskaanten van de Vechte, van Dalsen töt an Grambargen, nuumt ze tegenswoordig vake 't Vechtdal. Aj 't zo bekiekt, is Sallaand beparkt töt 't gebied tussen Omm, Zwolle, Dèventer en Heldern/Hooltn.

In Sallaand ligt drei van de grote steden van Oaveriessel: Dèventer, Kampen en de heufdstad Zwolle.

Geologisch eziene bestiet 't miest van 't laandschop uut leeglaand bedekt mit reviersediment. In 't oosten bint grote moerassen dreugelegd umme weilaanden te creëren. Dizze moerassen vörmden samen mit de Holterbarg de netuurlijke grèenze mit Twente. Op de Holterbarg bint stokken van 't veurhen wied uutestrekte heidelaand bewaord ebleben. In 't noordwesten is uut ontgonnen veengebieden leegliggend laand ontstaon det in de tied van de Zuderzee wal oaverstreumen wol.

't Hoogste punt van Sallaand is de Lemelerbarg bi'j Lemele (81 meter boben de zeespiegel); op de Tankenberg in Twente nao 't hoogste punt van Oaveriessel. 't Leegste punt is de polder Mastenbroek in de stedendreihoek Asselt, Kampen, Zwolle (2 meter onder de zeespiegel).

Sallaand hef een köppel revieren en streumpies, die rieke laogen revierklei hebt ofezet. De veurnaamste van dizze waterwegen is de Iessel; wieder hej 't Zwärte Wäter en de Vechte; de Regge, die vanuut Twente Sallaand instreumt en bij Omm in de Vechte uutmondt; de Schipbeek en de Soestwetering, die bi'j Zwolle mit een paar kleinere streumpies samenkomp umme 't Zwärte Wäter te vörmen.

De taalkundige Harrie Scholtmeijer verdielt de Nedersaksische dialecten van Sallaand in:

Een aandere indieling is:




#Article 133: Noordenvelds (610 words)


't Noordenvelds (ok wel Noord-Drèents, Noordvelds of  't Drèents van de Kop van Drenthe) is 'n Nedersaksisch dialect dat praot wordt in de Kop van Drèenthe, in de gemeeinte Noordenveld (de olde gemeeintes Roon en Paais) en in de gemeeinte Tynaorl (de olde gemeeintes Eel en Vrais). Dr. G.H. Kocks nuimt 't Noordenvelds as eein van zeuven heufdvarianten van 't Drèents in zien Woordenbouk van de Drèentse Dialecten. 't Dialect wordt sums bai 't Grunnegs rekend en sums bai 't Drèents. Bekende schrievers die in 't Noordenvelds publiceerd hebben, binnen beveurbeeld Peter van der Velde, Grietje Clewits, Jannie Boerema en Anneke Mensen-Siegers. 

't Accent van 't Noordenvelds zit tuzzen die van 't Grunnegs en 't Drèents in en het wel wat van 't Westerkwartierse accent. Veur Grunnegers klinkt 't Noordenvelds vrij Drèents, in tieds 't veur aandere Drèenten juust weer Grunnegs andut. Dit komt neit alleein deur 't accent, maor ok deur de woordenschat die zowel Grunnegse as Drèentse kenmaarken het. Binnen 't Noordenvelds bestaon nog weer kleine verschillen tuzzen de dörpen Roon, Peize en Eel, waorbai 't dialect van Eel 't meist op 't Stadsgrunnegs liekt en 't dialect van Roon der 't wiedst vanaof steit. 

't Noordenvelds en 't Midden-Drèents vörmen saomen 'n overgang tuzzen 't zudelijke Drèents en t noordelijke Grunnegs. Binnen dizze dialectgroepen lopen verscheidene isoglossen die dizze overgang angeven. De isoglosse die 't Midden-Drèents van t Zuud-Drèents schaaidt is de lien tuzzen 'goed' in 't zuden en 'gooud' in 't noorden. n Aandere lien die hier tuzzen löp is die van t woord 'looug'; in 't Zuud-Drèents kent men dat woord neit, maor in t Midden-Drèents wordt dat woord, naost 't woord 'dörp' gebroekt. 

De grèens tuzzen 't Midden-Drèents en 't Noordvelds, die ten noorden van Nörg en Vreis löp, wordt vörmd deur n heeileboel lienen, waorvan de lien tuzzen 'weei/wij hebt' in 't zuden en 'wij hebben' in 't noorden de belangriekste is. Aandere lienen binnen 'niet'-'neit', 'goed'-'goud', 'gruun'-'gruin', 'duzend'-'doezend' en 'barg'-'baarg'. Daorom wordt 't Noordenvelds deur de meiste taolkundigen indeild bij 't Grunnegs, omdat dizze kenmaarken overeinkommen met de die in de aandere Grunnegse varianten. 

Tuzzen 't Noordenvelds en 't Stadsgrunnegs en Veenkoloniaols liggen ook nog weer verscheidene lienen. Eein van die lienen is die van 'neit'-'nait', wat angeft dat de ai-klank in de previncie Grunnen deiper is as in de Kop van Drèenthe. Naor 't Midden-Drèents wordt die nog lichter en klinkt meer as ee (schreven as eei). Daornoast worden ok neit alle Grunnegse ai's in 't Noordenvelds op dezulfde wieze vertaold. Woorden die van de Nederlaandse (en sums de Zuud-Drèentse) ie-klank kommen, worden over 't algemeein -ei, maor woorden die van de Nederlaandse ee-kank kommen worden -eei, dus Wij/wai hebben beeisten zein, waor of 't Grunnegs Wie/wai hebben baisten zain het. Ook de klank die in 't Grunnegs -oa is, wordt in 't Noordenvelds wat lichter oetsproken zo as in de rest van Drèenthe. 'n Aander kenmaark van 't Noordenvelds dat wel in 't Drèents veurkomt maor neit in 't Grunnegs is 't verkleinwoord -tie. 

De meeiste inwoners van de Kop van Drèenthe zein 't Noordenvelds neit zo zeer as Grunnegs, maor leiver as Drèents. Dit komt deur de politieke baiklank van 't woord 'Grunnegs', dat veur 't gevuil naor de previncie Grunnen verwiest en wat beteeiken zol dat de Noordenvelders Grunnegers binnen. Deurdat de Noordenvelders in Drèenthe wonen, vuilen zai zuk ook eerder Drèents as Grunnegs, wat dus ook op de indeeiling van 't dialekt invloud het. 't Huus van de Taol en aandere Drèentse streektaolorganisaoties holden aans de indeeiling van G.H. Kocks an dat alle dialecten in de previncie Drèenthe Drèents binnen, maor dit is taolkundig dus neit krekt.




#Article 134: Peter van der Velde (402 words)


Peter van der Velde (Vlagtwedde, 5 febrewaori 1918 - Rowol, 24 jannewaori 2004) was een Grunnigstaolige, Drèentse schriever, die ok wel bekend stun as de schriever van Rowol.

Van der Velde is opgruid in Roon. Daor hef e de Noord-Drèentse taol leerd die e laoter bruukt in zien waark. ’t Grootste deeil van zien loopbaon hef e onderwiezer west in Rowol. Hij schreef körte verhaolen, gedichten, cabaretteksten en liedties die e saomen met zien vrouw Alke zung. In de Tweeide Wereldoorlog hef e optreden met ’t Bonte Bitse Cabaret. Doe dizze cabaretgroep hum anmelden mus bij de Kulturkammer, binnen ze der drekt met opholden. Nao de bevrijding richtte Van der Velde ’t  bekende Noorddrèentse cabaret De Bekketrekker op. Hij hef ok een maol of wat een literaire breeifwisseling holden, bijveurbeeld met Hans Heyting in Oeze Volk en met Ton Peters in Roet.

As Noordenvelder keek Van der Velde tweei kaanten op: hij publiceerde niet allén in Drèentse tiedschriften, mor ok in Krödde, de Grunninger tegenhanger van Roet. Zien waark is in 1986 bundeld onder de titel Wilwaark. Doe die bundel oetverkocht was, is der een herdruk kommen onder de titel Winter op de Paaizermao: een bloemlezing van zien beste verhaolen en host aal zien gedichten.

Peter van der Velde hef van de veurmaolige gemeeinte Roon ’t ereburgerschap kregen. De producent Albert Haar hef in 2001 veur Stichting Drentse Taol een schrieverspetret (video en dvd) van hum maokt.

In Van der Velde zien waark vaalt op dat het Drèents en de zinsbouw zuver bruukt worden. Van der Velde zat in de jaoren ’80 in de kemissie die der veur zörgd hef dat er noe een officiële Drèentse spelling is.

Van der Velde stun bekend as een bescheiden mèens. Hij preut over zien ‘gedichies’ asof ’t niet veul veurstelden. Mor zien gedichten en verhaolen worden rekend tot ’t beste wat of der in ’t Drèents schreven is. De Drèentse dichter Gerard Nijenhuis hef zien waark wel ies umschreven as: antekenings veur de kantlien van ’n meester die over ’t levent naodenkt.

Zien verhaolen en gedichten binnen kört mor krachtig. Der steeit gien woord te veul in. Aachter zien humor geeit ok zeerte schoel. De kleine dingen van ’t leven kunnen neeit verbaargen dat ’t leven smangs ok pien döt. Maor gelukkig is der ok waarmte en ’t mooie van de natuur. Melancholie en levensvraogen binnen tweei onderwaarpen die in zien gedichten ok vaok veurkommen.




#Article 135: Assen (118 words)


Assen is een gemeeinte en stad in 't noorden van de Nederlaandse previncie Drenthe. Assen is ok de heufdstad van de previncie Drenthe en hef een landoppervlakte van 89 km², 't antal inwoners was op 1 november 2020: 68.606 (bron: CBS). Behalve de stad Assen beheuren ok 't dörpien Loon en de buurtschappen/gehuchten Anreep, De Haar, Gröswiek, Rhee, Schieven, Ter Aard, Ubbena, Witten, Zeijervene, Zeijerveld en een gedeeilte van Vreeis (ze hebt allemaol hooguut enkele tientallen inwoners) töt de gemeeinte Assen. De stad Assen is ok eein van de vlogst greuiende steden van 't noorden van 't land. De inwoners worden Assenaars of Assers eneuimd.

De taol die as ze in Assen praot, rekent ze töt 't Midden-Drèents.




#Article 136: Stienwiek (119 words)


Stienwiek of Steenwiek (Nederlaans: Steenwijk) is de grootste plaetse in de gemiente Stienwiekerlaand. Tot disse gemiente beheuren ok de plaetsen Blokziel en Veno, de dörpen De Kuunder en Gieteren en nog een paor kleinere buurtschoppen, zoas Sevene. Tot 1 jannewaori 2001 was Stienwiek een zelsstaandige gemiente.

Van oorsprong is Stienwiek een olde (vesting)stad. De grachten en stadswallen stammen uut de tied van de Tachtigjaorige Oorlog, toen Stienwiek een strategische plaetse was in de stried tussen de Rippebliek van de Zeuven Verienigde Nederlanen en Spanje. In Stienwiek en de mieste overige plaetsen in de Kop van Overiessel praoten ze Stellingwarfs, een streektaelgroep waorvan de naeme is of-eleid van de Friese Stellingwarven. De balladezanger Gerard Rutger Buisman zingt in et Stienwieks.




#Article 137: Betuwe (166 words)


De Betuwe of Rivierenland is n Nederlandse landstreek in de provinsie Gelderland, elegen tussen de rivieren de Waol in t zujen en de Nederrien en de Lek in t noorden.

De Betuwe bestaot uut de zuudwestelik elegen Tielerweerd, de noordwestelike Neder-Betuwe en de oostelike Over-Betuwe.

t Riviertjen de Linge stroomt van oost naor west deur de Betuwe. De stad Tiel het de belangriekste regiofunksie in dit rivierenland. Are grotere plaotsen bin Kulenburg en Geldermalsen. De Betuwe staot veural bekend um zien grootschaolige tuunbouw, waoroender de fruitteelt (appels, peren kaarsen). De oorzaak van dat landgebruuk leit in de geologie en bojemgesteldheid van t gebied. De Betuwe bestaot uut n ofwisseling van ouwe stroomgeulen, de stroomruggen an beie kanten daorvan en de komgroenden veerder van de rivier vandaon. Disse ouwe rivierlopen bin op veule steeën in t landschap, oek binnendieks, nog goed te herkennen. Veural de stroomruggen mit wat zanderig materiaol, waren arg goed geschikt veur de tuunbouw en fruitteelt en is een de beste landbouwgroenden van Nederland.




#Article 138: Mien Drenthe (529 words)


Het leeidtie Mijn Drenthe is schreven in 1928 deur Jan Jantinus Uilenberg (1881-1962) en veur ’t eerst publiceerd in maondblad ‘Drente’ in jannewaori 1930. Veul mèensen meeinen dat ‘Mijn Drenthe’ ’t Drèentse volkslied is, mor dat is niet waor. De Provinciaole Staoten van Drenthe hef ‘Mijn Drenthe’ nooit officieel erkend as Drèents Volksleeid.

In 1992 hebben der stukken in de kraanten staon, die zeden dat ‘Mijn Drenthe’ een vertaoling weden zul van een older Drèentstaolig leeidtie ‘Mien Drenthe’. Jan Jantinus Uilenberg zien pap, Jan Uilenberg (1840 - 1930), zul die omendebij 1898 schreven hebben. Dat, Uilenberg junior zul zien pap plagieerd hebben. Dit bliekt niet waor te weden en wel om de volgende redens:

De leeidtiesbundel ‘Een alleen’ oet 1898 waor ’t Drèentstaolige ‘Mien Drenthe’ in staon zul, steeit naargenswaor in bibliografische naoslagwaarken beschreven.
Dr. Henk Nijkeuter hef in Waardeel 2, 2002, overtugend antoond dat de Drèentse versie een vertaoling is van ’t Nederlandstaolige ‘Mijn Drenthe’. Wel of dizze Drèentse vertaoling schreven hef is nooit dudelk worden, mor Jan Uilenberg, de pap van Jan-Jantinus kan ’t niet west weden.
De olde Uilenberg is geboren en opgruid op Zuudwolde, mor in de Drèentse vertaoling van ‘Mijn Drenthe’ staon woorden oet aander plaotsen van Drenthe as moeke, oes, vaoders, bewaort en naom. Woorden die Jan Uilenberg op Zuudwolde omendebij 1900 niet bruukt hebben kan.
Woorden as taoke, verhaoltien, kwam saom, eraokt, emaokt, war, lichte, schaopenklokkies worden misschie deur een Hollander wel zeein as schier Drèents, mor het binnen van oorsprong gien Drèentse woorden.
De Nederlandse woorden in ‘Mien Drenthe’ zoas eenvoud, schoonheid, steeds, vrolijk, vrienden, menig, henen, zoete, lentes, broedt en schoonste wiezen ok op een vertaoling oet oouze standaordtaol.

Ik heb u lief, mijn heerlijk landje,
Mijn eenig Drentheland,
Ik min de eenvoud in uw schoonheid,
'k Heb u mijn hart verpand.
Mijn taak vervuld' ik blijde,
Waarheen ook plicht mij riep,
Uw geest was 't, die mij leidde,
Daarom vergeet 'k u niet.

'k Hoor nog de lieve, held're klokjes,
bij zinkend' avondzon,
Als schaapjes keerden van de heide,
En moeder met ons zong.
O, kon ik nog eens horen,
Dat lied in 't schemeruur,
En vaders schoon vertelsel,
Bij 't vrolijk knappend vuur!

'k Zie nog uw brink met forsche eiken,
Waar ik mijn makkers vond,
Waar ik mijn tenen mandje vulde,
Met eikels, glad en rond.
Daar bij die oude linde,
Kwam 'k met mijn vrienden saam,
Zo menig vriend ging henen,
De schors bewaart zijn naam.

De ruige boswal langs uw velden,
Was mijn luilekkerland,
Die gaf mij lekk're, zoete bramen,
Uit milde, gulle hand.
Daar gaarde ik de brandstof,
Voor 't oud en heilig vuur,
Als lente's adem wekte,
Uit sluim'rende natuur.

Waar nog de held're, koele veldplas,
Uw vredig beekje voedt,
Daar in dat wijde, bruine heivlak,
Waar wilp en korhoen broedt.
Daar koelde ik mijn leden,
In 't nat van zuiv're wel,
Daar heb ik leren zwieren,
Op ijzers, blank en snel.

Die beelden uit dat zoet verleden,
Wat bleven zij bij mij!
Vaak heb ik zwaren strijd gestreden,
Dan hielpen, sterkten zij.
En nu, ten volle dankbaar,
Wijd 'k u mijn beste lied,
Mijn heilrijk, heerlijk Drenthe,
Vergeten kan 'k u niet!




#Article 139: Oolde Testement (178 words)


Et Oolde Testement (Vetus Testamentum in et Latien), subtiel verschillend van Hebreeuwse Biebel, is et eerste gedielte van de Biebel dat dateert van veur et begin van de kristelike jaortelling. Et is baseerd op 'e Tenach die in et Hebreeuws schreven is, mit uutzundering van een peer passages die in et Aramees schreven binnen.

Et Oolde Testement bevat boeken van verschillende inhoold. D'r bin historische boeken die de overleverde geschiedenis van et joodse volk beschrieven, boeken mit uutspraoken van profeten, wetboeken en boeken mit vassies en spreuken. 

Binnen de kristelijke karken is de tegerestelling van et Oolde Testement niet overal geliek. Inkelde Biebelboeken en dielen van boeken bin wel diel van de rooms-kattelieke en de oosters-orthodoxe kanon mar niet van de protestaanse kanon. Disse bin bekend as apocriefe of deutero-kanonieke boeken. De kattelieke Biebel telt 46 boeken, de protestaanse 39. De protestaanse inhoold van et Oolde Testement is geliek an die van de Tenach mar de indieling verschilt. De rooms-kattelieke kanon sluut een peer boeken uut die de meeste Oosters-Orthodoxe Karken wel as diel van de kanon beschouwen.




#Article 140: Ni'je Testement (615 words)


't Ni'je Testement is 'n verzaamling rilligieuze geschrifn beheurnd töt 't kristendom. 't Vörmt 't tweeden deel van 't heilige boek van de kristenen, de Biebel. Hoewel de krekte datering muuilik is wördt algemien an-enummen dat de geschriftn van 't Ni'je Testement dateert uut de eersten en/of tweeden eewe nao Kristus. De name is n vertaling uut 't Latien van Novum Testamentum, wat 'n vertaling is uut 't Grieks van Η Καινη Διαθηκη, Hè Kainè Diathèkè, wat 't Ni'je Verbund of 't Ni'je Testement betekkent. De vrogge kristenen gebruuktn 't orspronklik umme heur relatie met God an te gee-m.

't Ni'je Testement beschref daodn en woordn van Jezus die volgns 't kristndom en et Ni'je Testement de Messias en de stichter van 't kristendom is. Verder staot de vrogge geschiedenisse van de eerste kristlike gemienschappn en de leer en de predeking van de apostels d'r in beschreven. 't Ni'je Testement vörmt daormet de veurnaamste groond van 't kristlik geleuf. Binnen dat geleuf wördt behalve de Biebeltekste van 't Oolde Testement ok die van 't Ni'je Testement as t Woord van God beschouwd.

Maa der bint ok in 1948 teksen evönnen, op Nag Hammadi, die ok uut 't vrogge kristendom dateert, de zo enuumde gnostiese geschriften. Dit bint völle boeken die rond 400 nao christus in kruken bint estopt deur monniken, zo hebt luu especuleert. Umdat disse boeken verbeuden wördden, en zölfs de belieders wördden vervolgt, deur de orthodoxie van die tied. Et mèrendeel van de boekn bint toe-eschréven noa de gnostiek, 't Gnosticisme. Welk waar 'n vrogge chriselijke ströming, en naos 't katholicisme miest belèden. 't Gnosticisme, en daorbi'j de Gnostische geschriften wöd töt vandage den dag nog nooit erkent deur de karke.

Disse bukies bint ok toe-eschrèven an Jezus' wark, en zol eschrèven wèèn deur zien discipelen, of mèènsen die 't van hun eheurt hadden. Allene beschrieft disse bukies 'n heel aandere Jezus dan die bint op-enömmen in de Biebel. Disse Jezus wöd veur-esteld as 'n mysticus, iene din 'n bosskop brenk en mèènsen wol ansporen um de gnosis in zichzölf te herrineren. Gnosis is 'n heel blangriek begrip in de Gnostiek, 't is 't Griekse weurdtie veur 'wèten' of 'kennis'. Wat hier met bedoolt wöd in de Gnostiek is dat de mèènse zien eagen mut herrineren, zien oorsprung of zien innerlijk Zölf. In plaase van disse onwark'lijke wark'lijkheid. 'Ken oezölm' is dan ok 'n heel blangrieke uutspraoke van Jezus in iene van de geskriften.

In iene van de geskriften wöd vertelt dat YHWH, de god van 't Oolde Testement, juuste den slechten god is. Hi'j zol nao 't eskeupen hebben van de wèreld, de mèènsen laoten èten van de bome, disse bome hef d'r veur ezörgt dat de mèènsen(-zielen) evangen blèven in 'n beparkt lichaam, zonder kennis van wie zi'j echt bint. Jezus röp op um oezölf te herrinneren, en daormet oezölf te bevri'jden van dit beparkte materiële bestao. En daormet iene te wödden met 't Al.
Ma, di-s maar iene visie, want 't Gnosticisme hef veule stromings ehad.

Iene van 't bekendse, en in disse tied 't miest elèzen, van die aole over-eleverde en verbeuden evangelies is 't Evangelie van Tomas.

't Ni'je Testement verhaalt, zo as de res van de Biebel, in 'n Jeudse umgewing en context. De Apostels en Jezus zölf waren Jeuds en dreugen dan ok Jeudse namen, nao de Jeudse ofkomst. De Messiasbeliedende Gemiente bestiet uut Jeuden die veur Jezus as Mosjiach (Christus) hebt ekeuzen. Zi'j nemt dan nie de Karklike leer an, maa wilt terugge gaone naor de Jeudse wörtels, met zien gebruken, tradisies en namen.

Hieronder 'n lieste met namen van de Apostels en aandere Ni'j Testementiese figuren, met eer Jeudse/ Hebreeuwse namen en de Grieksen:




#Article 141: Malta (laand) (296 words)


Malta is een dwargstaot elegen in de Middellaanse Zee dee besteet uut de eilanen Malta, Gozo, Comino en de kleine onbewoende eilanen Manoeleilaand, Cominotto, Filfla, Fungusrots en de Sint-Paulseilanen. 't Wönnen op 21 september 1964 onofhankelijk van 't Verenigd Koninkriek. De heufstad van Malta is Valletta.

Malta is vrie kaol en rotsachtig mit relatief minnig netuurlijke begreuiing. Van 't zuudwessen naor 't noordosen loop 't eilaand schune of, 't is as 't waore ekaanteld. Kenmarkend bin oek de tientallen baaien en inhammen. De stranden bin klein en dikkels rotsachtig; allinnig in 't noordwessen bin der een paor zaandstranden.

Over de lengte van 't eilaand loop een diepe vallei mit op de bojem een weg, dee in tiejen van zwaore regenval in een kolkende revier veraander.

Gozo (Għawdex in 't Maltees) is een kleine versie van Malta, inclusief de baaien en de diepe vallei over de lengte. 't Laandschap is allinnig wat roeger en greuner, veural 's wienters.

De heufstad van Malta is Valletta.

Enkele stejen bin:

Op Malta hef elk darp zien eigen bestuur. Der bin 68 gemeentes.

Malta hef ongeveer 400.000 Maltezen mar is hiermee toch een van de lanen van de wereld waor de luui 't dichst op mekaar woenen. 't Laand is oek arg toeristisch. Ruum 1 miljoen toeristen bezeuken 't eilaand per jaor, waordeur 't der soms iezig drok is.

De twee officiële talen bin 't Maltees en 't Engels. 't Maltees is of-eleid van een Arabisch dialek onder invleud van de Saracenen, mar hef oek een starke invleud ondergaon van onder aandere 't Italiaans. 't Is de enigste Semitische taal dee in 't Latiense alfabet eschreven wonnen. 't Maltees is de moerstaal van de meeste luui en win an betekenis.

De bevolking is veurnamelijk rooms-katteliek, zo'n 98% volgens de leste schattingen.




#Article 142: Estlaand (238 words)


Estlaand (Estisch en Võro: Eesti) is een laand in Noordoost-Europa, dat in 't westen grenst an de Oostzee, in 't noorden an de Finse Golf, in 't oosten an Ruslaand en in 't zuden an Letlaand. 't Is de noordelijkste en de kleinste van de drie Baltische lanen, en 't verskilt van 't middelste Baltische laand Letlaand in de eerste pläse deur de tääl, die Finoegrisch is en niet Baltisch. 

Estlaand is pas vanof 1918 een zelfstandige staot. 't Onofankelijke Estlaand wönnen in 1940 deur sovjettroepen bezet en nao een korte Duutse bezetting in 1944 bi'j de Sovjet-Unie in-eneumen. 't Bezette Estlaand erkreeg in 1991 zien onofankelijkeid. De jaoren van toenemende vri'jeid die an disse gebeurtenisse veurofgungen, gungen de geskiedenisse in as de zingende revolusie.

Veur 1918 be-euren Estlaand tot de grote meugendeden die 't laand umringen: 't was ofwisselend (diels) Deens, Zweeds, (diels) Pools en Russisch, terwiel de Duutse Orde der eeuwenlang een grote rolle speulde. Duutsers bekleden oge functies in bestuur en ambtenäri'je, terwiel de Esten alleend 't wärk verrichen. De emancipasie van de Esten en van de Estische tääl kwammen pas vanof 1800 van de grond.

Estlaand is op 1 mei 2004 toe-etreden tot de Europese Unie.

't Laand is onderverdield in vuuftien pervinsies (maakond, meervoud: maakonnad) en disse in 193 laandgemienten (vald) en 34 steden (linn). Veur een overzichte van de Estische previnsies zie: previnsies van Estlaand.

De grootste steden in Estlaand bint achterienvolgens:




#Article 143: Voegel (274 words)


Voegels (Latien: Aves) bin een klasse van de chordadieren (chordata) mit meenstens 9.800 soorten (en 120 tot 130 uutsturven soorten) die allegeer ien slim kenmarkende eigenschop gemien hebben: ze hebben vleugels mit verens. Alle voegels lopen op de aachterpoten, bin waarmbloedige dieren en leggen eier. De meeste voegels bin overdag aktief, mar d'r bin ok voegels die naachs aktief bin, zoas de oele en de naachzwelver bin naachdieren. Niet alle voegels eten etzelde, dit is per voegelsoorte weer aanders, zo hej' vleiseters en plaante-eters. Hier een peer veurbeelden van wat ze ongeveer eten kunnen: nektar, plaanten, zaoden, insekten, vissen, zoogdieren, aos of aandere voegels.

Voegels hebben slim uutienlopende leefgebieden: van oceanen tot woestienen en van tropische regenwoolden tot an et poolgebied (zoas pinguïns). Ok in vorm en grootte bin voegels slim verschillend. De struusvoegel is groot en kan niet vliegen; de kolibrie is klein en is een slim behendige vlieger.

Veul voegels trekken vot en vliegen lange ofstaanden om optimaol gebruuk te maeken van heur leefgebied (bi'jgelieks de noordse stern), wiels aandere voegels de hiele tied rond zee hangen (zoas de grote albatros). Pattie voegels, zoas de gierzwelvers, blieven daegen lang in de locht, en slaepen zels in de locht.

Algemiene karakteristieken van voegels bin: een snaevel zunder tanen, et leggen van eier, en een licht, mar toch stark skelet. De meeste voegels kunnen vliegen, de loopvoegels kunnen liekewel niet vliegen, ok aandere soorten zoas voegels op eilanen, hebben disse meugelikhied niet meer. Een peer veurbeelden van voegels die niet kunnen/konnen vliegen bin de: pinguïns, struusvoegels, kiwi's, en de uutsturven dodo. 

D'r wodt vaeke een voegelverschrikker bruukt om voegels bie laandbouwvelden weg te holen. 




#Article 144: Eerpel (344 words)


De eerpel of pieper (Latien: Solanum tuberosum) is n plaante die onder de grond n energieveurraod (zetmeel) anleegt in de vorm van n knolle, die meestentieds oek eerpels eneumd wörden. De knollen wörden evormp an stengels die onder de grond zitten (stolonen eneumd). In de eerpel koemen twee types zetmeel veur, amylose en amylopektine, waorvan 10% amylose. In 2005 is veur t eerst n ras in de haandel ekeumen mit zwat 100% amylopektine. 

De eerppel is wereldwied nao rieste, weite en mais t meest verbouwden voedselgewas.

De eerpel kömp oorspronkelik uut Zuud-Amerika, en is naor Europa ebröcht deur ontdekkingsreizigers. De eerpels greuiden hoge op t Andesgebargte waor aandere plaanten niet greuien konnen. De eerpel vun zien weg naor t Westen deurdat Spaanse monniken de eerpel in de tunen plaanten. Al gauw wördden de eerpel erkend as voedsel en in de 17e eeuw wördden de eerpel in alle Europese laanden verbouwd. Deur zien hoge gehalte vitamine C wördden t vake gebruukt um scheurbuuk te bestriejen. 

De belangriekste teeltgebiejen van konsumpsie-eerpels in Nederlaand bin Flevolaand, Zeelaand en Noord-Braobaant. In de Veenkoloniën wörden veule fabriekseerpels veur de zetmeelwinning eteeld en in t noorden vanwegen minder luzen pooteerpels.

De eerpel hef 2n=48 chromosomen en is n autoploïde tetraploïd. Eerpels wörden zwat altied ekweekt as n enkele kloon mit zo goed meugelike genen. Alle 'bintjes' bin bieveurbeeld van een kloon aofkomstig.

In n bulte Europese en westerse laanden is de eerpel een van de baosisvoedingsmiddels: liek as rieste, pasta en brood is t n belangrieke bron van koolhydraoten.

De eerpel beheurt tot de nachtschaofamilie, liek as de tomaot, de paprika en tabak: de greune delen van de eerpelplaante bin giftig. Liek as aandere lejen van de nachtschaofamilie zitten der in de plaante alkaloïden. Eerpelplaanten kunnen naost knollen bezen vormen. Disse bezen bin in tegenstelling tot de bezen van de tomaot naor giftig. Tussen de verschillende eerpelrassen bin der grote verschillen in de vorming van bezen.

Tegenswoordig wörden der aordig wat eerpels gebruukt in de patatindustrie. In Groningen zegen ze as ze patat gaon haolen: even n vette bek hoaln.




#Article 145: Letlaand (170 words)


Letlaand is een republiek in Noordoost-Europa, ien van de Baltische laanden an de Oostzee. 't Laand grenst an Estlaand in 't noorden, Litouwen en Wit-Ruslaand in 't zuden en Ruslaand in 't oosten.

't Laand is geografisch en ok wat oppervlakte en inwonertal angiet 't middelste van de Baltische laanden, en 't verienigt elementen van beide buurlaanden in zich: 't dielt zien Baltische taol, 't Lets, met Litouwen, waor 't verwante Litouws praot wordt, en 't dielt zien overwegend lutherse geleuf met Estlaand. De geschiedenis van Letlaand het een overienkomsten met die van Estlaand, en veul minder met die van Litouwen. Letlaand herkreeg nao een langdurige sovjetbezetting in 1991 de onofhankelijkheid die 't laand veur 't eerst in 1918 verwörven had. Een arfenis van de sovjettied is 't grote antal Russischtaolige inwoners.

Letlaand is sinds 1 mei 2004 ien van de lidstaoten van de Europese Unie. 

Letlaand is te verdielen in vier historische laandschappen: 

De heufdstad van Letlaand is Riga (Lets: Rīga; 732.000 inwoners). Nao Riga volgen in ofnemende grootte:




#Article 146: Litouwen (161 words)


Litouwen (Litouws: Lietuva) is n Noord-Europees land tussen Letland in t noorden, Wit-Rusland in t oosten, Polen en Rusland in t zuden en de Oostzee in t westen. t Is t grootste en zudelikste van de drie Baltiese landen. Van die drie is Litouwen t ienigste land waorvan t merendiel rooms-katholiek is. 

De geskiedenisse löp ok pas vrie kort geliek met die van de andere twie Baltiese landen. Anders as Letland en Estland was Litouwen ooit n machtig land, dät zelfs töt de Zwarte Zee reikten. In de 20e eeuw was Litouwen grotendiels in handen van de Sovjet-Unie. 

Op 11 meert 1990 määkten Litouwen, as eerste Baltiese land zich definitief onofankelik. Op 1 mei 2004 is t land toe-etraeden töt de Europese Unie. n Geografiese biezundereid van Litouwen is dät t middelpunt van Europa binnen de Litouwse grenzen ligt.

Enkele staeden in Litouwen bint (met inwoners per 2014):

Litouwen is verdield in tien distrikten, die vernuumd bint naor der eigen eufdstad.




#Article 147: Deutekem (119 words)


Deutekem of Dörkum (Nederlands: Doetinchem) is ne stad en gemeente an de Olde Iessel, eleagen in den Achterhook ('t oosten) en de Liemers ('t westen), in de Nederlandse previnsie Gelderland. De gemeente had op 1 febrewaori 2008 zo'n 56.216 inwonners (bron: CBS) en hef ne oppervlakte van 52,74 km² (waorvan 1,50 km² water). Daormet is Deutekem de meest dichtbevolkte gemeente van den Achterhook en wöd ook wal de heufdstad van den Achterhook enuumd.

Sinds 1 januari 2005 is de gemeente Weal (Wehl) op-eheaven en an de gemeente Deutekem too-eveugd. Ok wodden 't Zelhemse Broek bie de gemeente eveugd.

Gaanderen, Weal (Ned. Wehl), Achterweal (Ned. Nieuw-Wehl)

Iezevoorde (Ned. IJzevoorde), Langerak (Gelderland), Wienbargen (Ned. Wijnbergen) en Ut Broek (Ned. Het Broek).




#Article 148: Appelsche (336 words)


Appelsche is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf in Nederlaand. Et dörp had op 1 jannewaori 2006 4.953 inwoners.

Appelsche wodt veur et eerst in 1247 as Appels vermeld in de boeken van et Aartsbisdom Utrecht. Et beston ieuwenlange allienig uut een klein antal boerderi'jen rond de Boerestreek, en de buurtschoppen Aekinge, Terwissche en De Bult. Et esdörp lag inklemd tussen dreuge zaanderige heide en nat vene, doe nog de Appelschester- en Fochtelervenen genaemd. Rond 1450 wodde leidieken anlegd om et zoere lekwaeter ofkomstig van et vene uut de akkers te weren.

Vanof 1827 breidt et dörp mit de komst van duzenden Friese warkluden uut in de turfwinning, en ontstaot et hudige dörp. De sociaole omstandigheden bin liekewel slim min, en tegen de tied dat turf veul minder opbrocht as stienkool brekt d'r in 1888 onder de veenwarkluden een grote staeking uut. Dit is et begin van orgeniseerde staekingen in Nederlaand. 

Et dörp leit an de raand van et Nationaol Park Drents-Friese Woold, een belangrieke toeristetrekker. Hiernaost zorgen in de zoemermaonden ok de Opsterlaanse Kompejonsvaort (as onderdiel van de Turfroute), en de attraktieparken Duinenzathe en Miniatuurpark Appelscha veur veul bezuuk. Ok komen in de omkrieten van Appelsche pingoruïnes veur.

Buten Appelsche leit et bezukerscentrum Drents-Friese Woold van Staotsbosbeheer. Op et karkhof staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand. 

Krek buten Appelsche is de bosbarg te vienen, waor in 2003 et renoveerde eupenlochttheater opni'j eupend wodde.

In Appelsche vienen sund 1933 de Pinksterlaanddaegen plak, een jaorliks annerchistisch festival.

Vrogger verbleven veul TBC-pesjenten in de gezonde bossen van Appelsche. Veul meensken hebben d'r dan ok nog herinnerings an. Van et veurmaolige sanitorium Beatrixoord is allienig nog de röntgenofdieling over. Disse ofdieling is now inricht as et ienigste tbc-museum ter wereld.

Veerder het Appelsche veur zoveer bekend is de ienigste heksenopleiding in Nederlaand. Heks Margarita van Rongen verzorgt de opleiding. In september 2005 kwam disse opleiding in et ni'js omdat de Belastingdienst vund dat de kosten veur de ienjaorige opleiding oftrekber weren. Dit leidde tot Twiede Kaemervraogen.




#Article 149: Monaco (230 words)


t Vorstendom Monaco (Principatu de Munegu in t Monegaskies of Principauté de Monaco in t Frans) grenst an Frankriek en de Middellandse Zee. t Dwargstaotjen het n oppervlakte van nog gien 2 km² en het n kleine 32.000 inwoeners. Daormee is dit t dichtstbevolkte land ter wereld. Monaco is ontstaon op 8 jannewaori 1297.

t Verschil tussen de staot en de stad Monaco is zuver theoreties, umdat de staot mar uut één stad bestaot, mar der is wel n bestuurlike indeling. De stadstaot is verdeeld in zes quartiers (wieken): Monte Carlo, La Condamine, Fontvieille, Le Larvotto, Les Moneghetti en Monaco-Ville, de leste is de ouwe vestingstad en wort daorum soms ampart van de heufdstad eneumd.

In Monaco woenen meer butenlanders as Monegasken. Van de inwoeners is 16% Monegask; 47% van de inwoeners het de Franse nasionaliteit; en van de overige 36% van de inwoeners is n belangriek deel Italiaans.

t Vorstendom van Monaco is t op één-nao-kleinste onofhankelike land ter wereld naor Vatikaanstad. t Leit an de kust van de Middellandse Zee, 18 kilometer in t oosten van Nice, vlakbie de Italiaanse grens, en is umsingeld an drie kanten deur t Provence-Alpes-Côte d'Azur-gebied van Frankriek. Monaco bestaot uut n smalle strook land langerst de kust an de voet van de heuvels die t begin van de Alpen vormen. t Hoogste punt van Monaco is Le Rocher op 140 meter heugt.




#Article 150: Middellaanse Zee (317 words)


De Middellaanse Zee is elegen tussen Zuud-Europa, West-Azië en Noord-Afrika. 't Gebied is 3.850 km lange en hef een gemiddelde breedte van 600 km, de gemiddelde diepte van de zee is ongeveer 1430 m. De totale oppervlakte van de zee is ongeveer 2 miljoen km².

De Middellaanse Zee vormp de grens tussen Europa en Afrika en gedeeltelijk oek dee tussen Europa en Azië. 't Is via de Straote van Gibraltar (tussen Spanje en Marokko) verbunnen mit de Atlantische Oceaan en via de Bosporus mit de Zwarte Zee, dee volgens sommigen opvattingen (mar neet volgens 't dagelijkse spraakgebruuk) oek tot de Middellaanse Zee beheurt. De verbiending mit de Rooie Zee is een kunsmaotige en verloop via 't Suezkenaal in Egypte.

Tot de Middellaanse Zee beheuren oek de Adriatische Zee in 't osen van Italië, de Egeïsche Zee tussen Griekenlaand en Aziatisch Turkije, de Ionische Zee tussen Italië en Griekenlaand, de Tyrreense Zee in 't wessen van Italië, de Ligurische Zee in 't noorden van Corsica en de Levantiense Zee in 't osen van Cyprus.

De belangriekste eilanen elegen in de Middellaanse Zee bin:

Lanen dee an de Middellaanse Zee liggen bin:

De Niel is vereweg de grootste revier dee uutkump in de Middellaanse Zee. Alle aandere grotere revieren (langer as 400 kilemeter) dee in de Middellaanse Zee uutkoemen, ontspringen in Europa. Van west naor oost bin dat: de Ebro, de Rhône, de Tiber, de Po, de Adige (Etsch) en de Maritsa (Evros).

't Middellaanse-Zeeklimaot wonnen oek wel Mediterraan klimaot eneumd. De term Middellaanse-Zeeklimaot verwies naor 't klimaot in lanen rond de Middellaanse Zee. De grote, rilletief warme, waotermassa is van grote invleud op de lanen rondumme de Middellaanse Zee. De noordelijk elegen lanen bin daordeur rilletief warm (Mediterraan klimaot), de zujelijke lanen rilletief koel. De zoemers bin warm en de wienters, waorin de meeste regen vuilt, bin zach. 't Mediterraan klimaot maak onderdeel uut van 't subtropische klimaotgebied.




#Article 151: Herman Finkers (838 words)


Hermenegildus Felix Victor Maria (Herman) Finkers (Almelo, 9 december 1954) is nen Tweantsn grapnmaker, skriewer, zanger en veurvechter van 't Twents, den bekeand is wördn deur zienn dreugn humor. 

Seend at hee in 2002 te heurn kreag dat e leukemie hef, hef e nen bestn zet genne vuurstellingn meer gevn. Vanof oktober 2007 steet e wier op de plaankn.

Finkers is de leste joarn slim drok veur 't Twents. In zin leste kabaretveurstelling wisseln hee Hollaands al of met Plat, mer maakten zik ok drok veur ne anpassing van de skriefwieze van 'n Kreenk veur de Twentse Sproake. In 2015 haalden hee ne regionaaln hit met zien Karnavalsnommer Koo wit de Floo, wat geet oawer zinne geboortestea. Finkers wont rechtevoort in Böaningn.

Finkers is nog wa rooms optrökn en ook vandaag-an-n-dag döt e völ vuur zien geloof. Hee was misndener in de St. Egbertusparochie in Almelo. Hee gung der recht van op n eande dat e alle roomse Latienske weurde kenn. Vuur ziene trouwerieje komponeern e ne traditionele Latienske muziekmisse, de Seent Jorismisse.

Dat t roomse geloof ok now nog belangriek vuur um is, wördn dudelik doo't e in Een Engelhart in Rome met nen gehandicaptn neave noar Room gung um biej n paus op audiënsie te goan. Begin 2006 maakn hee zich hard vuur t behoald van de Plechelmusbasiliek in Oldnzel. In datzölfde joar huuzn e ok nen tied biej de broders in de abdieje Koningshoeven in Tilburg. Tegnswoordig wont Finkers in Döarningn, woar e bie zin hoes n eegn kapelleken hef loatn bouwn.

Op 29 april 2003 wördn Finkers beneumd töt Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Op 16 januari 2007 kreag e ok ne Goaldne Haarpe.

Finkers wördn geboorn en optrökn in t Tweantse Almelo, woar e noar de school gung en woar e ok op de HBS zat. Ziene grapnmakeriejloopbane begun ongewoon doo't e zien stottern töt zien haandelsmeark promoveern. Zien eerste program hetn Op Zwart Zangzaad (Op Zwart Zangzoad), noar de Grönningse studeantnhumorvereaniging woar zien breur Wilfried Finkers oprichter en vuurzitter van was.

In 1979 wun Finkers n tweedn pries op t Dealftse Camarettenfestival, as ok n publieks- en n persoonlikheidspries. Töt et eande van de joarn neegntig har e völ sukses met t ene program noa t aandere. Vanof 1987 döa zien breur Wilfried met met t oetprakkezeern van materiaal en met t weark achter de schearmn. Wilfried kwam of en too zölf ok de bönne op, steavaste as steunteligen döl.

In 2000 höal Herman um ziene gezoondhead tiedelik op met vuurstellingn doon. Toch is e in 2005 wier begunn met t vuurbereidn van ne nieje sjoo.

Herman Finkers is nen echtn dreugn in ziene vuurstellingn. A'j ne vergeliekt met aandere grapnmakers van vandaag-an-n-dag, is zien tempo leag te neumn, mer dat wördt kompenseerd duur ne perfekte timing vuur elke grap, woarbiej e zien vreandelike, licht keenderlike oetstroaling voloet broekt. De humor lig biej Finkers in zien oetedachte woordgrapn, umdreide logika en visuele gräpkes. Doarbiej döt e nich wat oet op wat der in t niejs is.

In ziene beginjoarn harn ziene sjoos benaamd losse verhaaln, niejsberichtn, tilfoongesprekn en zoogeneumde one-man-sketches en maakn hee hoast nich gebroek van t decor: een rood gordien was zien ennigste achtergroond. In latere sjoos wördn de decors oetgebreider en wördn doar aait visuele grapn met oethaald. Hee deu een eankeld moal tehoop met Brigitte Kaandorp, umdat eer kabaretsjoos wat stiel betref te vergeliekn bunt met de sjoos van Herman Finkers. In zien program Geen spatader veranderd (de Hollaandse versie van Gen spatoader aans Hollaands) zung e biejvuurbeeld met eer n eroties duët in ne, alleen in naam, rechtstreekse verbeending.

Nöast grapnmakeriej höaldt Finkers zik gangs met de Tweantse taal. Zoo hef e zien eign spelling vuur t Tweants ontwikkeld, ne kombinoasie van de Standaard Schriefwieze en de schriefwieze van n Kreenk vuur de Twentse sproak, wat e de Eigenwieze hef neumd. Zien leste twee vuurstellingn gaf e ok in t Tweants. Ok wearkt hee met an de kampanje Twents doar is niks mis met van t Van Deinse Instituut in Eanske. In de Neerlaandse tilvisieserie Baantjer spöaln hee n moal nen boer oet Weersel. Hee deu dan gewoon plat. 

Op 2 oktober 2005 kwam de (vuur n groot deel) in t Tweants sprökn soapriege Van Jonge Leu en Oale Groond van regisseur Johan Nijenhuis vuur t eerst op tilvisie biej RTV Oost. Finkers was doarbiej kreatief roadgeaver, vuural duur t in good Tweants umzetn van alle dialoogn. Ook spöln hee ne belangrieke rol in de riege.

Veur de tentoonstellings in t museum van TwentseWelle hef Finkers de Tweantse rondleidingstekste insprökn.

Vöär 2020 is der nen komiesn spölfilm van em op de rolle: De Beentjes van St. Hildegard. Finkers hef 't scenario schrevn. Et verhaal is baseerd op nen Tsjechischen film: 'Teorie Tygra'. Hierveur kreeg he ne Gouden Kalf Nominatie. Heezölf dut de heuvdrol spöln, med Johanna van Buuren as teagenspölster.

In 2011 kreeg Finkers de Groenman-taalpries van Onze Taal.

In 2014 wör dr in theater Hof 88 in Almelo ne zaal noar um neumd.




#Article 152: Donkerbroek (220 words)


Donkerbroek is een dörp in de gemiente Ooststellingwarf van de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Donkerbroek had op 1 jannewaori 2011 omdebi'j 1.872 inwoners. Et dörp hiette vrogger ok wel kotweg Broek. 

Donkerbroek is ien van de ooldste nederzettingen in Zuudoost-Frieslaand. De ooldste vermelding van et dörp staot in twie oorkondes van 13 juli en 15 juli 1408 over een geschil mit de Bisschop van Utrecht over de huur van hujlanen. In de oorkondes wodt et dörp Dungebroek en Dongbroec nuumd. 

Langes Donkerbroek lopt de toeristische route De Friese Woolden. Deur et dörp lopt een kenaol dat diel uutmaekt van de Turfroute. Rondomtoe Donkerbroek bin uutstrekte bossen en heidevelden. 
Now is hiervan op loopofstaand van et dörp overbleven et laandgoed Ontwiek. Hier is op een beparkte oppervlakte een staolkaorte van et vroggere laandschop weeromme te vienen in de vorm van bos, lanen, heide en veenties. Ok bin d'r resten van een wielerbaene en een eupenlochttheater. In de bos leven een tiental reeën en vule soorten bosvoegels. De veenties harbargen brune en grune kikkers en waeterjuffers as viervlekke, noordse witsnute en grote keizer.

In Donkerbroek wodt van oorsprong Stellingwarfs praot. In de 20e ieuw ontston een starke Friese invloed. Rond Donkerbroek bin een protte prehistorische voonsten daon, mit naeme uut de bronstied. Op et begreefplak staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand.




#Article 153: Elspeet (204 words)


Elspeet is een darp in de gemeente Nunspeet, in de Nederlaanse previnsie Gelderlaand. 't Darp had, mit 't umringende gebied derbie, in 2008 zo'n 4.397 inwoeners, dit betekent dat 't nao 't darp Nunspeet zelf, de grootste kern van de gemeente is.

Wule weten neet krek wat de naam Elspeet betekent. El wonnen wel in verbaand ebröch mit oud en speet verwies naor ontginning, ummespitten grond. Een aandere uutleg is dat 't van doon hef mit elzen (soort bomen).
 

't Toeristische darp lig zo'n tien kilemeter in 't zujen van Nunspeet en zo'n vier kilemeter in 't noorden van 't darp Uddel, op de noordelijke Veluwe. Dat Elspeet zujelijker lig as Nunspeet, ku-j oek an sommige taalkundige verschiensels zien, in Elspeet zegen ze veur 't Nederlaanse ladder bieveurbeeld: lere in Nunspeet is dat: ledder (vergeliek mit Putters: leer). 't Darp lig in een laandbouwenclave, umringd deur bos en heed. Der bin dree campings in Elspeet.

Elspeet steet oek bekend um de schaapskudde. De kudde besteet uut 160 schapen dee verzörg en eheuid wonnen deur 't echpaor Cos en Christien Mouw. Op de eerste zaoterdag in juli is der oek 't schaapscheerdersfees, waobie de vach van de schapen tredisioneel mit de knipschere derof ehaold wonnen.




#Article 154: Hulshorst (281 words)


Hulshorst is een darp in de gemeente Nunspeet, in de Nederlanse previnsie Gelderland. 't Darp had op 1 jannewaori 2006 1.988 inwoeners.

't Darp ligt in 't zujen van Nunspeet en in 't noorden van Harderwiek en Hierden an de Harderwiekerweg, vrogger stung de weg bekend onder de naam de Zujerzeestraotweg. 't Het een meul en een eigen voetbalvereniging (V.V. Hulshorst) en tennisvereniging.

Hulshorst steet ok bekend um de grote zandverstuving. Disse zandverstuving beheurt samen mit die van Kootwiek tot de grootste zandverstuving van heel Europa.

Hulshorst ligt an 't oudste stesjon van Nederland. Dit stesjon is niet meer in gebruuk en wort noen bewoend. 't Stesjon werd op 20 augustus 1863 eopend en is 't oudste stesjon van Nederland dat nog in zien oorspronkelijk staot is. 't Steet daorum ok op de Rieksmonementenlieste. In 1876 kreeg 't de uutstraoling die 't noen het, deurdat der een nieje verdieping op-ebouwd werd.

Op 31 mei 1987 het de NS 't stesjon veurgoed esleuten, ondanks een ouwe akte uut de beginjaoren van 't stesjon, die garandeerde dat 't, zolang as de spoorlien besteet, 't stesjon los mos blieven. Bie de anleg van de spoorlien naor Zwolle werd namelijk deur een landeigenaar, as veurweerde veur verkoop van grond, bepaold dat der ter plekke een halte mos kommen.

De dichter Gerrit Achterberg maakte der 't volgende gedicht over:

Hulshorst, als vergeten ijzer
is uw naam, binnen de dennen
en de bittere coniferen,
roest uw station;
waar de spoortrein naar het noorden
met een godverlaten knars
stilhoudt, niemand uitlaat
niemand inlaat, o minuten,
dat ik hoor het weinig waaien
als een oeroude legende
uit uw bossen: barse bende
rovers, rans en ruw
uit het witte Veluwhart.




#Article 155: Vierhouten (1242 words)


Vierhouten () is n darp in de gemeente Nunspeet, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Leit op de Veluwe, tussen Elspeet, Nunspeet en Vaossen in. Vierhouten had op 1 jannewaori 2011 zo'n 687 inwoeners.

t Verenigingsleven en de rest van de Vierhouter samenleving het as sentraal punt t darpshuus Horsterhoek. In dit darpshuus kommen de Vierhouters samen deur middel van onder aandere aktiviteiten en feestavenden.

Vierhouten werd vrogger Vierholten eneumd. De naam zou verwiezen naor de vier bossen die rondum t darp liggen. Dit zouwen dan de Vierhouterbos, de Vreebos, de Elspeterbos en de Gortelsebos wezen. An de waorheid van disse theorie wördt etwiefeld, mer toch is disse verklaoring van de naam Vierhouten de meest gebruukte.

n Aandere theorie is dat de naam zou kommen van de Nunspeter familie Vierholt (laoter Vierhout). Zie hen vrogger schienbaor veule laanderiejen ehad op de plaotse waor Vierhouten noen leit.

Deur zien ligging in de bos en an de heed is Vierhouten n druk bezochte rekreasieplaotse, mit veule kämpings en hotels. Niet veur niks he'j hier de oudste kämping van Nederlaand. Kämping Saxenheim (noen Samoza) werd al begin twintiger jaoren op-ericht. De ouwe kantine uut 1927 (enige jaoren nao de opening van de kämping ebouwd) is nog altied anwezig en steet op n heuvel sentraal op de kämping elegen.

De Paosheuvel in Vierhouten is n kampeer- en samenkomstterrein, dat tot in de jaoren vuuftig grote bekendheid geneut as heilige grond veur de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC), de jeugdorganisasie van de SDAP en de PvdA.

In de umgeving van t darp werden vanof de jaoren twintig van de 20e eeuw verschillende villa's en laandhuzen ebouwd. De bekendste daorvan is t rieksmonument Noorderheide, n ontwarp van architekt Eschauzier. Disse villa werd in 1939 ebouwd en bewoend deur de bekende Rotterdamse havenbaron D.G. van Beuningen.

In disse villa hingen jaorenlang wereldberoemde schilderiejen, die noen onder-ebrocht bin in t museum Boijmans Van Beuningen te Rotterdam.

Vierhouten was tot halverwege de twientigste eeuw n typies Veluws boerendarp. Daor is noen wienig meer van over. Veule ouwe boerderiejen verdwenen, werden onherkenbaor verbouwd of kwammen in haanden van minse van buten t darp (op de Veluwe import enoemd). Ok vielen der enkele ten prooi an de vlammen.

In vuuftig jaor tied is t anzien van t darp dan ok flink veraanderd. t Is noen veural n forensendarp en echte boerenbedrieven bin der niet meer te vienen. n Prachtige bewaord ebleven boerderieje is t rieksmonument De Jonge Stee an de Plaggeweg 26. Disse boerderieje is nog volledig intakt en het nog veule van de ouwe details zo as n grote schouw, bedsteeën en n opkamer. Ok t arf is mooi bewaord ebleven mit n ouwe schaapskooi, wagenschure en heuibarg.

n Bekende beziensweerdigheid is t veurmaolige onderdukerskamp t Verscholen Darp an de Pas-opweg. Hier zatten in de Tweede Wereldoorlog veule onderdukers verborgen.
Der bin n drietal hutten nao-ebouwd en restanten van de ouwe hutten bin der ok nog terug te vienen. Bie t kamp staon ok n tweetal gedenkkeien. Wat veerder in de richting van Vierhouten steet an de Tongerenseweg nog n monument dat herinnert an de fusillade van n antal jodemeensen op die plekke. An de Nunspeterweg 1 in t darp Vierhouten zelf, is n klein museum in-ericht dat herinnert an dit kamp en de Tweede Wereldoorlog.

De Vierhouterbos, n oud maolebos dat veule eeuwen in gemeenschappelik gebruuk was bie de Vierhouters. Je hen der ouwe ekenhakhoutbossen, beukenbossen, naoldbossen, n pinetum, ouwe grafheuvels en helemaole achterin de bos t natuurgebied Noorderheide mit de waoterwarken van Van Beuningen.

Tot in de jaoren tachetig was de bos partikulier eigendom. t Was vrogger n geliefd wandel- en jachtgebied en regelmaotig waren der ok lejen van het Koninklik Huus te vienden bie jachtpartiejen. Tegenswoordig is de bos van Staotsbosbeheer en bin de grote jachtpartiejen verlejen tied.

Staotsbosbeheer het veule ouwe paojen dicht-egooid of laoten dichtgreuien. t Antal paojen beparkt zich dan ok tot veulal breje boswegen en wat smallere paojen. Onlangs hen ze wel weer de historiese Niersenseweg, n ouwe lokale weg, deels open-emaakt.

Der kommen veule dieren veur in de Vierhouterbos, waoronder: edelhart, damhart, ree, wild zwien, moeflon, eekhoorn en vosse. Zeldzame diersoorten die der veurkommen bin t vliegend hart en de dasse.

De Elspeetse Heed, n prachtig glooiend heedveld mit enkele vennen. n Restaant van de immense heedvlakte die dit deel van de Veluwe ooit bedekt het.

De Elspeetse Heed is argeologies van grote weerde, deur anwezigheid van ouwe ekenhakhoutbosjes en grafheuvels.

t Laandgoed Vierhoutense Heed, n gebied mit bos, n stuk heed en n zandverstuving. t 120 Bunder grote laandgoed is n prachtig wandelgebied en vrie te bekieken. t Is n overbliefsel van n uutestrekt heed- en stuufzaandlaandschap dat noen grotendeels bebost is.

Op t heedveld greuien veule jeneverbezen, n bescharmde inheemse koniferensoort. Disse jeneverbezenpopulasie is onlangs deur Europese subsidie ontdaon van aandere bomen en struken, die de ontwikkeling van de jeneverbezen in de weg stungen.

Op t laandgoed leit de Gobiwoestijn, plaotselik beter bekend as de zaandverstuving of t zaand. Op disse kleine zaandverstuving stuuft t zaand nog altied, mer t gebied dreigt te vergrezen. Daorumme wördt de zaandverstuving of en toe weer hersteld, deur t gres vort te haolen. Over de zaandverstuving löp de Waskolkweg, n ouwe verbiendingsweg tussen Vierhouten en t heedvenne de Waschkolk bie Nunspeet. In de Waschkolk werden vrogger de schapen ewassen um daorna op de schapemarkt bie harbarg t Soerel verkocht te wörden.

Dit laandgoed is partikulier bezit en eigendom van de arven Enschedé. De familie Enschedé bezit al honderden jaoren n drukkerieje, veural bekend umdat daor sinds jaor en dag de Nederlaandse bankbiljetten edrukt wörden.

Heemtuun De Heimanshof is een van de oudste heemtunen van Nederlaand. Disse tuun werd in 1935 an-eleid deur warkloze jongeluui van de Arbeiders Jeugd Centrale, bie wieze van warkverschaffingsprojekt. De heemtuun leit verscholen op t terrein van kämping De Paosheuvel an t Frusselt 30 te Vierhouten en is zelfs bie veule Vierhouters onbekend.

De Heimanshof, plaotselik ok wel bekend as Bruilse Viever of Bronse Viever, is n laandschapstuun van 1/2 bunder waorin alle planten verzameld wörden die van nature op de Veluwe greuien.

Veur de Tweede Wereldoorlog was t n proeftuun mit moeras en n uutegraven viever en n weelde an plaanten, grezen en mossen uut alle delen van Nederlaand. Nao de oorlog lag de tuun der jaorenlang verwaorloosd en overwoekerd bie. In de jaoren negentig hen vriewiligers de heemtuun weer in ere hersteld. De tuun is verneumd naor Eli Heimans, onderwiezer en natuurbescharmer.

Op t terrein he'j onder meer wallen mit beuken en eken, n naoldboombosjen, n vaorenhoek, n heedheuvel, n blauwgreslaand, n bloemewei, n leemkule, n roggeakker, n moerasjen en n muurtuun. Deur de tuun löp de Nunbeke, die n grote en kleine viever van waoter veurziet. Bie de ingang van de tuun staon vitrines mit n verzameling nesten mit eiers en markwaordige houten greuisels uut de natuur.

n Jaorliks terugkerend grootschaolig evenement is t zogenaamde Rondjen Vierhouten. t Rondjen Vierhouten, luuit veur de restaurants de opening van t wildseizoen in, en trekt jaorliks veule duzenden bezeukers. De koks van de verschillende restaurants en horekagelegenhejen (Vierhouten het der um-en-naobie de tiene in t hele darp), zetten tiejens t Rondjen Vierhouten der beste beentjen veur en biejen op die dag verschillende kleine wildgerechten an. Vierhouten wördt niet veur niks al jaoren an-eduud as de kulinaere paorel van de Veluwe. Je kunnen der van eenvoudig tot fraoi luuks eten.

In Vierhouten woenen, of hen n antal bekende en iets minder bekende Nederlaanders ewoend:




#Article 156: Uddel (190 words)


Uddel is een daarp in de Nederlaanse previnsie Gelderlaand leit. 't Daarp leit midden op de Veluwe, in de gemeente Apeldoorne. Uddel leit in 't noordwessen van de stad Apeldoorne en net onder Elspeet. 't Daarp en de drekte umgeving han in 2004 ongeveer 4.030 inwoeners. De eerste vermelding van Uddel stamp uut 792, as 't daarp Uttiloch en laoter as Utteld waor uuteindlijk de naam Uddel uut voortkwam.

't Daarp leit an de N310, de weg van de N302, via Elspeet naor Nunspeet. In 't zuudwesten van Uddel leit 't historische Uddelermeer dat in de iestied is ontstaon, en is werschienlijk beter bekend bie 't pebliek as 't daarpjen zelf. Daornaost he-j ok nog De Hunenschans, een verdedigingswaark uut de klassieke oudheid.

Uddel is van oudsher een daarp waor 't geleuf een belangrieke rolle speult. 't Is ok een daarp waor vrogger, en noen nog, veule eboerd wörden. Veul mesen hen lange tied der inkomsen ehad deur te warken in de naobie-elegen Kroondomeinen.

De Biebelse teks de verleuren jonge is ok ummezet in 't Uddels deur A. Aarsen, disse teks ku-j bekieken op de webstee van 't Meertens Instituut.




#Article 157: Stoapelrecht (148 words)


t Stoapelrecht is n maarkvörm dat onder andere in de Middelaiwen in de Grunnegse Stad en Ommelanden invouerd was. 

Vanof 1473 harren de Stad Grunnen en de Ommelanden n verdrag sloten om mekoar vaileghaid te geven in tieden van neud. Mor de Stad dee der nog n skep bovenop: t vouerde t stoapelrecht in. 
Dit heul in dat alle produkten dij in Stad en Lande produkseerd wuiren, allennig op t maakt in de Stad verkocht worden mocht. Alles wat boeten t Stad konsumeerd wuir, wuir in beslag nomen en de verkoper kreeg n grode boete. Zo verdainde de Stad enörm veel geld en de Ommelanden bienoa niks. De Ommelander boeren binnen dan ook verschaaidene moalen in opstand kommen en hebben zulfs n moal t Stad in brand stoken. Dou Stad en Lande zoch as ain gebied aansloot bie t Unie van Oetrècht, wuir t stoapelrecht in Grunnen ofschaft.




#Article 158: Schaarpezeel (228 words)


Schaarpezeel (Nederlaands: Scherpenzeel; Schaarpezeels: Sjaarpezeil, Sjaarpezeel of Schaarpezeel; bienaom: Sjaarpedaarp) is n daarp en gemeente in de Gelderse Vallei, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. De gemeente had op 1 mei 2014 zo'n 9.474 inwoners waorvan ongeveer 6.000 stemgerechtigd waren. De gemeente Schaarpezeel bestaot uut t gelieknaomige daarp mit de buurtschappen Ruwinkel en De Haor en n deel van de buurtschap Moorst.

Eeuwen elejen was in Nederlaand nog spraoke van verschillende staotjes mit an de leiding bisschoppen, graoven, haartogen en laandheren. Ze probeerde hun macht te vergroten deur t veroveren van groend. Natuurlik ging dit gepaord mit oenderlinge twisten en oorlogen. In grensgebiejen van die oorlogen wieren verstaarkingen en verdedjigingswaarken ebouwd. Vermoedelik was dat ok t geval op de Veluwe, in t grensgebied van de toemaolige regio's 't Sticht' (wat noe de provinsie Utrecht is) en 'Gelre' (wat noe de provinsie Gelderlaand is). Juust in die grensgebiejen wieren burchten en kastelen ebouwd, die konden as veilige plek gebruukt worren.

De naom van t daarp is te verklaoren as schaarpe zaol, waor ze n burg of verstaarking bedoelen. Schaarpezeel was n schaans op de grens van Gelre en t Sticht. Bie t plekje staot t Huus Schaarpezeel, wat in de 14e eeuw veur t eerst eneumd wort en t bezit was van de heren van Schaarpezeel.

In de umliggende daarpen van Schaarpezeel heur je verschillende plaogerige uutspraoken over t daarp:




#Article 159: De Hoeve (Frieslaand) (191 words)


De Hoeve is een klein dörp dat tussen Wolvege en Noordwoolde inleit, in de gemiente Weststellingwarf (Frieslaand). 

De Hoeve leit in een laandelik gebied in 2005 wodt et antal inwoners steld op 444. De Hoeve is nog niet zoe'n oold dörp. Et wodde veur et eerst bi'j heur naeme nuumd in 1938. Op een kaort van 1646 was et gebied allienig nog mar heide. Niet laang daornao wodden d'r an de Noordwoolderweg twie boerderi'jen bouwd, de Oosterhoeve en de Westerhoeve. Op een kaort van Grietman Willem Van Haren uut 1698 bin beide boerderi'jen te zien. De boerderi'jen en et gebied rond de boerderi'jen wodden ok wel Vinkegehoeve en Steggerdehoeve nuumd. Dit is omdat de respektievelike boerderi'jen dicht in de buurt van Vinkege en Steggerde laggen. De Westerhoeve lag in et westen van de Noordwoolderveert en de Oosterhoeve lag an een meer in et oosten van de Noordwoolderveert. De arbeiders die op 'e Ooster- en Westerhoeve warkten bouwden heur woninkies in de greiden aachter de boerderi'jen. Laeter kwammen d'r almar meer husies bi'j, die saemen twie kleine dörpies vormden. Pas in 1938 ontston et hudige De Hoeve deur saemenvoeging van disse buurtschoppen.




#Article 160: Der Izzerd (141 words)


Der Izzerd (Nederlaans: Ter Idzard) is een dörp in de gemiente Weststellingwarf in et zuden van de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Op 1 jannewaori 2005 had Der Izzerd 349 inwoners. De bi'jnaeme van de inwoners van Der Izzerd is ok wel bultbewoners.

Et vermoeden bestaot dat d'r omenbi'j 1100 al spraoke was van een volweerdig dörp waor now Der Izzerd leit en dat d'r doe al een ienvooldig karkien of een kapel is west veur 150 tot 200 perochianen. Veur de vestiging van een eigen karke weren van ooldsher 10 arven genog om een kark te stichten. In iets laetere tied wodt schreven dat d'r 30 arven in et dörp bin.

In een beweerd bleven karkelike brief uut 1309 duukt veur et eerst de naeme Ydzerde op.

In dat jaor wodt de perochie votdaon vanwegen ongeheurzaemhied an de bisschop van Aartsbisdom Utrecht.




#Article 161: Hierden (100 words)


Hierden is een darp in de gemeente Harderwiek, in de Nederlanse previnsie Gelderland. Hierden het ongeveer 2.700 inwoeners. 't Darp is ontstaon uut verschillende buurtschappen in de stadslanderiejen in 't oosten van Harderwiek. 

Hierden is een boers darp mit een oorspronkelijk kerakter deur zien veule Noord-Veluwse boerderiejen, vaak he-j daornaost kleine bakhuusjes staon. 't Darp het ok zien naam egeven an de Hierdense Beke, één van de weinige beken in 't noordwesten van de Veluwe die niet ekanaliseerd is.

In Hierden zit ok één van de grotere sauna's van Nederland mit daobie een eigen plek veur schoonheidsbehandelingen en zoksoort dingen.




#Article 162: Voorthuzen (116 words)


Voorthuzen () is een daarp in de gemeente Barreveld, in de Nederlanse previnsie Gelderland. 't Daarp had in 2004 oengeveer 10.090 inwoeners (2004), 't op één naor grootste daarp van de gemeente.

't Daarp is elegen roend 't kruuspunt van de Ouwe Rieksweg en de weg Putten-Barreveld. De buurtschap Zeumeren, tussen 't daarp en industrieterrein Harselaar, heurt oek bie Voorthuzen. 

Voorthuzen is een toeristisch daarp, elegen in de Gelderse Vallei, niet veer van de westflank van de Veluwe. In 't oosten van 't daarp, langest de Ouwe Rieksweg, staon een kwak sleurhutparken. In 't zuudoosten, an de A1, leit 't recreatiegebied Zeumeren met daorin oek de Zeumerse Plas, die veural 's zoemer arg veul bezeukers trekt.




#Article 163: Hunen (126 words)


Hunen (Nederlands: Huinen) is n boers gebied (buurtschap) in de gemeente Putten, an de westkant van de provinsiaole weg tussen Putten en Voorthuzen. An de oostgrens van Hunen leit n klein winkelsentrum.

Hunen leit op n plek waor veul archeologiese vondsten edaon bin. In t Hunerveld is n grafveld uut de 8e of 9e eeuw ontdekt. Hunen is oek veul ouwer as de eerste vermelding in t archiefmateriaol, namelik die uut 1313: Hunen. In n stuk dat 30 jaor laoter eschreven is, wort epraot over nieje groend - n ontginning - in Hunen. Hunen heurt samen mit Hunderen, Hunne (bie Deventer) en de waoternaam Hunnepe tot de namen waorin de vorm hun(e), veenkleurig, bruun, overeleverd is. De streek Hunen is eneumd naor de anwezige veenachtige groend.




#Article 164: Weststellingwarf (273 words)


Weststellingwarf (ok wel: Stellingwarf-Westaende) is een Friese gemiente mit 25.486 inwoners (1 mei 2014, bron: CBS) en een oppervlakte van 228,45 km², waorvan 2 km² waeter. De gemiente leit in de Stellingwarven, tegen de greenzen mit de perveensies Drenthe en Overiessel. Et gemientebestuur is vestigd in Wolvege.

Weststellingwarf maekt tegere mit Ooststellingwarf diel uut van de Stellingwarven, waor Stellingwarfs praot wodt.

De laandbouw omvat akkerbouw en veehoolderi'je, de industrie (veurnaemelik vestigd in Wolvege en Noordwoolde) produceert o.m. meubels, zuvelprodukten, bouwmateriaolen en elektrotechnische artikels. Et netuurrisservaot Lendevallei is een komplex bestaonde uut: Helomepoolder, Driessenpoolder, Gorterspoolder, Botkerisservaot, Onlaand en Oolde Stroomdal (petgatten in et zuden van de Lende). Aandere netuurgebieden binnen de gemiente bin de staotsnetuurrisservaoten Braandemeer (niet toegaankelik) en Rottige Meente. 

De ooldste dörpen in Weststellingwarf ontstonnen in de 8e ieuw totan de 14e ieuw, bouwd op flauw hellende, lange zaandroggen, die oorspronkelik begreensd wodden deur hoogvenen. In de 11e ieuw beheurden West- en Ooststellingwarf tot Drenthe en stonnen ze onder de Bisschop van Utrecht. Et bestuur en de rechtspraoke weren in hanen van stellings (dörpsrechters), die elk jaor wisselden. In 1504 wodde et gebied de tiende grieteni'je van de Zeuvenwoolden.

De gemiente Weststellingwarf telt 26 officiële dörpen. De heufdplak is Wolvege. De Nederlaanse naemen bin de officiële, de Friese naemen wodden niet gebruukt. In Weststellingwarf wodt gien Fries, mar Stellingwarfs praot, een Nedersaksisch dialekt. De plaknaembodden in de gemiente bin ientaelig Nederlaans.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2008: 

Bron: CBS

Naost disse officiële dörpen bin d'r in de gemiente de volgende buurtschoppen:

Op 1 jannewaori 2011 woonden 25.846 meensken in de gemiente Weststellingwarf. De historische bevolkingsciefers van de gemiente bin zo:




#Article 165: Ooststellingwarf (501 words)


Ooststellingwarf (ok wel: Stellingwarf-Oostaende) is een gemiente in de perveensie Frieslaand. De gemiente had op 1 mei 2014 25.696 inwoners (bron: CBS) en het een oppervlakte van 224,16 km².

Ooststellingwarf maekt tegere mit Weststellingwarf diel uut van de Stellingwarven, waor Stellingwarfs praot wodt.

De gemiente leit an de greens mit Drenthe; op disse greens, in et zuudoosten van Appelsche leit et Nationaol Park Drents-Friese Woold, waor uutstrekte bossen liggen  en een zaandverstoeving, die et Aekingerzaand of de Kaole Dunen nuumd wodt. Et hoogste punt in de gemiente is de op 26,6 m legen top van de Bosbarg, ok vlakbi'j Appelsche. An de noordkaante van de gemiente, tussen Appelsche en Veenhuzen leit et Fochtelervene.

De gemiente Ooststellingwarf telt dattien officiële dörpen. De heudplak is Oosterwoolde. De Nederlaanse naemen bin de officiële. In de gemiente wodt deur ooldere meensken nog Stellingwarfs praot, een Nedersaksisch dialekt. De jeugd praot gien of nauwelijks Stellingwarfs. Allend de veenontginningsdörpen Haulerwiek en Waskemeer en Donkerbroek, Haule, Appelsche en Ravenswoold bin meer Friestaelig. De plaknaembodden bin in de hiele gemiente ientaelig Nederlaans, in et Stellingwarfse taelgebied wodden de Friese naemen niet gebruukt.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2011:

Bron: webstee van de gemiente

Naost disse officiële plakken bin d'r in de gemiente de volgende buurtschoppen:

Op 1 mei 2013 woonden 25.754 meensken in de gemiente Ooststellingwarf. De historische bevolkingsciefers van de gemiente bin zo:

Veur et gebruuk van et Stellingwarfs, Fries en Nederlaans bin d'r in et vleden verschillende onderzuken of onderzukies daon. De eerste wodde deur de schriever H.J. Bergveld in 1949 publiceerd. Hi'j hadde bi'j alle schoelen in de gemiente Oost-Stellingwarf een onderzuuk insteld naor de tael of et dialekt, dat doe deur de jeugd as thuustael praot wodde. Zien vraogen gongen naor 1281 huusholdings, waorvan doe nog 693 of ruum 64% et Stellingwarfs as thuustael hadde. In 530 of 41% Fries en 58 of 5% Nederlaans. Neffens Bergveld wonen de meerste niet-Stellingwarfstaeligen, doe meerstal de Friestaeligen, in de dörpen Donkerbroek, Haulerwiek en Appelsche (Waskemeer wodde in dit verhael niet nuumd). Uut zien onderzuuk komt naor veuren dat van de 573 huusholdings in disse dörpen mar 136 of 22% thuus Stellingwarfs praoten, in 411 gezinnen of 70% van de huusholdings wodde et Fries as spreektael bruukt. De ere dörpen weren nog wel veur een groot diel Stellingwarfstaelig en et percentaoge Stellingwarfs en Fries praotenden is daor respektivelik ok ongeveer 80% en 15%.

In 2011 wodde deur de Perveensie Fryslân een quick-scan holden. Doe praotte in Oost-Stellingwarf nog 11% Stellingwarfs, 39% Fries en 50% Nederlaans. Hierdeur kan dus vaastesteld wodden dat de gemiente in de laeste vuuftig jaor meer an et vernederlaansen dan an et verfriesen is. Uut een taeltelling uut 2005, daon deur Henk Bloemhoff, is niet de thuustael onderzocht, mar hoe goed meensken et Stellingwarfs praoten kunnen. Daoruut doet blieken dat haost de helft van de ienwoners van Oost-Stellingwarf, zo'n 48,9%, et Stellingwarfs redelik tot goed praoten kunnen. Echter, de Stellingwarfstaeligen in zowel Oost-Stellingwarf as in West-Stellingwarf bin veur een groot diel ooldere meensken. 




#Article 166: Winschoot (269 words)


Winschoot (Nederlaands: Winschoten) war n gemainte en is n stad de hudege gemainte Oldambt in t oosten van de provìnzie Grunnen. t Haar op 1 jannewoari 2006 18.461 inwoner. t Is de daarde stad van Grunnen en het as bienoamen Molenstad en Sodem.

In Winschoot ligt de grootste rozentoen van Nederlaand, en t is de zuderoever van de Blaauwe Stad.

Op 1 jannewoari 2010 is gemainte Winschoot opgoan in nije gemainte Oldambt.

In de negentiende en t begun van de twintegste aiw was Winschoot n echte handelsstad worden, veural deur de aanwezeghaid van veule jeuden. Op n bevolken van 4.972 inwoners haar Winschoot in 1859 n Jeudse gemainschop van 534 personen. Ook speulde de aanleg van n spoorweg noar Grunnen in 1867 n grode rol. De geschiednis van Winschoot kent n hail swaarte bladziede deur t ofvouern van de jeuden in de Twijde Wereldkraig, dij sikkom apmoal vermoord binnen in konsentrasiekampen. Winschoot wer in 1945 bevraid deur Belgische SAS, Kanadese en Poolse troupen 

Al sinds 1815 wordt op elke eerste moandag van november de Winschoter joarmaarkt 'Adrillen' organiseerd. Op de twijde moandag van dizze moand gaait 'Lutje Adrillen' van start. De joarmaarkt trekt tachteg- tot honderddoezend bezuikers en is de grootste van hail Nederland. n Begrip van de maarkt is 'Popko', t vingerwiezende boertje mit in zien linkerhaand n drijtaand, dij van 1995 tot 2011 joarenlaank bezuikers verwelkomde mit de spreuk: Hé..., Doe! Komst óók op Adrillen?!. In 2011 beslisde de Gemainte Oldambt n aander 'format' te kaizen veur Adrillen en wuir er ofschaaid nomen van t Grunneger boertje dat nou daint as Grunneger beeldmaark van de 21e aiw.




#Article 167: Harry Potter (personage) (992 words)


Harry James Potter of kortweg Harry Potter (31 juli 1980) is een fictief persoon, de heufdpersoon in de zeuvendelige gelieknamige boekenserie van de Britse schriefster Joanne Rowling.

Harry is 't kiend van James Potter, een volbloed tovenaor, en Lily Potter, een heks mit Dreuzelouwers. James en Lily warren allebei etalenteerde tovenaors en warren tegenstanders van de duustere tovenaor Heer Voldemort. Op een kouwe, natte avend in 1980 veurspelde de Zieneres Sybilla Zwamdrift dat d'r an 't einde van de zeuvende maond iemand geboren zou worren die de macht het um de Heer van 't Duuster te overwinnen. Op 31 juli 1980 worde Harry Potter, 't einige kiend van James en Lily, geboren. De profetie van Zwamdrift bleek betrekking te hen op Harry. Terwiel Zwamdrift disse veurspelling dee worde ze echter of-eluusterd deur Severus Sneep, die toe nog een Dooddoener was, die de infermaotie deurspeulde an zien meester, Voldemort. Vanof dat mement wou Voldemort Harry en James dooien. Volgens Voldemort had Lily niet krek hoeven doodgaon; waorum niet is onbekend. Sneep, die hum bekeerd had, gaf dit echter deur an Albus Perkamentus, die extra beschaarming veur James en Lily regelde. Dat helpte alleen niet, umdat Peter Pippeling, een veurmaolige femilievriend, hullie woenplaots verraoien had an Heer Voldemort, die daornaor naor 't huus van James en Lily gung. Eerst vermoordden ie James, daornaor beud ie Lily de meugelijkheid um te blieven leven. Ze keus der echter veur um d'r eigen leven op te offeren veur Harry, die daordeur tot an vandaag starke vorm van liefde in hum het. Vervolgens prebeerde Voldemort oek de éénjaorige Harry te vermoorden, mar wonderlijk genog ketste die vleuk of op zien veurheufd (daorbie een bliksemschichtvormig litteken achterlaotend), terug naor Voldemort. Voldemort sturf niet deur die vleuk mar worde ereduceerd tot minder dan een geest. Deurdat Harry as éénjaorige an Voldemorts vleuk des doods is ontkommen, worde hie as een grote held binnen de tovenaorsgemeenschap beschouwd (ze neumen hum dan oek wel de jongen die bleef leven). Bie de mislukte vleuk het Voldemort overigens per ongeluk een paor krachten van zien eigen (waoroender 't talent um mit slangen te praoten, Sisselspraak) in Harry over-eplaotst. Volgens de profetie van Zwamdrift het Voldemort Harry as zien gelieke an-emarkt, en zo Harry an-ewezen as zien meest gevaorlijke vieaand.

Umdat zien ouwers overlejen warren kwam Harry te woenen bie zien noom en meu, de Duffelingen. Petunia Duffeling is de zus van Lily Potter. Mar de Duffelingen bin niet-magisch en bin oek fel tegen de toverkunst ekant. Ze hen Harry dan oek nooit verteld over 't bestaon van toverkunst en hen hum altied veur-eleugen over de waore identiteit van zien ouwers. Ze hen altied een hekel an Harry ehad en hen eprebeerd de magie uut hum te slaon, mar dat lukte ze niet. Een veurbeeld dat laot zien hoe aarg de Duffelingen Harry mishandelden, is het feit dat ze hum tot an zien elfde verjaordag in een bezemkast oender de trap leuten slapen. Op Harry's elfde verjaordag kwam der echter een reus van een keerl, Rubeus Hagrid, mit de boodschap dat Harry een tovenaor was. Veirder vertelde Hagrid hum de waorheid over zien ouwers en hie deelden hum mee, dat hie niet naor een gewone middelbaore school gaon zou, mar naor Zweinsteins Hogeschool veur Hekserie en Hokus-Pokus.

Een maond naodat Harry samen mit Hagrid zien schoolspullen ekocht had op de Wegisweg, vertrök hie mit de Zweinsteinexpres naor zien nieje school. An boord maakten hie kennis mit Ron Wemel en Hermelien Griffel, die zien beste vrienden worren zouwen. Op Zweinstein zat Harry in zien eerste jaor op oengeveer 'tzelfde nivo as de are leerlingen. Op Zweinstein bliekt eens te meer hoe beroemd Harry is. Hie wort regelmaotig nao-ewezen en in 't tweede boek herinneren medeleerling Kasper Krauwel en prefessor Gladianus Smalhart hum de heeltied an zien beroemdheid. Mar Harry vient 't heul niet prettig dat hie zo bekend is en zou mar wat greig van zien litteken (de fysieke herinnering an de gebeurtenis die hum zien faam bezurgd het) of willen wezen. Vanof 't daarde boek begint Harry's karakter te veranderen. Dat is deels toe te schrieven an de puberteit, mar deels oek an 't feit dat Harry steeds meer leert over zien verlejen en dat van zien ouwers en op disse menier econfronteerd wort mit 't slechte in de mins. Op partie mementen neemt kwaodheid dan oek de overhand in Harry's persoonlijkheid. Dat gebeurt bieveurbeeld as hie econfronteerd wort mit Sirius Zwarts, de keerl die hie (overigens oenterecht) verantwoordelijk stelt veur 't verraod en daormee de dood van zien ouwers. Een meurdlustige emotie maakte zich op dat mement van hum meester. In 't vierde boek weigerden ie halsstarrig zien excuses an te biejen tiejens een ruzie mit zien beste vriend Ron en in het vuufde boek begun ie bie 't minste of geringste te schrouwen tegen zien vrienden as hie 't geveul had dat zie hum niet begrepen. Naormaote Harry echter meer begint te begriepen in wat veur duustere tiejen de tovenaorswereld (mit de terreurdaoien van Heer Voldemort) en humzelf (as an-ewezen persoon um Voldemort uut te schakelen, waorbie soms offers neudig bin) verkeren, liekt zien karakter hum te ontwikkelen tot dat van iemand die goed mit zien lot um kan gaon. Zelfs oender 't persoonlijk verlies van een dierbaore in 1996 blieft Harry, zeker naor een paor weken, beheurlijk kuum. Op de mementen dat Harry, as hie iets ontdekt over daoien van bepaolde zwarte magiërs, weer keihard econfronteerd wort mit de schimmige kant van de mins, kan dat bie hum nog wel tot onbegrip en kwaodheid liejen. Meschien leit daorin juust wel zien grote kracht. Deur zien netuurlijke neiging naor 't goeie zal hie nooit verleid worren deur 't veuruutzicht van macht (zoas hie 't zellef ezeid het: Ik loop nooit over naor de Duustere Kant! Nooit!) zodat hie in staot zal wezen um de meuilijke taok, die krek hie zal motten uutvoeren (namelijk 't uutschakelen van Voldemort) tot een goed eind te brengen.




#Article 168: Beem (210 words)


Beem (Nederlaands: Bedum) is n dörp en n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. t Het sunt 1 jannewoari 2006 10.677 inwoners. 

Beem is n dörp en ligt aan noordkaant van Stad, dat ook t heufdstee van gemainte Beem is. t Stait bekènd om de olle kèrk. 

Hervörmde kèrk wuir in 11e aiw sticht as bedevoartskèrk van Sint-Walfridus, dij in Beem leefd hebben zol en deur Vikingen vermoord was. Opvalend aan  kèrk is  schaive 11e aiwse toren in romoanse stijl. Volgens sommegen is dizze minstens zo schaif as dij van Pisa. Hai is in elk geval schaifste van Nederlaand. In 15e aiw wuir kèrk vergroot tot n twaibeukege gotische hallenkèrk, dij in de 16e aiw oetbraaid wuir mit n groot koor mit omgang ten dainste van t kapittel van de kèrk. Noa  Reformoatsie is  kèrk hal aar vernald west. Onder meer deur sloop van t koor en verleggen van  noorderbeuk. In de Middelaiwen haar Beem nog n bedevoartskèrk, waaid aan Sunt Radfridus, mitgezel van Walfridus. Van dizze kèrk is boven de grond niks meer over.

De voetballer Arjen Robben is (op 23 jannewoari 1984) in Beem geboren.

De gemainte Beem bestait oet volgende ploatsen: 
Beem,
Diekshörn,
Ellerhoezen,
Keunenslege,
Mìnkeweer,
Noordwôlde, 
Onderndaam,
Onderwierum,
Plattenbörg,
Rowôlde,
Sunt Annerhoeskes,
Ter Loan,
Wilmstreek,
Zuudwôlde.




#Article 169: Liwwadden (gemiente) (188 words)


Liwwadden (Stadsfries: Liwwadden; Fries: Ljouwert) is een gemiente in de perveensie Frieslaand. De gemiente Liwwadden had op 1 jannewaori 2020 124.058 inwoners en het een oppervlakte van 255,62 km², waorvan 17,24 km² waeter.

Et heufdplak van de gemiente is de gelieknaemige stad Liwwadden. De stad telt omdebi'j 96.000 inwoners (per jannewaori 2014).

De gemiente Liwwadden het per 1 jannewaori 2014 19 officiële plakken, waorvan de stad Liwwadden vereweg de grootste is. Vanof jannewaori 2014 is Liwwadden uutbreid mit et grootste diel van de vroggere gemiente Boornsterhem. Veur de dörpen die eerder tot Boornsterhem beheurden is de Friese naeme de officiële. Eerder wodde deur de gemiente ok Wijtgaard officieel verfriest tot Wytgaard. 

In 2018 zal de gemiente Liwwadderediel en een diel van de gemiente Littenserediel toevoegd wodden an Liwwadden.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2012 (bron: CBS):

Overige officiële plakken binnen de gemiente:

In juni 2007 is deur de gemientelike naemgevingskommissie overigens vaastesteld dat Miedum officieel as dörp zien worden moet, terwiel Snakkerburen n buurtschap is. Dit zol blieken uut n dokument uut 1975. De hieronder nuumde buurtschoppen hebben gien officiële staotus.

Hoek, Noordaende, Tjaard, Vierhuus, Tsienzerburen




#Article 170: Pervincie (162 words)


Een pervincie is een deeilgebied van een laand met een eigen regionaole regering. 't Woord pervincie wordt niet overal bruukt — sommige laanden hebben aandere naomen (Woiwodschap, Département, Oblast, etc.) veur de regionaole bestuurslaogen, aandere veural kleinere laanden hebben gien bestuursnivo tussen de staot en de gemeeinten. As een laand wel pervincies hef, is normaolweg 't heule of 't grote deeil van 't laand verdeeild in pervincies.

Staotsrechtelijk is de pervincie in Nederlaand en België de bestuurlijke eeinheid die boven de gemeeinte steeit. In Nederlaand vörmt de pervincie de eeinigste bestuurslaog tussen de gemeeinten en de overheid. In Vlaonderen en Wallonië ligt de provinciaole bestuurslaog tussen de gemeeintelijke en die van 't gewest. 't Brussels Heufdstedelijk Gewest hef gien pervincies. An 't heufd van een pervincie steeit een Commmissaoris van de Keuningin (Ndl) of een gouverneur (België). In Indonesië is de pervincie de bestuurslaog tussen de centraole regering en de regentschappen, die op heur beurt opdeeild bint in onderdistricten.

Wallonië:

gien pervincies




#Article 171: Heufdstad (110 words)


De heufdstad van een laand, (diel)staot, of perveensie is een 
belangrieke stad waorvanuut et laand, de (diel)staot of de perveensie meerstal bestuurd wodt. Bi'j een gemiente numen ze et vaeke een heufdplak.

Zo is Brussel de heufdstad van Vlaanderen, et Brussels Heufdstedelik Gewest, België en de Europese Unie.

De heufstad van een laand verwiest meerstal naor de zetel van de regering van 't laand. D'r kan ok verwezen wodden naor een stad as de ekenomische of kulturele heufdstad van een gebied. Een veurbeeld van zoe'n laand waor de heufdstad niet de stad is waor de regering zit, is Nederlaand, de heufdstad is Amsterdam mar de regering zit in Den Haag.




#Article 172: Diermen (149 words)


Diermen is n plattelandsgebied in de gemeente Putten, an de oostkant van de provinsiaole weg tussen Putten en Niekark.

Grotendeels bestaot dit buurtschap uut veeteelt en akkerbouw. t Is n vrie open gebied deursnejen deur de A28. Veul boeren in disse buurtschap laoten der vee hier grezen. Oek ha'j in t vere vroggere vlejen tabaksteelt in disse buurtschap.

In 1918 het de buurtschap deur overstroming van de Zujerzee beheurlik oender waoter estaon. De invleud van t zout is grotendeels vortegaon deur t planten van riet en laoter weer verbranden dervan. Oek de adel het dudelik zien invleud op dit gebied ehad, te neumen is de familie van Haersma de With. n Antal boerderiejen bin oek altied pachtboerderiejen van disse familie eweest en ebleven.

Midden in de buurtschap staot an de Oldenaller Allee t slot Oldenaller mit zien schitterende bebossing, waor iezig veul voegelsoorten zitten. Hier ku'j arg mooi wandelen.




#Article 173: Deaventer (414 words)


Daeventer (Nederlands: Deventer) is n stad en gemeente en olde Hanzestad in t oosten van Nederland, in t zuudwesten van de provinsie Aoveriessel. De stad is ebouwd an de rivier de Iessel. De gemeente Daeventer grenst in t noordwesten an de gemeente Olst-Wieje, in t noordoosten an Raolte, in t oosten an Riessen-Holten, in t zuden an Lochem (Gelderland) en, escheiden deur de Iessel, in t westen an Voorst (Gelderland). In t zuden van de gemeente mondt de Schipbeek in de Iessel. Op 1 januari 2020 had de gemeente 100.718 inwoners en het was de ni'jste gemeente in Nederland met 100.000 inwoners.

Daeventer is één van de vuuf oldste steden van Nederland en hef n lange geschiedenis. Daeventer steet al in de 9e eeuwse bronnen van t bisdom Utrecht vermeld. In n oorkonde uut 877 wordt espreuken aover zeuven hoeven in Daventre portu  (de haven Daeventer). In 952 wordt Daeventer in n schenkingsoorkonde van keuning Otto I as stad vermeld. Naodat Daeventer in de loop der jören steeds meer rechten en vrieheden kreeg, kreeg t in 1123 van keizer Hendrik V de beschikking aover de gemeentelike gronden. Dit wordt deur historisi ezeen as t moment van t verkriegen van stadsrechten deur de inwaoners. De stad hef t oldste stenen huus, t oldste wandelpark en de oldste wetenschappelike biebeltheek (Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek) van Nederland.

De name Daeventer wordt etymologies toe-eschreven an n in de 8e eeuw of eerder ontstaone samenstelling van twee Oldsaksiese vormen. De name zol dan ontstaon waezen uut *deve-treo, dat betekent zo'n beetjen an n waterloop elegen geboomte. Döörnaost wordt wel es ezegd dat Daeventer zien name dankt an t stadjen Daventry in Engeland, wöör de kristelike missionaris Lebuïnus (Liafwin) vandaon zol kommen, of nöör n met hum mee-ereisde bevriende monnik met de name Davo; dit leste lik onmeugelik.

Vanwege de politiek overwegend linkse bevolking werd Daeventer vrogger ok wel t Moskou an de Iessel eneumd. Ok wordt t wel de Koekstad eneumd, vanwege de bekende Daeventer koek.

Daeventer besteet uut de volgende dörpen: 

En de volgende buurtschappen:

De verhaleschriever Herman Korteling was veurzitter van de in 1956 op-erichte Sallandse Schrieverskring. Hee was een van de stuwende krachten achter t tiedschrift veur streektaalschrieverieje De Moespot en publiseerden in 't Swieniegeltje. Gerrit Kuijk (1927) is n Daeventer schriever van kinderboeken, schoelmethodes, grammatika van t Daeventers, memoires en kollums in t Deventer Dagblad. Veul van zien werk, wööronder de kollums, is in t Daeventers eschreven.

Andere regionale schriefwiezes: Dèventer, Daeventer, Deav(e)nter, Deaw(e)nter, Deventer, etc.




#Article 174: De Wiek (Drenthe) (170 words)


De Wiek is een dörp in de Nederlaandse pervincie Drenthe, gemiente De Wolden, mit ongeveer 3.000 inwoners (1 jannewaori 2004). Iene van De Wiek het een Wieker.

De Wiek is een ontginningsdörp, ontstaon in de middelieuwen in 't dal van de Riest. 't Was töt 1 jannewaori 1998 't heufddörp van de veurmaolige gemiente De Wiek, waortoe ok Koekange en een groot antal gebieden beheurden. Veural nao de Tweeide Wereldoorlog is 't dörp daorumme stark uutebreid mit ni'jbouw. Bezienswaordig is stellingmeule De Wieker Meule uut 1829. 

De Wiek hef een veule veurzienings, waorunder een bibliotheek, een openbaore basisschoele, een sporthal, sportvelden, een zwembad, een supermarkt, een postagentschop, verscheiden aandere winkels en bedrieven en een groot antal horecagelegenheden.

De umgeving van De Wiek wördt ekenmarkt deur 't weidelaandschop van 't Riestdal. In 't zuudwesten van 't dörp lig 't bosrieke laandgoed Dickninge uut de negentiende ieuw, det vri'j toegaankelijk is. Enkele kilometers in 't oosten van 't dörp, an de Staopelerweg, is 't bezukerscentrum van Stichting Het Drentse Landschap te vienden.




#Article 175: Stappest (256 words)


Stappest (ok wal Stapper; Nederlaans: Staphorst) is een dörp in de Nederlaanse previncie Oaveriessel. 't Lig in de gelieknamige gemiente.

Samen mit Roevène vörmt Stappest een typisch veurbeeld van lintbebouwing an de Olde Rieksweg en (in 't geval van Stappest) de Gemienteweg. Opvallend an Stappest bint de felgrune luken en deuren (mit boaven de veurdeure dikkels een zogenaamde lèvensboom) en de klederdracht die vrogger van jong töt old deur mannen en vrouwen edragen wordden, mar now hiel gauw ofnimt. Kiender die permanent of allinnig in de winter in klederdracht loopt, bint al een zeldzaamheid. Ok volwassen mannen zie-j der niet meer in lopen, op een paor bejaorde mannen nao. Volwassen vrouwen die in klederdracht loopt, bint der nog wel aordig veule. In 1937 is in de Algemiene plaatselijke verordening vastelegd det 't verboden is iene op of an de weg zonder zien of heur toestemming te fotograferen.

De gemienschop van Stappest stiet bekend as ien van de miest karkelijke binnen Nederlaand, en is knap esleuten. Der bestaot verschillende geriffermeerde karken van verschillende oriëntaties. De zundagsröst wordt stark in acht eneumen en de karkdiensten in de protestantse karken wördt drok bezocht. De dörpskarke van Stappest is mit umdebi'j 2.300 zitplaatsen ien van de grootste karken in Nederlaand en zit alle zundagen vol.

Op speciale dagen zoas biddag en dankdag bint op Stappest alle winkels, bedrieven en schoelen esleuten. 't Lek dan een normaole zundag, mar de karkdiensten wordt miestal pas 's aovens eholden.

In disse lieste vin ie bekende mèensen die op Stappest woont, of ewoond hebt.




#Article 176: Ni'jlusen (2381 words)


Ni'jlusen (ok wal: Ni'jluusn; Ni-jluuzn (spelling-Gallée) of Neilusen (Drèentse spelling); Nederlaans: Nieuwleusen) is een plaatse in Oaveriessel mit 5887 inwoners per 1 jannewaori 2011 (2008: 5930, 2007: 5913, 2006: 5983). Bi'j de gemientelijke herindieling van 2001 is 't miest van de olde gemiente Ni'jlusen bi'j de gemiente Dalsen ekomen. Een aander diel is bi'j de gemiente Zwolle edaone, waoronder een diel van de buurtschop De Lichtmis.

Ni'jlusen lig an de previnciaole weg N377 ('de Den Hulst'), tussen Asselt in 't westen en De Balk in 't oosten. De noordgrèenze is mit 't dörpien De Punt in de gemiente Stappest; Ni'jlusen lig onder 't Staatsbos in die gemiente. Ni'jlusen-Noord nuumt ze ok Den Hulst; an de westkaante van Den Hulst lig de agrarische buurtschop De Meele. An 't Westende, in 't verlengde van 't Oosterveen, lig de buurtschop 't Roetenvene. Ni'jlusen lig tussen de Vechte en de Riest en wördt bi'j Sallaand of ok wal 't Vechtedal erekend. 't Dörp hef een noordelijke en een oldere zudelijke helfte, mit sportvelden in de midden. In Noord ligt de Olde en Ni'je Hulsterplas, die tussen de jaoren zestig en tachtig bint uutebaggerd en mit 'n kaander bint verbunden (zaand hieruut is gebruukt veur 't dempen van de Dedemsvaort). In Zuud lig de kern de Karkenhoek mit de Grote Karke (1830, oorspr. 1660), 't olde gemientehuus en 't Palthebos, det vrogger in 't bezit was van 't predikaantengeslacht Palthe.

De mieste ni'jbouw hej in 't westen (de Westerbouwlaanden). Een zegswieze gef an det 't dörp niet altied zo antrekkelijk ewest hef: Ni'jluusn, vrogger wollen ze d'r nog niet begraven wörden en now gaot ze d'r woonen.

Op Ni'jlusen kuj mit verscheiden bussen kommen. Busse 29 (Zwolle busstation-Koevern busstation) rid um 't kwartier deur Ni'jlusen in beide richtingen en op 'n zaoterdag en zundag elk ure. De scholierenbusse 649 (Zwolle-De Vaort Magnolia) rid alle wörteldagen töt 9 ure hen Zwolle, en in de naomiddag vanof um-en-bi'j half dree terogge hen Ni'jlusen en De Vaort. De snelbusse 83 (Zwolle-De Vaort) rid allennig in de mörgenspits en aovendspits en stopt twie keer op Ni'jlusen. Vanof september 2006 leverde 't busbedrief Connexxion de diensten; sinds september 2010 döt Syntus det.

Mit de auto kuj op Ni'jlusen kommen via de N377. Ok kuj der kommen van Zwolle uut, langes 't bedrievenpark Hessenpoort oaver de N758 (Ni'jluusenerdiek). Vanuut 't dörp Dalsen beriek ie Ni'jlusen via de N757 (Dedemsweg).

Ni'jlusen is ontstaon in de eerste helfte van de zeuventiende ieuw. In die tied was 't gebied tussen Lusen (tegenswoordig Oldlusen), een plaatsien an de Vechte, en de Riest op de grèenze mit Drenthe nog 'n roege streek mit hoogveenmoerassen. Dizze streek maakten diel uut van 't oerstreumdal van de Vechte, det an 't ende van de veurleste Iestied (de Ris-Iestied, zo'n 200.000 töt 150.000 jaor eleden) veule malen groter was as 't Vechtedal tegenswoordig. 't Hiele gebied van 't Vechtedal, van Asselt töt an Koevern, is op een kaorte van Abraham Goos uut 't begun van de 17e eeuw an-egeven as t Veen. 't Diel bi'j 't latere Ni'jlusen het daorop 't Ommer moer (= Ommer moor of veenmoeras). Ze denkt det lusen in de namen Ni'jlusen en Oldlusen lo-essen (= holt-essen) betiekent. Essen waren de bouwlaanden die jaorlijks op-eheugd wördden mit de mesplaggen uut de potstallen. Dizze olde bouwlaanden, op-eheugd deur ieuwenlange plaggenbemesting, ligt de Vechtevallei bi'jlanges rondumme alle dörpen en buurtschoppen.

Op 8 jannewaori 1631 wördden de Luessener Compagnie op-ericht deur inwoners van Zwolle en Kampen um 't gebied boaven Lusen, det töt de marke van Lusen beheurden, te ontginnen. 't Was de oldste veenkelonie van dizze streek. De ontginning is veural ter haand eneumen deur pioniers uut Lusen. De eerste boerderieën van de ni'je plaatse stunden an 't Pad, vandage 't Oosterveen. Tussen 1640 en 1646 hef Zweer van Haersolte daor de havezate Oosterveen ebouwd. Dizze is ofebreuken in 1862; een schaalmodel d'rvan kuj ziene in 't museum Palthehof (kiekt hieronder). In 1655 wördden d'r een huus an 't Oosterveen ezet veur een schoelmeister. Vanof 1659 wördden 't deupboek van Ni'jlusen bi'j-ehölden. De eerste predikaanten bint uut Zwolle, Dalsen en Omm ehaald. De eerste Ni'jluusiger predikaant was domeneer Van Bercum, die in 1663 kwaamp.

In 1809 begunden de op Ni'jlusen geboren edelman en politicus Willem Jan baron van Dedem mit de anleg van de Dedemsvaort deur noordelijk Oaveriessel. Uuteindelijk zol 't kenaal van Asselt töt de Vechte bi'j Grambarge lopen. In 1811 gunk 't kenaal töt an De Balk. Ter hoogte van Ni'jlusen lag an de Dedemsvaort de buurtschop De(n) Hulst (in de volksmond n (H)ulst of Nulst). Dizze buurtschop stund deur d'Ommerdiek (now de heufdstraote de Burg. J.P. Backxlaan) in verbinding mit Ni'jlusen, en gruuiden uut töt Ni'jlusen-Noord. In 1969 is de vaort bi'j Den Hulst edempt. Ter hoogte van De Meele bestiet de Dedemsvaort nog altied; ok buten Ni'jlusen bint d'r nog dielen van open elaoten.  De N377 is an-elegd op de plek van 't kenaal, of d'rnaost waor 't kenaal nog lig.

Ni'jlusen hef in 't begun van de 18e eeuw samen mit de buurtschop Averiest iene gemiente vörmd (gemiente 'Nieuwleusen en Avereest'). Op 1 juli 1818 wördden de gemientelijke begrotingen escheiden en wördden Ni'jlusen een zölfstaandige gemiente. Mar nog töt 1833 hef Ni'jlusen in een personele unie mit Averiest ezeten, mit een gedielde borgemeister. Töt 1899 had Ni'jlusen gien gemientewaopen. Krek as veur aandere gemientes was de reden van de anvraoge de bouw van de ni'je vergaderzaol van de Provinciale Staten van Oaveriessel. 't Waopen was samenesteld uut de waopens van Dalsen en Zwollerkarspel, umdet de Marke van Lusen bi'j 't schoutambt Dalsen heurden en een diel van Zwollerkarspel bi'j de gemiente Ni'jlusen was betrökken. 't Leegste diel van 't waopen symboliseert de laandbouw. In 1954 vreug de gemiente een kroon boaven 't waopen an, die as ze zunder meer kreeg. De gemiente Ni'jlusen bestund töt en met 31 december 2000; toen wördden 't grondgebied van de olde gemiente bi'j Dalsen edaone, op 't laand ten westen van de spoorlien Zwolle-Grunning en een kleine grèenscorrectie mit de gemiente Stappest nao. 't Vrogge gemientewaopen is now 't dörpswaopen van Ni'jlusen.

In 1913 wördden op 'n Hulst de eerste rieksopleiding veur leraressen in 't laandbouwhuushold-onderwies lös edaone, De Rollecate. Baron van Dedem had zien gelieknamige laandgoed beschikbaor esteld um dizze opleiding meugelijk te maken. 't Huus De Rollecate was rond 1654-1655 ebouwd in Venó en in 1821 deur baron van Dedem of-ebreuken en op 'n Hulst an de Dedemsvaort opni'j op-ebouwd. De opleiding stund onder leiding van Theda Mansholt en later van Greta Smit. Hier wördden plattelaansvrouwen onderwezen in de kunnigheid mit, en liefde veur, een hemmel huusholden, laandbouw, tuunderi'je en 't huusvrouwschop. In 1930 verhuusden de opleiding naor Dèventer en 't huus De Rollecate wördden of-ebreuken.

Teengwoordig het 't industrieterrein an de Meele De Rollecate. Ok de Rollecaterbrogge oaver 't spoor hen Grunning/Liwwadden herinnert an 't laandgoed.

In 1904 kwaamp op 'n Hulst de fietsenfebriek van Union, die slim belangriek ewest hef veur de waarkveurziening en de bluui van Ni'jlusen. In 1979 gunk bi'j een braand 't olde Uniongebouw verleuren. In de leste tientallen jaren van zien bestaon hef de febriek een lange riege financiële en bestuurlijke perblemen ehad. In 2001 gunk 't bedrief feliet en kwaamp onder curatele van 't Sociale Waarkveurzieningsschop Larcom in Omm. Twie jaor later wördden de fabricage, ondanks protesten, verplaatst naor een bedriefshalle op 't industrieterrein De Grift. In 2005 hebt ze Union verköcht an Dutch Bicycle Group in Schiedam - 't feilijke ende van 't bedrief. Allennig de perductie blif mit een drei-jaorig contract in haanden van Larcom op Ni'jlusen. D'olde fabriekshalle van Union wördden gebruukt deur verschillende bedrieven, tötdet op 29 meie 2009 een braand mit onbekende oorzaok de halle in de asse legden.

Deur factoren as de veurdielige ligging van 't dörp kört bi'j Zwolle, is d'r veule industriële bedrievigheid op Ni'jlusen. D'r bint sectoren as de textielindustrie en 't kleinmetaol. De industrieterreinen (De Meele, De Evenboer, De Rollecate, De Grift) gruuit staorigiesan. Wieder is de dienstensector van pertaansie, en hef Ni'jlusen nog aal een stark agrarisch karakter, mit naodrok op de veeteelt.

De winkels bint econcentreerd in de kernen Ni'jlusen-Noord en Ni'jlusen-Zuud, die as beidend heur eigen activiteiten organiseert. Zowal in Noord as in Zuud viej de mieste winkels um de Backxlaan hen. In 2007 hebt ze in Zuud een hiel ni'j woon-en-winkel-plein in-ericht. Op zaoterdagen is d'r een mark die um 't halve jaor maank Noord en Zuud van stee wisselt.

In 1982 bestund Ni'jlusen 350 jaor en hebt ze de Historische Vereniging Ni'jluusn van vrogger op-ericht. Dizze verieniging hef in 1998 an de Karkenhoek 't museum Palthehof eöpend, waor vaste en lösse tentoonstellings oaver 't vleden van Ni'jlusen te bezuken bint.

In 't Grammofoonmuseum kuj plaotenspeulers bekieken vanof de beguntied van de grammofoon, en naor olde opnaomes luustern.

An 't Westende, een weg langes de grèenze mit Dalsen, stiet de meule Massier uut 1861; de leste van de zes meules die d'r op Ni'jlusen hebt estaone. Lange tied stund d'r allennig de romp nog, mar de stichting Molen Massier begunden op 't lest van 2007 de meule te restaureren en maalveerdig te kriegen. Dizze restauratie wördden in oktober 2008 bekroond mit 't plaatsen van de kappe  mit wieken op de rompe. De meule is now open veur peblieke activiteiten.

Sinds 1925 speult op Ni'jlusen de christelijke muziekverieniging de Broederband. Wiedere meziekverienigings bint Excelsior, Crescendo Excelsior en de accordeonverieniging Con Brio. Ok zingt er 't christelijk koor de Hazeuzangers. Volksliedties deur verscheiden zangers en koren oaver Ni'jlusen en aandere plaatsen in de gemiente Dalsen bint verzameld op de cd Ons Lokale Lied: Liedjes over de gemeente Dalfsen (Stichting Lokaal Lied, 2004).

Op 29 oktober 2004 wördden op Ni'jlusen 't Mega Piraten Festijn (MPF) eholden, een festival det op 10 april van det jaor veur 't eerst plaatsvund in Lemelerveld in dezölfde gemiente. 't MPF is een aovondvullend optreden, vake in een grote tente, van een stok of dartig artiesten die 't Nederlaandstalige lèvenslied zingt. Sindsdien is 't MPF uutebreid naor aandere plaatsen in oost-Nederlaand en vervolgens ok naor aandere dielen van 't laand.

Schrievers die op Ni'jlusen bint geboren, d'r bint op-egruuid of d'r ewoond hebt, bint onder aandere de non-fictie-schriever Wilhelmus Nicolaas Wolterink (1833-1904), de onder meer in 't Fries publicerende romanschriefster Ryk de Boer (ps. van Riek van der Galiën-De Boer, 1907-1988), de romanschriever Johan van Dorsten (1926-2020), de verhalenschriever en dichter Jan Zantinge (1927-1996), de dichteres en verhalenschriefster Klazien Bijker-Van Hulst (1931), de dichter Piet Kalteren (1939), de romanschriefster Ali Drost-Brouwer (1942) en de dichter en muzikaant André Groote (1944).

In winkelcentrum de Karkenhoek, det ze in 't eerste decennium van de 21e eeuw stark verni'jd hebt, stiet op de toen ni'j an-elegde Grote Mark 't keunstwark Noli Me Tangere - een egalvaniseerd staolen boom mit lochies - van de Belgische keunstenaor Luk van Soom.

Ni'jlusen hef een cluster an oaverdekte en openlocht-sportfaciliteiten die as de noordelijke en de zudelijke helfte van 't dörp van mekare scheidt. Hier ligt voetbalvelden, tennisbanen, een körfbalveld, een sporthalle-cum-wiekcentrum (De Schakel), een iesbane en een openlochtzwömbad (De Meule). Op 't dörp bint veule sportverienigings. D'r bint twie voetbalverienigings, USV Nieuwleusen en SV Nieuwleusen. Ok hej een schietveriening, een visverieniging HSV De Voorn, een zwömclub ZPC Nieuwleusen, een motorclub en volleybalverieniging Flash Nieuwleusen.

De streektaal die ze op Ni'jlusen praot, heurt bi'j 't Nedersaksisch. Verscheiden dialectkaorten geeft an det Ni'jlusen gedieltelijk of hielemaole in 't (Zuudwest-Zuud-)Drèentse taalgebied lig. (De Oaveriesselse plaatsen Stappest, De Vaort en Slagharen ligt ok in det gebied.) Mar umdet Ni'jlusen in Sallaand lig, wördt 't Ni'jlusens seins as Sallaans eziene. Zo nuumt ze de Ni'jluseger streektaalzanger Aalt Westerman  'de troubadour van het Sallands' .

De dialectkenner Harrie Scholtmeijer rekent de taal van 't dörp niet töt 't Sallaans of Zuud-Drèents, mar töt 't Noord-Oaveriessels (volngs zien indieling van de Oaveriesselse dialecten: hi'j zeg hiermit niks oaver verwaantschop mit de dialecten in Drenthe). 't Noord-Oaveriessels hef (krek as 't Zuudwest-Zuud-Drèents) lange klinkers veur partie woorden die in 't Sallaans körte of uut-erekte klinkers hebt, en 't hef beveurbield gien umlaut in 't verkleinwoord. De dialectoloog Hendrik Entjes, die de leste periode van zien lèvent op Ni'jlusen woonden, hef an-egeven det ze op Ni'jlusen niet íen enkel dialect praot (of preutten), en dej d'r zowal Drèentse as Sallaanse invloed viendt:

Zoas mit de Nedersaksisch dialecten in 't algemien nemp 't gebruuk van 't Ni'jlusens dialect of en wördt d'r aal meer Standaardnederlaans espreuken. Waoras ze 't nog gebruukt, giet 't aal meer op Nederlaans lieken. 't Dialect gebruukt ze of en toe in uutgaves, zoals in 't tiedschrift van de Historische Vereniging Ni'jluusn van vrogger. Van de woordenschat en uutdrokkings is 't ien en aander vast-elegd.

Teksten van liedties oaver Ni'jlusen bint vake in de streektaal eschreven. Aalt Westerman hef liedties eschreven as Mien Sallands Dorp en 't Ni'jluus'ns Streeklied. De Veluwse dichter en revueschriever Hermen Bomhoff schreef 't Nijlusens lietien, op meziek ezet deur Aalt Westerman. Ok van 't gedicht Ni'j luusen mien dörpien deur Hendrik Sterken Rzn hef Aalt Westerman een mezikale versie op-eneumen. Appie Kreule maakten op Normaal inspireerde rocknummers as De nacht van Ni'jlusen (' De kroegbaos is weer goed te passe / mit al mien centen in zien tasse ') en Verhuzen naor Ni'jlusen.

Ni'j luusen mien dörpien, gedicht deur Hendrik Sterken Rzn (kiekt bi'j Schrieveri'je):

Ni'j luusen mien dörpien ik hoale van oe
En 'k blieve oe trouw as mien va en mien moe
Ja veule geslachten die deden heur wèrk
En maakten Ni'j luusen zo groot en zo stèrk

De boeren die bint er behoedzaam en bi'j
En hoalt heur bedrief van de àrmoede vri'j
Die ligt doar zo mooi ien heur gruun witte kleur
Ienvoudig en deegluk, een bloemhof d'r veur

En d' industrie die hier bedrievigheid bracht
Ni'j luusiger jonges die 't uut hebt edacht
Die gruuijden hier op tut een heel hoge stàànd
Mar bleven toch altied hier kiender van 't làànd

En woor ik ok kome en woor ik ok goa
Ni'j luusen mien dörpien det lig mi'j zo noa
Ja woor ien de wereld de plicht mi'j ok röp
Ni'j luusen blif 't dörpien woor 't hàrte veur klöpt
(1958)

In dizze lieste vin ie bekende mèensen die op Ni'jlusen woont, of ewoond hebt.

In dizze lieste vin ie boeken die oaver Ni'jlusen gaot.




#Article 177: Pompsters (181 words)


t Pompsters is n Nedersaksisch dialekt dat proat wordt ien t loug De Pomp (Kölmerpomp), ien t midden van t Friese gemeente Kölmerlann. Der wordt vanuut goan dat t aantal dij dit dialekt nog proat om en bie de 200 minsken komt, dij t meest tot de ollern heuren. t Sprekerstal nemt dan ook of.

t Pompsters is n overgangsvörm tuzzen t Woldfries, dat ien t westen van Kölmerlann proat wordt, en t Westerkertiers, n Saksisch dialekt dat ien drij lougen ien oosteliek Kölmerlann en ien t aangrinzende part van Grunnen proat wordt. Zo het t Pompsters de Friese g [kh] beholden, in tieds dat man ien de naberske lougen Warfstermeul, Muntjeziel en Boerum de g op zien Grunnegs uutsprekt. Doch het t Pompsters meer gemeen mit t Nedersaksisch as mit t Fries en wordt doarom tot de Nedersaksische dialekten (Grunnegs) rekend.

Deurdat de overgong tuzzen t Westerkertiers en t Woldfries hiel stug velopt, wordt der vanuut goan dat t toalgebied van t Pompsters vrogger veul groter west was. t Is noameliek t enige overgongsdialekt tuzzen t Fries en t Grunnegs. 




#Article 178: Engels (193 words)


Et Engels of Ingels (in de tael zels: English) beheurt tot de West-Germaanse takke van de Germaanse taelen en is ien van de grootste taelen ter wereld. 

Engels is een officiële tael van zowat zestig soevereine staoten. Et is de heufdtael in onder aandere et Verienigd Keuninkriek, de Verienigde Staoten van Amerike, Ierlaand (naost et Iers), Kannede (naost et Fraans), Australië en Ni'j-Zeelaand. Et het in totaol zoe'n 335 miljoen memmetaelsprekers, en staot daormit nao Chinees en Spaans op et dadde plak van tael mit de meerste memmetaelsprekers. Daornaost bin d'r nog een slim groot antal twiedetaelsprekers dat eschat wodt op 1,5 miljard.

Et Engels stamt of van de Germaanse taelen die in et Verienigd Keuninkriek praot wodden, in et biezunder de tael van de Angelen, de Saksen en de Juten. Et is stark beïnvloed deur et Ooldnoors (daankzi'j de vule Vikingen die d'r daor vestigd hebben tussen 800-1000) en veural et Fraans (nao de verovering deur de Normandiërs in 1066). De grammatikaole struktuur is Germaans mar mit slim vule woorden die ontleend binnen an et Fraans en Latien. Engels wodt somstieden ok wel een broggetael tussen de Germaanse- en Romaanse taelen nuumd.




#Article 179: Italiaons (106 words)


De taol Italiaons is een lid van de Romaonse taolgroep. 't Italiaons wordt praot deur ongeveer 57 miljoen mèensen in Italië, in verschillende varianten. Partie van dizze variaanten verschillen zo staark van 't algemeeine Italiaons, dat ze op zukzölf staonde taolen bint. 't Antal sprekers van 't algemeeine Italiaons in Italië is ongeveer 30 miljoen. Wereldwied bint der ongeveer 63 miljoen Italiaonssprekenden.

De oldste schreven teksten stammen oet de 10e ieuw, mor der is veul meer materiaol terug te vinden oet de 14e ieuw. Oet dizze tied stammen de waarken van de beroemde klassieke Florentiense dichter Dante Alighieri, mor ok van Francesco Petrarca en Giovanni Boccaccio.




#Article 180: Pools (110 words)


't Pools (in 't Pools zelf: język polski of polszczyzna) is een lid van de West-Slavische taalgroep. 't Wordt epraot deur meer as 50 miljoen meensen, veurnamelijk in Polen, mar ok in een paor lanen van de veurmaolige Sovjet-Unie, die naost Polen liggen. Veurbeelden hiervan bint: Litouwen, Oekraïne en Wit-Ruslaand.

't Pools is een deur immigranten in-evoeren taal in lanen zoas 't Verenigd Koninkriek, de Verenigen Staoten van Amerika, Australië en nog een kwak andere lanen. Der kunnen sporen weerummevunnen worden van 't Pools tot in de 12e eeuw, mar de mederne literaire taal dateert uut de 16e eeuw, ebaseerd op 't dialect dät epraot wordt rond de stad Poznań.




#Article 181: Vincent van Gogh (167 words)


Vincent Willem van Gogh (Zundert, 30 meert 1853 – Auvers-sur-Oise, 29 juli 1890) was een Nederlaanse kunstschilder.

Van Gogh wonnen tegenwoordig ezien as een van de grootste schilders dee ooit eleefd hef. Disse erkenning kwam echter pas laot. Zo wönnen in zien leven slechs ene schilderie verkoch: La vigne rouge (tegenwoordig hang 't in 't Pushkin Museum in Moskou). 't Wönnen ekoch deur Anna Boch, een Belgische kunstenares en zuster van zien kameraod Eugène Boch. Zie koch 't to veur 400 frank, op de expesitie van de Brusselse Les XX, in 1890, slechs een paor maonden veur zien dood.

In 2002 hef Het Vincent van Gogh Museum in Amsterdam veur hum de Pael Cultuurbul meugen ontvangen.

Der gungen mar dree jaoren veurbie tussen zien zwaormoedige De Eerpeleters (1885) en de kleurenexplosie in 't zudelijke Arles (1888). Van Gogh produceerde al zien wark in een periode van slechs tien jaor, veurdat e begun te liejen an een zenuwziekte en zelfmoord pleegde. Zien roem greuide rap nao zien dood.




#Article 182: Latien (231 words)


't Latien is een Italische taal en is van oorsprong de taal van de Latienen, een volk dät vanof 't eerste millenium veur Christus in de streek Latium woonde (dit is now 't Italiaanse Lazio). 't Waren de stad Rome die nao 500 veur Christus in dit gebied heur poletieke en militaire invleud vergroten en zo heur taal buten de stadsgrenzen verspreiden. Rome wönnen de heufdstad van 't Romeinse Riek, dät blif greuien tot 't in de därde eeuw nao Christus heur grootste umvang bereikten. De Latiense taal was now veranderd van darpstaal in de belangriekste taal in een gebied dät de grootste delen van Europa, Klein-Azië en Noord-Afrika besleug. 't Latien is nog de heeltied een ärg belangrieke taal in 't westen, en is zelfs now nog de officiële taal van Vaticaanstad (de Rooms-Kattelieke Kärke). Deurdat 't oorspronkelijke Latien in de vroege Middeleeuwen uutestörven raakte as spreektaal is de precieze uutsprake dan ok niet meer zeker. 

Uut 't Latien bin de Romaanse talen ontstaon. 't Verschil da'w now ken tussen bv. t Frans, t Catalaans en t Italiaans bin veural veroorzaakt deur de oorspronkelijke talen die espreuken wönnen veurdat 't Latien daor de standaard wönnen. D'r wordt ok vaok underscheid maakt tussen 't Gewone Latien, de Standaordtaal van de Romeinse bovenklasse en 't Vulgaire of Volkse Latien, wat de dialecten bin die uutendelijk tot de hudige Romaanse talen uutegruid bin.




#Article 183: Urk (706 words)


Urk (eutspraak: Urrek) is mit dik 21.000 inwoeners op een oppervlakte van zo'n 109,91 km² (waorvan 't aldergrootste gedielte waoter) de kleanste gemiente van de Nederlaandse previnsie Flevolaand. Urk is een vuurmaolig eilaand in de Zuierzie (tot de ofwarking van de Ofsleutdik 1932) in 't IJsselmeer tot 1939. In 1939 was de dik die Urk mit Limmer verboend klaor in in 1942 worde de Noordoostpolder droog-emaolen.

Urk kan omskrieven worren as de miest (protestants)-christelijke gemiente van Nederlaand. 't Is een echte in besluten gemienskap. 't Plaoselijke dialect, 't Urkers, is nog beutengewoen levendig in wikt vuul of van alle dialecten eut de omgieving. Urk et vareweg de grooste vissersvloot van Nederlaand.

De oudst bekinde vermelding van de naam 'Urk' is de skinkingsakte van keizer Otto I an 't Sint-Pantaleonsklooster te Keulen. De tekst is: cuiusdam insulae medietatem in Almere, que Urch vocatur (de elft van een zieker eilaand in 't Almere, dat Urch eneumd wort).
Van 1660 tot 1792 oorden Urk in Emmeloord ('t noordelijkste durp van Skokkelaand) bij de gemiente Amsterdam. Tot 1950 oorde Urk bij de previnsie Noord-Hollaand. Tot 1986 oorde Urk bij de previnsie Overijssel. Tugenwoordig oort de gemiente bij Flevolaand. Hiermie is Urk de ienige gemiente in Nederlaand die in drie provincies eliegen et.

In 1964 is duur de stichting voor Banistiek in Heraldiek in Muiderberg een ontwarp emaakt vor een gemeentevlagge. De omskreving van de vlagge luidt: blauw mit een witte skellevis, langerst de bovenzeede van de vlagge een smalle, in twie orizontale baonen van rood in wit verdielde zoom in langerst de ongerzeede van de vlagge een smalle, in twie horizontaole baonen van rood in wit verdielde zoom, de zomen mit een oogte van 1/6 van de tetaole vlagoogte.

Dit ontwarp is in 1965 duur de gemienteraod vast-esteld.

An de gemiente Urk is bij Koninklijk Besleut van 26 november 1819 een wapen verlient. De beskreving op 't wapendiploma is: Zijnde van lazuur, beladen met een schelvis in zijne natuurlijke kleur.

De kleur lazuur, ok wel an-eduid as ultramarijn, is een vurfstof, in in de heraldiek de normaole benaming vor blauw. De starke verbiending die de vissersgemienskap mit de zie et wort duur de blauwe kleur tot eutdrokking ebrocht.

't Feit dat Urk van oudsher een vissersgemienskap is wort eut-edrokt in de skellevis. Die et van nature de volgende kleuren: de rogge is donker gruunbruun, de flanken zulleverwit in de buk wit. Varder is de vis erkinbaor an de kindraod. De heraldische ettiquette verbiet in een wapen 't gebruk van metaol op metaol of van kleur op kleur. Op vuurstel van de Oge Raod van Adel wort daoromme sinds 1955 de skellevis in zilver of-ebield.

De belangrikke economische pealer van 't durp is de visserije. Van oudsher wazzen de Urkers an-ewiezen op de visserije in, in mindere maote, op de laandbouw om in eurluiers levensongerout te kunnen vorzien. Armoede was troef want de visserije was niet alteed succesvol. In de visserije was ok gevaorlijk. Bij 't vissermonument staon de namen van al de verdronken vissermannen vermeld.

De kentering vor Urk kwam mit de ofsleuting van de Zuierzie in 1932. De Ofsleutdik maakte vorgoed een eande an de Zuierzie in ok de dagen van het eilaand Urk wazzen eteld. De zoute Zuierzie worde een zuut IJsselmeer in volges de deskundigen zou 't mit de visserije op Urk wel gank of-eloepen weazen. 't IJsselmeer ad ommers te weanig ruumte om iederiene een plekkien te bieden vor de eutoefening van de visserije in de Noordzie zou ok al onberikbaor worren omdat Urk vrijwel midden in Nederlaand lag.

Die verwachting is, we kunen 't zien an 't tugenwoordige welvaorend Urk, niet eut-ekeumen. 't Wort wel  't Wonder van Urk eneumd. De Urkers gingen eurluiers gelok beproeven op de Noordzie. Grotere kotters worden ebouwd. De visofslag op Urk gruuide gestaag varder. Tot eand jaoren '70 worde de vis nog miestal an-evoerd via de Urker aven. Nao die teed worden de kotters te groot om over ut IJsselmeer nor de thuusaven te koemen in worde de vis mit de vrachtwagen vaneut ziehavens as IJmuien, Arlingen, Delfzijl, Lauwersoog an-evoerd om op Urk te worren verangeld. Roend de visofslag gruuide een enorme visverwarkende industrie. Jaorlijks wort nor skatting zo'n twiemiljard an vis eëxporteerd nor laanden as Italië, Fraankrik etc.




#Article 184: Lelystad (419 words)


Lelystad is de heufdstad van de Nederlaandse provinsie Flevolaand. t Is esticht in 1967, en is sinds 1980 n gemeente. De stad had op 1 januari 2020 78.169 inwoeners. Tot an de instelling van de provinsie Flevolaand op 9 jannewaori 1986 was Lelystad niet provinsiaal in-edeeld. De stad is verneumd naor Cornelis Lely, old-Minister van Waoterstaot. 

Samen mit de gemeente Dronten en n klein stukkien van de gemeente Zeewolde vormp Lelystad de polder Oostelik Flevolaand. Disse polder maakt deel uut van de Zuderzeewarken, t völ dreuge in 1957 en ligt 4,8 meter onder de zeespiegel. Lelystad is mit n totale oppervlakte van 765,45 km² de tweede grootste gemeente van Nederlaand. Hiervan is mar 234,54 km² laand, de rest is veural Iesselmeer en Markermeer. 

Lelystad grenst an oostelike kaante an de A6. De tweede verkeersaoder die deur de stad löp is de N302, die löp van Hoorn naor Kootwiek. 

Lelystad is een van de jongste woonplaotsen van Nederlaand. Daordeur is de geschiedenisse van Lelystad ook nog mar kort, mar wel goed vastelegd. Lelystad ligt in Oostelik Flevolaand, de darde polder van t plan-Lely. De Wieringermeer is de eerste, de Noordoostpolder is de tweede en Zudelik Flevolaand de vierde polder. Oorspronkelik zol Lely's Zuderzeeprojekt of-erond worden mit de Markerweerd, mar de vuufde polder is der nooit ekeumen.

In tegenstelling tot de Noordoostpolder hef Oostelik Flevolaand mar vier woonkernen: twee dorpen (Swifterbaant en Biddinghuzen), n kleine stedelike gemeenschap (Dronten) en n stad (Lelystad). In de Noordoostpolder he'j juust n bulte dorpen, mar vanwegen schaolvergroting in de laandbouw en deurdat meensen tegenswoordig meer auto's hebben vunnen ze dat in Oostelik Flevolaand niet neudig.

In september 1967 kwammen pas de eerste bewoners naor t eigenlike Lelystad. t Duurden arg lange veurdat Lelystad as n echte stad ezien wier.

Lelystad wier n gemeente op 1 jannewaori 1980, mit Hans Gruijters as eerste burgemeister. In de jaoren 80 kreeg Lelystad te maken mit leegloop deurdat in t zuudwesten van de Flevopolder Almere ebouwd wier. Disse nieje stad was deur zien gunstige ligging ten opzichte van Amsterdam en t Gooi antrekkeliker veur forensen en aander volk as dat Lelystad was. n Periode van leegstaand en verpaupering volgden. Halverwegen de jaoren 90 is dat weer de goeie kaante uutegaon. Stedenbouwkundige inzichten veraanderden en wieken wieren opniej estruktureerd. In de wiek Schouw wieren zelfs hele straoten plat-egooid um ruumte te maken veur de nieje wiek Hanzepark. Lelystad zetten in op woonmilieus, en zo ontstonnen wieken as t Golfresort, n wiek die ebouwd is midden op n golfbaone, en Parkhaven.




#Article 185: Arnem (144 words)


Arnem (in 't Arnems: Earnem, Èèrnem) is de heufdstad van de Nederlaonse previnsie Gelderlaond en ok een gemeente in de previnsie Gelderlaond. Arnem lig an de revier de Nederrien. Arnem had op 1 jannewaori 2007 142.634 inwoners (bron: CBS) en is daormee de tweede stad van de previnsie Gelderlaond, nao Nijmegen (zwat 155.000). Arnem beheurt tot de 15 grootste steden in Nederlaond. De gemeente Arnem maakt deel uut van de Stadsregio Arnem-Nijmegen (of-ekort: KAN), De Stadsregio hef 722.181 inwoeners. 

Arnem is de heufdstad en daormee 't adminestretieve centrum van Gelderlaond. Samen mit Apeldoorne en Nijmegen vormp 't een driehoek, die 't dichtbevolken centrum van Gelderlaond is; daorumhinne liggen veural laondelijke gebieden. In Arnem zit, naos de veule nasionaal belangrieke bedrieven, ok 't Business Park; Arnem is daormee een diensenstad en gien industriestad.

In Arnem he-j veerder ok een dieretuun: Burger's Zoo en een openluchmuseum.




#Article 186: Haorlem (207 words)


Haorlem (Nederlaands: Haarlem) is een stad en gemeeinte in Kennemerlaand en de heufdstad van de Nederlaandse previncie Noord-Hollaand. De stad ligt an de rivier 't Spaorne, en de stad het dan ook de bienaom Spaornestad. 

De gemeeinte Haorlem grenst aan de gemeeinten Haorlemmermeer, Heemstede, Bloumendaol, Velsen en Haorlemmerleeide en Spaornwolde en het 148.220 inwoners (31 december 2008, bron: CBS). Vanof 1853 is 't de zetel van 't rooms-katholieke Bisdom Haorlem.

Haorlem het een schiere binnenstad, mit onder meer de Sint-Bavokerke, 't 19e eeuwse station en de Grote Markt, bie 't Raodhuus. In Haorlem steeit ook 't Teylersmuseum, 't oldste openbaore museum van Nederlaand. Ook wordt een deeil van de stad domeneerd deur de 19e eeuwse gevangenis.

Haorlem ontston as geestnederzetting aan 't Spaarne en de eerste vermeldings stammen uut de 10e eeuw. De naom Haorlem komt van Haarloheim, wat hooglegen dörp betekent. Haorlem ontwikkelde zuk op de verbindingsweg van zuud naor noord veurspoedig. 't Wordde de zetel van de Graof van Hollaand. Graof Willem II gaf Haorlem in 1245 stadsrechten. Haorlemse ridders hadden zuk eerder deei eeuw, in 1219, onder graof Willem I onderscheiden deur tiedens de viefde kruustocht Damiate in te nemen. As beloning mocht Haorlem sinds deei tied zwaord en kruus in zien waopen voern.




#Article 187: Wierde (toponiem) (158 words)


n Wierde (ook Hoogte nuimd) is n kunstmoatege heuvel, opworpen om bie hoogwoater n dreug stee te hebben. De noam komt veural veur in Grunnen. In Fraislaand wordt t n taarp nuimd, houwel ook in Fraislaand nogal wat ploatsnoamen ìndegen op werd of ward (Leeuwerd, Bolswerd, enz.). In Noord-Duutslaand hait zonnen heuvel n Warft. 

t Woord wierde komt of van  hail old Frais woord wurth ` woarvandoan  werd of -ward is ofleid.; Wierden wuiren nait allind môkt om deur minsken bewoond te worden, môr ook om n kìrkhoof of t vai te beschaarmen en om der soorten griefholt op gruien te lôten.

De wierden wuiren opworpen op al hogerlegen stees. Vandoar dat zai voak op n rige liggen en n zaandrogge vörmen. n Schier veurbeeld is de oetloper van de Hondsrog: Oadörp, Saauwerd, Ezinge, Winzum, Bavvelt, Raskert, Waarvum, Oskert, mit doartuzzen almoal lutje wierden.

Waarvum is wat oppervlak aangaait t grootste wierde van Nederlaand, Hogebeintum de hoogste wierde/taarp.




#Article 188: Kattewiets (145 words)


Kattewiets (Pools: Katowice , Duuts: Kattowitz) is de heufdstad van de Poolse pervincie Silezië.

De stad zölf hef 301.834 inwoners (2014) en vörmt 't centrum van 't industriegebied van Opper-Silezië, dat met zien 3,5 miljoen inwoners in zowat de grootste agglomeraotie van Polen vörmt, zölfs nog groter dan die van Warschau.

In 1920 wör der in de Pruusische pervincie Opper-Silezië een referendum holden um vast te stellen of 't gebied toewezen zol wörden an Polen of an Duutslaand. Nao ofloop wör besleuten 't gebied half-um-half te dielen. Hoewel in Kattowitz (zoas Kattewiets doe nuumd wör) 80% van de mèensen veur Duutslaand stemde, wör de stad toch toewezen an Polen. In 1945 mos de Duutstaolige bevolking de stad verlaoten. Van 1953 tot 1956 had Kattewiets de naom Stalinogród (letterlijk: Stalinstad, wat ok weer verwiest naor 't Russische Stalingrad). 

Kattewiets is een zusterstad van de volgende steden:




#Article 189: Warsjau (200 words)


Warsjau (Pools: Warszawa ) is de heufdstad en mit 1.732.707 inwoners (september 2014) de grootste stad van Polen. De stad ligt in t historiese landsdeel Mazovië an de Wiesel (Wisła), waorbie t sentrum op de linkeroever ligt en t stadsdeel Praga op de rechter. De agglomerasie had in 2005 zo'n 2.879.000 inwoners en is nao die van Kattewiets de grootste van t land. t Is ok de heufdstad van t woiwodschap Mazovië.

Warsjau beheurt niet tot de oldste staeden van Polen: de eerste vermelding stamt uut 1241. In t begin was t de heufdstad van t vorstendom Mazovië, mar in 1596 verplaatsten de Poolse konik zien verbliefplaatse van Krakau naor t sentralere Warsjau. 

De Tweede Wereldoorlog verleup tragies veur de stad: de umvangrieke joodse getto wordden vertesteweerd nao de joodse opstand in 1943, en de stad wordden grotendeels verrinneweerd in en nao de opstand van 1944. De bevolking daalden van 1,3 miljoen in 1939 tot 420.000 in september 1945.

In de nao-oorlogse tied is t olde sentrum (Stare Miasto) toch in olde stiel herbouwd en de stad stiet noe op de Weerldarfgoedlieste van UNESCO. De opknapbeurte die arg nauw mos gebeuren gong de geschiedenisse in as t Wonder van Warsjau.




#Article 190: Boerderieje (221 words)


Een boerderieje, plaose of een stee is een woenige of warkplekke van de boer. Vake wonnen mit een boerderieje oek de hele wark- en woenumgeving van de boer bedoeld, inclusief woenhuus, arf, weilaand, bouwlaand, stallen en schuren.

Zo'n duzend jaor eleen wönnen mit 't begrip 'hoeve' 't oppervlak an laand (stuk laand) an-eduud waorvan een 'normale' femilie kon bestaon (in zien behoefte veurzien). Op arme gronden was een hoeve groter as op rieke gronden; heel aanders as dat 't nao de middeleeuwen ontwikkelen: ho rieker de grond ho rieker de boer en ho groter zien laand. Dat tegenover de arme keuterboeren op 't zaand. Ontwikkelingen in vormen van gemeenschapsbewuswonnen, individualisasie, liberalisasie en kompetisie bin thema's dee daorbie op de achtergrond meespeulen. Noen is de hoeve allinnig nog 't gebouw (huus mit de stallen) of soms allinnig nog 't woenhuus.

In verschillende delen van Nederlaand en Vlaanderen hef een boerderieje soms een iets aandere naam:

Op de Veluwe en in aandere gebieden is de heerd veural de mooie kamer, in sommigen dialekken zegen ze oek wel heerd veur een veurkamer (woenkamer). 

Een kienderboerderieje is neet een boerderieje zoas dat bedoeld is bie boerderiejen waor geld mee emaak mut wonnen of waor ewark wonnen, mar is een plaose waor dieren ehouwen wonnen dee kienders anspreken en dee deur de kienders verzurg kunnen wonnen.




#Article 191: Kuunder (revier) (319 words)


De Kuunder of Tsjonger (Nederlaans: Kuinder of Tjonger, Fries: De Tsjonger) is een reviertien dat kotbi'j de Drentse greens leit, et lopt van zuudoost naor zuud-Frieslaand. 

De Kuunder en de Opsterlaanse Kompejonsvaort maeken diel uut van de Turfroute. 

An et aende van de 19e ieuw (in 1886 tot 1888 um percies te wezen) is et middenste diel van de Kuunder kanaliseerd over een lengte van 35 kilemeter, veur de bevordering van de scheepvaort en de ontwaetering. Tegensworig wodt dan ok vaeke spreuken van et Kuunderkenaol. Behalven een peer schiere meanders die isoleerd in netuurterreinen liggen, is der van de oorspronkelik kronkelige weg min overbleven. In et noorden van de oorspronkelike Kuunder liggen hier en daor revierduunties, waorvan de Kiekenbarg bi'j Ooldehoorn de schierste is.

In de Kuunder liggen drie sluzen. Bi'j disse sluzen staon pompen om bi'j lege waeterstaand gebiedsaegen waeter terogge te pompen veur de rekreasievaort.

Vrogger mondde de Kuunder uut in de Zuderzee bi'j et Overiesselse plakkien De Kuunder. Deur de anleg van de Ofsluutdiek en de Noordoostpoolder is de monding blokkeerd. Waeter uut de Kuunder komt sund die tied tot ofvoer via de Friese boezem, onder aandere deur de spuisluzen in Harlingen en et J.L. Hooglandgemael bi'j Stavoren.

De Kuunder vormt een taelgreens: globaol kan steld wodden dat et Friese taelgebied in et noorden d'r-van leit, en et Stellingwarfse taelgebied (Nedersaksisch) in et zuden d'r-van. Dit is ok de reden dat d'r twie naemen veur etzelde reviertien bin: elk taelgebied het zien eigen naemen. In et Fries wodt de naeme Tsjonger veur et reviertien bruukt, in et Stellingwarfs en Nederlaans zowel Tsjonger/Tjonger as ok Kuunder/Kuinder bruukt.

De naemen Tsjonger en Kuunder hebben dezelde herkomst. De k wodt in et Fries soms tsj, zoas ok bijveurbeeld in karke-tsjerke. De nd wodt in et Fries soms ng, zo as ok in donder-tonger (et Engels het dat nog vaeker, zoas in denkend-thinking). A'j dat toepast, dan krie'j dus kuunder-tsjuunder-tsjuunger-tsjonger.




#Article 192: De Kuunder (Stienwiekerlaand) (222 words)


De Kuunder (Nederlaans: Kuinre) is een plak in Overiessel in de gemiente Stienwiekerlaand. De ooldste notities waorin spraoke is van Cuinder bin vanof omdebi'j et jaor 1100. 

De inwoners wodden Kuundersen nuumd. De bi'jnaeme veur de inwoners van De Kuunder is Kuunderse krongen.

De Kuunder was een vissers- en haevenplakkien, mar kwam bi'j anleg van de Noordoostpoolder op et dreuge te liggen. De Noordoostpoolder wodde veur een groot part, in stried mit de Zuderzeewet, dreks an et bestaonde laand (Overiessel) vaastelegd. Zo kon et gebeuren dat De Kuunder 'as een vis op et dreuge' vongen in et laand kwam te liggen. De haeven en anlegsteigers liggen sund die tied op et laand. De steiger leit in Overiessel, et gröslaand d'r veur leit in Flevolaand.

Ok in de greiden en bossen vlak veur De Kuunder in Overiessel liggen now op et dreuge de rekonstreweerde overbliefsels van een zeerovernust, de eerste Kuunderburcht.
De Heren van De Kuunder weren de argste zeerovers van Noord-Nederlaand, te vergelieken mit roofridders as Zweder van Bentheim, Herbrun van Putten ('de gesel der Veluwe') en Zweder van Voorst. Heur kesteel lag op een utermate strategische lekaosie ten opzichte van de Hanzeroutes naor et Oostzeegebied. Kooplieden uut onder aandere Daanswiek (ok wel: Gdansk of Dantzig) en Hamburg wodden nogal es opbrocht en veur losgeld op et slot in De Kuunder vaastezet.




#Article 193: Waddenzee (115 words)


De Waddenzee is n binnenzee dai aan aine kaande grìnst aan de Waddenailanden en de Noordzee en aan de ander kaande begrìnzd wordt deur t vastelaand van Nederlaand, Duutslaand en Denmaark.

De Waddenzee wordt kìnmaarkt deur, tiedens eb drugevallende, zaandploaten mit daipere geuln en mit aan de kuste kwelders. Aan Duutse kaande monden de Ems, de Weser en de Elbe uut in de Waddenzee. t Iesselmeer is effektief de uutstroom van t wotter uut de Iessel en aandere reviern dai hierop ofwottern.

De waddenzee is n beschaarmd natuurgebied, mit aan Nederlaandse zieden Natsjonoalpaark Dunen van Tessel en Natsjonoalpaark t Aailaand. Aan Duutse kaande hest t Natsjonoalpaark Niedersachsisches Wattenmeer, Natsjonoalpaark Hamburgisches Wattenmeer en Natsjonoalpaark Sleswig-Holsteinisches Wattenmeer.




#Article 194: Dollert (382 words)


De Dollert of Dullert (bienoam: Ol Tjoard; Nederlaands: Dollard) is n zeeaarm, onderdail van t Waddenzee, op t grènzgebied van Nederlaand en Duutslaand. De revier de Ems mondt hier ien oet en stroomt doarnoa deur noar de Noordzee. De Dollert is om en bie 100 km² groot. De Oostfraise stad Emden ligt der ten noorden van en de Grunnegse stad Delfziel ligt n klaine 9 km te westen van de Dollert. t Getaaienverschil ken oplopen tot 3 meter tou. De Dollert is tegenswoordeg n groot natuurgebied woar geregeld excursies noar tou organiseerd worden. 

De Dollert is ontstoan deurdat t Grunneger gebied t Reiderlaand overspuild wuir deur hoogwoater van t Ems. Dit kwam deur n drijtel störmvlodden. t Belaankriekste was de Marcellusvlod. In welk joartel dit stee von, is nait dudelk. De joartellen 1219, 1277, 1287, 1299, 1361 en 1362 worden nuimd as meugelke joartellen van ontstoan. Doch wuiren grode dailen wel beschaarmd deur wierden of dieken. Hierdeur bleven wat lougen bewoard. Dou ien 1413 n aantel dieken vernaggeld wuiren deur de stried tuzzen Schieringers en Vetkopers, lag t Reiderlaand open veur t woater. Sunt dou lag t Reiderlaand open veur t hoge woater en wuir t dus ook gehail overstroomd. Ien 1520 beriekte de Dollert zien grootste oppervlak. Hai rekde dou tot aan Winschoot en Bennewold. De Blaauwe stad is legen op dit gedailte woar de Dollert dou lag. 

Der gait n ook n verhoaltje over t ontstoan van de Dollert:
 
Hou de Dollard ontstoan was

Laank, laank leden was de Ems nog nait zo boorde groot as dat e nou is. En de Dollert? Dij beston dou nog nait. Bie ain boerenploatske ien Termunten, nait wied bie de zee vot, har de boer ain woaterput. Elke dag huil e der n prot woater oet. Moar op ain morn huil e de emmer der oet en ondekte hai dat der ain heern ien zien woater zwom. Hai wos nait wat e zag, hou kon n zeevisk nou ien n zuitwoaterput terecht kommen wezen? Hai prakkezeerde mor roak en op ain duur was e der achter. Dit mout ain taiken van hogerhaand wezen. Het het nait laank meer duurt of het woater kwam over de dieken hin en kilometers laand en tientallen dorpkes wuiren overspuild deur het zolle woater. De Dollert was ontstoan.




#Article 195: Oostfraislaand (431 words)


Oostfraislaand (Duuts: Ostfriesland, Oostfrais: Oostfreesland) is n streek ien t oeterste noordwesten van t Duutse dailstoat Leegsaksen. t Grènst ien t noorden aan de Waddenzee, ien t westen aan de Nederlaandse provìnzie Grunnen, ien t zuden aan Olderbörg en ien t oosten aan de Jade. Bie t gebied heuren de Oostfraise waddenailanden: Börkem, Memmert, Juust, Nordenoog, Baalterm, Laangeoog, Spaikeroog, Waangerooge. Belaankrijke steden ien Oostfraislaand binnen Aauwerk, Emden, Leer, Norden en Wittmond.

Van oldsheer beston Oostfraislaand oet t gebied tuzzen Ems en Jade. Der wuir Frais proat en de Fraise kultuur wuir der volgd. Dou t Fraise riek (Magna Frisia) oetmekoar veul, schaaide Grunnen (de Ommelanden) Oostfraislaand en Westlauwersfraislaand. Oostfraislaand kreeg n aaigense geve en wuir n dail van t Haileg Roomse riek. Oostfraislaand beston dou oet de tegenswoordege laandkraitsen Emden, Aauwerk, Leer en Wittmond. De tegenswoordege laandkraitsen Fraislaand en Wilhelmshoaven heurden hier nait meer bie. Dou t keunenkriek Hollaand zoch oetbraaide deur Oostfraislaand te verovern heurden dizze kraitsen der anders wel bie. Doch vuilen de mìnsken oet de kraitsen Friesland en Wilhelmhoaven zoch gain Frais.

t Laandskop van Oostfraislaand wordt kenmaarkt deur haidevelden, maarken, klainkolonien en dunen op de wadden. De laandskopstypen binnen hail dudelk weer te vinden ien de ploats -en gemaintenoamen as Wiesmoor, Moormerland, Großheide en Marschland.

Binnen Duutslaand het Oostfraislaand n dudelk aaigense identiteit. Veul dingen dij ien Grunnen of Westlauwersfraislaand bruuk worden, bruukt man ook ien Oostfraislaand. 

Ien Oostfraislaand wordt hail veul tee dronken, t maist ien hail Duutslaand. Ook t aantal thee-extrakt per kopke is veul meer as ien de rest van Duutslaand. Tot de twaide helft van de 19. iew har Oostfraislaand n grode Theefabriek. 

Mit nijjoar worden knieperkes en nijjoarsrollkes eten en môkt ien Oostfraislaand, dij man ook ien Noord en Oost-Nederlaand kent. n Andere delikatesse dij man ien Oostfraislaand eet rond nijjoar binnen spekdikken, dij ook ien Westerwolde eten worden.

Ien Oostfraislaand worden ien tegenstellen tot de verbeelden gain Frais proat, môr Platduuts. t Oostfrais (n Saksisch dialekt dus) is ien de middeliewen ontstoan dou t Frais verdrongen wuir deur t Saksisch oet t zuden. Ditzulfde process het zoch n aantel joaren doarveur ook ofspeuld ien Grunnen. Vandoar dat t Oostfrais dan ook verwant is aan t Grunnegs. Dit zugst aan woorden as Schöfel (Oostfrais) en scheuvel (Grunnegs) en de verklainwoorden mit -tje en -ke. 

t Oostfrais (n Frais dialekt) bestait nog wel, môr nait ien Oostfraislaand. t Oostfrais wuir deur t Saksisch verdrongen en gong dou noar t zuden. t Wordt nau sproken ien de aangrènzende gemainte Selterlaand en wordt dus ook Selterfrais nuimd.

Oostfraislaand bestait oet 4 kraitsen en 31 gemaintes:




#Article 196: Nedersaksen (107 words)


Nedersaksen (Grunnegs ook: Leegsaksen, Platduuts: Neddersassen, Duuts: Niedersachsen) is n dailstoat van Duutslaand. t Is noa Baiern de grootste dailstoat van t laand. t Het as heufdstad Hannover en was verdaild in 4 provìnzies (Bezirke): Weser-Ems, Lunenbörg, Hanover en Broenswiek. De minister-presidìnt van Leegsaksen is Stephan Weil (SPD).

De dailstoat is 47.614,07 vaaierkaante kilometer groot en der wonen 7.926.599 mìnsken (december 2015). Dat binnen 166 inwoner per vaaierkaante kilometer.

Leegsaksen grènst mit de klok mit aan de Noordzee/Waddenzee, Breem, Hambörg, Sleeswiek-Holstain, Mecklenbörg-Veurpommern, Brandenbörg, Saksen-Anhoalt, Thureng, Hezzen, Noordrhain-Westfele, Overiesel, de Drìnt en Grunnen.

In Leegsaksen wordt Hoogduuts sproken. t Selterfrais en Leegsaksisch wordt as minderheids- cq. streektoal bescharmd.




#Article 197: Ems (revier) (101 words)


De Ems of Eemse is n revier in t noordwesten van Duutslaand. Hai ontspringt bie Senne in t Teutobörgerwold (Noordrhain-Westfele) en mondt bie Pogum uut in de Dollart. In de Dollart gaait e wieder laanks t Oostfraise kust en gaait via Emden en Delfziel de Noordzee in mit as noam Westerems. Vandoar de noam Emsmond veur de noordelijkste gemainte van Grunnen en t Nederlaandse vastelaand.

Steden aan de Ems binnen: Telgte, Greven, Emsdetten, Rhaine, Lingen, Meppen, Hoaren, Lathen, Poapenbörg, Leer, Emden en Delfziel.

Veur de lèste iestied stulde vrouger deur Westerwolde. t Meanderrevierke de Ruten Oa is hier n overbliefsel van. 




#Article 198: Hunzego (383 words)


Hunzego (of: Hunsingo) is n streek in provìnzie Grunnen, legen tuzzen Rietdaip en Moarvliet. t Grenst in noorden aan Waddenzee, in oosten aan Fivelgo, in westen aan Westerkwartaaier en Fraislaand en in zuden aan Gerecht. 

De noam Hunzego betaikent streek (go of gouw) van Hunze. Dit, omreden dat Hunze vrouger deurluip tot aan Laauwerzee tou, moar loater deur 'bewaarken' (verlengen, verdaipen, recht trekken) t Rietdaip nuimd is. Hunzego het as heufdploats Winzum. t Gebied komt grotendails overain mit Hoogelaand, dat anders meer n geogroafische noam is, in tieds dat Hunzego n bestuurleke ainhaid was.

De drij waddenaailaandken Röttemerploat, Röttemeroog en Zuderdunen heuren bie dit Ommelaand. 

Der bestaait ook n voetbalklub mit de noam Hunzego (Nederlaands: Hunsingo). Dizzent is in Winzum vestegd. 

Net zo as Fivelgo was Hunzego oorspronkelk n Frais go. Hunzego was t eerste lid van de Ommelaander Unie. 

t Go was onderverdaild in vaaier onderkwartaaiern:

t Middaglaand mos loater oafstoan worden aan Westerkwartaaier. Hierdeur wordt ook wel zègt dat Hunzego enkeld drij onderkwartaaiern haar.    

In Hunzengo kinnen de maiste börgen vonden worden. Dit betaikent nait automoatisch dat der in Hunzego meer adel was as in rest van Grunnen. n Enörm dail van de börgen binnen oafbroken, zowel offisjeel as deur t hiepknottereg volk. n Vernuimde börg in Hunzego is de Menkemabörg bie Oethoezen.

Hunzego wordt kenmaarkt deur maarken en dieken. Dit komt deurdat Hunzego veul lutker was. Deur bedieken is der enörm veul laand biewonnen. De zee legde aal n loagke klaai op dieken tot t weer n aantel meter aanbracht haar. Hier wuir weer diek omhìn baauwd zodat woater t wonnen laand nait weer mit trug nam. Deur dit opstoapeln wordt Hunzego ook wel t Hoogelaand nuimd dat ook doadwaarkelk wat hoger ligt. 

Tegenswoordeg is Hunzego n belaangrieke ekonomische oader van Grunnen. Dit komt deur de Emshoaven op de oostelke punt, t Natsjonoal paark Laauwersmeer en t genoatdörp Zoltkamp op de westelke punt. In Zoltkamp is t genoatbedrief Heiploeg vestegd, de grootste genoatleveransier van Europa. Noast dizze ekonomische oaders, bestaait Hunzego veuraal oet lutje dörpen dij voak op n hoogte stoan.

Hunzego is ook de noam van veurmoaleg zielvest dat grotendails overain kwam mit gebied. t Zielvest is in 1995 opgoan in Noorderzielvest, dat ook dailen van Fraislaand, Westerkwartaaier, Fivelgo, Gerecht en Drent omvat. 

De volgende gemaintes liggen in Hunzego:




#Article 199: Noordzee (204 words)


 
De Noordzee is een zee die globaol tussen de Britse Eilaanden en Noorwegen leit.

Der wör vermoedt dat de naam Noordzee in Frieslaand is ontstaon, omdat Frieslaand drekt in 't zuden van de Noordzee lag, en Zuderzee in 't zuden van Frieslaand. De olde naam van de Noordzee is: Mare Frisicum (de Friese zee).

De Noordzee is een ondiepe zee (zowat 95 meter diep) die van zuud naor noord steeds dieper wordt. Tussen Nederlaand en Engelaand, in 't zuden van de Doggersbaank, bedraogt de diepte deurgaons minder dan 50 meter. Veur de kust van Noorwegen lopt dizze op tot wel 700 meter.

Ongeveer midden in de Noordzee leit de Doggersbaank, een grote zaandbaank met een gemiddelde diepte van 15 tot 20 meter. Deur de veule beenders van mammoeten die daor vonnen bint wör der vermoedt dat dizze dieren daor omkommen bint toen de Noordzee nao de leste iestied underleup dör 't smelten van de ieskap en de hogerkommende zeespiegel waordeur de doggersbaank een soort leste toevlöchtsoord wör. In 't zuden van de doggersbaank leit de Kleverbaank, een grindbaank die een overbliefsel is van een olde revierbedding.

De bodem van de Noordzee is riek an eerdolie en eerdgas die ok op grote schaol wonnen wordt.




#Article 200: Emmen (gemiente) (159 words)


Emmen is een gemiente in 't zuudoosten van de Nederlaandse pervincie Drenthe en hef een oppervlakte van 350 km², waormet 't ien van de grootste van 't laand is. De heufdplek is 't gelieknaomige Emmen, de gemiente had 107.055 inwoners op 1 januari 2020.

't Bij Emmen legen grote hogevenegebied 't Boertanger Moor wör eerst gebruukt om boekweit te telen; dörpen as Erica bin as zogeheten boekweitkolonies ontstaon. In de 19e eeuw wör uut 't vene massaol turf wonnen, waorveur meerdere kanaolen graoven bint. 't Belangriekste restaant van 't venegebied in de gemiente bevindt zich in 't netuurrisservaot 't Bargervene.

Nao de Tweede Wereldoorlog wör 't economische zwakke zuudoosten van Drenthe anmarkt as ontwikkelingsgebied, waornao d'r under meer textiel- en metaolfebrieken vestigd wören.

Antal inwoners per woonkern:

Wieder bint der in de gemiente de volgende wieken en buurtschappen: Angelslo, Bargeres, Bargermeer, Delftlaanden, Emmerholt, Emmermeer, Emmerschans, Klazienaveen-Noord, Koelveen, Middendörp (Nei-Skoonebeek), Munsterscheveld, Noordbarge, Parc Sandur, Rietlaanden, Schutwiek, Westenesch, Wilhelmsoord en Zuudbarge




#Article 201: Emmen (154 words)


Emmen is de heufdplaots van de gelieknaomige gemiente Emmen, in de Nederlaandse previncie Drenthe. Emmen had op 1 jannewaori 2004 51.510 inwoners.

't Dörp Emmen ontstund op de zuudoostpunt van de Hondsrogge. 't Wör veur 't eerst nuumd in een oorkonde oet 1139, toen 't as Curtis Emne (Hof van Emmen) omschreven wör; wij vindt vaker Emne en Empne as de olde naomen veur Emmen. De oorkonde sprek van een boerenplaots (mansus) die bekend stiet under verscheiden naomen: Saalhof, Edele Hof, mor wij kent 't toch veural under de naom Heerenhof. Emmen wör an 't ende van de 12e eeuw een zölfstandige parochie.

Nao de Tweede Wereldoorlog wör 't economisch zwakke zuudoosten van Drenthe anmarkt as ontwikkelingsgebied, waornao d'r under meer textiel- en metaolfebrieken vestigd wören. Heur komst maokte neibouwwieken noodzaokelijk. Partie wieken wören op aordig grote ofstand van de bestaonde kern bouwd, dit om laandschoppelijk weerdevolle gebieden as 't bos Emmerdennen te beholden.




#Article 202: Hoogelaandsters (229 words)


t Hoogelaandsters (ook: Noordgrunnegs) is n Nedersaksisch dialekt dat proat wordt opt  Hoogelaand, t noordelke dail van t provìnzie Grunnen. t Toalgebied van t Hoogelaandsters wordt begrènzt deur stad Grunnen ien t zuden, t Rietdaip ien t zuudwesten, t Lauwersmeer ien t noordwesten, t Wad ien t noorden, de Ems ien t noordoosten en t Damsterdaip ien t zuudoosten. De steden Delfziel en t Daam, dij t aan t noordelke zied van t Damsterdaip liggen (opt Hoogelaand dus), heuren toalkundeg bie t Oldambtster dialektgebied.

t Hoogelaandsters wordt tegenswoordeg proat deur om en bie 55.000 minsken en is ain van dialekten die bie een bult minsken leeft van Grunnen. Doch minsen die het proaten wordt stoaregaan minder, omreden dat maisten oet oldern bestait.

t Hoogelaandsters wordt over t algemain zain as t maist karakteristieke dialekt van Grunnen, dat der ien zien beste vörm proat wordt. Dat komt middelkerwies deurdat ien t Hoogelaands de typisch Grunnegse twaiklanken ai en ou hail veul veurkommen, bieveurbeeld ien kouk en stain. Woorden dij ien t Veenkelonioals nait zo bruukt worden, worden dit ien t Hoogelaandsters voak wel. Bieveurbeeld Veenkelonioalse woorden eeuw, vieren en moe binnen ien t Hoogelaandsters aiw, vaaiern of vijern en mou(der). Bie n enquête oet 1991 wuir deur maisten van ondervroagden t Hoogelaandsters aanwezen as t beste Grunnegs.

t Hogelaandsters het n aantel aigenschoppen dij aander dialekten nait hebben, zo as:




#Article 203: Noorderheide (198 words)


Noorderheide is een kapitaole villao, elegen an de Elspeterbosweg 179 te Vierhouten. 't Dankt zien naom an 't heideveld waoran 't ligt.

De villao werd in 1939 ebouwd in opdracht van de Rotterdamse haovenberon D.G. van Beuningen. Hie liet de villao ontwarpen deur architect Eschauzier.
't Huus was tot in het kleinste detail ontwarpen, zelfs de schoenschraopers bie de deure waoren deur de architect uut-etekend.

De villao hed een prachtige ingangspartie, met daorboven een beeldhouwwark. Ok de schoorsteenmaantels in 't huus bint veurzien van beeldhouwwarken.

In de halle van 't huus beviendt zich een wiendwiezer. Via een uut-eprakkezeerd systeem kan men hier zien hoe de staand van de wiend is. De wiendwiezer staot op 't dak van de villao en hed de vorm van een keiler (wildzwien).
In de halle beviendt zich ok de trappartie naor de verdieping. As men disse wenteltrap ziet, dan waont men zich in een kesteel. Dit wort nog eens verstarkt deur de prachtige kandelaor die daor an de muur op-ehungen is.
Biezonder is ok de glaozen puuj (pui) die in zien geheel in de groond kan zakken.

Mede deur de prachtige architectuur is de villao mit personeelshuus en ingangspartie op-enomen op de Rieksmonumentenliest.




#Article 204: Oldambtsters (768 words)


t Oldambtsters is ain van de dialekten van t Grunnegs dat sproken wordt ien de Grunnegse gebieden Fivelgo ten zuden van t Damsterdaip, t noordeleke dail van t Oldambt, t Reiderlaand en t noordeleke dail van de gemainte Wedde-Bennewold. Deur de grode ôfstanden tuzzen de westelke punt en de oostelke punt van t sprekersgebied, verschillen de verianten binnen t Oldambsters meer as bie andere Grunnegse dialekten. Zo is t maist oostelskte dail staark verwant aan t Reiderlaands en t maist westelkste dail is staark verwant aan t Hoogelaandsters. t Oostelkste dail kint bieveurbeeld ook nog de kombinoatsie -tsjoon, woar de andere Grunnegse dialekten -tsie broeken, bieveurbeeld kombinatsjoon. t Spekersaantel ligt om en bie 46.000 minsken woarvan de maisten ien de steden Daam en Delfziel.

Ien t Reiderlaand gaait de regionoale variant binoa ongewiezegd de grènze over noar t Duutse Reiderlaand.

t Oldambtsters wordt zain as t Goud Geef Grunnegs. Dit is te zain as t Algemain Beschoafd Grunnegs. De maiste woorden en grammatikaregels dij ien de Grunnegse dialekten veurkommen, kommen ook veur ien t Oldambtsters. Vandoar dat n andere noam veur t Oldambtsters ook wel gewoon Grunnegs-Oostfrais is.

Binnen t Oldambtsters kon vrouger nog weer onderschaaid moakt worden tuzzen t Duurswoldsters, t Oost Oldambsters en t Oostfrais Reiderlaands. Tegenswoordeg binnen t Duurswoldsters en Oostelek Oldambsters aal meer noar nkander tou gruid en t Reiderlaands is deur Hoogduutse invlouden doar en Nederlaandse invlouden hier, aal meer van t aander Oldambtsters ôfgruid en kin dus nait meer zain worden as subdialekt van t Oldambtsters. 

t Duurswoldsters is van aal zieden beinvloud worden, zowel vanoet t Veenkelonioalse zuden, t Hogelaandsterse westen en t Oostfraise oosten. Môr in verlieken tou t oostelke Oldambtsters liekt t Duurswoldsters meer op t Hogelaandsters as op t Oostfrais Reiderlaands. 

t Oostelke Oldambsters, ook wel t Grönnegs Reiderlaands nuimd, was t Oldambtsters dat t maist op t Oostfrais leekt. Tegenswoordeg binnen t Oostelke Oldambtsters en t Duurswoldsters aal meer noar nkander tou gruid, woardeur man nait meer proaten kin over dizze baaide dialekten. t Oostelke Oldambtsters wör ook wel aanduud as de olle Oldambtster boeren toal. Dit geft al aan dat t Oostelke Oldambtsters doudestieds as t maist boers zain wör. t Klinkt tegenswoordeg nog aal donkerder as bieveurbeeld t Hogelaandsters en was t maist beholdene Grunnegse dialekt, wen man t Westerwôlds nait mitrekent. Zo wörren woorden as oep (op), teller (bred/bôrd), kniepe (kroug) en swants (steert) nog tot in 20. aiw tou zègd, in tieds dat dizze woorden in de rest van Grönnen (m.o.v. Westerwôlde) al in de 19. aiw oet de mode kwammen. Dit komt ten eerste deurdat t Oldambsters hail oostelk legen is aan de Oostfraise grìns, ten twaide ligt t gebied nait in de direkte omgeven van Stad en ten daarde is t gebied veuraal n agroarisch gebied woar waineg boetender wonen kwammen. De vijerde oorzoak is n nuansering op t daarde punt, noamelk dat der waineg boetenders wonen kwammen, môr doarmit wordt bedould dat der nait veul import kwam boeten t Friso-Saksische toalgebied. Der kwammen noamelk wel veul boetenders wonen, môr oet Oostfraislaand. Tot aan t begun van de 20. aiw was t hail normoal dat der waarkvôlk vanoet Oostfraislaand noar Grönnen kwam om te aarbaiden. Doardeur binnen verschaaidene Hoogduutse invlouden op t Oostelke Oldambtsters kommen. n Opmaarkelke doarvan is dat de k aan t ìnde van n zin voak as kch oetsproken wör. Doardeur liekt t sumtieds wel of man ikch zègt veur ik. Woorden as edik, blaik en riek (hooivörk) worden den ook ettig, blaig en rieg.  Aander kenmaarken binnen dat de aa nait oetsproken wordt as /æː/, môr as /aː/, dat man nait zègt van -aauw (bv. baauw), môr eerder ouw (bv. bouw) en dat man voak n -e achter vraauwlieke woorden zet, môr zunder klankveraandern van de mitklinker, zo as wel gewoon is in t Veenkelonioals. Dat betaikent dat man nait zègt van kraant en klomp, môr kraante en klompe en dus nait zo as in t Veenkelonioals kraande en klombe.

t Reiderlaands is t dialekt dat proat wordt tuzzen de Nederlaands-Duutse stoatsgrènze en de Eemse. Ook t dialekt net over Eemse hìn wordt ook wel zain as Reiderlaands, wegen de triftong eau, in woorden as froger, dat oetsproken wordt as [frjauger]. Veur de twijde hèlft van de 19. aiw kwammen t Reiderlaands en t Oostelk Odambtsters sikkom hailmoal overain. Doudestieds broekte t Reiderlaands noamelk nog veul Nederlaandse lainwoorden. Sunt de ainworden van Praissen binnen dizze dialekten aal meer oetmekoar gruid en worden tegenswoordeg veuraal Duutse lainwoorden broekt. Toch kommen baaide dialekten nog wel dusdoaneg mit nkander overain dat man mekoar over en weer wel goud verstoan kin.




#Article 205: Zuderzee (147 words)


De Zuderzee was de naam van de grote binnenzee die, tot de sluting van de Ofsluutdiek (1932), lag op de plekke van wat noe 't Iesselmeer is.
Nao 't gereedkommen van de Ofsluutdiek wörden 't waoter Iesselmeer eneumd, naor de revier de Iessel die derin uutmondt.

De Zuderzee ontstong in de loop van de middeleeuwen uut een merencomplex dät in de Romeinse tied al bekend stong as Flevo Lacus (Flevomeer). De soms woeste binnenzee was zowel een vleuk as een zegen veur de bewoners van 't umliggende laand. Verschillende waotersnoden tröffen de umliggende gebieden.

Haandelsschepen bevoeren de zee; havensteden as Kampen en Harderwiek beheuren tot de Hanze, en via de Zuderzee voeren VOC-schepen naor Hoorn en Amsterdam. Ok wörden der volop evist. 
In 1900, toe de Zuderzeevisserieje op heur hoogtepunt was, wörden der zo'n 3000 platbodems actief waormee evist wörden op hering, ansjovis, paoling, bot en gernaolen.




#Article 206: Veenkelonioals (464 words)


t Veenkelonioals (ook Klainkelonioals) is n Leegsaksisch dialekt dat proat wordt in de Grunnegs-Drìntse veenkelonien. Toalkundeg zain is t Grunnegs, mor de Veenkelonioale dialekten in de Drìnt worden deur veul Drìnten zulf as Drìnts aanduud. De toalkundege G.H. Kocks het dit verstaarkt deur te mainen dat elk dialekt binnen de provìnziegrìnzen van de Drìnt 'Drìnts' binnen.

t Veenkelonioals wordt ook wel Knoalsters nuimd, tin onrìchte. Veenkelonioals wordt over n huil groot gebied proat dat nait allend de knoalstreek omvat. t Gebied woar Veenkelonioals proat wordt, lopt globoal vanôf Stad laanks t Winschoterdaip noar Winschoot noar Troapel en van Troapel laanks de Drìntse Monden aan de westziede weer noar t Stad tou.

t Sprekersaantel ligt om en bie 94.000 mìnzen, woarmit t Veenkelonioals t maistproaten dialekt is van t Grunnegs. t Is veur Hollaander ain van de minst verstoanboare dialekten van t Leegsaksisch, deurdat man huil slim knaauwt en hail vlot proat. 

t Veenkelonioals wordt deur summege toalkundegen zain as n apaart dialekt en nait as dail van t Grunnegs. Messchain omdat t ook Drìntse invlouden het, zo as de -chie veur bepoalde verklainwoorden. t Het as SIL-kode: VEK.

n Typische aigenschop van t Veenkelonioals is t ìndegen op -e en de doar bie heurende klaankvarandern van de mitklinker derveur. Zo veraandert t Oldambtster woord weeg in t Veenkelonioals in wege, kaant in kaande, oap in oabe en schaans in schaanze. Ook veraandert plaank in plaanke, môr den wordt de nk oetsproken as ng-kh, woarbie de kh de Duutse g veurstèlt. As zonnen woord vôlgd wordt deur n woord dij begunt mit n klinker of n h-, den vaalt de -e vot ien de oetsproak, môr de letter dij der veur komt, blieft wel, bv: Hai sleug de kraande open, wordt oetsproken as Hai sleug de kraandoo'm. De -e wordt wel schreven. n Aander aigenschop van t Veenkelonioals is t uutspreken van veul klanken en letters as neusklaanken. Ook de snìlhaid en t staarke aksìnt moaken t Veenkelonioals aigens. Ook huus en uut veur hoes en oet worden zain as typischheden van t Veenkelonioals.

In oaler Veenkelonioals vuil ook de h- oan 't begin van 'n woord uut. Dij letter is nou zo goud as hailemoal herinvuierd.

Doarnoast wordt t Veenkelonioals zain as t maist roege dialekt van t Grönnegs. Woar in t Noord Grönnegs nij, olle en doun zègd wordt, zo wordt in t Veenkelonioals nèj, oale en daun zègd. 

Zo as al eer vermèld, wordt veur t verklainwoord onder aander -chie bruukt. Dit wordt allend bruukt as der in t Nederlaands n -e bie komt, bieveurbeeld bie pannetje  pannechie. As t woord n körte klinker het, wordt t volgd deur -ie, bieveurbeeld kopje  koppie. As t woord n laange of n stomme klinker op t ìnde het, wordt -(t)je bruukt, bieveurbeeld koffertje  kovvertje. 




#Article 207: Stienwiekerlaand (154 words)


Stienwiekerlaand (plaetselik: Steenwiekerlaand) is een gemiente in de Kop van Overiessel. De gemiente had op 1 januari 2020 44.139 inwoners (bron: CBS) en het een oppervlakte van 322 km².

De gemiente is op 1 jannewaori 2001 ontstaon deur et saemenvoegen van de gemienten Brederwiede, Iesselham en Stienwiek. Anvankelik was de naeme van de ni'je gemiente ok Stienwiek, mar op 1 jannewaori 2003 wodde de gemiente hernuumd tot Stienwiekerlaand. De gemiente komt grotendiels overiene mit et historische Laand van Veno, naost Twente en Sallaand de dadde laandstreek van Overiessel.

De streektael in een groot diel van de gemiente (in et noorden van de lien Blokziel-Wannepervene) is Stellingwarfs, een Nedersaksisch dialekt dat ok in twie angreenzende gebieden - de Friese Stellingwarven en et grootste diel van et Drentse Westerveld - epraot wodt. De dialekten in et overige diel van de gemiente valen onder et Sallaans.

In de gemiente Stienwiekerlaand liggen de volgende dörpen:

Overige officiële kernen:




#Article 208: Stadsgrunnegs (701 words)


t Stadsgrunnegs (ook Stadsgrunnegers, Stadjeders of Stadjers naimd) is t Grunnegse dialekt dat in de Stad en de omliggende ploatsen proat wordt. Hoaren, Engelbert en Hoogkèrke binnen veurbeelden van ploatsen dij onder invloud van Stad dit dialekt overnomen hebben. t Beheurt tot de Noordwest-Leegsaksische dialekten woar of ook de andere Grunnegse en Oostfraise dialekten tou heuren.

t Stadsgrunnegs was oorspronkelk de toal dij de boasis vörmd har veur de aandere Grunnegse dialekten. In de 14e eeuw nam dit dialekt lanksoam t Frais oet de Ommelanden over. In dij tied het t Stadsgrunnegs woarschienlek veul leken op t hedendoagse Westerkertaaiers. Ook doar zigt man verschillende kenmarken dij tegenswoordeg nog aal in t Stadsgrunnegs veurkomen, mòr nait in de andere Grunnegse dialekten. Woarschienlek bestonden toun ook de klanken ai en ou veur de zudelke ie/ee en uu/oe nog nait. Dizze binnen loater vanoet de Ommelanden en Westfoalen in t Stadsgrunnegs terechte kommen. t Stadsgrunnegs is stark verwant an t Noordvelds dat ook wel tot t Grunnegs rekend wordt. Toch zollen t Stadsgrunnegs en t Noordvelds nooit hailemoal identiek an t Zuud- of Midden-Drènts west hebben. Der zol altied al n Fraise, of Ingvaeoonse invloud west hebben.

Ook het t Stadsgrunnegs n grote invloud had op t ontstoan van t Veenkelonioals. Deurdat t törf oet de Veenkelonies apmoal noar of via Stad verscheept wer, wer t Veenkelonioals inspoten mit Stadsgrunneger toalkenmarken, zo as de -e achter veul vrauwliekse woorden zo as stoule, deure en toene.

Der binnen twai kenmarken woar t Stadsgrunnegs deur ander Grunnegers altied vot an herkend wordt. De eerste is de ai-klank woar de ander Grunnegse dialekten (nait t Westerkertaaiers) ie hebben. Woorden as wie, kwiet en bie worden op zien Stadsgrunnegs wai, kwait en bai. t Twaide kenmark dij t Stadsgrunnegs typeert is de ai-klank woar de aander Grunnegse dialekten (nait t Westerkertaaiers), ui hebben. Woorden as gruin, ruip en zuiken worden op zien Stadsgrunnegs grain, raip en zaiken. Dit komt òf en tou ook nog wel veur bie olle mènzen in t Oldambt.

n Ander, minder overdudelk kenmark is dat t Stadsgrunnegs meer veurin de mond proat wordt as de andere Grunnegse dialekten. Zo klinkt de 'ai' meer as n lank oetsproken 'ij' en bestoan der hoast gain lange aa's. Ook wordt de oa minder daip oetsproken as in de Ommelanden. De Stadsgrunneger oa klinkt meer as de Drèntse ao.

n Grammatikoale biezunderhaid van t Stadsgrunnegs is dat de twaide persoon meervold, 'ie', nait veranderd is in 'joe', zo as dat wel in de rest van de pervìnzie gebeurd is. Net as in t Westerwòlds vervalt de -en achter t warkwoord as t warkwoord veur 'ie' te stoan komp, dus op t Hogeland wordt zègd deden ie, mainen ie, kieken je en in Stad wordt zègd deed ie, main ie en kiek je. Veur de gemiddelde persoon oet de Ommelanden klinkt t Stadsgrunnegs wat Drènts-achteg.

t Stadsgrunnegs het vanolds al veul invloud van t Nederlands had. Doardeur begonnen lu oet de omgeven t Stadjeders as haalfbakken Nederlands te zain en verdween t aiwenolde prestiezje van de stadstoal. Ook de sprekers zölf binnen nait echt groots op heur dialekt.

t Zuvere Stadsgrunnegs is sikkom hailemoal verdwenen. Dit komt onder andere omdat n groot dail van de jonge bewoners van de Stad studenten binnen, dij veur n groot dail nait oet de Stad of pervìnzie òfkomsteg binnen. Deur zien laaidende positsie in de pervìnzie, mòr ook in de rest van de regio Noord-Nederland, het Stad n hail ìnde invlouden van boetenòf, woarvan veul vanoet t westen. Doardeur worden Stadjeders, bieveurbeeld winkeliers, voak verplicht om Nederlands te proaten. In Hoaren wordt t dialekt reloatief wat meer proat, mòr dat stait bekend as t Wassenaar van het noorden wat aangeft dat der veul riekere lu doar wonen. De maiste van heur proaten gain Grunnegs. 

t Maiste Grunnegs in Stad komt van lu dij van t Grunneger platteland in Stad wonen goan binnen. De maiste Stadjeders binnen overstapt op t Hollaands, mòr summege olle mènzen (geboren véur de Twaide Wereldoorlog) proaten nog Stadsgrunnegs. Ook zai hebben n hail ìnde overnomen vanòf t platteland. Stadsgrunnegs kin man voak nog heuren op de bankjes an de oostziede van de Vismaart, de 'hangstee' van de olle Stadjeders.




#Article 209: Lemsterlaand (147 words)


Lemsterlaand (Fries: Lemsterlân) was een gemiente in de perveensie Frieslaand. t Had omdebi'j de 13.544 inwoners en een oppervlakte van 124,34 km², waorvan 48,41 km² waeter. Op 1 jannewaori 2014 gong de gemiente op in de ni'je gemiente De Friese Meren.

Tot omdebi'j de jaoren 70 van de 20e ieuw leup de taelgreens tussen Fries en Stellingwarfs deur de gemiente. Et Stellingwarfs (krûmme) wodde introduceerd deur kelonisaosie van Gieterse verveners omenbi'j 1800. In de oostelike helte wodde Stellingwarfs naost de Friese tael bruukt. Daornao is ok dit gebied verfriest. Et Stellingwarfs wodt hier now minnig meer bruukt.

Et Ir. D.F. Woudagemaal in et heufdplak De Lemmer staot op 'e liest van wereldarfgoed van UNESCO.
 

De gemiente Lemsterlaand had negen officiële dörpen. De Nederlaanse naemen weren de officiële. 

Antal inwoners per woongebied:

Overige officiële plak:

Naost disse officiële woongebieden weren d'r in de gemiente ok de volgende buurtschoppen:




#Article 210: Gemiente (bestuur) (176 words)


Een gemiente is een groep van woongebieden (dörpen, steden) mit et bi'jbeheurende gebied die tegere bestuurd wodden deur een poletiek apperaot. De gemiente is de onderste laoge uut et poletieke bestuursstruktuur, mit daorboven in Nederlaand respektievelik de perveensie en de rieksoverhied, en in België respektievelik et arrondissement, de perveensie, et gewest en de federaole staot. Pattie gemientes in Nederlaand kennen nog dielgemientes of stadsdielen, waorin de gemiente opdield is. Dit komt veur in Amsterdam en Rotterdam.

Per 1 jannewaori 2019 bin d'r 358 gemientes in Nederlaand. In alle Nederlaanse gemientes wodden een antal laandelike riegels, op een zelde meniere toepast (bi'jgelieks wat uutkerings betreft), en de vorm van et paspoort moet d'r in alle gemientes etzelde uutzien. Toch bin d'r wel grote verschillen tussen de iene en de aandere gemiente. Een grote stad, waor veul meensken dichte op mekeer wonen, kent aandere perblemen en voert een aander beleid as een dunbevolkte plattelaansgemiente die uut een antal kleine plakken bestaot. Baentiesmannen, gemienteraodsleden, wethoolders en borgemeister bin d'r verantwoordelik veur dat de zaeken in de gemiente goed gaon.




#Article 211: Vlaanderen (114 words)


Vlaanderen is 't noordelijke dailstoat van België. 't Nederlaans is der de officiële taal en de inwoners worden Vlamingen enuumd.

De naam 'Vlaanderen' verwiest zowel naor de Vlaamse federale staot (de 'Vlaamse gemeenschap' in maotschappelijk/sociologische zin), äs naor de bestuurlijke instellingen, de Vlaamse Gemeenschap en 't Vlaams Gewest. De bestuurszetel van Vlaanderen is evestigd in Brussel, hoewel disse stad ok een gewest vormt, naost 't Vlaamse en 't Waalse gewest.

Vlaanderen van vandagededag mag niet verward worden mit 't historische graofschap Vlaanderen. Dät umvatte ongeveer de pervinsies Oost-, West-, Frans- en Zeeuws-Vlaanderen. In Frankriek wordt de term 'Flandre' ok gebruuk as 't geheul van de Fraanse departementen 'Nord' en 'Pas-de-Calais' en 't Belgische Vlaanderen.




#Article 212: Mense (230 words)


Meanse of ('n wetenschaplike name) Homo sapiens (Latien: verstaandige of wieze meanse) is 'n tweevoetige primatensoort uut de superfamilie Hominidae. Onderzuuk op DNA wes d'r op dat de hudige meanse oongeveer 200.000 joar eledene in Afrika is onstoane. De Jebel Irhoud vondsten gaot wieder terugge: 300.000 jaor eleden (280.000 töt 350.000 duzend jaor eledene). De meanse hef 'n goed ontwikkelden kop. Dorumme kan 'e abstrakt deanken, kan 'e proaten, perblemen oplössen en hef 'e uut-ebreeide emoties. Dit hef 'e dan gelieke met aandere meansapen, as chimpansees, bonobo's en gorilla's, mar ok ölliefanten en dolfienn. Deur dat 'e recht op löp kan 'e vri-j met zienn arms bewegen, en doardeur veurwarpen maken en gebruken. De meanse is oaver de hele weerld verspreeid en op alle continentn beholve Antartica komt grote populaties veur. In juli 2008 was 't totale antal meansen op 'n aarde groter as 6,7 miljard luu, eand meert 2020 telden de aarde heur 7,8 miljardste meanse. Der is slechts nog iene lewende ondersoort: Homo sapiens sapiens.

Meansen bint, ewen-as de mieste aandere primaten, sociaal van eerd. Zi'j bint biezunder bedrewen in 't gebruuk van komunikatiemiddelen veur zölfexpressie, uutwisseling van ideen en organisatie. Meansen maakt völle, muuilike sosjale netwarken; die bestaot uut talrieke samenwarkende en konkurrerende grupen, die uutiene-löp van famillies töt naties, ethiek, nörms, weerden en wetten töt staand ebrach, die samen de basis vörmt veur d' meansliken samenlewing.




#Article 213: Eanske (1012 words)


Eanske (Nederlaands: Enschede,  tiedns Carnaval: Krekkelstad) is ne gemeente in Tweante in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Eanske is de grötste stad van Oaveriessel. De stad lig zuudoostelik van Hengel en har in 2005 153.679 inwonners. De gemeente Eanske hef ne öppervlakte van 142,75 veerkaante kilometer en har op n eerstn jannewoari 2020 159.734 inwonners. Dat gef ne bevölkingsdichtheid van 1132 inwonners per veerkaante kilometer. Nöast de stad Eanske zölf heurt ok de döarpe Bokel, de Glanerbrug, Lönnker en Ossel töt de gemeente, net as de landelike gebeedn Twekkel en Goorseveald. De gemeente greanst in t oostn aan de Duutse gemeente Gronauwe (Borken, Noordrien-Westfoaln). In t zuudwestn lig Hoksebarge, in t westn Hengel, in t noordwestn Deenkellaand, in t noordn Oldnzel en in t noordoostn Loster. 

Eanske kreag um en noabiej 1300 stadsrechtn, dee in 1325 duur de bisschop van Uutrech wördn bevestigd. De stad steln nich völ vuur tötdat in de 18e eeuw t linngoodbedrief opkwam. Noadat Belgie in 1830 onofhaankelik van Nederlaand wördn, wördn disse industrie in Tweante duur t riek subsidieerd. Eanske wördn doarbiej de heufdplaats van t linngood. In 1862 braandn de stad noa-an heelmoals of, woarnoa de ontwikkeling van de tekstielindustrie nog völ sneller gung. In de joarn zestig en zeuvntig van de 20e eeuw gungn völle fabriekn oaver de kleenk, in de joarn zeuvntig en tachntig voalgn de ofbraak van de gebouwn. Eankeld n deel van de hal van Jannink wördn museum. In de joarn neegntig kwam der n plan um Boorn, Hengel en Eanske biej mekaar te trekn as Tweantestad. In 2000 wördn dit plan daal smetn. Now vörmt Eanske tehoop met Hengel, Boorn en t Duutse De Gronau ne agglomerasie met kort-an 400.000 inwonners.

Op zoaterdag 13 mei 2000, nen mooin meidag, pleern ne veurwearkopslagplaats oet mekaar. Biej disse veurwearkraamp, woarbiej de hele buurt Roombeek wördn vortvaagd, kwamn 23 leu oet de tied en raakn biejnoa doeznd leu gewoond. In de tien joar doarnoa is dr ne hele nieje wieke wier opbouwd. t Onderzeuk noar de oorzaak van de raamp löp nog.

Vandaag an n dag hef Eanske ne universiteit (Universiteat Tweante), n konservatorium, ne keunstakademie, ne hogeschole, wat museums (woaroonder t rieksmuseum Tweante) en n vleegveald (Enschede Airport Tweante). De voetbalklup FC Tweante kump oet in de eredivisie en spölt in de Grolsch Veste.

Eanske is önnerverdeald in 5 stadsdealn.

De wichtigste wegge van Eanske is de Ringe, ok wal bekeand as n Seengel. Disse löp öm de wieke Binnenseengelgebeed hen en zörg derveur det de Binnenstad nich te völ verkear möt verwarken. Vanof de Ringe goat der völle wichtige stroaten noar de boetenkaante van de stad: de Westerval en Zuderval zorgt derveur de't sentrum met de A35/N35 verbönnen is, moar t is ok dreks verbönnen met de wegn noar Hengel, Hoksebarge (N18), Buurse, Alstea, de Gronauwe, Loster, Oldnzel en Döarningn. Disse wegn öntspreengt in de Binnenstad, moar wört pas warklik grötte noadet zee de Ringe passeard bint.

Öp t loatst is der ok nog de boetenste ringe, dee start biej de Universiteat Tweante en dan deur t Hoawngebeed, kruuzend met de N18, laanks de [Helmerhook, deur Wesselerbreenk en Stroinkslaanden, deur t plattelaand noar t Wooldrik, laanks Velve-Leendenhof en Stokkerst biej n dreaspröng van de Oldnzelsestroate en Lösterstroate endet. Disse roete geet oawer de Auke Vleerstraat, Usselerrondweg, Broekheurnerring, Zuid-Eschmarkerondweg en Noord-Eschmarkerondweg.

De gemeante Eanske hef vier treanstasjons: Stasjon Eanske, Stasjon Eanske Dreenerl, Stasjon Eanske De Eschmarke en Stasjon Glanerbrug. Verlean stasjons bint Stasjon Eanske Noord, Stasjon Eanske Zuud, Stasjon Lönnker, Stasjon Brokern, Stopplaats Hengeloschestraat en Stopplaats Oldenzaalschestraat.

Vanoet stasjon Eanske vertrekt de Intercity's 1600 noar Hengel, Deamter, Apeldoorne, Amersfoort, Amsterdam Zuud en Skiphol en 1700 noar Hengel, Deamter, Amersfoort, Utrech Sentroal, Golda, woar de treane splitst wör, woarnoa ean deal wieter geet noar N Heeg Sentroal en t oare deal wieter geet noar Rotterdam Sentroal.

Stasjons Eanske en Dreenerl wör an-doan deur de Sprinters 7000 noar Hengel, Almelo, Riesn, Holten, Deamter, Twello en Apeldoorne en 7900 noar Hengel, Almelo, Nijverdal, Roalte en Zwol. Eanske, De Eschmarke en Glanerbrug wört an-doan deur de Regionalbahntreane van DB Regio NRW 20180/RB64 noar Münster (Westf.) Hbf en 20230/RB51 noar Dortmund Hbf.

De speure biej Stasjon Eanske bint nich met mekoar verbönnen. Hierdeur is Stasjon Eanske feaitelik n dubbel kopstasjon.

t Busnetwark van Eanske verbönt de wieken met de Binnenstad via de twea grötte busstasjons van de stad: Eanske Sentroal biej t treanstasjon, en t busstasjon Van Heekplein. Bussen in de stad bint allen van Syntus, de strekkebussen bint van Syntus en Arriva. Zee riedt measttieds önner n noam Twents.

Deurdat Eanske in de linngoodhaandel völ saamnwearkn deed met Duutslaand, kwam dr op muzikaal gebeed ok nen goodn baand. Noa n Eerstn Wearldoorlog kwam dr tusken Eanske en Gronau völ saamnwearking op kultureel vlak. Zo ha'j hele striekkwartetn, salonorkestn en hot dancemuziekkapeln. Ok warn dr symfonieorkestn en n operetteklub (Enschedesch Opera en Operette Gezelschap) met eegne oetvoerings. Vanof 1920 wör jazz ok in Eanske slim populear. Zo wörd nog alle joarn t Internasjonaal Jazz Festival Eanske höaldn.

Dr zint dree grote konserthaln vuur klassieke muziek in Eanske - t Muziekcentrum, de Tweantse Skouwburg en de Grote Keark. Dee wearkt saamn seend 2002 as Podium Tweante. Dr is völ anbod van konsertn, theater, jeugnd- en jongvolkvuurstellings.

November 2008 wör t Nasjonaal Muziekkwartier lösdoan in Eanske. Hierin zitt poppodium Atak, t ArtEZ Koservatorium, t Orkest van t Oostn, Muziekskole Tweante, de Nasjonale Reisopera en Podium Tweante te hope onder ene kappe, tegnoaver t Centraal Stasjon van Eanske.

Eanske is studeantnstad, en hef net as aandere studeantsteadn n oetbreid oetgoansleavn. Veural op de Oolde Maarkt en de ziedströatkes doarvan zitt völ oetbaters. Bekeande kafees en uutgaansgeleegnheed'n zint (2013) , 'Molly Malone' , 'Fellini', 'Aspen Valley', 'Revelation' en de klub 'ZOZO'. Op de Oolde Maarkt wordt völ evenemeantn organiseerd, zo as Beach Volleybal, de Proefeet, Grolsch Summer Sounds en t multimediafestival GOGBOT.

Dr zint ok alle joarn verskeidene muziekfestivals. Elk joar met Hemmelvoart he'j t International Jazzfestival Eanske op de Oolde Maarkt. Op t Rutbeek, 6 km van t centrum, wörd ok alle joarn Geuznpop en de dancefestivals Freshtival en Fantasy Island höaldn.




#Article 214: Eerdgas (172 words)


Eerdgas is n fossile braandstof dat veural bestoat oet Methoan. Doarnoast bestoat t maisttied oet koolwoaterstoffen, swoavelwoaterstof, stikstof en koolstofdioxide. t Is ontstoan bie t zulfde proces as dat eerdeulje vörmd wuir, woardeur t ook voak bie eerdeulie vonden wordt. n Verschil mit eerdeulie is dat eerdgas n leger percentoage orgoanische stoffen bevat. 

Ien Nedderlaand wordt eerdgas wonnen bie t Grunnegse Slochter en ien de Waddenzee. 

Bie t vervoern van eerdgas mit vrachtwoagen wordt t as t woare soamenperst, om de dichtte te verlutken en meer tegelieks vervoern te kinnen. Vanoaf Ruslaand, ain van grootste gasleveranciers, wordt t gas via pieplaidens noar landen ien Europa vervoerd.

Eerdgas wordt veural bruukt veur t koken en verwaarmen van t hoes of n ander gebaauw. Dit wordt doan, deur middel van t verbranden van dit eerdgas, woardeur de woaterstofdielkes energie (waarmte) vörmen. De overge dielkes (koolstofdioxide) komt ien de locht. Dit helpt mit aan t bruikaseffekt. Deurdat allìnd de woaterstofdielkes verbraand worden, wordt pure woaterstof ook zain as t perfekte alternatief veur de fossile braandstoffen.




#Article 215: Boornerbrook (138 words)


Boornerbrook, ok wal kortweg t Brook, (Nederlaands: Bornerbroek) is n kerkdoarp in de Tweantse gemeente Almelo in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Ut doarp hef ongeveer 1800 inwonners. Töt de gemeentelike herindeling van 1 januari 2001 heurn t doarp biej de gemeente Boorn.

In de loate Middeleeuwen was Boornerbrook ne boerschop van boerderiejn. Voalgns t verhaal zol t doarp meer richting Eanter wördn bouwd, mer oonderwegters zol de as van de waag woarmet de bakstene vuur de te bouwn kearke wördn verplaatst, kats mildnduur brökn wean, woarop wördn beslötn um de eerste Stefanuskearke doar te bouwn. Zoo as t achtervoogsel -brook angef, hef hier vrogger n brook legn. Ok de vealdnaamn hier, zooas De Mors (vandaag-an-n-dag ne wiek van Boornerbrook) wiest hierop.

De hudige Seent-Stefanuskearke wördn bouwd in 1856 en in 1919 en 1920 ingriepnd veraanderd duur A.J. Kropholler.




#Article 216: T Vjenne (187 words)


t Vjenne, t Venne, t Vreeznven of Vreeinvenne (Nederlaands: Vriezenveen) is n doarp in de Tweantse gemeente Tweanteraand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. t Lig ten noordn van Almelo. Vrogger was t ne zölfstaandige gemeente; now steet der t gemeentehoes van de gemeente Tweanteraand. Op n eerstn januari 2005 weunn der 13.371 leu in t Vjenne.

t Vjenne is ontstoan noa 1364 in de tied dat der in disse regio völle venne wördn wonn. Tusken 1720 en 1917 dreavn de inwonners van t Vjenne nen leabendign haandel met t Russiese Seent-Petersborg. In 1905 braandn n groot deel van t Vjenne plat. Now kenmearkt t doarp zik duur ne 6,2 kilometer laanke doarpsstroat. 

In t Vjenne wördt n ampart Neersassies dialekt sprökn, t Vjens of Vreeznvens, dat weinig oavereen oetkömp met t Tweants dat in umlignde plaatsn sprökn wördt. t Vjens verdreeit bepoalde klaankn woar in andere soortn Tweants nen eankelklaank wörd broekt. Dit kan n oawerbliefsel wean van t Westfaals of invlood van t Freesk: 

Disse maneere van proatn wördt hoaste neet mear broekt, en t gebroek van dialekt geet de leste joarn slim op Sallaands an.




#Article 217: Zwilbrook (167 words)


t Zwilbrook (Nederlaands: Zwilbroek, Duuts: Zwillbrock) is n klean doarp op de greanze tusken de Nederlaandse gemeante Berkellaand in Gelderlaand en de Duutse gemeente Vreedn in t distrikt Borken in de deelstaat Noordrien-Westfaaln. t Lig an  de Nederlaands-Pruuske greans eankelde kilometers ten oostn van Grolle, teegn t Achterhookse Holterhook an.

t Zwilbrook is bekeand vanweage t Zwillbrocker Venn en de parochiekearke Sankt Franziskus. Disse kearke wördn bouwd met t geald van katteliekn oet Tweante en de Achterhook. De katteliekn in t oostn van Nederlaand mochn an t eand van de 17e eeuw eer geloof nich langer beliedn. Doarop leut de bisschop van Meunster de Fransiskaann oet Boogholt in 1651 de kerstmisse leazn in t Zwilbrook, wat oeteindelik leed töt t ontstoan van ne parochie vuur de bedroagde kattelieken in Oost-Nederlaand en de bouw van ne keark vuur disse parochie met angreanznd klooster vuur de Fransiskaann. De hudige Sankt Franziskus-kearke is een van de weinige barokke kearkn in t Meunsterlaand dee is blievn stoan in n Tweedn Weerldoorlog.




#Article 218: Eerdeulje (159 words)


Eerdeulje is n fossile braandstof dij wonnen wordt over de hule wereld. t Is ontstoan doe orgoanische stoffen, as oevven van prehistorische daaiern en plaanten, onder sedimenten kwamen en deur de hoge druk en waarmte laangzoam veranderden ien de molekulen van koolwoaterstoffen. Hierbie ontstoat ook methaangas dat ook eerdgas nuimd wordt. Stainkool wordt ook op dizze manaaier vörmd.

In Nederlaand wordt eerdeulje wonnen ien Drìnt rond t loug Skonebeek. Doar stoan hier en doar nog n poar olle ja-knikkers. Dit binnen n soort mesienes dij deur n ja-knikkende bewegen te moaken, de eulje oet de grond hoalt.

t Eulie dat ien Drìnt wonnen wordt is niks vergeleken bie t eulje dat ien t Middenoosten wonnen wordt. Ien Arabische stoaten as Saoedi-Arabie, Irak, Iran en Koewait wordt t eulje asmis zölfs boven de grond vonden en binnen de euljebaronnen voak stoatsheufd. 

Van eerdeulje worden stoffen moakt/onttrokken as benzine, kerozine, plastics, enzoveurt. Andere noamen veur eerdeulje binnen petrolium en ruwe eulje.




#Article 219: Krante (226 words)


Een krante is een regelmaotig verschienende edrokken uutgave, waorin niejs op-eneumen wonnen. 

Vake wonnen 't woord krante gebruuk as veur een dagblad. Dit is eigenlijks verkeerd. Zoas de naam al angeef verschient een dagblad elke dag (mit uutzundering van zundag), terwiel pertie kranten minder vake verschienen. Elk dagblad is dus oek een krante, mar neet elke krante is een dagblad.

Der wonnen altied onderscheid emaak tussen algemene kranten en especialiseren kranten. De meeste dagblaojen bin een veurbeeld van de eerste soorte, kranten as Cobouw en 't 'Agrarisch Dagblad' bin veurbeelden van de tweede soorte.

Sommigen van de dagblaojen dee-w vandage de dag tegenkoemen bin as krante begunnen. In de naam is dit soms nog weerumme te lezen. Een veurbeeld hiervan is de Leeuwarder Courant; op 29 juli 1752 veur 't eers verschenen as Leeuwarder Saturdagse Courant.

De Telegraaf en dagblad De Twentsche Courant Tubantia verschienen wel op zundag.

Een veurbeeld van een krante dee neet as dagblad verschient is Le Monde Diplomatique, dee maondelijks verschient.

Nederlaand hef vuuf laandelijke mannenblaojen (De Telegraaf, de Volkskrant, Algemeen Dagblad, Trouw en nrc.next) en twee laandelijke avendblaojen (Het Parool en NRC Handelsblad). Disse kranten richen zich veural op 't wessen van 't laand.

Drèents varsien uut Rolde (een piloboks har een haalflinnen, haalfkatoenen weefsel)

Drèents; uut 't lied Niks is zoas 't lek, op de gelieknamige cd (1997) van Skik




#Article 220: Fietse (131 words)


Een fietse is een voertuug veur één of meerdere personen dat deur spierkrach vort-edreven wonnen. Meestentieds besteet een fietse uut twee wielen, een iezere umraming, een zaol, een sture, een fietsketten en trappers mit pedalen.

Beron Karl von Drais bedöch een zogenaamde loopfietse. Disse bestung uut een houten umraming, houten wielen mit een iezeren velg, een iezig primitief zaol, een primitief sture, en een soort remme op 't achterwiel. De loopfietse had gien trappers; de bestuurder beweug zich dus vort deur zien eigen of te zetten tien de grond. 't Eerste exemplaar ontstung in 1816. Von Drais neumde zien toestel naor humzelf een draisine. De naam leef nog vort in 't wagentjen dat deur spoorkeerls gebruuk wonnen.

Drèents citaot; uut Op fietse, op Niks is zoas 't lek (1997) van Skik




#Article 221: Eerdkeern (203 words)


De eerdkeern is et middelste diel van de eerde. De eerdkeern lopt van de onderkaante van de eerdmantel op omdebi'j 2900 kilemeter diepte tot an et centrum van de eerde op omdebi'j 6370 kilemeter diepte.

Deur seismologisch onderzuuk is vaaststeld dat de dichthied van de eerde op 2900 kilemeter abrupt toenemt van omdebi'j 5,5 gram per cm3 tot omdebi'j 10 gram per cm3, wat d'r-op wiest op een plotse veraandering van de chemische saemenstelling. Et staot naogenog vaast dat de eerdkeern grotendiels uut nikkeliezer bestaot.

Et feit dat longitudinaole golven wel, mar transversaole golven niet deur de keern wodden votplant, wiest d'r-op dat et nikkeliezer in de keern grotendiels vloeibaor is. Stromingen in de keern zollen verantwoordelik wezen veur et magneetveld van de eerde.

De Deense seismologe Inge Lehman (1888-1993) het in 1929 antoond dat et binnenste diel van de eerdkeern (van 5110 tot 6370 km diepte) wel weer vast is. Ondaanks de slim hoge temperetuur van omdebi'j 4.500 °C is et iezer hier vaast, vanwegen de slim hoge drok, die in et centrum wel tot 3.500.000 atmosfeer oplopt. Ze onderscheiden daoromme een binnenkeern van een butenkeern. 

De eerdkeern omvat 16 % van et volume van de eerde en 32% van de massa.




#Article 222: Febrewaori (246 words)


Febrewaori (ok wal: sprokkelmaond) is de tweede maond van 't jaor in de gregoriaanse kalender, en hef 28 dagen in gewone jaoren, en 29 dagen in schrikkeljaoren. 30 febrewaori is in de geschiedenis drei keer veurkommen. Febrewaori is nuumd naor de Romeinse god Februus, de god van de purificaotie/onderwereld. Bij de olde Romeinen was febrewaori de maond van de grote reiniging en boetedoening (de februa). In de oldste Romeinse kalender, die tien maonden telde, kwam febrewaori niet veur. Toen 't jaor verdeeild wör in twaolf maonden (onder keizer Pompilius), wör de leste maond februaris doopt. 't Jaor begun dus mit meert. 

De schrikkeldag verrekende men logischerwieze an 't ende van 't jaor, dus an 't ende van febrewaori. Eerst in 't jaor 456 wör jannewaori de eerste en febrewaori de tweede maond, de schrikkeldag bleef now ten bate van de tweede maond kommen.

Jannewaori en febrewaori bint de leste twee maonden die an de kalender toevoegd wurden, omdat de Romeinen de winter as een maondloze periode zaggen. 

Febrewaori wör anmarkt as reinigingsmaond. De Romeinen vierden heur Lupercalia, reinigings- en vruchtbaorheidsfeesten ter ere van de wolfsgod Lupercus. In dezölfde periode vierden de Germaanse stammen langs de Romeinse grenzen een ontuchtig vrouwen- en vruchtbaorheidsfeest. De Romeinen vonnen dit heidense riten en dudden dizze feesten an mit de naam Spurcalia, naor 't Latiense woord spurcus dat smerig betekent. Van dit woord is 't Oldnederlaandse woord sprokkelen een etymologische ofleiding. De sprokkelmaond febrewaori verwiest dus naor dizze olde Germaanse vruchtbaorheidsfeesten.




#Article 223: Meert (106 words)


Meert (ok wal: lentemaond) is de darde maond van 't jaor in de gregoriaanse kalender en hef 31 dagen. De maond is vernuumd naor Mars, de Romeinse god van de oorlog.

In 't olde Rome nuumde ze de maond Martius, disse maond wör zien as een goeie maond um een oorlog in te beginnen. 't Zol geluk brengen. 

In die tied was meert de eerste maond van 't jaor. Laoter hebt ze jannewaori en febrewaori der veur plakt. Dit verklaort ok waorom de maond september (sept = 7) de negende maond is en niet meer de zeuvende en oktober (octo = 8) de tiende maond is.




#Article 224: Mei (149 words)


Mei (ok wal: bluimaond) is de viefde maond in 't jaor van de gregoriaanse kalender en telt 31 dagen. Meugelijk is mei nuumd naor de Romeinse godin Maia, en meugelijk naor de Romeinse vruchtbaorheidsgodin Bona Dea, heur feest wurden in mei vierd. 

Mei valt op 't noordelijk halfrond gehiel in de meitied en op 't zudelijk halfrond gehiel in de harfst.

Belangrieke meidagen:

Op de gregoriaanse kalender wordt mei veurofgaon deur april en volgd deur juni.

Mei, de leste maond van de meitied, wordt gewoonlijk associeerd met mooi weer: warm, mor niet hiet, met lange en nog steeds langer wordende dagen en met een volop levende, gruiende en bluiende natuur. Op licht depressieve mèensen hef de maond vake een helend effect. 't Dichterlijke bield dat de maond oproept is hiel vake gebroekt, beveurbield in Heinrich Heines gedicht Im Wunderschönen Monat Mai en in Herman Gorters doezenden verzen lange Mei.




#Article 225: November (119 words)


November (ok wal: slachtmaond) is de elfde maond van 't jaor in de gregoriaanse kalender, en hef 30 dagen. De naom komp van 't Latiense novem veur negen. November was de negende maond in 't jaor, omdat in de tied van de Romeinen 't jaor in meert begun.

Op 't noordelijk halfrond is november de leste maond van de meteorologische harfst. Deur de almor leger wördende temperatuur, 't gure weer en steeds korter wördende dagen stiet dizze maond vanolds veur verval, somberheid en wanhoop. Dit thema komp beveurbield terug in 't gedicht November van J.C. Bloem en in de liedties November van Tom Waits en November Rain van Guns n' Roses. De maond is daormit de tegenhanger van mei.




#Article 226: Otterlo (137 words)


Otterlo is n esdaarp in de Nederlaandse gemeente Ee, in de provinsie Gelderlaand. In t daarp en derbuten woenen zo'n 2380 minsen (1 jannewaori 2006).

In 2005 wier t 1150-jaorig bestaon van Otterlo evierd.

t Achtervoegsel lo is n historiese benaming veur n bos.

De naam van de plaots Otterlo wier vrogger ok wel eschreven as Otterloo. Disse twee namen wieren ofwisselend gebruukt. Dit is nog terug te zien op ouwe ansichtkaorten.

Kortbie Otterlo leit t Nationaol Park De Hoge Veluwe. t In t park elegen Kröller-Müller Museum, enoemd naor Helene Kröller-Müller, het n anzienlike verzameling van onder aandere Vincent van Gogh, en bekende verzameling beeldhouwkunst in t Beeldenpark van het Kröller-Müller Museum. Ok he'j in Ooterlo t Nederlands Tegelmuseum en t Rooie Kruusmonument.

Langest de Planken Wambuisweg richting Ee zit an de rechterkaant t Uutkiekpunt Vaolenbaarg.




#Article 227: Lunteren (159 words)


Lunteren is n daarp in de gemeente Ee, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Daarp het rond de 12.705 inwoners (2011).

Lunteren ligt tussen de plaotsen Ee in t zujen en Barreveld in t noorden. In t oosten van Lunteren begint de bosrieke Veluwe mit de stuwwal Meulunteren-Waogeningen. Hier is ok de Goudsbaarg, waor t geografiese middelpunt van Nederlaand ligt. In t westen en noorden van Lunteren ligt de Gelderse Vallei, waorin de Lunterse Beek n ofwaoteringsfunksie het.

De buurtschappen Meulunteren, De Valk, Overwoud en Nederwoud liggen in t butengebied van Lunteren.

Lunteren is in de zoemermaonden n toeristiese trekpleister, an de raanden van de bossen staon verschillende kämpings. n Bekende toeristiese attraksie is de Oud-Lunterse Dag, die as onderdeel van de Eese Heedweek jaorliks an t eind van augustus plaotsviendt. Op disse dag, gaot Lunteren zo'n 100 jaor terug in de tied, en wisselen veul Lunteraonen der daogelikse goed in veur de meer tradisionele boeregrei van de West-Veluwe.




#Article 228: Wekerum (203 words)


Wekerum (Nederlaands: Wekerom) is n daarp in t noordoosten van de gemeente Ee, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand, elegen in de Gelderse Vallei, kortbie de Veluwe. t Daarp het zo'n 2.540 inwoeners (2005). 

De meeste inwoeners bin Protestants-christelijk en beheuren tot de Hervormde Gemeente. De SGP behaolt bie de verkiezingen meestal n meerderheid van de stemmen.

In de zoemermaonden lozeren der op de umliggende kämpings veul toeristen.

Dwars deur t darp stroomt oost-west de Grote Valkse beek in de volksmond de daarpsbeek of Barreveldse beek eneumd. De beek gaot onder de deurgaonde weg deur.

De leste jaoren (2012-2015) het Wekerum flink uutebreid. Zo bin der in de niejbouwgedeelten Wekerum oost en Wekerum west n hoop huzen bie-ekommen. Der wordt noe ewaarkt an n bedrieventerrein in t Noord-Oostelike deel van Wekerum.

t Daarp Wekerum het nog altied un supermart. Dit is noe Emté Hoek. Veurheen (tot desember 2010) was dit Golff Hoek. Verder bin der nog n paor standardwinkels.

In 2015 is ok Wicherumloo gebouwd. Dit is 'n tehuus veur ouderen, waor diverse soorten zurg gebooien wurden. Daornaost bin d'r ok mogelikheden veur dagbesteejing. Dit projekt is n inisjatief vanuut de plaotselike Hervormde Karke. De naom Wicherumlo wiest naor de vroggere naom van Wekerum.




#Article 229: Harskamp (198 words)


Harskamp is een daarp in 't noordoosten van de gemeente Ede in de Nederlanse previnsie Gelderland, elegen op de rand van de Veluwe en de Gelderse Vallei. 't Daarp het 3.470 inwoeners (2004). De postcodes beginnen mit 6732.

Harskamp is de plek waor 't Infanterie Schietkamp Harskamp zit dat op 1 september 1899 in gebruuk eneumen werd. Hier worren jaorlijks tussen de 110.000 en 140.000 schutters of-ericht. 
Der zitten oek een paor defensiemuseums: 't Infanteriemuseum, 't Infanterie Schietkampmuseum, de historische verzaomeling van de Nationaole Reserve en 't smalspoormuseum.

In 't luchtruum boven 't schietkamp zit een bepaarkingsgebied (EHR 9). Dit vuufhoekige gebied het een diameter van oengeveer zeuven kilemeter en begint van de groend tot 1707 m boven de groend. Dit gebied is meestentieds deurdeweeks actief. As 't gebied actief is maggen der gien vliegtugen vliegen.

't Daarp is veural bekend vanwege 't toerisme en de anwezigheid van campings en recreasieparken vanwege de rustige ligging an de rand van de Veluwe. 't Is oek een christelijk daarp: bie de gemeenteraodsverkiezingen van 2006 behaolde de SGP hier 50,26% van de stemmen, de drie christelijke partieën saomen ruum driekwart. 't Daarp het een hervormde en een griffermeerde kaark .  Hierwauwaweer 




#Article 230: Et Bildt (199 words)


Et Bildt (Nederlaans: Het Bildt; Bildts:  't Bildt; Fries: It Bilt) is een vroggere gemiente en een Nederlaanse laandstreek in de perveensie Frieslaand mit as heufdplak Sunt Anneperochie. Et had op 1 meie 2014 10.657 inwoners en leit an de Waddenzee mit 15,4 km kust.

De naeme Et Bildt komt van opgebild, wat opslibd betekent.

De bodem (zeeklei) is slim vruchtber, en et gebied leeft van laandbouw; veurnaemelik siepels en pooteerpels.

Et Bildt moet niet verward wodden mit de Utrechtse gemiente en plak De Bilt.

De vroggere gemiente Et Bildt het zes officiële dörpen. De Nederlaanse naemen bin de officiële. In et pooldergebied van Et Bildt wodt gien Fries, mar Bildts praot. Disse tael is ontstaon deur verminging van de Zuud-Hollaanse dialekten van de poolderbewoners mit et Fries van de omliggende gebieden. Allienig in et dörp Minnertsge, dat niet in et pooldergebied leit, en pas sund de gemientelike herindieling van 1984 tot de gemiente Et Bildt beheurt, wodt Fries praot. De gemiente het wel keuzen veur twietaelige plaknaembodden, mar onder de Nederlaanse naeme van de poolderdörpen staot de Bildtse vertaeling vermeld in plak van de Friese. 

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2010:

Bron: CBS, Gemeente Op Maat




#Article 231: Schiermonnikoog (224 words)


Schiermonnikoog () (Eilaanders: Lytje Pole; Fries: Skiermûntseach) is vanuut et westen rekend et vuufde Nederlaanse Waddeneilaand. t Eilaand vormt n eigen gemiente in de perveensie Frieslaand. Desondaanks numen veul Grunningers et os Aailaand en vienen dus dat Schiermonnikoog bi'j Grunningen heurt. Veur de grap zeggen lu dan ok wal es dat zi'j naor T'aailaand west hebben, en daormit bedoelen ze dan dat ze Schiermonikoog west hebben. Et is vanzels een woordgrappien waorbi'j T'aailaand = t Aailaand naor Thailaand verwist.

Mit mar 947 inwoners (per 1 jannewaori 2020) is et de dunstbevolkte gemiente van Nederlaand. Et eilaand leeft veural van toerisme en staot bekend om zien rust, dit wordt ok graeg zo holen deurdat meensken der auto op et vaastelaand moeten aachterlaoten.

De gemiente Schiermonnikoog het amper ien dörp, et gelieknaemige Schiermonnikoog (Eilaanders: Aisterbun oftewel 
'Oosterburen'), mit omdebi'j de 850 inwoners. Schiermonnikoog had oorspronkelik nog een twiede dörp: 'Westerburen', dat in 1719 langzeman de zee in mitneumen wodde.

Schiermonnikoog greenst in et noorden an de Noordzee, en in et zuden an de Waddenzee. In et westen leit Amelaand en in et oosten Rottumerplaete en de zaandplaete Balg. Rederi'je Waegenborg onderhoolt een veerdienst tussen Lauwersoog en Schiermonnikoog. De totaole straandlengte is 18 km en de totaole lengte van de fietspaeden is 30 km.

Et dörp Schiermonnikoog op et eilaand is de noordelikste bewoonde plak van Nederlaand.




#Article 232: Boertang (203 words)


Boertang (Nederlaands: Bourtange) is n vestendörpie in t oosten van de provìnzie Grönnen in t gebied Westerwolde. t Is aanlègd tiedens de Tachtegjoarege Oorlog in opdracht van stadholder Willem I. Dou t Stad in Spoanse handen veul, wol Willem I t isoleern zodat der gain haandel meer meugelk was tuzzen Stad en de Spanjoarden in Duutslaand. Doarveur mozzen zai over Westerwolde, n streek op n zaandrugge tuzzen t Boertanger Moor. Bie Boertang was de ainege deurwege noar d Stad. Vandoar dat juust op de Boeren Tange (= zaandheuvel) de schaanze baauwd wuir. Boertang meuk duil uut van n verdedigenslinie woartou ook Kouvort, Nèjschaanze en Oalschaanze beheurden. Boertang is noeit innomen deur vijandege troepen.

In 1851 wuir de vesten opheven en stond t meer as honderd joar leeg en verwilderde. In de joaren '70 van de 20e aiw nam de gemainte Vlagtwedde t initsjatief om de schaanze weer opnèj op te baauwen. Rond 1990 was de heeropbaauw kloar en wuir t opend veur publiek. In 2001 wuiren de lèste gebaauwen der bie baauwd, woarnoa t huilmoal voltooid was. 

Tegenswoordeg is Boertang boeten zien vestenswallen gruid en is der n dörp om de vesten ontstoan. Binnen de vestenswallen wonen nog om en bie 50 mìnzen.




#Article 233: Fivelgo (188 words)


Fivelgo (of: Fivelingo) is n streek in de provìnzie Grunnen. De westgrèns was t Moarvliet, in tieds dat de oostgrèns de Tjamme was dij ongeveer overain komt mit de oostgrèns van de gemainte Slochter. t Grenst in t westen aan Hunzego, in t oosten aan t Oldambt en de Emsmonden en in t zuden aan t Gerecht.

De noam Fivelgo betaikent go (streek) van de Fivel, n veurmoaleg revierke in dizze streek. Fivelgo was t twijde lid van de Ommelanden en har as heufdstad n Daam.

Fivelgo wordt kenmaarkt deur de moaren, börgen en de gasbel bie Slochter. Ook de zeehoaven Delfziel en t middelaiwse stadke n Daam geven dit gebied zien karakter en zörgen veur n hoge ekonomische positsie van dit gebied.

Net as Hunzego was Fivelgo was van oorsprong n Fraise go. t Was ain van de kwartaaiern van t Fraislaand tuzzen Laauwers en Ems.

t Gebied bestond oet drij onderkwartaaiern:

Rond de 13e aiw wuiren dizze onderkwartaaiern ofschaft en wuir t go van de Fivel as ain gewest zain. De, in t Oldfrais stelde, Fivelgo-wetten môken n belaangriek dail oet van de overbleven Oldfraise teksten.




#Article 234: Oldambt (streek) (222 words)


t Oldambt of Oldamt is n gebied in t oosten van de provìnzie Grunnen. t Wordt soms as Ommelaand aanduud, mor het noeit n offisjele stoatus as Ommelaand had. t Oldambt ken op twai menieren zain worden:

t Historisch/Stoatkundeg gebied t Oldambt is n streek tuzzen de Ommelanden en Westerwolde. t Wordt enkeld soms zain as n Ommelaand, soms weer nait. t Beston uut de tegenswoordege gemaintes Veendam, De Pekel,  Winschoot, Menterwold, Scheemde, Reiderlaand en de vermoalege gemainte Termunten. t Ston onder direkt bestuur van t Stad. De Stad har n zetel op twai stees: Oterdum en Oal Pekel. Loater kwamen zai soamen in Midwolda. t Oldambt beston veur dizze verainen uut twij gedailtes: t Wold-Oldambt en t Klai-Oldambt. Dit verkloart woarom de Stad twij zetels har. Dizzent wuiren soamen t Groot Oldambt nuimd. De oldste benoaming veur dit gebied was Alda Ombechte.

t Kultuur/geogroafisch gebied t Oldambt bestait uut t zulfde gebied as hierboven, allend den zunder t zudeleke gedailte van de gemainte Veendam en de gemainte De Pekel, de gemainte Reiderlaand en t oosteleke gedailte van de gemainte Scheemde. Zo kennst goud zain dat t Oldambt uut twai dailen bestait.

t Oldambt kommt tegenswoordeg overain mit t historisch/stoatkundeg gebied mit as hoofdstad/belaankriekste ploats Winschoot. t Stait bekend om zien kapitoale stees in t oosten en de Blaauwe Stad bie Winschoot. 




#Article 235: Boornsterhem (149 words)


Boornsterhem () (officieel (Fries): Boarnsterhim) is een vroggere Friese gemiente en had 19.391 inwoners (2012-2013, bron: gemientegids), et had een oppervlakte van 168,58 km², waorvan 17,04 km² waeter. De gemiente is mit ingang van 1 jannewaori 2014 opheven en opdield tussen Liwwadden, Et Vene, Zuudwest-Frieslaand en de ni'je gemiente De Friese Meren.

De gemiente is nao de gemientelike herindieling op 1 jannewaori 1984 vormd deur de fusie mit de vrogge gemientes Idaarderadiel, Rauwerderhem en een groot diel van Utingeradiel.

In 1985 wodde de officiële naeme wiezigd in et Friestaelige Boarnsterhim.

De gemiente Boornsterhem (Boarnsterhim) telde achttien officiële dörpen. De heufdplak was Grouw (Grou). De dörpen in de gemiente hadden sund 1989 allienig de Friestaelige plaknaemandudings as de officiële naemen. De Nederlaanstaelige plaknaemandudings weren slechts alternatieve benaemingen (exoniemen). Alle plaknaembodden in disse vroggere gemiente bin ok now nog ientaelig Fries.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS




#Article 236: Slowaaknlaand (127 words)


Slowaaknlaand is een jonge republiek in Mildn-Uropa, die zich op 1 januari 1993 lösmaakte oet Tsjechoslowaaknlaand, dat doarduur ophiel te bestoan. 

t Laand greanst an Tsjechie in t westn, Pooln in t noordn, Oekraïne in t oostn, Hongarije in t zuudn en Oostnriek in t zuudwestn. t Is n overwegend bargachtig laand, dat gedurende de 20e eeuw weliswoar een gehiel vörmde mit t taalkundig en kultureel nauwverwante Tsjechie, mar dat in de eeuwen doarvuur een hiel aandere ontwikkeling duurmaakt har. Slowaaknlaand beheurde eeuwenlang tot Hongarije. De emancipoasie van t Slowaakse volk kreeg pas loat gestalte.

Tegnweurdig is Slowaaknlaand één van de lidstoatn van de Uropese Unie. De bevolking stemde op 18 mei 2003 in n referendum vuur de tootreding. Dit vun oeteindelik plaats op 1 mei 2004.




#Article 237: Doezebarg (218 words)


Doezebarg (Nederlaands: Doesburg) is een stad (Hanzestad) en gemeente in de Nederlaandse pervinsie Gelderlaand mit 11.540 inwoners (1 jannewaori 2006, bron: CBS). De stad is elegen langes de Gelderse Iessel en de Olde Iessel. De gemeente Doezebarg maakt deel uut van 't kaderwetgebied Knooppunt Arnem-Nijmegen. 

Doezebarg kreeg stadsrechten in 1237, een jaor laoter as Deutekem. Deur de strategische ligging an de munding van de Olde Iessel en de Gelderse Iessel, is Doezebarg lange tied een belangrieke vestingstad ewest. Ok had Doezebarg een belangriek economische en bestuurlijke functie. Deur alderlei oorzaken, waoronder de verzaanding van de Iessel, nam de welvaort in Doezebarg nao de 15e eeuw of. Doezebarg veraanderde in een slaperig pervinsiestädtien en zol dät tot nao de oorlog blieven. Dit had ok zien veurdelen, de historische binnenstad mit zien veule monumenten bleef goed beweerd. De stad wönnen daorumme in 1974 as bescharmd stadsgezich an-ewezen.

Umdät Doezebarg tot 1923 officieel een vestingstad was, was stadsuutbreiding niet meugelijk. Nao de Tweede Wereldoorlog wönnen de stad gauw uut-ebreid. In de jaoren '50 wönnen an de oostkaante van de stad de wiek Meuleveld ebouwd. In de jaoren zestig volgde de wiek De Ooi. In 't zujen van de Olde Iessel volgden in de jaoren '70 en '80 de wiek Beinum, kortens is in 't zujen van Beinum de wiek Campstede ebouwd.




#Article 238: Apeldoorne (gemeente) (397 words)


Apeldoorne (, Nederlans: Apeldoorn) is een gemeente op de Veluwe in de Nederlanse previnsie Gelderland. De heufdplaatse is de gelieknamige stad. Apeldoorne is wat oppervlakte angeet één van de grootste gemeenten van Nederlaand. De gemeente had op 1 mei 2013 zo'n 157.389 inwoners (bron: CBS).

Een groot deel van 't landelijke gebied van Apeldoorne kenmärk zich deur veul netuur. 't Hele westen van de gemeente is onderdeel van de oostkante van de Veluwe, met op de stuwwallen elegen bossen en heedvelden. De hoogste heuvel in de umgeving is de Toornebarg, die 107,1 meter hoge is. De hoogste heuvel van de Veluwe is 110 meter (netuurgebied Imbosch, bie Rheden). 

Rond 792 wödt Apeldoorne al eneumd as Appoldro; toen was 't werschienlijk al een butenplaatse (villa). 't Kreeg betekenisse as industrieoord, toen 't zich in de vrogmederne tied töt centrum van de pepierverwärking ontwikkelde; 't dörpjen greuien vlogge maar kreeg gien stadsrechen, oldere lu neumt de stad Apeldoorne dan ok nog de heeltied 't därp. In 1684 koch Stadholder Willem III Peleis 't Loo. Nao 1800 ging de industriële betekenisse van Apeldoorne achteruut, al was in 1869 't Apeldoornse Kenaal of, waormee de stad via de Iessel verbunnen was met de Zuderzee. Nao de Tweede Wereldoorlog greuien 't uut töt een stad van nasionale betekenisse, ok met volkse wieken zoas De Maoten en Zeuvenhuzen.

Apeldoorne, Assel, Beekbargen, Beemte-Broekland, Engeland, Grunendaal, Hoenderloo, Heuilannen, Hoog Soeren, Klarenbeek (gedeeltelijk), Lieren, Loen, Niej-Milligen, Oosterhuzen, Radio Kootwiek, Uddel, Ugchelen, Wenum-Wiesel, Woeste Hoeve en Woldhuzen.

Umdat Apeldoorne pas late ontwikkeld is hef 't weinig olde gebouwen. 't Olde raodhuus is de meuite weerd, net as de neogotische Grote Kärke.

Apeldoorne hef een open bebouwing met veul losstaonde huzen en grote parken, wat as stad met veul bourgeoisinwoners niet verwonderlijk is. Ie ziet der ok veul stadsparken; daorumme wödt 't ok wel de Greune stad eneumd. In 't westen van Apeldoorne lig de Veluwe, een bosriek gebied met een florissante fauna. Ok lig Peleis 't Loo, de butenplaatse van Wilhelmina, in Apeldoorne; de koninklijke femilie hef 't los edaon veur 't pebliek.

De stad Burlington in Kanneda is een zusterstad van Apeldoorne en met Yichang in China is een verdrag ondertekend dat veural op ekenomische samenwärking erich is. Tussen ongeveer 1963 en 1990 had Apeldoorne kontak met de zustersteden Gagny, Gladsaxe, Minden, Sutton (Londen) en Berlin-Wilmersdorf. Naor de leste vier bint straotnamen in industriegebied Kupersveld verneumd.




#Article 239: Hongaarnlaand (180 words)


Hongaarnlaand (Hongaars: Magyarország) is n laand in Mildn-Uropa en t is lid van de Uropese Unie. Hongaarnlaand greanst in t westn an Oostnriek en Sloveniën, in t noorn an Slowaaknlaand, in t noordoostn an de Oekraïne, in t zuudoostn an Roemeniën en in t zuudn an Serviën en Krowatiën. De heufdstad van t laand is Boedapest.  t Laand hef ne öppervlakte van 93.030 veerkaante kilometer en t tealt 10,1 miljoen inwonners. Dat gef ne bevolkingsdichtheid van 108 inwonners/km².

De officiële taal is Hongaars. t Grootste deel van de Hongaarn is rooms (67%).

Hongaarnlaand hef ruum 10 miljoen inwonners, woarvan t merendeel (92%) etnische Hongaren. Der bint verschillende kleine etnische minderheden, woarvan de Roma (zigeuners, 5%) en de Duutsers (1,2%) de belangriekste bint. Doarnoast bint der nog tal van minderheden die minder as 1% van de bevolking oetmaken, zooas de Roemenen, Slowaken, Serviërs en de Oekraïners. 

De Hongaarse heufdstad Boedapest is mit 1,7 miljoen inwonners (2,5 miljoen in de agglomeroasie) zunder twiefel de grootste. Debrecen is op rume ofstaand tweede, Miskolc dearde. De Hongaarse steden mit meer as 100.000 inwonners bint:




#Article 240: Staot (191 words)


Een staot is een onofhaankelik gebied dat ofbaokend is deur een greens, waor meensken mit omdebi'j dezelde tael en ofkomst wonen en leven, en onder een wettelik erkende regering vallen. Vaeke wodden lanen sticht deurdat bepaolde bevolkingsgroepen onofhaankelik willen wodden van een aandere bevolkingsgroep, dit is meerstal baseerd op tael, geleuf of kultuursverschillen.

Staoten die orgeniseerd binne as rechtsstaot hebben een Grondwet. Een grondwet geft an hokke organen een staot het en hoe de macht van de staot daorover verdield is. Ok staot in een grondwet de grondrechten die elke burger het. Een grondwet is liekewel gien vormend element veur een staot.

De Nederlaanse staot het verschillende laogen van bestuur. De staot bestaot uut verschillende organen die belangrieke zaken op een centraol nivo regelen. Op regionaol nivo wodt de staot vormd deur meerdere perveensies en op nog kleinere schaole deur gemientes. Formeel is de keuninginne et heufd van de staot.

Et dagelijkse bestuur van de staot leit bi'j de regering, die bestaot uut de premier tegere mit zien ministers. De regering wodt kontroleerd deur de volksvertegenwoordiging, in Nederlaand bestaonde uut de Twiede Kaemer (et parlement) en de Eerste Kaemer (de senaot).




#Article 241: Komputer (303 words)


Een komputer (hiel soms ok wel een rekener nuumd) is een apperaot waormit gegevens neffens formele procedures verwarkt kunnen wodden. Meerstal wodt mit et woord komputer een digitaol apperaot bedoeld, mar d'r bestaon ok anneloge komputers. De veurvader van de komputer was Charles Babbage. In 1938 wodde de eerste komputer bouwd deur Konrad Zuse. Pas in 1981 wodde de persoonlike komputers veur 't eerst op 'e mark brocht.

Oorspronkelik wodde et Ingelse woord computer bruukt om iene mit an te duden die kompliceerde berekenings uutvoerde, mit of zunder mechanische hulpmiddels - vergeliek ok de Duutse term veur komputer: 'Rechner' (rekener) en de Zuud-Afrikaanse term veur komputer: 'rekenaar' - mar laeter wodde de term ok bruukt om apperaoten te benumen. Mederne komputers wodden veur veul meer bruukt as allienig wiskundige toepassings. Ok veul administratieve en financiële taeken wodden an de komputer opdreugen, et Fraanse woord veur komputer was eerst 'calculateur' of rekenaor en evolueerde naor 'ordinateur' (orde op zaeken zetten). 

Sund de grote opkomst van de komputer wodden ze ok bruukt veur infermaosieveurziening (internet) en amuzement. Bi'j de mederne produktie wodden komputers bruukt om percessen an te sturen, bi'jveurbeeld de assemblage van auto's deur robots.

De wetenschop die tegeliek mit de ontwikkeling van de komputer is ontstaon is de 'infermatika' of komputerkunde. De infermatika gaot over et meugelike gebruuk van komputers.

Deur de veergaonde miniaturisering en snelhiedsvergroting is et steeds vaeker meugelik funktionaliteit die vrogger in apperetuur anbrocht wodde deur middel van pergrammetuur te implementeren. Et grote veurdiel van een dergelike ontwikkeling is dat aachterof funktionaliteit toevoegd kan wodden.

Vanof 1981 is de 'personal computer' (PC) ontwikkeld die inmiddels in et daegeliks leven veur veul meensken een belangrieke rol speult.

Elke komputer het een besturingssysteem neudig. Zunder besturingssysteem kuj' bi'jgelieks niet internetten, aemels of teksten schrieven, of aandere simpele taeken uutvoeren. Inkelde besturingssystemen bin:




#Article 242: Westerkertier (320 words)


t Westerkertaaier is n laandstreek en gemeente ien de provìnzie Grunnen. t Gebied wordt begrensd deur de Laauwers (tevens de grens mit Fraislaand), t Drint, t Rietdaip en de Stad Grunnen.

De grootste lougen in t Westerkertaaier binnen De Lieke, Zuudhörn en Gruupskerk. De Lieke wordt ien t algemeen zain as de heufdploats van t Westerkwartaaier.

t Westerkertaaier dankt zien noam aan zien liggeng as westeliekste van de drij originele Ommelanden. Zölf bestond t oet vaaier onderkwartaaiern:

Tegenswoordeg omvat t kwartaaier t grondgebied van de gemainten De Lieke, Moarum, Zuudhörn, Grodegast en n paart van Winzum (vermoalege gemainte Ezinge).

Tot loat ien de vörrelieke middelieuwen waren de bovenstoande kertaaiern onoafhankelieke Ommelanden en waren zee elk op zok lid van de Ommelaander unie. Homsterlaand en Middag waren dou soamenvoegd tot Middag-Homsterlaand.

Laandskoppeliek is t Westerkertaaier te verdielen in n noordeliek paart, n old kwelderlaandskop mit wierdedörpen (Ezinge, Ollehoof, Nijhoof) en n zudeliek coulizzenlaandskop, dat zok kenmaarkt deur holtwallen. Dit, op zaandgrond en ontgonnen hoogklain legen paart, liekt slim op de aangrenzende Fraise Wolden. Hier liggen de lintdörpen Moarum en Grodegast dij de olle zaandroggen volgen. 

Mit noam t noordelieke dail is ain van de oldste kultuurlaandskoppen van West-Europa. Tot 1100 noa Kristus tou har t zeewoater vraai spel tot Moarum tou. De olle aailanden Middag en Homsterlaand binnen veurdroagen veur de liest van wereld aarfgoud van de UNESCO. Rond 800 noa Kristus was t zölfs een van de dichtstbevolkte gebieden van Nederlaand. t Laand is over n laange periode van de zee gewonnen deur de wierdenbewoner, monneken van t klooster Auwerd, de femilie Teenstra (Ruugezaand) en de zielvesten.

Ien t Westerkertaaier wordt t miest Westerkertaaiers proat, n dialekt van t Grunnegs. Ien de drijhoek Moarum, De Wilp en De Penne wordt nog as ainege stee ien Grunnen Frais proat.

Westerkertaaier is ook de noam van t vermoalege zielvest, dat grotendails overeenkomt mit de streek. Dizzent is in 1995 opgoan in Noorderzielvest.




#Article 243: Wooldfries (372 words)


Et Wooldfries is ien van de vier grote dialekten van et Fries en wodt praot in de Friese Woolden in et oostelike diel van de perveensie Frieslaand, roegweg tussen Dokkum in et noorden, Liwwadden, de Oolde Venen en Et Vene in et westen en de Stellingwarven in et zuden. In et oosten lopt et tot an de greens mit Grunningen en Drenthe, tussen Surhuustervene en Friesepaolen, waant hier lopt et Wooldfriese taelgebied deur de perveensie Grunningen in de driehoek Marum-De Wilp-Eupende.

Et Wooldfries dankt zien naeme an et feit dat zi'j in et oosten van Frieslaand boomringen gebruukte om ofscheidings tussen greiden te maeken. In et westen en noordoosten van de perveensie wodden hierveur sleuten anlegd, in de Woolden is de grond gloepend zaanderig en hier zakt et waeter rap in vot.

Et Wooldfries wodt praot deur naor schatting zoen 157.000 meensken in de perveensie Frieslaand en de driehoek Marum-De Wilp-Eupende in et angreenzende diel van de perveensie Grunningen; hoeveul Friezen daorbuten Wooldfries praoten is niet bekend. 

De verschillen tussen et Wooldfries, et Kleifries, en de aandere grote Friese dialekten, bin zo klein da'j et haost gien dialekt numen kan, een betere naeme hierveur is taelvariaant. Ok al bin d'r een antal in et oog springende verschillen (althans veur Friezen) zowel op fonologisch as lexikaol gebied.

Et grootste verschil tussen et Wooldfries en et Kleifries bin de woorden my, dy, hy, sy, wy en by, die in et Wooldfries uutspreuken wodden as mi, di, hi, si, wi en bi en in et Kleifries as mij, dij, hij, sij, wij en bij.

Veerder bestaot d'r een verschil in de uutspraoke van de twieklanken ei, ai en aai. In et Wooldfries spreken ze die uut as ij resp. ai en aai, mar in et Kleifries as ôi, resp. òi en ôi. Mit aandere woorden, in et Wooldfries heuren ze in de uutspraoke gien verschil tussen ei en ij, wiels ze in et Kleifries in de uutspraoke gien verschil heurt tussen ei en aai.

Aandere, minder kunde klankverschillen bin bi'jveurbeeld:

In et Standerdfries, dat nogal wat variaosie toelaot, bin in haost al disse gevallen beide vormen toe-estaon.

Tussen et Wooldfries en et Kleifries komen slechts negentien lexikaole verschillen veur (verschillen in de woordenschat). Veurbeelden bin:




#Article 244: Hoze (118 words)


Een hoze of kouse is een kledingstuk da-j an de voot of 't been dragen. Der is een opmarkelijk verschil tussen Noord en Zuud as 't geet um de betekenis van 't woord kouse (of kous in 't Nederlaans): in Vlaonderen verstaon ze hieronder elke beenbedekker, lang óf kort; in Nederlaand neumen ze de vootbedekker dee tot over de enkels kump een sokke, en de langere beenbedekkers tot an de knieje, of nog hoger tot op de diejen of de liezen een hoze of een kouse. Hozen tot krek onder wonnen oek wel kniekousen of kniehozen eneumd, hozen dee tot krek boven de knieje koemen wonnen oek an-eduud mit de term beenwarmers; ze bin veural populair onder balletdansers.




#Article 245: Volkslaid (137 words)


n Volkslaid is n laid dat daint as volks- of stoatssymbool veur n volk of noatsie al den nait samengoand mit of in n stoatskundeg verbaand. n Volk of noatsie zönder aigense stoat of mit autonomie ken dus ook n aigens volkslaid hebben, net zo as n regio of zulfs n stad of loug.

Veul volkslaider binnen ontstoan tiedens de 18., 19. of begun 20. aiw onder invloud van t natsjonoalisme. In de aiwen doarveur bestonden der ook liekse laider, dij as doul harren n keuneng vereern of praizen noa n gewonnen spel of oorlog. 

Tiedens t speulen van t volkslaid is t n gewoonte veur mìnsken om te goan stoan. In de USA is t de gewoonte om de haand op de bôrst te lèggen tiedens t zingen.

Zai ook: Liest mit volkslaider van alle landen




#Article 246: Reiderlaand (streek) (352 words)


t Reiderlaand (Duuts: Rheiderland) is n laandstreek in t grènzgebied van Nederlaand en Duutslaand, onderdail van de Nederlaandse provìnzie Grunnen en t Duutse distrikt Leer in Oostfraislaand.

t Reiderlaand omvat aan Nederlaandse ziede de lieknoamege gemainte Reiderlaand, t noordelke dail van de gemainte Wedde-Bennewold, t oostelke dail van de gemainte Scheemde en de gemainte Winschoot. Historisch heurt t Nederlaandse dail van Reiderlaand tegenswoordeg bie t Oldambt.

Aan Duutse ziede bevinden zoch de gemaintes Bonnen, Jemmen, Wainer en t dörp Bingum (gemainte Leer). De noord- en oostgrènze wordt deur de Dollart em de revier de Ems vörmt.

t Reiderlaand wordt soms as Ommelaand zain, mor het noeit de offisjele stoatus van Ommelaand kregen.

Kenmaarkend veur t gebied is t vlakke en wiede laandskop. Doarnoast stait t Reiderlaand politiek bekènd as n gebied van extremen, aan de aine kaant sosjoaldemokroatisch (t Duutse gedailte), en kommunistisch in het Nederlandse dail.

t Raaiderlaand was in de Middelaiwen n hail welvoarend haandelsgebied aan de monden van de Ems totdat deur n reeks overstromens in de vieftiende en zèstiende aiw n groot dail van t gebied zoch aan de zee priesgeven moz. Veul dörpen verdwenen onder t woater van de hierdeur ontstoane Dollart. Tuzzen de zestiende en de negentiende eeuw wuiren grode dailen van de Dollart weer deur indieken as polderlaand truggewonnen. In de wiede polders ontstonden de grode groanbedrieven woar de streek bekènd om stait.

In de tied van t Keunenkriek Hollaand wuir Oostfraislaand bie Nederlaand vougd as 10. provìnzie. Grunnen zag dou de kans om zien grènze deur te trekken tot de Ems tou, woardeur t Reiderlaand weer bie Grunnen heurde. t Wuir doe bie Westerwolde vougd en vörmde t kwartaar dat soms Reiderlaand nuimd wuir en soms Westerwoldingerlaand. Dit het de Stad loater gedailtelek weer mouten inlevern.  

De Dollart is tegenswoordeg n beschaarmd waddengebied. t Reiderlaand is verdaild over t laandkraits Leer en de gemainte Beerte dij zien noam in 1991 veraandere in Reiderlaand.

t Reiderlaand is veural bekènd worden deurt t bouk De Groanrepubliek van Frank Westerman. Ook t bie beheurende en lieknoamege laidje van Alex Vissering het dit gebied op de koart zet.




#Article 247: Tweants volksleed (793 words)


t Tweants volksleed is schreavn duur n Zeeuwsn J. J. van Deinse.

Er ligt tussen Dinkel en Regge een land
Ons schone en nijvere Twente
Het land van de arbeid het land der natuur
Het steeds onvolprezene Twente
Daar golft op de essen het goudgele graan
Doet 't snelvlietend beekje het molenrad gaan
Daar ligt er de heide in 't paarsrode kleed
Dat is ons zo dierbare Twente (2x)

Waar Twickel zijn torens uit't eikenloof heft
De Lutte zijn heuvels doet blinken
De paasvuren branden alom in't rond
En 't landvolk de kersthoorn laat klinken
Daar stroomt onze Dinkel zo heerlijk door 't land
Door bossen en velden, langs't Losserse zand
Daar rust er ons oog van der heuvelentop
Op 't heerlijke landschap ons Twente (2x)

De rookwolk, die stijgt aan de horizon op
Die wijst on de nijvere steden
Met mensen arbeidzaam en degelijk, bewoond
De zetels van 't krachtige heden
Daarbuiten in boerschap op heide en veld
Daar wordt nog de sage en 't sprookje verteld
Daar rust de Tubanter in't heuvelig graf
't Verleden naast 't heden van Twente (2x)

En voert ons het lot ook uit Twente soms weg
Wij blijven het immer gedenken
Geen andere landstreek hoe schoon ze ook zij
Kan 't zelfde als Twente ons schenken
Wij drukken elkaar in de vreemde de hand
Gedenkend ons klein, maar zo dierbare land
En moge ons hart in de vreemde ook staan
Ons hart blijft toch altijd in Twente (2x)

t Is duur G.B. Vloedbeld in t Tweants vertaald:

(In onze mooderspraok oop zien Krommendieks)

Dao lig tusken Dinkel en Regge 'n land,
Ons mooie en neerige Twente,
't Land van katoen en het land van den es
Den greun is in winter en lente.
Dao ruusket de row oop den kamp in de wind,
Geet 't rad van de möl in de bekke gezwind,
Daor steet neuws den eeken den beuk en de dan,
Dat is ons zoo leeve land Twente (bis)

Woe Twikkel zien' torens oet 't eekenloof buurt,
De Lutte zien' baarge döt blinken
'n Boakn in de boerschop oop Paosken nog brandt,
't Jonk volk nog den hooren lat klinken.
Daor kronkelt den Dinkel zoo mooi duur 't land,
Duur brook en duur buske en 't Losterse zand.
Dao zitte wi'j geern oop 't töpken van den baarg,
En kiekt ees woe mooi is ons Twente. (bis)

De rookwolken dampt an den horizon op,
Dao li'jt onze greui'jende steden.
Dao drönt de masienen en dao rettelt de töw,
Da's Twente zien krachtige heden.
Um 'n heerd in de boerschop as 't giezelt oop 't veld,
Dao wödt nog van vrogger de deunkes verteld.
Dao röst in de beelten den Saks en Tubant,
't Verleden neuws 't heden van Twente. (bis)

En hew mangs van doon um oet Twente te gaon,
Wi'j bliewt an ons Tukkerland denken,
Gen'n anderen landstrek, woe mooi offe is,
Kan 't zölfde as Twente ons schenken.
Wi'j doot in den vrömden mekander de hand
Geewt dagtied meka in de spraok van ons land,
Al rookt onzen schossteen bi'j 't volk aower zee,
Ons hat blif toch aaltied in Twente. (bis)

Voalgns de Standaard Schriefwieze wordt t zoo speld:

Doar lig tusken Dinkel en Regge n land
Ons mooie en nerige Twente
Et land van katoen en et land van den es
Den greun is in winter en lente.
Doar ruusket de rouw op den kamp in de wind
Geet t rad van de möl in de bekke gezwind
Doar steet neuws den eekn, den beuk en de dan
Dat is ons zoo leve land Twente (2x)

Woe Twickel zien' toorns oet t eeknloof buurt,
De Lut zien' baarge döt blinkn
n Boakn in de boerschop op Poasken nog brandt,
t Jonkvolk nog n hoorn lat klinkn.
Doar kronkelt den Dinkel zoo mooi duur t land,
Duur brook en duur buske en t Losterse zand.
Doar zitte wi-j geern op t töpken van den baarg,
en kiekt ees woe mooi is ons Twente. (2x)

De rookwolkn dampt an den horizon op,
Doar li-jt onze greuinde steedn.
Doar drönt de masienn, doar rettelt de töw,
Da's Twente zien krachtige heedn.
Um n heerd in de boerschop as t giezelt op t veld,
Doar wördt nog van vrogger de deunkes verteld.
Doar röst in de beeltn den Saks en Tubant,
t Verleedn neuws t heedn van Twente. (2x)

En he'w mangs van doon um oet Twente te goan,
Wi-j blievt an ons Tukkerland denkn,
Genn andern landstrek, woe mooi of e is,
Kan t zölfde as Twente ons schenkn.
Wi-j doot in den vrömdn mekander de hand
geevt dagtied mekaar in de sproak van ons land,
al rookt onzn schosteen bi-j t volk oaver zee,
Ons hart blif toch aaltied in Twente. (2x)




#Article 248: Gerecht (streek) (173 words)


t Gerecht (ook: Gorecht), is n oorspronkelk rechtsgebied van t Stad Grunnen. Vandoar de noam Gerecht. t Besluig grotendails t gebied van de tegenswoordege gemaintes: Grunnen, Hoaren en Hoogezaand-Sapmeer. 

t Wuird ook wel t Gerecht van Selwerd nuimd, omdat t gerecht offisjeel in Selwerd vestegd was. As man in de Middelaiwen zee de Stad Grunnen, den bedoulde man doarmit de Stad en t Gerecht soamen. t Gerecht had noamelk de zulfde veurrechten as t Stad har. t Gerecht har ook de rechtstreekse macht over t Oldambt en loater ook Westerwolde. Dit is vergeliekboar mit Oetrecht en t Oversticht.

t Gebied beston uut twai dailen: t Go (gouw), ten oosten van de Hunze en t Wold ten westen dervan. Tegenswoorden zoll man de Hunze t Rietdaip nuimen. 

Soamen mit de Ommelanden wuir t de heerlekhaid Stad en Lande, ain van de Zeuventien Provinzies en later als deel van de provìnzie Grunnen een deel van t keunenkriek der Nederlanden.

t Gerecht beston uut de Stad, mit Selwerd en Paddepoel en de 13 kerspelen (kèrkelke lougen):




#Article 249: De âlde Friezen (176 words)


De âlde Friezen (De oale Fraizen) is t volkslaid van de provìnzie Fraislaand. t Is in de twaide helft van de 19. aiw ontstoan en benoadrukt de trots van de Fraizen.

Frysk bloed tsjoch op! Wol no ris brûze en siede,
En bûnzje troch ús ieren om!
Flean op! Wy sjonge it bêste lân fan d'ierde,
It Fryske lân fol eare en rom.

Klink dan en daverje fier yn it rûn
Dyn âlde eare, o Fryske grûn!
Klink dan en daverje fier yn it rûn
Dyn âlde eare, o Fryske grûn!

Hoe ek fan oermacht, need en see betrutsen,
Oerâlde, leave Fryske grûn,
Nea waard dy fêste, taaie bân ferbrutsen,
Dy't Friezen oan har lân ferbûn.

Fan bûgjen frjemd, bleau by 't âld folk yn eare,
Syn namme en taal, syn frije sin;
Syn wurd wie wet; rjocht, sljocht en trou syn leare,
En twang, fan wa ek, stie it tsjin.

Trochloftich folk fan dizze âlde namme,
Wês jimmer op dy âlders grut!
Bliuw ivich fan dy grize, hege stamme
In grien, in krêftich bloeiend leat!




#Article 250: Riesn (3857 words)


Riesn, duur inwonners zelf eskrewen as Riessen (Hollaands: Rijssen) is een städjen in Tweante, in de gemeente Riessen-Hoolten, in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Et hef roem 28.000 inwonners.

Wat vuur nen zet of et precies besteet weet gin meanske. Oet opgreawingen van oonder mear nen urn van tusken 1100 en 800 v. K. blik at der in de Broonstied al leu wonnen 1. En et is dudelik at den Angelsassiesen monnik Lebuïnus der in et zeuwnde joarhoonderd al een köarkske stichten. In 1243 kreeg Riessen stadsrechten van den biskop Otto III van Hollaand van et Sticht Utrecht, umdet den verskel har met den groaf van Goor.

Van Riessen wörd vake zegd det et een duur mekoar stoark gerefformeerde bevolking hef. Toch is dit neet de grötste groep, mer ze vaalt wal et meeste op duur ne strakke noaleaving van den Biebel, oonderskeaidende kleare en anhoolden van de zöandagsröste. Ze stekt doarbie of tegen de umliggende plaatsen, dee as mear Rooms-Katholiek zeent of helemoal neet geleuwig. Der zeent völle gereffomeerde koarken in Riessen, terwiel as der mer éne katholieke koarke is. Doarnöast hef Riessen ook ne grote Suryoye- en Molukse gemeenskop en ne kleane groep Turkse moslims.

Duur et gerefformeerde plichtsgeveul en Kalvienistiese gedachten oawer arbeid, steet Riessen op ekonomies vlak laandelik in den top. Völle blöaiende bedriewe oet Riessen zeent van stoark gerefformeerde families, zo as Baan, Wessels, en zo wiedter. In Riessen besteet een nauw sosjaal netwoark, woerin as oonder mekaar haandel driewen blöait.

Oet Riessen köm ok komiek en vrogeren pressentator van RTV Oost Harm oet Riessen. Riessen was ook de geboortestea van de skriewersbreurs Belcampo en Koarel van n Notoaris. Belcampo beskreef et Riessen van zinnen tied in zien book Het grote Gebeuren, wat um in Riessen neet geleefd maakten. Koarel is bekeand ewörden van de Tweantse wöardebeuke en reaizeverhaaln dee as hee skreef.

Riessen hef een aktief verenigesleawen en is as deel van de gemeente Riessen-Hoolten ekeuzn as Nederlaand's meuiste waandelstea van 2012. In de theaterhalle et Parkgebouw wordt regelmoatig vuurstellingen eheulden van bekeande en meender bekeande ärtieste.
 

Den Angelsassiesen monnik Leefwin (Lebuïnus) köm in et joar 754 noar et oosten van Neerlaand um de Sassen, dee as de Germaanse Mythologie anhungn, bie et Kristendom te kriegen. Hee leut in Riessen ne koarke bouwen. De Sassen zatten hier neet op te wochten en höwwen of braanden de Dionysiuskoarke een antal moal kort. In de Vikingtied wör de koarke nog ne keer duur de Noormänne verwoost.

Den naam Riessen steet vuur et eerst op nen vrachtbreef van den Groaf van Dalen (1188), woerin as de parrochia Risnen eneumd wörd. De Skeeldkoarke, den at doomoals nog Dionysius-koarke heetten, was et middelpeunt van et karspel Riesn.

Riessen kreeg stadsrechten toen at den bisskop van Utrecht, Otto III van Hollaand, verskel kreeg met zinnen leenman, den Groaf van Goor. Den gung te völle zin egene gaank in zinnen borg en begun zoonder goodkuring van den bisskop besloeten te nemmen. Um disse macht in te dammen, gavven den bisskop op 5 mei 1243 stadrechten an Riessen. Det heuld in det Riessen twee joarmoarkten hoolden meug (wat de Riessense knippe good vulden) en det Riesn zikzelf verdeadigen meug. Det deed Riessen duur wallen en singels an te leggen. Verskeaidene stroatnaams doot hier nog aait bod van: Huttenwal, Walgaarden, Walstroate. Et stadsrecht van Riessen is verbeunden met et stadsrecht van Deawenter. Zodöanig treud ook Riessen roond 1350 oonder Deawenter too töt de Haanze.

Riessen har as heuwdplaatse van et richterambt Kedingen et Hoge Baanke-recht, woerduur as umliggende döarpe vuur rechtsproake noar Riessen mossen kommen. Dit bleef töt an de Fraanske tied bestoan. Der wör nog wal eerst verskeaidene moalen esteggeld tusken Goor en Riesn noar wee at det recht zol goan. Riessen behearden de Riessense kwarteern: Hoge Heksel, Wierdn, Rektum, Iepeloo, Eanter, Nötter, Sunnoa en Ealsen. Riessen har dree stadspoorten: de Möllepoorte, Ealsenerpoorte en de Hoarpoorte. Den Riessensen achternaam Poortman dut hier nog an deanken. 's Oawends deden ze in Riessen um half tiene de klokken luden um an te gewen det de poorten too gungen. Nog aait wordt in Riessen um dissen tied de klokken eluudt. Den zudeliken ingaank van Riessen wör slim bewaakt met de Hooltertoren (rechtevoort nog in den stroatnaam: Holtertorensweg) op den Koerbeeld. Zwöardere verdeadiging har Riessen neet neudig, want wiedters lea et tusken morre- en vennelaanden.

Nöast havezate Den Oosterhof, den as nog aait besteet, har Riessen havezate de Beverfeurde (rechtevoort Bevervoorde eneumd). In 1323 heurden et de familie Van Beverfeurde. Et zol van vroger oet ne peardewisselplek vuur den bisskop ewest hebben, as den duur Tweante mos. Van et kasteel is niks mear oawer. Der stoat non bejoardenwonningen, mear de stroate het nog aait De bevervoorde.

Riessen har een stadsbesteur en zes börgemeaisters. Disse woarkten tegelieke as skepens en as road. De skepens warren vuur veer moand in et joar een vast koppel. As dee veer moand umme warren, har et volgende koppel de buurte. De skepens harren een oetgebreaid pakket an taken. Ze warren ook rechters in onegelike zaken, zo as et opstellen en vastleggen van aktes. De skepens van Riessen gedreugen zik feaitelik as moarkerechters. Nöast de stad Riessen ha'j ook ne moarke Riesn. Dit lea um Riessen too.

Noa et 18de joarhoonderd was Riesn verdeeld in zes kwarteers van 12 rotten (wieken). Disse rotten besteunden vuural oet de euldste stroaten. De bekeandste nog bestoande rotten zeent: 'n Skeeld, Hoarstroate, Ealsenerstroate, Bouwstroate, Walstroate, Rozengoarde, Grotestroate, Boomkaamp en den Huttenwal. Et gebeed um Riessen hen neumden ze moarkegroond. Heanig an köm dit duur de gröai van Riesn binnen de stad te liggen, woernoa as  de leu et et boetenrot neumden. In et 18de joarhoonderd besteund Riessen dus oet 12 rotten en één boetenrot. Et Boetenrot har bie verkiezings gin inspraak, umdet et boeten et stadswigboold völ. In alle kwarteers konnen de inwonners twee man anwiezen vuur et besteur. Op dee wieze har Riesn dus 12 leu in den road, woervan as der 6 in de regearing van Riessen oawerblewen.

Et Besloet van 1598 um de Reformasie der duur te kriegen, har in Riesn neet völle invlood. Van 1601 töt 1628 probeerden de classis van Deawenter de Riessenders de wil op te leggen en de Reformasie duur te driewen. Mear den Italiaan Spinola vereuwerden de belangrieke Tweantse stad Oldenzel, woerduur as heel Tweante wier Rooms-Katholiek wör. Den Magistroat van Riessen deed niks op Deawenter op oet en den oolden pastoor Rutgerus Braemcamp bedeenden noa zinne ofzetting as priester nog gewoon de Roomske mis. De Classis verbeud doarop alle soorten paapse afgoderij. De grotendeels nog Katholieke inwonners gungn geregeld op bedevoart noar et Healige Bloodhoes in de Martinuskoarke van Moarkel, umdet ze doar een reliek van et Heailige Blood van Jezus Kristus bewoarden. Op disse bedevoarten steunden zwoare bootes. Noa pastoor Braemcamp was et nog lange onröstig in Riesn, en de inwonners blewen nog lange bekeand as egenwieze leu. Pas tegen et eande van et 18de en et begin van et 19e joarhoonderd wör Riessen verdan mear gerefformeerd.

De euldst bekeande bereuwing is van 1497 duur Hendrik V van Wisch, nen bannerhear van kasteel Wisch oet t Härtogdom Gelre. De stad kon niks beginn um de bereuwing te vuurkomn. In 1510 wol Karel van Gelre Riesn löagreuwn. t Stadsbesteur kon det met n geeldbedrag ofkoopn. In 1517 probeerdn he t nog n keer.

Tusken 1580 en 1584 har Riesn t meest te maakn met n Tachtigjoarigen Oorlog. Deawnter völ oonder stoatsbehear, en Oldnzel was van de Spanjoardn. Disse partiejn tröfn mekoar regelmoatig halfweg um te vechtn: bie Riesn. In 1583 wör Riesn in n braand estökn duur n Spanjaard Fransisco Verdugo, den't ook de verdeadigingswaln leut vorthaaln. In 1584 kömn Engelse en Duutse huursoldoatn van t Stoatse leager, dee't inwonners van Riesn giezelden. Met 2100 Karolusgeulden konn dee wordn vrie ekocht.

n Toewmoaligen biskop van Meunster, Bernhard van Galen, ook wal bekeand as Bomnbearnd, pleundern Riesn twee moal; t eerste moal direks noa niejjoar in 1666, t tweede moal in 1672.

In 1750 wör an n Oa de Pelmölle bouwd duur de Riesnse femilie Ter Horst. Ter Horst was nen grootn naam in Riesn, den't n groot femiliebedrief opstartn. Op n bepoald momeant har Ter Horst nen steenfabriek, nen hoolthaandel en textielfabriek. De Koninklijke Jutespinnerijen en -weverijen van Ter Horst  Co (Duur de Riesnders n Stoom eneumd) warn mear as 125 joar laank de driewende ekonomiese kracht in Riesn. Noar Ter Horst zeent twee stroatn verneumd (Ter Horstlaan en Ter Horststroate). Ter Horst was zo groot det t ne eegne muziekverenige har (later zelfstaandig ewördn as Wilhelmina) en ne eegne revue, woer't later de zelfstaandige Riessense Revue is oet ekömn. t Volkspark is an Riesn eskeunkn duur Ter Horst. in 1890 har Ter Horst 1000 man in dienst in de hoesnieverheaid. De wichter en vrouwleu mosn in thoes jutezäkke neein. In deezelfde huuskes wör ook ekokt en esloapn. t Antal wichter det vuurtiedig oet de tied köm was onmeundig hoge. Riesn was nit skoon, en steund bekeand um de grote mestheupe dee't vuur ieder hoes leadn. As verbettering hierop leut Ter Horst n badhoes bouwn, wat vrie toogaankelik was vuur t woarkvolk en öare femilies, en vuur n kleain bedrag vuur de aandere inwonners.

t Woarkvolk (de Stoomgäste) har t in dee tied nit makkelik; ze mosn vake 66 uur in de wekke woarkn, en mosn dan in t hoes nog vuur de beeste zorgen. Tusken 1905 en 1906 gung iederene massaal bie de vakboond. Volgens n toewmoaligen vakboondsman Pluumers har det te maken met n personeelsuitje van 1903 ter geleagnheaid van ne trouwerieje van ene van de Ter Horst-femilie, woerbie ze noar Amsterdam mochn. Doar zagn ze vuur t eerst wo slecht of ze t zelf hadn. t woarkvolk staakn doarumme van 3 december 1906 töt an 26 april 1907.

Nöast Ter Horst warn dr in t 19de joarhoonderd nog 25 steen- en pannebakkeriejn, woervan't n lestn in 2007 is dichte goan. In 1888 kreeg Riesn n eegn stasjon an de spoerliene Deaventer - Almelo. In 1924 köm dr n eande an de skeepvoart met Eanterse zoompn.

Duurdet vanof de 70er joarn de fabrikaantn öar spul al mear in Azië leutn maakn, kon Ter Horst t nit mear biebeenn. Op de plaatse woer't vroger n Stoom was, stoat non weenkels en wonhuze.

De leu mosn wat aanders bedeankn um an inkomsten te komn, en doarumme zeent dr in Riesn rechtevoort onmeundig völle bouwbedriewe en vrachtboern.

De Tweede Wearldoorlog wör ook in Riesn härd vernömn. Riesn har ne grote, volledig in ebörgerde groep jödn, dee't zelfs mangs nen Skeeldnaam hadn. Ze wördn duur de Duutsers hoaste allemoal noar Duutslaand evoord en ummebracht. Ook wördn völle Riessense kearls an t woark ezat in verskeaidene Duutse woarkkaampn. t Verzet was skoonwal in Riessen beheurlik good eregeld. Ze warn oonder mear drok met t saboteern van Duutse transportn, dee't oawer de spoerliene langs Riesn gungn. Op Riesn köm ook nog ne V1-bomme dale, woerbie't 17 leu oet de tied kömn.

t Völziedige laandskop in en um Riessen wörd beundig samen evat in n eersten regel van t Riessens volksleed: Tusken heed, en bos en akker .... Riessen ligt gedeeltelik op nen heuwel, n Riessenderboarg, en de heugste peunten liggent tusken de 30 en 35 meter boawen n zeespegel. Ook ligt Riessen deels in eslötten duur t Hollaands Schwarzwaldbos, woer't ook völle leem en törf in de groond zit. Duur eeuwnlange ofgreawing van disse groondstofn, zeent dr kleaine heuwelkes en koeln ontstoan, dee't in de volksmoond Kleain Zwitserlaand eneumd wordt. Det geet laankzaam oawer in heedgroond, zo as de Tweede Heede, det keunstmoatig in staand eheuldn wörd duur Stoatsbosbehear. In de ofgelopen joarhoonderden zeent n antal van disse leem- en vennekoelen oet egreawen, en stoat non vol met water, zo as n smitjesviewer, de hagslagen en de venneslagen. Duurdet Riessen van vroger oet ne boernegemeenskop was, mossen de Riessenders t hebben van t woark op de Essen. Duur t heugteverskil zeent der in Riessen bepoalde delen bekeand as n Hogen Es en wat as n Legen Es. t Hudige bedriewenterrein De Mors was vroger gröslaand, woer't de boeren de beeste hadden lopen.

Riessen is ebouwd an de Regge. Det leawerden van vroger oet haandel, en doarumme wör de Regge op bepoalde plekken rechte trökken. Rechtevoort zeent ze gangs um de Regge wier op de oolde manere te loaten lopen, woerduur t laandskop der mear verskillend van wörd.

Duurdet Riessen biej de Regge en tegen den Riesserboarg an lig, is der ne grote verskeaidenheaid an natuur te veenden. Der is völ bos, een groot stukke heede en völle akkers, umdet Riesn van euldsher ne boerenegemeenskop is. Disse egenskoppen trekt völle natuurleefhebbers an. Ze beedt ook plaatse an een antal kaamp-steas dee nen goden naam hebt.

Ok Kasteel den Oosterhof met zinnen kasteelhof trekt völle bezeukers an, ook umdat et Riessens Museum en et Brandweermuseum op dezelfde stea zitt. Doarbie is disse stea geleefd bie trouwende stellekes, dee as in den kasteelhof öare foto's loatt maken. Riessen hef, ondaanks et gerefformeerde imago, een beheurlik oetgoansleawen. Der zitt een antal kafees en nen laandelik bekeanden diskoteek, woerop at jongeleu vanoet de wiede umtrek op an komt. Riessen hef een verskeaiden anbod van weenkels, wat der vuur zörget at leu van boeten Riessen der ook gearne inkopen doot. De leste joaren dreg Riessen zik vuural oet as modestad.

Van et oolde Riessen is in et centrum nit völle mear van oawer. De oolde stadsboerderiejen zeent grotendeels vervöngen duur nieje weenkels en gebouwen. Net um et centrum hen veend iej nog wal een antal stroaten woerin as nog völle oolde boerderiejen stoat, zoas in den Baankaamp, de Bleekstroate en de Esstroate.

Alle joaren wörd vuur toeristen duur de Folkloregroep van Riessen ne oolderwetse waske dreeid. Dit gebuurt op den Wiejerd, woerbie as vuurnamelik vrouwleu en wichter in jak en rok de kleare doot wasken in den viewer, en bleken op de bleekweaide.

Riessen har vroger ne grote steenbakindustrie. Der warren in et 19de joarhoonderd 25 steen- en panfabrieken, woervan as der noa 1960 nog vere van oawerbleewn. Et Leem wör eerst nog met peard en wage vervoord, mear in 1907 wör begunnen met de bouw van et Leemspoer. Dit is ne smalspoerbane van in totaal 12 km tusken Maarkel en Riessen. Toen as et gebuurd was met de steenbakkeriejeen, wör ook et leemspoer nit mear gebroekt. Rechtevoort zeent dr vriewilligers gangs um et Leemspoer dreeiende te hoolden vuur toeristen.

Wiedters steet an den Oa de Pelmölle Ter Horst, den as aait völle bezeukers trekt. Ook de Pelmölle wörd vake as achtergroond vuur trouwfotoos gebroekt.

In 2012 wör Riessen oet ereupen as Wandelgemeente van het Jaars van Nederlaand.'n Skeeld en de Skeeldkoarke

Riessen hef een verskeaiden anbod van kafees, woer as völle jongeleu op ofkomt. Met 16 joar geet et jonge volk et leewste noar 'Tiny's', 'De Molen' of noar diskotheek 'Lucky  Co'. Dissen lesten oetbater steet laandelik bekeand. Ze organiseert völle feeste vuur verskillende leaftieden: der wordt reünies eheulden vuur de euldere gardes en teenage parties vuur jongeleu tusken 12 en 15 joar. Twentigers goat et leewste noar kafee De Tijd of De Twee Schimmels. Op vriedag- en zoaterdagoawende kö'j der oawer de köppe loopn. A'j lewer heanig weelt zitten, kan det bie 'De Markies', of a'j ne keer hen biljärten, poolen of snookeren weelt, mu'j in Dorus wean. Et euldste nog bestoande kafee van Riessen is 'Spekhorst'. Dit is ook ne gadderstea vuur FCT Riessen, de plaatselike anhangersverenige van FC Tweante. Aandere kafees zeent Buena Vista (vuurmoalig 'De Blauwe Reiger', of n Blaauwn), 'La Piazza', 'Femi's' en den Dreehook.

Leu vanoet de umtrek komt gearne noar Riessen vuur de völle klearweenkels dee as der zitt. Duur de Riesnse kristelike volksoard zeent der vake wat nettere kleare te kriegen. Ook zitt der noar verhoolding völle juweliers. Riessen hef twee weenkelstroaten, dee as ongevear in mekoar oawergoat: de Hoarstroate en de Grotestroate. Seend een antal joar is doar et oawerdekte weenkelspul Den Hogen Wal bie ekömmen. Parkeerplekken zeent der zat. Iej köant den auto kwiet in de parkeerkeelders oonder et nieje stadhoes, oonder den Hogen Wal (mangs nog de Torrokeelder eneumd), op de parkeerplaatsen an de Bouwstroate, 'n Hogen Pad, en op de Oolde Veemoarkt. Parkeren kost niks.

Duur mekoar zeent Riessenders neet zo aanders as aandere Tukkers. Toch steet Riessen laandelik bekeand um de grote groep gerefformeerden wat der wont. As nen Riessender op den vrömden verteelt det he oet Riesn keump, krig he aait de vroage of he ook zonnen fienen is.

Duur et kalvinistiese plichtsgeveul stoat Riessenders bekeand as n heanig en beleafd volk wat zin woark grondig dut. Vroger steunden ze ook bekeand as een in eteugen volk woer as gin gezelligheaid an te beleawen was, mear det is duur mekoar enömmen de leste poar joar veraanderd. Duurdet Riesn de leste joarn ekonomies fleenk vuuroet is goan, beent dr völle leu noar Riesn verhuusd. Doarduur weeit dr in Riesn rechtevoort n wat vuuroetstrevendern weend. Det heuld töt vuur kort ook in det t Riesns aal mear in eruild wör vuur t Nederlaands, mear dr zeent ok al wier teegnaksies um t Riesns te behoaldn: Op t nieje gemeentehoes van Riesn haank n brödken woerop steet det leu ook in t Tweants en t Sallaands ehulpn köant wordn as ze doarvuur kiest, en eens in t joar wörd de roadsvergaderige van de gemeenteroad in t plat eheuldn. n Vrogeren börgemeaister Bort Koelewijn kreeg hiervuur zelfs oonderwies in t Riesns, um zo t spul te könn volgen en n wöardjen met te kuiern.
Riesnders beent dr duur mekoar fier op dat Riesn töt de euldste steedn van Nederlaand beheurt. Ze zöalt n boetnstoander den de fout maakt Riesn n doarp te neumn aait verbettern.

Ondaanks al dee niejigheedn veendt de meeste Riesnders t belangriek de'j normaal bliewt doon en neet met de neuze in de loch goat loopn. Oet beleafdheaid sprekt oew de meeste Riesnders in t Hollaands an, mear as ze vernemt de'j Tweants köant, goat ze ook gaaw wier oawer op Riesns. De meeste Riesnders hooldt van tradities en gebroekt nog regelmoatig Tweantse Skeeldnaamns vuur mekoar. Zo is n bouwbedrief nog aait bekeand as Potje, en n skildersbedrief as de Feaie, en n eigenaar van t tankstation an de Oranjestroate wörd nog aait n Ölliebear neumd. Ook de jungere gennerasies gebroekt disse skeeldnaams regelmoatig as skoelnaams op t internet.

In de rest van Nederlaand is vuural t konservatieve van Riesn bekeand. De skriewer Belcampo, dee zölf ok in Riesn groot wordn is, skreef zölfs dat as de wearld vergeet, Riessen nog n paar joar blif bestoan.

In 2009 köm Riesn laandelik in t niejs duur de grote wearstaand van de gerefformeerdn teegn n metalfestival, umdet dr godslasterlike en satanistiese teksn ezungn zoln wordn. De gemeenteroad kreeg mear as 3000 klachtn. Ze spöldn t zo hoge det t in t lestn in n Haag behaandeld mos wordn. t Festival gung wal duur.

t Riesns is nen vörm van Tweants, wat wier tot t Neersassies heurt. t Hef skoonwal n heel eegn en herkenboar karakter, met biezeundere wöarde en klaankn. Woeras aandere soortn Tweants vaake wat kortangebeundn oawer komt, is t Riesns wat zängeriger. t Riesns hef in de kleenkers -ee, -eu en -oo vake nen dreei inzitn, woerat aandere soortn Tweants nen vlakken eankelklaank hebt, bv. in de wöarde zee en groot (). Dit zol volgens de geleardn n oawerbliefsel wean vanoet t Westfaalse plat, wat vuur n poar hoonderd joarn töt wied in Neerlaand esprökn wör. Aandere dialekn dee't hier ook nog oawerbliefsels van hebt, zeent t Eanters en t Vjens. t Riesns wörd vake in eenn oadem met Eanters eneumd, umdet dee beaide van t Tweants ofwiekt en eegne klaankn hebt, mear det beaide wal op zonne manere doot det ze met mekaander te vergeliekn zeent.

t Gebroek van t Riessens gung töt vuur n poar joar terugge zo wied det leu mekoar allene mer bie n Riessensen skeeldnaamn keandn, en zelfs vuur sommige stroatn nen eegn naam hadn. De Markeloseweg wörd nog aait de Harte Weg eneumd, Stationsdwarsweg is n Zwartn Weg, de Bloemstraat neumt ze Siknstroate, Arend Baanstroate was aait t Ströatjen, en de Wilhelminastroate neumt ze t Doodsströatjen. t bosrieke heuwelachtige gebeed an de Koerbeeld, de Ravijntjes, wörd duur völle leu nog Klean Zwitserlaand eneumd.

De gemeente Riesn-Hooltn was de eerste gemeente dee't offisjeel leut vaste legn det inwonners op t gemeentehoes plat magnt kuiern. De offisjele webstea van de gemeente is oonder mear in t Riesns te bekiekn. Ook köant trouwnde koppels dr vuur kiezn um zik in t Tweants te loatn trouwn. Hiervuur zeent spesjale ambtenoarn van de börgerlike staand an enömn.

n Eerstn geleardn den at de wearde van t Riesns zag, was Koarel van n Notoaris. Hee skreef t eerste Riesnse Wöardebook, en later vuur t hele Tweante. Ene van de eerstn den at bekeand is ewördn met t skriewn in t Riesns, en woervan at de verhaaln en gedichtn völle inzicht geewt in de sproake en kultuur van t toewmoalige Riesn, was W.J.C. van Wijngaarden, den at in t 19de joarhonderd al stuks in t plat skreef. Noar um is in Riesn ne stroate verneumd. Nen aanderen, in Riesn slim geleefden dichter was Jan Rozendom.

Aandere skriewers dee't zik rechtevoort bezig hooldt met t skriewn in t Riesns zeent Gerrit Kraa, Gerrit Dannenberg en Jan Zandbergen.

Öare greutsheaid blik ook oet t feit dat Riesn n eegn volksleed hef, wat is eskreewn duur G. Mekenkamp:

Riesn hef ok n eagn volksleed: Mooi Riessen. Hier he-j t eerste vèrske en t refrein. De muziek dr bie is eskreewn duur Albert Sommer:

Tusken 't heed en bos en akker,
tusken 't hoog' en leege laand, 
woer 'n Oa zo laankzaam, laankzaam kroonkelt,
zik 'nen weg noar 't noorden baant,
woer nog zeent, de vennekoelen
met de bolnpeeters in 't reet,
woer 't nog völle, völle oolderwèts is,
weet ie woer dèt is of neet,

Refrein: 
Dèt is in Riessen, dèt oole Riessen,
 't mooiste plaetsken oet heel Twentelaand
in heele groote stean, kon 'k vaste aalt nit wean
mear Riessen, jonge joa, jonge joa, jonge joa,
dèt lig mie toch zo noa, toch zo noa, toch zo noa
noarns is 't zo heelder en zo fris,
umdèt 'r mear één Riessen is
umdèt 'r mear één Riessen is.

Woer het wèwwertöw meàr kleppert

landbow en ook handel bleujt

woer een nearig ievrig ievrig volk woont

aalt in eenvoud op egreujd

Woer in 'n Esch de rogge golvet

woer in 'n Mos de beeste weid

woer kastaanje en de leendeböme

wied en zied eur geur verspreid

Woer ook vrömden geane hengoat

Umder `t is zo rustig oord

woej noar nachtegaal en koekkoek

lustern könt zo ongestoord

Woer de kikkers in de slöte

Kwaakt eur èèn en 't zelfde leed

Woer het toch zo woonder woondermooi is

Ken iej nog dee strekke neet

Riesn hef n aktief verenigesleawn. Dr beent n groot antal verskeaidene sportvereniges.

Vearder zeent dr nog verskeaidene keunstnvereniges:

Riessen is partnerstad met t Duutse Stemmert. De beaide steadn hebt gode kontaktn en dr wordt regelmoatig oetwisselingstreffens op töw ezat. t Riessense muziek Wilhelmina hef al es muziek west maakn in Stemmert, en de brandwearkorpsn van beaide steadn hebt regelmoatig saamn oefening of feest.




#Article 251: Vjens (852 words)


t Vreeznvens of Vjens is t dialekt dat sprökn wordt in t Tweantse doarp t Vjenne. t Hef nen ampartn plaats in t Neersassies, umdat t zoo völle afwik van t Tweants en nich doartoo reknd kan wördn.

Zo is de oetsproak van t Vreeznvens aanders as van t Tweants. Duur ne paar vrömde klaankn kent Vjenne n stoatus van volkömn taaleilaand. Zo kent de ee, oo en de eu oet t Tweants ne tweeklaank: teagnoaver neet steet neit, good wordt goud en greun kleenkt as gruin (disse klaankn komt ok vuur in t Grönnings en t Sittards). t Meest biezundere is effenwal det Vjens weurde as better en oaver oetsprekt as bjätter en waver. Dit zol duudn op de oolde Westfaalse klaankbrökke.

t Vreeznvens is ok in eankele opzichtn met t Sallaands metgoan. Zo wördn verkleanweurde precies as in t Sallaands, en nich zoo as in t Tweants, vormd. Tweants döt boom-beumken en Vjens döt boom-beumpie.

t Vreeznvens kan oonder aandere veundn wördn in t beuksken Jipke en Jannöaken, ne riege Tweantse vertalingn van verhaaln van Annie M.G. Schmidt. In dit beuksken is de geschichte Ne kiste met reachies in t Vreeznvens schrevn.

Oaver Vjens, of Vreeznvens, wörd deur verskeidene weln schrevn dat t duur invloodn van t Freesk weinig oavereen kömp met t Tweants dat in umlignde plaatsn sprökn wördt. Aandere weln schrieft oaver Russiese invloodn, duur haandel met Rusland in de tied van Tsoar Peter n Grootn. Hendrik Entjes hef oetwezn dat t Vjens feitelik ne oolde, behooldende vorm van t Twents is, det duur weinig invlood van boetnof völle oolde Westfaalse kenmearkn hef behooldn. t Meest kenmearknd is de verdreaiing an t begin van kleenkers:

t Vjens verdreeit bepoalde klaankn woar in andere soortn Tweants nen eankelklaank wörd broekt. Dit kan n oawerbliefsel wean van t Westfaals: 

De [r] vuur nen metkleenker wörd as ne [j] oet esprökn, dus kaarke is kaaike. Dit is te vergeliekn met de Gooise 'r'. De vuurplaksels an- en on- wordt nasaliseerd töt [õ]. Vearder wordt de ee, oo en eu verdreeid töt nen tweeklaank: neet wörd neit, good wörd goud en greun wörd gruin.

Disse maneere van proatn wördt hoaste neet mear broekt, en t gebroek van dialekt geet de leste joarn slim op Sallaands an.

Hieroonder nen breef van nen inwonner van t Vjenne an zinne zönne, den at soldoat is in Niejmeagn:

an zienen zjunne, dei saldot is vuur de Kwennik, eerst op de Cikkedelle bi'j Antwaaipen, en now te Nimwjágen.
Uit den Overysselschen almanak ao. 1842.
Leive Vrjàrik! - Um dà 'k kwòttens gein schrieven van ów ontvungen hebbe, wa'k wal en bjettien bange, dà 'i neit goud gezond zóllen wjàzen. Ik wappe effenwal dà 'k te vergieves bange vuur ów mag ewjàst wjàzen; mi'j dunk', a'i neit gezond wazzen, dan ha'i doch ók neit ezwiiegen: dei zeik of zuchtig is, schrif toch nog wal es nô ziene òlders; en dòrumme: geine tiedinge, gouwe tiedinge, zeg et sprjàkwôrd. Wi'j zint ók allemôle nog zoo bi'j 't óle, wi'j lustet van en klàinsten tot en greútsten geerne wat jàtten. - Wat is 't van 't jôr vuurdeelig met 't verbauw: ragge, boukwàite, gaste, êerappele, - i kjunt niks bedenken, of et steit allemôle effengoud. Wat zint de luije vreulik bi'j as vlieren-jör! 't is êer an te zein in de oogen; dòr is òk vjeúlle meer ljàvendighàid onder 't volk as ter ewjàst is. Dòr is òk was wappen op sunt Jôpek edôn, mêer nów is e doch kwòtbi'j. Wi'j zint zoo dròk met 't waaik, dà'i t'ow neit begriepen kjunt; wi'j wjettet hôste neit, wa'we eerst of lest zjult doun. Het lóp ons nòw allemôle te glieke op en hoop, en nów we ów kwiet zint, möute wi'j der bi'j doun, dàt i ans deên. Nen knecht of ne màgt he we neit; dei denstbwaân he'i ók lange neit vuur niks, en daghuren kriegen dör geit ók al ne zwôre wieze op; dei kieket ów 's ôvends ók al nô de vingers. Wi'j wòsselt er, met ons eigen volk, leiver vró en làte op an, zoo goud a'we kjunt, en dà'we, dan neit doun kjunt, dàt lôt liggen; kju'we dan zoo vjeulle tjurf neit grjáven en zoo vjeúlle vjenne neit hauwen, dàt lôt hen; wi'j kjunt ók minder tou as dà'we dór zoo nen ballast van volk bi'j menkaâr jaagt, dàt wòl vjeúlle schjellen! Nen enkelden greúsmeeijer of nen plaggen-stjàkker, dàt zint alle daghuren dei wi'j nog ehàd hebbet. Ik zá mi'j wá waren, dà'k mi'j neit lôte opvrjàtten van 't vreúmde volk. Altevjíelle roet um de hakken dâ 's mi'j ók al gein dàut wêerd; dei der den pot vuur kwakken zal, dei is dan wier zoo vjeúlle te dreúkker! ów moeder is dan zoo verljàgen as Job en dàt wi'k neit hebben. - Het vrauwluijewaaik dà kju'we wa'redden: weijen, vlasbràken, bwatterkanen en zukke dinge, das mêer nen toutàst; bijzunder vuur onze Gaidine, dàt kan in en ummezéin zoo vjeúlle doun as mennigeine in nen heelen dag.Het lòp aait nô't waaik dat um de schjeútte zoo flóddert um de beine. Dàt màchien dôr he'k mennigmôl mien behàgen an...




#Article 252: Ofsluutdiek (298 words)


De Ofsluutdiek sluut sinds 1932 t Iesselmeer (de veurmaolige Zujerzee) of van de Waddenzee en loopt van Den Oever op t veurmaolige eiland Wieringen naor t Friese plekjen Zurich. De diek is 32 kilometer lang, en is zo'n 90 meter breed. De Ofsluutdiek is n oenderdeel van de Zujerzeewarken, die ontwörpen bin deur Cornelis Lely. 

In eerste instansie zou der n treinspoor over de diek heenkommen, hier is oek rekening mee ehouwen, mar dit treinspoor is der uuteindelik niet ekommen. In plaots van dit treinspoor is der n extra breje autoweg an-eleid. Dit worde de A7 of de E22. An de noordzied, de kant van de Waddenzee, leit oek n fietspad.

t Woord 'diek' betekent n ofscheiding tussen land en waoter. Dit zou kloppen as t hele Iesselmeer dreugeleid was, mar deur de verandering van de plannen is t n dam eworren: n scheiding tussen twee waoters. De Ofsluutdiek had dus eigenlik de Ofsluutdam moen heten.

Volgens de Minister van Verkeer en Waoterstaot Karla Peijs van 2006, is de Ofsluutdiek nao 75 jaor toe an n grote opknapbeurt. De diek is eigenlik te leeg. De kroen en t binnentaloed bin niet voldoende erosiebestendig. En oek de sluzen voldoen niet meer an de normen die vandaag de dag esteld worren.

Ze het veuresteld um de diek, en nog n bult are dieken, waoterkeringen en sluzen, n groendige opknapbeurt te geven. t Gaot dan um oengeveer n vierel van de 3.000 kilometer waoterkeringen in Nederland. Dit kost oengeveer zo'n 1,8 miljard euro.

Op 24 mei 2007 maakte de regering bekend binnen 15 jaor te starten mit de opknapbeurt van de Ofsluutdiek.

Op 1 november 2007 schreef t Noordhollands Dagblad dat der op de Ofsluutdiek n proefsentraole ebouwd worde waorin blauwe energie op-ewekt wort deur zout en zeut waoter te mengen.




#Article 253: Woater (219 words)


Woater (H2O) is chemische verbinden van twij woaterstofatomen en ain zuurstofatoom. Aal leven op eerde bestoat grotendails oet woater en is oafhaankelk van woater. Bie koamertempratuur is woater vluistof. t Het enkele aigenskoppen woardeur t zok onderschaaidt van aandere vluistoffen. 

Woater kin in drij heufdvoases of aggregoatsietoustanden bestoan: ies, woater en woaterdaamp. Ofwel: vaaste stof, vluistof en gas. De tempratuurschoal van Celsius (en doardeur ook dij van Kelvin) binnen baseerd op de overgang tuzzen dizze toustanden: ies smelt (wordt vluiboar) bie 0 °C en woater verdaampt (wordt gasvörmeg) bie 100 °C. Der binnen bie (aibel) hoge drok nog aantel (om en bie 11) verschillende iesfoasen te onderschaaiden. 

Bie normoale atmosferische drok kinnen ook oververhit woater, en onderkould woater veurkommen. Dat is woater dat waarmer as 100 °C of koller as 0 °C is, moar zok nog aal in de vluistofvoase bevindt.

Maiste woater op eerde bevindt zok in ozeoanen en zeen. Voak wordt woater vervouerd van laand noar zee via revieren of knoaln. Vanoet zee verdaampt t woater weer en vaalt t deur neerslag weer op laand, woarnoa t weer noar de zee vervouerd wordt. Dit nuimt man kringloop van t woater. In de maiste hoezen komt t woater gewoon oet de kroane, môr in aarme landen zo as ien Afrika mouten de maiste mìnsken t zölf goan zuiken.




#Article 254: Hunebed (219 words)


n Hunebed is n stainen grafkoamer dai bestaait uut grode stoande stainen (zwaarfvlints) overdekt deur huile grode, platte stainen. Mit klaindere stainen is voak, môr nait aaltied, aan n ziedkaant n ingaang môkt. t Gehuil wuir overdekt mit eerde zodat der n flinke hoogte ontstond. Zai wuiren baauwt in de prehistorie. Man vond ook voak prehistorische veurwaarpen onder de stainen.

Onderzuik noar en op hunebedden wuir pas doan in de twaide hèlfte van de 19e aiw deur professor A. van Griffen uut t Grunnegse Noordhorn. Bie dit onderzuik wuiren aal Nederlaandse hunebedden nummerd. Zo binnen der in de provìnzie Drìnthe 52 hunebedden dai lopen van D1 tot D52 tou en in de provìnzie Grunnen binnen der twai dai lopen van G1 tot G5 tou. De aander drai binnen deur de aiwen hìn huilmoal vot kommen. Man docht aaltied dat F1 ook bestond, n Hunebed in t Fraise Goasterlaand, môr noa onderzuik bleek dat dit gain Hunebed was môr n zonuimde stainkist.

In t Duutslaand over de grènze bie Drenthe en Grunnen stoan ook hunebedden. Dit is ook te zain aan t woapen van t laandkraits Emslaand. Sommege Duutse hunebedden binnen zulfs groter as de Drìntse. 

Bie Börger staait t grootste hunebed van Nederlaand en de stoan ook de maiste bie mekoar: 13. In Börger is ook t hunebeddenzèntrum vestegd. 




#Article 255: Utrecht (stad) (128 words)


Utrecht () (in plaotselike dialekten vaok: Utrech) is de heufdstad van de gelieknaomige provinsie en de vierde stad van Nederlangd (357.719 inwoners in 2020, bron: Gemeente Utrecht). Utrecht is een van de stejen van de Rangdstad.

De stad is sentraol elegen op n knooppunt van weg-, spoor- en waoterwegen, waordeur t n toonangevende beurzen- en konferensiestad is. 

De stad huusvest de grootste universiteit van Nederlangd en t heufdkantoor van de Nederlandse Spoorwegen. Ok is de Jaorbeurs hier evestigd.

Utrecht is de zetel van n oud-katholieke en van n rooms-katholieke aortsbissjop. 

t Is een van de oudste stejen van Nederlangd mit n belangriek histories sentrum.

Vanwege de Domtoren, beeldmark van de stad en mit 112,30 meter de hoogste karktoren van Nederlangd, wort de stad ok wel de Domstad eneumd.




#Article 256: Syprus (176 words)


De Rippebliek Syprus (Grieks: Κυπριακή Δημοκρατία, Kypriakí Dimokratía; Turks: Kıbrıs Cumhuriyeti) ligt op t gelieknamige eilaand Syprus in t oosten van de Middellaandse Zee, zo'n 70 km in t zujen van Turkije en 105 km in t westen van Syrië. Syprus beheurt geografies ezien tot t Aziatiese kontinent, mer vanwege politieke en kulturele redens wördt t vake tot Europa erekend. Syprus is sinds 2004 lid van de Europese Unie.

Syprus is bekend as de geboorteplaotse van de godinne Afrodite uut de Griekse mythologie. Sinds 1974 is t noordelike deel van t eilaand bezet deur Turkije. Bangladesj en Pakistan erkenden al heel gauw de Turkse Rippebliek van Noord-Syprus, mer onder drok van veural de Verenigde Staoten mossen ze de erkenning weer intrekken. De offisiële taal op t noordelike deel van t eilaand is Turks en t zujelike deel van t eilaand is Grieks.

t Verenigd Koninkriek bezet nog altied n militaere baosis op Syprus, Akrotiri en Dhekelia.

De heufstad is Nikosia (Levkosía in t Grieks / Lefkoşa in t Turks). 

Aandere belangrieke stejen op t eilaand bin:




#Article 257: Åland (126 words)


Åland (ok wel de Ålandeilaanden nuumd, (Zweeds: Åland, Fins: Ahvenanmaa) is n autonome eilaandegroep in de monding van de Botniese Golf, halverwegen Zweden en Finlaand. Åland wordt uutspreuken as ao·land en heurt bi'j Finlaand, mar is gehiel Zweedstaelig. De archipel is demilitariseerd en de bewoners hoeven niet te voldoen an de Finse dienstplicht. Åland het n autonome regering en n eigen parlement. De eilaandegroep is lid van de Noordse Raod. Veerder bezit Åland n eigen polisiekorps, n eigen vlagge (zie hiernaost) en geft t eigen postzegels uut. t Inwonertal bedreegt 25.392, de heufdstad is Mariehamn. 

Toerisme is n belangrieke bron van inkomsten veur de eilaandegroep, naost de tradisionele laandbouw en schipsveert. De grote veerboten tussen Stockholm en Helsinki of Turku maeken altied n tussenstop in Mariehamn.




#Article 258: Zuud-Afrika (370 words)


Zuud-Afrika (Afrikaans: Suid-Afrika, Engels: South Africa) is n laand dat, zo as de naam al angif, in t zujen van Afrika ligt. t Laand grenst in t noorden an Namibië, Botswana en Zimbabwe, in t oosten an Mozambiek en Swazilaand. De onaofhankelike staot Lesotho wördt umringd deur Zuud-Afrika.

Zuud-Afrika is t enigste laand ten zujen van de Sahara dat n vrie grote blanke gemeenschap hef. Zo'n 8,4% van de bevolking is blank, 8,8% is kleurling, 80,2% is zwart en 2,5% is van Indiese of Aziatiese aofkomst (volkstelling 2014). Allewel tachtetig persent van t laand zwart is, woenen de zwarte meensen en de kleurlingen veural in de krottewieken, dit is veural zo op t plattelaand en in kleindere darpen. In de grote stejen krie'j n wat gemengder beeld. 

n Grote meerderheid van t laand is protestants-christelik mit n kleindere rooms-katholieke anhang. In totaal is zo'n 78,9% van de bevolking christelik. Der is veerder oek nog n persentazie van de bevolking die nog altied n natuurreligie anhank, dit bin zowat allinnig de Bantoes (de zwarte bevolking). 

Zuud-Afrika hef n rieke koloniale geschiedenisse, die in 1652 in Kaapstad begun as Nederlaandse vervarsingspost. Nao aanderhalve eeuw  Nederlaandse kolonisasie wördden de Kaapkolonie overeneumen deur t Verenigd Koninkriek. Hierdeur migreerden n groot antal Nederlaandstalige kolonisten, bekend as Boeren, mit de Grote Trek naor t binnenlaand en stichtten verscheiene boerenstaoten, waorvan uuteindelik de Zuud-Afrikaanse Rippebliek en de Oranje Vriestaot de belangriekste waren. Disse rippublieken wördden in 1902 deur de Britten veroverd in de Tweede Boerenoorlog en samen mit de Kaapkolonie en Natal in 1910 tot Zuud-Afrika verenigd. In de 20e eeuw kreeg Zuud-Afrika van doon mit ampartheid, n beleid waor verschillende rassen escheien van mekaar leven mossen, en de niet-blanke meensen benaodeeld wördden. In 1990 wördden ampartheid offisieel aofeschaft. In 1994 wördden Nelson Mandela de eerste zwarte prissedent van Zuud-Afrika. In Zuud-Afrika en Namibië wördt dan oek n van oorsprong Nederlaands-ebaseerden taal espreuken, t Afrikaans. 

Zuud-Afrika hef in totaal elf offisiële talen: t Afrikaans, Engels (de twee belangriekste talen), Zoeloe, Xhosa, Noord-Sotho, Tswana, Zuud-Sotho, Tsonga, Swazi, Venda en Zuud-Ndebele. 

Zuud-Afrika bestung tot 1994 mer uut vier provinsies: Transvaal, Vriestaot, Natal en de Kaapprovinsie. Sinds de ampartheid aofeschaft is in 1994, is t laand verdeeld in 9 provinsies:




#Article 259: Wienter (218 words)


De wienter is één van de vier seizoenen in de gemaotigde streken en in de poolstreken. Een veul veurkoemende misvatting is dat de kouwe periode zol ontstaon deurdat de eerde veerder van de zunne of steet, mar dit is neet waor, in de kouwe periodes steet de eerde korterbie de zunne as in de zoemer, oek wè perihelium eneumd. De ofstaand van de eerde tot de zunne hef gien invleud op de temperetuur op de eerde. 't Is de schune staand van de eerdas dee derveur zörg dat 't bie ons op de eerde kouwer wonnen. In de wienter steet op 't noordelijk halfrond de eerdas van de zunne of-ewend, en in de zoemer steet 't krek naor de zunne toe.

's Wienters he-j vake snee en ies. Dit zörg veur wienterpret mar oek veur een bulte ongelokken. As 't een poosjen evreuren of esniejd hef dan ku-j weer de schaosen en de sleeën uut de kaste haolen. De meeste meensen doon dat dan oek. Of der argens snee vuilt en ies kump te liggen, lig der vanzelf wè an waor of da-j woenen, in Zuud-Amerika he-j neet zoveule kans op wienterpret. 

Op 't noordelijk halfrond, tussen 2003 en 2020:

De an-egeven tied is de plaoselijk Nederlaanse tied.

In 't zujelijk halfrond beginnen op disse daotums de zoemer.




#Article 260: Summer (179 words)


De summer is eyn van de veer seisonen. Et wördt in de weaderkünde beskreaven as de månden juni, juli en augustus up et noordelik halvrund, en december, januari en februari up et südelik halvrund. Et stearnkündig bepålde begin van de summer is de summersünnewende (rund 21 juni up et noordelik halvrund en rund 21 december up et südelik halvrund). De sünne geyt dan döär et summerpunt, de sünne bereikt dee dag de hougste stand boaven de ender en de dag düürt et langst. De summer endig mid de harvst-ekwinoks (rund 23 september up et noordelik halvrund en 20 määrt up et südelik halvrund).

Üm praktiske readenen begint de weaderkündige summer eyrder, up 1 juni up et noordelik halvrund en up 1 december up et südelik halvrund. Dit düürt dan tot 1 september (in et noorden) en 1 määrt (in et süden).

De summer kenmarkt sik döär vry houge temperaturen en relativ weinig neaderslag. 

Up et noordelik halvrund, in de kummende jåren:

De anegeaven tyd is de plaatselike neaderlandske summertyd.

Up et südelik halvrund beginnen up disse datums de winter.




#Article 261: Lente (253 words)


Lente of vöärjår is eyne van de veer seisunen. Et sterrekündig bepålde begün van de lente is de lente-ekwinoks (rund 20 maert up et noordelik halvrund en rund 23 september op et südelik halvrund). De sünne geyt dan döär et lentepünte en den dag en den nacht binnen termed lyk allene in längte. De lente endigt mid de sumersünnewende (rund 21 juni yp et noordelik halvrund en 21 december up et südelik halvrund).

Üm praktiske readens, mar ouk üm readens dee mid et klimåt van doon hebbet, begünt de meteorologiske lente eyrder, up 1 maert up et noordelik halvrund en up 1 september op et südelik halvrund. Et duurt dan töt 1 juni en up et südelik halvrund töt 1 december.

Des Lentes gåt de planten (wear) gröien en blöien. Nå Ysheiligen is de kanse up vorst vry klein.

De roomsk-katolike traditys hebbet de vastenperiode, dee begünt up aswoonsdag en endigt mid Påsken. Vasten wörd vöärof-egåne döär de vastenåvend. Nöäst Påsken hebbet se in de kristelike tradity ouk de Gode Weake; dree dagen vöär et påskweakende, Witte Dunderdag, Gode Vrydag en Stille Såterdag.

In et hinduisme wörd so rund Påsken de Holi-Phagwa evyred.

De sekulire varsy van Påsken wörd ekenmarkt döär symbolen van ny leaven, so as (eklöörde/evarvde) eier. Ouk de Påskhase höyrt by dit feest.

Begün van de sterrekündige lente (up et noordelik halvrund) in de of eloupen- en de et kummend jår:

De an egeyven tyd is de plaatselike neaderlandske tyd.

Up et südelik halvrund begünnet up disse dåtums de harvst.




#Article 262: Haarst (221 words)


Haarst, haarfst of naojaor is één van de vier seizoenen. 't Sterrekundig bepaolde begin van de haarst is de haarstequinox (roend 23 september op 't noordelijk halfroend en roend 20 meert op 't zujelijk halfroend). De zon gaot dan deur 't haarstpunt en de dag en de nacht bin temet liek alleens in lengte. De haarst eindigt mit de wienterzonnewende (roend 22 december op 't noordelijk halfroend en roend 21 juni op 't zujelijk halfroend).

Um praktische rejens begint de meteorologische haarst eerder, op 1 september op 't noordelijk halfroend en op 1 meert op 't zujelijk halfroend. Dit duurt dan tot 1 december en op 't zujelijk halfroend tot 1 juni.

In de haarst gaon planten (waoronder loofbomen) der blaojen verliezen. In de haarst wort 't meestentieds heel wat kouwer as in de zoemer, allewel der nog periodes mit warmte kunnen wezen, de zogenaamde naozoemer.

Feestdagen in de haarst bin: Alderzielen en Alderheiligen.

Begin van de sterrekundige haarst (op 't noordelijk halfroend) in de kommende jaoren:

De an-egeuven tied is de lokaole Nederlanse zoemertied.

Op 't zujelijk halfroend beginnen op disse daotums de leinte.

Maarkweerdig is dat, volges de schoolboeken, de haarst op 21 september zou beginnen. Tot noen toe is de sterrekundige haarst alleen nog nooit op 21 september begunnen, en tot 2020 zal dit oek niet gaon gebeuren.




#Article 263: Dongerediel (120 words)


Dongerediel (Nederlaans: Dongeradeel, Fries: Dongeradiel) is een Friese vroggere gemiente mit 24.097 inwoners en een oppervlakte van 266,92 km².

Dongerediel is elegen in et noordoosten van de perveensie mit as heufdplak Dokkum, de noordelikste stad van de Friese elf steden.

De hudige gemiente Dongerediel is nao een gemientelike herindieling in 1984 ontstaon deur et saemenvoegen van de gemientes Dokkum, Westdongerediel en Oostdongerediel. Et waopen van de gemiente Dongerediel is een saemenvoeging van de waopens van de drie opheven gemientes. De twie stromen stellen de revierties Peazens en Ee veur, die in Dokkum saemenkommen.

Dongeredeel bevat de stad Dokkum en 27 dörpen. De Nederlaanse naemen bin de officiële.

Antal inwoners per woongebied: 

Paesens en Moddergat wodden deurgaons as ien gehiel beschouwd.




#Article 264: Klaas Annink (293 words)


Klaas Annink (18 juni 1710 - Oldnzel, 13 september 1775), better bekeand as Hutnkloas, was nen beruchtn misdoadiger oet Tweante. Hee was ne zönne van Jannes Annink en Geertrui Sueters. Hee zol in Beantel geboorn ween, mer biej zien huwelik met Aarne Spanjers wördt schreevn dat e oet Beckum kwam.
Saamn met ziene vrouwe Aarne en zienn zönne Jannes was e schuldig an n groot antal deefställe en meurdn in n umgeaving van Beantel en Hengeveald, dee't zee pleegn vanoet ne hutte biej Hengeveald.

Annink neugdn kremers dee't langs de wegge gungn oet um bie um wat te etn en te oavernachtn. Doarnoa weunsken e de kremers ne gode reize, en beud an dat ze dan op de terugwegge aait welkom bie um warn. As ze dan wier kömn noa de haandel en bie um oavernachten met de knippe good vol, deed e ze dood en reuvden al öare spuln.

Doo in 1774 nen kremer oet Hannover nich van t weentermaark in Goor terugkwam, gung zienn vaar noar Tweante um alns oet te zeukn. Hee zag Annink in de nette kleare van zienn zönne oet de kearke komn, wat bewies was dat Huttenkloas den kremer har dood doan. Huttenkloas wördn oppakt en n paar moand vaste zat op n spesjaal doarvuur gemaaktn stool. Noa n proces wördn hee in 1775 leavndig radbraakt. Ziene vrouwe Aarne wördn ok ter dood veroordeeld en wörgelt.

n Stool woarop Klaas Annink 114 daagn hef vaste zetn is nog altied te zeen in Oldnzel.

Dr is rechtevoort n beermeark op de maarkt det noar um verneumd is: Huttenkloas Bier, wat as logo den stool hef.

In 2009 hef de Almelose muzikant Alexander Schoemaker zien `Ballade van Hutnkloas` uut ebracht, woarin t verhaal van Annink op riem ezet is.




#Article 265: Ferwerderediel (141 words)


Ferwerderediel (Nederlaans: Ferwerderadeel, Fries: Ferwerderadiel) is een Friese vroggere gemiente mit 8.755 inwoners (op 1 meie 2014, bron: CBS) en een oppervlakte van 133,18 km².

De gemiente leit an de Waddenzee en het 10,1 kilemeter kust. Sund 1999 is de officiële naeme van de gemiente et Friestaelige Ferwerderadiel.

De gemiente Ferwerderediel (Ferwerderadiel) telt twaolf officiële dörpen. Et heufdplak is Ferwerd (Ferwert). De dörpen in de gemiente hebben sund 1999 allienig de Friestaelige plaknaemandudings as de officiële naemen. De Nederlaanstaelige naemen bin allienig aandere benaemings (exoniemen). De plaknaembodden bin in de hiele gemiente ientaelig Fries.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2014: 

Bron: www.ferwerderadiel.nl

Naost disse officiële dörpen bin d'r in de gemiente de volgende buurtschoppen:

Bartlehiem leit gedieltelik in de gmientes Liwwadderediel en Tietjerksterediel (Tytsjerksteradiel). In die laeste gemiente leit et grootste pat en wodt et as officieel dörp rekend.




#Article 266: Doorspiek (364 words)


Doorspiek (Nederlaands: Doornspijk) was n vroggere gemeente in Gelderlaand, t is noen onderdeel van de gemeente Elburg. t Antal inwoeners lag in 2011 volgens t CBS rond de 3.300. t Darp hef n antal karken mit n orthodox karakter. De grootste karke is de Hersteld Hervormde Karke.

Doorspiek wordden veur t eerst vermeld in t jaor 796 as Villa Thornspiic, t is daormee een van de eerste plaotsen in t Raandmerengebied die in de annalen (n korte geschiedenisbeschrievige per jaor) vermeld steet.

Villa Thornspiic was n nederzetting mit n zekere kern, de plaotse waor de eigenaar van t laandgoed ewoend hef. Zo'n villa bestun uut verschillende boerderiejen die soms zelfs op vrie grote aofstaand van t middelpunt laggen. In t jaor 1025 gaf koning Koendert II dreje boerderiejen in Dorenspic an zien dienstman Werner. Mit disse vermelding van Doornspiek wordt n gebied an-eduuid waorvan de grenzen vastesteld wordden deur de karkelike overheid. Zo'n karkelik gebied heetten n karspel (karkespel) en bestun uut tenminsten 120 geleuvigen. De grenzen van dat karspel bin, op n paor kleine veraanderingen nao, gebruukt as de grenzen van de gemeente Doorspiek. In 1332 gebruukten de schepenen van Elburg bie n haandelsovereenkomst in t Duutse Lubeek t geheimzegel van Dorenspiet. Ze gaffen as verklaoring veur der haandelswieze: Onze stad dreug vrogger de naam Dorenspiet. In de 16e eeuw kreeg t gebied an t einde van de Karkdiek de naam Doorspiek.

Oorspronkelik lag t sentrum van Doorspiek meer naor t noorden toe, kortbie de Sunte-Ludgeruskarke an de Zujerzeediek. Naodat de karke in 1825 deur overstreuming en blikseminslag verleuren was egaon wordden der n nieje karke ebouwd op grotere aofstaand van de Zujerzee tegenover t Arf Klarenbeek. t Sentrum van t darp kwam rond disse niej ebouwden karke te liggen. In t midden van de 19e eeuw is deur t darp, op de plekke waor t noen ligt, de Zujerzeestraotweg an-eleegd. De Karkdiek van t darp naor de plaotse waor de ouwe karke estaon hef was oorspronkelik de verbinding tussen t achterlaand en de ouwe kern an de Zujerzee. In t noorden van de karkdiek ligt t 'Goor', n sinds 1336 in arfpacht uutegeven weide- en heuigebied dat deurkruust wordt deur de 'Goorbeek'.




#Article 267: Elburg (245 words)


Elburg (vrogger ook wel: Elleburg) is n gemeente en n prachtig mooi vestingsstadjen en olde Hanzestad in Nederlaand, elegen an t Veluwemeer, in de provinsie Gelderlaand. Op 1 mei 2014 had de gemeente 22.772 inwoeners op een oppervlakte van 65,91 km². t Gemeentehuus steet in Oostendorp. Elburg hef n rieke geschiedenisse en is dan ook van grote historiese weerde. n Bekend Elburgs monument is de Vischpoorte.

Elburg was van oorsprong n echt vissersdörpien dat an de Zujerzee lag. In 1233 kreeg Elburg stadsrechten en is ook de Vischpoorte ebouwd. Elburg stond vrogger veural bekend um zien goeie gereukte aol. De rolle van vissersplaotse is laoter overeneumen deur Hardewiek, mar mit de anlegging van t Iesselmeer is de visserieje in allebeie de stejen stark of-eneumen. Deur overstreumingen en deur de orkaan uut 1362 is de stad verhuusd naor n hoger elegen plaotse. De veurmaolige gemeente Doorspiek is in 1974 bie de gemeente Elburg ekeumen. De oldere naam veur Elburg is Elleburg, dit is veural in oldere dokumenten te vienen, Elleburg kömp ook veur as achternaam. In de binnenstad van Elburg steet ook n synagoge, dit wordt waorschienlik n museum.

Dorpen binnen de gemeente Elburg bin:

Buurtschappen binnen de gemeente Elburg bin: 

Het is de stad die Elburg heet
Die Hanzestad van toen
Waar de Heer zijn kind’ren weet
In denken en in doen
Waar de vischpoort al eeuwen bood
Uitzicht op de visservloot
Waar de klok al eeuwen slaat
Waar de kerk in ’t midden staat




#Article 268: Et Harde (127 words)


Et Harde (Nederlands:  't Harde) is een dorp up de Veluwe in de gemeynde Elbörg. Et is een bosryke plaatse, bekend van de militäre kaserne up de Woldbarg.

Et dorp is vernöömd når de struktuur van de grund, dat harder is as de grund in andere dorpen/städen in de kontreinen. Et Harde had op 1 januåri 2006 sowat 6.000 inwuners en is dårmead nå Elbörg de groutste plaatse in de gemeynde. Et dorp ligt by de A28 (Amersfoort-Zwolle) en hevt een station an de spoorlynde tüsken deselvde städen. De stoptrein stopt der twey keyr in et üre per richtinge.

Et Harde lag een tyd in twey gemeynden; de gemeynde Oldebrook en de gemeynde Doorspyk. Later weren et Oldebroker deyl van Et Harde by de gemeynde Elbörg edån. 




#Article 269: Delfziel (169 words)


Delfziel (Nederlaands: Delfzijl) is n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De hoofdploats had dezulfde noam as gemainte Delfziel. De gemainte Delfziel het 12% van de Nederlaandse chemische industrie op zien grond stoan. In 2021 is Delfziel, n Daam en Loppersum bie nkander doun in de gemainte Emsdelta. 

Delfziel is n hoavenstad in noorden van de provìnzie. t Ligt aan de monden van de Eems en het  grootste industriële hoaven van Noordnederlaand. Vanof de 16e aiw wer  hoaven van Delfziel al bruukt.  Betaikent  Delf (oale noam van t Damsterdaip) en ziel (Nederlaands: sluis).

Börgemeester Maritje Appel nuimde gemainte in 2006 Sizielje aan d'Eems om vermainde achterkoamertjespoletiek en belangenverstrengelen. om  In 2004 en 2005 was der nogal wat klaaid mit de papieren in de gemainte. t Ston dus ook bekènd as n korrupte gemainte, woarnoa de börgemeester in 2006 opstapte.

Noast stad Delfziel bestait de vrougere gemainte uut de volgende ploatsen:
Bierem, 
Biessem,
Börgsweer,
Faarmsom,
Glìns,
Heveske,
Holwier, 
Kraiwerd, 
Lösdörp, 
Midhoezen, 
Naansom,
Pooln, 
Spiek, 
Termunten, 
Zijl, 
Oetwier, 
Woagenbörgen, 
Waaiwerd, 
Woldendörp.




#Article 270: Emsmond (156 words)


Emsmond is n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. t Is in 1990 ontstoan deur verainen van de gemaintes Hefshoezen, Kannes, Oskert en Waarvum. t Ligt aan de Waddenzee en aan de monden van de Eems, vandoar de noam Eemsmond. t Woapen en de vlage verwiezen noar dizze reloatsie tuzzen de zee en de gemainte. De haile Grunneger Waddenzee heurt bie dizze gemainte. Doarbie heuren ook de waddenailaandkes Röttemeroog en Röttemerploat.

De gemainte komt gedailtelek overain mit t historische Oosterambt. 

In de gemainte Eemsmond ligt ook de Eemshoaven. Dit is noa Delfziel de grootste en belangriekste hoaven van de provìnzie Grunnen. Hiervandoan gait ter n boot noar t Oostfraise Waddenailaand Börkem

De gemainte Emsmond bestait oet de volgende ploatsen: Eemshoaven, Doodstil, Eppenhoezen, Kannes, Mij, Nijlaand, Polderziel, Oethoezen, Oldenziel, Oldörp, Oostìnd, Olschip, Oskert, Roschoul, Röttem, Röttemeroog, Röttemerploat, Staartenhoezen, Stivverd, Waarvum, Zanneweer en Zeuvenhoezen.

Zainsweerdegheden in de gemainte Emsmond binnen de Grunneger Waddenzee, wierden, börgen woaronder de Menkemabörg.




#Article 271: Berkoop (305 words)


Berkoop (Nederlaans: Oldeberkoop, Fries: Aldeberkeap) is een dörp in de gemiente Ooststellingwarf.  Et dörp hadde zo'n 1.800 ienwoners in 2012. De bi'jnaeme veur een ienwoner van Berkoop is tobbeschieter of tonneschieter.

Et Ooststellingwarfse dörp leit in et zuden van Frieslaand, omdebi'j twaelf kilemeter noordoostelik van Wolvege. Et dörp leit vlakbi'j et kruuspunt van de N351 mit de N353. De ofstaand naor de Kuunder (Kuunderkanaol) in et noorden en de Lende in et zuden is in beide gevallen ongeveer aanderhalve kilometer. De Prinsewiek verbient et noorden van Berkoop mit et Kuunderkanaol.

Berkoop is et ooldste plak in Zuudoost-Frieslaand. De Bonifatiuskarke wodde in de 12e ieuw bouwd en wodde laoter verschillende keren uutbouwd. De eerste schriftelike verwiezing d'r-naor komt uut 1228. Friese strieders kwammen toen bi'j 'Brokope' bi'j mekeer om Drenthe binnen te valen. In 1593 wodde bi'j de Lende de Bekhofschaans bouwd as onderdiel van de Friese waeterlinie. Tussen 1812 en 1855 was Berkoop et hoofdplak van de gemiente Ooststellingwarf. In 1979 wodde een kenon vunnen van de oolde Bekhofschaans, en wodde in 1981 in et dörp daelezet. 

Et instituut veur de Stellingwarfse tael, de Stellingwarver Schrieversronte, is vestigd in Berkoop. Open Stal is een jaorlikse keunstmanifestaosie op verschillende lekaosies in et dörp. Disse keunst- en kiekroute wodt al sinds 1971 holden. An de noordkaante leit een kleine jachthaven. De Prinsewiek verbient disse jachthaven mit de Kuunder.

De Bonifatiuskarke is et historische middelpunt van Berkoop. Een veurloper van disse karke is waorschienlik al om 1125 henne bouwd. Om et olde karkhof henne staot een ringmuur. De ringmuur hadde in de 17e ieuw verschillende toegaangspoorties. De ringmuur is restaureerd in 2011/2012 en iene van de toegaangspoorties is opni'j opbouwd. Om de karke henne staon ok de meerste monumentaole gebouwen van Berkoop zoas villa Vredewold (naost de Bonifatiuskarke) en de pastorie (naost et gebouw van de Stellingwarver Schrieversronte).




#Article 272: Eerde (366 words)


De Eerde (aalgemaine noam en Latainse: Terra) is n objekt in os zunnesysteem, dat vanof de zunne de daarde planeet is. t Is tot nou aan tou t aineg bekende hemelobjekt woar leven is. Der leven planten, daaier en mikro organismes. Man vermoudt dat de Eerde om en bie 4,57 miljard joar leden ontstoan is.

De Eerde bestait oet de volgende loagen:

De atmosfeer is de loag om de eerde woarin de grootste houveulhaid gassen zoch bevinden. t Bestait oet de volgende stoffen: Stikstof 78,08%, Zoerstof 20,95%, Argon 0,93%, Woater 0% tot 4% (daamp, wolken), Kooldioxide 0,037%, Neon 0,018% en Hailium 0,0005%. In de atmosfeer bevindt zoch t maiste leven. Doarom is de atmosfeer dail van de Biosfeer. 

t Eerdoppervlak is de körst van de Eerde. t Is om en bie de 30 km dik en bestait vernoamelk oet sillizium (zaand) en andere stolgestaintes. Enkeld 30 persìnt van t eerdoppervlak is begangboar veur mìnsken. De overege 70% is woaterdekt (ozeoan, zee). De maiste levente organismen leven op t eerdoppervlak deur de swoartekracht. t Eerdoppervlak is opbaauwd oet ploaten. 

Zai ook: plaotentektoniek.

De eerdmantel is t gebied tuzzen de körst en de kern. t Bestait vernoamelk oet iezer en magnezium. As eerdploaten van mekoar of schoeven, den kommt der magma (smolten gestainte oet de mantel) noar boven. Dit nuimt man vukanisme. As magma boven t oppervlak kommt, wordt t lava nuimd. 

De eerdkern is t binnenste van de eerde. t Bestait oet n legeern van iezer en nikkel. In de kern bevindt zoch de maiste swoartekracht. Net zo as de mantel, is de kern vluiboar. De kern zörgt veur n magnetisch vèld om de eerde, dij t vrakst is op de polen.

De Eerde het n aantal satellieten om zoch hìn dwirreln, woarvan ain natuurleke: de moan, ook wel Luna nuimd. Dit is n vrij grode moan dij in ain moand om de eerde hin dwirrelt. De moan draait om zien aigense as, ook in ain moand, woardeur wie op eerde enkeld ain kaande van de moan zain kennen. Noast de moan het de eerde ook n aantel kwasisatellieten woarmit de eerde n boanresonansie het. Doarvan is (3753) Cruithne mit n deursnid van 5 km 't grootst.




#Article 273: Ooldetriene (102 words)


 
Ooldetriene (ok wel: Ooltriene, Nederlaans: Oldetrijne, Fries: Aldetrine) is een dörp in de Friese gemiente Weststellingwarf. Et leit in et zuudwesten van Wolvege en in et noordoosten van Munnikeburen, en het omdebi'j 180 inwoners (2004).

Ooldetriene wodt al in een oorkonde uut 1320 nuumd; et hiette destieds Ooldentrinde. De plaetselike karke was tot de Refermaosie an Catharina van Alexandrië wijded. In 1794 wodde de karke vervangen deur een ni'je; aende 19e ieuw gebeurde dat opni'j. Disse laeste karke wodt tegensworig bruukt as dörpshuus.

In et zuudoosten van Ooldetriene kan mit een kabelpont veur voetgangers en fietsers de Lende oversteuken wodden richting Ooldemark.




#Article 274: Waar wij steden doen verrijzen... (182 words)


't Flevolaans volkslied (Waar wij steden doen verrijzen...) is eschreven deur Mak Zeiler, en de meziek is van Riemer van der Meulen. De overwinning op 't waoter stiet centraol in 't volkslied, gelieke as op de vlagge van Flevolaand. Krek zoas bie 't Wilhelmus, wördt niet de hele tekste ezungen, 't is gebrukelijker um allinnig 't eerste couplet te zingen waorvan de leste twie regels 1 keer herhaold wördt.

Waar wij steden doen verrijzen
op de bodem van de zee,
onder Hollands wolkenhemel
tellen wij als twaalfde mee.
Een provincie die er wezen mag,
jongste stukje Nederland.
Waar het fijn is om te wonen,
mijn geliefde Flevoland!

Land gemaakt door mensenhanden,
vol vertrouwen en met kracht.
Waar de zee werd teruggedrongen
die zoveel verschrikking bracht.
Een provincie die er wezen mag,
jongste stukje Nederland.
Waar het fijn is om te werken,
mijn geliefde Flevoland!

De natuur laat zich hier gelden
dieren kiezen nest of hol.
En de wijde vergezichten
stemmen ons zo vreugdevol.
Een provincie die er wezen mag,
jongste stukje Nederland.
Waar het fijn is om te leven,
mijn geliefde Flevoland!




#Article 275: Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom (112 words)


Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom (Lang de Vech en de ouwe Rienstroom) is de titel van 't Utrechse volkslied.

Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom
Strekt zich wijd het Stichtse land.
Wilibrord ontstak uw fakkel,
Die ons blusbaar verder brandt;
Waar 's Lands Unie werd geboren,
Utrecht, hart van Nederland!

Utrecht, parel der gewesten,
'k Min Uw bos en lustwarand'.
'n eigen stempel draagt Uw landschap:
Plas, rivier of heid' en zand,
Weid' en bongerd, bont verscheiden,
Utrecht, hart van Nederland!

Utrecht, nobel, nijver Utrecht,
Middelpunt naar alle kant,
Aan Uw eigen stijl en schoonheid
Houd ik steeds mijn zin verpand.
Blijv' in goed' en kwade dagen:
Utrecht, hart van Nederland!




#Article 276: Ik houd van het groen in je wei (209 words)


Ik houd van het groen in je wei (Ik hou van 't greun in joew wei) is de teks van 't Noord-Hollaands volkslied. 't Is eschreven deur P.J. Ferdinant en S. de Vries.

Noord-Holland, ik houd van het groen in je wei,
Het zwart-wit en rood van je koeien.
Je velden vol molens versieren de Mei
Wanneer alle bollen gaan bloeien.
Het zilveren licht kleurt de lucht op het land.
En zilt komt de zeelucht gewaaid aan je strand
Om't wit van de wolken aan 't hemelse blauw:
Noord-Holland, mijn Holland, hoe houd ik van jou!

Noord-Holland, ik houd van je heerlijke Gooi,
je prachtige Kennemerdreven.
Je meren en brede kanalen zo mooi,
zijn spiegels van waterrijk leven
En zie ik je polders, ontworsteld aan zee,
daar wuift nu het goudgele graan met ons mee.
Het fluitekruid siert met zijn sluier je dijk.
Noord-Holland, mijn Holland, wat ben je toch rijk!

Noord-Holland, ik zie je historische pracht,
bewaard in je talloze steden.
Je huizen getuigen van stoerheid en kracht,
en rijk is je grote verleden.
Een volk waar de één op de ander vertrouwt
en dat aan zijn toekomst nog dagelijks bouwt,
met ieder die aan jou zijn hart heeft verpand.
Daarom ben jij Holland, mijn Holland, mijn land!




#Article 277: Zeeuws volkslied (345 words)


't Zeeuws volkslied is in 1919 ontstaon as reactie op Belgische annexasieplannen dee al in de Eerste Wereldoorlog opkwammen. Vele Belgen vunnen dat Nederlaand zich deur zien neutraliteit in de oorlog pro-Duuts op-esteld had. De Belgische regering wol as kompensasie veur de schaode en ellende dee laand en volk ondervunnen twee Nederlaanse gebieden annexeren veurnamelijk teneinde de defensieve posisies van België bie een meugelijk toekomstig konflik mit Duutslaand te verbeteren: Zuud-Limburg vanwegen de steenkool en um de strategische maasovergangen bie Mestrich onder controle te hem en Zeeuws-Vlaanderen vanwegen de toegang tot Antwarpen, dat in 1914 deur de neutraliteit van Nederlaand neet effectief via de zee militair ondersteund had kunnen wonnen. 

In 1919 kwam 't Belgische annexasie-streven nog starker naor veuren. Een grote groep in heel Zeelaand veulen to de behoefte de verbunnenheid mit Nederlaand en Oranje te onderstrepen. De heufonderwiezer uut 's-Gravenpolder, D.A. Poldermans, schreef hierop de woorden van een volkslied waor de Middelburgse dirigent J. Morks de meziek bie schreef. 't Zeeuws volkslied dreugen zie op an de Kommissaoris van de Koneginne, mr. H.J. Dijckmeester. 't Lied wönnen laoter liekewels officieel.

Geen dierder plek voor ons op aard.
Geen oord ter wereld meer ons waard,
Dan, waar beschermd door dijk en duin,
Ons toelacht veld en bosch en tuin;
Waar steeds d'aloude Eendracht woont,
En welvaart 's landsmans werk bekroont,
waar klinkt des Leeuwen forsche stem;
'Ik worstel moedig en ontzwem!'

Het land, dat fier zijn zonen prijst,
En ons met trots de namen wijst,
Van Bestevaer en Joost de Moor,
Die blinken zullen d'eeuwen door;
Waarvan in de historieblaên,
De Evertsen en Bankert staan,
Dat immerhoog in eere houdt,
den onverschrokken Naerebout.

Gij, Zeeland, zijt ons eigen land,
Wij dulden hier geen vreemde hand,
Die over ons regeeren zou,
Aan onze vrijheid zijn wij trouw.
Wij hebben slechts één enk'le keus:
'Oranje en Zeeland!' da's de leus!
Zoo blijven wij met hart en mond,
Met lijf en ziel: goed Zeeuwsch goed rond.

Dit volkslied is minder bekend in 't zujen van de Westerschelde, waor op gelegenheden eerder 't Zeeuws-Vlaoms volkslied volkslied espeuld wonnen.




#Article 278: Darp (126 words)


n Darp is n kleine woenplek. De grootte van n darp, wat t antal woeningen angaot, is niet krek vasteleid. n Darp is groter as n gehucht, mar kleinder as n vlek en n stad. n Meugelik verschil tussen n gehucht en n darp kan wezen dat n darp n kark het. Dit wort oek wel n karkdarp eneumd.

n Vlek en n stad hen daorentegen n mart, die'j over t algemeen in n darp niet zien.

In t oosten van t land laggen naost hoger elegen akkercomplexen, die essen eneumd worren, de esdarpen.

n Are vorm is t lientdarp, die'j bieveurbeeld in veenkoloniën vienen.

Darpen vie'j in landelike gebiejen. Darpen waren tot de industriële revolusie, en de verstejeliking die daordeur ontstung, de meest veurkommende woenvorm.




#Article 279: Wilhelmus (117 words)


't Wilhelmus is 't Nederlaanse volkslied. 't Besteet uut 15 coupletten dee een samen een woord vormen: in de oorspronkelijke tekse vormen de eerste letters van de 15 coupletten de naam Willem van Nassov. De muziek is afkomstig van een oud Frans soldatenlied.

't Eerste couplet wonnen vake ezungen, soms kump daor 't tweede couplet achteran deur 't zesde dat in de Tweede Wereldoorlog iezig populair was. 't Lied was oek in de Zujelijke Nederlanen populair. Daor was 't dikkels te heuren op een cantus en bie bie-eenkomsten van orangistische en Groot- of Heul-Nederlaanse groeperingen, meestentieds van de extreem-rechse zied. 't Wilhelmus is vanof 10 meie 1932 't Nederlandse volkslied; daarvoor was 't volkslied Wien Neerlands bloed.




#Article 280: Bennekum (241 words)


Bennekum (Nederlans: Bennekom) is een woengebied in de gemeente Ede (previnsie Gelderland) mit 14.683 (1 jannewaori 2004) inwoeners. Ze gungen der in 't begin vanuut dat de Ouwe kaark of Alexanderkaark uut 't midden van de 14e eeuw stamde, mar in een onderzeuk dat pas uut-evoerd is wiest derop (deur de vonst van tufstenen fundementen) dat 't eerste gebouw werschienlijk al uut de 12e eeuw stamt. Umstreeks 1290 kreeg disse kepel perochiaole zelfstandigheid.

Bennekum leit an de rand van 't Binnenveld, dat vrogger uut moeras bestung. Langes de weg die noen Dr. Dreeslaan heet stung 't kesteel Nergena dat al in 1340 in historische dokementen eneumd wort en dat haost zeker eigendom was van de Hertog van Gelre. 't Kesteel stung bie 't Rhenense veen en was een belangriek verdejigingswaark tegen de gevechten mit de bisschop van Utrecht en is uuteindelijk verrineweerd. De heerdplaot uut dit kesteel is nog anwezig in 't Bennekumse museum. Laoter is op disse plek 't Heerenhuus Nergena ebouwd, dat sinds 1664 in handen was van 't geslacht Van Eck. In 1810 wort 't deur Samuel Baron van Eck, Heer van Overbeek en Nergena verkocht. Uuteindelijk het de enigste burgemeister van Bennekum, Theodorus Prins, 't ekocht, die 't in 1830 of leut breken. In 1952 is in de stiel van dit huus veur 't toemaolige Rieksinstituut veur 't Rassenonderzeuk van Landbouwgewassen begunnen mit de bouw van een niej gebouw. In 1954 worde 't gebouw in gebruuk eneumen.




#Article 281: T Ereveen (157 words)


t Ereveen (Nederlaands: Ederveen) is n daarp in de gemeente Ee, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Ereveen het 3360 (2010) inwoeners.

t Ereveen ligt hemelsbreed tussen Renswou in t noordwesten, Lunteren in t noordoosten en De Klomp en t Veen in t zujen.

De eerste bebouwing is rond 1600 ontstaon. t Gebied wier gebruukt veur turfwinning deur minsen uut Ee, de eerste bewoeners waren dan ok arme turfstekers uut dat daarp. t Ereveen zou lange tied n arm en onderontwikkeld daarp blieven en pas in de loop van de 19e eeuw wieren der stappen ezet um de armeuje en achterstaanden te bestriejen. Nao de Tweede Wereldoorlog kwammen der n paor veevoerfabrieken in t Ereveen te zitten.

t Daarp het n gemeente van de Protestantse Kaark in Nederlaand, n gemeente van de Hersteld Hervormde Kaark, n Griffemeerde Gemeente in Nederlaand en n Oud-Griffemeerde Gemeente in Nederlaand.

In t Ereveen bin twee baosisscholen; t Calvijnschool en de Julianaschool.




#Article 282: Deure (127 words)


n Deure is n beweegbaor element in n mure of n hekke die t meugelik maakt um van de ene kaante naor de aandere kaante te gaon en die oek aofesleuten kan wörden.

De deurtype die t meest veurkömp besteet uut n houten schot, dat langes één vertikale kaante n dreipunt of hengsel hef waorlanges de deure naor binnen of naor buten dreit, en an de aandere kaante n slot um te veurkoemen dat de deure per ongelok deur bieveurbeeld de wiend los geet. Um de deure los en toe te kunnen doon zit der n klinke of n haandvat op.

n Deure wördt oek wel es n planke in t gat eneumd.

Typen deuren naor de maniere waorop ze los gaon:

Typen deuren naor der funksies:




#Article 283: Putters (408 words)


 
t Putters is n West-Veluws en Nedersaksies dialekt dat espreuken wort in de gemeente Putten, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Putters is stark verwant an dialekten as t Armeloos, Harderwieks, Niekarks en t Barrevelds. t Putters ku'j beschrieven as n Nedersaksies dialekt mar wel mit n bonk Nederfrankiese invleujen, net zo as de meeste are West-Veluwse dialekten.

Binnen Putten he'j, wat t dialekt angaot, n paor kleine verschillen. De uutspraak van bieveurbeeld de Nederlandse woorden riep; geroepen en liep; gelopen is in t grootste gedeelte van Putten reup; ereupen en leup; eleupen, mar in Diermen, dat stark op Niekark ericht is, is dat riep; eroepen en liep; elopen. Oek in de lengte van de a/aa kan wat variasie zitten, bv. varken-vaarken en warken-waarken. 

n Ander veurbeeld is Diermen, daor zegen ze: duun, doenker, leig en greig in de rest van Putten zegen ze: doen, donker/duuster, leeg en greeg. Deurdat t Putters de leste tientallen jaoren stark vernederlandst is, binnen der noen oek verschillen tussen de taol van de darpskern en de taol van buten. Zo is de Oud-Veluwse klank sj-, op plekken waor ze in t Nederlands sch- zegen, amper meer te heuren op t darp mar wel nog in t butengebied, bieveurbeeld in Steenenkamer.

Ten noorden van Putten loopt de isoglosse gaot/staot-geet/steet, in t zujen dervan zegen ze hie staot/gaot en ten noorden dervan, vanof Armelo, is t hie steet/geet. n Ander verschil in uutspraak tussen t Putters en t Armeloos is dat ze in Putten want zegen en in Armelo went. Oek bin der nog verschillen waor je lastiger n bepaolde plek an toewiezen kunnen, bv. hie dee/deu/dui, drie/dree en gien/geen.

Der is oek n dialektboek uutebrocht over t Putters: Putters Praoten, hierin staot n lange alfabetiese woordeliest mit typies Putterse dialektwoorden en spreekwoorden, wat verhaoltjes, ouwe resepten en beschrievingen van typies Putterse spelletjes. t Putterse dialekt wort oek gebruukt in t Woordenboek van de Gelderse Dialecten (WGD) uutebrocht deur de Iesselakademie, oek in t Barnevelds Woordenboek staon wat Putterse woorden van de angrenzende buurtschappen.

Veur n liest mit Putterse dialektwoorden en uutdrukkingen ku'j t best effen kieken bie t artikel West-Veluws of Veluwse taalwiezer. 

Wie t Putters greeg wil heuren, kan n bezeukjen brengen an de Ossemart n tradisionele naojaorsmart mit van alles en nog wat. Je heuren der waorschienlik zoveul Putters umdat t van oorsprong n echte beestemart is, je zien der nog altied landbouwwarktugen (dorskasten bieveurbeeld) en der worren oek tentoonstellingen ehouwen.




#Article 284: Nunspeets (495 words)


t Nunspeets is n Nedersaksies dialekt dat espreuken wördt in de Gelderse gemeente Nunspeet. t Nunspeets beheurt tot de West-Veluwse dialektgroep, mer hef deurdat t an t Oost-Veluwse dialektgebied grenst, veule overeenkomsten mit de Oost-Veluwse dialekten. Veural de dialekten van Doorspiek, Elburg en Oldebroek bin stark verwaant an t Nunspeets.

n Veurbeeld van zo'n kenmark die t Nunspeets mit t Oost-Veluws deelt, is dat t Nunspeets grotendeels gien e-apokope ehad hef, dit betekent dat de -e an t einde van vrouwelike zelfstaandige naamwoorden op de meeste plekken ebleven is, zo bin bieveurbeeld de Nederlaandse woorden kaas, kies en kerk in t Nunspeets keze, kieze en karke (vergeliekbaor mit de Oost-Veluwse dialekten) terwiel de woorden keis, kies en kark in t zujelike en middelste part van t West-Veluwse dialektgebied veurkoemen.

In t Nunspeets he'j oek vake da'j de t vortlaoten (dat in disse schriefwieze niet zichtbaor is), dit he'j oek in t Limburgs, t Utrechts en wele aandere Veluwse dialekten. In de Veluwse dialektgroep nimp t Nunspeets samen mit t Doorspieks en t Elspeets n biezundere plekke in, dit kömp deurdat daor de openere eenklankachtige uutspraak van de oorspronkelik esleuten lange klinkers (t eerste stadium in t veraanderen naor n tweeklank) noen nog altied zichtbaor bin (al is t wel minder ewörden), veurbeelden bin bieveurbeeld de uutspraak ,  en  (korte i-klank) naost de uutspraak ,  en ) (ie-klank), dit verschiensel is oek niet arg konsekwent, dit zelfde prinsipe hef zich veuredaon bie de uu:  (hus) naost  (huus). n Aander ampart kenmark van t Nunspeets is de ee en oo veur n antal woorden die in t Nederlaands mit n ie of oe eschreven wörden (bieveurbeeld: dree, breef, wee, doon, ko, scho = drie, brief, wie, koe, schoen), dit verschiensel is beteund tot t noordelike deel van de Veluwe.

t Nunspeets kan in de verschillende gebiejen van de gemeente nog wel es verschillen.

Zo bin t Hulshorster dialekt en t Vierhoutense dialekt wat Nederfrankieser van karakter as t dialekt dat in t darp epraot wördt. t Elspeets hef n wat grotere Nedersaksiese invleud as t Hulshorsts en Vierhoutens, mer weer minder as t dialekt uut t darp. t Dialekt dat espreuken wördt tegen Doorspiek an klinkt op zien beurt weer wat Nedersaksieser as t dialekt uut t darp. Dit ku'j oek goed zien in de onderstaonde zinnen:

Der is oek n boek over t Nunspeets uutebröcht: Bie Bart in de rie, mer dit boek wördt niet meer edrokt, ze bin wel drok doonde an t tweede deel van t boek. t Eschreven Nunspeetse dialekt wördt veerder oek nog gebruukt in t Woordenboek van de Gelderse Dialecten.

In de plaotselike kraante hef Lammertnôom oek n eigen kollum, t dialekt van disse stukjes hebben wat meer Doorspiekse invleujen as in t darpsdialekt zelf. Disse stukjes bin laoter ebundeld en in boekvorm edrokt, mit de gelieknamige titel Lammertnôom.

A'j gewoon tellen dan gebruuk je de eerste vorm en a'j iets an t tellen bin dan gebruuk je de aandere vorm.




#Article 285: De Fochtel (144 words)


De Fochtel (Nederlaans: Fochteloo) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in et oosten van Oosterwoolde, en het omdebi'j 449 inwoners (1 jannewaori 2006). De naeme zol pienboombos betekenen.

De bi'jnaeme van de inwoners van De Fochtel is ok wel knollen.

Bi'j De Fochtel was sund de jaoren dattig een warkkaamp vestigd in et kader van de warkverschaffing, et Riekswarkkaamp Ybenheer. In 1942 wodde dit een warkkaamp veur mannelike joodse dwangarbeiders. In de naacht van 2 op 3 oktober van dat jaor wodde et ontruumd. Alle 215 kaampbewoners wodden naor kaamp Westerbork ofvoerd, en vandaor naor Auschwitz en Sobibór. Nao de oorlog is et kaamp bruukt om Molukse KNIL-militairen en heur gezinnen te huusvesten. In et dörp is op 2 oktober 2002 een monement onthuld ter naogedaachtenis an et kaamp.

Op et begreefplak staot ok ien van de klokkestoelen in Friesland.




#Article 286: Bevolking (138 words)


Oender bevolking worren alle inwoeners van een bepaold land of gebied erekend. De bevolking wort oek wel popelaosie of inwoeners eneumd. Meestal wort 't woord bevolking in combinaosie mit 't inwoenerantal gebruukt um 't antal inwoeners an te dujen.

De bevolkingsdichtheid geeft an hoeveul minsen of orgenismes op een oppervlak-eenheid leven.

Bevolking en bevolkingsdichtheid van een gebied is staotistische infermaosie die op veul plekken is terug te vienen, bieveurbeeld in een willekeurige atlas. Wat 't gebruuk van disse infermaosie angaot kunnen de ciefers op-edeeld worren naor bevolkingsgroepen, ouwerdom of geslacht. In dat geval wort wel espreuken over de bevolkingssamenstelling.

Een gebied waor de bevolking aorig betuund is heet dunbevolkt en mit veul bevolking dichtbevolkt. Nederland is een veurbeeld van een dichtbevolkt gebied. Mar binnen Nederland is de randstad dichtbevolkt en 't noord-oosten van Nederland (Friesland, Groningen, Drenthe) dunbevolkt.




#Article 287: Bevolkensdichtte (128 words)


Bevolkensdichtte geft de verholdens aan tussen t aantel inwoner en t oppervlak van n bepoald topogroafisch gebied. Maisttied wordt de bevolkensdichtte aangeven in t aantel inwoner per km² (voak laandoppervlak, soms totoal oppervlak). Hierbie kinnen verschillen veurkommen deurdat t woateroppervlak (zo as meren en inhammen) soms mitrekend wordt in t oppervlak van t laand.

In n aantel aandere gevallen zol t kinnen dat territorioale gebieden (zo as Fraanse overzaise gebiedsdailen) nait mitrekend worden. Moar maisttieds kinst der van uutgoan dat t heufdgebied van t laand as uutgaankspunt neumen zal worden. Laanden dij uut nait meer as stadstoaten bestoan hebben vanzölf een veul hogere bevolkensdichtte.

n Variaant op de bevolkensdichtte is de adresdichtte, dij aangeft houveul huusadressen der binnen 1 vierkaante kilometer binnen.

De bevolkensdichtte kin berekend worden as:



#Article 288: Klootscheetn (379 words)


Klootscheetn is n balspel woerbie deelnemmers probeert nen bal (of kloot) oonderhaands zo wied meugelik te gooin. t Spel wördt duur joonk en oold spöald. Der bestoat verschilnde variaantn:

n Bal (of kloot) hef nen diameter van ongeveer 5,6 cm en is van vrogger oet van hoolt en an de binnkaante met lood of iezer ingötn.

Klootscheetn is n oald gebroek dat al besteet zolange leu t zik köant heugn. Der goat verhaaln dat de faraos oet Egypte t al spöald hebt. Ook warn de Iern der al vroo met gangs.

Duur restrikties van gröttere stean, umdat t vuur völ verneling en smangs zölfs reln zorgn, en oonder druk van völ riek haandelsvolk dat van boetn Nederlaand kwam an t eande van de middeleeuwn en t opkomnde Kalvienisme, wör de sport laankzaaman n spöl vuur de leegere klasn. Vandoar ook n naam klootjesvolk.

t Schient dat, duurdat Ierlaand nog n zetjen van Prins Willem van Oranje was, t klootscheetn doar n opleaving hef keand en tot an vandage gereageld spöald wördt.

Wellich t bekeandste vuurbeeld van klootskeetn in de beuke is in Mans Kapbaarg van G.B. Vloedbeld. Tiedns ne veeldtocht in dienst van Napoleon Bonaparte löp heuwdfiguur Mans Kapbaarg in ne hinderloage van de Baljoarn, dee't met slingers en keie t Fraanske leager anvalt. Kapbaarg verslöt doarop de Baljoarn duur öarn kaptein met ene smette met n kloot tusken de ogen te smietn.

Duurdat der in Tweante en n Achterhook de leste decennia völle andach an kultuur scheunkn wördt, hef der in disse umgeaving ook ne opleaving van t klootscheetn plaats had. Ook wieder in Oaweriessel en in Dreanthe zeant ze drok op de sport.

In de Groafskop Beantem wörd t spöl in de weentermoandn duur vreendngroepn espöld. Ze hebt vake ne koare bie zik met etn en stoarkn draank um zik woarm te hooldn. In plaatse van nen kloot gebroukt ze ne kezevörmige heultne skiewe.

Ook in Duutslaand en Italiën is n anwas van serieuze spöllers te zeen. t Geet t klootscheetn zelfs zo good dat der al nen internationaaln boond van besteet, den elk joar wearldkampioenschapn organiseert.

In Tweante zeent verskeaidene Klootsketersvereniges, woervan at dr wat zo groot beent det ze n eegn verenigingshoes hebt. Kleaindere verenigings huurt van aandere verenigings de kantine of, of t kulturhus.




#Article 289: Platte peters (113 words)


Platte peters (Latien: Vicia faba) is een plant die beheurt tot de vlinderbloemigen (Fabaceae, synoniem: Papilionaceae). Oek de veldboon en de peerdeboon beheuren tot dezelfde soort en worren veur veevoer eteeld. Platte peters worren oek wel tuunbonen eneumd (van 't Nederlans tuinbonen).

Platte peters worren al iezig lang verbouwd en worde al 6.000 jaor veur Christus in 't Middellanse-Zeegebied egeten. De zaojen warren toe alleen nog vrie klein en bin veur 't eerst evunnen bie archeologische opgravingen bie Nazareth in Israël. In Europa wort al veur 1492 melding emaakt van de platte peters. De boon in 't sprookjen 'Jaap en de bonenstaak' was oek een platte peter.

Voedingstoffen in 100 gram platte peters:




#Article 290: Iern (467 words)


Iern is n naam van n volk dat vuural in Ierlaand wont.

Ze stamt of van de Keltn, n oold volk dat doeznden joarn terugge vanoet Oost-Europa noa völle ummezwoarvingn oeteandelik op de Britse eilaandn terechte is ekömn. Dit blik oet opgroavingn in Zwitserlaand en Italiën.
Noa völle vechen met de Angel-Saksen, en later de Normandiërs, beent ze oeteandelik achter n Keltiesen Zeum terechte kömmn.

De Iern steundn, en stoat, bekeand um öare bleuinde kultuur en kunst. Ook steundn ze der um bekeand dat ze onmeundig greuts en eagnwies warn. Dit blik oet t feit dat ze, noa 800 joar vechtn teegn de Engelsn oeteandelik in 1923 wier onofhaankelik zeent ewördn.

Groote deeln van Europa hebt öare christelike achtergroond an de Iern te daankn. In de Middeleeuwn was Ierlaand t kulturele en religieuze middelpeunt van Europa. Völle Ierse missionarisn hebt Europa ekerstend. Getuuge hiervan is t bekeande Hollaandse verhaal De Reaize Van Seent Brandaan. Brandaan was n Ier en heetn in t Engels Brendan.
Toew de rest van Europa nog nit wus wat ne penne was, konn de Ierse geleardn al leazn en schriewn. Dr beent manneskriptn bewoart ebleewn van stried-verslaagn, stambeume en aandere dokumeantn. 
Dr goat verhaaln dèt n antal Ierse monnikn op nen zeekern dag in n bootje beent estapt en vort evöarn beent. Noa nen langn tied voarn beent ze op n eilaand an ekömmn, woer ze toew dreks n klooster hebt ebouwt. Dit warn de eerste inwonners van Ieslaand.

Iern köant onmöhnig köjern. Biej negoosies tusken leande dee met mekoar verskel hebt of haddn, wör en wordt vaake bemiddeld duur Iern.

De Iern hebt zich de leste honderden joarn, of t non vriejwillig was of nit, oawer de hele wearld verspreaid.
Toew at Ierlaand ne kolonie van Engelaand was, wördn de Iern zwoar oonderdrukt. Umdet de Iern krang in opstaand bleewn komn, wördn ze hard an epakt en oet ebuitt. Det zörgn det de Iern in völle te kort kömn en mosn gapn um t heuwd boawn water te hooldn. Disse krimineeln wördn in groten getale noar de aandere kolonies deporteerd, zo as t Verenigd Keuninkriek, de Verennigde Stoatn, Canada, Jamaika en Australië, woer't ze vaake hard mosn woarkn.

Van 1845 tot 1849 mislukn n earpeloogst n poar moal. Wat volgen was n Grootn Hongersnood. Völle leu kömn oet de tied en de leu dee't oawer bleewn raakn duur skeuldn alns kwiet. De leu zochn te heupe n better bestoan in de Verennigde Stoatn, t Verennigd Keuninkriek en Australië. t Bevolkingsantal van Ierlaand daaldn in dee tied van ongevear 7 miljoen noar 3 miljoen.

Det betekendn vuur de Verenigde Stoatn en Australië det ze mear woarkvolk kreegn um an n ekonomie te bouwn, en t had ook as gevolg det de manere van köjern in dee laandn völle duur de Iern is beïnvloedt.




#Article 291: Middeleewn (1056 words)


De Middeleeuwn is vuur de beskriewing van et verleden van Europa nen naam vuur de tied tusken 500 tot 1500 noa Christus.

Ofhaankelek van n invalshook zeent meerdere begin- en eandpeuntn te geewn vuur de Middeleewn.

Bestuurlek wördt 476, met n val van t West-Romeinse Riek, enömn. 
Oet ekonomies en sosjaal oogpeunt wördt 375, met t begin van de volksverhuuzinge dee vuur voedseltekörte in de steadn zorgen, enömn. 
Bestuurlek/godsdienstig wörd 313, t joar woerin t Kristendom too eloatn wör in t Romeinse Riek, mangs as beginpeunt enömn. 
Oawer t eande van de middeleewn valt ok genog te kuiern:

Het eande van de Middeleewn vaalt bestuurlek bekekn in 1492. t Oontdekn van Amerika hef de tied van kolonisaasie töt gevolg. Ook wörd mangs 1453, doo t Biezantiense Riek völ, as bestuurlek eande ezeen. 
Op kultureel gebeed wörd ook mangs 1517 enömn, t joar van n skeaiding tusken de protestaanse en Rooms-Katholieke Koarke (stellinge van Maarten Luther). Ok 1789 wördt soms as t eande van de middeleewn zeen, noa de vaal van Frankriek en de standenmoatschappij.
De middeleewn wordt vaake opedeeld in 3 kleandere tiedvlakn:

De middeleewn kreegn öarn naamn (miln-eewn, tuskentied) duurdat leu dissen tied in de Rinnessaanse as n tuskentied zaggn. Oons gedeelte van de wearld was noa n val van de Romeinen ofeslötn van n klassiekn kultuur en t köm doar pas wier met in anraking duur de kruustochn; de Arabiern hadn völ van de klassieke schrievers bewoard. Duur n achteroetgaank en n bedreiging duur de Turkn van t Byzantiense Riek treukn völle Byzantiense geleardn noar t veiligere Italië en namn doarbie völle könnigheaid oet n Ooldheid met wat in Konstantinopel bewoard was. Ook t löag reuwn van Konstantinopel duur de kruusvoarders in 1204 brach völ materiële weenst en völ in t Westen verlöarn egoane könnigheaid terugge noar Europa. Duur t vanniessen könnig wordn met disse antieke literatuur, filesofie en kultuur wördn t Humanisme en de Rinnessaanse meugelek emaakt. Petrarca (ong. 1300) neumn dit tiedvlak de tiedn van tenebrae (duusterte) en vanof 1469 wör vuurnamelek n oetdrukking media tempestas (tuskentied) ebroekt. Pas in n 17en eeuw (Christoph Keller en Georg Horn) wör n oetdrukking medium aevum (middeleewn) algemeen gebroekt. Eagelek is n oetdrukking 'middeleewn' n echtn westersen naamn vuur n tiedvlak in n geschiedenis van West-Europa noa n val van t Romeinse Riek. In Oost-Europa wördt n oetdrukking nit gebroekt vuur de eagne geschiedenis: de leu zegnt doar op dit peunt dat t Romeinse Riek pas evöln is bie t oawernemn van Konstantinopel in n 15en eeuw. Dus is dr gin tiedvlak an te wiezen as 'middeleewn' tusken n val van de Romeinen en n 'niejn tied'. In aandere gedeeltes van de wearld zo as China, India of n Arabische wearld is dr nooit n 'middeleews' tiedvlak in de eagne geschiedenis.

Met de vrogge middeleewn wördt meestal bedoold: t tiedvlak van ongevear 470 tot 911; n geschiedenis van Europa noa t instortn van t West-Romeinse Riek. Mangs wördt ook n oetdrukking duustere middeleewn gebroekt umdèt duur n saanterkroam den duur de völle invaasiegolvn van de roondzwoarvende volker achterbleef weainig opeschreevn wör en ook völ könnigheaid verloorn gung. doarumme is t vaake 'duuster' wo t ech egoan is. Doarbie wördt n algemeenn achteroetgaank van t volk en meneere van leawn, a'j t vergeliekt met t Romeinse verleadn, oawer t algemeen ezeen as n duuster tiedvlak, dèt pas zo gangs bie n veraandering in n toostaand duur Koarel n Grootn eandigde.

t Europese volk, wat bie t begin van n joartelling ongevear 70 miljoen leu stoark was (geliekenis: China 60 miljoen), wör in dissen tied al meender tot 20-30 miljoen. Dit köm nit duur massaale slachtpartiejn, oorleuge of grote hongersneudn (ze spöldn netuulk wal met), mear t lik dr op dat de leu de onbekeande epiedemiese zeektes, dee met de invallende steppevolken metkömn, nit good an konn. t Volk har hier natuurlek gin verwear teegn opebouwd en t antal dat noa besmetting dood gung was vaake meer as 50% (vergeliek t groote antal indiaann dat doodgung duur zeektes to de Spaanse Conquestadores kömn). wa'w weett van kroniekschriewers oet dit tiedvlak is n onmöndigen stoarfte in t Byzantiense Riek oonder Justinianus in n 6en eeuw.

De heuge middeleeuwn bint n belangrieke tied in n geschiedenis van West-Europa. In n wetenschop köm n skolastiek op. In disse tied bleujdn ook t Pausdom onmöndig op. Dr was nen langn stried um wee t in Europa te bepoaln mos kriegen: 'n Kark of de hooge hearn. Dit wördt Investituurstrijd neumt. In Duutsland regeerdn t Saksiese hoes met naamns as Hendrik I, Otto I, en Otto III. Later köm t Frankiese hoes met oonder mear Hendrik III en Hendrik IV. In Fraankriek was Hugo Capet bezig. In Engelaand köm Willem de Veroveraar binn.

Noa t joar 1000 wör 't heanig in middeleeuws Europa. An de invaln van de Vikingen, dee lange tied Europa saanterdn, was n eande emaakt. In Spanje wöd de Reconquista inezat; t terugdringn van de Moorn oet Spanje. Duur bettere maneern vuur 't boern begon 'n bevolking fleenk te greuin. Völle nieje dörpe en steadn wörden stich. De bestoande steadn dee vaake duur de Romeinn sticht wardn, begunn noa t oftakeln seend n Romeinsen tied ok weer te greuin. Doarbie köm 'n haandel oaver langen ofstaand vanniessen op gaank. Deankt doorbie bievuurbeeld an de reize van Marco Polo noar China. Vuural Noord-Italië en 't groafskap Vlaanderen greuidn in kortn tied oet tot rieke strekn. Vanof 1080 begunn de eerste universiteitn en was dr völle vuuroetgaank in kunst en architektuur. In dissen periode wördn de grote Romaanse en later Gotische kathedraaln ebouwd. Duur 'n greuindn welvoart konn de riekste en stoarkste steadn stadsrechn ofdwingn bie de hoge hearn.

Laankzaam greuidn ook 't centrale besteur ook zo vear dat 't noadeelig wör vuur de kleine hearn. Laankzaam kwamn dr stoarke monarchieën zo as Fraankriek en Engelaand. Duur verskilnde oorleuge (zo as 'n Honderdjoarigen Oorlog) en 'n pes völ in 'n 14en eeuw 'n ekonomischen greui stille. Duurdat 'r zovölle dood gungn köm dr 'n tekot an leu dee 't laand bewoarkn en arbeidskrachtn. Sommige onderzeukers beweart dat dit de leu mear dreef um mechanische (en arbeidsbespoarnde) verbetteringen duur te voorn in 'n laandbouw en in ambachtn as mijnbouw en metallurgie. Hiermet wör 'n begin emaakt vuur 'n Niejn Tied, woerin 't West-Europese volk zich oaver de reste van de wearld oetbreaidn




#Article 292: Uui (128 words)


De uui (Latien: Allium cepa) is een bolgewas dat tegesworig overal ter wereld egeten wort. Uut ouwe geschriften van 3000 veur Christus bliekt dat de uui veur 't eerst in delen van Azië verbouwd worde. In disse periode kwam de uui oek veur in China en laoter oek in 't ouwe India. Vanuut India is de uui naor Griekenland en Egypte ebrocht. In versieringen en hiërogliefen van piremides komt de uui vaak veur. Piremidebouwers kregen uuien as ransoen. Der worde an-eneumen dat de uui de fysieke kracht bevorderde en ziektes tegenging. Uuien worden oek in graftombes eleid veur in 't volgende leven. 't Was tegeliekertied voedsel en medesien tiejens de reis naor 't hiernaomaols. Oek zou de schel deur de structuur ezien worren as een symbool van eeuwigheid.




#Article 293: Greunte (124 words)


Greunte of biekooksel is een eetbaor plantedeel. De kleur van de greunte kan nogal verschillend wezen. Bie de vleizige vruchten, mar oek bie de bladgreuntes kommen veul verschillende kleuren veur. Veul greuntes bin pas eetbaor naodat ze verhetst bin (ekookt). Greuntes die zoender verhetsing egeten worren, worren rauwkost eneumd. Enkele veurbeelden van greuntes bin: eerpels, breekbonen, platte peters, andievie en zelfs uuien worren as greunte ezien.

De Amerikaanse oenderzeuker Daniel Nadeau beschrieft in zien boek 'The Color Code' de invleud van de kleuren in greuntes en vruchten op de gezoendheid van de mins. Deur verschillende kleuren te gebruken wort een evenwichtige voeding verkregen. Elke kleur het iets amparts zoas verschillende vitamines, mineraolen en phytochemische stoffen. Hie maakt een indeling in de volgende vuuf groepen:




#Article 294: Kiend (139 words)


Kiend is een woord veur 't jong van een mins. Een kiend oendergaot een oentwikkeling vanof zien geboorte totdat 't mondig wort. In 't Verdrag van de Rechten van 't Kiend wort oender een kiend verstaon, elk mins dat jonger is as 18 jaor.

Kiend is oek de geslachtsloos begrip veur een jong of een deern. Dit woord wort oek wel gebruukt as ze al volwassen bin (mien kienders woenen op derzelf). Véúr dit woord komt meestentieds nog een bezittelijk veurnaamwoord te staon (oens kind, heur kienders, en zo wat meer).

Mit 't woord kiend kan oek een baby bedoeld worren. 't Uutpersen van 't kiend wort oek wel kienen, of pesterig: waarpen eneumd. Um derveur te zurgen dat 't kiend niks overkomt en dat hie toch veilig kan speulen wort 't vaak in een looprek (of: box) edaon.




#Article 295: Huus (230 words)


Een huus of een woening is een gebouw dat deur muren umringd wort, een binnenruumte en een dak het. Een huus biedt beschaarming tegen regen, wiend, het, kou en tegen minsen of beesten die binnen zouwen kunnen dringen. De binnenruumte in 't huus is meestentieds verdeeld in verschillende kamers. Veul huzen hen oek een gang, trap, zolder of een kelder. Minsen hen vaak een hof bie 't huus. Luxere huzen hen een grage, of een biekeuken.

As een huus ebouwd is um der in te gaon woenen wort 't oek wel een woening eneumd. Minsen kunnen overdag veul van huus wezen, bieveurbeeld veur der waark of ontspanning, mar de meeste minsen bin in elk geval thuus um te slapen.

Een huus het tenminste één ingang, meestentieds in de vorm van een deur of een poort. Zwat alle huzen hen oek ramen. In Nederland worren via 't bouwbesluut alderhande eisen an een woening esteld. Zo moet de plee vanuut de woenkamer via twee deuren bereikt worren en mag 't niet in de keuken staon. Daorum bin de mederne huzen in Nederland iezig eenvormig.

In de mederne westerse wereld bestejen minsen veul tied en geld an der woening. Niet alleen wort 't dikkels fraoi in-ericht en goed oenderhouwen ('t schoonmaken wort huushouwen of keren eneumd), der wort oek vaak verbouwd, waorbie bieveurbeeld de keuken of badkamer verbeterd wort of iets an-ebouwd wort.




#Article 296: Vaor (189 words)


n Vaor is de mannelike ouwer van n kiend. t Beeld van vaorschap is deur de jaoren heer nogal wat veraanderd, vrogger was t bieveurbeeld heel gewoon veur vaors um niet mee te helpen mit de opvoeding van de kienders, dit wördden vrogger (en soms oek noen nog) ezien as t wark van de moor van t kiend. Tegenswoordig vienen de meeste meensen dit n ouwerwetse zienswieze, en helpen vaors meestentieds oek wel mee mit de opvoeding. 

In t christendom kan Vaor oek verwiezen naor God (de Vaor, de Jonge en de Heilige Geest).

Naost de biologiese en religieuze term besteet der oek n juridiese benaodering veur 'vaorschap'. Zo ku'j as niet-biologiese vaor toch juridies vaor ween van t kiend van de vrouw waor a'j mit etrouwd bin. Daornaost kan de biologiese vaor juridies ezien vaorschap ontkennen. Veural tegenswoordig, noen echtscheidingen en tweede huweliken niet vremd bin, mut steeds vaker gebruuk emaakt wörden van de juridiese uutleg van t woord 'vaor'. t Verkriegen van vaorschap is minder makkelik as t verkriegen van moorschap.

As n kiend an-eneumen is dan wörden de mannelike pleegouwer de stiefvaor, adopsievaor of pleegvaor eneumd.




#Article 297: Grezenfemilie (311 words)


De grezenfemilie (Latien: Gramineae of Poaceae) is een van de succesvolste plaantefemilies op eerde. Der bestaon zo'n 8.000 soorten. Lejen van disse femilie koemen op alle werelddelen veur, zelfs op Antarctica greui nog een smele-soort. Vegetasies waor gressoorten domeneren wonnen greslanen eneumd.

Over 't algemeen verwies gres naor een greune plaante mit kerakteristieke dunne blaojen, dee rechstreeks uut de wortels onder de grond greuien. 

't Blad (vake) mit een stukjen stengel wonnen deur grezende dieren egeten en de zaojen vormen zo'n 80% van 't voedsel van de meens. Een groot deel van de reste van ons voedsel wonnen evormd deur de grezende dieren dee oek weer van gres ofhankelijk bin. Kortumme, onze ofhankelijkheid van de femilie van de grezen is zo'n 95% van onze voedselbehoefte.

De meens kan gien gres verteren. Hij bezit namelijk gien verteringssappen dee de waand van een plaantaorige en de vaotbundels (narve) kunnen ofbreken. Disse bestaon veurnamelijk uut cellulose. Plaante-eters kunnen dit wel, deur de anwezigheid van micro-organismen in 't maagdarmkenaal. Bie nerekers, zoas de ko, 't schaap, de wisent, de bizon en de gnoe vien disse microbiële vertering (fermentasie) plaose in de veurmagen (netmaag, pens en boekmaag). Bie aandere plaante-eters zoas 't peerd en de olifant, vient disse fermentasie plaose in de dikke darm. De meens eet allinnig de zaojen van grezen. Dee bevatten gien cellulose, mar heufzakelijk zetmeel. Soms kunnen de zaojen tot wel 20% suker bevatten, zoas bie sukermaïs, waorvan de onriepe zaojen as greunte egeten wonnen.

Al eeuwen wonnen gres deur de meens gebruuk, en dan mit name in de vorm van gresvelden. Zoksoort gresvelden dienen uuteenlopende doelen: van dekorasie van de tune, (wonnen dan gezon eneumd) of park tot 't gebruuk as sportveld, zoas een vootbalveld. Op de leste meniere kump gres nogal es in 't niejs, denk daorbie bieveurbeeld an de meuizame totstandkoeming van een goeie gresmatte in de Amsterdam ArenA.




#Article 298: Vaar-en-moor-fietse (272 words)


Ne vaar-en-moor-fietse of dubbelde fietse is ne speciale fietse dee is ontwoorpn um duur twee of meer leu te wördn vuurtbewoagn. 

Een van de eerste dubbelde fietsn was de Apollo Singer oet 1884. Dit was ne sociable, zoo as dat het, ne fietse woarop de berieders nöast mekaar zatn. De andrieving gebuurn duur ne trapplaank en stangn, zooas biej t spinneweel. Op de dubbelde fietsn van vandaag-an-n-dag zit de leu meestal achter mekaander. Zee drieft saamn de ketn an, woarbiej de pedaaln bunt verbeundn met ne tweede ketn. Disse fietsn hebt as groot vuurdeel dat de rolweerstaand en de lochtweerstaand zoo wat geliek is an dee van ne fietse met een berieder, terwiel de beschikboare andriefkrachte zoo wat verdubbeld is. Ok is t gewichte leager as van twee amparte fietsn. Hierduur könt op vaar-en-moor-fietsn heugere snelheedn wördn haald en kostn längere afstaandn nich zoo völle van de kondisie. Dubbelde fietsn bunt erg haandig um nen fietsntocht met visueel gehandicaptn te maakn.

Aanvaankelik wördn vaar-en-moor-fietsn maakt duur twee frames van gewone fietsn an mekaar te lasn. Rechtervoort is de techniek verbetterd en wördn dubbelde fietsn ampart ontwikkeld. Biej t ontwearp en de bouw möt der an dacht wördn de konstruktie zoo stief as nen boom te maakn.

Der bestoat ok dubbelde fietsn met twee weeln vuur meer as twee leu; zoo bunt der modeln vuur dree, veer of vief leu op t maark. Ok bunt der dubbelde fietsn met veer weeln woarop de berieders nöast mekaar zitn. Een wik wal heel völ of van de aandere: Eric Staller hef de Conferencebike ontwoorpn, ne dubbelde fietse met dree weeln woarop zeuvn leu könt zitn.




#Article 299: Nederduuts (288 words)


Et Nederduuts is een groep West-Germaanse taelvariaanten die niet an de twiede Germaanse klaankverschoeving dielnumen hebben.

Nederduuts verwiest naor een drietal dialektgroepen, die mit westelik en oostelik an te duden binnen:

Et Ooldsaksisch is schreven vaastelegd vanof de 9e ieuw (Heliand). Sund de riffermaosie wun liekewel et Hoogduuts meer terrein. De anduding Nederduuts is in de laete 19e ieuw veur de in Nederlaand en Vlaanderen spreuken variëteiten in ongebruuk raekt.

Tot et Nederduuts wodden onder aandere de volgende dieldialekten rekend: et Bremerduuts en et West- en Oostfaals, et Nederfrankisch, et Nederprusisch en et Noord- en Oost-Fries. De Nederfrankische dialekten wodden vaeke niet meer tot et Nederduuts rekend, omdat ze grotendiels binnen et Nederlaanse (en Afrikaanse) taelgebied valen.

De woorden Diets en Duuts gaon terogge op et Germaanse theodisk en disse naeme wodde al deur de Franken bruukt as anduding van de Germaanse volkstael in tegenstelling tot et Latien van de karke (of de Romaanse dialekten die daoruut ontstaon weren).

Typisch is, dat de Nederlaanse Hervormde Karke tot 1816 nog officieel de Nederduuts Griffermeerde Karke hiette, en in Zuud-Afrika hiet et now nog zo.

Et begrip Nederduuts as benaeming veur een mederne tael of taelen het nogal uutienlopende betekenissen. De Belgische taelwetenschapper Jan Goossens telt zoe'n tien verschillende betekenissen. 

Neffens pattie taelwetenschoppers slaot et begrip Nederduuts allienig op de taelen of dialekten van Noord-Duutslaand, vandaor dat Nedersaksisch as alternetief bruukt wodt.
Neffens aanderen slaot et op et noordoosten van Nederlaand en op et noorden van Duutslaand. Weer aanderen numen zo de taelen en dialekten van et noorden van Duutslaand en van et volledige Nederlaanse taelgebied (Nederduuts in roemere betekenisse).

Et begrip Nederduuts kan ok een aandere benaeming wezen veur et Platduuts, een Nedersaksisch dialekt dat in Duutslaand praot wodt.




#Article 300: Protestantisme (617 words)


't Protestantisme is een streuming in 't christendom, dee besteet uut veule verschillende karkelijke genootschappen. Naos de Rooms-Kattelieke Karke en de Oosters-Orthodoxe Karke is 't protestantisme de belangriekste streuming binnen 't christendom. 't Is ontstaon tiejens de Riffermasie in de 16e eeuw naodat verschillende theologen, waoronder Marten Luther, Huldrych Zwingli en Jehannes Calvien armoe hannen mit de Rooms-Kattelieke Karke over de christelijke leer en de karkelijke praktiek. 

Een eerste begin van 't protestantisme is te zien in de ideeën van de Engelsman John Wycliffe, dee in de 14e eeuw an de eerste Engelse vertaling van de Biebel begun en hum verzetten tegen de mach en riekdommen van de Rooms-Kattelieke Karke. Oek de Tsjechische hoogleraar Jan Hus wees an 't begin van de 15e eeuw op de orgenisasie van de karke en 't gezag van de paus. Beien wollen ze de karke zuveren van on-Biebelse invleujen en 't weerummebrengen naor der Biebelse oorsprong. Kenmarkend veur veule riffermatoren (Wyclif, Hus, en laoter oek Luther) is de morele verdejiging van de vors en lokale aodel tegenover de paus en de geestelijkheid. 

Een belangrieke veraandering vun plaose in 1517 mit de publicasie van de 95 stellingen van Luther. Hierin verzetten hij zien eigen veural tegen de haandel in oflaoten waormee de Rooms-Kattelieke Karke der bezighuil, oek um op de bouw van de Sunte-Pieterskarke in Rome te bezunigen. Rond dezelfde tied bröch Zwingli in Zwitserlaand een soortgelieke beweging op gang. Disse ideeën verspreien zich barstensvlogge deur Europa en wanen een belangrieke anzet veur de Riffermasie.

Bie de Rieksdag van Speyer uut 1526, waorin de leiers van 't Heilige Roomse Riek bie mekare kwammen, was besleuten dat de vorsendommen dee de Riffermasie deur-evoerd hannen rechszekerheid kregen en dat alle vorsendommen een vrieje geleufskeuze hannen. To dit besluut bie de Rieksdag van Speyer van 1529 weerummedreid wönnen, protesteren de lutherse deelnemers. An disse Protestasie van Speyer dank 't protestantisme zien naam. De 'protestanten' bereupen der op de individuele geleufsvrieheid. 

Een paor eeuwen wanen de protestanten slachtoffer van poletieke en rillegieuze vervolging. Wereldlijke heersers wanen bange veur 't uut mekare vallen van 't machsgebied, dee stark deurdrungen was deur 't rooms-kattelicisme, waobinnen ze oek de mach over de karkelijke structuren hannen. 

Der volgen een reeks van oorlogen waorin de stried um 't protestantisme een rolle speulen, waoronder de hugenotenoorlogen in Frankriek en de Dartigjaorige Oorlog, dee Duutslaand en een groot deel van de res van Europa in zien grepe huil. 

Eers bie de Godsdiensvrede van Augsburg in 1555 en bie de Vrede van Münster in 1648 kwammen an disse oorlogen een einde en wönnen 't protestantisme overal erkend.

De leer van 't protestantisme, veural wat de verschillen mit de Rooms-Kattelieke Karke angeet, kan samen-evat wonnen mit vier uutspraken in 't Latien:

Solus Christus: Allinnig Jezus Christus

Sola scriptura: Allinnig 't Heilige Schrif

Sola fide: Allinnig deur 't geleuf

Sola gratia: Allinnig genaode

Der bin verschillende protestanse streumingen:

In Nederlaand is de Protestanse Karke in Nederlaand 't grootste protestanse karkelijke genootschap dit wanen eers de Nederlaanse Hervormde Karke, Griffermeerde Karken in Nederlaand en Evangelisch-Lutherse Karke). 

Binn disse streumings zeent ook nog wier nen machtigen hoop ofsplitsings ewes. Rechtevoort is t gerefformeerd protestaantisme, woer at ongevear 20% van de Neerlaandse bevolking tooheurt, in 5 heuwdgroepn te verdeeln:

De Beveendelik Gerefformeerdn wordt in Tweante en Sallaand vake fienn eneumd, umdet ze zik zo fien en strikt an de regels van de koarke en n stoat hooldt. Vuur völle leu oet Tweante is dit zelfs nen biejnaamn vuur alle inwonners van Riesn ewördn, umdet dr doar zovölle van wont. Mear de gerefformeerdn zelf zöalt disn naamn nooit vuur zikzelf gebroekn, umdet dr nen negatieven klaank anzit. Vearder zitt dr nog wat in Maarkel, Deepn, en völle Oold-gerefformeerdn in Vjenne.




#Article 301: Appel (233 words)


't Geslach appel (Latien: Malus) bevat bomen dee de algemeen bekende vruchen dragen, veural op 't noordelijk halfrond. Oek bin der sierappels, dee kleine appels dragen. Appels greuien veural in gebieden mit een emaotig klimaot.

De vleizige vruch besteet uut dreje lagen, mar soms vormen tweje of dreje lagen één geheel en bin ze ampart neet meer te herkennen. Zo ku-j vake bie de appel gien verschil meer zien tussen 't exocarp en de mesocarp en vormen samen mit de op-ezwöllen bloembojem 't vruchvleis. 't Klokhuus is 't endocarp mit daorin de pitten en in 't midden de vaotbundel naor 't steeltjen. 

De appel (Malus pumila) is de meestbekende soorte en wonnen vake rauw egeten. De appel wonnen oek vake gebruuk in de keuken, bieveurbeeld in appeltaarte of apfelstrudel mar oek as versiering op pannenkoeken. Verschillende predukken wonnen emaak van (onder aandere) appels, bieveurbeeld: appelsap, appelcider, appelmoes, appelstreup en ovaritmaoltiejen. De appel ku-j kriegen in verschillende smaken, texturen, kleuren en geuren.

In Nederlaand kump in 't wild allinnig de appel Malus sylvestris veur. Disse soorte is, meestentieds verwilderd, te vienen in de bossen en barmen.

Al iewig lange bin de meensen in Nederlaand begunnen mit 't kweken van appels. Veural in de 19e eeuw bin der veule rassen ekweek dee der noen nog de heeltied bin: Parrediezen (Paradijsappel), Netaorisappel, Lunterse Pippeling, Braobanse Bellefleur, Grunninger Krone, Eijsdener Klumpke, Gronsvelder Klumpke en zo wat meer.




#Article 302: Dag (185 words)


Een dag is de tied dee de eerde neudig hef veur een volledige umwenteling (um de Noord-Zuudas). Soms wonnen mit de term dag allinnig de tied tussen zunsopgang en zunsondergang bedoeld. Een iets nauwkeurigere andujing is etmaol. Een etmaol duur 24 ure en bevat alle vier de dagdelen, dit bin de mannen, de mirreg, de avend, en de nach.

De zunnedag (tied tussen 't weer even hoog an de hemel staon van de zunne) is neet even lang as de steernsdag (tied tussen 't weer op dezelfde plaotse staon van de steerns). 't Verschil is zo'n 4 menuten. Dit kump deurdat de eerde bie een umwenteling veerder ereisd is in heur baone um de zunne hinne.

De snelheid waormee de eerde um heur as drei, nimp langzaam of as gevolg van de getiejenwarking van de maone en de zunne. De dag wonnen dus steeds langer. Oek wissel de umwentelingssnelheid van de eerde mit de massaverdeling - krimpen de oceanen of de atmosfeer wat in deur ofkoeling, dan geet de eerde wat rapper dreien (behoud van dreimement). Soortgelieke verschillen bin mit mederne tiedmeetmethodes goed te zien.




#Article 303: Vatikaanstad (211 words)


Vatikaanstad (Latien: Status Civitatis Vaticanae, Italiaans: Città del Vaticano) is t soevereine gebied van t kleinste onofhankelike land ter wereld, t wördt umringd deur de stad Rome en hef n eigen stadsmure, waordeur is n enklave is in Italië. 

t Wördt vertegenwoordigd deur de Heilige Stoel en huusvest de heufdzaetel van de Rooms-Katholieke Karke. t Staotsheufd van Vatikaanstad is de paus, zien offisiële verbliefplaatse is t Apostolies Paleis. De paus hef n zien eigen kamerheer, die n camerlengo eneumd wördt. 

t Dwargstötien is in 1929 ontstaon as gevolg van t Verdrag van Lateranen, dat Paus Pius XI en Benito Mussolini ondertekenden. Daorin is naodrukkelik op-eneumen dat t n nieje staot is. Formeel kan t dus niet ezien wörden as voortzetting of herlaeving van de Karkelike Staot.

Der wonen zo'n 900 mensen op n oppervlakte van 0,44 km², mar der kommen dageliks duzenden toeristen. 

De stad hef n eigen pliesiedienst die geheel uut Zwitsers bestiet, de Zwitserse garde, dit is n aoverbliefsel van t oorspronkelike leger van de paus. t Tradisionele uniform is ontwörpen deur kommandant Jules Repond en niet deur Michelangelo, zo as vake edacht wördt.

Vatikaanstad is gien lid van de Europese Unie, mar nemp wel deel an verschillende internasionale organisasies. t Stiet sinds 1984 op de Wereldarfgoedlieste van UNESCO.




#Article 304: Pillegarste (118 words)


Pillegarste of gorte is zoas de naam al zeeg garste dee epild is. Parelgorte is rond-eslepen gorte. 't Wonnen veural gebruuk as baosis veur kruudmoes/melkmoes, gortepap en in krentjebrie. 

De gorte mut 12 uur weken en daornao ongeveer een uur koken.'t Wönnen tot an 't begin van de 20e eeuw in Nederlaand nog gebruuk as maoltiedbaosis, mar was in disse functie tegen 't einde van dezelfde eeuw bienao helemaole vervungen deur ries en pasta. Garste wönnen vrogger mit pilmeules tot gorte epild.

Ondanks 't in ongebruuk raken van gorte, dragen inwoeners van 't Twentse darp Rossum nog altied de bienaam gortekeurne, dat gortkorrels betekent. En de inwoeners van 't Grunningse darp Garnwerd wonnen nog de heeltied Gortvreters eneumd.




#Article 305: Moldavië (laand) (179 words)


Moldavië (Roemeens: Republica Moldova) is een rippebliek in Zuudoost-Europa, grotendeels elegen tussen de revieren Proet en Dnjestr (Nistru). 't Laand grens in 't westen an Roemenië en veur de rest an Oekraïne. De heufdstad is Chisinau (Russisch: Kisjinjov). Moldavië is ien van de armste lanen van Europa.

De bevolking is overwegend Moldavisch (een benaming die pas nao de scheiding van de rest van Moldavië op kwam zetten: de inwoners van Roemeens-Moldavië wörden as Roemenen ezeen), en der bint Oekraïense, Russische en Gagaoezische minderheden.

Moldavië beheurden tot 1991 tot de Sovjet-Unie. 't Grondgebied van 't laand kump geheul overene mit dät van de sovjetrippebliek Moldavië en gedeeltelijk mit dat van 't veurmaolige Bessarabië (dat tot de Tweede Wereldoorlog Roemeens wanen). Allinnig 't zujelijkste en noordelijkste deel van dat Bessarabië beheuren noen tot Oekraïne, terwiel 't gebied op de linkeroever van de Dnjestr, Transnistrië, nooit tot Bessarabië beheurden, mar - volgens 't overgrote deel van de wereldgemienschap - wel tot 't hudige Moldavië. Transnistrië hef hum in 1991 eenziedig onofhankelijk verklaord. De tweede stad van Moldavië, Tiraspol, ligt in dit gebied.




#Article 306: Roemenië (227 words)


Roemenië (Roemeens: România) is n republiek in Zuudoost-Europa. Soms wörden t as deel van Oost-Europa ezien (veural in de tied van de kouwe oorlog), deur aanderen oek as deel van Sentraol-Europa. t Grenst an de Zwarte Zee, Bulgarije, Servië, Hongarije, Oekraïne en Moldavië.  

De vorm van t laand lik op n platvis, mit zien bek naor t westen ericht. De heufdstad Boekarest wördden vrogger klein-Paries eneumd. In de tied van t sovjetregime nam Roemenië al n amparte plaotse in t Oostblok in, mer tegenswoordig is t politieke streven derop ericht zo gauw meugelik deel te wörden van de Europese Unie. Vanaof 1 jannewaori 2007 is Roemenië dan oek lid van de EU ewörden.

Op Hongarije en Moldavië nao, wörden t Romaanse Roemenië in-esleuten deur Slaviese laanden.

Naost de verscheienheid an kulturen en der invleud, de taal en t geleuf, hef Roemenië veul indrokwekkende en onan-etasten natuur. t Laandklimaot (kouwe wienters, warme zoemers) en n dwars deur Roemenië heer löp de bargketen, Karpaten, dit zörgt veur verschillende laandschapssoorten.

De heufdstad is Boekarest (Roemeens: Bucureşti), mit 2.354.737 inwoeners (gemeente of Groot-Boekarest hef der 3,5 miljoen). Aandere grote stejen bin:

De belangriekste godsdienstige streumingen in Roemenië bin Roemeens-orthodox (ong. 86%), rooms-katholiek en protestaants. In Dobrogea is der n minderheid van de islam (Turken en Tataren), overebleven sinds de Ottomaanse overheersing overekeumen nao migrasies vanaof de Krim. De grondwet biet godsdienstvrieheid.




#Article 307: Veluwemeer (104 words)


't Veluwemeer is een langwarpig meer tussen de noordelijke Veluwe en oostelijk Flevoland. 't Is één van de raandmeren dee ontstaon is nao de inpoldering van 't Iesselmeer. In 't zuudwesten, veurbie de aquaduk bie Harderwiek, grens 't Veluwemeer an 't Wolderwied. In 't noordoosten, veurbie de brogge bie Elburg, grens 't an 't Drontermeer. 't Meer wonnen onder aandere evoed deur de Hierdense Beke.

't Veluwemeer vervul een belangrieke toeristische functie, heufzakelijk waoter- en straandrecreasie. Der liggen een bulte campings en jachthavens an 't meer. Veerder is 't belangriek veur de waoterhuushouwige en de scheepsvaort. 't Hef een waoteroppervlak van zo'n 3.250 bunders.




#Article 308: Kniende (dier) (325 words)


Een kniende (Latien: Oryctolagus cuniculus) is een zoogdier en beheurt tot de orde van de haosachtigen (Lagomorpha). Allewel 't iezelig op een knaagdier liek, beheuren de knienen neet tot de knaagdierenorde. De kniende is de enigste soorte uut 't geslach Oryctolagus. 't Mannetjen heet een ram of rammelaar en 't vrouwtjen moer/moor of voedster. 

Knienen wonnen vake ehouwen as huusdier, meensen kopen ze dan meestentieds in de dierenwinkel. Een kniende wonnen ehouwen in een kniendehokke, zo'n hokke steet dan meestentieds buten mar wele meensen zetten oek wè binnen.

Knienen zitten wat de grootte angeet tussen de echte haozen en de fluithaozen in. De achterpoten van de knienen bin veul korter as de achterpoten van de haozen, mar langer as dee van de fluithaozen. 't Lief is veul lochter van kleur as de rogge, vake wit van kleur. Oek de onderkaante van de start en de poten bin wit. Knienen leven allinnig van plaantaorig voedsel. Vremd genog eet de kniende oek zien eigen uutwarpsels op.

Knienen koemen oorspronkelijk van 't Iberisch Schiereilaand, daor wönnen ze i-saphan-im eneumd, de naam Spanje is hier van of-eleid. De Romeinen hemmen de knienen laoter in 't Romeinse Riek in-evoerd, knienen koemen noen veural veur in Eurazië; roewweg van Europa tot an Ruslaand en Centraal-Azië. Veerder koemen knienen oek veur in aandere delen van de wereld waor ze in-evoerd wönnen.

't Wilde kniende hef een kop-romplengte van 34 tot 50 centimeter en een lichemsgewich van 1,2 tot 2,5 kilegram. 't Startjen is vier tot ach centimeter lange. Wilde knienen hemmen veurnamelijk een griesbrune kleur, wildkleur of agoeti eneumd. De dieren hemmen oek een roodbrune vlekke in de nekke. De oren hemmen een bruun puntjen, de bovenkaante van de start is zwartbruun. De ziedkaante van 't lief is blauwig gries van kleur, de onderkaante van de start is wit. Dit vuilt iezelig op as e op-ewip wonnen. Bie 't wilde kniende bin de oren minder lang as de lengte van de kop.




#Article 309: Doempien (327 words)


Et doempien (Latien: Troglodytes troglodytes) is de ienigste Europese winterkeuningsoorte. Et is een klein drongen voegeltien van omdebi'j tien centimeter mit een opwipt stattien. Hi'j beheurt tot een femilie waorvan alle aandere soorten uutslutend in Amerike veurkommen, mar disse soorte is over et grootste diel van Eurazië verspreid. Et doempien is now iene van de meerst algemiene voegelsoorten, omdat hi'j him anpast het an liekegoed bosrieke as eupen gebieden. 

Doempies eten veurnaemelik insekten en spinnen, mar ze eten altemet ok wel zaoden van kleine plaanties. Zien zanggeluud is helder, en het vibrerende scharpe trillers. Et Doempien is ien van de kleinste voegelsoorten van Europa en kan vanwegen zien kotte vleugels niet zo best vliegen. Hi'j is zoe'n 9,5 centimeter laank en weegt omdebi'j 10 gram. Liekegoed et mannetien as et wiefien hebben brune veren. De opvalende stat staot recht omhoge.

In et Stellingwarfs wodt et doempien ok wel een moskeuning, ossekeuning, otskeuninkien, winterkeuninkien of een tuunkroeper nuumd, mar de meerstbruukte benaeming is toch wel doempien, dat weer wat weg het van de Friese benaeming tomke. 

Et Doempien is meerstal te vienen in dichte struken veural in de buurte van waeter. Hi'j komt op et noordelike halfrond haost overal veur. In Eurazië kommen zoe'n 27 ondersoorten veur en in Amerike bin d'r nog zoe'n 12 ondersoorten.

Et mannegien begint al in de winter mit et bouwen van een tal nusten die hi'j an et wiefien anbiedt. Disse ronde nusten, mit ien ingaang an de ziedkaante, wodden in de meitied deur et mannegien maekt, in heden, struken en takkenbossen op een hoogte van omdebi'j ien meter boven de grond. De nusten wodden maekt van mos, blaoden en gaste. An et aende van april leit et wiefien vuuf tot acht witte eier mit roodbrune stippen. Nao zoe'n 14 tot 16 daegen bruden kommen de eier uut, waornao de beiden oolden de jongen nog twie weken voeren veurdat de jongen uutvliegen. Et doempien brödt meerstal twie tot drie keer per jaor.




#Article 310: Pinkster (454 words)


Pinkster (ien t Grieks: πεντηκοστή [‘ημέρα], pentekostè [hèmera], letterlek: vieftegste dag) is n feest dat zowel ien t jeudendom as ien t kristendom vierd wordt.

Pinkster bie de kristenen is n feest woarbie de verlichten deur de Hillege Geest heugd wordt en t begun van de kèrk vierd wordt.

Pinkster vaalt aaltied 50 doagen noa poaske en wordt dus aaltied op n ander doatem vierd. Vandoar ook de oetdrukken: As poaske en pinkster op dezulfde dag vaalt, mit andere woorden, noeit. 

Ien Nederlaand wordt pinkster binoa niet meer vierd. t Wordt enkeld zain as n extra vraie dag, omdat de moandag noa pinkster ook as Zundag zain wordt. 

t Jeudse feest Pinkster wordt viert as offerfeest veur God. Dit wordt nog aal viert ien Jeudse gebieden, mit noam in Israel.

De Jeuden vierden pinkster al sunt de tied veurdat de Jezus Kristus geboren was. Dou zai oet Egypte vlucht wazzen (zie Exodus), haar Mozes de Wetten van God (ook nuimd de Mozaische wetten) toukregen. Hierien stonden de 10 geboden en ook dat op de vieftegste dag, op de dag noa de zeuvende sabbat vanoaf Pesach nije offers veur God brocht mozzen worden, as oafsloeten van Pesach. Onder dizze offers bevond zok onder aandere n dail van de groanwinnen en vee. Doarnoast mozzen de mìnsken soamen wezen en mocht gienain zien normoale waark doen. Doarom worden baaide pinksterdoagen nog aal as zundag zain.

Doe Jezus Kristus op goie vraidag störven was en hai mit Poask verrezen was, haren zien appostels nog varteg doagen laank de steun van heur Heer. Op de vartegste dag van Poaske (dus nait de vartegste dag noa Poaske) wuiren de leerlens deur Jezus zien Hemelvoart allenneg loaten. Hai haar doe beleufd dat hai de Geest van God, de Hillege Geest stuurn zol dij heur geestelk wieder leiden zol en heur de kracht geven zol om getugen van t evangelie te wezen.

In de middelaiven wuiren veul veurjoarsfeesten bonden mit Pinkster. Zo wuir bieveurbeeld pinksterblom viert in grode dailen van Nederlaand en in Stad en Lande wuiren op veul ploatsen joagd in de wolden. Ook wuir der laanks de deuren goan deur kinder dij n vèrskes zongen en doarveur slik of n ander klaineghaidke kregen. Dit is vergeliekboar mit t tegenswoordege Sunt Meerten. De kinder haren dou n boog, kraanze of slinger bie zok dij versierd waren mit blommen. Sumtieds luipen zai zulfs ien n haile optocht deur de stroaten van t Stad of de lougen. Dit wordt non niet meer doan.

As de kinder over stroat luipen, zongen zai maisttieds t Pinksterbooglaid. De vèrskes dij hieronder stoan, binnen schreven in t Hoogelaandsters. 

As zai laanks de deuren luipen, zungen veul dizze laidken:

Pinkster vaalt de kommende joaren op de volgende doatums:




#Article 311: Hassebaarg (108 words)


De Hassebaarg (Nederlaands: Hasseberg) is t hoogste punt van de provìnzie Grunnen.

De baarg, meer n hoogte, is 14,2 meter + NAP en ligt om en bie 2 km ten oosten van Zèlng (gemainte Vlagtwedde). De Hassebaarg steekt dudelk boven t laandskop uut, mor is vanof de grond zain, gain 14,2 meter hoog. Dit komt deurdat Westerwolde, t gebied woar de Hassebaarge ligt, zulf al 6 meter +NAP is. De top ligt op Nederlaands grondgebied. Juust achter dij top ligt de Duutse grènze.

In vrougere tieden wuir de Hassebaarg as es bruukt. 

De noam Hassebaarg is ôfkomsteg van de hekse Hasje. 

De heuvel is tegenswoordeg n beschaarmd natuurgebied.




#Article 312: Grieks (209 words)


Et Grieks is ien van de Indo-Europese taelen. Et wodde deur de Achaeërs naor Griekelaand ebrocht rond 1700 veur Christus. In eerste instaansie weren d'r verschillende spreuken dialekten, mit as belangriekste groepen: Ionisch-Attisch, Dorisch en Aeolisch Grieks.
 
Et eerste schrift veur disse tael is Lineair B en et ooldste mit dat schrift verbunnen Grieks (1450 - 1250 v. Chr.?) wodt Myceens nuumd. Sund de tied van de klassieken is de tael schreven in et Grieks alfabet, dat 24 letters het.
 
Attisch Grieks was de tael die spreuken wodde in Athene. De meerderhied van de literetuur die uut die tied nog beweerd bleven is, is in dit dialekt schreven. Mar toch schreven schrievers zoas Herodotos in et Ionisch. Dit dialekt klinkt veul zangeriger as et Attisch omdat vervoegingen vervormd wodden om meer klinkers in een woord te kriegen.

Alexander de Grote speulde een belangrieke rol in et saemenvoegen van disse dialekten tot Koinè-Grieks (naor et Griekse woord veur algemien). Deur de ientaelighied van zien leger wodde de kommunikaosie makkeliker. Ok leerden de bewoners van bezette gebieden dit Koinè, waordeur et de staotus van wereldtael kreeg. Koinè-Grieks wodde dan ok de lingua franca in et oostelike gedielte van et Romeinse Riek (ok wel Byzantiense Riek). Et mederne Grieks stamt hiervan of.




#Article 313: Ajax Amsterdam (219 words)


AFC Ajax (Ajax Amsterdam) is 'nen perfessionele voetbalverienige en een bedrief (naamloze vennootskop) uut Amsterdam. 't Is iene van de traditionele topclubs van Nederlaand, die speult in de Eredivisie.

Een haandvol vrunden richtte in 1894 'nen voetbalclub op. Ze nuumden de club Union, mar doopten hum nog datzelfde jaor nog um naor Footh-Ball Club Ajax (inclusief de spelfout), naor de Griekse held(en) mit die naam. Floris Stempel wör de eerste veurzitter biej de oprichting van Ajax op 18 meert 1900.

Veurdat Ajax in 1918 laanskampioen wör, was 't Amsterdamse Blauw-Wit veul populairder as Ajax. Rond die tied mossen de uutanhanger altied mit 't stadspoor dwars deur de joodse wiek naor 't Ajaxstadion, wat meugelijk de oorzaak is van 't joodse imago van Ajax. In recentere jaoren is de naam jood as geuzennaam evoerd, mit de Israëlische vlagge as symbool. Op de niejjaorsreceptie van 2005 verklaorde veurzitter Jaakke dat dit zo intimiderend was, dat joden niet meer naor een thuuswedstried van Ajax durfden: De paradox dat wiejle zogenaamd 'nen jodenclub bint, mar dat joden 't in veul gevallen muuilijk vienen um oonze thuuswedstrieden, laot staon uutwedstrieden, te bezuken möt van tafel. 't Bestuur zet now 'n beleid in, dat de associaosie mit joden minder vanzölfsprekend möt maken. Töt op welke dit verband holdt mit ongewunste spreekkoren is niet dudelijk emaakt.




#Article 314: Volksrippebliek China (186 words)


China (中国, in Manderien: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó: et centraole verienigde laand van glorieuze meensken), officieel de Volksrippebliek China, is een kommenistisch laand in Oost-Azië.
 
As meensken et hebben over Kontinentaol China, dan bedoelen ze meerstal et vaaste laand van China, zunder Hongkong en Macau. 

China het et grootste bevolkingsantal ter wereld, mit zoe'n 1,3 miljard (veur India) en mit een oppervlakte van omdebi'j 9,6 miljoen vierkaante kilometer is et zoen betien et grootste laand ter wereld (op Ruslaand en Kannede nao). De heufdstad van et laand is Peking.

China bestaot uut 22 perveensies.

China bestaot uut vuuf autonome gebieden:

Et laand is verdielt in 23 perveensies, Taiwan wodt naemelik zien as de 23e perveensie. Hongkong wodde in 1997 een speciaol bestuurlik gebied van China en Macao bereikte disse staotus in 1999.

De heufdstad van China is Peking (ok wel Beijing nuumd).

China bestaot uut vuuf overhiedskontroleerde gemientes:

Sjanghai is mit 16 miljoen inwoners de grootste stad van et laand en is ok de daddegrootste van de wereld (nao Tokio en Mexico-stad). 

Hong Kong is een appat bestuursregio van China en beheurt sund 1997 weer bi'j China.




#Article 315: Kannede (623 words)


Kannede (Fraans en Engels: Canada) is een laand in et noordelike diel van Noord-Amerike. An de zuudkaante wodt et begreensd deur de Verienigde Staoten van Amerike, an de oostkaante deur de Atlantische Oceaan, an de westkaante deur et Amerikaanse Alaska en de Stille Oceaan en in et noorden deur de Arctische Oceaan. De naeme Kannede komt van et Indiaanse Kanata (= nederzetting). De heufdstad van Kannede is Ottawa. De grootste steden bin Toronto en Montreal. Et staotsheufd van Kannede is de Britse keuningin Elizabeth II, vertegenwoordigd in Kannede deur de Gouverneur-Generaol. Kannede is lid van et Gemienebest van Naosies. De heufdreligie van Kannede is et kristendom (77%).

Kannede as gehiel is officieel twietaelig, hoewel d'r buten de federaole overhied omme niet zovule van te marken is. De Québécois praoten een vortzetting van et Fraans van de 17e en 18e ieuw, mar in tegenstelling tot wat mit et Afrikaans gebeurd is, hebben ze vaastehullen an dezelde standerdtael as aandere Fraanstaelige gebieden zoas Fraankriek, westelik Zwitserlaand of Wallonië. Sund de jaoren is d'r is een scharpe poletieke scheiding ontstaon tussen et Fraanstaelige Quebec en de Engelstaelige perveensies, et was zels zo slim dat d'r in Quebec twie referenda west hebben waor de onofhanakelikhied van Quebec mar nipt ofwezen wodde. In een antal Engelstaelige perveensies, zoas Ontario en Manitoba, wonen een protte Fraanstaelige gemienschoppen en Ni'j-Brunswiek is de ienigste officieel twietaelige perveensie mit ongeveer een dadde van de bevolking die Fraanstaelig is. In Ni'jvunnenlaand wodde in Fraanse viskersdörpen Fraans spreuken. D'r wodden pogings onderneumen de pesisie van t Fraans in Ni'jvunnenlaand te verbeteren, onder aandere deur onderwies in t Fraans te geven.

Naost t Fraans en Engels bin d'r in Kannede 11 zogenaemde Indiaanse- en Inuittaelen die bestaon uut meer as 65 verschillende dialekten. Hiervan hebben allienig et Kree, Inuktitut en Ojibwe een groep van spreker die de tael vloeiend spreken om et op termien te behoolden. Verschillende inheemse taelen hebben een officiële staotus in de Noordwestelike Territoria. Inuktitut is de belangriekste tael in Nunavut en is ien van de drie officiële taelen in et gebied.

Grote dielen van Kannede kennen slim koolde winters mit tempereturen die in et noorden en op de prairies riegelmaotig onder de -40° Celsius kommen. Een uutzundering bin de kustgebieden in Brits-Columbia mit milde en regenachtige winters.

Zoemers kunnen in grote dielen van Kannede, veural et zuden, opvalend waarm wezen en vaeke vochtig. De gemiddeld waarmste steden in Kannede bin Vancouver, Victoria en Windsor, de meerst zudelik legen stad. Een klein woestiengebied in de wienstreek Okanagan, in et zuden van Brits-Columbia. Et uterste zuden van Ontario is een uutloper van de zogenaemde Tornado alley vanuut de Verienigde Staoten, een gebied waor vaeke tornado’s veukommen.

Et laand is onderverdield in 10 perveensies en drie territoria, die rechtstreeks deur de regering van et laand bestuurd wodden. Disse territoria bin dunbevolkt.

De tien perveensies bin: Alberta - Brits-Kolumbia - Manitoba - Ni'j-Brunswiek - Ni'jvunnenlaand en Labrador - Ni'j-Schotlaand - Ontario - Prins Edwardeilaand - Quebec - Saskatchewan
En de territoria: Noordwestelike Territoria (mit de Kannedese Arktische Eilanen d'r bi'j) - Nunavut - Yukon.

Veur et territorium Nunavut gellen liekewel dezelde riegels as veur een perveensie. Et gebied wodt veurnaemelik bewoond deur Eskimo's (of Inuit), ien van de oorspronkelike bevolkingsgroepen van Kannede.

De heufdstad van Kannede is Ottawa. 

De grootste steden bin Toronto en Montreal. 

Inkelde aandere steden bin: 

De nasionaole feestdag van Kannede is 1 juli: Canada Day, de dag waorop in 1867 de Konfederaosie van Kannede (Dominion of Canada) tot staand kwam. De feestdag wodde eerst Dominion Day nuumd en wodde in 1879 veur et eerst vierd. Sund 1982 is de hudige naeme in gebruuk.

Canada Day wodt vaeke uutbundig vierd mit optochten en vuurwark. In Ottawa bin d'r evenementen rondomme de parlementsgebouwen.




#Article 316: Quebec (perveensie) (210 words)


Quebec (Fraans: Québec, Engels: Quebec) is een perveensie van Kannede mit as heufdstad Quebec. De inwoners van Quebec, de Québécois, numen de perveensie in et Fraans le Québec, en de heufdstad Québec. In meert 2016 had de perveensie omdebi'j 8.294.656 inwoners.

Hoewel de stad Quebec de heufdstad is, is Montreal de grootste stad van disse perveensie.

De naeme Quebec wodt uutspreuken as kebek of kwebek en komt van et woord kébec, dat vernauwing van de revier betekent in t Algonquin en wodde bruukt deur de Algonquin, Kri en Mikmak volker. Et gong hier over de Saint Lawrencerevier waor now de stad Quebec leit.

Fraans is de ienigste officiële tael van de perveensie. De Québécoisvariaant van et Fraans het her en der wat oolderwetsere kenmarken dan et Fraans dat in Fraankriek praot wodt, een veurbeeld is et in Fraankriek oolderwetse woord espérer dat waachten betekent, mar dat vandaegededag in Fraankriek mit attendre uutdrokt wodt. Veerder bin d'r ok aandere verschillen, bieveurbeeld in de fonologie, en een wat zuverdere woordeschat, et Québécois fin de semaine is in et Fraans week-end, Québécois traversier akkedeert mit et Fraanse ferryboat. Et dialekt van Montreal wodt joual nuumd.

In Quebec wonen ok bi'jveurbeeld Haïtianen en meensken uut Fraanstaelig Afrika die heur eigen Fraanse taelvariaant mitneumen hebben.




#Article 317: De Vaort (plaatse) (177 words)


De Vaort (of Dedemsvaort; Nederlaands: Dedemsvaart) is een plaatse in de gemiente Hardenbarg, pervincie Oaveriessel. 't Dörp is enuumd naor Willem Jan Baron Van Dedem, die tussen Asselt en de Vechte bi'j Grambarge 't veertig kilometer lange kenaal de Dedemsvaort leut graven veur 't vervoer van turf.

't Dörp 'De Vaort' ontstund as gevolg van de anleg van 't gelieknamige kenaal en de vervening van de umliggende gronden die daordeur meugelijk wördden in de eerste helfte van de negentiende ieuw. De doemaolige gemiente Averiest wördden vanwege dizze ontginnings in 1837 uutebreid mit gedieltes van de gemientes Ommen en Hardenbarg, waordeur ze 't karakter kreeg van een veenkolonie. In 1848 wördden de administraosie evestigd an De Vaort. De plaatse gruuiden uut töt 't belangriekste dörp van de gemiente Averiest.

In 2006 had 't dörp 11.905 inwoners. D'r bint verskeiden skoelen veur basis- en vortezet onderwies. Bi'j 't dörp lig 't industrieterrein De Rollepaal. De gemiente Averiest is bij de gemientelijke herindieling van 2001 op-egaon in de gemiente Hardenbarg.

In dizze lieste vien ie bekend volk van De Vaort.




#Article 318: Spoek (157 words)


Een spoek is een vermeend verschiensel dat duudt op de ziel of geest van een persoon die niet dood is mar as geest roenddwaolt. Spoeken worren meestentieds as griezelig ezien en bin vaak oenderdeel van horror- en griezelverhaolen.

Een spoek wort haost altied veur-esteld as iemand mit een laken over zien kop. In films is een spoek vaak een deurzichtig wezen die deur muren en deuren heenloopt en waorbie ze vaak een klagend geluud te maken. Een holle lach wort oek vaak an zo'n geestverschiening ekoppeld.

Vaak worren spoeken in verband ebrocht mit vampieren die bloed neudig hen van jonge deres um te kunnen leven. De umgang mit spoeken haolt over 't algemeen levenskracht vort. Kwaoje spoeken zetten minsen an tot zelfmoord zodat ze disse levensenergie veur derzelf kunnen gebruken. De meeste minsen vienen de variant van de 'spoeken oender lakens' veural lachwekkend, umdat 't in de vergangen jaoren een soort cliché eworren is veur de griezelfilmindustrie.




#Article 319: Kussing (122 words)


Een kussing is een zacht-evulde hoes emaokt van stof of leer. Een kussing wort evuld mit sjuum, synthetische vulling of veren. Oorspronkelijk werd hierveur riet  gebruukt, maor dit lag niet lekker genoeg en wort nong haost niet meer gebruukt. Vroeger hadden veural de riekere minsen veren as vulling, nong wort heufdzaokelijk kunstmaotige vulling gebruukt.

In 't bed wort een kussing gebruukt as ondersteuning veur de kop. Een lange dun kussing dat ongder de kopkussing of ongder de voeten edaon wort, heet ok wel een peuling. 't Zitvlak en/of rugvlak van een baank of leunstoel bin vaok emaokt in de vorm van kussings.

Der bin oek kussings die de boel een bietjen mooi maoken, disse kussings bin niet bedoeld veur ondersteuning of comfort.




#Article 320: Netnummer (129 words)


Een netnummer of zonenummer (vrogger ok wel kengetal eneumd) maakt deel uut van een nationaol geografisch tillefoonnummer. 

In Nederlaand besteet 't netnummer uut een reeks van 3 of 4 nummers, die begint mit een nul, die-j dreien möt a-j binnen 't eigen laand van 't eigen netnummergebied naor een aander gebied bellen wilt. 't Netnummer plus 't abonneenummer vormen een (nationaol) tillefoonnummer. A-j vanuut 't butenlaand belt, wördt de nul van 't netnummer vort-elaoten.

In België besteet 't zonenummer uut een nul plus een of twee nummers. 't Möt steeds ekeuzen wörden, ok a-j binnen de eigen zone belt. Bel ie vanuut 't butenlaand, dan lao-j de nul van 't zonenummer vort.

De leste grote wieziging van de Nederlaanse netnummers vund plaotse in 1995, tiejens de zo-genaamde Operaotie Decibel.




#Article 321: Postcode (104 words)


Een postcode is een regeltien tekens dat väke tussen de vier en negen nummers en/of letters laank is. 't Wört dan in 't postadres op-eneumen umme 't autematisch sorteren van de post (mit optische tekenerkenning (OCR)) makkelijker te mäken. Elk laand dat postcodes kent gebruukt een aandere grammatica - een aandere meniere umme de tekens te combineren.

Niet alle lanen emmen postcodes. Zo was de OCR-techniek al zo värre evörderd toe Ierlaand der an toekwam, dat een postcodesysteem niet meer neudig was: de pregrammetuur was inmiddels in staot umme 't iele adres te lezen (een typisch geval van de wet van de remmende veursprong).




#Article 322: Stad (woonstee) (138 words)


n Stad is n stee woar mìnsken bie mekoar wonen. Offisjeel zain mag n ploats zoch allennig Stad nuimen as dizzent stadsrechten het. Dizze stadsrechten binnen baseerd op historische en tegenswoordege positie van de ploats. Zo het n stad mit n historisch zèntrum (bv. oale vesten of muren) meer kaans om stadsrechten te kriegen as n groot dörp. Tegenswoordeg worden steden veural kènmaarkt deur hoogbaauw.

In de 19e aiw begonnen mìnsken deur de industrie noar de boetenwieken te trekken. De omstandegheden in t zèntrum waren slècht en mìnsken wollen dicht bie de febrieken wonen. Dit nuimt man Urbanisoatsie. Hierdeur ontstonnen veursteden. 

Deur t gruien van veursteden, gruiden zai aan de steden vast. Steden dij anmekoar vast gruid binnen, nuimt man agglomeroatsies.

t Woord stad is ofkomsteg van t oldere Duutse woord statt, dat stee betaikent. 

(in miljoenen inwoner)




#Article 323: Melk (794 words)


Melk is n vloeistof (n emulsie van vetdruppels in wäter) die an-emääkt wört deur vrouwelike zoogdieren die net n jong op de weerld ezet ebben. Melk bestet uut vetten, eiwitten, laktose en zolten. De melk die meinsen anmäken numen we zog of moejermelk. Veur de produksie van melk veur de voedingsindustrie wört miestal koemelk gebruukt. Ien liter koemelk weg 1.030 gram. Op veul kleinere skaole wörren geitemelk en skaopemelk gebruukt. In onder aandere Ruslaand wört ok peerdemelk emääkt.

Melk waor gien vet uut e-ääld is wört volle melk enuumd. t Deruut älen van ongeveer de älfte van de vetten uut de melk levert alfvolle melk op. In maogere melk zit nog minder vet. Dit levert de volgende vetge-altes op (uutedrokt in gram vet per liter melk):

Rauwe melk wört in de zuvelfabriek bewärkt um t langer oldber te mäken en de kwaolike bakterieën te doden. n Groot naodeel groot dervan is dat n bulte goeie stöffies, die elpen bie t verteren van melk, ook verleuren gaon en dat de smääk achteruut get. 

Uut melk kunnen verskillende zuvelprodukten emääkt wörren. Veurbeelden bin o.a. joggert, kärremelk, angop, verskillende vlasoorten, keze, botter, enz. Bi'j sommige dervan wört de melk efermenteerd. Fermentasie is n proses waorbi'j de melksukers ummezet wörren in melkzuur, waordeur t miestal beter verteerber wört. Ook is t n bron van goeie bakteriën veur de därms. 

Rauwe melk mag in Nederlaand allienig rechtstreeks bi'j de boer ekocht wörren, i'j mut t lös verkopen (dus niet in n flesse of n pak), en i'j mut zien koper dudelik mäken dat de melk tuus veret mut wörren, toch gebeurt dat niet altied umdat vule boeren veurstaander bin van t drinken van rauwe melk, zo as dat vrogger ook altied gebeurde. Rauwe melk ef n aandere smääk as melk die epasteuriseerd is, over t algemien vienen de mieste meinsen t beter smäken. Rauwe melk ef n ogere voedingsweerde as epasteuriseerde melk. Deur veretting gaon ettegevulige bestaanddielen in de melk verleuren, waoronder vitamine C en vitamine E, mär ook bio-aktieve eiwitten, zo as lysozyme, laktoperoxidase, laktoferrine, transferrines en immunoglobulines. Disse stöffies verstärken t ofweersysteem (immuunsysteem) en ebben antibakteriële en antivirale aegenskoppen. Verskillende studies laoten zien dat kienders die rauwe melk drinken minder  dempe bin en minder last ebben van uutslag en allergieën zo as euikoortse. 

In rauwe melk zitten ook kwaolike bakteriën, zo as Escherichia coli, bacillus cereus, Listeria monocytogenes en Staphylococcus aureus. Ze kunnen gevaorlik wezen veur meinsen waorbi'j t ofweersysteem verzwakt is, zo as oldere meinsen, zieken, zwangere vrouwluden en jonge kienders. Mär over algemien lek t derop dat t drinken van rauwe melk juust positief is veur de gezondeid, niet allienig vanwege de goeie stöffies die derin zitten mär ook deurdat t ons ofweersysteem bezig oldt. Um rauwe melk veur iederiene veilig te mäken en de goeie aegenskoppen te be-olden kunnen milde bewäärmethodes gebruukt wörren. Veurbeelden daorvan bin paskalisasie (ogedrokbeändelige) of Pure Pulse.

Der bin meinsen die allergies bin veur koemelkeiwit, dat numen we dan n koemelkallergie. Dit komt veural veur bi'j zoegelingen en jonge kienders. Miestal ebben ze ier op lätere leeftied gien last meer van. 2 tot 6% van de zoegelingen ef disse allergie. Veur disse meinsen en veur meinsen mit n laktose-intoleransie is der ook n melkvervanger van plaantaordige oorsprong bi'jveurbeeld op basis van soja, dit numen we sojamelk. Disse melk bestet uut vet, wäter en eiwitten, mär soja (en dus ook sojamelk) is minder geskikt veur mannen deurdat der fyto-oestrogenen in zitten, n vrouwelik ormoon dat onder aandere veur borstvorming zörgt bi'j mannen. Aandere melkvervangers bin: ävermelk, amandelmelk, äzeneutemelk (of aandere neuten), riestemelk (deur riestemelk zal de bloedsukerspiegel wel stärk stiegen). Bi'j koemelkeiwitallergie kan ook geitemelk egeven wörren. Umdat ook ier laktose in zit elpt t niet bi'j laktose-intoleransie.

t Merendiel van de meinseid, eskat op 75 tot 81%, is laktose-intolerant, ook in de westerse weerld (waor väke veul melk edrönken wört) bin meinsen väke laktose-intolerant zonder t zelf te märken. 

Melkprodukten älen meer kalsium uut de botten as ze toevoegen. Uut onderzuuk is ebleken dat der meer botontkalking veurkomt bi'j oldere vrouwen die melkprodukten gebruken as bi'j vrouwen die dat niet doen. Um genog kalsium binnen te kriegen ku'j dus beter aandere voedingsbronnen gebruken, bi'jveurbeeld: sterkärsen, spitskool, Chinese kool, rääpstielen, äzelneuten en zeegruunten. t Probleem mit botontkalking in Nederlaand ef meer te mäken mit n vitamine D-tekort umdat vitamine D elpt bi'j de opnäme van kalsium uut de därms.

Je kunnen zelf bekieken o'j laktose-intolerant bin deur twie dägen gien melk, melkprodukten of aandere voeding/drank mit laktose derin te eten of te drinken, op de därde dag drink je n iel glas melk, as dit veur problemen zörgt (bv. last van de mäge) dan wee'j da'j laktose-intolerant bin. Ook bin der testen te kriegen waor ie t goed mee meten kunnen.




#Article 324: Moor (meens) (123 words)


Moor is de naam veur n frommes of n vrouwelik dier mit naogeslacht. Meestentieds zal de vrouw t naogeslacht zelf op de wereld ebröcht hebben, dan wörden ze de biologiese moor eneumd. As t kiend n aandere biologiese moor hef, dan wörden dat (aofhankelik van de situasie) de stiefmoor, adopsiemoor of pleegmoor of eneumd.

Veur vrouwluui die zelf niet zwanger kunnen wörden, kan draagmoorschap n oplossing ween. t Paor dat n kiend wil hebben kan n aandere vrouw vragen n kiend veur der te dragen. 

Troetelnamen veur moors bin: mama, mam, mams, mammie, mamsie en zo wat meer.

De relasie van n moor mit heur kienders wörden an-eduud mit t woord moorschap. De moor van iemands man of vrouw wörden n schoonmoor eneumd.




#Article 325: Verienigde Staoten van Amerika (245 words)


De Verienigde Staoten van Amerika ofkort tot VS of VSA (Engels: United States of America, ofkort USA of US), is een Noord-Amerikaanse federaotie van 50 staoten en 't district van Columbia. Twie staoten, Alaska en Hawaï, liggen apart en grenzen niet an de aandere staoten. Tot 't laand beheuren ok diverse eilaandgebieden in de Caraïbische Zee en de Grote Oceaan. De Verienigde Staoten is 't op twie nao grootste laand ter wereld in bevolking, nao de Volksrippebliek China en India; en 't op drie of vier nao grootste laand in oppervlakte, nao Ruslaand, Canada en China. D'r is nog discussie aover wie groter is, de VS of meugelijk China.

De VS grenst in 't noorden an Canada en in 't zuden an Mexico en 't Caribisch Gebied, en wördt ligt an de Grote Oceaan in 't westen, de Atlantische Oceaan in 't oosten en de Golf van Mexico in 't zuden. De grens mit Ruslaand lopt tussen 't Russische eilaand Groot-Diomede en Klein-Diomede, dat in Alaska ligt (de twie eilaanden liggen mar een paor kilometers van mekaor of). Alaska hef zien noordgrens an de Arctische Oceaan. Washington is de heufdstad en 't politieke centrum, New York is de grootste stad en 't economisch centrum.

De president is sinds 20 januari 2021 Joe Biden.

De volgende staoten maken diel uut van de Verienigde Staoten:

en District van Columbia, dit is allien gien staot maor 't heufdstedelik distrikt.

De zes grootste steden van de Verienigde Staoten bint:




#Article 326: Asselt (225 words)


Asselt (Nederlaans: Hasselt) is een stad in de gemiente Zwärtewäterlaand, in de Nederlaanse pervinsie Overiessel, elegen an 't Zwärte Wäter.

Asselt is ontstaon in de 9e eeuw. In 1252 kreeg 't stadsrechten. 't Kenaal de Dedemsvaort leup vrogger van de Vechte bi'j Grambargen tot an Asselt. In de jaoren zestig bint grote dielen van 't kenaal edempt.

Tot 2001 was Asselt een zelfstandige gemiente, daornao gong 't mit de buurgemienten Gällemuun en De Sluus op in Zwärtewäterlaand. 't Gemiente-uus van Zwärtewäterlaand stet in Asselt.

In de leste weke van de zomervekaansie veur de basisskoelen viert ze in Asselt 't Euifeest. Vrogger wördden mit 't Euifeest de geslaagde oogst evierd. Tegenswoordig bint der wedstrieden, concerten, versierde straoten, een braderie, een karmis, een gezamelijk mörreneten en de verkiezing van 'Miss Euifeest'.

In 2004 was Asselt te zien in tillevisiereclames van de ministeries van Verkeer en Wäterstaot en VROM veur de promosie van Het Nieuwe Rijden (mit de slagzinne: moderne tieden, tied veur 't nije rieden). In disse reclames bint de breurs Ko en Luuk Doeks (De Doeks uut Asselt) wat riestiel anget de tegenpolen van Bo en Luke Duke uut de Amerikaanse tillevisieserie The Dukes of Hazzard.

Beziensweerdigheden in Asselt bint onder aandere de de Grote of Stephanuskarke (zie foto), 't Olde staduus, korenmeule 'De Zwaluw' en de kalkovens.

Asselters hadden in de umgeving de bi'jname Scheupekukies.




#Article 327: Apeldoorne (stad) (223 words)


Apeldoorne (, Nederlands: Apeldoorn) is de grootste stad op de Veluwe in de Nederlandse provinsie Gelderland, t ligt in de gelieknamige gemeente. t Is de twaalfde stad van Nederland met 139.701 inwoners (1 jannewaori 2014). Allewel Apeldoorne töt de grotere plaatsen van Nederland beheurt, hef t nooit offisieel stadsrechten ekregen. As Apeldoorners naor de stad gaon (veural de wat ouwere luui), dan zeggen ze ok altied: wie gaot naor t darp en niet naor de stad. 

Apeldoorne ontwikkelde zich pas in de leste honderd jaor töt één van de grootste steden van t land. Apeldoorne steet tegenswoordig bekend um zien prachtige stadsparken en zien grune karakter. Kenmärkend is de Apeldoornse husies-struktuur, met veule monementale en losstaonde huzen en haost gien hoogbouw. Deur de bouw van de niejbouwwieken Zunnehoeve en Zuudbroek, wordt verwacht dat t inwonertal töt 2020 oplöp naor zo'n 162.000 inwoners.

Ärg belangriek veur de gruui van Apeldoorne was dat de familie van Oranje der ging wonen. In 1684 kocht Willem III van Oranje huus Het Loo, umdat t sentraal in n groot jachtgebied lag. In vervolg op andere paleizen, en veural die van Versailles, wol e ok in Apeldoorne n groot paleis en de fonteinen mossen ok hoger spuiten as die van Versailles, wat ok elukt is. Ok de vroggere koneginnen Wilhelmina en Juliana hebt nog op Paleis Het Loo ewoond.




#Article 328: Vlaoms (118 words)


't Begrip Vlaoms hef een dubbele beteeikenis: een taolkundige, de taol van de Vlaomingen (zölfstaandig naomwoord), maor ok een maotschappelk/politieke, naomelk alles wat verwiest naor Vlaonderen of naor eein of meer individuele Vlaomse personen of organisaoties (adjectief).

't Wordt veul gebruukt, maor zörgt deur de verschillende begripsdefinities vaok veur ondudelkheden. 't Vlaoms is geein officiële benaoming veur een openbaore taol in Vlaonderen of België. De officiële taolen in België binnen naomelk 't Fraans, 't Duuts en 't Nederlaands. Omdat 't begrip Vlaoms een verzaomelnaom is veur staark oeteeinlopende dialecten is 't vanoet taolkundig staandpunt neit zinvol om 't as eein geheuil te behaandeln, in 't algemeein taolgebruuk wordt dit meeistal wel daon, en dit is ok staark inburgerd.




#Article 329: De Marne (162 words)


De Marne is n vrougere gemainte in t noorden van de provìnzie Grunnen. De gemainte beslagt n oppervlakte van 167,45 km².

Partnerstad van De Marne is de Duutse stad Dötlingen en de gemainte ligt in t COROP-gebied Overig Grunnen. De CBS-kode van De Marne is 1663.

De gemainte De Marne is in 1990 ontstoan noa n gemaintelke herindailen van de gemaintes Lains, Ainrom, Ollerom en Kloosterboeren. Dizze gemainte haitte aiglieks Ollerom, mor het zien noam in 1992 wiezegd in De Marne, noar t gelieknoamege onderkwartaaier van Hunzego.

De gemainte De Marne bevat de volgende ploatsen en gehuchten: Brouk, Ainrom, Groot Moarslag, Hornhoezen, Houwerziel, Lutje Hoeskes, Lutje Moarslag, Kloosterboeren, Kruusweg, Laauwersoog, Lains, Menskeweer, Rieg, Nijkèrk, Paiterboeren, Schouwerziel, Ollerom, Vaaierhoezen, Waarfhoezen, Wij-Hörn, Nijlaand, Zoltkamp, Zuurdiek.

In de gemainte De Marne kin men genieten van de natuur van t Hoogelaand mit wierden en aandere traditionele dörpkes. Maisttied mit Middelaiwse kèrke en örgel. Ook de Zeehondencrèche Paiterboeren en Nationoal paark Laauwersmeer binnen in trek bie toeristen.




#Article 330: Scho (196 words)


Een scho is de meest gebrukelijke vorm van vootbedekking. Schonen bescharmen de voten tegen vuul, een de harde ondergrond, kouwe, enz. Schonen kunnen 't lopen makkelijker maken, mar soms hef 't oek 't tegenover-estelde effek (bieveurbeeld schonen mit hakken). De vorm van de scho hang meestentieds of van de moede rond de tied dat 't emaak is, zo zien schonen van vrogger der heel aanders uut (zoas de klompen).

De scho is emaak in de vorm van de voot. 't Bovenmateriaal (leer, kunsstof of stof) is meestentieds soepel um goed te passen. De zool is van wat stugger slietvas materiaal emaak (leer of rubber), mar kan wel meebewegen bie 't lopen. De hakke van de scho is meestentieds van stug materiaal, zodat de drager dervan, der neet deurhinne kan zakken.

Der bin een kwak soorten schonen, veur heel wat soorten sporten, gelegenheen en beroepen.

In Nederlaand wonnen al vanof de 15e eeuw mit Sunterklaos de scho ezet. 't Wönnen eers eigenlijks edaon in de karke, en de opbrengs was veur de armeluui. To Sunterklaos laoter een femiliefees wönnen, zetten kienders der scho in de kamer bie de schouwe. De scho wonnen meestentieds ezet op 4 december.




#Article 331: Zundag (158 words)


Zundag is een van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag dee op de zaoterdag volg. 

Zundag is eneumd naor de dag dee in de veur-christelijke tied an de zunne ewijd was (Latien: dies solis) en dee in de hele christelijke wereld as de 'Dag des Heren' evierd wonnen (Latien: dies domenica, waorvan Fraans: dimanche; Italiaans: domenica). De dag wonnen over 't algemeen as geloksdag ezien.

In 't christendom is de zundag de wekelijkse rusdag. Mar de eerse Joodse christenen huilen nog de sjabbat, zoas dat noen nog altied in 't jodendom, bie de zeuvendedagsbaptisten, zeuvendedagsadventisten en in de Oosters-Orthodoxe Karke 't geval is. Der is nargens in 't Ouwe of 't Nieje Testement te lezen dat de zundag de rusdag is, de meeste karken houwen op zundag liekewels d'r erediens. 

't Eilaand Dominica zol deur de Italiaans-Spaanse ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus zo eneumd wonnen umdat 't op een zundag ontdek wönnen.




#Article 332: Zunnebloeme (302 words)


De zunnebloeme (Latien: Helianthus annuus) is een tot 3 meter hoge plaante waorvan de zunnebloempitten veur verschillende doeleinden gebruuk wonnen. De plaante beheurt tot de femilie van de composieten en is eenjaorig. 't Bloemenheuf kan wel een diameter tot 30 centimeter hem. De bloeme kan makkelijk ekweek wonnen uut een pitte dee in de tune eplaant kan wonnen. Deur de vlogge greui is dit veural veur kienders antrekkelijk.

Bleuiende zunnebloemen op een akker wiezen naor 't osen, waor de zunne 's mannensvrog opkump. Onvolwassen zunnebloemen waorvan de knoppe nog neet los is, verteunen heliotropisme: overdag dreit de bloemknoppe op zunnige dagen mee mit de zunne van oost naor west. 's Nachs keert de bloemknoppe weerumme naor de oostelijke stand. Disse dagelijkse beweging wonnen edaon deur een flexibel deel van de stengel onder de bloemknoppe, de pulvinus. Tegen de tied dat de bloeme loskump verstief de pulvinus, in de oostelijke stand. Daordeur wiezen bleuiende zunnebloemen de hele dag naor 't osen, terwiel der heliotropisme al veurbie is.

Zunnebloemen koemen oorspronkelijk uut Noord- en Zuud-Amerika en bin edomesticeerd rond 1.000 veur Christus. De Inca's vereren de zunnebloemen as beeld van der zunnegod. In 1530 wönnen de zunnebloeme deur zeeluui uut Spanje mee-ebröch naor Europa.

Tegensworig besteet der een kweekvorm mit een hangende kop, dee antrekkelijk is veur boeren umdat de bloemen minder beschaodigd wonnen deur voegels en vuul vanuut de luch.

Zunnebloemen wonnen ekweek veur de zunnebloemolie, dee veul gebruuk wonnen in de keuken en as baosis veur verschillende predukken waor plaantaorige olie in verwark wonnen. De zunnebloeme bevat veul onverzaojigen vetzuren en is goed bestand tegen hette en kan daorumme veur 't frituren gebruuk wonnen. In bewarken vorm wonnen de olie oek veur industriële doeleindes gebruuk. Van 't overblievende deel van de uut-epersen pitten wonnen meel van emaak, en wonnen gebruuk as veevoer.




#Article 333: Tubbige (507 words)


Tubbige (ok: Tubbig, Tubbargn of Tubboargn, Nederlaands:Tubbergen) is ne gemeente in t noordn van Tweante (proveensie Oaveriessel). Op 1 janneowari 2020har de gemeente 21.279 inwonners (bron: CBS) en ne öppervlakte van 147,40 km². De gemeente Tubbargn maakt deel oet van de plusregio Regio Tweante.

Ut doarp en de gemeente hetn vanoalds Tubbige. Ut tamelik nieje Tubbargn is ne vertweantsing van de officiële Nederlaandse naam Tubbergen. In t gemeentewoapn stoat dree goaldn bargn, ne verwiezing noar de naam Tubbergen. Mer umdat de naam vanoldsher Tubbige en nich Tubbargn is, steet wal vaste dat n naam van de gemeente niks met beargn (of heuvels) van doon hef.

De gemeente Tubbige völt te kenmearkn as de meest kattelieke gemeente van Nederlaand. Dit oet zich in n beheurlik massaaln kearkgaank en t heugste perceantazie CDA-stemmers van heel Nederlaand. Vuural de döarpe roond de heufdplaats Tubbargn bint hechte gemeenschopn. 

Ut bekeandste in t doarp Tubbige is de Seent-Pankratiusbasiliek. De Seent-Pankratiuskaark is in t joar 2000 duur n paus Johannes Paulus II töt basiliek verheevn. De basiliek is ebouwd in neo-gotiese stijl. Vrogger stund der op dee plaats ne oaldere kaark. Nen toorn van Beantemer zaandsteenn oet de viefteende eeuw steet der nog. De neo-gotiese kaark is doar teagn den toorn anbouwd. 

Den oaldn toorn is eigndom van de börgerlike gemeente, net zoas de meeste kaarktoorns in Nederland dee dateert van veur 1789. Dat t eigndom oaverging noar de börgerlike gemeente is zo reageld in de Batoafse Staatsregeling van 1789 en dit is in 1806 nog eens bevestigd deur könnink Lodewijk-Napoleon. De kadastrale tenaamstelling van n toorn op naam van de gemeente Tubbige hef trouwns nog op zich loatn wochtn töt in de joarn '80 van de twintigste eeuw. 

De basiliek is veural bekend deur de glas-in-lood-raamn van vief generoasies van de glassniedersfamilie Nicolas. Disse glas-in-lood-roetn vörmdn de inspiroasie um alle joar n evenemeant in Tubbige te organiseern oonder de naam Glasrijk Tubbergen, Glasriek Tubbige. Op dit evenemeant stelt glaskeunstners oet heel Uropa eer glaskeunst tentoon. 

Ok he'j der dree schooln in t doarp: twee basisschooln, De Wiekslag en de Marke, en ne schoolngemeenschop veur veurtgezet oonderwies, t Seent-Canisius. En ok in elk van de aandere döarpe steet wal ne basisschool. De gemeente Tubbige kent gen oopnboar oonderwies. Alle schooln hebt ne kattelieke of een protestaants-kristelike achtergroond. De basisschool in t Maanderven, woar de bevolking vanolds wat meer mengd is, hef ne neutraal-biejzeundere achtergroond. 

Nen bekeandn Tubbiger was de pollitieker en priester Herman Schaepman (1844-1903). Den hef völ goods doan veur de emancipoasie van de rooms-kattelieken in Nederlaand. In Tubbige steet nog n groot broonzn standbeeld van Schaepman, n kunstwark van de in zien tied beroomde beeldhöawer August Falise.

Seend zeuwn joar wörd in Tubbige alle joarn ne verlichte Karnavalsoptocht höldn. Hier komt mear as 40.000 kiekers op of oet t hele laand.

De gemeente Tubbige hef tien officiële kerne (döarpe) en dree officiële boerschopn zoonder eign kern (Hoarle, Hezingn en Maander). Ut gemeentehoes steat in t heufddoarp Tubbige.

Antal inwonners per woonkern op 1 januari 2004: 

Bron: CBS / webstie gemeente Tubbige




#Article 334: Brummel (401 words)


Brummel is de naam van t plaantegeslacht mit de wetenschappelike en Latiense naam Rubus.  Oek de vruchten van n antal belangrieke soorten uut dit geslacht heten zo. De 'kultuurbrummel' is ontstaon uut kruzingen van verschillende brummelsoorten, waordeur der gien soortnaam an egeven kan wörden. De rassen van de kultuurbrummel wörden daorumme meestentieds bie t geslacht Rubus en de seksie Moriferi onderebröcht.

Tot de brummel (Rubus) beheuren meer as 600 soorten. Sommige brummelsoorten bin ekruusd mit de framboze. Hieruut bin de loganbeze en de taybeze ontstaon.

Veur de teelt van brummels wörden allinnig nog stekelloze rassen gebruukt. Disse rassen bin ontstaon uut krusingen tussen verschillende Rubus-soorten en wörden allinnig onder de geslachtsnaam Rubus vermeld. n Bekende doornloze kultivar die veule an-eplaant wörden is de 'Thornless Evergreen'.

De gewone brummel (Rubus fruticosus) is in heel Europa n inheemse plaante die mit name langes bosraanden veurkömp. De plaante is n heester die 2 tot 6 meter hoge kan wörden. Elk jaor wörden der niejwe stengels evormd. Allinnig an de tweejaorige stengels zitten vruchten, daorna starven ze aof.

De belangriekste soorten in Nederlaand bin:

In Europa he'j veerder oek nog:

De brummel steet vanaof eind mei tot september in bleui en wörden besteuven deur insekten, veurnamelik deur biejen en hommels. Vanaof augustus zitten der zo'n bietjen vruchten an.

De brummel is deur zien stekels aordig goed bescharmp tegen grote grezers die de vruchten op willen eten. As e anslöt, nimp e steeds meer ruumte in. Dit biejt dan oek weer de gelegenheid an bomen zo as de eek um groter te wörden.

Brummels he'j tegenswoordig overal ter wereld wel. Veural in Zuud-Afrika wörden disse exoot ezien as n ruutsoort. Oek in Nederlaand wörden t soms veur n ruutsoort an-ezien; as e de ruumte krig geet t al gauw dronge op mekaar staon. Dit verschiensel wörden oek wel verbrummeling eneumd.

Zo as alle vruchten hebben oek brummels n lege pH-weerde, die kan verschillen van 2,8 tot 3,8. In n liter brummelsap zit 8-15 gram zuur (gemiddeld 11,5 gram), waorvan appelzuur t heufdbestaanddeel is. In n brummel zit 9-16 % suker, t besteet uut glukose en fruktose in ongeveer n gelieke hoeveulheid en n pietjen saccharose en maltose. De Brix-weerde is 9-14o. Veerder zit der in brummels veural vitamine C. t Besteet veur ongeveer 1% uut eiwitten, 6% uut koolhydraoten en 1% uut vet. De energie-inhoud van 100 gram brummels is um en naobie de 155 kJ.




#Article 335: Genoat (152 words)


Genoat (Caridea) is n woaterdaairke dij beheurt tot de Glaidpotegen. Zai kommen veural veur ien zoltwoater, mor ook op klaindere schoal in zuitwoater. 

Der binnen sikkem 250 soorten genoat en kommen overal te wereld veur. De genoat dij ien waarmer woater leeft, wordt over t algemain groter as genoat dij ien kolder woater leeft. 

De vernuimdste genoat is dijdent oet de Noordzee. Dizzent worden ook wel Hollaandse genoat of Grunneger genoat nuimd. Zai leven bie zummerdag voak bie de kust en worden den vangen. Ien t Grunnegse dörp Zoltkamp stait de grootste genoatleveranzier van Europa, Heiploeg. t Dörp stait den ook bekènd as genoatdörp. 

Genoat dij eten worden binnen veural de grotere soorten, zo as de Atlaantische witte genoat. Dit binnen dan heufgerechten, dij maisttied op de grill of braai kloar môkt worden. De klainderen worden voak as ingredient of detail bruukt veur andere gerechten en worden maisttied raauw of kookt serveerd. 




#Article 336: Zoltkamp (153 words)


Zoltkamp (Nederlaands: Zoutkamp) is n dörp ien t noordwesten van de provìnzie Grunnen. t Ligt ien de gemainte Marne en wordt ook wel genoatdörp van Grunnen nuimd. De Zoltkampers hebben de bienoamen Schelleviskoppen en Vlintboksems. De noam Zoltkamp kommt van Zolt, verwiest noar de zolle Laauwerzee en Kamp, n ander woord veur veld. Zoltkamp ligt aan t Rietdaip en har dus n gooie stoates ien de middelaiwen, dou t Rietdaip t ainege woaterweg noar t Stad was. Zoltkamp stait veural bekènd om de kleurege hoeskes laanks de Rietdaipkoade. 

Tot 1969 tou, dou de Laauwerzee ôfsloten wuir, was Zoltkamp n viskershoaven. De viskersboten harren de letterkode ZK. In t verleden was t dé hoaven veur de vangst van genoat. Hierdeur is der n (visk)verwaarkende industrie ontstoan, woarbie de genoat bie de mìnsken thoes peld wuiren. Dit pellen wordt tegenswoordeg veural doan in Marokko. t Zoltkamper bedrief Heiploeg BV is de grootste genoatleveranzier van Europa. 




#Article 337: Adam-en-eva (Orchis morio) (171 words)


De adam-en-eva of harlekijn (Latien: Orchis morio) is een plaantesoorte dee wettelijk bescharmp wonnen in Nederlaand en steet op de Nederlaanse rooie lieste van plaanten as iezelig zeldzaam en stark of-eneumen. De plaante kump veur in Zuud-Europa en Midden-Europa. In Nederlaand kump disse plaante veurnamelijk veur op de waddeneilanen. 

De plaante wonnen ach tot dartig centimeter hoge. De ongevlekken blaojen bin lochgreun en langerek. De onderste blaojen bin erangschik in een rozet en de bovenste blaojen bin stengelumvattend.

De adam-en-eva bleuit in Nederlaand van 't einde van april tot an 't begin van mei en heel soms oek 's harres. De bloeme kan nogal es verschilllen van kleur, van donkerpurper tot roze of wit. 't Spoor is horizontaal of iets umhoogwiezend en korter as 't vruchbeginsel. De kelk- en kroonblaojen vormen een breje helm. De ziejelingse kelkblaojen hemmen greune narven, waoran de plaante te herkennen is. De lippe hef dreje lobben, op de middenlobbe zitten een antal donkerpaorse stippen.

De plaante kump veur op vochtige, vrie voedselarme grond in leeg greslaand.




#Article 338: Heern (visk) (118 words)


n Heern is n lutje visk dij allendig veurkommen op t noordelk haalfrond. Dizzent binnen te verdailn in twai heufdsoorten: de Pacifische heern (C. pallassii) en de Atlantische heern (C. harengus) dij op zoch weer te verdailen vallen in klaindere subgroupen. n Deursnede heern is om en bie 45 sìntimeter laank en vouern zoch mit plaankton, genoat en klaindere viske.

Heerns beheurden laank tot de belaankriekste viske in de viskerij. Deur overbevisken wuir op verschillende ploatsen t heernbestaand staark verminderd, woardeur de regeern zoch neudzaakt vuilde om n 6-joareg vangstverbod (1977-1983) in te stèllen.

Heerns worden voak eten as: 

In Skandinoavische landen wordt heern inlègd in verschillende kruden, as mit dille, in wien of in n romege saus.




#Article 339: De Penne (Grönnen) (115 words)


De Penne (Nederlaands: Opende, Frais: De Pein) is n dörp in de gemainte Grodegast (Westerkwartaar) in de provìnzie Grunnen.

t Is ain van de ainege dörpen in dizze provìnzie woar grotendails Frais (Woldfrais) sproken wordt. In t Frais wordt t dörp ook wel De Grinzer Pein nuimd om op dij menair verwarren te veurkommen mit t Fraise dörp Opeinde, De Fryske Pein.

De noam is n verwiezen noar de liggen: op (= aan) t einde (ìnde) van de weg van Grodegast noar Fraislaand. Op oale koarten zugt man de noam ook wel spèld mit n trema op de -e (dus: Opënde) om te veurkommen dat t oetsproken zoll worden as de verleden tied van openen. 




#Article 340: Barok (206 words)


De barok is n stailperiode in de twijde helft van de 17e aiw tot in de eerste helft van de 18e aiw dij bruukt wuir in de architectuur, toenontwaarpen, schilderkunst, beeldhaauwkunst, literatuur en meziek.

t Woord barok komt van t Portugese barroco, dat 'onregelmoateg vörmde parel' betaikent. De barrokstijl stait den ook bekènd as beweegelk, mit veul wilde vörms en details.

De barok is de periode dij de Renaissance opvolgt (mit as tuzzenperiode t manierisme, dat sumtieds as apaarte periode zain wordt). Noa de Refermoatsie in begun 16e aiw, har de Reums-Katholieke Kìrk veul macht verloorn. Veural in de noordelke Nederlanden, grofzègd alles boven Bruzzel, har t protestantisme veul aanhang. Deur middel van veul versierinks en weelderege vörms perbeerde de kèrke mìnsken weer te contra-refermeern. Dit lukte grotendails in t zuden van Europa. t Noorden bleef refermeerd en wuir dus nait/naauwlieks beinvloud deur de barok. Vergeliek moal de protestaantse kèrke oet Eckly (VS) en de barrok-kèrke oet Fürstenfeldbruck (Bayern). In de barok-kèrke binnen veul meer versierinks en beelden en in de protestantse kìrk binoa hailmoal gainent.

In de schilderkunst was de barok ook n belaankrieke vernijensperiode. Vernuimde schilders oet de tied van de barok binnen Rembrandt van Rijn, Peter Paul Rubens en Michelangelo Merisi da Caravaggio.




#Article 341: Plataan (Acer) (206 words)


De plataan (Latien: Acer), is n geslacht van bomen of heesters en beheurt, aofhankelik van de indeling, tot de plataanfamilie (Aceraceae) of tot de zeepboomfamilie (Sapindaceae). De plataan kömp zwat op t hele noordelike halfrond veur; van t noorden tot in de tropen. Der koemen oek n paor soorten veur in Zuudoost-Azië en Indonesië. t Geslacht is onderverdeeld in 16 seksies mit 230 verschillende soorten, ondersoorten en variëteiten. Daornaost bin der verschillende hybriden.

De geelgreune bloemetrossen lokken deur de geur spesiaal aosvlegen. De vrucht hef n grote vleugel. Ze wörden vake helikoptertjes eneumd. Der zitten tweje vruchten an n steul, zodat de vleugels tegenover mekaar staon, waordeur ze goed verspreit kunnen wörden deur de wiend. De hoek die de vleugels ten opzichte van mekaar maken is, naost de vorm van de vruchjes en de ligging dervan, n belangriek kenmark veur t verschil tussen de plataansoorten.

Zwat alle soorten hebben in t veurjaor n starke sapstreum, dit kömp deur de hoge worteldrok. Deur disse starke sapstreum kunnen wonden stark bloeien.

De meeste soorten hebben deur de dunne schelle gauw last van verbraanding as de zunne op de stamme schient. Wele soorten hebben oek iezelig fraoie harstkleuren.

t Blad van de plataan is t nasionale symbool van Kanada.




#Article 342: Akkerwinde (156 words)


De akkerwinde (latyn: Convolvulus arvensis; neaderlandsk: akkerwinde) is en plante üüt de windefamily (Convolvulaceae). De akkerwinde kümt vöär up gräsige plekken, bouwland, langes weagen en in de dünen. De stengels winden sik teagen de wysers van de klokke üm planten of vöärwarpen hinne. 

De akkerwinde en weadewinde (Calystegia sepium) wörden in de volksmund u.a. ouk wel pispotjen enöömd.

De blome is rose of wit, of mid meyr of minder düdelike rose of witte streapen, en hevt an de bütenkante sums dunkerdere streapen. De blomen hebben en döärsneade van 1,5 tot 3 centimeter, en hebben vüüv kelkbladen mid runde tanden. De blomen hebben en fyne göär.

Eyn tot dree blomen bloien an en lange steale mid halverweagen twey skütbladen. De bloityd is van juni tot an de harvst.

De bladen binnen eirund tot langwarpig en hebben üütstånde slippen an de voot. De akkerwinde hevt en unbehårde döäsvrücht.

Nåst de regulyre benaminge binnen der noch en bült volksnamen.




#Article 343: Westerkertiers (690 words)


t Westerkertiers, Westerketiers of Westerkertierders (enkeld ok wel Westgrunnegs nuumd) is n Leegsaksisch dialekt dat proat wordt ien t zonuumde Westerkertier, t zuudwesteleke part van e pervìnzie Grunningen, en ien t oosten van e Friese gemeente Köllumerland.

t Westerkertiers wordt heden ten doage nog proat deur om en bie 23.000 mìnsken. Doarvan wonen hoast 22.000 ien Grunningen en zowat 800 ien Köllumerland. n Groot part van e sprekers bennen de wat oldere mìnsken, woardeur t sprekersaantal ôfnimt. Voeger wer t ook nog in Gaarsklooster proat. Vandoag proaten doar allend nog de alderoldsten nog Westerkertiers.

Op koarten woarop e dialekten van Nederland vermèld worden, wordt ien n groot part t Westerkertierse toalgebied omschreven as Köllumerlands, dat n Leegsaksisch dialekt wezen zol. t Köllumerlands bestijt toalkundeg niet onder die definitsie, moar wordt tegenswoordeg aanduud as t Westerkertiers dat sproken wordt ien Köllumerland. Onterecht, omdat t Westerkertiers ien Kolmerland nauweleks andere eigenschoppen verteunt as dat ien t aangrìnzende Grunningen sproken wordt. Meugelk komt dit misverstaand deur t verwarren van t Westerkertiers mit t Pompsters van De Pomp.

t Westerkertierse toalgebied wordt begrènsd deur e Drentse pervìnziegrèns ien t zuudoosten, de Stad ien t oosten en t Rietdiep ien t noordoosten. Ien die gebieden bestijt n vloeiende overgong van t Westerkertiers noar e Grunningse dialekten, Noordenvelds en Stadjeders; de overgang noar t Hoogelandsters, dat aan e ander kaant van t Rietdiep proat wordt, is van oldsheer minder vloeiend.

Ien t westen èndegt t Westerkertierse gebied abrupt deurdat t Friese toalgebied begunt. t Westerkertierse gebied ien e pervìnzie Friesland gijt bij t Friese plak Gaarsklooster de grìns over en lopt as n lieke lien noar Köllum toe, môr geet juust der veur noar De Pomp en dan richting t Lauwersmeer. De plakken vörmen de volgende lien: Muntjeziel, Warfstermeul en Boerum. Ien t plak De Pomp wordt t Pompsters proat dat n overgongsdialekt tussen t Fries en t Westerkertiers is. Deur e abrupte ofbrekeng van t Westerkertiers noar t Fries toe wordt der vanuut goan dat t Pompsterse toalgebied vrogger veul groter wèst het as dat t nou is.

t Westerkertiers het 4 dialekten dij van noordwest noar zuudoost bennen:

t Westerkertiers wordt meesttieds as de minst-Grunningse vörm van t Grunnings beschouwd (op t Noordenvelds noa, dat toalkundeg zien zowel tot t Grunningse as tot t Drents heurt). Tweeklanken dij as typisch Grunnings zien worden (ai en ou), kommen ien t Westerkertiers hoast niet veur. Woar veul Grunningse dialekten de -ai bruken, het t Westerkertiers meesttieds de ie. 

Dit verschil wordt moakt deur e geschiednis van t Westerkertier. t Het n zetke part wèst van Friesland, t is n zetke n aparte heerlekheid wèst dat staark deur Drenthe beienvloed wör en heurt nou bie Grunningen, woardeur t binnen de oorspronkelke Oostlaauwerse toalgrèns ligt. Dit moakt t juust weer n Grunnings dialekt, deur t aksent. Toch is ien t aksent ook de overgong noar t Fries dudelk te heuren. Sums wordt t Westerkertiers zels soamenvoegd mit t Stellingwarfs, moar tegenswoordeg is dit niet meer gangboar, onder andere deurdat t Westerkertiers wel de lichte Grunningse dubbelklanken het.

Noast t Grunnings, dat ien e Stad proat wordt, stijt t Westerkertiers ien vergeliekeng mit de ander Grunnegse dialekten t meest onder druk van t Nederlands. n Groot part van t toaleigense is doardeur al verloren gongen. Veulaal bruukt men vörms uut t Nederlands en ver-grunnegsen t den. Dit nuumt men t regiolekt. Veurbeelden hiervan bennen:

Verders is ien t Westerkertiers van aal Grunnegse dialekten nog de grootste ienvloed van t Westlauwers Fries weer te vinden. n Veurbeeld is de betekenis van t woord nuver, dat ien andere Grunnegse dialekten ok veurkomt en dan schier betekent. Ien t Westerkertier ken t ok vrumd betekenen, zo as ien t Fries. Ok gijt de uutsproak laangzoam noar t Fries toe. Zo wordt de l veural op zien Fries uutsproken en kommen der bij bepoalde woorden n lichte j ien e uutsproak, bijveurbeeld Rietdjiep. n Oarege overgong is ok de sk-klank in t Zuud-Westerkertiers woar dat verder ien Grunnen meesttieds sch zijt wordt; dus: skippen (schippen), skoapen (schoapen), skoel (schoul). Ook wordt deur summege olle luu de g nog uutsproken as op zien Fries.




#Article 344: Horde (198 words)


De horde (Latien: Rhinanthus minor) is een plaante uut de bremraapfemilie (Orobanchaceae) en is een halfparresiet op gres en graone. De horde is de kleinste van zien soorte in de Benelux-lanen. Bie onderscheid is de 1 millimeter grote taand van de bovenlippe belangriek. 't Is wit, mar kan oek vake paors-blauwachtig ween. In dat geval mag 't neet langer as breed ween.

De plaante wonnen tien tot vuuftig centimeter hoge. De donkergreune blaojen bin lancetvormig tot eirond en de raand dervan is ezaag en ze staon de heeltied twee-an-twee (tegenover mekaar) an de vierkaantige stengel. Op de stengels zitten meestentieds zwarte streepjes.

De horde bleuit van mei tot september. De bloemen bin plat en geel. De bloemen bestaon uut twee lippen, waovan de bovenste lippe wit of an weerskaanten een blauwe taand hef. De schutblaojen bin donkergreun en hemmen dreehoekige tanen. De bloemekrone is één tot aanderhalve centimeter lange en hef een losse keel. 

't Zaod is rond en bruun en hef rondumme een vleizige raand. As de plaante beweeg, maken de rollende zaojen een rammelend geluud.

De plaante kump veur in greslaand, op dieken, revierdunen, duunvalleien en vergrezen heed op vochtige tot aorig dreuge, maotig voedselrieke grond.




#Article 345: Hondsrug (123 words)


De Hondsrug is n heuvelrug ien die provìnzies Drìnthe en Grunnen. t Lopt van Emmen noar de Stad Grunnen. De maximoale hoogte 26,5 m boven Nij Amsterdams Piel, t Hoaneduun. Dit is t zudelkste en hoogste punt van de Hondsrug.

t Is ontstoan tiedens de iestieden dou enörme gletsjers zaand en klaileem omhoog daauwden. Deur dit proces binnen ook de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe ontstoan. Dijzulfde gletsjers brachten ook de vlints van de Hunebedden noar de Drìntse zaandgronden. 

De noam kommt van Hunze-rug. De revier de Hunze lopt ten oosten van de zaandrug. Veur de 19e aiw wuir de Hondsrug ook wel aanduud mit de noam Bisschopsrug. Middelkerwies omdat de Biskop van Oetrècht dou de boas was ien Overiesel en Drìnthe (Oversticht).




#Article 346: Wiendefemilie (122 words)


De plaanten dee tot de wiendefemilie (Latien: Convolvulaceae) beheuren hem meestentiends wiendende stengels en bin meestentieds kruudachtig. Oek enkele lianen en bomen beheuren tot disse femilie. Partie soorten vormen zetmeelhouwende knollen (zoas de zeute eerpel).

De zaojen van partie soorten wonnen veur medicinale doeleindes gebruuk o.a. as gorgeldrank. Partie soorten bevatten ergoline alkaloïdes, dee oek veur medicinale doeleindes (ololiuhqui) gebruuk wonnen. Oek bin der soorten veur de siertune en hardnekkige onkrujen (pispotjes in 't Nederlaans: haagwinde en akkerwinde).

De blaojen staon verspreid en hem gien steunblaodjes. De bloemen bin regelmaotig en tweeslachig mit 5 kelkblaojen, een 5 lobbige of spletige bloemenkrone en 5 meeldraojen. 't Vruchbeginsel is bovenstandig, meestentieds 2-hokkig en 1 draodvormige stiel mit 2 stempels. De vruch is een deusvruch.




#Article 347: Gaasterlaand-Sloten (197 words)


Gaasterlaand-Sloten (Nederlaans: Gaasterland-Sloten , Fries: Gaasterlân-Sleat) was een gemiente in de perveensie Frieslaand. t Had 10.186 inwoners (1 november 2013, bron: CBS) en een oppervlakte van 209,29 km², waorvan 114,06 km² waeter. Op 1 jannewaori 2014 gong de gemiente op in de ni'je gemiente De Friese Meren.

De gemiente lag an et Iesselmeer in et zuden van de perveensie. In de gemiente lag de streek Gaasterlaand. De gemiente ko'j berieken via de N359.

De gemiente is nao de gemientelike herindieling op 1 jannewaori 1984 vormd deur de fusie mit de veurmaolige gemientes Gaasterlaand, Sloten en een klein diel van Hemelumer Ooldeferd.

Anvankelik was Gaasterlaand de naeme van de ni'je gemiente, mar al nao aanderhalf jaor, in juni 1985, wodde de naeme wiezigd in et Friestaelige Gaasterlân-Sleat.

De gemiente Gaasterlaand-Sloten beston uut Sloten, ien van de Friese elf steden, en dattien dörpen. De Nederlaanse naemen weren de officiële. Et heufdplak was et dörp Balk.

De plaknaembodden bin in de hiele gemiente twietaelig Nederlaans en Fries. Omdat de gemiente een veurkeursbeleid veur de Friese naemen propegeerde, wodden de Nederlaanse naemen onder de Friese naemen vermeld.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2011: 

Bron: webstee van de veurmaolige gemiente




#Article 348: Et Vene (gemiente) (107 words)


Et Vene (Nederlaans: ; Fries: It Hearrenfean of It Fean) is een gemiente in de perveensie Frieslaand.

De gemiente Et Vene het 50.494 inwoners (1 jannewaori 2020), waorvan omdebi'j 29.000 in et heufdplak Et Vene. 

De gemiente is in 1934 vormd deur fusie van de veurmaolige gemientes Aengwirden, een diel van Schoterlaand en een diel van Haskerlaand.

De gemiente Et Vene het zestien officiële plakken, waorvan de stad Et Vene vereweg de grootste is. De Nederlaanse naemen bin de officiële, allienig de naeme van et dörp De Kniepe (De Knijpe) is officieel verfriesd tot De Knipe.

Antal inwoners per woongebied * op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS




#Article 349: Littenserediel (139 words)


Littenserediel (Nederlaans: , Fries: Littenseradiel) is een vroggere Friese gemiente mit 10.900 inwoners (1 meie 2014, bron: CBS) en een oppervlakte van 132,64 km², waorvan 1,89 km² waeter.

De vroggere gemiente is nao de gemientelike herindieling op 1 jannewaori 1984 vormd deur de fusie mit de  veurmaolige gemientes Baorderediel en Hennerderediel.

In 1985 wodde de officiële naeme wiezigd in et Friestaelige Littenseradiel.

De vroggere gemiente Littenserediel telt 29 officiële dörpen en diverse buurtschoppen. De heufdplak is Wommels. De dörpen hebben sund 1991 allienig de Friestaelige plaknaemandudings as de officiële naemen. De Nederlaanstaelige plaknaemandudingen bin slechts alternatieve benaemings (exoniemen).

De plaknaembodden van de dörpen bin in de hiele vroggere gemiente twietaelig mit de Nederlaanse naeme in et klein onder de Friese naeme. De plaknaembodden van de buurtschoppen bin ientaelig Fries.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS




#Article 350: Liwwadderediel (182 words)


Liwwadderediel (Nederlaans: Leeuwarderadeel , Fries: Ljouwerteradiel) is een vroggere gemiente in de perveensie Frieslaand in et noorden van Liwwadden. De vroggere gemiente telt 10.264 inwoners (per 1 meie 2014, bron: CBS) en het een oppervlakte van 41,46 km², waorvan 0,55 km² waeter.

Liwwadderediel is een boerse gemiente. In de vroggere gemiente staot de ooldste stins van Frieslaand, Dekemastate. Et ooldste Liwwadderediel beston uut drie dielen, de zogenaemde trimdielen. Et middelste diel hiervan vormde in de laete middelieuwen al et grondgebied van de laetere Friese heufdstad Liwwadden. Et zudelike diel, mit onder meer de dörpen Wirdum, Goutum, Swichum en Huzum wodde in 1944 bi'j Liwwadden voegd. Liwwadderediel ston doe ok de dörpen Lekkum en Miedum of an Liwwadden. As gevolg van disse ontwikkeling wodden de ooldere bronnen veur de geschiedenis van Liwwadderediel beweerd in et Historisch Centrum Leeuwarden.

De gemienteraod het op 26 september 2013 besleuten tot n ansluting bi'j de gemiente Liwwadden in 2018.

De vroggere gemiente Liwwadderediel telt zeuven officiële dörpen. De Nederlaanse naemen bin de officiële. Et heufdplak is Stiens.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS




#Article 351: Zuudvene (1899 words)


Zuudvene (ok eschreven as Sevene, uutspraoke: [sə'veːnə], Nederlaans: Zuidveen) is een buurtschop krek onder Stienwiek in de gemiente Stienwiekerlaand in de Kop van de perveensie Overiessel. Op 1 jannewaori 2006 woonden d'r 610 mèensen. Bi'j Zuudvene löp de perveensiaole weg de N333 langes, die as daor de Zuudveenseweg het.

De nederzetting Zuudvene ontstund omdat meensen et turf in de kontreien kwammen ofgraven. De eerste bewoning van de grond daoras now Zuudvene lig, stamt vermoedelik uut et eind van de 13e ieuw.

De naeme kooj veur et eerst teugen in een oorkonde uut 1386, as d'r iene twee roeden laand 'in Zuytvene' an de St. Clemenskarke in Stienwiek gef. Et gaot dan waorschienlik om veenlaand. De volgende oorkonde daoras Zuudvene in wodt enuumd, as 'Zuetvene', is een privilegebrief uut 1460 van de Utrechtse bisschop, die de stadsvri'jheid oftewal de grèenzen van Stienwiek uutbreidden.

De eerste bewoners woonden an de Dwarssloot. As et wark in et vene een entien verhuusden, wodden de huzen bi'jtieden op een aandere plek ezet. Dit was meugelik omdat de huzen ienvoudig waren. Zo kwam et plaetsien an de Langsloot te liggen. Rond 1550 vestigden heur daor Friese deupsgezinden en aandere kolonisten om mit de Zuudvenigers in et vene te warken. Now as veur et eerst de veengebieden grootschaolig exploiteerd wodden en de bevolking toenam, was et neudig omme de grèenzen van de verschillende veenderi'jen vaste te stellen. Dit hef in de 16e ieuw nog hiel wat stried op-elèverd.

Naost de turfgraeveri'je hulden de Zuudvenegers heur ok mit mattenvlechten bezig. In 1675 leefden d'r rond de honderd meensen op Zuudvene; in 1840 bi'jkaans duzend. Laeter nam dit antal weer of (590 in 1890). Et inwonertal is sinds die tied redelik stabiel ebleven.

De eerste uut de archieven bekende onderwiezer is Peter Peters, enuumd in 1611. De schoelmeister wodden betaeld en benuumd deur et karspelbestuur. Leden van et karspel waren de eigenarfde boeren en elders woonachtige grondbezitters. Et oldste schoelgebouw was waorschienlik van holt; de laetere waren van stien mit een rieten daoke. Deur de ieuwen hen was et schoelgebouw ok een ontmoetingsplaetse daoras openbaore ofkondigingen wodden veurelezen.

Rond 1558 trok Leendert Bouwens, de deur de anabaptistische reformator Menno Simons an-estelde oldste, deur stad en lande en deupten verscheiden mèensen in de Kop van Overiessel. Toen heur in disse streek Friese turfgraevers vestigden om in de ontginningen te warken, waoronder veul deupsgezinden, gruuiden et antal deupsgezinde gemientes in de Kop van Overiessel rap.

Van de zestiende ieuw tot 1848 had Zuudvene zien eigen deupsgezinde gemiente. Waorschienlik was disse ontstaon uut de gemienschop van Gieteren-noord, daorvan een antal leden naor Zuudvene verhuusden. Een op kadastrale kaorten an-egeven gebouwtien an de Langesloot was meugelik de eerste 'vermaning', of karkgebouw van de deupsgezinde gemiente. Rond 1600 wodden de Zuudveneger en Stienwieker deupsgezinden lastig-evalen deur et hervormde stadsbestuur van Stienwiek, mar de vervolging nam gien hiel slimme vörmen an.

In 1630 wodden een vermaning esticht mit de naeme Immanuel. De Zuudveneger gemiente beheurden tot de zo-enuumde 'Dantziger Oude Vlamingen', waorbinnen et in 1774 tot een scheuring kwam tussen beholdende en meer veuruutstrevende leden. De grootste groep bouwden dat jaor an et begun van de Langesloot een ni'je vermaning, 'Het Nieuwe Huis'. De kleinere gemiente, de 'Vlamingen', bestund mar uut een paer femilies en pruttelde begun 19e ieuw uut. De eveneens an de Langesloot elegen oldere vermaning, 'Het Oude Huis', wodden in 1819 overeneumen deur de gemienschop van Gieteren-noord. Dit huus wodden deur de stormvloed van 1825 vot espuuld.

De vermaning van 1774 kreeg in 1806 een orgel. Et gebouw wodden in 1848 of-ebreuken en an de Onnastraote in Stienwiek wodden een ni'je vermaning ebouwd, die as d'r vandaege nog staot. Onder meer de prekestoel, de karkeraodsbaanken en et örgel wodden uut Zuudevene overebrocht naor de Stienwieker vermaning. Ok wodden de stien mit opschrift 'Immanuel' en et jaortal 1630, die ofkomstig zol wezen van et eerste deupsgezinde karkien an de Langesloot, in de Stienwieker vermaning emesseld.

Omme uut et vene turf te kunnen winnen, mus et te ontginnen gebied voldoende ontwaeterd wodden. Zo ontstund in Zuudvene en omgeving een best antal wieken en sloten. In de twede helfte van de 18e ieuw wodden veur de ontwaetering ok wiendmeules ebouwd. De oldste was de Hogewaeterensmeule; de bekendste de waetermeule van Trienen Peters. Dissend, de leste van de kleine poldermeules in de Overiesselse noordwesthoek, wodden in 1955 verplaetst naor Waopenvelde op de Veluwe. 

In 1779 hef d'r op Zuudvene een grote braand ewest, waorbi'j ienendartig huuzen verloren bin egaon. Deur disse braand ontstund onder Sevenigers en Stienwiekers de uutspraoke: Wedden om een hallefien, Sevene staot in de braand. Et dörp had in febrewaori 1825 te lieden van een slimme stormvloed; in hiel Overiessel raekten deur disse raamp meer as driehonderd meensen et leven kwiet.

Vanof midden 18e ieuw nam de vervening of. De leste turf van Zuudvene wodden vergreuven in de Broekslagen, et tingwoordige febrieksterrein Groot Verlaat. De Zuudveneger Meine Veen (etrouwd 1920) stun te boek as 'de leste beroepsturfmeter van Overiessel'.

Mit et votvalen van de turfgraeveri'je verleuren de sloten en wieken heur funktie as verkeersweg en ofwaeteringssysteem. In 1950 wodden et vaarwaeter d'Olde Aa edempt. Ok de broggen verdwenen zo uut et dörpsbield.

Tussen 1897 en 1926 had Zuudvene een eigen zuvelfebriek veur et maeken van botter. Véur et oprichten van de febriek mos de melk op de boerderi'jen zelf verwarkt wodden. Een antal boeren had een eigen karnkaemer daoras een peerd in de karnmeule leup. De Zuudveneger botter gonk over et algemien naor de mark in Stienwiek.

De deur J.R. Frank uut Tuk ebouwde zuvelfebriek had een centrifuge die deur ien man en een karn die deur twee man bediend wodden. In 1900 richtten de boeren van Zuudvene koperaosie de 'Eensgezindheid' op en neumen de febriek over. Naost botter maekten de koperaosie ok keze.

In de Eerste Wereldoorlog was de botter op rantsoen. In de tied van de leste direkteur van de koperaosie waren d'r zo'n veertig boeren bi'j an-esleuten, mit daornaost nog verscheiden lösse leveranciers. In de jaoren twintig gonk et steeds slechter mit de febriek, die in 1926 esleuten wodde en overeneumen wodde deur 'Ons Belang' uut Tuk. In 1975 is et leste stokkien van de olde botterfebriek of-ebreuken. Tingwoordig wodt de melk op vaste tieden deur de tankauto bi'j de boeren of-ehaeld.

De op Zuudvene woonachtige en uut et Stellingwarfse Ooldelaemer ofkomstige Jan Zijlstra, 'de Ziele' nuumd, was de eerste die hom in de Kop van Overiessel mit personenvervoer bezighuld. In 1904 reed hi'j mit een omnibus mit plek veur zo'n twintig mèensen van Stienwiek naor Gieteren. Mit een laeter an-eschafte tweede omnibus reed e twee keer in de weke op Möppelt. De omnibussen wodden ok veur plezierritten en schoelreisies in de omgeving gebruukt.

Nao 1918 leup et passagiersanbod stark terogge, onder aandere deur de opkomst van de fietse. Nao enkele jaoren deud Zijlstra zien omnibusbedrief an de kaante en legden hom toe op de veehaandel.

Deur de invoering van de wet op et basisonderwies in 1985 voldeud de Zuudveneger basisschoele niet meer an de eis van een minimaal antal leerlingen van 26. Dit probleem wodden op-elost deurdat de schoele van et naoburige dörpien Onna op-eheven wodden en de kiender van Onna, net as in de 17e en 18e ieuw, naor de schoele op Zuudvene gongen.

Zie ok et artikel Stellingwarfs en de Stellingwarver taelwiezer

De Nedersaksische streektael die ze op Zuudvene praoten, wodt tot et Stellingwarfs erekend. Etzelde gelt veur de dialekten van et grootste pat van de Kop van Overiessel. Binnen de Overiesselse kontekst numen ze et ok Noord-Oaveriessels. Et miest onderscheidende kenmark van et Stellingwarfs is de ae-klaank (zoas de è in et Fraanse père). Een Stellingwarfs sjibbolet is: 'Et waeter klaetert teugen de glaezen dat er daevert.'

Ok hef et Zuudvenegers veul overienkomsten mit aandere, niet-Stellingwarfse maor wel Nedersaksische dialekten uut de buurte, zoas et Zuudwest-Zuud-Drèents van Haovelte of et Noord-Overiessels van Veno.

Vanzelf liekt et Zuudvenegers et miest op de dialekten van plaetsen onmiddelik in de buurte, zoas Stienwiek. Toch hef juust et Stienwieker stadsdialekt, krek as en antal aandere Nedersaksische stadsdialekten zoas et Zwols, Kampers en Dèventers, een antal kenmarken die de plattelaansdialekten niet hebben. Zo heur ie in Stienwiek (en Zwolle e.d.) edöön; op Zuudvene edaon(e). In de genuumde stadsdialekten heur ie ok de, lichtkaans uut et Fraans eliende, brouw-r.

Et Stellingwarfs, hoewel in heufdzaak Nedersaksisch, hef veul overienkomsten mit et Fries, zowel in de grammatika as in de woordenschat. Veurbielden bin de sk-klaank daoras et Nederlaans sg hef (St. skoem, Fr. skûm - zelde uutspraoke) en et vörtvalen van de medeklinker in et bepaolde lidwoord nao een veurzetsel (St. op 'e taofel, Fr. op 'e tafel). Ok lieken veul Stellingwarfse en Friese woordvörmen slim veul op mekaer (St. hielendal allienig, Fr. hielendal allinne).

De overienkomsten mit et Fries bin d'r in et Stellingwarfs van Overiessel, waoronder et Zuudvenegers, minder as in et Stellingwarfs van de Friese perveensies Weststellingwarf en Ooststellingwarf. Zo wodden de Friese lienwoorden heit (va), mem (moe), pake (grofva) en beppe (opoe) niet gebruukt. Et veurnaemwoord jim (jullie) viej' zowel in et Fries as in et grootste diel van de Stellingwarven en in de Overiesselse plaetsen die et dichtste bi'j Frieslaand liggen. Op Zuudvene is et jullie, net as wieder naor et zuden en oosten toe.

Waor et Fries en et Stellingwarfs van de Stellingwarven et persoonlik veurnaemwoord him hebben, hebben Zuudvene en omgeving hom. En waor de Friese voltooide warkwoordsvörm gien prefix hef (ôfleard), net as et Stellingwarfs van de Stellingwarven en de dichtstbi'j liggende Overiesselse plaetsen (ofleerd), hef et Zuudvenegers de prefix e- (of-eleerd). Dit hef et Zuudvenegers wieder gemien mit et hiele noorden en westen van Overiessel.

In de darde persoon enkelvold van tegenwoordige tied hej' in een hiele bulte onriegelmaotige warkwoorden een kotte klinker, die in vergelieking mit de stamklinker van de infinitief leger uutvaalt. In et zuudwesten van de Stellingwarven en in de Kop van Overiessel kriej' in die gevallen ok gien slot-t:

Ok komp de 'grune', in et Fries gebruukte warkwoordsvolgodder - et voltooid dielwoord véur de persoonsvörm - minder veur op Zuudvene as in de Stellingwarven. Beveurbield:

Allewal et Zuudvenegers in de eerste plaetse bi'j et Stellingwarfs heurt, is et ok nauw verwaant mit de niet-Stellingwarfse dialekten van Zuudwest-Drenthe en die van Noord-Overiessel. De dialekten van Haovelte en Möppelt en oosterd uut töt veurbi'j et Ogeveine, en die van een antal Overiesselse plaetsen ten noorden van de (vroggere) Dedemsvaort, wodden om heur grote overienkomsten tot et Zuudwest-Zuud-Drèents erekend.

Opvalende verschillen tussen et Zuudvenegers en et Zuudwest-Zuud-Drèents bin:

Regels veur de tegenworige tied:

Veurbielden van de warkwoordsvervoeging:

Net as alle Nedersaksische dialekten van Nederlaand, wodt et Zuudvenegers al lange tied slim veule deur et Nederlaans beïnvloed. Dat hef over et algemien as gevolg dat van et Nederlaans ofwiekende kenmarken ommewisseld wodden veur meer Nederlaanse vörmen. Zo heur ie now doen, moeder en niet in de plaetse van et oldere doon, moder en neet, wat vrogger brieder verbreid was in noordelk Overiessel en zudelk Drenthe, en now nog typisch is veur Twente en de Achterhoek (zie ok et gedicht van Mr. Toone Kamp hieronder).

Taelveraandering kriej ok deurdat olde gebruken en veurwarpen, daoras apatte woorden veur bestonnen, verdwienen, en veur mederne verschienselen - zoas de infermatietechnologie - woorden uut et Nederlaans en Engels gebruukt wodden.

De 'Stienwieker troubadour' Gerard Rutger Buisman hef over De maegies van Sevene zungen:

Mr. Toone Kamp schreef et gedicht Woarom mag i'j neet mit eur noar Sevene goan. Daoruut:




#Article 352: Grote lampepoetser (234 words)


De grote lampepoetser of gewoon lampepoetser (Latien: Typha latifolia) is n tot ruum twee meter hoge plaante van voedselrieke oevers mit lange grote blaojen, en n karakteristieke brune sigare an t uuteinde van zien stengels. De plaante bleuit in juni tot en mit juli mit de mannelike aore meestentieds drekt boven de vrouwelike lochtbrune aore, waoran de bloemen vastezitten. Bie riepheid bin de vrouwelike aoren zwartachtig bruun; de sigaren. Bie de kleine lampepoetser bin de riepe sigaren geelachtig tot greunachtig van kleur. De lampepoetser wördt zo eneumd umdat t in n bietjen op n poetsding van n lampe lik.

De lampepoetser kömp vake veur an de waoterkaanten in iezelig voedselrieke umstaandighejen en in zure, voedselrieke wördende vennen en plassen. De plaante kömp niet veur an grote open waoters. De plaante kan zich onder gunstige umstaandighejen aordig vlogge deur middel van wortelstokken verspreien. 

De lampepoetser steet bekend as n bescharmde plaantensoort, mer steet niet op de rooie lieste en oek niet op de Lieste van wettelik bescharmde plaanten in Nederlaand en op de lieste van wettelik bescharmde plaanten in België.

De edreugden riepe bleuiwieze wördt deur kienders wel an-esteuken en gebruukt as stinksigare. De pluize uut de riepe bleuiwieze is heel händig bie t anmaken van n vuur. De wortelstokken bin iezelig zetmeelrieke en vormen n bron van voedsel bie extreme overleving. In t veurjaor kunnen de jonge knoppen egeten wörden as n soort asperzje.




#Article 353: Heed (laandschap) (1412 words)


Heed is n laandschapvorm dat veural besteet uut dwargstruken van de heedfamilie en de kreiheedfamilie. Heed kömp mer in een paor laanden veur. Behalven in Nederlaand en België greuit t oek in de kuststrook van West-Europa, t Verenigd Koninkriek en Ierlaand. t Is n typiese plaantensoort dat zich thuusveult in streken mit n zeeklimaot, mit n hoge luchtvochtigheid, niet al te warme zoemers en gien strenge wienters. 

De natuurlike verspreiding van heed besteet uut ontkalkte delen van t (duunlaandschap) (veural in Noord-Nederlaand), gebargtes boven de boomgrens en de raanden van hoogvenen. De heed in t binnenlaand is n kultuurlaandschap ontstaon deur t verdwienen van voedingsstoffen deur begrezing en t aofplaggen van zaanderige gronden. Uut stuufmeelonderzeuk is ebleken dat der oek in t binnenlaand altied wel heed veurkwam, mer de grote boomloze heedvelden en de zaandverstuvingen bin ontstaon deurdat meensen in de middeleeuwen meer schapen bin gaon houwen.

In Nederlaand koemen heedvelden veur op zaandgronden (oostelik Frieslaand, Zuudoost-Groningen, Drenthe, Overiessel, Gelderlaand, oostelik Utrecht, t Gooi, Noord-Braobaant, Noord- en Zuud-Limburg, de Waddeneilaanden en in de kalkarme duungebieden in t noorden van Bargen in Noord-Hollaand.

Bie onze zujerburen in Vlaanderen koemen heedvelden veur in de Kempen (in de provinsies Antwarpen en Limburg), en beparkt in West-Vlaanderen (in Houtlaand en Meetjeslaand). In Wallonië kömp heed veur in de Hoge Venen. Verschillende toponiemen (La Bruyère, La Heydt (bie Weerst), Heid des Pairs (Spa), sur les Heids (Barchon), la Grande Bruyère de Blaton) wiezen op deels verleuren egaone heedgebiejen.

De dreuge heed is grotendeels begreuid mit bezemheed (Calluna vulgaris) en bochtige smele (Deschampsia flexuosa). Veerder koemen der oek korsmossen veur zo as rendiermos- en bekertjesmos. Kenmarkende struken bin de brem (Cytisus scoparius) en de jeneverbezen (Juniperus communis). Veural op de Waddeneilaanden, en veerder in t noorden van Nederlaand en op de Veluwe kömp oek kreiheed (Empetrum nigrum) veur.

Bie de vochtige heed bin de dopheed (Erica tetralix) en de pupenstro (Molinia caerulea) de dominantste soorten. Aandere soorten van de vochtige heed bin t vliegevangertjen (Drosera rotundifolia), de gagel (Myrica gale), de klokjesgensiaan (Gentiana pneumonanthe) en de benebreek (Narthecium ossifragum). 

Bie de vennen en hoogvenen op de heed zie'j n bonke amparte plaanten.

Veur de beesten van de heed is de struktuur van petansie. t Karakter van de heed mut open ween, mer plekken mit open zaand, pupenstro en wat bomen en struken die verspreid staon, biejen de dieren n grotere keuze an mikromilieu um te zunnen of te schulen, as grote uniforme stukken heed. As der dooie bomen op de heed blieven liggen schept t oek goeie milieus veur alderhaande amparte dieren. t Zunnige en warme mikroklimaot van de heed is van grote petansie veur de anwezige reptielen en insekten.

Heed is veural belangriek veur reptielen zo as de zaandeverdesse, de levendbaorende everdesse, de bliende slange, de gladde slange, de ringslange en de adder. Adder en levendbaorende everdesse hebben n veurkeur veur vochtige heed. De zaandervedesse en de gladde slange koemen zwat allinnig veur op heedvelden. Aofhankelik van de dreugte van de heed koemen der oek veule amfibieën veur, zo as heedkikker, brune kikker en rogstreeppadde. 

Op de heed he'j aordig wat amparte insektesoorten, zo as t heurentjen, de biejenwolf, sluupvliegen, miereleeuw, zaandbiejen, mestkevers en alderhaande soorten sprinkhaonen en vlinders.

De beesten bin vertegenwoordigd in de vorm van haozen, knienden, reeën en harten, vossen en verschillende soorten muzen. 

Wat voegels angeet mu'j denken an de zwat uutestörven korhoenders, de weer toenemende nachtzwaoluw, de roodborsttapuit, de boompieper en de veldleeuwerik. De klapikster is n klauwiersoort die oek flink in antal achteruutegaon is deurdat de heedoppervlakte aofeneumen is en deur de achteruutgang van de rest van t boeren open laandschap.

De heedvelden ontstungen an t einde van de middeleeuwen. De aofelegen gebiejen wördden overdag begreesd deur schapen die snaas in de stalle bleven, waorvan de bojem jaorliks mit varse heedplaggen bedekt wördden. De stalmest wördden jaorliks naor de akkers ebröcht, die daordeur zeutjesan hoger wördden. Disse vorm van laandbouw mit de kenmarkende esdarpen en heerdgangen bleef tot t einde van de 19e eeuw bestaon. In 1898 was nog ruum 20% van t oppervlakte van Nederland weuste grond en t bestung veurnamelik uut heed. 

De uutviending van kunstmest zörgden veur n legere behoefte an schapenmest en maakten t meugelik de heedvelden tot laandbouwgrond te ontginnen. Daornaost wördden veule heedvelden in bos ummezet. Spesiaal mit dit doel wördden staotsbosbeheer op-ericht. Ongeveer tegeliekertied ontstung de belangstelling veur de heed bie natuurbescharmers. As gevolg hiervan zag staotsbosbeheer aof van de bebossing van weerdevolle heedvelden en kocht Natuurmonumenten grote heedgebiejen, waoronder de Kampina en Brunssummerheed. An t einde van de 20e eeuw bestung nog minder as 1% van Nederlaand uut heed. Behalven de militaere oefenterreinen bin zwat alle overebleven heedvelden noen eigendom van Staotsbosbeheer, de Verenigige Natuurmonumenten en de provinsiale Laandschappen.

Heed in Nederlaand kömp tegenswoordig steeds meer onder drok te staon, onder aandere deur rekreasie en militaere aktiviteiten. Mer oek deurdat der alsmar meer behoefte is an ruumte veur wegen, bebouwing en industrie. Deur de opkomst van de industrie, intensieve veeteelt en t verkeer vanaof de jaoren 1950 is de uutsteut van stikstofoxiden en zweveldioxideverbiendingen heel arg toe-eneumen. Vanaof t begin van de jaoren 70 kwam hier vanuut de laandbouw nog n grote toename van de ammoniakuutsteut bie. Op ekosysteemnivo leiden dit tot n toename van voedingstoffen en verzuring. Dit hef n negatief effekt ehad op t klassieke heedbeeld zo a'w t van vrogger kennen. De heed is verschrikkelik an t vergrezen. Oek bin veule van de krujensoorten, korsmossen en mossen an t verdwienen. Disse aofname van de plaantendiversiteit hef drekte gevolgen de dierenwereld. Op de heedvelden wörden bieveurbeeld veule minder vlindersoorten an-etröffen as eerder. 

t Beheer van de overblievende heedvelden is veural van de meens aofhankelik. Hierveur is t schaap n goeie hulpe um de heed te onderhouwen. De beste maniere um de heed kort te houwen is deur t op bepaolde tiejen te plaggen. Mer disse maniere is te duur en wördt daorumme vake niet edaon, mit as gevolg dat veule heedvelden vergrezen mit plaanten zo as de bochtige smele (Deschamsia felxuosa) en de pupenstro Molinia caerulea.

n Aandere methode is t aofbraanden van de heed. t Braanden wördt veural toe-epast as beheersmaotregel op terreinen van Defensie waor plaggen risiko's oplevert vanwegen meugelike munisieresten. Veur veule diersoorten is dit natuurlik schaolik, mer n sprinkhaone as de kleine vrattenbieter kömp allinnig veur in op heedterreinen die op disse maniere beheerd wörden.

Op grote schaole plaggen kan arg naodelig ween veur de fauna, umdat de struktuur van t terrein arnstig an-etast wördt. t Mut dan oek mit maote gebeuren en op n kleine schaole. Zolange as de heed niet te arg vergreest is t oek goed meugelik um van tied tot tied wat opslag van bomen vort te haolen. Oek te veule begrezing is merakels schaolik veur de typiese heedfauna. Disse dieren geven de veurkeur an n struktuurrieke umgeving waorin naost de wat ouwere heed oek pupenstro en wat struken en open plekjes bin. 

Heed op de zaandgronden in t binnenlaand is n oud en deur de eeuwen evormp halfnatuurlik laandschap. t Is as laandschapstype deur de meens beïnvleud; de deur meensen eleien begrezing was namelik n veule meer as de van nature veurkoemende begrezing. Onder invleud van de van nature veurkoemende begrezing zollen n antal heedgebiejen geheel of gedeeltelik overgaon in aandere, komplexere ekosystemen zo as n mengeling van greslaand en bos. De heed is namelik n vrie eenvoudig (leger) ekosysteem waor, as de umstaandighejen daor goed veur bin, gres en bomen zullen greuien. Op disse maniere bin oek veule heedgebiejen in Nederlaand verdwenen. Tegenswoordig wördt mit veule begrezing deur bieveurbeeld kuddes schapen, Schotse hooglaanders en wilde peerden de heed redelik goed open ehöllen, en kriegen grezen en bomen gien permanente vat op t gebied. n Aandere meenselike ingrepe um de heed in staand te houwen is t aofbraanden van heedgebiejen.

Natuurlik is liekewels n relatief begrip; der bin zat aandere natuurtypen in Nederlaand die oek niet natuurlik bin. Zo bin veeruut de meeste bossen in Nederlaand ontstaon deur anplaant; disse bossen dienden as produksiebos of as jachtgebied. Oek leegveenmoerasgebiejen en vennengebiejen bin vake niet helemaole natuurlik ontstaon, of wörden ten minsen deur meenselik ingriepen in staand ehöllen. Daorbie vergeleken löt de beheersvorm mit zwaore begrezing op de heed toch belangrieke overeenkomsten mit de oorspronkelike, natuurlike begrezing zien deur edelharten, elanden, oerossen enz. t Veurnaamste verschil is de verschraoling die ontstung deur t voortdurend verdwienen van voedingsstoffen, deurdat de schapenmest en aofeplagden heed verzameld wördden um de akkers op de nenk te bemesten.




#Article 354: Wilde roze (Rosa eglanteria) (112 words)


De wilde roze (Nederlaans: egelantier, Latien: Rosa eglanteria syneniem Rosa rubiginosa) is een inheemse struke. 

De wilde roze is een roze dee bleuit van juni tot augustus. De bloemen bin rozerood mit een wit centrum. Biezunder is dat disse plaante an de onderkaante van de blaojen klieren hef dee, naodat derover evreven is, naor appels ruken. De wilde roze hef haakvormig ummebeugen stekels an de stengels. Disse wilde roze is vrie algemeen in de dunen en in Zuud-Limburg. 

De wilde roze wonnen gebruuk in heggen. De bloemen wonnen deur insekken besteuven, de vruchen (beter bekend as: rozebottels) wonnen deur verschillende dieren egeten. In een bossage mit wilde rozen nesselen meestentieds veul voegels.




#Article 355: Wilde roze (Rosa canina) (204 words)


De wilde roze of hondsroze (Nederlaans: hondsroos, Latien: Rosa canina) is een in de Benelux inheemse roze. De struke kump van neture veur in Europa, Noord-West Afrika en West-Azië. In Noord-Amerika is de plaante in-evoerd.

De struke kan 1 tot 3 meter hoge wonnen. De blaojen en takken bin greun of soms roodachtig an-eleupen en hem an de onderkaante gien klieren. De stekels bin grotendeels haakvormig ebeugen.

De wilde roze bleuit in juni en juli mit 4 tot 6 centimeter grote, witte of roze bloemen. De kroonblaojen bin veul langer as de kelkblaojen. De vruch is een ovaalvormige, rood-oranje, 1,5 tot 2 centimeter grote bottel. De zaojen kunnen zich zonder bevruchting ontwikkelen. 

Disse roze kump veur op voedselrieke, neet te zure, neet te duustere plekken, zoas in de Maasheggen. Deur zien stekels bescharmp e zichzelf tegen vraot.

Van de rozebottels wonnen onder aandere jam emaak. De rozebotteljam is riek an vitamine C. Veerder bevat een rozebottel oek vitamine A, B1 en B2. 

De wilde roze kump mit name veur langse bosranen, in heggen en in struukgewassen. De bloemen wonnen deur biejen besteuven, de bottels wonnen grege egeten deur verschillende soorten voegels, zoas de keuperwiek en de kramsvoegel in de maonden december, jannewaori en febrewaori.




#Article 356: Meizeumpjen (281 words)


't Meizeumpjen (Latien: Bellis perennis) is een kleine, overblievende plant die maximaol 15 centimeter hoog wort. De blaojen staon allemaol in een wortelrozet en bin spatelvormig. De rand van 't blad is ekarteld. An 't eind van de bloemstengel staot één bloemheufdjen. Disse is maximaol 2,5 cm groot en bestaot uut een haart van gele buusbloemen, mit een krans van witte straolbloemen. Zolang 't niet vriest, bin ze 't hele jaor in bleui an te vienen. Oek worren der meizeumpjes gebruukt veur de siertuun. Dit bin cultivars mit grote bloemen.

Meizeumpjes planten zich ongeslachtelijk vort deurdat zich in de oksels van de blaojen ziedstengels vormen die kunnen uutgreuien tot een niej rezet. Die stengeltjes worren niet zo lang, waordeur meizeumpjes dichte matten kunnen vormen. De plant plant zich oek vort via zaojen.

Hie komt van oorsprong alleen veur in Europa en Zuudwest-Azië, mar het zich oek in are delen van de wereld verspreit, zoas Noord- en Zuud-Amerika. In heel West-Europa is ie algemeen. In 't Verenigd Koninkriek schient ie achteruut te gaon deur een schimmelinfectie.

Meizeumpjes hen een symbolische betekenis. Ze gellen as symbool veur maagdelijkheid en daormee samenhangend veur Maria. Ze worren vaak deur kienders eplukt die der dan een ketting van maken.

De plant komt veul veur in greslaanden. Veural in gazons komt ie vaak veur. Eigenaars denken hier verschillend over. Sommigen vienen dat der gezon alleen uut gres heurt te bestaon en bestriejen ze. Are minsen genieten van 't fleurige gezon, en deur de veule bloempjes en de schik die kinders deran kunnen hen. Oek greuit 't meizeumpjen veul in baarmen en in boerengreslaand, dat wel veur de begrippen van vandaag de dag vrie uutvoerig beheerd moet worren.




#Article 357: Rottige Meente (239 words)


De Rottige Meente is een Nederlaans netuurrisservaot, op 'e greens van de perveensies Frieslaand en Overiessel. Et is in de 19e ieuw en 20e ieuw ontstaon deur turfwinning. De naeme betekent lichtkaans minne gemienschoppelike greide. Et gebied maekt diel uut van de ekelogische heufdstruktuur en is habitatrichtliengebied. Et is in bezit van Staotsbosbeheer.

Mit de Rottige Meente wodde vrogger een veul kleiner gebied in et zuden van Ni'jtriene anduud. Et was gröslaand van een minne kwaliteit. Rond 1900 begon hier de ontginning, die tot in de jaoren vuuftig votzet wodde. Deur et votgreven van et vene kwam et gebied leger te liggen, waordeur de restaanten leegvene driegden te verdreugen.

Om de grote vuurvlinder en de otter te bescharmen wodden in juni 1955 inkelde percelen ankocht. Daornao bin d'r nog verschillende dielen bi'jkommen, onder aandere in deur een ruulverkaeveling. Bi'j et vuuftigjaorig bestaon in 2005 had et risservaot een totaole oppervlakte van omdebi'j 1000 bunders. Petgatten en legakkers herinneren nog an de turfwinning. Et gebied bestaot veerder uut kleine gröslaandjes, trilvenen en veenmosrietlanen. De zeldzeme Gruunknolorchis is d'r te vienen.

Et gebied leit tussen de revierties Kuunder en Lende en wodt deursneden deur de Scheene. Et wodt in et westen begreensd deur de dörpen Munnikeburen, Scharpenzeel en Spange. Midden in et gebied leit Ni'jtriene. In de jaoren vuuuftig wodde dwars deur de Rottige Meente een weg anlegd, van Wolvege naor De Kuunder en de Noordoostpoolder; de hudige N351 (Pieter Stuyvesantweg).




#Article 358: Buurtschop (170 words)


Een buurtschop is een woonplak die niet officieel anschreven is as een woonplak. Krek as gehuchten wodden buurtschoppen meerstal op laandkaorten angeven, mar ze bin in tegenstelling tot gehuchten niet in de officiële staotkundige postkodeplakken as zelsstaandige buurt of dörp opneumen. Vaeke is dat omdat straotnaemen en nommers hierveur omschrievend genog binnen.

Buurtschoppen bin vaeke in de volksmond ontstaon, as benaeming veur de lekaosie van een verzaemeling van huzen, boerderi'jen of meulens. Dit wodde ok wel een nederzetting nuumd. Vule van de oolde buurtschoppen bin ontstaon in gebieden/poolders waor ze vri'j weren om te wonen; zokke gebieden wodden ok wel een hering nuumd. Omdat et vri'j was, was d'r dan ok gien zeggenschop van of over zoe'n plak. Dit in tegenstelling tot een buurschop of een boerschop, waor een heer of boeren zeggenschop hadden van of over et plakkien. Somstieden wodde een buurschop of boerschop opheven en dan wodde et een buurtschop of gehucht as et klein genog was. Zo hiel of en toe wodden et ok dörpen of steden.




#Article 359: Woonserediel (126 words)


Woonserediel (Nederlaans: , Fries: Wûnseradiel) is een veurmaolige gemiente in de Nederlaanse perveensie Frieslaand tussen Workum, Harlingen en Bolsward. De gemiente is op 1 jannewaori 2011 opgaon in de ni'je gemiente Zuudwest-Frieslaand.

Woonserediel was een echte plattelaansgemiente. Veul meensken warken in de agrarische sektor, die grotendiels uut veeteelt bestaot.

In et noorden van Woonserediel leit de Waddenzee; an de westkaante et Iesselmeer. De omringende gemienten bin Harlingen, Franekerediel en Littenserediel en an de Ofsluutdiek et Noord-Hollaanse Wieringen.

De gemiente Woonserediel had mar liefst 55 officiële plakken. Et heufdplak was Witmarsum. De Nederlaanse naemen weren de officiële.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS

Overige officiële plakken:

Naost disse officiële plakken beston de gemiente uut de volgende buurtschoppen:

De inwonerantallen in de jaoren weren:




#Article 360: De Kievitshaar (177 words)


De Kievitshaar is een gehuchien bi'j het Staatsbos ien de gemiente Hardenbarg met een paar boerderi'jen, en lig an een zaandweg tussen De Balk en Stappest.

Iene die De Kievitshaar umschreven hef in ien van zien gedichten is Hendrik Sterken Rzn uut de buurtschop De Maot (gemiente Stappest). Disse dichter, historicus, harmonicaspeuler en vroggere boer hef altied vlakbi'j De Kievitshaar ewoond. Uut zien gedicht De Kievitshaar (1966):

[...]
Driej huuzen stunden ienzaam doar
hoog boaven op de belt
Rondumme lag gezichten wied
het grote heideveld
Twie'j bergen weerskàànt van de weg
net of 't een vesting was
En onder ien het leege làànd
doar schittern De Haarplas
Doar gonk de olde weg toe langs
van Möppelt noar de Schààns
Wie onderweg dan rösten wol
gaf Kievitshaar een kààns
Ien 't oosters huus, woar vrogger tied
een herberg is ewest
't Lig met de ramen noar de weg
net àànders as de rest
Bi'j de herberg stiet het bakhuus nog
de baknoamt is niet meer
Op d' olde muure ku'j nog zien
hoe of het was weleer
[...]




#Article 361: Hendrik Entjes (207 words)


Hendrik Entjes (Rheine, Westfalen, 17 september 1919 - Ni'jlusen, 8 mei 2006) was dialectoloog en hooglerer Nedersaksisch an de Rieksuniversiteit Grunning. Hi'j was ien van de anfieteraors van de Nedersaksische taal en literetuur binnen de Nedersaksische Beweging.

As kiend kwaamp hi'j naor Vroomshoop, daoras hi'j opgreuiden. Hi'j gaf les in Nederlaands in Almelo, Amersfoort en Zwolle. Van 1960 töt 1964 was hi'j lector Nederlaandse taal- en letterkunde an de Westfälische Wilhelms-Universität in Münster. Daarnao weur hi'j wetenskappelike kracht op 't Nedersaksisch Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen onder prof. dr. Klaas Heeroma, de eerste hooglerer Nedersaksische taol- en letterkunde. Tien jaor later weur Entjes zölf hooglerer Nedersaksisch, töt zien emeritaot in 1982.

Entjes zetten hum in veur een gelieke achting veur 't Nedersaksisch ten opzichte van wat ze veur enkele jaoren nog 't Algemien Beschaafd Nederlaands neumden. Hi'j maakten studie van taal en volksleben in Oost-Nederlaand en angrenzende gebieden in Duutslaand, en schreef veule boeken en stokkies in tiedschriften. Ien van zien bezundere interesses was t Vjenne, zien geschiedenis en zien taal (daor as-e op epromoveerd is). Ok hef-e an literaire producties mitewaarkt, ondermeer as redacteur van het tiedschrift Boekenbus, en mitwarker van Twijspaalk, en hef e mitehölpen um de literatuur van Oaveriessel op de kaorte te zetten.




#Article 362: Ni'jeferd (166 words)


Ni'jeferd (Nederlaans/Fries: Nijefurd, ) is een veurmaolige gemiente in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.

Ni'jeferd is op 1 jannewaori 2011 opgaon in de ni'je perveensie Zuudwest-Frieslaand. Bi'j n eerdere gemientelike herindieling in 1984 is t vormd deur de fusie mit een groot diel van de veurmaolige gemiente Hemelumer Ooldeferd en de statties Workum, Hindeloopen en Stavoren. 

Omdat Ooldeferd of in et Fries Aldefurd zoiets betekent as oold-rechtsgebied, hebben ze de ni'je gemiente Ni'jeferd nuumd.

De gemiente Ni'jeferd telde negen officiële plakken, waoronder drie van de Friese elf steden: Hindeloopen, Stavoren en Workum. Workum was ok et heufdplak. De Nederlaanse naemen weren de officiële, allienig de naeme van Et Heidenschop was officieel verfriest tot It Heidenskip.

De plaknaembodden bin in de hiele gemiente deurgaons twietaelig Nederlaans en Fries. Omdat de gemiente een veurkeursbeleid veur de Friese naemen propegeert, wodden de Nederlaanse naemen onder de Friese naemen vermeld.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS

Naost disse officiële plakken beston de gemiente uut de volgende buurtschoppen:




#Article 363: Wymbritserediel (199 words)


Wymbritserediel (Nederlaans: Wymbritseradeel, Fries: Wymbritseradiel) is een veurmaolige gemiente in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et lag in een hoefiezervorm rond de gemiente Sneek en was een plattelaansgemiente. Et heufdplak was Ielst. In de volksmond wodde vaeke praot over Wymbrits.

Op 1 jannewaori 2011 is de gemeente Wymbritserediel opgaon in de ni'je gemiente Zuudwest-Frieslaand.

De gemiente Wymbritserediel is nao de gemientelike herindieling van 1 jannewaori 1984 vormd deur de fusie mit de veurmaolige gemienten Ielst, Wymbritserediel en inkelde dielen van Woonserediel mit de dörpies Kouferderrige en Smallebrogge en van Doniawerstal mit et dörp Greonterp.

Sund 1986 is de officiële naeme van de gemiente et Friestaelige Wymbritseradiel. De Nederlaanse naeme wodt sund die tied ok wel bruukt as onderscheid veur de oolde gemiente Wymbritserediel van veur 1984.

De gemiente Wymbritserediel had 28 officiële plakken. De heufdplak is Ielst, ien van de Friese elf steden. De Nederlaanse naemen weren de officiële.

De plaknaembodden bin in de hiele gemiente twietaelig Nederlaans en Fries. Omdat de gemiente een veurkeursbelied veur de Friese naemen propegeert, wodden de Nederlaanse naemen onder de Friese naemen vermeld.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS

Naost disse officiële plakken beston de gemiente uut de volgende buurtschoppen:




#Article 364: Grönnegse toalwiezer (528 words)


Dit is n Grönnegse toalwiezer op Wikipedie. t Is bedould om de Grönnegse toal te beschrieven en zo sprekers en nait-sprekers de Grönnegse toal zain te lôten en eventuweel heur dijent de leren. Dingen dij man hier vinden kin binnen woordenliesten, grammoatiek, oetsproak, spèllen en zegswiezen.

t Grönnegs is de dialektgroep dij proat wordt ien pervìnzie Grönnen en de grìnsgebieden mit Drìnt en Fraislaand. t Bestaait oet meerdere dialekten, woardeur nait overaal t zölfde Grönnegs proat wordt. Om toch alle Grunnegse dialekten heur stee te geven, worden dialektverschillen in dit woordenbouk goud vermeld. 

Hieronder stoan de Grönnegse dialekten van west noar oost tou. Doarachter staait roegweegs t toalgebied en doarachter tuzzen hoakjes de kode dij broekt wordt om t dialekt aan te geven.

Ien t Grunnegs worden letters over t aalgemain net zo oetsproken as ien t Nederlaands. Dochs binnen der wel n aantel letters dij aans oetsproken worden. Zinnen worden voak wel hail aans oetsproken, deurdat Grunnegers voak hail vlot proaten. Der wordt voak zègd dat t Grunnegs zo schreven wordt as dat t oetsproken wordt, môr as man perzies schrieven gaait as dat man proat, den krigst veurbeelden as dit:

Veurbeeld 1

Veurbeeld 2

Veurbeeld 3

Veurbeeld 4

De ö is de i in de Nederlaandse oetsproak van shirt. De kombinoatsie kh is de Duutse g. De kombinoatsie oa is de oo ien oor. Zai t heufdartikel veur meer informoatsie.

Veur t Grunnegs bestaait gain vaaste spèllen en t is nait standerdiseerd. Der is wel n veurkeursspèllen dij ien elk dialekt as standerd zain wordt, môr nait aaltieds broekt wordt, omreden der nait veul weet van is. Zai t heufdartikel veur meer informoatsie over de spèllen van t Grunnegs.

De grammoatiek van t Grunnegs verschilt ien veul zoaken van dij van t Nederlaands. t Is zowel verwaant aan dijent van t Frais en Leegsaksisch, wat perzies dudelk môkt wat t Grunnegs is, Friso-Saksisch.

Ien t Grunnegs bestoan der n aantel woorden woarvan t gebroek of de betaikenis ôfwiekt van de Nederlaandse. Dizze woorden worden ien t heufdartikel beschreven.

Man kin noast t zuiken op letters, ook zuiken op kategorie. Hier stoan aalmoal woorden biemekoar dij wat mit n bepoald onderwaarp te doun hebben.

Ien dizze seksie kin man zuiken op letter:

Ien t Grunnegs worden waarkwoorden nait aaltieds zo vervougd as ien t Nederlaands. Doarom worden vervougens van waarkwoorden hier geven.

Onder dit kopke kin man lezen hou bepoalde ploatsnoamen, landen en gebieden ien t Grunnegs nuimd worden. Dizzent worden aanders nait aaltieds broekt en worden den gewoon vervongen deur de aaigense benoamen van dat gebied of de Nederlaandse noam.

Ien t Grunnegs bestoan n hail ìnde zegswiezen dij ôfwieken van t Nederlaands. Ook n hail ìnde wieken ôf van t Leegsaksisch, woardeur de maiste zegswiezen typisch Grunnegs binnen. Ien t Grunnegs Nederlaands worden dizze zegswiezen sums letterlieks vertoald, woardeur der wel ais misverstanden ontstoan.

t Westerwôlds nemt n biezunder stee binnen t Grönnegs toalgebied ien. Doarom wordt der binnen dizze toalwieze ook n apaarte ziede aan dit dialekt besteed.

Ook t Westerkertaaiers nemt n biezunder stee binnen t Grönnegs toalgebied ien. Doarom wordt der binnen dizze toalwieze ook n apaarte ziede aan dit dialekt besteed.




#Article 365: Tietjerksterediel (135 words)


Tietjerksterediel (Nederlaans: Tietjerksteradeel , Fries: Tytsjerksteradiel) is een gemiente in de perveensie Frieslaand. De gemiente had op 1 jannewaori 2020 32.046 inwoners en het een oppervlakte van 161,41 km².

De gemiente is legen op et Friese plattelaand, in et oosten van de perveensieheufdstad Liwwadden. Sund 1989 is de Friese naeme van de gemiente de officiële; daorveur was et Nederlaanse Tietjerksteradeel de officiële naeme. De heufdplak is Bergum (Fries: Burgum).

Tietjerksterediel telt zeuventien officiële dörpen. Sund 1989 bin de Friese plaknaemandudings de officiële; de Nederlaanstaelige plaknaemen bin amper aandere benaemings (exoniemen). De plaknaembodden van de dörpen bin overal twietaelig, waorbi'j de Nederlaanse naeme in een kleiner lettertype onder de Friese naeme staot. De plaknaembodden van de buurtschoppen bin overal ientaelig Fries.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2014: 

Bron: webstee gemeente Tietjerksterediel

Overige officiële plakken:




#Article 366: Scharsterlaand (146 words)


Scharsterlaand (Nederlaans: Scharsterland, Fries: Skarsterlân) was een gemiente in de Nederlaanse perveensie Frieslaand, 't had op 1 november 2013 zoe'n 27.467 inwoners en een oppervlakte van 216,89 km². Op 1 jannewaori 2014 gong de gemiente op in de ni'j vormde gemiente De Friese Meren.

Scharsterlaand is nao de gemientelike herindieling in 1984 vormd deur de fusie mit de gemienten Doniawerstal en Haskerlaand en een diel van Utingerediel mit de dörpen Akmeriep en Terkaple.

Sund 1985 was de officiële naeme van de gemiente et Friestaelige Skarsterlân.

De gemiente Scharsterlaand het dattig officiële dörpen. Et heufdplak is De Jouwer. De Nederlaanse naemen bin de officiële. De officiële naeme veur de gemiente is liekewel de Friese.

Et antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2008: 

Bron: gemiente Scharsterlaand

Naost disse officiële dörpen beston de gemiente uut de volgende buurtschoppen:

Scharsterlaand greensde an de volgende gemienten (mit de klokke mit):




#Article 367: Smallingerlaand (139 words)


Smallingerlaand (Nederlaans: Smallingerland , Fries: Smellingerlân) is een gemiente in et oosten van de perveensie Frieslaand. De gemiente het per 1 jannewaori 2020 56.154 inwoners (bron: CBS) en een oppervlakte van 126,17 km² (waorvan 8,86 km² water).

De gemiente Smallingerlaand, waorvan Drachten now de veurnaemste plak is, ontleent heur naeme an Smalle Ee, een klein dörp in et zuudwesten van Drachten waor vrogger een klooster ston. Smalle Ee was tot omdebi'j 1600 et heufdplak van de grieteni'je, waornao Ooldege et heufdplak wodde. De plak Drachten is gruuid in de tied van de veenontginningen en wodde in 1831 et heufdplak.

De gemiente Smallingerlaand het veertien officiële plakken. Et heufdplak is Drachten. De Nederlaanse naemen bin de officiële.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2017:

Bron: Gemiente Smallingerlaand

Naost disse officiële plakken bin d'r in de gemiente de volgende buurtschoppen:




#Article 368: Emden (203 words)


Emden is n houvenstad in de Duutske bondesland Nedersaksen in Oostfreisland. t Is n kreisfreie stadt, dat heit n stad dij neit bie n zeker kraits heurt.

De stad ligt aan de moenden van de Eemse en is de lutjeste kraitsvraie stad van Nedersaksen.

Veur t begun van Emden moet man torug noar t joar 800 n. Kr. De Doellert was dou nog land, awer de Eemse streumde doar skoun. Aan dizze vlout onstoen n Freiske zetteln op n woert woar veul hannel dreven woer. De zeehannel begon om on bie 1220.

In de 14. joarhonnerd en 15. joarhonnerd kreeg Emden konflikten mit de machtege Hanze, woar he kein lid van was. Doch broekten de Hanzesteden Emden, omdat t aan de moenden van de Eemse lag. Hierdeur woer Emden veule moulen bezet, veuraal deur Hambörger.

In de 17. joarhonnerd vouerde, net as de stad Grönneng dij dat 200 joar doarveur dee, t stoupelrìcht in over de omliggende gebieden.

Tiedens de tachtegjoarege kreig woer Emden tousoamen mit Leer n Nederlaandse stad. Emden woer in 1607 weer n deil van t Haileg Reumske riek on deil van de groafskoep Oostfreisland, dat louter weer bie Proezen on Hannover kwam un utendelk deil worden is van Duutskland.




#Article 369: Menaldumediel (118 words)


Menaldumediel (Nederlaans: Menaldumadeel , Fries: Menameradiel) is een vroggere gemiente in de perveensie Frieslaand. Op 30 april 2017 had de gemiente 13.439 inwoners (bron: CBS) en het een oppervlakte van 70,03 km², waorvan 1,07 km² waeter.

Op 10 oktober 2013 het de gemienteraod unaniem besleuten tot een herindieling per 1 jannewaori 2018. De gemiente gaot dan op in de ni'j te vormen gemiente Westergo mit Franeker as heufdplak. De ni'je gemiente zal omdebi'j de 47.000 inwoners hebben.

De vroggere gemiente Menaldumediel telt veertien officiële dörpen. De heufdplak is Menaldum. De Nederlaanse naemen bin de officiële.

Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2004: 

Bron: CBS

Naost disse officiële dörpen bin d'r in de vroggere gemiente de volgende buurtschoppen:




#Article 370: Afrika (204 words)


Afrika is nao Azië t grootste kontinent ter wereld, in oppervlakte mar oek in bevolking. t Beslaot zo'n 30.244.050 vierkante kilometer (vasteland en eilanden samen), wat 20,3% van de totaole landoppervlakte van de eerde is. Der woenen meer n miljard minsen - oengeveer één zeuvende van de wereldbevolking. 

Zwat heel Afrika beheurt tot de Darde Wereld. Partie minsen rekenen t hele kontinent hiertoe, are luui alleen de landen ten zujen van de Sahara, behalve Zuud-Afrika.

De naam Africa was in de Oudheid eerst veurbehouwen an t gebied waor noen Tunesië leit. Laoter worde de hele kuststrook Africa eneumd en in de tied van de ontdekkingsreizen worde t hele kontinent hiermee an-eduud.

De naam Afrika zou Berberse of Fenisiese ofkomst wezen. In de oudheid woenden verschillende Noord-Afrikaanse stammen in grotten, t zogenaamde 'Afer'-volk. Volgens de meeste geschiedkundigen het disse bevolkingsgroep zien naam egeuven an t werelddeel. De meest aksepteerde theorie is dat de naam van t Berberse ifri (meervoud: ifran, grotten) komt en verlatienst is naor afri. De term is in verschillende Berberse plaots- en stamnamen weer te vienen. n Are meugelikheid is dat de naam komt van t Fenisiese afar, wat stof betekent.

Afrika bestaot uut 54 onofhankelike staoten en n paor niet-onofhankelike gebiejen.




#Article 371: Madonna (zangeres) (788 words)


Madonna Louise Veronica Ritchie Ciccone, geboren op 16 augustus 1958 bie Detroit) is n Amerikoanse popzangeres, danseres, schriefster, actrice en songwriter. Ze wordt ook the queen of pop nuimd, dat gain onterrechte bienoam is. Zie domineert al zo'n 25 joar de hitliesten en is de bestverkopende vraauwleke artiest aller tieden.

In 1958 wuir Madonna in Bay City, n ploatske bie Michigan's heufdstad Detroit geboren as oldste van 6 kinder. Heur voa, Sylvio (of Tony) Ciccone, is Italioans en heur moe, Madonna Ciccone-Fortin, was van Frans-Kanadees. 

Madonna gruide op in Rochester, n veurstad van Detroit. In 1963, overlaid heur 30-joarege mouder aan kanker. Madonna was dou nog mor 5 joaren old. Heur voader hertraauwde mit de hoesholdster, Joan Gustafson. Madonna begriept heur voader nait. De dood van heur moe en de misverstanden tuzzen heur en heur voader hebben n enörme inpact had op heur. Dit is ook trugge te vinden in laidken as Oh father, Keep it together, Inside of me en Mother and father dij zai loater schrieven zoll.

As kind volgt Madonna piano- en balletlessen. Op school dut zai aktief mit aan de artistieke aktivitaiten. Noa de middelboare school krigt zai n studiebeurs veur de Universitait van Michigan. Noa twij joar (1978) verleut zai de universitait om mit 35 dollar in n taxi te stappen noar Times Square in New York.

Doar begunt Madonna's profesjonele daans- en akteeraffeer. Zie speult in n körte film en speelt in verschillnde punk-bandkes. As zai de bruiers Warner tegen komt, kriegt zai n ploatenkontrakt en moakt heur eerste album Madonna. Singles van dit album waren Everybody, Holiday, Borderline, Burning up en Lucky Star. Veural Holiday was n grode hit dat tegenswoordeg nog aal ain van Madonna's perseunlieke favorieten is. t Imago van Madonna was stroatwicht en boy toy. Dit heul zai ook bie de singel Like a Virgin aan. Dizze singel en album mit dezölfde noam worden voak zain as heur grode deurbroak. As aine zegt: Like a virgin, touched for the very first time den wait elk dat t om Madonna gait. 

Noa t oetbrengen van de single Like a Virgin, kwam Madonna mit heur volgende grode hit Material Girl, n titel dij zai tot nau tou nog aal mit zoch mit droagt. De video was Madonna, in tegenstellen tot de vurrege video's, in n wereld van Hollywood, style, sieroaden, körtom the material world. De video was inspireerd deur de film Men want  mit Marilyn Monroe. Op de set van Material Girl komt zai akteur Sean Penn tegen, woar Madonna loater dat joar heur joa-woord aan geft.

In datzölfde joar speulde Madonna in de film Desperetly seeking susan, woarvan zai de soundtrack meuk Into the groove. Dit wuir ook ain van heur grootste hits ooit. Dizze kwam op de heroetgoave van Like a Virgin. Wieder kwamen de singels Dress you up en angel nog oet van t Like a Virgin album. 
Noa dij singles gong Madonna op tour, de Virgin tour. Dit was heur eerste tournee mit nog wat simpele optredens.

Noa dizze tour en n andere film, mit twij grode soundtrack hits Crazy for you en Gambler, begon zai in 1986 mit t True Blue Album n serieuze affeer as zangeres. Binoa alle singles wuiren succesvol. Versies as Live To Tell, La Isla Bonita, Papa Don't Preach en Open Your Heart worden deur elk oet dij tied wel heugd. Papa Don't Preach zörgde veur de eerste ophef rond heur. t Laidke gait over tienerwizze, n onderwaarp dat gevuileg lag in dij tied.

In 1987 speult Madonna in de film Who's That Girl, woarvan zai ook n soundtrack moakt. t Laidke Who's That Girl wuir n grode hit, moar de andere singles The Look of Love en Causing a Commotion wuiren minder suksesvol. Noa dizze singles gong zai weer op tour, noamelk heur Who's That Girl Tour.

 

Tiedens heur Confessions tour haangt Madonna aan n kruus en droagt zai n doornkroon, tiedens t laidke Live to Tell. Dit zörgde veur wereldwied ophef onder kristenen en kristelke laaiders. In Duutslaand riskeerde Madonna zölfs n gevangenisstraf van 3 joar. Ook in Nederlaand perbaaierde de SGP jongern de vertonen van Madonna aan t kruus te veurkommen. Minister Donner van Justitsie en de gemainte Amsterdaam zeggen dat zai t optreden nait verbaaiden kennen.

Madonna het in oktober 2006 n raaize moakt noar Malawi, n klain Afrikoans laand. Doar het zai n kind adopteerd, nuimd David. t Zörgde veur veul onrust in de wereld, omdat n hailboel mìnzen dochten dat Madonna dit enkeld veur de publisiteit. Madonna het, as reaksie doarop, heur aigense verhoal doan bie Oprah Winfrey, woarin zai vertelt aal hail laank n daarde kind te hebben willen. Zai wol n kind oet de daarde wereld helpen n kaans om te leven baiden.




#Article 372: Locht (straoling) (117 words)


Locht is et diel van et spektrum van elektromagnetische straoling daj' mit et oge zien kunnen. 

Et zichtbere spektrum van locht het een golflengte tussen 380 en 780 namometer (ofkot: nm). De verschillende golflengten wodden deur et oge zien as verschillende kleuren: rood veur de langste golflengte en violet veur de kotste. De grootste gevulighied van et meenselike oge leit bi'j omdebi'j de 550 nm (geelgruun) bi'j daglocht en bi'j 500 nm (blauwgruun) bi'j nacht. 
De minimum lichtstarkte veur kleurwaorneming is omdebi'j de 0,0003 kandela/cm2. De verlochtingsweerde van de zunne is omdebi'j de 200.000 kandela/cm2 en van de (volle) maone omdebi'j de 0,25 kd/cm2. 

 
Pattie dieren kunnen locht(straoling) zien die meensken niet mit et oge kunnen zien.




#Article 373: Nienoord (111 words)


Nienoord is n börg in Laik.

De börg is baauwd in 1525 deur de femilie Van Ewsum dij ofkomstig was oet t Oord bie Milnsum. De noam oord duudt op ailand, noamelk t laand dat tuzzen t Staarthoestermoar en t Hogepandstermoar ligt. Dij streek hait nou Oldenoord.

In de börg is tegenswoordeg t Natsjonoal rietuugmuseum vestigd. n Andere zainsweerdeghaid is de schelpengrot dij zoch bevindt in n gebaauw in de rozentoen.

Bie de börg heurt n omvangriek laandgoud dat grotendails mit bos beplant is. In t bos is n familiepaark (grode speultoen) mit de grootste modeltrainboan van Europa baauwd. Doarnoast is der n subtropisch zwemkestail dat ook de noam Nienoord droagt.




#Article 374: Onderbokse (138 words)


Een onderbokse is een kledingstuk, da-j onder de bokse, rokke of jörk dragen. Een onderbokse, in de vorm zoa-w dat noe kennen, besteet nog niet zo heel lang. Vrogger hadden ze vake hemdeslippen of een échte onderbokse an, en was meestentieds van witte stof emaakt. Tegensworig he-j aorig wat verschillende soorten onderboksen, zo he-j bieveurbeeld de slip, bokser, deurtrekker (ok wel: string/tanga eneumd) en gao zo mar deur. De onderbokse is bedoeld um 't bovengoed minder gauw vuul te laten worden, mar inmiddels is 't ok een echt modestuk eworden, marken as Björn Borg laten dat goed zien. Zo zie-j ok vake jongeleu rondlopen (meestentieds keerl) waor de onderbokse boven de bokse uutstek.

Bie de wintersport wordt der vake thermo-ondergoed edragen, dat is een hemde en een lange onderbokse die vake weer over de bokser of slip geet.




#Article 375: Bokse (140 words)


Een bokse is een kledingstuk, dat bestiet uut twie stoffen pupen die de benen umvatten en die uutmunden in een bovenstuk dat 't bekken umvat. Onder de bokse wördt meestentieds een onderbokse edreugen. Disse umvat alliene 't bekken en mangs een gedielte van 't bovenbene.

De bokse is een old kledingstuk, dat veural populair was bie de Galliërs. De Grieken en Romeinen mossen der niet veul van weten en vunnen 't kledingstuk barbaors. Pas op 't einde van de Romeinse tied - en parrellel mit de invallen van de Germanen - wördde de bokse populair en anvaord kledingstuk in de Romeinse wereld. In de middeleeuwen wördde 't 't kledingstuk veur de man.

't Is pas sund ± 1960 dat de bokse as kledingstuk veur de vrouw maotschappelijk anvaord is, onder invluud van de culturele en seksuele revoluties van die tied.




#Article 376: Fraeylemabörg (106 words)


De Fraeylemaborg is n Grunneger börg in t dörp Slochter.

De börg is te bezichtigen en het n ruumte woar (Grunneger) kunst tentoonsteld wordt. Ook t skathoes (skat is Oldfrais veur vai) is in gebruuk, mor den as restauraant. 

De noam is ontstoan oet n soamentrekken van Ver (= vraauw, adelleke doame) en de aigennoam Ailema of Elema. De börg Verhildersum kwam op dijzulfde menaier aan zien noam.

Achter de börg bevindt zoch t Slochterbos, n verwilderde laandschopstoen. De oorspronkelke aanleg van de toenen is anders nog goud te zain. Zo het man vanoet t heufdgebaauw over de heufdloan n kilometers wied oetzicht noar baide richtens.




#Article 377: Voegelmure (168 words)


Voegelmure (Latien: Stellaria media) is een lege eenjaorige plaante, dee in alle seizoenen in bleui te vienen is, zolange der gien langere vorsperiode is. De plaante is vake wiedvertak, mar hef mar één wortelstelsel. De stengels bin greun of rood. De blaojen bin greun, eierrond mit een spitse bovenkaante, en vake esteeld. De bloemknoppe is stark behaord.

De vuuf kroonblaojen bin wit en iezig diep in-esnejen, waordeur 't liek of der tien kroonblaojen bin. De kelkblaojen bin even groot, de helmknoppen bin paors en op 't bovenstandige vruchbeginsel staon dree stielen.

De plaante gelt as een typische ruutsoorte. Grondbewarking is neudig um 't biotoop van disse plaante in stand te houwen. Disse plaante vormp vrie vlogge zaojen en is vake één van de eerste dee kiemt nao een schoffelbeurte. Deurdat e oek 's wienters greuit, bescharmp de voegelmure mit heur blaojen de anvankelijk losse grond waordeur e neet helemaole dichteslaot.

Voegelmure is in trek bie voegels. Veural volièrehouwers gebruken disse plaante um der voegels van greunvoer te veurzien.




#Article 378: Dalsen (gemiente) (169 words)


Dalsen (Nederlaands: Dalfsen) is een gemiente in 't noorden van Sallaand in de pervèensie Oaveriessel.  De gemiente hef 'n oppervlak van 166,50 km² (daoras 1,32 km² uut waeter bestaot), mit 'n ienwonerdichtheid van 173 mèensen per vierkaante kilometer (CBS, 1 januari 2020). Per 1 jannewaori 2020 hef de gemiente 28.585 ienwoners (in 2006: 26.448). Per 1 jannewaori 2007 had de gemiente 26.544 ienwoners en die waren as volgt oaver de dörpen verspreid: dörp Dalsen: 7.736, Ni'jlusen: 5.913, Ankum: 101, Oldlusen: 494, Hoonhorst: 623, Lemelerveld: 3.213, Butengebied: 8.564.

As partnergemiente hef Dalsen sund 1995 de stad Hörstel in de dielstaot Noordrein-Westfaolen, op 130 kilometer ofstaand.

't Dörp Dalsen lig an de revier de Vechte en an de rieksweg / pervèensiale weg N34/N340 Zwolle-Emmen-Zuudlaoren. Ni'jlusen lig aan de Autoweg Asselt-Koevern.

Ankum, Broekhuzen, Dalmsholte, Dalsen, Dalserveld, De Marshoek, De Meele, Den Hulst, Emmen, Engelaand, Gerner, Hessum, Holt, Hoonhorst, Lemelerveld, Lenthe, Lusenerveld, Millingen, Ni'jlusen, Ooster-Dalsen, Oldlusen, Oldlusenerveld, Rechteren, Slennebroek, Strenkhaor, Welsum

In dizze lieste vin ie boeken die oaver de gemiente Dalsen gaot.




#Article 379: Tieloze (169 words)


Tieloze (Latien: Narcissus) is een geslach van bolgewassen uut de femilie van de Amaryllidaceae. De Latiense en Nederlaanse naam is ofkomstig uut de Griekse mythologie. Tielozen bin veurjaorsbollen en hem een kouwe rusperiode neudig. Je vienen tielozen in veule soorten en kleuren: roze, oranje, rooie, witte of mit vlekken, dubbelbloemige bloemen, mit grote gele trompetten of mit trosjes van gele of witte bloemetjes. In tegenstelling tot bie de leliefemilie kump bie disse femilie een onderstandig vruchbeginsel veur.

Je kunnen tielozen rustig laoten verwilderen; ze vermeerderen vanzelf en elk jaor zullen der meer bloemen koemen.

Der bin verschillende soorten tielozen. In Nederlaand en België kump allinnig de wilde tieloze (Narcissus pseudonarcissus subsp. pseudonarcissus) van neture veur.

Uut Dalijk as de tilozen bluit, gedicht deur Bart van Oosteringh (ps. van Lambertus van der Sleen, 1912-1993)
Evunden in: Rouke Broersma (2003). Scheupers van de taol. Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003. Zuudwolde: Het Drentse Boek (p.66)

Uut Haarst, gedicht deur Peter van der Velde
Evunden in: Roet, Drents letterkundig tiedschrift, harfst 2018




#Article 380: Drèentse taolwiezer (125 words)


Dit is een Drèentse taolwiezer. Dinger die as hierin staot, bint: grammatica, algemiene woorden en zegswiezen.

Zie ok 't artikel aover 't Drèents.

't Drèents hef verschillende heufdindielings, en wördt wal eziene as alle dialecten die as ze ien Drenthe praot. De dialecten ien 't noordoosten van de pervincie wördt ok wal as Grunnings eziene, en die van een diel van 't westen as Stellingwarfs.

Ien van de gebruukte iendelings is:

Regels veur de teengwoordige tied:

De schwa (stomme e) an 't end van partie telwoorden kump in 't Zuudwest-Zuud-Drèents veur as ze allennig staot of mit naodrok gebruukt wördt. Beveurbield: Zie hebt drei auto's. Hoeveule? Dreie.

De taal van de Oaveriesselse plaatsen die as in dizze tebel staot, wördt wal töt het Zuud-Drèents erekend.




#Article 381: Hendrik van Heerde (296 words)


Hendrik van Heerde (Ambt-Vollenhove, 1 oktober 1905 - 1968) was chef-redacteur van 't Kamper Nieuwsblad en was de schriever (onder 't pseudoniem Havanha) van de bekende verhaelties van Garriet Jan en Annegien.

Hendrik van Heerde wördden geboren in de Voorstad bi'j Venó (Overiessel). Hi'j warkten as ambtenaor op 't gemientehuus van De Sluus, bi'j een advertentsiebureau in Liwwadden en in een boekhaandel in Arnem. Toen dat hom allemaole niet bevöl, sleut hi'j hom an bi'j 't Fraanse Vrömdenlegioen. Daor höld hi'j 't niet lange uut, en hi'j vluchtten terogge naor Nederlaand.

Van de kraantenuutgever Boom in Möppelt kreeg Van Heerde een anstelling as verslaggever bi'j 't Nieuws- en Advertentieblad ('de Sluziger' enuumd). In 1936 trök hi'j naor Kampen om in opdracht van Boom een ni'je kraante op te richten:  't Kamper Nieuwsblad. Daor gaf hi'j sturing an töt zien dood. In 't Kamper lèven reurden hi'j hom; hi'j hef d'r naemens de CHU wetholder ewest. Ok schreef hi'j stokkies veur 't teniel veur verskillende Kamper verienigings. De mèensen waren drok op zien vaste stokkien Onder de Poort, dat hi'j onder de naeme 'Poortwachter' in de kraante schreef.

Veur 't Kamper Nieuwsblad begunden Van Heerde stokkies te schrieven over de boer Garriet Jan en zien vrouwe Annegien. De twee wonen op Venó en belèven d'r avonturen waor vaeke Garriet Jan zien knieperige neve Hendrik Jan van de Beulakker een rol in speult. Al gauw wördden dizze stokkies of-edrokt in alle kraanten van Boom. Ongebrukelk genog schreef Van Heerde de verhaelties over Garriet Jan en Annegien in 't Nedersaksisch. Hi'j haelden de meer plaetselijke eigenaorigheden uut zien dialect en skoefden de tael fonetisch wat op 't Nederlaands an, omdat hi'j berieken wol dat zovölle mèensen as meugelijk de stokkies goed begriepen zolden.

Henk van Heerde uut Venó schrif:




#Article 382: Stellingwarver taelwiezer (520 words)


Dit is de Stellingwarver taelwiezer van Wikipedie. Veurbeelden van dingen die hierin staon, bin: grammatika, algemiene woorden, inkelde uutdrukkings, plaknaemen en aandere handige overzichten. Een soortgelieke taelwiezer bestaot ok veur inkelde aandere dialekten, die'j hier onderan de pagina vienen kunnen. 

Zie ok et artikel over et Stellingwarfs.

Et Stellingwarfs is een Friso-Saksische tael en vormt een onderdiel van et Nedersaksisch dialektkontinuüm dat in Duutslaand overgaot in een tael die daor et Nederduuts nuumd wodt.

Et Stellingwarfs wodt praot in de Friese gemientes Weststellingwarf (ok wel: Stellingwarf-Westaende) en Ooststellingwarf (of: Stellingwarf-Oostaende). De ienigste dörpen in de Stellingwarven waor gien Stellingwarfs praot wodt bin Waskemeer en Haulerwiek: hier praoten ze vanoolds Fries. Et Stellingwarfs wodt ok praot in Zuudwest-Drenthe (bi'j Vledder, Dever, Dwingel) en 't noordelike diel van de Kop van Oaveriessel (bi'j Stienwiek). Et Stellingwarfs wodt meerstal niet onderverdield in subdialekten: de reden hierveur is dat d'r binnen et Stellingwarfs gien dudelike greenzen bin tussen dialekten.

Et Stellingwarfs is veural bekend om zien ae-klaank, bi'jglieks in et zinnegien Et waeter klaetert tegen de glaezen. Dit is een kerakteristiek kenmark van et hiele Stellingwarver taelgebied. In de gemienten Stienwiekerlaand en Westerwolde beschrieven de meensken heur tael niet as Stellingwarfs, mar respektivelik as Noordwest-Overiessels of Zuudwest-Drents. De ae laot ok een overienkomst zien mit mit de zudelike dialekten van et Oost-Veluws en et Sallaans.

Deur een iewenoolde baand het et Stellingwarfs ok pattie kenmarken van et Fries. Hierdeur verschilt et Stellingwarfs van de angreenzende Nedersaksische dialekten. Een antal Friese kenmarken bin al iewenoold zoas dat ok bi'j et Grunnings, een aandere Friso-Saksische tael, et geval is. Meerdere Friese woorden bin ok laeter in et Stellingwarfs kommen.

Regels veur de teengwoordige tied:

Et Stellingwarfs is riek an verkleinwoorties. Hieronder een antal veurbeelden:

In et meervoold vervaalt de n van -gien, en daor komt een s veur in et plak -gies. Dan wodt ien ballegien dus twie ballegies. Aandere veurbeelden bin koppien-koppies en naemegien-naempies.

Een overzicht van de vaek gebruukte saemenstellingen staot hieronder.

Ok typisch Stellingwarfs is et gebruuk van 'ae' (langrekte èè) in plak van 'aa' in een bulte woorden, niet in 'ao' zoas dat in de omkrieten veurkomt. Et Stellingwarfse sjibbolet is dan ok: et waeter slaet tegen de raemen dat et klaetert. Ze zeggen bi'jgelieks tael, mar d'r binnen toch - net as in de aandere Nedersaksische dialekten - een protte woorden mit 'ao', zoas gaon, staon, raod, taofel, vraoge. In et Veluws bruken ze gien 'ae' mar 'aa'. In et noordelikste punt waor ze Oost-Veluws praoten en et zudelike Sallaans bruken ze: ää, dit is etzelde as de Stellingwarfse ae. Vergeliek:

Pattie kenmarken van et Stellingwarfs gaon dudelik terogge op et Fries. Zo ontbrekt et wederkerend warkwoord zich, waor ze him of hum veur bruken. Nao een veurzetsel as op vaalt van et lidwoord de vake de d vort: op 'e taofel (Fries: op 'e tafel). En in plak van et Saksische ienhiedsmeervoold op -t (wi'j maakt) hej in de mieste Stellingwarfse dialekten vervangen -en (wi'j maeken). De -en-vorm wodt ok bruukt veur de twiede persoon inkelvoold (ie maeken, niet ie maakt).

Friese woorties die vaeke/daegeliks in et Stellingwarfs wodden bin:




#Article 383: Hondebloeme (588 words)


De hondebloeme (Latien: Taraxacum officinale) is een soorte uut de compesietenfemilie (Asteraceae). In disse femilie bin bloemen stark ekrompen en klein en de bloemblaojen staon dronge op mekaar in de bloemkop. Hondebloemen koemen iezelig vake veur. In april kunnen hondebloemen hele weilanen geel kleuren, mar dat betekent neet dat bepaolde microsoorten en secties neet zeldzaam kunnen ween. De wortel van de hondebloeme wonnen oek wel in edreugen vorm tegen nier- en galkwaolen gebruuk.

De hondebloeme kump van oorsprong veur in Afrika, Azië en Europa en is deur de meens over veule aandere plaosen verspreid.

Hondebloeme wonnen oek wel egeten. De blaojen wonnen hierveur overdek mit zaand, waordeur ze verbleken. 't Wonnen dan molleslaod eneumd. Dit is 't jonge blad van de hondebloeme. Vrogger wönnen der 's lentes in mollebulten ezoch naor ebleken hondebloemen, hierdeur kreeg 't de naam molleslaod.

Deur veredeling is een verbeteren, bladrieke molleslaod verkregen. Molleslaod wonnen op verschillende marken in Europa as malse veurjaorsgreunte an-ebeujen. In Nederlaand en België is 't neet ruum verkriegbaor. De blaojen wonnen oek wel egeten deur knienen en cavia's.

In Nederlaand bin minsens 250 micro-soorten bekend. Een micro-soorte is een kloon of mengelmoes van klonen, dee morfelogisch onderscheidbaor bin van mekaar. Umdat der iezelig veule kruzingen tussen de micro-soorten veurkoemen, wonnen ze deur de Heukels' flora van Nederlaand neet meer as amparte micro-soorten ezien en bin de volgende secties en soorten van de hondebloeme samen-edaon:

De bloemkop wonnen deur veul luui an-ezien veur een bloeme, mar is eigenlijks een hele verzameling kleine bloemetjes. De bloemkop van een hondebloeme besteet uut allinnig gele lientbloemen. De pappus (ekrompen kelke) besteet uut haoren. De steel is altied holle en hef nooit blad. De blaojen staon as een kranse bie mekaar. Ze bin diep in-esnejen tot bochtig etaand. Bie kneuzing vleuit uut de plaante een witte vleuistof, dee hondebloememelk eneumd wonnen. Disse melk laot brune vlekken achter.

De wortel is een pennewortel dee decimeters diep de grond in kan dringen. As e ofbreek op een aorige diepte kan e zich verniejen en meerdere kransen geven.

De voortplaanting van hondebloemen besteet veur een groot deel uut agamospermie, dit betekent dat 't vruchbegin uut kan greuien tot een zaod zonder dat de eicelle bevruch is ewes. De hondebloeme kloont zien eigen op disse meniere. Daordeur bin der grote groepen hondebloemen dee min van mekaar verschillen en dat wonnen micro-soorten eneumd. In Nederlaand bin minsens 250 micro-soorten evunnen. Disse micro-soorten wonnen bie mekaar edaon in secties. Disse secties wonnen in verschillende flora's beschreven in plaose van de soorten. De hondebloeme kan zich oek veurtplaanten deur middel van bevruchting.

De zaojen wonnen deur de wiend verspreid deurdat an 't zaod een soort parrepluutjen, 't vruchtpluize zit. De pappus (vruchpluize) is in feite de bloemkelke. 't Vruchpluize zit vas op een steeltjen ('t rostrum), daoronder zit de piremide en 't vruchlichaam. Dit leste hef ribben en meestentieds stekels an de bovenkaante. De kleur van 't vruchlichaam is een bepaolingskenmark.

't Melksap hef eiwit, hars, taraxarine en taraxine.

De hondebloeme (in 't Nederlaans: paardenbloem) steet in 't Nedersaksisch bekend as de hondstong, hondebloeme, peerdebloeme en varianten (kiek bie Nedersaksisch). In 't Nederlaans is hondstong oek de benaming veur een aandere plaantesoorte. In 't zujen (Limburg) en in Vlaanderen (België) wonnen de hondebloeme oek wel pisbloem eneumd.

De Duutse benaming Löwenzahn en de Noorse benaming løvetann, ofwel leeuwentaand, bin of-eleid van de blaojen dee ekarteld bin en doon denken an scharpe leeuwentanen.

Uut Hondebloeme, gedicht deur Dieks Makkinga
Evunden in: Harrie Scholtmeijer (2006). Woordenboek van de Overijsselse Dialecten. De Wereld-B. Kampen.




#Article 384: Boerenklokjen (100 words)


't Boerenklokjen of gewoon klokjen (Latien: Aquilegia) is een geslach kruudachtige, wienterharde, vaste plaanten uut de ranonkelfemilie (Ranunculaceae). Der bin ongeveer 120 soorten. Boerenklokjes hemmen dreelobbige blaojen en opvallende bloemen dee in verschillende kleuren te koop bin.

De meeste soorten bleuien grofweg van half april tot half juli.

De plaante mut in een zunnige of halfzunnige plekke staon um goed te kunnen bleuien. De grond mut maotig vochhouwend ween; takjes en rottende blaojen bin een pluspunte. 't Plaanten kan 't beste gebeuren in 't einde van 't naojaor of an 't begin van 't veurjaor.

Een selectie van de soorten:




#Article 385: Nedersaksische taalwiezers (151 words)


Dit bint taalwiezers van de Nedersaksische varianten in Nederlaand. Zi'j bint maokt um de verschillen tussen de verschillende varianten binnen t Nedersaksisch in Nederlaand te laoten zeen en te benaodrokken. Ok dient zi'j as hulpe veur mèensen dei niet alle dialecten verstaon kunt. Der bint 9 taalwiezers:

De taalwiezers bint schreven in elk dialect van t Nedersaksisch in Nederlaand. Binnen dei dialecten bestaot vaok ok nog verschillende varianten. Daorumme prebeern wi'j zo veule meugelijk rekening te holden mit alle varianten. Mèensen dei enkel ien variant kent, maor wal n taolwiezers saomenstellen wilt, mag dit gerust doen. Mèensen dei die andere variant(en) dan wel praot, kunt heur kennis dan zölf toevoegen. Hierdeur kriegt wi'j n kompleet oaverzicht van de Nedersaksische dialecten in Nederlaand en de grensstreke en heur varianten. 

Hierunder steet n oaverzicht van verschillende gezaomelijk spraokwetenschuppelijke en culturele projecten, waor as alle dialecten an bod kumpt en mit mekaor vergeleken wordt.




#Article 386: Lucas Jonker (1115 words)


Lucas Jonker (Alkmaar, 3 juni 1873 - De Vaort, 27 meert 1948) was een Oaveriesselse banketbakker en de schriever van 't klassieke fulleton Harm Boer'nlèv'n an de Riest, det ok in romanvörm uutkwaamp en de eerste Drèentstalige roman was.

Lucas Jonker zag 't lèvenslocht op 't schip van zien olders, det De Vaort in noordelijk Oaveriessel as thuushaven had, mar op det moment in Alkmaar lag. In 1902 gung hi'j veur homzöls an 't waark as banketbakker an De Vaort. Daor bracht hi'j zien Dedemsvaartse turfjes an de man. Hi'j har ok een zettien een theesalon, mar die leup niet zo best. Jonker was drok gaanks in 't Vaorter lèven: hi'j zat in 't bestuur van de schoele en de hervörmde karke, höld toezicht op de kamer van koophaandel en zat in de gemienteraod veur de CHU. In 1905 trouwden hi'j mit Henriëttha Maria van der Waa.

Jonker begunden een riege vertellegies te schrieven oaver het boerenlèven op 't 'Hogelaand' bi'j 't Drèents-Oaveriesselse grèensreviertien de Riest, toen as-e zag det de treditionele lèvenswieze rap an 't verdwienen was. Hi'j schreef de vertellegies in 't dialect van de Riest, det zowel in Drenthe as in Oaveriessel espreuken wördt. De spil van de vertellegies is de boerenzeune Harm Stok, die op zien achttiende dienen mut bi'j de boer Barrels Albert en zien vrouwe, ' 't olde mèense'. Harm hef 't mangs zoer, want zien va wördt d'rvan verdacht det hi'j iens esteulen hef. Ok is 't olde mèense nog aordig nieds, al is Harm een harde warker. Jonker beschrif hoe as Harm opgruuit op de boerderi'je en in de kunde kump mit de alolde gebruken van 't Hogelaand, zoas 't gespin, daoras hi'j een oogien krig op de dochter van de boer.

Iene van de bronnen veur de vertellegies was Jonker zien grofva Warner Wessels Ruine (Waander Rune nuumd). Dizze man was onderwiezer, kastelein en boer in de buurtschop Linde (gemiente Zuudwolde) in Drenthe, an de oaverkaante van de Riest. Hi'j kun machtig mooi vertellen. Een aandere bron was Jonker zien opoe. In de vertellegies zölf stiet niet krek waor en wanneer as 't ien en aander speult, mar dit mut 't Drèentse diel (boaven de Riest) van de streek tussen Zuudwolde en De Vaort in de tweide helfte van de neengtiende ieuw weden. Harm zol warkelijk bestaon hebben.

De vertellegies wördden in 1928 as 't fulleton Harm Boer'nlèv'n an de Riest of-edrokt in de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant (later ok in de Meppeler Courant). De mèensen waren zo drok op de belèvenissen van Harm det 't fulleton in december 1929 mit plaoties van Evert Musch in boekvorm uutkwaamp en in 't zölde jaor wördden herdrokt (beide drokken in 1500 exemplaren). Tien jaor later, in 1939, verscheen de darde drok bi'j Boom in Möppelt. 't Boek wördden ok buten 't Nedersaksische taalgebied goed ontvangen. De lu kent 't boek, det nog aal populair is, as de eerste Drèentstalige roman. De hoaste hielemaol in 't Drèents eskreven fulletons van Harm Tiesing bint wal older, mar bint pas later - in 't jaor van Tiesing zien hengaon (1936) - in boekvörm uutegeven.

Op verzuuk van völle lezers schreef Jonker een vervolg: Harm, de boer van 't Hoogelaand, det net as de darde drok van Harm Boer'nlèv'n an de Riest in 1939 uutkwaamp bi'j Boom in Möppelt. Dit tweide diel lik veural ebaseerd op vertelsels van Willem de Vries, heufdonderwiezer an dezölfde schoele op Linde daoras Waander Rune onderwiezer ewest had. In dit diel kömp de moord veur die in 't echt in 1881 epleegd is deur Remmelt van der Hulst op Mina Koes in 't Schotterveld bi'j Zuudwolde. Kört nao 't schrieven van 't tweide boek kreeg Jonker een bloeduutstörting achter zien ogen en wördden 't aal slimmer mit zien gezichtsvermogen. Hi'j störf in zien woonplaats De Vaort.

't Eerste boek oaver Harm wördden in 1988 opni'j edrokt deur de Stichting Het Drentse Boek in Zuudwolde; 't tweide boek een jaor later. De taal wördden an de ni'je Drèentse spelling an-epast, zodet völle weglaotingstekens kwamen te vervallen. Een körte beschrieving van Jonker zien lèven en waark hef Hendrik Nijkeuter op-eneumen in zien proefschrift De pen gewijd aan Drenthe's dierbren grond: Literaire bedrijvigheid in de Olde Lantschap, 1816-1956.

De vertellegies oaver Harm schiet in literair opzicht wal wat tekört: as 't oe beveurbeeld bi'j een bepaalde situatie ni'j döt hoe as de betrokken personages d'r op reageert, wördt dit niet oaveral goed uut-ewaarkt. Ie komt daorumme niet zo dichte bi'j de personages te staon as wel meuglijk ewest had. Ok springt 't hi'j-perspectief soms kats oaver op een vertellersperspectief, en is de voortgaank van 't verhaal mangs wat ebreuken vanwegen 't fulleton-karakter d'rvan. Mar juust dizze naïviteit van de schriever hef ok zien innemende kaante, umdej markt det hi'j dichte stiet bi'j 't volkien det as hi'j beschrif. De vertellegies beschrieft krek de manier van lèven en de aord van de mèensen op 't plattelaand an de Riest. Jonker hef er een bulte authentieke gebruken en ok waore gebeurtenissen in verwarkt.

In een bespreking in 't maondblad Drente in 1941 stund:  'Hier hebben we nu een dorpsvertelling, zoals Busket Huet die zich waarschijnlijk als ideaal voorstelde. (...) Harm is de beste boerenroman, ooit in deze streken verschenen.'  Een bespreking in De Vechtstreek vund oaverienkomsten mit Fritz Reuter zien roman Ut mine Stromtid (1864).

In 1934 verscheen an De Vaort bi'j 't honderjaorig bestaon van de hervörmde karke 't gedèenkboek Hoe 't was, hoe 't werd....Een terugblik bij het eeuwfeest der Ned. herv. kerk en gemeente te Dedemsvaart. Det mut grotendiels 't wark van Jonker ewest hebben.

In de oorlog, in 1943, stund Jonker zien verhaal Mulders Elsien (det ok an de Riest speult) in de bundel Elf. Het land vertelt. Elf van de beste verhalen uit de elf gewesten van Nederland, verzameld en in-eleid deur deur Max Wolters en in Amsterdam bi'j de Arbeiderspers uutegeven. Wolters was een NSB'er die de streekroman, daorin de dagelijkse veurvallen van de gemienschop veuropstaot, verdedigden teeng de mederne wereldliteretuur. Jonker zien verhaal is waorschienlijk in de bundel edaone zunder zien wetenschop veurof. Jonker hef veur zo varre as bekend is, in de oorlog niet in almanakken of tiedschriften epubliceerd en was ok niet bi'j de Kultuurkamer.

Harm dient bi'j de boer Barrels Albert en zien vrouwe. 't Olde mèense is niet zo drok op Harm, umdet ze geleuft det hi'j uut een nöst kump det niet deugt: Harm zien va zol ooit ies esteulen hebben. Daorumme is d'r ok gien spraoke van det Harm wat mit de dochter van 't boerengezin mag hebben, al mag Harm heur allebarstens geern lieden.

Uut Harm boerenlèven an de Riest in de uutgaove van 1988, blz. 116-7




#Article 387: Evertaske (161 words)


De evertaske of eveltaske is een dier in de onderorde Sauria (veroolderd: Lacertilia) en beheurt tot de orde schubreptielen, die ok de slangen omvat. Evertasken bin reptielen, en inkelde bekendere femilies bin de kameleons, leguanen, varanen, anolissen, gekko's, agamen, skinken en de in Europa veul veurkommende echte evertasken. D'r bin in totaol omdebi'j 36 evertaskefemilies.

D'r bin ruum 3.000 soorten evertasken, die meerstal etzelde bouwplan volgen: een lange stat, vier beugen poten (waordeur de boek over de grond sleept) en een kenmarkende schedel: de vorm en de plaetsing van de neusgatten, geheurorganen en ogen is onmiskenber en makkelik te onderscheiden van slangen, krokodilachtigen en schildpadden. Mit brogevertasken leit et wat muuiliker. 

Bi'jtieden wodden de wurmevertasken tot de onderorde evertasken rekend, mar deur heur totaol aandere fysiologie wodden ze vaeke indield as een dadde onderorde van de Squamata.

Evertaske en variaanten daorvan kommen van et Ooldsaksiese egithassa of ewidehsa (uut et Proto-Germaanse *awiþahsijǭ, wat grootkaans een saemenstelling is van: slange + dasse).




#Article 388: Zwolle (344 words)


Zwolle is n gemeente en de eufdstad van de provinsie Aoveriessel en ok Anzestad. Zwolle ligt an de Iessel, t Zwärte Water en an de Vechte. De gemeente ad in januari 2020 zo'n 128.831 inwoners (bron: CBS) en ef n oppervlakte van 119,28 km². De börgemeister is Peter Snijders (VVD).

De inwoners van disse stad numen ze formeel Zwollenaeren. Ze wörren ok wel blauwvingers of bri'jbekken enuumd.

Zwolle is in de middeleeuwen ontstaon op een dekzandrugge tussen de Iessel en de Vechte an t riviertien de Aa. Dit was n oger elegen en bewoonbäre plaatse in t värdere moerassige landskop. Zo'n plaatse iette toendertied n suolle, wat later is espeld as Zwolle.

De oldste skriftelike vermelding, uut 1040, ef t aover n an Sinte-Michaël ewi'jde parochiekerke. In 1230 kreeg Zwolle van de Biskop van Utrecht stadsrechten. In de late middeleeuwen trad t toe töt de Anze en is t samen met Daeventer en Kampen n belangriek andelssentrum ewörren. In de 15e eeuw leidde Geert Grote ier de 'Moderne toewi'jding'.

Bi'j de stadsbrand van 1324 die an esteuken was deur Zweder van Voorst branden bi'jna d'eele stad af. De kapel, et refter van de Bethlehemklooster en negen gebouwen bleaven staon umdät zie van stien ebouwd waren. De stad werd nöör 't westen hen erbouwd nao de brand.

Zie ook de pagina Zwollerkärspel

In de gemeente Zwolle ligt t dörp Weensum, wöör ok n skoele nöör is vernuumd. 

t Ef de buurtskoppen: Brink-oek, Bruggen-oek, Frank-uus, Öörst, Ärklo, Ärfte, Oog Zuttem, Kaoterveer, Langen-olte, De Lichtmis (diels), Oldeneel, Skelle, Spoelde, Veld-oek, Wietem en Zalné. 

t Ef de volgende woonwieken: Aa-landen, Assendörp, Bärkum, Diezerpoorte, Anzeland, Oltenbroek, Kamperpoorte, Märsweteringlanden, Stadsägen, Veerallee, Westen-olte, Wipstrik en Zwolle-Zuud

Zwolle zes bedrieventerreinen: Anzeland, Essenpoorte, Märslanden, Oosterenk, Veurst en De Vrolik-eid

En de veurmaolige gemiente Zwollerkärspel die now diel uutmaakt van Zwolle, was vrogger n zelfstandige gemiente.

t Zwols is t Nedersaksiese stadsdialekt van Zwolle. Volgens de Taaltelling Nedersaksisch van t Nedersaksisch Instituut (2003) zegt 61% van de ondervraogde mensen in Zwolle Zwols te kunnen praoten. Meer informasie deraover ku'j laezen in t ärtikel Zwols.




#Article 389: Duve (gemeente) (102 words)


Duve of Duven  (Nederlaands: Duiven) is een plaatse en gemeente in De Liemers, in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeente ligt an de autobane de A12, in 't noorden van 't Pannerdens Kenaal (=Nederrien). De gemeente had op 1 febrewaori 2008 zo'n 25.572 inwoners (bron: CBS) en hef een oppervlakte van 35,15 km² (waorvan 0,48 km² water). Van 1986 tot 1994 is Duve greuigemeente ewest. Vanaf 1995 richt ze zich veurnamelek op 't beheer en onderhold van heur eigendommen en grondgebied. De gemeente Duve maakt deel uut van 't kaderwetgebied KAN (Knooppunt Arnem-Nijmegen).

De gemeente hef twee kernen namelek: Groessen en Loo.




#Article 390: Chili (295 words)


Chili (Spaans: Chile) is n land in Zuud-Amerika, en ligt an de grens met Peru, Bolivia en Argentinië. Chili ligt in-eklemd tussen de Grote Oseaan en t Andesgebärgte. De eufdstad is Santiago, t parlement ef zien zetel in Valparaíso.

t Juan Fernández-archipel, Desventuradaseilanden en Paoseiland, dät ärg wied in t westen van t vasteland ligt, euren ok bi'j Chili. t Land määkt naor eigen zeggen ok anspraok op n stuk van Antarktika (dät tegeliekertied grotendeels ok deur Argentinië opeist wordt). Um disse reden stiet de obelisk die t offisiële geografiese middelpunt van Chili markeert ok in t zuden, bi'j de stad Punta Arenas, kortbi'j Vuurland.

Deur de lange-erekten vorm en zien noord-zuudligging ef Chili verskillende soorten klimaten, t land ef allien gien tropies klimaat.

De grootste exportprodukten bint keuper, wien, vruchten, vismael en sellulose.

Chili is daornaost ok nog lid van APEC en OSA.

Volgens n volkstelling uut 2015 woonden der 17,5 miljoen maensen in Chili, waormet Chili t zestigste land ter wereld is wat t antal inwoners angiet. De volkstelling van 2002 laeverden n antal op van 15.116.435 inwoners.

Chilenen bint veur t grootste deel ofstammelingen van immigranten uut verskillende Europese landen, waorbi'j de naokommelingen van Spaanse immigranten overeersen.

De offisiële tääl in Chili is t Spaans. Daornaost wordt der ok nog Duuts, Kroaties, Engels, Mapudungun en Rapa Nui espröken.

Chili bestiet uut därtien regio's. Disse regio's bestaon elk uut meerdere provinsies, 51 in totaal. De provinsies bint op eur beurt weer in-edeeld in gemeenten, 346 veur iel Chili.

In t noorden van Chili ligt de Atacama-woestijn, dit is de dreugste zoltvlakte ter wereld. In t zuden van t land bint der de grote iesvlaktes, die, op Antarktika nao, de grootste zuutwäterreserves ter wereld bint.

De eufstad is Santiago.
n Paor andere pläätsen bint:




#Article 391: Riest (revier) (248 words)


De Riest (mangs: Rieste) is een reviertien det begunt ien 't now of-egraven hoogvene maank Slagharen en De Vaort. 't Meandert oaver 35 kilometer op Möppelt an, daoras 't uutmondt in 't Möppelerdiep. De Riest streumt an de noordkaante van 't oerstreumdal van de grotere revier de Vechte. De zudelijke grèenze maank de pervincies Drenthe en Oaveriessel volgt de Riest.

Veur Nederlaandse begrippen kuj 't uniek numen det de Riest nog zo stark meandert. Umdet de revier de grèenze van twei pervincies angef, bint d'r niet eerder as in de jaoren zeuventig serieuze plannen ekomen um de Riest te kanaliseren. Deur de veraandernde kiek op netuur en laandschop hebt ze det niet edaone.

't Riestdal, honderd töt viefhonderd mèter bried, böd een rieke voedingsbodem veur de eileuvers die heur opholdt op 't eileuverstation De Lokkeri'je, niet wied van de havezate de Havixhorst. Ok lèeft d'r dassen en vossen en gruit d'r bezundere bloemen, zoas noordse zegge, grote pimpernel, stief struusriet en 't zöldzame moeraskartelblad, det ze de orchidee van de Riest nuumt.

't Laand bi'j de Riest nuumt ze 't Riestenlaand. Lucas Jonker zien Drèentstalige roman Harm Boerenlèven an de Riest (1939) en 't vervolg Harm, de boer van 't Hoogelaand (1939) speult daor.

De zanger Luuks Nijsingh van De Balk in Oaveriessel hef de Riest bezongen in 't nommer Riestenlaand.

De name van 't dörpien Old Averiest en de vroggere gemiente Averiest, now in de Oaveriesselse gemiente Hardenbarg, betiekent 'oaver de Riest'.

Uut Riestenlaand deur Luuks Nijsingh

 




#Article 392: Gottschalk van Orbais (761 words)


Gottschalk van Orbais (bi'j Mainz, um-en-bi'j 803 - Hautvilliers, 30 oktober, tussen 866 en 870) was een Saksische monnik die een varregaonde predestinatieleer verkondigden en daorumme veroordield wördden.

Gottschalk - zien name betekent 'knecht van God' - wördden geboren as zeune van een Saksische graof. Zien va hef hum als puer oblatus (eschunken jong) ofestaon an 't klooster van Fulda (Hessen). Dit gebeurden rond de tied det Karel de Grote, die de Saksen had ekerstend, uut de tied kwaamp. 't Jong zien arfgoed wördden tegeliekertied an 't klooster oaveredragen, zoas det de Regel van Benedictus veurschreef.

Krek in Gottschalk zien tied beleefden de kienderschenking, de oblatie, heur hoogtepunt. Volngs de Akense concilies van 816/817 mos de oblaat hum zien hiele leben an de Regel holden. Mede deur dizze lebenslange gebondenheid an 't klooster bluuiden in de middeleeuwen de kloosterschoelen en universiteiten. De wetmaotigheid van de bindende oblatie wördden nog ies bekrachtigd op 't concilie van Wörms (868), al had paus Nicolaas I eschreben: D'r is gien goeds det niet vri'jwillig is. De kienderschenking wördden uuteindelek in 1430 ofeschaft.

De jonge Gottschalk stund in Fulda onder 't gezag van de olde Hrabanus Maurus, ien van de miest gezaghebbende theologen van zien tied. Hrabanus was in de leer ewest bi'j Alcuinus van York, de 'architect van de culturele renaissance van 't Fraankische Riek'. Op Reichenau in 't Bodenmeer rondden Gottschalk de schoele of. Hrabanus had veur Gottschalk een monastiek leben veur ogen, mar dizze was 't daor nog niet mit iens. Hi'j zee det hum zien gelofte ofedwongen was en det zien plaatsing in 't klooster in stried was mit 't Saksische recht. In 829 dienden de zaak in Mainz. Gottschalk wördden in 't geliek esteld, mar Hrabanus bereupten hum op keizer Lodewiek de Vrome mit een geschrift, De oblatione puerorum (Oaver de oblatie van jonggies). D'r wördden bepaald det Gottschalk kloosterling blieben mos, mar hi'j mucht oaver-eplaotst wörden naor 't klooster van Orbais.

In Orbais vuulden Gottschalk hum anetrökken töt de waarken van Augustinus (354-430). Op grond van dizze karkevader kwaamp hi'j een varregaonde leer van dubbele predestinatie an te hangen. Dizze leer höld in det God veurbestemt wie of ter in de hemel kump en wie of ter in de hel kump. Slechts een klein antal mèensen is veurbestemd veur verlossing. Gottschalk verleut het klooster in Orbais zonder toestemming en trök deur Italië um zien bosschop te verbreiden. Hi'j vund aordig wat anhangers. In Reims wördden hi'j töt priester ewi'jd, mar niet deur de bisschop van het bisdom daor as hi'j einglijk bi'j heurden. Ok in oostelk Europa deud Gottschalk missiewaark.

Toen as Hrabanus heurden oaver Gottschalk zien predikaosies, klöm hi'j in de pen en schreef stökken teeng zien olde leerling. Krek toen Hrabanus ni'je ienvloed kreeg as aartsbisschop van Mainz, kwamen hi'j en Gottschalk bi'j menare umme te twisten oaver heur meningsverschillen in anwezigheid van koning Lodewiek de Duutser. Dizze synode veroordielden de leer van Gottschalk. De monachus gyrovagus (zwarvende monnik) wördden ofeschilderd as een i'jdele onruststoaker. Een jaor later, in 849, perbeerden hi'j hom opni'j te verdedigen, mar hi'j wördden weer veroordeeld. Zien schrieveri'je wördden verbraand en hi'j wördden egeseld en veroordield tot lebenslange opsluting in 't klooster van Hautvilliers bi'j Reims.

In Hautvilliers maakten hum aartsbisschop Hincmar van Reims 't leben zoer. De stried oaver de predestinatie gunk wieder. Verscheiden belangrieke theologen stelden heur achter Gottschalk op en schreven det uut de Schrift en Augustinus wel degelijk een dubbele predestinatie blek. Mar um poletieke redens kon Hincmar hum staonde holden. In 863 wordden Hincmar deur paus Nicolaas I naor 't concilie van Metz ereupen, mar hi'j is nooit egaone. Gottschalk is niet lange daornao in Hautvilliers esturven zunder hom mit de karke te verzoenen.

Gottschalk was een schaarp denker, mar hi'j wus hum niet te matigen, wat hum dan ok parten speulden. 't Mieste van zien waark is niet bewaord ebleben. Fragmenten van zien schrieveri'je bint anehaald deur aandere schrievers en bint op die manier bewaord ebleben. Hincmar zien opstel De una et non trina deitate (Oaver de iene en niet dreivoldige God) is ekaant teeng Gottschalk zien prakkezaosies oaver de dreivoldigheid van God. Hincmar beschuldigden Gottschalk van polytheïsme. Gottschalk hef ok eschreben oaver de aord van de eucharistie en oaver grammatica. In 1931 wördden zien waark De praedestinatione (Oaver verbestemming) ontdekt in een biebletheek in Bern. Mar liefst seubentien van zien gedichten bint bewaord ebleben. Bekend is 't gedicht Ut quid iubes pusiole (Waorumme vraog ie mi'j te zingen), det verschillend eïnterpreteerd wördt. Partie lu denkt det 't an 't Christuskiend ericht is. De eerste strofe luudt:




#Article 393: Bellebloem (291 words)


De bellebloem (Latien en Nederlans: Fuchsia of Bellenplant) is een geslacht van 100 tot 110 soorten bleuiende planten, waorvan de meeste struken, die an 't eind van de 17e eeuw eïdentificeerd worde deur de Duutse botanicus Leonhart Fuchs (1501-1566). 

De Nederlanse naam Fuchsia is identiek an de botanische of Latiense naam. In de meeste West-Veluwse dialecten wort de plant bellebloem of bel eneumd, dit is vanwegen de mooie decoratieve klokvorm van de bloem.

De meeste soorten bin inheems in Zuud-Amerika, mar enkele soorten kommen noordelijker veur in Midden-Amerika tot Mexico. Oek in Niej-Zeeland en op Tahiti bin enkele soorten inheems.

De soort Fuchsia magellanica komt zuudweerts in 't emaotigde klimaot tot de punt Tierra del Fuego veur, mar de meeste soorten bin tropisch of subtropisch.

De meeste soorten bin zo'n 20 tot 40 cm groot, mar de Niej-Zeelanse soort Kotukutuku (Fuchsia excorticata), is een butenbeentjen in dit geslacht, disse bellebloem is een boom in plaots van een struuk en kan zo'n 12 tot 15 meter hoog worren.

De 1 tot 25 cm lange blaojen van de Fuchsia bin tegenoverstaond of in kransen van 3 tot 5 blaojen. De langwaarpige blaojen bin meestentieds etand, hoewel bie enkele soorten de blaojen wel glad bin. Partie soorten bin bladverliezend, aren bin greunblievend. 

Veul soorten bleuien langdurig in de zoemer en 's harests. Tropische soorten bleuien 't hele jaor deur. Ze hen vier lange, slanke kroonblaojen en vier kortere en brejere kelkblaojen. Bie veul soorten bin de kroonblaojen helderrood en de kelkblaojen paors (kleuren die de kolibri's antrekken die de bestuving verzurgen). Mar de kleuren verschillen over een breed spectrum van wit tot donkerrood, paors-blauw, geel en oranje.
De vrucht is een 5 tot 25 mm grote donkerrooie eetbaore bees die veul kleine zaojen bevat.




#Article 394: Mexico (laand) (109 words)


 
Mexico (Spaons: México; Spaanse uutspraoke: Mè-gie-koo), officieel de Verienigde Mexicaonse Staoten (Spaons: Estados Unidos Mexicanos) is een laand in Noord-Amerike, greenzend an de Verienigde Staoten van Amerike, Belize en Guatemala, de Grote Oceaan en de Golf van Mexico. Ok inkelde eilanen beheuren tot Mexico. 

De nationaole heufdstad is Mexico-stad, oftewel Federaol Distrikt (D.F.). De stad leit op 2240 meter boven de zeespiegel. Mexico is een federaosie van 31 staoten die elk een redelike maote van autonomie hebben. Et laand het omdebi'j 106 miljoen inwoners (2004). De meest spreuken tael is et Spaons. Daormit is Mexico et grootste Spaonssprekende laand ter wereld. Andrés Manuel López Obrador is prissedent sund 2018.




#Article 395: Friese elf steden (124 words)


De Friese elf steden bin elf plaetsen in Frieslaand die deur de geschiedenis henne stadsrechten kregen hebben:

Langes disse elf steden wodt, bi'j gunstig weer, et liefst jaorliks de Elfstedetocht hullen. Deurdat et weer de laeste jaoren niet mitspeulde, is de laeste elfstedetocht al bi'jkaans  jaor leden (1997). 

De Dam kreeg in 1327 stadsrechten en heurde doe bestuurlik nog bi'j Frieslaand. In 2005 is ontdekt dat Berlikum in de 14e ieuw ok stedelike eigenschoppen had. Daoromme wodden beide steden bi'jtieds zien as de 12e en 13e Friese steden. Toch bin ze beide niet officieel benuumd tot ien van de Friese steden, omdat d'r dan gien elf steden meer zollen wezen. Dit zol de tredisie verbreken en dit is vanzels niet wat de Friezen willen.




#Article 396: Elze (137 words)


De elze is een boomgeslach en bevat ongeveer dartig soorten op 't noordelijk halfrond. 't Is een loofboom dee 't best greuit in een vochtig klimaot. De elze steet altied in bleui veurdat der blaojen an koemen. In de Benelux koemen der twee soorten van veur, de zwarte en de grauwe elze. De blaojen lieken op dee van de haozenoetenboom. De blaojen vallen greun van de boom en hemmen dus gien harreskleur. 

De elze is eenhuzig en hef dus mannelijke én vrouwelijke bloemen, dee katjes eneumd wonnen. De mannelijke katjes bin langwarpig en hangen, de vrouwelijke katjes staon min of meer rechop. Nao de bevruchting greuien de vrouwelijke katjes uut tot greune ribbelige kegeltjes, en riepen in de harres tot de zogenaamde elzeproppen (kegels zonder zaod), dee nog wel een jaor an de boom kunnen blieven zitten.




#Article 397: Pinksterbloeme (158 words)


De pinksterbloeme (Latien: Iris pseudacorus) is een 80 centimeter tot 1 meter hoge oeverplaante van zeut, stilstaond of langzaam streumend waoter. De plaante greuit in waoter dat tot zo'n 30 centimeter diep is.

De lange, smalle blaojen hemmen een iets opstaond middennarf en blieven 't hele jaor greun.

De bloemen bin van mei tot juni te zien en bin 5 tot 12 cm in deursnee. De bloeme hef een groot greun schutblad, dree grote ofhangende bloemdekslippen, en dree kleinere kroonblaojen. Nao de bleui zitten de zaojen as een rolletjen munten op-estapeld in dreekaantige zaoddeuzen. Disse bevatten luchholtes waordeur ze blieven drieven.

In Nederlaand en in iets mindere maote in Vlaanderen is de plaante een bekend gezichte langes sloten en aandere ondiepe waoterwegen. 't Antal plaanten in Nederlaand daolen een bonke an 't einde van de 20e eeuw. Dit is de rejen waorumme as de plaante in Nederlaand wettelijk bescharmp was. Tegensworig is de pinksterbloeme gien bescharmde plaante meer.




#Article 398: Boswachteri'je Stappest (349 words)


De Boswachteri'je Stappest (ok wal: Stappester Bos of ienvoldigweg Staatsbos(sen)) is een an-eplaant bos van Staatsbosbeheer op een ontginningsveld in de gemiente Stappest.

't Roem bemeten bos lig in een wieder agrarische umgeving. Daorumme bint dieren in 't wild d'r drok op, zoas reegies, dassen, katekers, raansoelen en edders.

't Lig ten oosten van 't dörp Stappest, ten westen van Old Averiest, ten noorden van Ni'jlusen en ten zuden van de Riest, de greens tussen Drenthe en Oaveriessel. Teeng 't bos an ligt de dörpies De Rieverst en De Punt.

't Staatsbos is ontstaon op vroggere heidegrond. Tussen 1930 en 1940 hebt warkelozen uut 't westen 't bos an-eplaant, veural mit naoldbomen. Zi'j waren deur de warkverschaffing in-ezet vanwegen de economische crisis. Een belangrieke bestemming van 't bos was holtperductie.

De miest veurkomende bomen bint fiensparren, Japanse lariksen en Douglassparren. Ok gruuit d'r Corsicaanse en Oostenriekse dennen, ekkelbomen en borken. D'r bint veenties die niet veur bezukers toegaankelijk bint en veule stökkies heide, daoraj op de zaand- en schulpenpadties kunt kuiern en fietsen. An de noordraand viej de netuurterreinen Koothaor, Zwatte Venen, Gaanzeplas, Zoere Grachten en Vier Bargen.

D'r bint speciaole ruterpaden, een mountainbike-route, völle padties umme te fietsen en kuieren en ok een paar geasfalteerde wegen. Um oaver 't bos te leren is er een activiteitenparcours en um 't lief te bewegen een trimparcours.

't Staatsbos hef een netuurkampeerterrein, de Dassenbörg, en een ondiepe speulplas mit een zaandstraandtien, de Zwatte Dennen, ok wal 't Schot enuumd. (Dizze viever is niet de oorspronkelijke. Die lig een klein endtien d'r vandaon en is niet meer toegaankelijk veur bezukers.) D'r is een kleine dagcamping, d'r bint huussies veur 't gemak en in 't hoogseizoen is 't cafetaria lös. An beide kaanten hej een parkeerterrein midden tussen de bomen. In de zomer koomt hier veule Stappester jongen op of.

In 1995 hef de paragnost Van der Veen een boom bi'j de Zwatte Dennen an-ewezen die genezende krachten zol hebben. Uut de wiede umtrek kwaamp er volk op of. Lu die as hier hellig oaver waren, hebt de boom een jaor later ummezaagd.

 




#Article 399: Egypte (laand) (324 words)


Egypte (Arabisch: مصر, Mişr), officieel de Arabische Rippebliek Egypte (جمهوريّة مصر العربيّة, Jumhūriyat Mişr al-`Arabīyah; ) is een grote staot in 't noordosen van Afrika. In de Arabische wereld is Egypte veural bekend onder de naam Misr, simpelweg een verkorting van de offiële naam. De naam Egypte is ontstaon in 't ouwe Griekelaand. Daor wönnen in de loop der tied de naam van een belangriek heiligdom in Memphis, genaamd 'Hwt-ka-Ptah' ehanteerd veur 't hele gebied. Hwt-ka-Ptah beteken Huus van de Gees van Ptah en wönnen in 't Grieks vertaald as 'Αι γυ πτος' of 'Aeguptos', de naam dee ze (in verbasterde vorm) nog steeds gebruken. Egypte umvat oek 't Sinaïschiereilaand, dat fysiek as een deel van 't Aziatisch continent ezien kan wonnen.

't Belangriekste bewoende deel wonnen evormd deur de oevers en de delta van de revier de Niel. In dit gebied woenen de luui iezig dichte op mekaar. Grote delen van 't laand beheuren tot de Sahara en der woenen neet veul luui, mar nemen wel mar liefst 96 % van 't Egyptische laand in beslag. In 't wessen liggen liekewels een antal oases. In totaal is de oppervlakte van Egypte 1.001.450 km².

Egypte grens in 't noorden an de Middellaanse Zee, in 't osen an de Gazastroke, Israël en de Rooie Zee, in 't zujen an Soedan en in 't wessen an Libië. In 't osen van Egypte lig 't Sinaïschiereilaand dat beheur tot 't Aziatische continent. Dit schiereiland is deur middel van de Laandengte van Suez verbunnen mit de reste van 't laand.

De heufstad is Caïro (القاهرة - stad 6.801.000, agglomerasie van ongeveer 15 miljoen inwoeners). 't Is tevens de grootste stad van Afrika.

Aandere stejen: Alexandrië (3.339.100), Gizeh (2.221.900), Shubra-El-Khema (870.700), Port Saïd (472.300), Suez (417.500), El-Mahalla El-Kubra (395.400), Tanta (371.000), al-Mansurah (370.000),  Luxor (360.500), Assioet (343.500), Assoean, Hurghada, Kom Ombo, Port Safaga, Port Saïd, Sharm el Sheikh, Zagazig.

Inwoenerantallen bin tellingen van 1996, behalven veur Caïro (schatting 2001).




#Article 400: Maone (eerde) (348 words)


De maone is de ienigste netuurlike maone van de eerde (der zweven ok een peer aandere kleine maonties in hoefiezervormige baenen rond de eerde waorvan Cruithne de meeste anspraoke maekt om as echte maone zien te wodden). De maone wodt bi'jtieden anduud mit heur Latiense en ok wetenschoppelike naeme Luna. 

De meeste maonen in et zunnestelsel bin slim klein, mar d'r bin een antal grote, pleneetachtige maonen. Oonze eigen maone heurt daor ok bi'j. Hoewel d'r maonen bin die nog groter bin as oonze eigen maone, wodden de eerde en de maone wel as dubbelpleneet anduud. Dit is omdat de maone in vergelieking mit de eerde slim groot is: de massa van de maone is 1/81 van die van de eerde. Allienig bi'j de dwargplaneet Pluto en zien maone Charon is de maone naor verholing nóg groter, naemelik 1/8 van de pleneetmassa.

De eerste meenske op de maone, in juli 1969, was Neil Armstrong.

De moan is ook n simbool veur t vraawleke, de zunne stait veur t mannelieke. De moan as simbool komt underaandere veur binnen de alchemie en de vrijmezzelderij.

Et grootste diel van et maonoppervlak is bedekt mit inslagkraoters. De meerste daorvan liggen in de Hooglaanden van de Maone. Daor bin kraoters die uut de tied van et groot oerbombardement, waorin de resten van et ontstaon van et zunnestelsel terechte kwam op de planeten en maonen. Een minderhied van de kraoters, zoas Copernicus en Tycho, bin jonger. Deurdat de maone gien atmosfeer het zien de kraoters d'r nog goed bewaord uut nao 4 miljard jaor.

Een antal grotere en diepere inslagstrucuren bin laeter tiedens ien van de vulkaonische perioden van de maone opvuld raekt, waordeur de donkere maria (enkelvold: mare) ontstonden. Dit bin dus in feite hiele grote vulkanische vlakten en gien zeeën zas men vruger dacht het.
 

De Amerikaanse satelliet LCROSS ontdekte op 13 november 2009 dat d'r waeter op de Maon te vienen is, vaeke in de kraoters an de zuud- en de noordpool waor de zunne et minste schient. Nao schattingen zin d'r ongeveer 1 liter per kubieke meter in de grond.




#Article 401: Gietelink (219 words)


De gietelink (Latien: Turdus merula) is n vogel uut de familie van de liesters (Turdidae). Veur de Nedersaksiese benäming gietelink worden der meerdere verklaoringen egeven, zo zol t van t Oldsaksiese woord geetfugal (letterlik: geitvogel) kunnen komen, dät later weer veraanderd is in getelink, gietelink of n andere vörm; t zol van giebelen of giechelen kunnen komen, t geluud dät e maakt; weer anderen denken dät t zien oorsprong vindt in t woord gîhan (en-en-weer vliegen). De Nederlandse näme merel kömp van t Latiense woord merula.

De gietelink is ien van de bekendste soorten van disse familie en daormet n typies veurbeeld van n zangvogel. De soorte turdus merula is nog es värder op-edeeld in enkele ondersoorten. Zo laeft op de Kanariese Eilanden de turdus merula cabrerae; op de Azoren de Turdus merula azorensis die kleiner en donkerder is, en waor t vrouwchien ok väke n elder-ekleurde snävel ef; en in Noordwest-Afrika laeft de Turdus merula mauritanicus die griezer is as de Nederlandse of Europese gietelink. Väke verdeelt ze de gietelinks ok onder in twie groepen: stads- en bosgietelinks.

De gietelink kömp van nature veur in t zuden van de poolsirkel in eel Europa en grote delen van Azië. In andere pläätsen is de gietelink ok uutezet en in Australië en Ni'j-Zeeland wordt e ezien as n echte plaoge.




#Article 402: Appelsmotse (131 words)


Appelsmotse (of: appelmoes) is een bi'jgerecht of naogerecht dat maekt wodt van appels. Appelsmotse wodt vaeke in potten of blikken te koop anbeuden, mar kan ok zels maekt wodden.

Appelsmotse wodt appelkompote nuumd as de appels niet tot moes maekt binnen, mar nog stukkies appel bin.

Appelsmotse wodt maekt deur appels mit minnig waeter en suker volledig geer te koken. Appelsmotse kan daornao slim fien maekt wodden, deur een zief, mar veul meensken hebben liever een wat groffere, fienreurde appelsmotse.

Tredisioneel wodden veur appelsmotse hardzoere gooldreinetten bruukt, mar aandere appelsoorten bin ok bruukber. Gooldreinetten bin liekewel goedkoper, en veul meensken vienen ze niet zo smaekelik om ze as haandappel te eten. Toevoegings om de smaek van appelsmotse te veraanderen bin keneel of citroen.

Appelsmotse wodt tredisioneel eten mit kiepe en petat.




#Article 403: Ut quid iubes pusiole (170 words)


Ut quid iubes pusiole (Waorumme vraog ie mi'j te zingen?) is een lied in tien varzen, eschreven deur de Saksische monnik Gottschalk van Orbais (ongeveer 803 - 868). Gottschalk verkondigden een varregaonde predestinatieleer en wördden daorumme veroordield töt levenslange opsluting in 't klooster van Hautvilliers. Uut de levensgeschiedenis van Gottschalk kömp een fel en barre gevulig mèense naor veuren.

Gottschalk zol Ut quid iubes pusiole eschreven hebben toen as e in Friuli (Italië) verbleef. Aandern geleuft det hi'j 't eschreven hef in 't klooster van Reichenau, 't eilaand in het Bodenmeer daoras hi'j ezeten hef. De woorden intra mare zolden daor op wiezen.

De melodie van 't lied is te vienden op een negende-ieuws manuscript. Ze weet niet of Gottschalk de melodie zölf eschreven hef. 't Gebruuk van riem, zoas in Ut quid iubes pusiole, kwaamp in die tied nog niet veule veur.

Hier volgt de tekst van 't lied mit een vri'je Drèentse vertaling (epubliceerd in 't Drents Letterkundig Tiedschrift Roet, harfst 2006; overeneumen mit toestemming van de vertaler).




#Article 404: Vrouwenhartjen (190 words)


't Vrouwenhartjen (Latien: Dicentra spectabilis) is een plaante dee allange in de cultuur is. 't Is een 60 – 80 cm hoge, vaste plaante. An de sappige, riek vertakken, opgaonde stengels zitten griesgreune blaojen dee samen-esteld bin uut meerdere, redelijk grote, dreetallige deelblaojen. Een goed ontwikkelde plaante kan nao verloop van tied een ruumte van ongeveer 1 m² innemen. 't Blad starf allinnig vrie vrog in 't jaor of en laot dan een grote leegte achter.

't Vrouwenhartjen bleui van mei tot juni. De roze tot rozerooie bloemen mit witte hartjes hangen beziejen mekaar an de lange, overhangende bloemstengels. De twee butenste, roze kroonblaojen vormen samen een hartjen, terwiel de binnenste twee, witte kroonblaojen eindigen in een traone, dat vanuut 't hartjen teveurschien kump. De witte kroonblaojen umgeven de stempel en de meeldraoden. 

't Vrouwenhartjen is inheems in China, Korea en Oost-Siberië, waor e greui op losse plekken in vochtige bossen en lich beschaoduwde bosranen. 

't Vrouwenhartjen wonnen gelieke as D. formosa veul an-ebeujen as tuunplaante. Der besteet oek een cultivar mit volledig witte bloemen en lichter-ekleurd blad.

In partie kattelieke contreien steet e oek wel bekend as 't Mariahartjen.




#Article 405: Waoterfoks (154 words)


De waoterfoks (Latien: Impatiens walleriana) is een 30 tot 60 centimeter hoge, kruuiachtige plant, staark vertakte halfheester mit kaole, gladde, glanzende en deurschienende stengels. De blaojen bin oenderan de stengels ofwisselend eplaotst en in 't bovenste gedeelte staon de blaojen in kransen. De blaojen bin langwaarpig tot langwaarpig-roend, in de bladsteel versmald, toe-espitst en an-edrukt etand. 

De bloemen bin kermienrood, scharlakenrood, vermiljoenrood, rozerood, roze of wit van kleur. Ze bin plat van vorm en steken uut boven de vleizige steunblaojen. Ze worren tot 4 centimeter breed, bin zwat straolsgewies geliek en dragen een fien, lang spoor.

De waoterfoks komt van oorsprong veur in de baargen in tropisch Afrika en op Zanzibar. De waoterfoks wort veul as kamerplant gebruukt, hoewel die de vergangen jaoren in de handel overschaoduwd wort deur de verwante Niej-Guinea-impatiens, die oek wel oender de naam “waoterfoks” (vlijtig liesje) verkocht wort. De plant is makkelijk vegetatief te vermeerderen deur middel van stekken.




#Article 406: Museum Palthehof (188 words)


't Museum Palthehof is een museum in 't Oaveriesselse dörp Ni'jlusen, daor a'j kunt leren oaver de geschiedenis van dizze plaatse. 't Museum is in 1998 opend deur de Historische Vereniging Ni'jluusn van vrogger. De verieniging 'ef sinds de oprichting in 1982 hiel wat olde spullen eschunken ekregen, die as now in 't museum te bezichtigen bint.

't Museum is enuumd naor de femilie Palthe, die töt 1928 laandbezitters op Ni'jlusen waren. 't Stiet veur 't an de zuudkaante van 't dörp elegen Palthebos, vrogger bezit van dizze femilie.

In 't museum vien ie de inventarissen van allerhaand ambachteleke bedriefies, boerengerak, huusholdeleke veurwarpen en kleraosie. D'r is een grote verzaomeling spullen van de op Den Hulst op-erichte fietsenfebriek Union. D'r bint een schoelklassien, een boerenkeuken en een 'mooie kamer' in-ericht. Ok bint er onder aandere maquettes te bekieken van een Ni'jluseger boerderi'je en een schip det vrogger mit törf deur de Dedemsvaort gunk.

Naost de vaste tentoonstellings hef 't museum alle jaoren een aandere lösse tentoonstelling. D'r bint wisseltentoonstellings ewest oaver schoelspullen, de Union, marklappen en letterdoeken, olde en ni'je blikken en trommels, en nog zo wat onderwarpen.




#Article 407: Stad en Lande (232 words)


Stad en Lande is de oale noam veur de provìnzie Grunnen dij tot loat in de 19e aiw tou bruukt wuir. De noam is ontstoan dou de Stad en de Ommelanden noa de reduksie van Grunnen soamen as zeuvende gewest toutraden bie de Republiek. Tot de 19e aiw tou bestonden der grode tegenstellens en spannens tuzzen de Stad en de Ommelanden. Dou dizze deur ainhaidsgevuil tiedens de Franse bezetten vot gongen wuir de noam Grunnen ook akseptoabel veur t gebied boeten de Stad om.

In 1536 woz Koarel V Grunnen tou te vougen aan zien kolleksie Nederlaandse gebieden. Hai vougde Stad en omliggende gebieden soamen tot n provìnzie, dij paart wuir van t Boergondische kraitsen. De nije provìnzie kreeg n bestuur, woarbie de positsie van de Stad dominant was (bleef). n Waarkelke ainheid wuir de provìnzie anders nait.

Noa Karel t der tou deed, wuir hai in de Nederlanden opgevolgd deur zien zeun Filips II. Dij opvolgen wuir in Grunnen in eerste ploats naauwlieks opmaarkt. De weerstand dij t regime van Filips mit noame op religieus terrain opruip was veur de Ommelanden n meugelkhaid om zoch tegen de Stad of te zetten. Woar de Stad zoch nog wel vinden kon in de Passifikoatsie van Gent, moz zai waainig hebben van de Unie van Oetrecht. De Ommelanden doarntegen zagen in de Unie n uutlezen kaans om zoch van t stedelke juk te bevraiden.




#Article 408: Spiering (242 words)


De spiering (Latien: Osmerus eperlanus) beheurt tot de femilie van de spieringen (Osmeridae). Vrogger worde der veural evist op spieringen in de Zujerzee (wat noen 't Iesselmeer is) deur Veluwse vissers uut Harderwiek, Bunschoten en are plekken die an de zee laggen, noen worren spieringen niet zo vaak meer egeten.

Disse vis komt veur in zowel zeut as zout waoter en is een echte scholevis. Hie houdt van grote open waoters zoas 't Iesselmeer, mar komt oek in de Amsterdamse grachten veur. Een zoutwaoterspiering wort tot 30 cm lang en 8 jaor oud terwiel de zeutwaoterspiering meestentieds niet ouwer as 3 jaor wort en niet langer as 14 cm. De spiering is 't typesoort veur de femilie Osmeridae.

Veural in Frankriek en Spanje geldt de spiering as een delicatesse. De spieringen worden licht efrituurd en mit kop en al egeten.

Veur de voortplanting trekt de spiering in scholen de revieren op. De spiering is bezig mit een terugkeer; deur de overbevissing op baors en snoekbaors is der volop ruumte veur de spiering. Umdat de spiering vergeliekbaore umstandigheden neudig het veur are annedrome soorten, is de spiering een goed meetinstrement um te zien of de umstandigheden eschikt bin veur soorten as de zalm, fint en zeeforel.

De populaotie in de Schelde en langest de Zeeuwse kust is verdwenen. De zoutwaoterspiering komt veural veur in de Waddenzee en in de Eems-Dollard-trechtermond. In Engeland kwam de spiering terug naodat 't zuurstofgehalte van 't waoter verbeterde.




#Article 409: Baas Boppe Baas (271 words)


Baas Boppe Baas (Fries veur: baos boven baos) was een Friese dramaserie van bedaenker en regisseur Steven de Jong. Van 2001 tot 2005 wodde de serie, bestaonde uut ofleverings van 30 menuten, uutzunnen deur Omrop Fryslân. 

Baas Boppe Baas gong over de konservatieve pater familias Beant Baas (espeuld deur: Rense Westra) en zien meer veuruutstrevende femilie. Beant het roggeklachten en zit in de WAO. Hi'j is wel aktief as heufdredakteur en kolumnist van de dörpskraante. Beant is trouwd mit Joukje (espeuld deur: Hilly Harms).

Zeune Sjoerd (espeuld deur: Thijs Feenstra), schoondochter Talieta (espeuld deur: Meriyem Manders) en heur dochtertien Cynthia (espeuld deur: Thirza Koopmans) wonen ok in et huus van Beant en Joukje. Sjoerd is dieredokter en het zien praktiek an huus. 

Dochter Afke (Lianne Zandstra) woont in et westen van et laand en komt altemet op bezuuk. Bennie (speuld deur: Wybe Bruinsma) is de buurjongen van de femilie Baas. Hi'j is krekt as Beant stamgast van et dörpskefé.

De eerste serie wodde vanof 13 november 2001 uutzunnen. De in december uutzunnen ofleverings wodden mit 130.000 kiekers uutzonderlik goed bekeken. D'r kwam ok een twiede en dadde serie en in et seizoen 2004-2005 volgde de vierde en laeste serie. Vanof november 2004 wodde de dramaserie mit ondertiteling uutzunnen deur Overiesselse regionaole omroep RTV Oost en laeter ok deur BVN, de Nederlaanse en Vlaamse omroep in et butenlaand.

In de zoemer van 2005 wodde de serie ok op 'e laandelike tillevisie (Nederlaand 1) uutzunnen. De serie Baas Boppe Baas geldde ok as veurbeeld veur inkelde dialektseries as de Twentse serie Van Jonge Leu en Oale Groond en de Limburgse serie De Hemelpaort.




#Article 410: Antwaarp (provìnzie) (743 words)


De provìnzie Antwaarp is ain van de vief Floamse provìnzies en ain van de tiene van Belgie. Antwaarp grenst in t westen aan Oostfloandern, in t oosten aan Belgisch Limbörg, in t zuden aan Floams Broabant en in t noorden aan Nederlaand. De heufdstad is de lieknoamege stad Antwaarp.

De provìnzie bestait oet drij arrondisemìnten: Antwaarp, Mechelen, Turnholt. In Antwaarp wordt t Antwaarps proat, n typisch dialekt binnen t Broabants

De provìnzie Antwaarp vindt zien oorsprong in de vrouge middelaiwen. t Oale Reumse gebied Toxandrie wuir deur t Karolische keunengshoes opsplits in meerdere goen* (ook pagus nuimd). Zo ontstond ook t go Renensium dat ongeveer t gebied omvatte dat man nau kent as de provìnzie Antwaarp. 

De belaankriekste Karolingische vorst, Koarel de Grode, verainde onder zien scepter n riek dat zoch oetrekde van de Atlantische Ozeoan en de Noordzee tot de Elbe, de Midden-Donau, Midden-Itoalie en de Ebro. Noa zien dood wuir t gebied in drij dailen verdaild (Verdun, 843): 

Oostfranzie en Lerraaine verainden zoch in 925 en wuiren dou t Haileg Reumse riek nuimd.  

Renensium lag op n strategisch stee: aan de Schelle, tuzzen Westfranzie en t Duutse riek in. Doarom wuir t stadke Antwaarp verstaarkt mit n kestail. Dit ook omdat de geven van Floandern aal machteger wuiren. Hierdeur wuir Antwaarp n maarkgeveskop, mit de maarkgeve as heufd. t Maarkgeveskop beston dou allend mor oet de stad Antwaarp en n lutje gebied der om hìn. 

In 1106 kwam Renensiumm bie Leuven te heuren, dij zoch vanof t midden van de 12e aiw Broabant nuimden. Binnen t heertogdom Broabant bleef t maarkgeveskop n ofzönderlk gebied. t Har n aigens stee in de zèntroaliseerde administroatise. Dizze wuir Stoatenvergoadern nuimd.

In de 15e aiw veranderde t politiek klimoat. Deur aarfnissen en oorlogen kwamen grode dailen, van wat nau Nederlaand en Belgie is, onder de heerskop van Boergondiers. Heur beleid kenmaarkte zoch deur zentralisoatsie. Dit bracht as biegevolg mit zoch mit, dat t regionoal bewustwezen ook aanwakkerd wuir. Dit bracht Maria van Boergonde tot de beslissen dat de Stoaten-Generoal nije privileges kreeg.

Vanof 1482 gong t bewind over op de Habsbörgers. Onder heur gezag wuir de funksie gouverneur invouerd. In 1549 voardegde kaizer Koarel V de Sanksie oet, woarin t maarkgeveschop Antwaarp veur t eerst as ain van de 17 provìnzies vermeld wuir. Antwaarp bleef vertegenswoordegd in de Stoaten van Broabant en vanof 1565 wuir ook n Permanente Deputoatsie in t leven roupen. Dizze instellen was verantwoordelk veur t doagelks beleid, veural op finansjeel en fiskoal vlak. 

De Spoanse Furie en de val van Antwaarp (1585) harren de feitelke schaaiden tuzzen de Zudelke en Noordelke Nederlanden as gevolg. Antwaarp verveul tot n regionoal zentrum. Pas in 1713 muik de Vrede van Oetrecht n ìnde aan de Spoanse Aarfnisoorlog. Koarel VI wuir de eerste Oosterriekse vorst van de Zudelke Nederlanden. Even as de Spanjolen, waren de Oosterriekers absolutisten dij gain raiken mit de lokoale instellens heulen. Zai bestuurden de gebieden vanoet Wienen. 

Veural Jozef II drukde zien stempel op de Oosterrijkse Nederlanden deur t gebied te verdailen in negen kraitsen. De kraits Antwaarp omvatte, noast t maarkgeveskop, ook de heerlekhaid Mechelen, dij tot dan tou n ofzönderlke enkloave vörmd har. De Stoaten bleven wel bestoan, mor de Deputoatsies wuiren ofschaft. Dizze indailen har anders gain laank leven kregen, den twij moanden loater, wuir t kaizerliek edikt opheven. 

In 1794 veroverden de Franse revolutsjonaire legers - dij n ìnde stelden aan t Régime Ancien - de Nederlanden. t Laand wuir verdaild in negen departementen. De tegenswoordege provìnzie antwaarp kreeg de noam Departement van de Twee Neten. Van de oale instellens en veurrechten bleef dou niks over. In t noajoar van 1798 kwam t tot oetbarsten van woapend verzet, dij vernuimd wuir as de Boerenkrijg. t Departement van de Twij Neten was t zentrum van dizze körtstondige verzetsaksies. 

Noa de instörten van t Franse kaizerriek (1814) wuiren de Noordelke en Zudelke Nederlanden veraind tot t Veraind Keunenkriek der Nederlanden. Dit was de eerste moal dat t tegenswoordege gebied Antwaarp de noam Antwaarp kreeg, de grenzen van de departementen bleven grotendails beholden. De provìnzies kregen de bevougdhaid heur aigense affeers te regeln via de Provìnzioale Stoaten. Ook t doagelks bestuur, de Deputeerde Stoaten, wuir in ere hersteld. 

Vanof 1827 gruide t verzet tegen Keuneng Willem I. Noa n woapende opstand ruip t Veurlopege Bewind in 1830 de onofhankelkhaid van t Keunenkriek Belgie oet. In 1831 wuir de grondwet ofkondegd, woarin de provìnzies as organisatorische en territorioale autoriteiten bevestigd wuiren. 




#Article 411: Visserieje (146 words)


Visserieje is een verzamelnaam veur alle menselijke activiteiten mit as doel organismen uut 't water te haolen, zoas vissen, week- schaol- en schulpdieren, zoogdieren, algen en wieren.

't Doel hiervan is gedeeltelijk voedselveurziening (drekte en indrekte voedselveurziening) en gedeeltelijk as perduktiegrondstof (veur o.a. liem).

De visserieje kan gebruukt worden as een bronne van inkomsten of as voedingsmiddel, de zogenaamde beropsvisserieje, of as recreatie, de sportvisserieje.

In relatief veul lanen is de visvangst een belangrieke bronne van inkomsten. 't Andeel dät de visserieje deur middel van dierlijke eiwitten oplevert is ongeveer 18%, dit kan in därdewereldlanen zelfs oplopen tot meer as 30%.

De Nederlaanse visserieje is naor verschillende gezichtspunten in te delen:

De belangriekste visseriejeplekken van 't laand bin: Breskens, Arnemuun, Vlissingen, Yerseke, Bruinisse, Tholen, Stellendam, Goedereede, Olddarp, Scheveningen, Katwiek, Den Helder, Oldeschild, Den Oever, Urk, Harlingen en Zoltkamp. Belangrieke havens bint wieder Iemuun, Kelienspläte en Lauwersoog.




#Article 412: Vliegtuug (143 words)


Een vliegtuug of een vliegmesine is een luchvaartuug dat op kan stiegen umdat zien statische vleugeloppervlakken draagkrach opwekken, deur de verplaosing van luch. Hierdeur wonnen 't meugelijk emaak um een controleerbaore vluch te maken. 't Vliegtuug blief daorumme in de luch deurdat 't veurweertse snelheid hef. Een vliegtuug verschil van een luchschip deurdat 't over 't algemeen zwaorder is as luch.

Hoewel der veul luchvaartugen bin, wonnen ze neet allemaole vliegtugen eneumd. Hieronder vallen namelijk oek de helikopter, een toestel mit dreiende draagvlakken, de zeppelin, dee bienao net zo zwaor is as luch, de heteluchbellon, dee lochter is as luch en as leste de toestellen zonder vaste draagvlakken; de deltavliegers en sommigen ultralochte vliegtugen. De meestbekende vliegtugen bin de Boeing (veural de Boeing 747) en de Airbus.
der bint velle meer vliegtugen. der bint zogeheetn ULTRALIGHTS. da bint vliegtugen die bienoa nichts weagen.




#Article 413: Limbörg (Belgie) (196 words)


De provìnzie Limbörg (Limbörgs: Belsj Limburg) is ain van de vief provìnzies van Floandern en ain van de tiene van Belgie. t Grenst in t oosten aan Nederlaands Limbörg, in t zuden aan Loek, in t westen aan Floams Broabant en Antwaarp en in t noorden aan Noordbroabant.

t Bestait oet drij arrondisemìnten:

De tegenswoordege provìnzie kommt ongeveer overain mit t oale Geveskop Loon, dat in de 11e aiw veur t eerst nuimd wordt en n laingebied van t Prinsbisdom Loek was. In 1794 wuir t geveskop veroverd deur de Fransen en vervolgens veul t tot 1814 bestuurlieks onder t departement van de Nedermoas. Noa t Kongres van Wienen in 1815 ontstond n nije stoat, t Verainde Keunenkriek der Nederlanden, woarin de tegenswoordege Floamse en Nederlaandse provìnzie Limbörg n ainhaid vörmden. De nije provìnzie kreeg van Keuneng Willem I de noam Limbörg, noar t oale Heertogdom Limbörg. Dou Belgie zoch in 1830 ofschaaidde, kwam hail Limbörg (mit uutzöndern van Moastricht) onder Belgisch bestuur. As gevolg van t schaaidengsverdrag tuzzen Nederlaand en Belgie wuiren in 1839 baaide Limbörgen offisjeel schaaiden mit as grenze de Moas.  t Oostelke dail gong noar Nederlaand en t westelke dail bleef Belgisch.




#Article 414: RTV Oost (416 words)


RTV Oost is de regionaole peblieke umroep van de pervincie Oaveriessel. 

De umroep is in 1988 as Radio Oost op-ericht en is vort-ekommen uut de Regionale Omroep Noord en Oost (RONO). In eerste instaantie was Radio Oost de regionaole zender veur Oaveriessel en Gelderlaand. Doe Gelderlaand heur eigen regionaole umroep kreeg, wördden Radio Oost de zender alliene veur Oaveriessel.

In 1992 wördden de naam ewiezigd in RTV Oost en begunden ze as eerste regionaole umroep mit ien ure tillevisie in de weke. Tegenswoordig (2005) mak RTV Oost 24 ure radio en tillevisie per dag. Naor de tillevisie verwiest ze mit 'TV Oost' en naor de radio mit 'Radio Oost'.

RTV Oost is evestigd in Hengel, mar hef ok nevenvestigings in Zwolle en Dèventer, en zendt uut vanof de uutzi'j-stesjons Zwollerkarspel, Markel en Losser.

Bekende gezichten (en stemmen) van RTV Oost bint Maggy Dobson (ni'jslezeres), Ton ten Hove (weerman), Willie Oosterhuis (prissentator) en Harm Agteresch (Harm oet Riessen, komiek). Ondaanks een köppel niet-Twentse kopstokken bepaolt Twentenaren veur een groot diel 't gezicht van RTV Oost (prissentatoren, gasten, anpriezende bedrieven).

Meert is de dialectmaond bi'j RTV Oost. In dizze maond wördt d'r onder de titel Kiek'n Wa'j Zegt dictees of-eneumen in 't Sallaans, Twèents en Noordwest-Oaveriessels bi'j prominente en minder prominente Oaveriesselaors. Dit pergramma wördt op-eneumen in de Staotenzaol van 't vroggere Pervinciehuus van Oaveriessel in Zwolle.

TV Oost zendt sund 2005 de slim populaire Twèentstalige zieperiege Van Jonge Leu en Oale Groond uut, daoraj now de darde riege van zien kunt.

Een deurlopend quizpregramma op TV Oost is Vet Plat, waorin jonge speulers uut Twente, Sallaand en Noordwest-Oaveriessel kennisvraogen beantwoordt oaver heur eing dialect. 't Pregramma wördt in 't Nederlaans epresenteerd deur Leonie ter Braak, die as Eva mitspeult in Van Jonge Leu en Oale Groond.

Sund september 2007 kuj op TV Oost ofleverings van de Fabeltjeskrant ziene, waorin de dieren Twèents kuiert.

Sund 2002 is RTV Oost mit-organisator van een karstnachtdienst die in 't Twèents en Sallaans ehölden wördt en op TV Oost uutezunden wördt. Ok is alle jaoren mit karst Herman Finkers en John Croezen heur tiekenfilm 'Kroamschudd'n in Mariaparochie' (1988) - een humoristische, Twèentse kiek op de geboorte van Jezus - veur de tillevisie.

Op oldejaorsaobend 2007 hef TV Oost de Twèentstalige oldejaorsconference 'mBâh!' van Helligen Hendrik uutezunden. 

Op Radio Oost prissenteerden Monique Sleiderink en Bert Eeftink töt en met 2010 't streektaalpergramma Aksent, mit gasten en meziek uut verschillende (ok niet-Nedersaksische) kontreien.

Mit Umroep Gelderlaand onderholdt RTV Oost 't Nedersaksische meziekstesjon Alles Plat.




#Article 415: Vul (134 words)


Een vul is 't jong van een peerd, een vul wordt niet ezien äs een vul äs 't older is äs 1 jaor.

Vrouwelijke en mannelijke vullens lieken op mekäre; de verschillen kommen pas äs 't vul older wordt. 't Geslach van een pasgeboren vul is vaste te stellen deur onder de stät te kieken: de anleg van de vrouwelijke geslachsdelen is al zichbaor.

De drach van een mere duurt elf maonden. Een vul wordt meestentieds 's nachs geboren. Äs e geboren is, zal die nog niet kunnen lopen. Nao een paor uur prebeert e zelf op te staon. Umdät zien benen te wied uut mekäre staot, stiet e lomphändig en wankelend e op zien poten. De mere holt hum goed in de gaoten terwiel die zien eerste stappen in de grote wereld zet.




#Article 416: Koare (110 words)


n Koare (ook koar) is n steutwoagen mit ain of twij roader dat gebruukt wordt as toenraaive of in de baauw. t Gebruuk van n koare steunt op t principe van n simpele hefboom. t Steunpunt ligt aan t ìnde (woar t rad zit). De laden ligt op körte ofstand van dat steunpunt. Op grode ofstand van t steunpunt is doarom n bepoalde (lege) kracht genog om de loaden te rizzen.

Koaren wuiren al in de middelaiwen gebruukt om swoare dingen te verploatsen. Tegenswoordeg is t veural n toenraaive, dat gebruukt wordt veur t verploatsen van dingen dij stoer te droagen binnen, zo as zaand, grode houveulheden krödde en bloader.




#Article 417: Puut (101 words)


n Puut (ook pude of pute) is n madde, môkt van plestiek. Zai worden bruukt as mitneem-container veur konsumeerde produkten. Zai worden maisttieds môkt van poly-etheen of pampier en hebben heur aigens formoat en opdruk. t Veurdeel van n puut in vergelieken mit n stoffen madde is dat man hom zo vot gooien ken.

Der binnen verschillende soorten puten:

t Woord puut is n typisch Grunnegs woord. t Is t ain van de maist bruukte Grunnegse woorden en wordt voak ook bruukt in t Nederlaands van Grunnegers. t Is in summege Drìntse grìnsgebieden ook populairder worden deur t veulvoldige Grunneger gebruuk.




#Article 418: Edik (111 words)


Edik (ook edikke of edek) is n levensmiddel dat ontstaait as giste produkten verzoern deur de juuste bakterien. As bieveurbeeld bie de riepen van wien locht in t vat komt, kin de alkohol omzet worden in zoer en ontstaait wienedik. Edik is chemisch zain n oplössen van 4 tot 15% edikzoer mit roek- en smoakstoffen.

Voak wordt edik ook bruukt as konserveringsmiddel veur gruinte as gruken en lutje siepelkes. 

In Engelaand doun ze bie summege gerechten edik over t eten hìn, bieveurbeeld bie chips en patat. Standerd krigst bie t zolt- en peperstel edik op toafel zodatst der zölf bie kìnst doun. In Twìnte doun ze ook edik over de mous. 




#Article 419: Iessel (410 words)


De revier de Iessel of Iesselt (Nederlaands: IJssel of Gelderse IJssel, um an te duden det 't niet de Hollaandse Iessel is) is een oftakking van de Rien. De revier takt bi'j Westervoort an de oostkaante van Arnem of van de Rien en streumt noordoostelk en later noordelek hen 't Ketelmeer. De Iessel is umdebi'j 125 kilometer laank.

De oorspronkeleke bobenloop van de Iessel is niet 't traject Westervoort - Doezebarg (det egraoben is), mar de Olde Iessel, teengswoordig een zi'jrevier die bi'j Doezebarg in de Iessel uutmondt. Aandere zi'jrevieren bint de Berkel en de Schipbeek. 't Ganzediep is een olde oftakking.

Van Dèventer töt nao Attem is de Iessel de grèens tussen Gelderlaand en Oaveriessel, mar dielen van det traject ligt hielemaol in Oaveriessel (bi'j Dèventer, Olst en Wieje). Det giet ok op veur 't leste traject. Nao Kampen en 't daor teengaover eleeng Iesselmuun vörmen de revier een kleine delta, mar buten 't Keteldiep, de heufdtak, bint de aandere naarms of-edamd.

De veurnaomste plaotsen an de Iessel bint Zutfent, Dèventer en Kampen. Zwolle lig a'j 't sekuur bekiekt meer an 't Zwatte Water as an de Iessel, mar de mèensen ziet Zwolle toch vake as een Iesselstad. Historische stadties an de Iessel bint ok Doezebarg en Hattem.

't Lik derop det de Iessel ontstaon is umdebi'j 12 veur Christus, toen as de Romeinse strieder Drusus de Rien op de Olde Iessel ansleut deur middel van een kenaol det ze de Fossa Drusiana neumden. Dit is de teengswoordige bobenloop van de Iessel. De Romeinen hebt dit kenaol angelegd umdet ze d'r aover prakkezeerden de greens van 't Riek van de Rien naor de Elbe te verschoeven (wat ze niet veur mekaar ekregen hebt). Ze wollen de Fossa Drusiana gebruken um mit boten naor Flevo Lacus (een meer daor as now Flevolaand lig) te kunnen varen.

Mit de toetreding van dartien Nederlaandse steden töt de Hanze in de 15e eeuw, naamp de Iesssel een belangrieke plaots in op de haanzeroute. Teengswoordig kuj kuierend of op fietse laangs de Iessel de haanzeroute volgen.

Elk jaor op de leste zundag van september wördt op de Iessel de Veluwerally ehölden. Mit honderden dielnemers is dit ien van de grootste kano-prestaotsietochten in Nederlaand. Ze start vanuut Rhederlaag bi'j Giesbeek, mit ofstanden töt an Zutfent (35 km), Dèventer (50 km) of Kampen (100 km). 't Is ok meuglik um 't traject Dèventer - Kampen te varen: ok 50 km, mar dan hej minder stroom mit.




#Article 420: Iesel (weer) (181 words)


Iesel (ook Iezel) is n vörm van neerslag woarbie regen bevraist, zodroa t op t oppervlak komt. Hierdeur ontstait n iesloagie op t oppervlak (bv: stroat of riepe). 

t Iesloagie ken zuch op verschillende menaarn vörmen, maisttied aan t ìnde van n vôrstperiode, as de grond bevroorn is. Dat is goud meugelk, omdat de grond voak laanker kold blif as de lucht dij der overhìn strullt. n Dooiaanval begunt maisttied op ainege honderden meters hoogte, woar de minder koale lucht binnenstrullt. De koalere vraislucht het deur heur legere temperatuur n groder gewicht as de zaachtere lucht. Doardeur wait de vorst zoch aan t eerdoppervlak t laankst te behoalen.

As de regen (uut de hogere, waarmere duilen) op de grond (de legere, koalere dailen) vaalt, bevraist t. t Verroadelke is dat t uutspraaid is. As regen bevroorn op de eerdoppervlak komt, hait t hoagel en blif t in körrelgies of sums zulfs as bollegies
op de grond liggen. 

Iesel het voak ontspoorde trainen en valpartaaien as gevolg. Ook op de wege het t verkeer der voak last van, mit ongelukken as gevolg. 




#Article 421: Baentiesman (126 words)


Een baentiesman (ok wel: ambtener) is een persoon die is ansteld in een eupenbaore betrekking om een diel van de overhiedstaeken te verrichten, op veurweerde dat hi'j ondergeschikt is an een hoger gezag. Ofhaankelik van heur funktie, leggen baentiesmannen een zuveringseed of ambtseed of. 

Baentiesmannen kunnen warken bi'j et riek, de perveensie, et gewest, de gemiente of bi'j instellings die beheerd wodden deur de staot of eupenbaore lichems en gien arbeidsoverienkomst neffens burgerlik recht hebben. Een antal funkties binnen een Waoterschop komt bi'jveurbeeld in anmarking veur de baentiesmanstaotus. 

Naost disse strikte definisie bestaon d'r aandere, minder strikte definities. Warknemers van semioverhiedsinstellings wodden vaeke as baentiesmannen zien. In et bedriefsleven wodt baentiesman of ambtener wel bruukt as een lillik woord veur warknemers die niet slim produktief bin.




#Article 422: Pierre Messmer (432 words)


Pierre(-Auguste-Joseph) Messmer (20 meert 1916, Vincennes, Fraankriek - 29 augustus 2007, Paries) was een bestuurder in de Fraanse overhied van Gaullistische snit. Onder president Charles de Gaulle was hi'j menister van defensie (1960-1969) en onder president Georges Pompidou bekleedden hi'j het ambt van eerste menister (1972-1974).

Messmer kwaamp in 1937 onder de waopens. In de Twiede Wereldoorlog vocht hi'j an de kaante van de Vri'je Fraansen, en sleut hum an bi'j de staf van generaal De Gaulle. Hi'j hef in Afrika (Slag um Bir Hakeim), Italië, Fraankriek en Duutslaand evochten, en deu mit an de invaosie van Normandië.

Nao de oorlog bekleedden hi'j veur Fraankriek posities in varre laanden. In 1945 wördden hi'j nao een parachutelaanding vast-eneumen deur de Viêt-minh, die teung de Fraanse politiek in Fraans Indochina vocht. Hi'j wus al vlogge vot te koemen. In Afrika hef hi'j hoge commissaoris van verschillende gebieden ewest. 't Historische proces van dekolonisaosie hef hi'j esteund.

Messmer beheuren töt de trouwe medestaanders van De Gaulle, en was menister van defensie töt dizze leste 't ambt van president neerleggen. Oppe defensiepost kreeg hi'j in 1961 te maken mit 'n opstand van generaols. Ok zetten hi'j de Fraanse ontwikkeling van kernwaopens in gang, wat of deur De Gaulle ewenst was. In 1971 wördden Messmer menister van oaverzeese departementen en gebiedsdielen.

In 1972 benuumden hum president Pompidou um Jacques Chaban-Delmas as eerste menister op te volng. Hi'j stönd an 't heufd van drei körtdurende regerings. Twei jaor later volgden hum Jacques Chirac op. As ofgeveerdigde van 't departement van de Moselle en fractieveurzitter van de Gaullistische RPR bleef Messmer in de nationale verzameling töt 1988. Van 1971 töt 1989 was hi'j ok borgemeister van Sarrebourg.

Van verscheiden belaangrieke instellings hef Messmer veurzitter ewest. In 1999 wördden hi'j uutekeuzen um bi'j de Académie Française te koemen. Ok vanof det jaor was hi'j kanselier van 't Institut de France. Hi'j had veule dekeraosies, en hef verscheiden waarken oaver zien leben uutegeben.

Pierre Messmer hebt ze wel de leste gaullist enuumd. Oaver zien invloed hef hi'j ezegd det hi'j in de gelegenhied ewest hef um keuzes te maken, wat niet krek 't zölde is as zien eing wil uutvoeren. Van de onafhaankelkhied van Algeri'je hef Messmer veurstander ewest.

Van de koloniaole tied geleufden hi'j det dizze veurdelen ehad hef, zoas de vrede die vake handhaafd wördden. Oaver de studentenopstand van mei 1968 zee Messmer det hi'j de veraanderende weerden in de maotschoppi'je niet hef willen teungholden, mar wal de anarchie en het geweld. Volngs Messmer vergist de ecologische activisten teung kernenergie heur, umdet 't een schone vorm van energie is.




#Article 423: Heks Hasje (491 words)


Heks Hasje is n Grönnegs mythisch figuur oet Westerwoolde. Rund dizze vrouw geit n sage rund under de Woolgens. Umdat zi bi Zèlng woonde, is dizze sage veural in Zèlng vernuimd. 

In Zèlng is t kavvee De Heksenketel vernuimd naor Heks Hasje. Ok de Hassebaarg komt op dizze meneier an zin naom. 

Heil, heil laank leden, dou in Westerwoolde alles nog moor, klein en meinschaar was, leefde der n heksken in t midden van aandere heksen, trollen en weite wieven. Dit heksken waar heil klein en haar eit koolde vouten van t drabbege moor. Zi waar vaok verkoolden en neisde daorum slim veul. Hatsjie, hatsjie... Al gaauw nuimde man heur daorum Hasje.

Zi wörde veul taargd deur elkenein, veuraal deur dei aokelke weite wieven dei an de baank van t lutje revierken hoesde. Hasje besloot um man te verhoezen. Zi steeg up heur bezzempken en zweierf over de moren en t Westerwoold. Up eins zag zi n lutje heuvel mit baarkebomen en wenen. Hier blief ik, docht zi. Zi muik waarme slofkens van zaachte blaoder en n stel neie bezzemkens van weensprikken. As t duuster wur stookde zi n vuurken um zuk te waarmen en um wat lucht te hebben. De weinege mìnzen dei saovends heur weeg zöchde over de tangen deur t moor, zagt t luchtschiensel en belaandde op Hasje heur heuvel van waor zi ander dag heur weeg weer vond. As Hasje op heur bezzem rundvloog en kwaodwollende mìnzen ankommen zag, gungt zi as de ment naor under en doofde t vuurken, zodat zi verdwaolde mit alle gevoolgen vandein. 

Zo vergungt t ok n rieke keunek, dei mit n kaore goold deur t moor reisde. Hasje haar vernomen dat hi zin onderdaonen oetmaargeld haar en heil minneg behaandeld haar. Dou hi vlak bi de heuvel waar, doofde zi t vuur. Hi waar binao boven dou de waogen votzakde, umkipte en mit de keunek en aal t moor in zunk. Tot nou tou heft man nog niks van t goold opdolven. 

Zo laankzaomerhaand nuimden de mìnzen dei zaandheuvel de Hasjesbaarg, laoter verhaspeld tot Hassebaarg of hasselbaarg... Der kwamt deur de jaoren hìn aal meer mìnzen in Westerwoolde wonen. Dizze mìnzen gungt t klein oetgraoven en der ontstond vennen en baauwlaand. t Moor verdween laankzaom en der wörde op zeid en wonnen. Hasje begon zuk aal minder op heur gemak te vuilen in t Westerwooldse laand en vloog up heur bezzem zuudoostwaorts, wieder en wieder tot zi zuk weer neerluit up n hogere en meer beboste heuvel in de nao van n grote revier in t midden van Duutslaand. Daor ligt den ok n plaots Hasselberg waor Hasje en heur femilie nog aal woont en zuk thoes vuilt.  

Messchein ... a'je up n duustere aovend of nacht eins op de Hassebaarg kiken gaot, vi'je nog femilie van heur tuzzen de stroeken of in n holle boom. En a'je n vuurken in t duuster zein up de Hassebaarg, weit ie t wizze!




#Article 424: Opstalboom (137 words)


De Opstalboom is t middelaiwse dingstee van de Zeuven Fraise Zeelanden bie Rahe, Aauwerk. Ôfgevoardegden van de Fraizen troffen ainander tot in de 13e aiw om mekoar te beloven de Fraise Vraaihaid te respekteern en te haandhoaven, rechtvoardeg te wezen en om grode beslissens te nemen. Omdat de middelaiwse Fraizen gain vôrsten harren, wuir dizze Fraise Vraaihaid mit de zegswieze Eala Frya Fresena bekrachtegd. Dizze zegswieze stait tegenswoordeg op t woapen van Oostfraislaand. 

De bieainkomsten bie dizze Opstalboom kennen zain worden as n joarvergoadern.

Opstalboom betaikent Ophangboom en verwiest noar de funksie van de aaik as belaankriekste stee in de Fraise landen. Hier wuir noamelk noast t besturen, ook rechtsproken. De aaik geul in sommege Germoanse stammen as haailege boom.

Op t stee woar de Opstalboom vrouger stond, stait nou n monument dat heugt aan de Opstalboom.




#Article 425: Zeuven Fraise Zeelanden (116 words)


De Zeuven Fraise Zeelanden waren in de Middelaiwen zölstandege Fraise laandskoppen. t Is nait wizze of t tal zeuven letterlieks nomen worden mout of dat t der meer waren. In de bond van de zeuven zeelanden waren in alle gevallen meer as zeuven gebieden verbonden, mor of dij almoal as ain van de zeelanden zain wuiren is nait dudelk.

In n opdailing van de Fraise Noordzeekust worden de zeelanden zo indaild:

Varioatsies hierop nemen ook Fraislaand over de Aider op as ain van de Zeelanden, in stee van Overjade. Welkend nou juust is, is nait wizze.

De bond van de zeuven zeelanden kwamen elk joar op de dinsdag noa Pinkster biemekoar bie de Opstalboom, bie Aauwerk.




#Article 426: Laauwers (197 words)


De Laauwers (of Laubeek) is n revier dij vuur n groot paart de grins tuzzen de Nederlaandse provìnzies Frieslaand en Grunnen vörmt.

De revier is de noamgever van de oorspronkelke Laauwerszee en t noudagse Laauwersmeer.

De revier, den nog n beek, ontspringt ten zuudoosten van t dörp Suurhoesterveen. Bie Gerkesklooster/Strobosk kruust de Laauwers t Prinses Margrietknoal/Van Staarkenbörgknoal.

Woar de Olle Voart ien de Laauwers uutmondt, bie de Schaalkendam, krigt t de bredte van n revier. Even wieder splitst de revier zok ien n Friese toek, de Olle Laauwers, en n Grunneger toek, t Zieldaip, dij even ten noorden van Paiderziel weer bie mekoar kommen.

Ten noorden van Munkeziel wordt t via de Munnekezielsterried omleid om bie Zoltkamp vuurbie t Friese ziel ien t Laauwersmeer alsnog soamen te kommen mit t Rietdaip. 

Feitelk is de oafstrulln van t gedielte ten noorden van Strobosk noar t zuden richt. t Friese ziel wordt allend bie neudgevaaln bruukt.

De geul tuzzen Aailaand en Röttumerploat heet ook Laauwers en ken zien worden as de vuurtzetten van de revier over de Waddenzee. Vandoar dat Aailaand Fries is en Röttum Grunnegs. De geul ten noorden van Waarvum dij oetmondt ien de Laauwers heet Zuudoost-Laauwers.




#Article 427: Hoogezaand-Sapmeer (152 words)


Hoogezaand-Sapmeer (Nederlaands: Hoogezand-Sappemeer) is n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De vrougere gemainte beslagt n oppervlak van 73,05 km², woarvan 5,05 km² wotter (t Zuudloardermeer).

Op 1 jannewoari 2018 is gemainte Hoogezaand-Sapmeer opgoan in de nije gemainte Midden-Grunnen.

De vrougere gemainte Hoogezaand-Sapmeer bestaait uut de volgende ploatsen en gehuchten: Achterdaip, Börkomnij, Börgweg, Foxham, Foxhol, Foxholsterbosk, Hoogezaand, Joagerswiek, Kaalkwiek, Kiel, Klaainemeer, Wolle, Lula, Houk, Meerwiek, Nijkomnij, Sapmeer, Tripskomnij, Wotterhuzen, Westerbrouk, Baarge.

In de 17e aiw wuir begonnen mit de ontginnen van de veengronden ten zuud-oosten van de stad Grunnen. Tiedens dizze ontginnen ontstonden de dörpen (en gemainten) Hoogezaand en Sapmeer. In 1949 is de gemainte Hoogezaand-Sapmeer ontstoan deur t soamengoan van dizze baaide gemaintes. Tegenswoordeg binnen baaide dörpen aanmekoar gruid, woardeur baaide dörpen sums ook wel soamen as Hoogezaand-Sapmeer nuimd worden.

Aan de spoorlien Grunnen-Schaanze liggen 4 stations binnen de gemainte Hoogezaand-Sapmeer: Kropswòl, Houk, Hoogezaand-Sapmeer en Sapmeer-Oost.

Buslienen in de gemainte Hoogezaand-Sapmeer:




#Article 428: Loppersom (Grunnen) (151 words)


Loppersom (Nederlaands: Loppersum) is n dörp en n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte het 9.533 inwoner (1 jannewoari 2020)  en beslagt n oppervlak van 111,93 km².

t Dörp Loppersom ligt aan de Lopster Wijmers. In t zentrum stait n schiere gotische, gedailtelk romanogotische kruuskèrk, de Petrus- en Pauluskèrk, mit n schier interieur.

De gemainte is voak t epizentrum van de eerdschokken as gevolg van de bodemdoalen deur de winnen van eerdgas.

In 2021 is Delfziel, n Daam en Loppersum bie nkander doun in de gemainte Emsdelta. 

De gemainte Loppersom omvat de volgende ploatsen: Aikwerd, Aikwerderdraai, Ainum, Froamklap, Garrelsweer, Garsthoezen, Houksmeer, Honderd, Hoezenge, Kolhol, Leerms, Loppersom, Lutjeriep, Lutjewiewerd, Merum, Middelstom, Oosterwiewerd, Startenhoezen, Stedum, Stork, Toornwerd, Westeremden, Westerwiewerd, Wirdum, Wirdumerdraai, t Zaand, Zeeriep, Zieldiek.

Loppersoum ligt aan de spoorlien Grunnen-Delfziel, mit stations in Loppersom en Stedum. Doarnoast binnen der veur t openboar vervouer in de gemainte nog de volgende buslienen:




#Article 429: Leek (Grunnen) (173 words)


Leek (ook: Laik of De Lieke) is n vrougere gemainte in t Westerkwartier, provìnzie Grunnen. t Komt ongeveer overain mit t olle gewest Vredewold. De heufdploats is Leek. Wieder bestait t oet de dörpen Zeuvenhuzen, Tolbert, Midwolle, Lettelbert, Oostwold en Enumatil (Aimentil).

Leek stait veural bekend om de börg Nienoord bie de heufdploats. Dit is n olle börg dij oorspronkelk baauwd is deur de femilie Van Ewsum oet Middelstum, dij de Nije Oert (nieuwe oord, Nienoord) sticht het om in t gebied ten zuden van Laik te begunnen mit t groaven van törf.

Op t landgoed Nienoord is in de börg t Nationaal Rijtuigmuseum vestegd. Wieder is der n groot familiepark en n zwemkasteel (zwembad mit overdekte boaden en n boetenbad). Op t terraain is ook t openluchttheoater Podium Nienoord te vinden. Aan de rand van t landgoed is de camping Westerheerdt vestegd en der is ook nog n iesboan annex windhondenrenboan.

Leek het n mooi overdekt winkelcentrum, De Liekeblom. De regionoale scholengemainschop De Borgen geft onderwies op VMBO, HAVO, VWO en Gymnasium-niveau.




#Article 430: Scheemde (171 words)


Scheemde (Nederlaands: Scheemda) is n dörp en war n gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte beslagt n oppervlak van 117,17 km² (woarvan 2,41 km² woater). De gemainte ligt in de streek t Oldambt. De gemainte is ontstoan in 1990 deur soamenvougen van t olle Scheemde mit de gemaintes Midwolle en t Hammerk. In meert 2006 muik de provìnzie Grunnen bekend dat Scheemde op termien soamenvougd worden zel mit Winschoot en Reiderlaand. Op 1 jannewoari 2010 is t dan ook opgoan in nije gemainte Oldambt.

Dat Scheemde op termien soamenvougd worden zol loat zain dat de geschiedenis zuch herhoalt. Vrouger bestond Scheemde uut meerdere leutje dörpkes as: Zwoag, Scheemdermeer, Eexte en Zaant. dizze dörpen bunt in de loop der joaren soamenvougd.

De gemainte Scheemde bestaait uut acht dörpen, noamelk: Kloosterholt, in t Nederlandse beter bekend as Heiligerlee, Midwolle, t Hammerk, Scheemterhammerk, Oostwòld, Scheemde, t Woar en Westerlij. 
In Kloosterholt bevindt zoch t Klokkengieterijmuseum. Hier is te zain hou klokken goten worden. n Aander museum besteedt aandacht aan de slag bie Kloosterholt.




#Article 431: Slochter (132 words)


Slochter (Nederlaands: Slochteren) is n dörp en n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De vrougere gemainte beslagt n oppervlak van 158,77 km² (woarvan 5,73 km² woater). t Schildmeer is nou nog t ainege grode meer in dizze vrougere gemainte. Meerstad, n nije woonwiek rond n nij aan te leggen meer zel in de toukomst baauwd worden tuzzen Slochter en Grunnen, in 2017 is dit gebied noar de gemainte Grunnen goan.

Op 1 jannewoari 2018 is gemainte Slochter opgoan in de nije gemainte Midden-Grunnen.

De vrougere gemainte Slochter omvat de volgende ploatsen en gehuchten: Froombos, Haarstee, Hellum, Kolham, Legelaand, Luddeweer, t Schild, Schaarmer, Schewòl, Sibboeren, Slochter, Staindam, Tjuggem, Woudbloem.

Slochter staait bekend deur heur gaswinnen. De gasbel van Slochter bevatte 1032 miljard kubieke meter en haar doarmit twij-daarde van de Nederlandse gasreserves.




#Article 432: Zuudhörn (498 words)


Zuudhörn (Nederlaands: Zuidhorn) is n loug en vrougere gemainte ien provìnzie Grunneng in Nederlaand.

De hudege gemainte ontstond op 1 jannewoari 1990 deur t soamenvoegen van de vaaier gemaintes Auwerd, Gruupskerk, Ollehoof en Zuudhörn. Dizze vaaier gemaintes binnen nog trug te zain in de gemaintvlag, woarbie de vaaier greune 'zwoanen' stoan veur de vaaier vermoalege gemaintes. De gemainte is onderdiel van t COROP-gebied Overg Grunnen.

De gemainte moakt geogroafisch en ekonomisch diel oet van t Westerkwartaaier en was oorspronkeliek veuraal op de laandbaauw richt. Deur de aansloeteng op de wegverbindeng (N355) en trainverbindeng tuzzen t Stad en Leewerd, de tounomen automobiliteit, t oafnemen van t aantel arbaidsploatsen in de laandbaauw en t deur de provìnzie aanwiezen van t dörp Zuudhörn as gruikeern (noa 1960) wuir de gemainte aal meer n forensengemainte veural op t Stad richten. t Dörp Zuudhörn is doardeur relatief veul staarker gruid as de andere keerns binnen t gebied en de bevolkeng is der relatief zain hoger oplaaiden. Zuudhörn is n relatief welvoarende gemainte, mede deurdat der n eerdgasveld en n geschikte grondloag veur de opslag van dit gas aantroffen is ten noorden van t loug Gruupskerk, wat aanlaaideng was veur de NAM veur de exploitoatsie van dit veld en de ploatseng van n opslagstee veur t opvangen van körte pieken ien t gasverbruuk.

Binnen de hudege gemainte liggen de olle kultuurlaandskoppen Middag en Homsterlaand, ook wel soamen nuimd as Middag-Homsterlaand. Dit gebied ligt rond en boven t dörp Ollehoof en is t oldste kultuurlaandskop van West-Europa.

De gemainte Zuudhörn omvat ook de volgende ploatsen en stadspaarten: Aalsum, Auwerd, Balmahoezen, Barnwerd, Bril, De Kampen, De Povvert, De Roegeweerd, n Ham, n Hörn, Daipswal, Elektra, Englum, Fraansum, Frytum, Gaaikemadiek, Gaaikemaweer, Goarkeuken, Gruupskerk, Heereboeren, t Houkje, Hoogemij, Ikum, Kenwerd, Kievitsboeren, Kommerziel, Korhörn, Legemij, Lammerboeren, Laauwerziel, Nijhoof, Nijklap, Nijziel, Noorderboeren, Noordhörn, Noordhörnergo, Noordhörnertolriggel, Okswerd, Ollehoof, Pama, Paiderziel, t Roegzaand, Soaksum, Selwerd, Spanjoardsdiek, Staintil, Viskvliet, Wierumerschaauw (gedailteliek).

Zuudhörn en t noordelieker legen Noordhörn binnen rond 1592 ontstoan ien n gebied woar de zee aleer oaf en toe over t laand kwam en vruchtboar slib oafzette. Van baaide lougen ligt de keern op n zaandrog van om en bie 4 kilometer, dij t leven hier meugeliek moek. t Dörp wuir geleideliek aan n vestegengsploats veur renteniernde welstelde boern. Zo wuiren ien en rond de ploats 3 börgen baauwd: de Jellemabörg, Klinkemabörg en Hanckemabörg. De letste börg dij oafbroken wuir was de Hanckemabörg om en bie 1878. Van dizze börg is allend t skathoes overbleven, wat ien 1965 herbaauwd wuir. De omtrekken van de börg binnen ien 1993 in de omgeveng aangeven deur de Historische Kring Zuudhörn. Dizze börg het laange tied t gezicht van t loug bepoald en t woapen van de  was tot de gemaintelieke heriendeleng van 1990 ook t woapen van t dörp en gemainte. Dizze femilie wordt noameliek verantwoordeliek holden veur de stichteng van t loug.

De gemainte Zuudhorn ligt sunt 1866 aan de spoorlien Grunneng-Leewerd, mit stations in Zuudhörn en Gruupskerk. Buslienen in de gemainte binnen:




#Article 433: Hounder (339 words)


Hounder of honer enkelvold: hìn; ook: rèbbe, tude of tuut; Latain: Gallus gallus domesticus) binnen domesticeerde vogels uut de femilie van de fazantachtegen (Phasianidae).

Der bestoan n hail ìnde hounderrassen.

Man denkt dat de hounder ofstamt van de wilde Gallus gallus, het Bankivahoen, ook wel t Rode Boshoen nuimd. t Is n schuw, wantrouweg en sluw daaier, dat net zo groot is as n krielkip. t Bankivahoen komt in India en Zuudoost Azie nog aal in t wild veur. 

n Hìn ken goud haard vouer zo as maaiskörrels eten. Wat zai oppikt komt eerst in n puut terecht (de krop). t Wordt doar mit spij weekt. Doarnoa binnen der twij moagen dij mithelpen om t vouer fien te kriegen. De kliermoag vougt moagsappen tou veur de wiedere verteern. De spiermoag kneedt t vouer en moalt t fien. Doarnoa wordt t wieder verwaarkt in de dunne daarm. De reststoffen verlôten t lichoam via de endeldaarm en de kloaka. n Hìn het twij blindedaarms. Zai helpen bie de verteern van raauwvezels en onttrekken vocht aan de vouermassa.

Hounder kinnen heur kop hail wied in alle richtens draaien. Dat komt deur t grode aantal haalswaarvels: vartien. De mìnsk het der mor zeuven. Hounder kieken nait wied. Wat wieder as viefteg meter bie heur vot gebeurt, kinnen zai nait zain.

n Hìn het gain oorschelp. Wat op meer as viefteg meter ofstand gebeurt, hoort e nait. n Hìn zugt kleurn ook aands. Veur n hìn is roodgeel de kloarste kleur. Overegens hebben hounder wel oorlelkes. Maisttied leggen hounder mit witte lelkes witte aaier en gounend mit rôze lellen broenen.

Hounder hebben de naaigen om noar rooie veurwerpen te pikken wat opmaarkelk is omdat heun kam en lellen zölf rood binnen. As n hìn ainmoal blödt deur t pikken, ken t hierdeur gebeurn dat hounder mekoar oetìndelk doodpikken.

Lokoal in de Achterhouk leert man luu oet t westen plat proaten deur de zin: Den tuute in den toete doon (Grönnegs: De tuut in de puut doun) Woarbie de luu oet t westen ongeleuveg kieken.




#Article 434: Tudeaai (105 words)


n Tudeaai (oetsproken as Tuudaai) is n Aai van n hounder/tude. Onbevruchte tudeaaier worden voak bruukt as vouermiddel dat vanolds veul deur mìnsken eten wordt. Andere daaiern woarvan aaier eten worden binnen ainder en gaanzen.

In Nederlaand wuiren in 2002 gemiddeld 184 aaier per perseun eten. De maiste aaier worden thoes hail eten, mor der worden ook veul aaier verwaarkt in kouk, toart, pasta en twijbak. Aaidoren binnen n emulgator en vörmen mit wat eulie en edik n emulsie: majonèze. Tegenswoordeg willen veul mìnsken t aai laiver van n hounder dij wat meer leefruumte het as in n legbatterij. Dizze aaier haiten scharrelaaier van scharrelhounder.




#Article 435: John Donne (935 words)


John Donne (Londen, 1572 – Londen, 31 meert 1631) was een dichter, skriever en predikaant die de Engelse Renaissance in de tied van Elizabeth en Jacobus luuster bi’jzetten.

Donnes olders waren kattelieken in een tied det de Anglicaanse Karke ien-esteld was en ‘paapse’ mèensen vake vervolgd worden. Zien moe stamden of van de humanist Thomas More en zien va stamden uut een olde Welse femilie. Hi’j worden thuus eskoeld en gung daornao naor de universiteit. Hi’j studeerden niet fermeel of, want dan mos ie de Engelse monarch as heufd van de karke erkennen. Vervolngs hef hi’j lichtkaans in Europa rond ereisd. In de jaoren 1590 stapten Donne aover op ’t Anglicanisme. In 1591 begunden hi’j an een rechtenstudie. Zien eerste dichtbundels, Satires en Songs and Sonnets, gungen rond onder zien kameraoden.

Op zuuk naor roem en ienvloed naamp hi’j diel an expedities teung de Spanjaorden, en hi’j kwaamp te warken veur de hoge staotsman Sir Thomas Egerton. Dizze bracht hum ’t parlement in. Hi’j skreef veule gedichten, miest naor Lati’jns veurbeeld, mar oorspronkelijk van aord deur zien skarpe verbeelding.

Um zien charme en wit (onderholdende, geleerde humor) muchen de vrouwgies hum geern lieden. In 1601 trouwden hi’j mit Anne More. Zie duurden veur de brulfte gien toestemming te vraogen van heur va, Sir George More, umdet zo’n belaangriek man ’t mit ’t huwelik niet iens zol hebben ewest. Annes va leut Donne een tiedlaank opsluten toen as hi’j heurden van de trouweri’je, en Donne raakten zien anstelling bi’j Egerton kwiet. In de jaoren die volgden had hi’j ’t slim lastig um zien femilie te onderholden. In 1609 betaalden Annes va dan toch de bruudsschat.

Donne reisden in Fraankriek en Italië, en terogge in Engeland lik ’t det hi’j stokken hef helpen skrieben die teung kattelieken ericht waren. Hi’j skreef een propagandastok veur keuning Jacobus, Pseudo-martyr (1610), en worden hierveur töt doctor in de letteren benuumd deur de universiteit van Oxford. Ok penden hi’j een satirisch stokkien teung de jezuïeten, Ignatius his Conclave (1611).

Donne hef een melancholisch man ewest, die overwogen hef hum te verdoen. In ’t wark Bianthanatos (van ’t Grieks veur zölfmoord) skreef hi’j aover de redens die een zölfmoord rechtveerdigen konden. Donne’s stried had ok mit ’t geleuf te maken: hi’j vuulden hum niet van zien eing heil verzekerd. Uut zien wark sprek een grote morele ernst, en hi’j höld hum bezig mit de perblemen tussn de Anglicaanse en de Rooms-Kattelieke Karke. Hi’j hef eskrebem det elke karke die de kristelijke beginselen hooghöld wal een waore karke mos weden. Tussen 1607 en 1613 skreef hi’j religieuze gedichten die töt de beste in de Engelse literetuur erekend worden.

Er worden op an-edrongen det Donne veur de Karke van Engelaand an ’t wark gaon, mar hi’j vuulden hum niet weerdig en wol liever seculier wark, det hi’j aal niet vienden kon. Zöls de keuning leut weten det hi’j Donne veur de karke an ’t wark hebben wol.

In 1611 kwaamp Donne veur Sir Robert Drury te warken, daor as hi’j mit deur Fraankriek en de Lege Landen reisden en die Donne’s femilie herbargden. Donne skreef varzen bi’j trouweri’jen en aoverliedens, waoronder ’t aoverlieden van Drury’s dochtertien Elizabeth. Hi’j zat opni’j in ’t parlement en bleef perberen um bi’j de staot in dienst te kommen in plaats van bi’j de karke. Uuteindelek voltooiden hi’j zien Griekse en Hebreeuwse studies en een stok Essayes in Divinity, en hi’j worden in 1615 töt diaken en priester ewi’jd. Al rap worden hi’j benuumd töt predikant van de koning en kreeg hi’j een theologische graod van de universiteit van Cambridge. Zien honderdzestig aover-ebleben preken leest ze vandage nog aal.

In 1617 kwaamp Donne’s vrouwe in ’t kraombed uut de tied. Dit speulden zien gezondheid parten. In een karkelek-poletieke functie reisden hi’j naor Duutslaand, en in 1621 worden hi’j anesteld as deken van St. Paul’s Kattedraal, daor as hi’j zien belangrieke wark sekuur uutvoerden. Erstellende van een slimme koorts skreef hi’j Devotions upon Emergent Occasions (1624). In de leste jaoren van zien leben störben verskeiden kameraoden, kiender en zien moe. Nao zien dood worden Donne begraoben in St. Paul’s, daor as nog een beeld van hum te vienden is.

Bi’j leben was Donne as predikaant ’t miest bekend. Postuum worden in 1633 zien Poems uutegeben. In 1640 publiseerden Izak Walton een Life van Donne. Binn’n neengtig jaor nao zien dood bent Donne’s Poems seuben keer opni’j edrokt; daarnao waren de mèensen een tiedlang minder drok op zien wark. Vanof de neengtiende en veural in de twintigste eeuw is der een ni’je, grote belangstelling ontstaon veur Donne’s proza en gedichten. T.S. Eliot stund mit zien stok The Metaphysical Poets an de wieg van een ni’je appreciatie van de metafysische dichters zoas Donne. Een kenmark van de metafysische poëzie, daoras Donne de veurnaamste exponent van was, is de conceit, de stark uut-ewarkte metafoor die vake netuurkundige veurbeelden gebruukt.

Een beruumd prozafragment det Donne hef eskreben komp uut aoverdenking 17 in Devotions upon Emergent Occasions: Gieniene is een Eilaand, det allennig uut humzölf bestiet; iederiene is een stokkien van ’t Vastelaand, van ’t gehiel; as deur de Zee een Klute weg-espuuld wordt, is Europa daor minder umme, krek as wanneer een hiel stok Kuste weg-espuuld wordt, krek as wanneer ’t Huus van oen kameraoden of oen eing huus weg-espuuld wordt; ieder zien dood nimt iets van mi’j weg, umdet ik betrökken binne bi’j ’t Mèensdom; En vraog daorumme nooit wie as ze koomt halen; Ze koomt veur oezölf.

Een religieus gedicht van John Donne, hier mit vri’je Drèentse vertaling, is A Hymne to God the Father, ok To Christ of Christo Salvatori eheetn:




#Article 436: Open haard (126 words)


De open haard is de mederne uutvoerige van de heerd, waorbie neet de verwarming van de kamer veuropsteet, mar de gezelligheid.

Toch kan de verwarming deur disse gezellige vorm van verwarming verstark wonnen deur 't gebruuk van een spatscharm. 't Spatscharm zurg veur een zachte, fiene warmte deur de straoling van 't gietiezer. Ho dikker de plaote van 't spatscharm, ho starker de straolende warking. De doeltreffendheid van een open haard kan mit een spatscharm tot 50% verbeterd wonnen.

De kombinasie open haard en verwarming is eerder regel as uutzundering.

Der bin zelfs open haarden in gebruuk dee op gas of elektriciteit warken (mit of zonder ofstansbedienige) en een paor nao-emaken stobben hemmen.

Tegensworig ku-j op tillevisie videobanen of dvd's ofspeulen mit een braandende open haard.




#Article 437: Kwispeldoor (215 words)


 
Een kwispeldoor is een spiejpotjen of een bakjen um in te spiejen. 't Is bedoeld um spieje en sliem uut de mond in op te vangen. Vrogger stungen der in kefees soms kwispeldoors waor oek de ressen pruumtebak in uut-espiejd konnen wonnen.

Kwispeldoor is of-eleid van 't Portugese woord cuspidor, dat spiejpotte betekent. 't Woord en 't gebruuk um een potte veur 't spiejen te gebruken, kwam via de VOC naor Nederlaand. Een deel van Indië was véúr de verovering deur Nederlaand in hanen van de Portugezen - de zeeluui en haandelaren nammen de 'cuspidor' van ze over. 

Vake zag een kwispeldoor der uut as een vaoze, ze wanen meestentieds van (versierd) diggelwark, keuper of email. 

In de 19e eeuw was spiejen in Europa neet zo netjes meer. To verschenen oek de bordjes Niet spuwen (neet spiejen) in bieveurbeeld trams, treinen, karken en kefees. Want in openbaore ruumtes spiejen, dat du-j neet. 

In grote delen van Azië is spiejen in 't openbaor nog heel gewoon. Alles wat ofval is, mut uut 't lief, vient de Aziaat. In Azië vie-j daorumme nog de heeltied spiejbakken. Sins 't begin van de 21e eeuw prebeert China 't spiejen in 't openbaor an te pakken. Dit dut China um een goeie indrok te maken op toeristen en toekomstige zakeluui. 




#Article 438: Tune (255 words)


Een tune is een (of-esleuten) stuk grond waor siergewassen, greuntes en/of krujen (veur eigen gebruuk) verbouwd kunnen wonnen.

Mit 't ontstaon van de eerste vaste woenplaosen, verschenen oek de eerste akkers. Um verrinewering en vraot van dieren en gewassen te veurkoemen wönnen der vake een stekelige beplaanting, dee dronge op mekaar stungen, umhinnezet. Umdat de wilge, de haozenoete en de meidoorne in Nederlaand van neture veul veurkoemen, wönnen ze vake gebruuk as hegge. 't Gung dan um de twee- of dreejaorige takken daorvan: disse bin soepel en buugzaam genog um dermee te kunnen vlechen. Zo'n hegge wönnen een tune eneumd. Laoter gung de naam van de hegge over op 't umsleuten terrein zelf.

In 't Duuts betekent Zaune nog de heeltied een hegge. De betekenis ofrastering, umheining haj zowal in 't Nedersaksisch as in 't Nederlaands. Een veurbield uut 't Drèents: De toen sleut de hof of. Een veurbield uut 't Achterhoeks (uut 't verhaal Wakelbrinks Dina deur G.J. Meinen): In den hondetoen van witte latten, veur de deure, ston den kettenhond te blökkene.

Daornaos wönnen der bie de bouw van een klooster oek een ummuren tune an-eleg veur de verbouwing van o.a. medesinale krujen.

Vandage de dag is de tune (in Nederlaand) meestentieds een deur schuttige of-esleuten stuk grond waor de meensen buten kunnen zitten. De tunecentra doon 't tegensworig barstensgoed mit 't verkopen van siergewassen. In aandere lanen kump 't soms veur dat tunen neet of-esleuten bin.

Drents citaot; uut Hoe kan dat nou?, op Niks is zoas 't lek (1997) van Skik.




#Article 439: Schuttige (135 words)


Een schuttige (of: schutting) is een arfofscheiding dat meestentieds emaak wonnen van hout. In 't algemeen scharmp een schuttige de tune of veur wat derachter lig, 't zurg oek meer veur een privésfeer in de tune. Bie sommigen veurbiegangers wek 't niejsgierigheid op. Ze kieken dan oek over de schuttige hinne, of preberen deur een gat iets te zien van wat der an de aandere kaante van de schuttige gebeurt. As de arfofscheiding deurzichtig is, dan is der meestentieds sprake van een hekke.

Een schuttige kan oek van aandere materialen emaak wonnen: bieveurbeeld rieten matten. In ouwe woenwieken zie-j vake schuttigen dee emaak bin van betonnen plaoten. Vake laoten tuunliefhebbers de schuttige begreuien deur klimplaanten, zoas een klimop of een clematis.

Sinds 1 jannewaori 2003 gellen in Nederlaand laandelijke veurweerden veur bouwvergunningsvrie plaotsen van schuttigen. 




#Article 440: Hendrik Sterken Rzn (415 words)


H. (Hendrik) Sterken Rzn (Stappest, 8 augustus 1915 - Ni'jlusen, 19 april 2010) was een Aoveriesselse dichter, verhalenschriever, schriever aover streekgeschiedenis en harmonicaspeuler.

Hi'j leerden as kiend 't boernbedrief, mar er greuien bi'j hum ok een grote belangstelling veur 't verleden van de streek waor as hi'j geboren was. Hi'j was de eerste die aover de geschiedenis van 't dörp Ni'jlusen eschreven hef. Ien Ni'j luusen mien dörpien: Drie en een halve eeuw Nieuwleusen (1976) schreef hi'j aover 't oldste verleden van dizze veurmalige gemiente, ien een tied dat de mèensen nog niet zo hiel drok waren op plaotselike geschiedenis. Andere schrievers hebt veule dingen uut Sterken zien underzuuken aovereneumen, ien hun artikelen al of niet mit bronvermelding. Mit Koop Vloedgraven schreef Sterken Oud Staphorst in woord en beeld (1976).

Sterkens talent as dichter blek uut 'n köppel ien Ni'j luusen mien dörpien ofedrukte gedichten. De Italiaonse zegswieze Se non è vero, è bene trovato klinkt deur ien 't gedicht aover de jager Klaas oom. Klaas oom vertelt det hi'j dwars aover een sloot een haze scheuten hef. Hi'j mos aover de sloot springen, völt in 't grös en vund een boordevol entennöst. Bi'j 't springn kwaamp hom 't aandere schot ok de loop uut en raakten twie'j gaanzen. Toe gleden Klaas oom in de sloot:

          

Hendrik was een zeer gevuulig en sociaal bewogen man hí'j kon zich veur een ieder inzetten.
Toen hí'j op de schoele woar zien kiender hengungen, van een arbeidersfamilie de kiender ienzaam op 't schoelplein zag lopen maakte hi'j het volgende gedicht veur de schoelkraante.

In 1987 verscheen, net as Ni'j luusen mien dörpien in eing beheer, Sterkens dichtbundel Uut 't boer'n-laand. Dizze gedichten bint eschreben tussn 1955 en 1986 en gaot aover gebeurtenissen uut de gemienschop en belaangrieke momenten uut zien eing leben.

't Lied Ni'j luus'n mien dörpien werd ok deur Sterken eschreven. Hi'j hef 't zelf al iens ezungen veur
een opname van het radioprogramma 'Onder de groene linde' in de zestiger joaren en dat . De N'jluuseger dialectzanger Aalt Westerman hef 't liedtien met filmmomenten en muziek op zien DVD Mooi Natuurlijk ezet en is hiermet in november 2010 uutekommen.

Van een haandskrift det hi'j in een archief ontdekten leut Sterken de tekst uuttypen en verschienen as Uit Staphorsts ver verleden. In samenwarking mit de Natuur- en Milieufederatie Overijssel beschrif hi'j ien Van Reestdal tot Beentjesgraven, van Kievitshaar tot Kievitsnest de plaanten, beesten, 't laandschop, de geologie, de cultuur en de historie van de gemiente Stappest.




#Article 441: Hekke (105 words)


Een hekke wonnen meestentieds emaak van hout of metaal en wonnen vake gebruuk as arfofscheiding. Een hekke is stevig van constructie en bevat openingen waor je deurhinne kieken kunnen. De deure van een poorte wonnen oek vake een hekke eneumd.

Een ondeurzichtige houten constructie mit dezelfde functie as een hekke heet een schuttige.

Soms hef een hekke prikkeldraod um overklimmen te veurkoemen.

Umdat in Nederlaand veul weilanen mit sloten umgeven bin, mut der allinnig op de dam een hekke koemen um 't vee binnen te houwen. As dus t hekke van de dam is, kan 't vee vrie rondlopen of (figuurlijk) wonnen de situasie onbeheersbaor.




#Article 442: Westergo (243 words)


Westergo is een oolde gouw in de perveensie Frieslaand. Vrogger was et iene van de Zeuven Zielanen en iene van de drie gouwen die in de tegenwoordige perveensie Frieslaand liggen. De aandere twie bin Oostergo en Zeuvenwoolden. 

An de oostziede greenst Westergo an de Middelzee mit an de aandere ziede Oostergo. Zudeliker was de greens oorspronkelk mit Boornego. Laoter wodde dit gebied opheven en ontston Zeuvenwoolden. De aandere greenzen weren de kusten.

Westergo is omenbi'j 1200 opdield in Franeker, Wildinge en Wymbrits. Franeker en Wildinge hadden meugelik et oorspronkelike Westergo vormt, tot Wymbrits d'r-bi'j kwam doe in de loop van de 12e ieuw t Zudergo as ienhied verdween. 

Van Franeker wodde de opsplitsing in de Vuufdielen al in de 13e ieuw zo belangriek dat de naeme Franeker veur et laand an et ende van die ieuw al niet meer bruukt wodde. 

Omenbi'j 1500 was Et Bildt in et noorden bi'j Westergo kommen, mar deur de oprichting van de Zeuvenwoolden was et Gaasterlaand, Doniawerstal en Lemsterlaand in et zuden kwietraokt. Veerder weren uut et gebied van Westergo acht steden opkommen. Harlingen en Franeker weren opkommen in et gebied van de Vuufdielen. Bolsward was opkommen an de oostziede van Wildinge, mit Woonserediel, et zuudpunt was Workum en Hindeloopen wodden. De rest van Wymbrits is uutmekaar valen in drieje steden en zes laandsdielen. Stavoren, Sneek en Ielst weren zelsstaandige steden wodden, mar de zes laandsdielen vormden de twie ni'je gemientes Wymbritserediel en Hemelumer Ooldeferd (en Noordwoolde).




#Article 443: Holt (126 words)


Holt is 't veurnaamste bestansdeel van (veural) bomen en struken. Behalve blaojen, naolden en schorse, bestaon de takken, stammen en wortels van niet-kruudachtige planten uut holt. Holt vormt 't binnenste en grootste deel van de stamme.

In de plante geeft 't stevigheid an de stamme en daornaost is 't betrokken bie 't vervoer van water en voedingsstoffen binnen de struke of boom, mit name in de butenste laogen.

Holt besteet veur een belangriek deel uut cellulose en hemicellulose, dät samen-eholden wordt deur lignine. Umdät in klimaoten mit zachte temperaturen, de wienter en de zommer verschillende gruuiumstandigheden veroorzaken, hebt veul holtsoorten uut disse klimaoten dudelijke gruuiringen (ok wel jaorringen enuumd). Ok tropische holtsoorten hebt soms dudelijke gruuiringen mit name äs ze stammen uut gebieden mit verschillende vochtigheidsseizoenen.




#Article 444: Hegge (116 words)


Een hegge is meestentieds een liendevormige anplaanting van struken en bomen mit as doel 't scheien van ruumtes. Een hegge wonnen deur regelmaotig bieknippen in vorm ehuilen.

Een houtkaante of houtsingel is een stroke begreuid mit bomen, struken en krujen, dee eens in de 3 tot 20 jaor tot de grond toe of-ezet wonnen.

Oorspronkelijk is een houtwalle een scheiding tussen twee akkers. Een houtwalle is oek een houtkaante op een verhogen plaotse, een lientbegreuiing van heesters en struken. Veur een houtwalle wonnen bosplaansoen gebruuk, inheems plaantmateriaal as de meidoorne, kardinaalsmutse, kornoelje, vuulboom en haozenoeteboom. Een houtwalle is oek een hegge van evlochen dooie takken tussen paolen. Oek bin der vlechheggen dee bestaon uut levende takken.




#Article 445: Wetenschop (121 words)


Wetenschop is de benaeming veur et weten van de meenske, veur de organiseerde kennis in de saemenleving, en veur de organisaosie van de wetenschop. Kot saemenvat is wetenschop et streven van de meensken om te weten te kommen of iets waor of onwaor is en is baseerd op feiten die uut eerder onderzuuk bin votkomme.

Et begrip wetenschop stamt volgens Van Dale uut 1300, en is lichtkaans ofkomstig van et Germaans. In et Latien hiet et scientia (kennis), hiervan is de Engelse naeme science ofleided. Hiel in et algemien kan d'r ok over wetenschop spreuken wodden as 'et weten', of 'de kennis'. Meerstal wodt d'r liekewel op 'e specifieke methode doeld, om tot die kennis te kommen, zoas hierboven vermeldt staot.




#Article 446: Zunnewiezer (327 words)


Een zunnewiezer (Frans: cadran solaire, Duuts: Sonnenuhr, Engels: sundial) is een instrement waor de tied mee an-egeven kan wonnen, deur de zunne as hulpmiddel te gebruken.

De eerde drei um d'r as hinne. Hierdeur is 't ofwisselend loch en duuster. Disse ofwisseling van loch en duuster geef de indeling van de tied in dagen.

De schaoduw van een veurwarp veraander daordeur de heultied van richting. As de schaoduw naor 't noorden wies (in 't zujelijk halfrond naor 't zujen) is 't krek mirreg. De zunne steet dan in 't zujen (in 't zujelijk halfrond in 't noorden), krek boven de meridiaan. 't Is 12 ure in lokale zunnetied. Daorvanuut ku-j een verdeling maken en uurlienen anbrengen waorop de schaoduw 't ure angeef.

In 't duuster ku-j de tied vanzelf neet meten mit een zunnewiezer, mar toch ku-j 's nachs de tied lezen an de haand van de posisie van een bepaolen ster. Hierveur gebruuk je een nocturlabium, 't instrement wonnen oek wel een horologium nocturnum eneumd. 't Liek dus in principe arg op de meniere dee gebruuk wonnen bie 't bepaolen van de tied, mit een zunnewiezer as hulpmiddel. 't Grote verschil is liekewels da-j bie de nocturlabium gien zunloch neudig hem, mar wel da-j der sterns goed zien kunnen.

Egyptische schaoduwklokken (1500 v. Chr.) wönnen in 't Ouwe Egypte gebruuk, en bin veerder ontwikkeld deur aandere culturen, zoas de Chinese, Griekse en de Romeinse culturen. Een soort zunnewiezer zonder gnomon wonnen beschreven in 't Ouwe Testement ().

De wiskundige en sternskundige Theodosius van Bithynia hef volgens sommigen een universele zunnewiezer emaak dee overal ter wereld gebruuk kon wonnen. De Franse sternskundige Oronce Finé maken een ivoren zunnewiezer in 1524. De Italiaanse sternskundige Giovanni Padovani publiceren een verhaandeling van de zunnewiezer in 1570. Hierin stungen de anwiezing veur 't maken van zunnewiezers en 't bevestigen van de verticale en horizontale zunnewiezers. Giuseppe Biancani's Constructio instrumenti ad horologia solaria bespreek 't maken de perfecte zunnewiezer, mit biekoemde illestrasies.




#Article 447: Wiendwiezer (137 words)


Een wiendwiezer is een instrement um de richting van de wiend mee te bepaolen.

Meestentieds besteet 't uut een metalen plaote dat vrie beweegbaor is um een verticale as hinne. 't Wonnen op een hoge plekke eplaos, en deur de wiend zal 't in een bepaolde richting edreid wonnen, de zogenaamde wiendrichting. Onder de wiezer is vake een liggend kruze an-ebröch, waoran of-elezen kan wonnen wat de wiendrichting is. 

Veur verfraoiing krieg 't plaotjen vake een vorm, meestentieds is dat een haone; een soortgelieke wiendwiezer wonnen oek wel wiendhaone eneumd. Mar oek aandere ofbeeldingen koemen as wiendwiezer veur. De haone op de karktoorne is een typisch protestans symbool en steet veur de opstanding van Jezus Christus.

Een goeie plekke veur een wiendwiezer (vake een wiendhaone) is de punt van een karktoorne - 't haontjen van de toorne.




#Article 448: Mous (265 words)


Mous (Latain: Brassica oleracea var. laciniata) is n simpel gewas dat op alle grondsoorten teeld worden kan en n typische wintergruinte is. 

Der binnen twij soorten mous:

Stroekmous vörmt n vraai laanke stengel en wordt van begun septìmber tot febrewoari wonnen veur de verse konsumpsie. In meert goan de planten deurschaiten en kommen zai in blui.

Dwaargmous wordt teeld en wonnen veur de industrie, van haalf septìmber tot begun november, omdat dizze mous nait tegen vôrst ken. Noa de winnen komt t in puten en wordt t in de supermaarkt verkocht. Dwaargmous mag gain laanke stoal môken, omdat de mous ôfmaaid wordt. Ook mouten de bloader dunne stoalen en n dunne middelnaarf hebben. Doarom worden hier rassen bruukt dij min of meer n rozet vörmen. Bie dwaargmous is der allend n herfstteelt. 

Per 100 gram vris gewicht bevat mous gemiddeld:

Mous wordt voak eten as stamppot mous. t Wordt veural eten in Nederlaand en dailen van de Duutse dailstoat Leegsaksen (Oostfraislaand, Oldenbörg, Bremen, enz.).
De mous wordt den deur de eerdappels hìn stampt en as ain gehail serveerd. Doarbie komt der ook wat jus en n stôk worst (rookworst of metworst). Ook worden der voak gortkes deurhìn mieterd, dit het veur de smoak nait zo veul effekt.

In t Grunnegs bestaait n oetdrokken: Hest in t mous lopen? wat betaikent Bist nait hailmoal goud wies?. In t Nederlaands betaikent de oetdrokken Heb je een klap van de molenwiek gehad? t zulfde.
In t Twìnts is de oetdrokken roepn in n moos veul broekt. t Betaikent dat dr koapers op de kust binnen.
dit is goud




#Article 449: Maande (100 words)


Een maande of een benne is meestentieds een evlochen bakke of omhulsel, oek wel korve eneumd, en soms veurzien van draoghengsels. De maande is daarbie van alle kaanten behalve de bovenkaante of-esleuten. Oorspronkelijk wonnen 't emaak van riet, strooi, gres, pitriet en hout (takken) populaire materialen um maanden van te maken. Tegeswoordig wonnen oek pepier en plastiek gebruuk. 

Een korve zonder bojem wonnen in korfbal en basketbal as doel gebruuk.

Een ondersteboven eplaosen korve wonnen deur biejenhouwers gebruuk as 't umhulsel veur een biejenes, biejekorve eneumd.

Maanden van riet en takken wonnen nog steeds op ambachtelijke wieze deur maandenvlechters emaak.




#Article 450: Tuugliende (205 words)


Een tuugliende (of liende) is een espannen draod daor aj ewassen tuug (linnengoed) en aandere kleraosie an te dreugen hangt. De draod is deurgaons buten espannen tussen muren of liendepaolen (bi'jveurbeeld in de tuun), en de kleraosie wördt deurgaons mit holten tuugknippen an de draod ehungen. Vake wördt drei of vier draoden naost mekaar espannen. De tuugliende onderscheidt heur van 't wasrekke en de dreugmeule.

De draod was vrogger miestentieds een touwgien, mar bestiet tegenswoordig in West-Europa miestal uut kuunststofvezel of staoldraod mit plastic derumhenne.

In een paar plaatsen in Nederlaand daor as 't slim weien wil, zoas op Marken, wördt een tweistrengsliende gebruukt die ze roop nuumt. Der wördt gien tuugknippen gebruukt, umdet de kleraosie vörtweien zol: in plaatse daorvan wördt de kleraosie tussen beide strengen eklemd.

In Zuud-Europese laanden kuj de tuugliende aover nauwe straoties espannen vienden. Um de was mit gemak buten te hangen en binnen te halen, is an beide enden van 't draod een ketrol vastemeuken.

Vanof de opkomst van de wasdreuger nemp 't gebruuk van de tuugliende of, mar kleraosie van gevulig materiaol kan nog aaltied beter an de liende.

Uut Allèn, een gedicht van Hans Heyting (evunden in Scheupers van de Taol, Stichting Het Drentse Boek, Zuudwolde, 2003)




#Article 451: KlompenVincent (335 words)


Vincent Hermanus Gerardus (Vincent) Luchtenberg (Roalte, 28 september 1976), better bekend onder zien schuulname KlompenVincent, is een Nederlandse zanger.

End 2002 dee Luchtenberg met an de veurrondes van het eerste seizoen van het televisieprogramma Idols. Allewel hie neet deur de eerste ronde kwaamp, wis e met zien optreedn toch een positieve indruk op de jury te maken. Met een klompendanse bracht hie het nummer As 't mot van Normaal ten gehore. 

In febrewaori 2003 verscheen Luchtenberg bie Idols opniej veur het voetlicht. Samen met elf andere deelnemmers (afvallers) nam e een plaotien en videoclip op. Het betrof een cover van Thank You for the Music van de Zweedse band ABBA. Tiedens de opname van de clip werd Luchtenberg ontdekt veur een anpriezingsfilmpien van verzekeringsbedrief Achmea. Disse maotschappij nam met hum een reclamefilmpien op veur in heur campagne Helaas berusten deze beelden niet op de werkelijkheid, woarin Luchtenberg met zien uutvoering de finale van t programma won.

Luchtenberg werd n kontrakt an ebeudn deur Willie Oosterhuis en Edwin van Hoevelaak van de Regiotappers (RTV Oost). Samen met de Regiotappers bracht hie een plaotien uut. Dit was weer een cover, disse keer van et nummer Oerend Hard van de Achterhoekse band Normaal.

End 2003 bracht Luchtenberg de DVD KlompenVincent: The Movie uut; neet völle later werd deur Johan Vlemmix een duet in een videoclip met Herman Berghuis eregeld.

Vlemmix nam Luchtenberg in de zommer van 2004 met op toer naor diskoteek de Skihut in Salou, woarnoa hie zich aansloot bie de Antihelden-tour. Vanaf end 2004 trad hie regelmaotig op met Berghuis, Robert-Jan Habich en Ronnie Jackson.

In 2006 werd het programma X Factor veur et eerst uutezonden. Uut dit programma werden André Pronk en het Duo Roef en Marian toegevoegd an de Antihelden-tour.

End 2007 leup de Antihelden-tour ten ende en ging Luchtenberg solo-optredens verzorgen. Zien repertoire veranderde lankzaam van Boerenrock noar Après Ski.

Oerend Hard is t enige officieel uutebrachte plaotien. Hiernao hef hie nog diverse malen nummers opgenommen. Disse bunt echter alleen als MP3 uutebracht.




#Article 452: Slik (292 words)


Slikkerij (of gewoon: slik) is de algaimene noam veur lekkernijn, maisttied mit zuker as heufdbestandsdail. Slik ontstond ooit as medizien, de pil vond man aait hail bitter en smeuk dus nait zo lekker. Man bedacht loater dat n zukerloagie om de bittere pil t minder vies môken zol, dit bleek te kloppen, den mìnzen vonden heur zölfs lekker. In t begun was slik allend verkriegboar bie de aptaik mor wuir loater gewoon in de supermaarkten verkocht as lekkernij (doarveur nog bie de krudenier en slikwinkel). 

t Woord slik is oflaaid van t waarkwoord slikken, dat tegenswoorden ook as betaikenis snoepen hebben ken. Ook t eten van kouk, chips en slagroom vaalt onder 'slikken'.

Drop is in Nederlaand t maist eten slik. In Nederlaand wordt zo ain 32 miljoen kilo drop per joar slikt. In Belgie is dit middelkerwies sukkeloa.

Smoak- en kleurstoffen kennen touvougd wezen aan slik om dizze produkten beter te smoaken lôten of om n bepoalde kleur aan t slik te geven.

Zukerversieren wordt bruukt om desserts te verfraaien, n veurbeeld hiervan binnen de spikkels op softies.

Bie summege feesten, zo as Sunterkloas, wordt der slik spesjoal veur t feest môkt. Bie t Sunterkloasfeest binnen dit in Nederlaand bieveurbeeld pepernoten, sukkeloadeletter en taaitaai, in Belgie binnen dit beeldjes van Sunterkloas en Zwaarte Pait uut sukkeloa. Ook spekuloas wordt voak in verbaand bracht mit Sunterkloas.

Der bestoan ook mìnzen mit n slikversloaven. Dit holdt in dat dijgene veul slikt en sums trilt as hai of zai n gebrek aan zuker het. Dit komt ook veur bie nait-slikversloafden mor bie slikversloafden ken t voaker veurkommen deur de grode houveulhaid zuker. 

Der bestoat ook zukerloze slik, dit slik is bedould veur diabetespasjenten (zukerzaikte) of mìnzen dij op taks binnen mor toch geern slikken. 




#Article 453: Stee-en-stoetje (161 words)


Stee-en-stoetje (Engels: Bed and Breakfast) is n logeerarraanzjemìnt woarbie de gast enkeld ain nacht verblift en smörns noa t mörnseten weer vot gaait. De gasten hebben n aigense koamer, voak bie n boer of n partikulier dij n spesjoale inbaauw moakt het veur gasten. Voak bevinden stee-en-stoetje's zoch in leutje dörpen dij te klain binnen veur n groot hotel. Zai worden voak opricht deur partikuliern dij t leuk vinden om mit mìnzen te waarken, môr gain groot bedrief hebben willen. 

De pries veur n stee-en-stoetje is voak gunstiger as n hotel en is den ook wat minder lux. Mìnzen dij noar n stee-en-stoetje goan, dudden dat voak veur de gezelleghaid en knushaid of omdat zai enkeld ain nacht overnachten hovven. 

In t Verainegd Keunenkriek en Ierlaand binnen hail veul stee-en-stoetjes en is t ook hail gebrukelk dat aine doar gebruuk van môkt. In Nederlaand wordt dit wat minder doan.

Stee-en-stoetje is ook de noam van n stee-en-stoetje-lozjemìnt in t Westerwoldse Vraiskeloo.




#Article 454: Gedien (176 words)


Een gedien (oek wel: kleed of glaozekleed) is een lap stof dat gebruuk wonnen um iets of te scharmen. 't Meest wonnen gedienen gebruuk as ofscharming veur een butenraam. 

Een gedien veur een raam kan verschillende doelen hem: um te veurkoemen dat der ene van buten naor binnen kiek, of um 't binnen duuster te maken, mar oek veur isolasie, of um 't binnen gezellig te maken as 't buten duuster is.

't Woord glaozekleed is een typisch West-Veluws woord, 't woord gedien of aandere vormen van dit woord bin ofkomstig vanuut 't Nederduuts en 't Nederlaans en kump in de 15e eeuw of 16e eeuw in zwang, in 't begin as benaming veur de greuntjes (gedien veur de besstee). 't Woord glaozekleed wonnen noen oek wel gebruuk as andujing veur een overgedien. 

Over 't algemeen bin gedienen van textiel emaak. Vake wonnen een gedien gebruuk in kombinasie mit glaozeklejen (vitrages). Op de Veluwe hannen de meeste meensen gien overgedienen umdat de luken veur 't vienster disse functie overnammen. Binnen hannen de meensen vake glaozeklejen hangen.




#Article 455: Woenkamer (187 words)


De woenkamer is een kamer in een huus waor 't dagelijks gezinsleven zich ofspeult. In een woenkamer van vandage de dag wonnen vezite ontvangen, tillevisie ekeken en in veule huushouwens oek egeten. In de woenkamer steet meestentieds de boekenkaste van 't gezin. In de woenkamer steet haos altied een zithoek mit zitstoelen. 't Is vake één van de grootste vertrekken van een huus en is meestentieds op de begaonde grond, veur zoveer 't neet um een appartement in een flat geet of zokswat.

De woenkamer in de vorm zoa-w dat noen kennen, is in stadsbebouwing in de 20e eeuw ontstaon. To de huzen van 't 'gewone volk' groter wönnen, wönnen de samen-evoegen woenkamer/slaapkamer mit besstee escheien in amparte woen- en slaapvertrekken. Bie de riekere luui was 't al eeuwenlange de zogenaamde selon dee de functie van woenkamer vervullen.

Op 't plattelaand, in boerderiejen, speulen 't dagelijks leven zich vake of in de (grote) zit-/woenkeuken. De heerd was allinnig veur 't zundaas ontvangen van volk, verjaardagen of bie hoog bezeuk. Bie ouwere boerengezinnen vient disse scheiding vake nog plaose, en is de keuken 't centrum van 't huushouwige.




#Article 456: Grepe (107 words)


Een grepe is, net as een gavel, een laandbouwwarktuug waormee-j losse dingen zoas heui en mes op een makkelijke meniere verplaosen kunnen. 't Instrement hef de vorm van een vörke.

De verschillen tussen een grepe en een gavel:

Behalven de grepe en de gavel is der oek nog een aandere soorte, de batse. Dit is een soort grepe mar hef tweje tanen an de butenkaante, en gien tanen an de binnenziejen.

In 't Nederlaans wonnen 't hooivork en mestvork eneumd. Zoas de naam al zeeg wonnen 't dan oek veural gebruuk um heui en mes op te rumen bie een boerderieje of veur en um 't huus.




#Article 457: Kouwe (huusvesting) (114 words)


Een kouwe of een kooi is een beweerplaose veur dieren waor gaos umhinne zit of waor traolies veurzitten. Een kouwe wonnen veul gebruuk in een dierentune, in een circus of bie meensen thuus. 't Leste wonnen veural gebruuk um kleine huusdieren (zoas voegels, kleine knaagdieren) in te houwen.

Sommigen stallen wonnen oek een kouwe eneumd. Mit name een opstal veur schapen, de schaapskouwe, zoas 't te vienen is bie de grote Nederlaanse heedvelden.

De kouwe is veurnamelijk een nach- en wienterverblief. Mit mooi weer wil 't nog wel es veukoemen dat de scheper besluut de nach op 't veld over te blieven.

In Niej-Schoonebeek is der nog een boô, een vergeliekbaore ruumte veur rundvee.




#Article 458: Varve (166 words)


Varve is de algemene term veur predukken dee bedoeld bin um een veurwarp te bescharmen of te verfraoien deur 't van een pigmenthouwende laoge te veurzien. Der bin oek meugelijkheden um veurwarpen opvallend te maken zoas spoorbomen, braandweerwagens etc. Varve wonnen meestentieds gebruuk veur schilderiejen of um muren een kleurtjen te geven.

Varve kan emaak wonnen van plaantaorig materiaal da-j in huus hem. Hieronder steet beschrieving ho-j een paor kleuren kriegen kunnen, deur huushouwelijk artikels te gebruken. Je gebruken bieveurbeeld een eierdoorne um een gele kleur te kriegen, bosbezen um een blauwachtige kleur te kriegen, rooie grond um een brune kleur te kriegen, blaojen en aander plaantachtig materiaal veur een greune kleur en eerdbezen en rooie bezen veur rood. Vrogger wönnen der purperslekke gebruuk um de kleur purper te maken, disse kleurstof was arg kosbaor.

Varve wönnen veural vrogger zo emaak, disse pigmenten wönnen dan vermingd mit een vleuistof um 't smeerbaor te maken. Tegesworig liekewels 't meesten van de tied gewoon in de febriek emaak.




#Article 459: Hardenbarg (gemiente) (181 words)


Hadnbarreg, of  'n Arnbarg, (ok wel: Haddenbarreg naor de spelling-Gallée; Nederlaands: Hardenberg) is 'n gemiente in Noordoost-Oaveriessel, an de greanze met Duutslaand. d' Heufdstad van disse gemeente is Hadnbarg.

De gemiente Harnbarg is in 1941 ontstoane, toe as Stad Harnbarg en Ambt Harnbarg bi-j mekare bint evoegd deur de Duutsers. Et gemientehuus van disse leste gemiente stunnen in Hiemse. 't Gemientehuus van d' hudige gemiente Harnbarg stiet in de gelieknammige stad. Töt 1962 hef 't gemientehuus van Harnbarreg in Hiemse estoane. Bi-j de ni-je indelling van 2001 bint de gemientes Averiest en Grambarge bi-j Harnbarg evoegd. Op 1 jannewaori 2020 haren de gemiente 60.940 inwoners (CBS).

De gemiente greanst an de Dreantse gemientes De Wolden, Hogevenne en Coevern; de Duutse Graofschop Bentheim; en de Oaveriesselse gemientes Tweanteraand, Ommen, Dalsen en Stappest.

In de gemiente lig disse plaatsen:
Oane, Oanervenne, Ennevelde, De Balk, Banthum, Boalder, Bruchte, Bruchterveld, Collndern, De Kievitshaar, De Krim, De Voart, 'n Velde, Diffeln, Grambarge, D' Haandrik, 'n Arnbarg, Hiemse, Hiemservenne, Holtheme, Holthone, Hoogenweg, Kloosterhaar, Loozn, Luttn, Mainbarg, De Meene, Roke, Rheeze, Rheezervenne, Schuunesloot, Sibculo, Slaghoaren, Vennebrugge.

Sint-Lambertuskerk (Hiemse)




#Article 460: Dedemsvaort (kenaal) (358 words)


De Dedemsvaort is een kenaal tussen Asselt en de Vechte bi'j Grambargen. 't Is vernuumd naor Willem Jan baron van Dedem, die 't veertig kilometer lange kenaal leut graven veur 't vervoer van törf. 't Dörp Dedemsvaort (of körtweg 'De Vaort') is ontstaon an dit kenaal.

De prakkezaosie um de uutestrekte venen ten oosten van Asselt te ontginnen kwaamp van mr. Gerrit Willem van Marle. De steden Zwolle, Kampen en Dèventer verzetten heur d'r tegen, umdet ze bange waren det 't heur haandel zol schaden. Deur dizze tegenwarking slaagden Van Marle niet in zien plan.

Zien schoonzeune Willem Jan baron Van Dedem tot Den Berg zetten nao 't overlieden van zien schoonva 't plan deur, en op 9 juli 1809 begunden ze 't kenaal de Dedemsvaort te graven. In 1811 gunk 't kenaal töt an De Balk.

De baron kwaamp echter in geldnood en mos daorumme zien kenaal en ontginnings verkopen an de pervincie Oaveriessel. Nao een paar jaor slaagden hi'j d'r toch weer in 't project in haanden te kriegen. Zachiesan naamp 't kenaal in lengte toe, mar de geldperblemen waren in 1845 zo slim det 't project opni'j oavereneumen wördden deur de pervincie.

In 1854 wördden de Vechte bi'j Aone beriekt, waordeur de Dedemsvaort een körtere vaorverbinding vörmden dan de Vechte tussen Grambarge en Asselt. 't Kenaal had acht sluzen en meerdere zi'jtakken. De zi'jtakke de Lutterheufdwiek takten in Lutten of en leup op Koevern an. Rond de sluzen en broggen ontstunden dörpen en buurtschoppen. An de westkaante van 't dörp De Vaort splitsten 't kenaal hum in een noordelijke takke, Lange Wiek, en een zudelijke, de Heufdvaort. An de oostkaante van 't dörp kwamen dizze takken weer bi'j menare.

Langes de vaort kwaamp d'r aordig wat verkeer. Zo volgden de tramweg van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij 't kenaal tussen de Lichtmis en Lutten.

Nao de Twiede Wereldoorlog verleur 't kenaal zien betekenis veur de scheepvaort. In de jaoren zestig bint grote dielen edempt en wördden daor wegen anelegd. Zo löp de N377 diels op 't traject van de vaorweg. Tussen Asselt en Ni'jlusen en bi'j De Vaort en Lutten bint dielen van de vaort open elaoten.




#Article 461: Dublin (Ierlaand) (180 words)


Dublin is de heuwdstad van Ierlaand en de heuwdstad van county Dublin in de preveensie Leinster. De stad lig an de oostkuste van t eilaand, zowat op de helfte, en de rivier de Liffey löp der van oost noar west dwars duurhen.
In t Iers wördt Dublin aneduudt met Baile Átha Cliath. Baile beteeknt stad; Átha is ne plaatse met ondeep water en Cliath n vlechwoark van reet woermet n rivierboam biej ne duurgoanbere plaatse versteewigd wördt. t Wördt ook oetelegd as veer weagn, umdèt hier de veer belangriekste weagn oet Ierlaand saamnkomt (oet histories oogpeunt).

Dublin is esticht duur de Vikingn in ± 988 en is vanof toew ne metropool ewördn met mear as 1 miljoen inwonners. n Naam keump van 'Dubh Lin', wat in t Iers zwartn poel of zwart water beteeknt.

De helfte van alle inwonners van Ierlaand wont in Dublin en völle Iern van boetn-of verhuust noar Dublin vuur better woark en meugelikheedn. Ierlaand hef de leste joarn de hardstgreuinde ekonomie van Europa en doarumme is Dublin vuur völle internasjonale bedriewe ne interessante investerings- en vestigingsplaatse.




#Article 462: Tillefoon (212 words)


De tillefoon (op are plekken op de Veluwe oek wel luldraod of luliezer eneumd) is een toestel waordeur je praoten kunnen mit iemands anders die oek een tillefoontoestel het. Een veurwaorde is wel da-j alletwee an-esleuten moen wezen op een tillefoonnetwaark. 't Tillefoonsysteem maakt 't meugelijk dat twee minsen een gesprek voeren, terwiel ze buten geheurbereik van mekaar bin. De tillefoon is uut-evunnen deur Alexander Graham Bell hier komt dus oek 't woord bellen vandaon.

In striktere zin wort mit tillefoon 't oenderdeel van een tillefoontoestel bedoeld dat 't ontvangen tillefoonsignaal umzet in geluud.

Tegesworig kunnen de meeste minsen niet meer zoender tillefoon, 't wort namelijk dikkels gebruukt deur zakeluui en is maotschappelijk iezig belangriek eworren, zelfs zo belangriek dat der laoter mobiele tillefoons uut-evunnen bin. In 't begin waren disse tillefoons iezig groot, 't had daorum oek wel de bienaam baksteen, mar ze bin staorigan kleiner eworren. 

Op straot staon vaak oek nog tillefooncellen (of in sommige gevallen tillefoonpaolen). Hier ku-j haost altied betalen mit de chipknip (een soort pasjen um kleine bedragen mee te betalen) mar oek muntstukken of bankpasjes worren meestentieds wel eaccepteerd.

't Woord tillefoon is of-eleid van 't Grieks: τηλε (tèle, veer) en φωνη (phónè, geluud). In 't Putters betekent 't dus oengeveer zoks as: veer praoten.




#Article 463: Antwoordapperaot (124 words)


Een antwoordapperaot (soms oek wel een tillefoonbeantwoorder eneumd) is een apperaot dat een tillefoongesprek anneem, as disse nao een veurof in-estelde tied neet op-eneumen wonnen. De beller krieg dan een veurof in-espreuken tekse te heuren van de ebelde dat hij of zee neet anwezig is, en dat der meestentieds een berich achter-eleuten kan wonnen nao de piep. Disse piep geef an dat de boodschap in-espreuken kan wonnen en dat 't op-eneumen wonnen. As de beller nao de piep een berich inspreek, kan de ebelde dit op een laoter tiedstip ofluusteren en de beller meugelijkerwieze weerummebellen. Meestentieds wonnen 't berich op-eneumen op een magneetbaand, mar soms wonnen 't berich oek op-eneumen in een digitaal geheugen. Dit verschil per fabrikant, en soms zelfs per type antwoordapperaot.




#Article 464: Den Hulst (798 words)


Den Hulst, ok wal De Hulst (uutspraok vake: Nulst) was een Oaveriesselse buurtschop an de Dedemsvaort, die töt 't noordelijke diel van 't dörp Ni'jlusen uutegruuid is. Daor praot ze nog aal van 'Den Hulst'. Een endtien boaven Den Hulst viej 't gehucht De Punt in de gemiente Stappest; een endtien op 't oosten an lig De Balk in de gemiente Hardenbarg; en naor 't westen hej de Ni'jluseger buurtschop De Meele en 't kruuspunt van de N377 en de A28, De Lichtmis.

Uut begun achttiende ieuw stamt de vermeldings 'in Den Hulst ofte op de Gracht' en 'aan de Grachte in de Oosterhulst' (de grachte is 't in de Plompenkolk uutmondende ofwateringskenaaltien de Beentjesgraven; de Oosterhulst is now een an de N377 geliek lopende weg an de oostkaante van Den Hulst).

In de eerste helfte van de neengtiende ieuw wördden veur 't vervoer van törf de Dedemsvaort egraven tussen Asselt en de Vechte bi'j Grambarge. 't Kenaal had acht sluzen, en rond de sluzen en broggen ontstunden dörpen en buurtschoppen. Den Hulst, daoras bi'j 't graven van de Dedemsvaort twaalf huzen stunden, ontwikkelden economische bedrievigheid rondumme de vaort. De opdrachtgever van de Dedemsvaort, Willem Jan baron Van Dedem, schreef oaver zien kenaal:

('t Oosterhuzer veld lig een endtien boaven wat now 't centrum van 't dörp De Balk is.)

Den Hulst lag bi'j sluus drei en d'Ommerdiekerbrogge. Ter hoogte van Den Hulst volgen de Dedemsvaort 't vervallen tracé van de Beentjesgraven ('d'olde grachte').

Aj op Den Hulst woonden, dan woonden ie 'an de vaort'. (De plaatse De Vaort nuumt ze vanwegen 't zölfde kenaal 'De Vaort', en aj daor weg komt, woon ie ok 'an De Vaort'.) De zuudkaante van Den Hulst nuumden ze de zaandkaante, umdet daor een zaandpad leup. Langes de vaort kwaamp d'r aordig wat verkeer. Zo volgen de op 't end van de neengtiende eeuw an-elegde tramweg van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij 't kenaal tussen de Lichtmis en Lutten.

In 1913 deuden ze op 'n Hulst de eerste rieksopleiding veur leraressen in 't laandbouwhuushold-onderwies lös, De Rollecate. Baron van Dedem had zien gelieknamige laandgoed beschikbaor esteld um dizze opleiding meugelijk te maken. 't Huus De Rollecate was rond 1654-1655 ebouwd in Venó en in 1821 deur de baron of-ebreuken en op 'n Hulst an de Dedemsvaort opni'j op-ebouwd. De opleiding stund onder leiding van Theda Mansholt en later van Greta Smit. Hier wördden plattelaansvrouwen onderwezen in de kunnigheid mit, en liefde veur, een hemmel huusholden, laandbouw, tuunderi'je en 't huusvrouwschop. In 1930 verhuusden de opleiding naor Dèventer, en 't huus De Rollecate wördden of-ebreuken.

In 1904 openden an de vaort de breurs Van de Berg de fietsenfebriek Union, die van pertaansie wördden veur de warkveurziening. In de begunjaoren zetten Union op 't reclamemateriaol '(aan de) Dedemsvaart', umdet det de mèensen in 't laand meer zee as 'Den Hulst'. Daorumme denkt partie lu now nog det 't um een febriek in de wiederop elegen plaatse De Vaort gunk.

In 1979 gunk bi'j een braand 't olde Uniongebouw verleuren. In de leste tientallen jaren van zien bestaon hef de febriek een lange riege financiële en bestuurlijke perblemen ehad. In 2001 gunk 't bedrief failliet en kwaamp under curatele van 't Sociale Warkveurzieningsschop Larcom in Ommen. Twei jaor later wördden de fabricage, ondanks protesten, verplaatst naor een bedriefshal op 't industrieterrein De Grift. In 2005 hebt ze Union verköcht an Dutch Bicycle Group in Schiedam - 't feilijke ende van 't bedrief. Allennig de perductie blif mit een drei-jaorig contract in haanden van Larcom op Ni'jlusen. D'olde fabriekshal van Union wördt now gebruukt deur verschillende bedrieven.

Nao de Tweide Wereldoorlog verleur de Dedemsvaort vanwegen 't gemotoriseerde vervoer oaver laand zien economische betekenis. In de jaoren zestig bint grote dielen edempt en wördden d'rveur in de plaatse wegen an-elegd. Sund 1969 is bi'j Den Hulst 't kenaal vört, allewal 't krek d'r naost nog open lig, ter hoogste van de in 't westen angrèenzende buurtschop De Meele. Ter hoogte van Den Hulst löp de vierbaansweg de N377, 'de Den Hulst', diels op 't traject van de olde vaorweg. Daorumme is Den Hulst miest een lange riege huzen, boerderi'jen en bedrieven an weerskaanten van de snelweg.

Den Hulst stund deur d'Ommerdiek (now de Burg. J.P. Backxlaan) in verbinding mit 't zudelijke Ni'jlusen. De buurtschop gruuiden uut töt Ni'jlusen-Noord, intied det ze 't olde Ni'jlusen Ni'jlusen-Zuud bint gaon numen. Tussen dizze kernen ligt sportvelden. In Ni'jlusen-Noord bint tussen de jaoren zestig en tachtig de olde en ni'je Hulsterplas uutebaggerd daoras vrogger gröslaand lag (zaand hieruut is gebruukt veur 't dempen van de Dedemsvaort). Ok de Hulstkampenweg, 't Hulsterpad, 't bejaordenhuus de Hulstkampen en nog aandere namen verwiest naor de name van de buurtschop.

Uut: E. Dijk, n Groet aan Ni'jluuz'n, in: Ni'jluusn van vrogger, 1e jk., nr. 2, juni 1983




#Article 465: Berre (250 words)


Een berre (oek wel een bedde of ledekant eneumd) is een zach meubel um op te slapen, en besteet uut een ledekant mit daorop een berrezak mit berregoed, zoas lakens en dekens of een dekbed en een kussen. Een berre steet 't meesten van de tied in een slaapkamer, mar der bestaon oek zogenaamde 'bedbanken' dee-j as banke en as berre gebruken kunnen.

Der bestaon eenpersoonsberren en tweepersoonsberren. In een tweepersoonsberre slaap je naos mekaar. Een eenpersoonsberre hef tegensworig meestentieds een ofmeting van 90 centimeter bie 200 centimeter. Tweepersoonsberren hem een breedte dee bie de persoonlijke behoefte pas van de persoon dee der de lakens in delen.

Je hemmen oek stapelberren waorin je boven mekaar liggen en hoogslapers, mit onder 't berre een (kiender)bero. Hemelberren hemmen een overkapping (hemel) en kunnen vake mit een gedien of-esleuten wonnen waordeur je beter bescharmp wonnen tegen vliegende insekken en niejsgierige blikken. Vrogger gebruken de meensen vake bessteeën. 

Daornaos bin der nog een hele bulte berren veur kienders (zoas een wiege), volwassen meensen (bieveurbeeld een waoterberre), zieke meensen en gao zo mar deur.

Naos een berre steet tegensworig vake een nachkasjen mit daorop een blaker (oek wel een nachlampjen eneumd). Vrogger hannen de meeste meensen gien nachkasjes, dit was umdat de meeste meensen to in een besstee sleupen. Umdat een besstee in de mure in-ebouwd is was der gien plekke veur een kasjen.

't Uuteinde van een berre wonnen een voteneinde eneumd en 't stuk je de kop op legen wonnen 't kopeinde eneumd.




#Article 466: Oost-Europa (121 words)


Oost-Europa is een omvangriek diel van et Europese kontinent. In engste zin wodden de volgende lanen, van noord naor zuud, tot Oost-Europa rekend: 

De definisie is in de geschiedenis ok hiel wat veraanderd, vrogger (tiedens de Koolde Oorlog) omvatte Oost-Europa, et gedielte aachter et iezeren gedien. Hieronder een overzicht van lanen die hiertoe reken wodde:

Mit de rume definisie rekenen wi'j alle Europese lanen die diel uumaekt hebben van et Oostblok tot Oost-Europa. Van disse lanen rekenen wi'j Estlaand, Letlaand en Litouwen ok wel tot Noord-Europa. Polen, Duutslaand, Tsjechoslowakije en Hongarije rekenen wi'j ok wel tot Centraol-Europa en Krowatië, Bosnië-Herzegovina, Servië, Montenegro, Macedonië, Bulgarije en Albanië rekenen wi'j meestal tot Zuud-Europa. Roemenië en Slovenië wodden ofwisselend tot Centraol-Europa en Zuud-Europa rekend.




#Article 467: De Balk (335 words)


De Balk (Nederlaands: Balkbrug) is een dörpien in de gemiente Hardenbarg in 't noorden van de Nederlaanse pervincie Oaveriessel. De N377 deurkruust 't dörp, det een endtien onder de Riest, 't grèensreviertien mit Drenthe lig. In de wiendrichtings noord, oost, zuud, west lig De Balk niet wied van Zuudwolde, Hardenbarg, Ommen en Ni'jlusen. De plaatse hef 3789 ienwoners (1993 manlu en 1796 vrouwlu).

De Balk hef nauwe kontakten mit de iets noordeliker elegen buurtschop Old Averiest, daoras 't een karakterestieke Nederlaands hervörmde karke mit dielt.

't Dörp ontstund in de eerste helfte van de neengtiende ieuw an 't kenaol de Dedemsvaort, daor waor de weg van Ommen naor Möppelt löp. De Balk krig zien name van een balk die onder een brogge in de vaort lag. Dizze balk mus teenggaon det schepen mit 'n te grote diepgaank deur de brogge zolden kunnen vaoren. 't Dörp gruuiden rapper deur de oprichting van de bedelaarskelonie van de Maatschappij van Weldadigheid in 1818 an de Ommerschaans. In 1880 kwaamp 'r een end an de kelonie en vier jaor later wördden 't rieksopvoedingsgesticht veur jongelu Veldzicht opend. In 1930 gunk de deure van 't huus toe, en in 1933 kwaamp Veldzicht in gebruuk as rieksinrichting veur ter beskikking estelden, wat 't töt vandage is.

Van 1886 töt 1947 kwaamp de stoomtram van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij deur De Balk. Dizze tram leup van Dedemsvaort dörp naor Dedemsvaort SS, een station an 't speur Zwolle-Möppelt. In 1908 gruuiden De Balk uut töt een kneuppunt veur stoomtrams, toe as de Spoorweg-Maatschappij Meppel-Balkbrug een speurliende openden tussen Möppelt en De Balk. Dit traject hebt ze in 1939 esleuten. In de jaoren zestig is de Dedemsvaort bi'j De Balk edempt en wördden de N377 d'r oaver an-elegd. An de oostkaante van 't dörp kruust de N48 dizze weg middels een viaduct mit op- en ofritten.

An De Balk stiet een flinke meule, De Star. Ok is ter een TBS-kliniek, FPC Veldzicht. De Balk hef laandelijk in 't ni'js ewest deur ontsnappings uut dizze kliniek.




#Article 468: Deuze (114 words)


Een deuze is een ofsluutber objekt waor dingen in wodden opburgen of verpakt. Een deuze bestaot meerstal uut vouwen bodpepier, eventueel mit liem of plakbaand dichtzet. In disse vorm het et vaeke de vorm van een balke. De meerste deuzen bin zo maekt, dat een antal deuzen naost mekeer krek op een pellet passen. 

Mit een deuze wodt meerstal een grote bodpepieren deuze bedoeld, mit gien aandere funktie as verpakking of opslag. Mit een deusien bedoelen meensken vaeke een klein deusien dat op ienige wieze versierd is, dat behalve veur opslag ok as prissentaosie bedoeld is. Tevens hoeft dit deusien niet van bodpepier te wezen. Dit kan ok pepier en plestiek en metaol wezen.




#Article 469: Klinke (133 words)


Een klinke of een gruntel zit an een deure, en wonnen gebruuk um de deure los te doon en toe te maken. Een klinke kan neet altied rond-edreid wonnen en mut dan allinnig veur 't losdoon en toemaken van de deure. In de klinke kan 't slot van de deure op-eneumen wezen. Tussen de klinke zit as versiering meestentieds een krukrozet of een krukschild, oek sluutplaote eneumd. 

Mit een klinke of ronddreiende klinke kan de deursluting los-edreid wonnen deur 't ummeneer te drokken of rond te dreien en deur vervolgens te trekken of te drokken kan de deure los-edaon en toe-emaak wonnen.

Een klinke mut veur 't dreien stevig vastepak wonnen, wat bie ouwere meensen soms wat preblemen geef. 't Houtjen dat deur de klinke of de gruntel hinne mut heet een warve.




#Article 470: Herenhuus (149 words)


Een herenhuus (oek wel een riekeluuiswoening, villa of een kaste van een huus eneumd) is een woeningtype dat besteet uut teminsen twee woenlaogen zonder schune muren en een zolder. De dakgeute lig minimaal op plafondheugte van de eerste verdieping. Een herenhuus hef een 'hoge geutliende'.

Een herenhuus kan zowel vriestaond as een rietjeshuus wezen. Deur de bouwwieze hef een herenhuus veul woenruumte en hef 't een rume inhoud, dit beteken dat de bouwkosten oek hoog bin. Um disse reden wönnen herenhuzen in 't vlejen deur de rieke luui, de heren, bewoend. 't Woord herenhuus geef mitene een soort staotus an een huus.

In ouwe Hollaanse stejen as Amsterdam, Middelburg, Rotterdam, Delft en Westfriese stejen als Enkhuzen en Hoorn bin nog veul veurbeelden van herenhuzen uut de tied van de VOC.

Aandere plaotsen mit herenhuzen bin onder aandere Dordrech, Leiden, Gouda, Utrech. 't Kunnen oek grachenpanen wezen, zoas in Amsterdam.




#Article 471: Scheepsjagen (364 words)


Scheepsjagen was 't beroep van iene die mit een peerd oaver 't jaagpad langs een kenaol leup um daor an een liende een schip deur te trekken. In de veenkelonies haj véur de tied van de gemotoriseerde schepen hiel wat scheepsjagers.

Maanks wördden schepen deur de schippers zölf etrökken of eboomd, mar wördden d'r een scheepsjager ehuurd as 't niet hard genog buzelden. De scheepsjager had vake een vast traject. Hi'j beheurden mit de veen- en laandarbeiders en de scheepsknechten töt de lu mit 't minste anzien in de veenwereld.

In Grunning höld een presmeister (stalholder) toezicht op 't scheepsjagersbedrief. Hi'j mus de stal veur de peerden hemmel holden, d'r veur zörgen det d'r gien gengele peerden op stal kwamen, en zörgen det d'r gien peerden lös langs 't kenaol leupen. De stal was alle dagen en nachten lös, en de scheepsjager kun in een huussien d'r naost slaopen. D'r wördden ok op-eschreven wekke scheepsjagers en peerden de vaorten bi'jlanges gungen.

In 1879 was 't bi'j Keuninklijk Besluut of-eleupen mit al de olde reglementen veur de scheepsjageri'je: dit in de geest van de vri'je handel. Vri'je concurrentie wördden meugelijk en graoperds die weinig wussen van scheepsjagen dienden heur an. Ok sprungen d'r kefees op umme de scheepsjagers mit draank van dienst te weden. 't Kefee van Rijkman Wicherson op Den Hulst an de Dedemsvaort stund een paar meter van 't kenaol of en had een deure an weerskaanten. Zo kun de scheepsjager deur de iene deure naor binnen, een borreltien drinken intied det 't peerd brood at en 't schip deur de sluus gunk ('t schutten), en deur de aandere deure weer verdan. Scheepsjagers hadden nog wal ies 't imago van zoeptorren, wat volgens Jan Nijensikkens (zie de Bronnen) niet terecht is.
Scheepsjagers oavernachtten nogal es in t Jachthuus in Luttn.

In 1903 wördden de scheepsjagerspenning in-evoerd um 't wark te reguleren. 't Jaagloon wördden vastelegd, d'r kwammen wachthuussies bi'j de sluzen en d'r wördden weer bi'j-ehölden wie of ter scheepsjager was. De leste penning hebt ze in 1948 uutegeven. 't Wark van 't jaagpeerd was deur de veuruutgaank zachiesan niet meer neudig: scheepsmotoren en vervoer oaver laand kwammen d'r veur in de plaatse.




#Article 472: Keerse (194 words)


Een keerse of kese is meestentieds een cilindrische stave en is emaak van biejeenwas of stearine. Bie kamertemperetuur is een keerse een vaste en vetachtige stof mit in 't midden een pitte, dit is een ketoenen draod, dat meestentieds op een speciale meniere evlochen is. A-j de pitte ansteken verbraant 't, waodeur 't vet kortbie de pitte smelt en deur kappellaire warking in de pitte wonnen ezeugen. In de hogere delen van de pitte wonnen dit vet deur verdamping en ontlejing gasvormig en verbraant onder 't uutstraolen van warmte en loch. Mit een keersendover ku-j de vlamme van een keerse uutmaken.

Keersen bin samen mit olielampen de oudste hulpmiddels dee de meens uut-evunnen hef um loch te kriegen as der gien umgevingsloch is, nao 't houtvuur. In veule geleuven wonnen der keersen gebruuk bie rillegieuze diensen of wonnen 't ezien as symbool zoas in pertie karken de keerse Jezus Christus symboliseert. Veural bie de kattelieken wonnen der ter naogedachtenisse van ene dee uut de tied ekeumen is, vake een keersjen ebraand, mar oek mit 't joodse chanoeka en de christelijke advent staon keersen centraal. Oek mit de kars wonnen der oek veule keersen ebraand.




#Article 473: Brevenbusse (190 words)


Een brevenbusse is een rechhoekige opening in een esleuten kaste, een mure of een deure waor breven in-edaon kunnen wonnen. Der bestaon een groot antal brevenbussen mit verschillende doelen:

Binnen bedrieven bin der meestentieds posvakken anwezig waor de ontvungen pos in-edaon kan wonnen veur bieveurbeeld de medewarkers.

TPG Post hef ongeveer 20.000 brevenbussen in Nederlaand. Ze bin rood van kleur en hemmen een of twee inwarp-openingen. Ze wonnen een keer per dag (behalven op zaoterdag) leeg-emaak deur 't posbedrief, daornao wonnen de zogenaamde lichtingsindicator umhoge edaon. 

An 't einde van december maak TPG Post de openingen in de brevenbusse wat nauwer um zo vandelisme mit vuurwark tegen te gaon. Deur 't mit wille of per ongelok ontsteken van vuurwark in de brevenbusse wonnen der an de rooie kasten aanders elk jaor veul schaode an-ebröch. Rond de jaorwisseling wonnen de opening zelfs helemaole of-esleuten.

In of-elegen gebieden in de VS ku-j brevenbussen bie huzen gebruken veur 't versturen én ontvangen van pos. An de brevenbusse zit een vlaggetjen, as e umhoge steet dan is 't een teken veur de brevenloper dat der pos in de brevenbusse lig dee mee-eneumen kan wonnen.




#Article 474: Ierlaand (laand) (241 words)


Ierlaand (Éire in et Iers en Ireland in et Ingels) is een Europees laand dat omdebi'j 5/6 van et eilaand Ierland beslat. 

Om et laand van et eilaand te onderscheiden wodt et vaeke anduud as de Republiek Ierlaand (Poblacht na hÉireann in et Iers en Republic of Ireland in et Engels). Disse anduding het sund 1949 de staotus van officiële beschrieving van et laand. De officiële naeme is, sund 1937, kotweg Ierlaand.

Ierlaand is sund 1973 lid van de Europese Unie, mar is gien lid van de NAVO.

Historisch was Ierlaand verdield in 4 perveensies (Ulster, Munster, Leinster, Connacht). Noord-Ierlaand is now een diel van de perveensie Ulster. Disse perveensies hebben gien betekenis veur et bestuur. De historische graefschoppen (counties) hebben nog wel een betekenis. Et oorspronkelike graefschop Dublin is tegenswoordig onderverdield in vier appatte graefschoppen.

Ierlaand is tredisioneel verdield in vier perveensies die tegere 32 graefschoppen (counties) vormen. De perveensies hebben gien bestuurlike rol. De 26 graefschoppen die in de rippebliek liggen hebben een eigen bestuur. Daorbi'j bin Dublin en Tipperary onderverdield in drie respektievelik twie bestuurlike graefschoppen. 

De steden Dublin, Cork, Limerick, Galway en Waterford hebben een eigen bestuur, los van et bestuur van et graefschop waorin de steden liggen. Aandere plakken hebben allienig op een antal onderwarpen een eigen bestuur.

Tussen 1850 en 1950 daelde de Ierse bevolking van zeuven miljoen tot minder as drie miljoen. Intussen bin der weer bi'jkaans vuuf miljoen Ieren.

Inkelde grote steden bin:




#Article 475: Erebeie (geslaacht) (857 words)


Erebeie (Latien: Fragaria) is een geslaacht bluuiende plaanten uut de rozefemilie, et staot veural bekend om zien eetbere vrucht. D'r bin meer as twintig soorten. 

De botanische naeme fragaria komt van et Latiense woord fragum (stamme frag-) veur erebeie en et achtervoegsel -aria wat -achtig betiekent: erebeiachtig. In de symboliek staot de erebeie veur kotstondig genot. Op vule oolde schilderi'jen is daoromme de erebeie ofbeeld om kotstondig genot te symboliseren. In Nederlaand kommen liekegoed de kultuur- as de boserebeie veur.

De erebeie is zelsbevruchtend, waordeur gien kruusbestoeving neudig is. Een goeie bestoeving deur wiend en/of insekten is liekewel noodzaekelik veur et verkriegen van goedvormde, volledig uutgruuide vruchten. Bi'j de deurdraegende rassen komt de hiele zoemer bloemanleg, bluui en vruchtzetting veur. Bi'j pattie rassen kan de bloemanleg in een slim waarme zoemer minder wodden. Bi'j disse riekbluuiende rassen wodden van elke bluuiwieze meerstal de eerste drie tot vuuf vruchten oogst. Daornao wodt de bloemstengel mit de hieran nog onriepe vruchten verwiederd om de vruchtgrootte op peil te holen. Veur een goeie vruchtzetting is een goeie bestoeving slim belangriek. Niet allienig de wiend, mar ok de bi'jen en hommels bin belangriek veur een goeie bestoeving.

De rooie of oranje-rooie vrucht is een opzwölde bloembodem mit daor bovenop de geelkleurde zaoties (dopvruchies) en is dus een zogenaemde schienvrucht.

In de bronstied wodde de erebeie al deur meensken bruukt, mar pas vanof de 14e ieuw wodden erebeieplaanten vanuut et wild in tunen anplaant. In die tied wodden ze veural bruukt as sierplaante en as medesien. De vrucht was klein en de plaanten weren niet slim produktief. De erebeie zoas wi'j hum kennen is omdebi'j 200 jaor oold. In de 17e en 18e ieuw bin uut de beiden Amerikes de oktoploïdesoorten Fragaria virginia (Noord-Amerike) en Fragaria chiloensis (Zuud-Amerike) invoerd. In 1766 wodde de erebeie veur et eerst uutvoerig beschreven deur Antoine Nicolas Duchesne en gaf hi'j an zien beschreven soorte de Latiense naeme Fragaria ananassa. Disse soorte had liekewel ok veul kenmarken van de invoerde soorten. De in Europa inheems veurkommende soorten bin of diploïd (2n=14) of hexaploïd (2n=42), wielst de teelde soorte oktoploïd (2n=56) is. Daoromme wodt anneumen dat de in Europa teelde erebeie een hybride is van F. virginia en F. chiloensis en is de goeie soortnaeme Fragaria ×ananassa. Laeter bin ok krusings maekt mit de oktoploïde soorte F. ovalis. In Kalifornië wodden veural erebeien teeld mit een slim harde vrucht, vergeliekber mit een appel. De in Europa teelde vruchten weren daorintegen zacht. Krusings tussen disse twie typen erebeierassen hebben de tegenworige, stevige rassen opleverd, die hierdeur goed verhaandeld en over grote ofstaanden vervoerd kunnen wodden.

In Nederlaand en België kommen de diploïde boserebeie (Fragaria vesca) en de zeldzaeme hexaploïde grote boserebeie (Fragaria moschata) in et wild veur.

Vasse erebeien bin slim gezond vanwegen heur hoge vitamine C-gehalte (60 mg per 100 gr.). Bi'j poppen en slim jonge kiender kan et eten van vasse erebeien een allergische reaktie veroorzaeken. Dus beginnen mit kleine stokkies erebeie, zodat et lichem d'r-an wennen kan. Erebeien wodden vaeke bruukt veur et maeken van sjem. Meerstal wodt hier diepvriespulpe uut onder aandere Polen veur bruukt. Daornaost wodt de erebeie deur zien starke geur as smaekverstarker bruukt in onder aandere yoghurt.

Over et algemien lusten de meeste meensken wel erebeien. Dat komt deur de zute smaek en de smaek is niet al te stark.

De blaeder bin bruukber as toevoeging an krudethee of veur in de slaod. Een oftreksel van jonge blaeder helpt bi'j bloedaarmoede. In de beiden vormen zurgen de blaeder ok veur een betere spiesvertering. Uutwendig kunnen ze bruukt wodden as een kompres deupt in een oftreksel, waor kleine wonden mit genezen kunnen wodden.

Erebeien wodden in Nederlaand in de volle grond, onder glas en onder plestiek teeld. D'r bin omdebi'j 2.000 bunders vollegrondserebeien. Deur vervrogging en verlaoting kunnen in de Benelux vanof et aende van febrewaori tot an et aende van december erebeien oogst wodden. Dit is dus bi'jkaans et hiele jaor deur. Pattie kwekers perberen disse periode nog veerder op te rekken tot et hiele jaor rond, deur onder aandere gebruuk te maeken van verwaarming in de wienter en koeling in de zoemer. Ok et bi'jvoegen van extra CO2 is goed veur de opbrengst.

Erebeien wodden vegetatief vermeerderd. De plaante vormt uutlopers, waor dan weer plaanten van vormd wodden. Ok disse plaanten kunnen weer uutlopers vormen. Veur de gewone teelt in de vollegrond wodden disse plaanten an et aende van juli of an et beginne van augustus uutpoot. Et daoropvolgende jaor kan dan van disse plaanten erebeien oogst wodden. In de perfessionele teelt wodden nao de oogst de plaanten vernietigd en wodt elke keer opni'j poot. Pattekelieren laoten de plaanten vaeke staon om et jaor daorop d'r weer van te oogsten. Dit is niet an te bevelen, omdat de vruchten kleiner wodden en deur de bossige gruui de vruchten gauwer antast kunnen wodden deur vruchtrotting.

Et meest teelde ras in Nederlaand is 'Elsanta'. Slim goed smaekende rassen bin 'Korona', 'Vima Zanta' en 'Lambada'. Et aldervrogste ras is 'Karina', mar geft min vruchten. Deurdraegende rassen bin onder aandere 'Rapella', 'Evita', 'Everest', 'Selva', 'Koning Kim', 'Everglade' en 'Ostara'.

Hieronder viej' een liest mit erebeiesoorten:

 




#Article 476: Mingde gevechtskeunsten (136 words)


Mingde gevechtskeunsten (staot ok wel bekend onder 't Ingelse akroniem: MMA - Mixed Martial Arts of Cage Fighting) is een vechtsport waor verschillende elementen uut aandere vechtsporten saemenvoegd bin en waor ok et antal regels aorig beparkt is. Veulal hebben de dielnemers toond dat ze de beste bin in heur eigen discipline en zien een uutdaeging in et treffen mit vechters uut aandere disciplines. Een bekende vorm van mingde gevechtskeunsten is et van oorsprong Braziliaanse vale tudo.

Veeruut de meeste vechters hebben een aachtergrond in et Thai- of kickboksen, (Braziliaans) jiujitsu of Greco-Roman Wrestling. Disse stielen bin et meest effektief bleken. Karateka's of aandere beoefeners van 'tredisionele' vechtstielen bin deurgaons niet zo suksesvol vanwegen de (vaeke) te ienziedige meniere van vechten. Boksers bin deurgaons ok niet zo suksesvol, omdat et rippetoire vaeke niet varieerd genog is.




#Article 477: Brazilië (4336 words)


Brazilië (offisieel de Federale Reppubliek Brazilië) is n laand in Zuud-Amerika, wat graenzen hef met Frans-Guyana, Suriname, Guyana, Venezuela, Colombia, Peru, Bolivia, Paraguay, Argentinië, Uruguay en den Atlantiesen Oseaan. 

Brazilië is met 8,5 miljoen veerkaante kilometer t grötste laand van Zuud-Amerika. t Beslöt biekaant de helfte van dit waerlddeel. t Is t op vier-noa-grötste van de waerld (allenig Ruslaand, Kanada, China en de Verenigde Stoaten van Amerika zeent grötter). 

t Heufdgeleuf is t rooms-katholisisme (met 74%) en 15% is n anhanger van t protestaantisme. Brazilië hef n laandoppervlakte van 8.511.965 km², n wateroppervlakte van 0,65 km² en t hef ongevaer 186 miljoen inwonners.

In t gebeed wat non Brazilië is, warren verskaeidene stammenstoaten, vuurdät den Portugesen verkenner Pedro Álvares Cabral der in 1500 an laand köm en t vuur Portugal opeisden. Töt an 1808 bleef Brazilië ne Portugese kolonie. In dät joar nöm Napoleon Bonaparte Lissabon in, woerop as Rio de Janeiro de heuwdstad van t riek wör. In 1815 wör t riek oetereupen töt Verenigd Keuninkriek van Portugal, Brazilië en de Algarves. t Keuninkriek Brazilië wör onofhaankelik in 1822 en kreeg baeide ne groondwettelike monarchie en n parlemaentssteelsel. In 1889 wör t laand noa nen stoatsgreep duur t laeger töt reppubliek verkloard. Ne autoritaere laegerregaering besteurden t laand van 1964 töt 1985. In 1988 wör de hudige groondwet an-enömmen, woerin as Brazilië ne federale reppubliek neumd wörd. Disse federasie besteet oet t Federale Distrikt, 26 stoaten en 5564 gemeentes.

De ekonomie van Brazilië wörd seend 2012 as zeuwende grötste van de waerld eskatt. t Laand hef nen onmeundigen riekdom an boademskatten. t Grötste deel van t laand is bedekt met t raegenwoold van de Amazone. Doarin laeft ne gewaldig verskaeidene zammeling deers en plaanten, dee as iej aargens aanders op de waerld neet treft. t Laand is al maer as 150 joar den grötsten koffieboer van de waerld.

Brazilië beslöt t grötste deel van Zuud-Amerika. t Hef ook nog wat eilaandgroepen in den oseaan, zo as Fernando de Noronha, Rocas Atoll, de Sunte Peter- en Paulusrotsen en Trindade en Martim Vaz. Umdät t zo groot is, tref iej der ook ne onmeundige verskaeidenhaeid an deers en plaanten. Brazilië is t ennigste laand wat op den aevenaar lig en doarbie ook laandsdelen hef wat neet tropies zeent.

t Zudelike deel van t laand is hooglaand. Hier tref iej völle haenige heuwels. t Zuudoosten is wat roewer, met grillige baargraanden en heuwels dee wal 1200 meter hoge waen köönt. Vuurbeelde hiervan zeent de Mantiqueira- en Espinhaçobaargen en de Serra do Mar. In t noorden zorget de Guinanese Hooglaanden vuur nen skaeid tusken de zuudwaerts streumende rivieren dee in de Amazonevlakte oetkomt en de noordwaerts streumende rivieren dee oetkomt in de Orinoko in Venezuela. t Heugste peunt van Brazilië is de Pico da Neblina (Newelpiek) met 2994 meter. 

Brazilië hef n onmeundig stelsel van rivieren, met acht grote waterbekkens dee allemoal oetkomt in den Atlantiesen Oseaan. De belangriekste rivieren zeent de Amazone (de tweede langste rivier van de waerld), de Paraná en zien vulrivier de Iguaçu, de Negro, São Francisco, Xingu, Madeira en de Tapajós.

t Klimaat van Brazilië is zo verskaeiden as dät t laand groot is. Toch is t grötste deel van t laand tropies. Op de skoale van Köppen wörd Brazilië vief grote subklimaten torekkend: aevenaar, tropies, halfdreuge, hooglaandtropies, gemoatigd en subtropies. In t noorden tref iej der raegenwoolden, in t noordoosten halfdreuge weustes, gemoatigde woolden met noaldbeume in den zuden en tropiese savannes in middel-Brazilië. Plaatselik kan t ook nog wier slim oeteen lopen.

Vanwaege Braziliës grote oppervlak veend iej der verskaeidene laefumgaewingen, zo as t Amazoneraegenwoold, t Atlantiese Woold en de Cerrado. De Amazone wörd ezeen as t gebeed met de meeste verskaeidenhaeid an deers en plaanten in de waerld. In t zuden ligt t Araucaria, n noaldbos wat in t gemoatigde klimaat gediejt. Natuuroonderzeukers skatt dät der roond de 4 miljoen verskillende deers en plaanten in Brazilië laewt.

Oonder de gröttere zoogdeers wordt poema's, jaguars, oselotn, bosheunde en vosken reknd. Wieters tref iej der zat pekkarizwienen, tapirs, miegaempetters, voeldeers, opossums en armadillo's. In t water van de Amazone zwemt de roodboekpiranja's en nog doezenden biezeundere viskensoorten maer.

Brazilië zol prima laewen können van de egene natuur, mer zowat alle plaanten woer as met haandeld wörd, zo as sojabonen en koffie, zeent invoord. t Natuurlike aarfgood van Brazilië wörd slim bedraeigd duur grote veehoolderiejen en boeren, hooltkap, mienbouw, herbevolking, öllie- en gaswinning, oawervisken, onwettelike haandel in weelde deers, dammen en waegen, waterversmaering, klimaatverloop, veur en indringersoorten. Der wordt waegen duur t hele laand elegd, woeran nieje staeden bouwd wordt, woer umhen wier boerd wörd. Duur indamming van rivieren zeent hele strekken oonder water ekömmen. Der stoat nog es 70 dammen op de planning, zo as ook de völbevöchtene Belo Monte-dam, dee n groot andeel stroom laeweren mut.

Brasilia is de heufdstad sund 1960; doarveur was dit Rio de Janeiro en nog eerder Salvador. Brazilië hef 15 staeden met maer as n miljoen inwonners. De grötste is São Paulo met 11 miljoen, doarnoa Rio de Janeiro met 6 miljoen. Aandere grote steden zeent Salvador, Belo Horizonte, Fortaleza, Curitiba, Manaus, Recife, Porto Alegre, Belém en Goiânia.

Brazilië besteet oet vief laandsdelen, met 26 stoaten en doarnöast n federaal distrikt. Disse laandsdelen zeent:

De euldste oawerbliewselen van n maenske in de Amerika's, de Vrouwe van Luzia, zeent eveunden in Pedro Leopoldo, Minas Gerais. Ze teunt an dät t gebeed al meenstens 11.000 joar bewond wörd. De euldste potskaarven dee ooit in t Westelike Halfroond bie opgraewingen noar böawten kömmen, zeen eveunden in t Amazonebekken van Brazilië. Ne koolstofmetting wees oet at dee skaarven 8000 joar oold warren. De pötte wörden eveunden bie Santarem en leuten zeen dät der in t tropiese raegenwoold ne oetbraeide prehistoriese kultuur laewden.

Vuur at de Portugesen kömmen, wörd t inwonnertal van wat nondaegs Brazilië is skatt op 7 miljoen. Disse leu warren meestal half nomadies. Ze laewden vuural van visken, gadderen en tiedelik boeren. Der woonden maerdere volker, zo as de Toepies, Guaranies, Gês en de Arawakken. t Toepievolk was wier oonderverdeeld in Toepinikiens en Toepienamba's. Zo warren alle volker wier oonderverdeeld.

Vuurdät de Europeanen kömmen, wör dr völle vöchten tusken de verskillende volker. Vake warren dit grote oorloge, woer as völle kriegskeunstig inzicht bie köm kieken. Kannibalisme köm ook vuur. Ook hier was slawerieje neet ongewoon, mer har t maer met verwaantskop te maken.

t Portugese Riek nöm t laand wat non Brazilië het in op 22 april 1500. Op den dag köm den Portugesen vloot oonder anvoor van Pedro Álvares Cabral an. Ze tröffen der verskaeidene inheemse volkerstämme, dee as meestal Toepi-Guarani-sproaken kuierden. Disse volker deden völle met mekaar vechten. De eerste laandingsplaatse wör bouwd in 1532. Toch begun de echte kolonisasie pas vanof 1534, do as Keunink Dom João III van Portugal t gebeed opdeelden in viefteen zelfbesteurende Kapteinskolonies.  

Dit zelfbesteur laewerden problemen op, woernoa as in 1549 den Portugesen keunink t laand van niejs indeelden in t Gouvernaat Brazilië, ne eendudige kolonie. In de eerste tweehoonderd joar hadden de Europese en inheemse groepen verdan krieg. Ze sleuten leenks en rechts verboonden um mekaar te klook of te waen. Tegen t middelen van t 16e joarhoonderd was sukerreed t belangriekste oetvoorprodukt. Der wörden verdan meer slawen oet Afrika an-ehaald. Dee mossen waarken op de sukerreedplantages, um de steeds gröttere vroage noar Braziliaans suker an te können. 

Tegen t aende van t 17e joarhoonderd wör de vroage noar sukerreed meender. Mer in de negentiger joaren van dee tied wör der goold eveunden. Der köm ne rechte gooldkoorts op gaank. Doezenden nieje kolonisten kömmen noar Brazilië. Dee kregen t wier in t mot met de oolde kolonisten.

Portugese 'Bandeiras', oontdekkers, treuken alverdan wieter t binnenlaand in en verplaatsten de vrogere graenzen töt roegweg de nondaegse graenzen van Brazilië. In dissen tied probeerden ook aandere Europese grootmachten voot an wal te kriegen, zo as de Fraansken in Rio de Janeiro noa 1560 en in Maranhão noa 1610, en de Hollaanders in Bahia en Pernambuco gedoerende den Hollaands-Portugesen Oorlog.

An t aende van t joar 1807 wör thoeslaand Portugal an-evöllen duur Spaanse en Napoleontiese laegers. Doarumme mos Preens-regaent João in naam van Keuniginne Maria I met t hele keuninklike hof verhuzen van Lissabon noar Brazilië. Doar zatten zee Braziliës eerste finansiële instellingen op, zo as de lokale beurze en ne nasionale baanke. Ze deden der ook t Portugese alleenrecht op koloniale haandel achterhen, zodät ook aandere laanden non haandelen konden met Brazilië. As straf vuur den Fraansken anval op Portugal, nöm den Preens-regaent Fraansk-Guiana in.

Noa den Spaansen onofhaankelikhaeidsoorlog in 1814 eisden de heuwe van Europa dät Keuniginne Maria I en Preens-regaent João wierumme kömmen noar Portugal. t leek toch naargens noar dät de heuwde van ne oolde Europese monarchie in ne kolonie wonden. Mer t leup dee zes joaren juust mooi vuur t keuninklike hof in Brazilië. Um der bliewen te können, reup de keuninklike familie doarumme t Verenigd Keuninkriek van Portugal, Brazilië en de Algarves oet. Toch bleef de Portugese adel andringen dät ze wierumme noar Lissabon kömmen. Der was in Lissabon ne liberale revolusie goans in 1820. In 1817 köm de Braziliaanse stad Pernambuca in opstaand. In 1821 nömmen opstaandigen de stad Porto in en eisden onofhaankelikhaeid van Brazilië. Non kon Dom João IV neet länger bliewen en vertreuk noar Lissabon.

De Portugezen en de Brazilianen konden alverdan meender met mekaar. Den Portugesen Cortes, den oadel en leu met invlood van Portugal, probeerden noa de Liberale Revolusie van 1820 wier ne kolonie van Brazilië te maken. De Brazilianen gavven niks to. Preens Pedro keus öare kaante en verkloarden Brazilië onofhaankelik van Portugal op 7 september 1822. Dit wörd nog aaltied in Brazilië vierd as Onofhaankelikhaeidsdag. n 12en oktober 1822 wör Preens Pedro oetereupen as eerste Kaeizer van Brazilië, Dom Pedro I. Zo ondsteund t Braziliaanse Riek. Op n eersten dezember 1822 wör hee kroond, woernoa't nog nen onofhaankelikhaeidsstried opköm in t noorden en noordoosten, en de proveensie Cisplatina. Op den 8en maert 1824 gavven de leste Portugese soldoaten zik oawer. Op 29 augustus 1825 erkaenden Portugal Brazilië as onofhaankelik laand.

Den kaeizer zinnen opvolger, Dom Pedro II, was bie zinne anstelling nog te joonk. Doarumme wör der zo lange n regaentenkabinet in-esteeld. Mer umdät der ginnen staarken laeider was, kömmen leu oaweral in t enorme laand in opstaand. Al disse opstaanden wörden pas terugge drungen noa 1840. In 1841 wör Pedro II völs te joonk kroond as kaeizer.  

In t leste tiedsbestek van de kaeizertied wör der völle in de politiek edisterd oawer slawerieje. De internasionale slawenhaandel wör of eskaffet in 1850 noa de Aberdeen Act van de Britten, mer in Brazilië doerden t nog töt 1888 vuurdät slawerieje volledig of eskaffet wör.

Pedro II regaerden 58 joar en wun dree grote oorlogen; den Platineoorlog, den oorlog um Uruguay en den blodigen Oorlog um Paraguay. Noa joaren van ekonomies verval plegen ne maerderhaeid van de laegeroawersten met steun van de proveensiale en finansiële top nen stoatsgreep op den 15en november 1889.

De eerste reppublikaeinse regaering was neet völle maer as ne laegerdiktatuur. t Laeger besteurden alles, baeide in Rio de Janeiro en in de stoaten. Persvriehaeid verdween en dee wat an de macht warren, zorgden at ze dät ook blewen. In 1894 vungen der ne ekonomiese en ne militaere krisis an, woerduur as de börgerreppublikaeinen an de macht kömmen.

Duur disse baeide krises bleef t laand verdan onstabiel. In 1930 wör Getúlio Vargas presidaent, noadät den faeiteliken winner van de verkiezingen ummebracht was. Vargas har zowat t hele laeger achter zik. Hee zol mer tiedelik presidaent waen, mer hee deed der t Kongres en de groondwet achterhen en zetten zinne egene männekes op belangrieke plekken. Noa n antal moal proberen um Vargas vort te kriegen, begun Vargas aal maer nen diktator te worden. Hee was berucht um zinne wreedhaeid en t noakieken van de pers.

t Lukten Brazilië um graensverskel met umliggende laanden op te lössen, mer tegelieke lukten t neet um in de Volkerboond met te doon, noa öare inmenging in den Eersten Waerldoorlog. In den Tweeden Waerldoorlog was Brazilië onpartiedig töt an 1942. t Laand keus de allieerde kaante, noa straffen van Nazi-Duutslaand en Fassisties Italië. Umdät Brazilië alle vrogere ofspraken met dee laanden der achterhen deed.

Do as in 1945 de Nazi-fassistiese regimes van Europa oawerwunnen wörden, kon Vargas zik neet meer stoande hoolden. Der wör rap wier nen niejen stoatsgreep epleegd. Der wör wier demokrasie in esteeld duur t zelfde laeger wat t der 15 joar aerder achterhen har edoan. Vargas wör wier herkeuzen tiedens verkiezingen in 1950, mer tiedens ne politieke krisis in 1954 benöm Vargas zikzelf t laewen.

Noa Vargas' zelfmoard warren der korte tiedelike regaeringen. Juscelino Kubitschek wör in 1956 presidaent. Hee was verzoenend tegenoawer zinne politieke tegenstaanders, woerduur as hee zoonder völle grote krises regaeren kon. Doarduur gröaiden ook de ekonomie en de industrie beheurlik. Toch was zien grötste woapenfeit de bouw van de nieje heuwdstad Brasília, dee in 1960 kloar was. Jânio Quadros volgden um op, den nog gin joar deenst har en alwier oftreud. Zinnen oonderpresidaent João Goulart nöm t oawer, mer den kreeg völle tegenstaand. Hee wör of ezat in 1964 noa wier nen stoatsgreep, woernoa Brazilië wier oonder laegerbesteur köm.

t Nieje regime zol tiedelik waarken en de macht haenig oawerdraegen, mer in plaatse doarvan wör t alverdan meer nen volledigen diktatuur. Neet allene vechters tegen t regime wörden oonderdrukt, mer ook keunsteners, journalisten en aandere börgers. Ze deden dit zelfs boeten t laand, met t beruchte Operasie Kondor. Skoonwal t n wreed regime was, wör t toch eprezen duurdät t zorgen vuur nen onmeundigen gröai van de ekonomie in de zeuwentiger joaren.

Toch kon t regime neet vuurkommen dät ze oonder druk van de ekonomiese krisis en stillen tegenstaand van t volk wier oawer mossen op demokrasie. In 1979 wör ne Amnestiewet an-enömmen. Gedoerende de tachtiger joaren roonden Brazilië den oawergaank op demokrasie of. In 1985 wör de eerste börgerregaering wier ekeuzen. José Sarney was presidaent, mer t lukten m neet um de ekonomie wier op de rit te kriegen en wat an de hyperinflasie van tiedens t regime te doon.   

Der volgden nog verskaeidene aandere regaeringswessels dee ginne van allen ne oplössing vuur de ekonomiese problemen hadden. Mer in 1994 köm Beursminister Fernando Henrique Cardoso met zin Plano Real, wat wal slaagden. Aendelik kreeg Brazilië de stabiele ekonomie dee as ze zöchten. Cardoso wör doarnoa twee moal as presidaent ekeuzen.

Noa de verkiezingen van 2002 gung de presidaentsmacht zoonder problemen oawer van Cardoso noar Luís Inácio Lula da Silva. Zo bleek at Brazilië n politiek stabiel laand ewörden was. Lula wör in 2011 op evolget duur Dilma Rousseff, de eerste vrouwelike presidaente van t laand. 

In juni 2013 wör dr in heel Brazilië protesteerd, inspireerd duur gebuurtenissen as de Arabiese Laente en Occupy Wall Street. In t begin was t allene te doon um de deurdere priezen vuur t openboare vervoor. De protesten wörden hard oet mekaar ehöwwen duur de stoatspolietsie, woer as de leu juust nog helliger van wörden. Doarop wör der ook protesteerd um verskaeidene aandere zaken, zo as de geeldverkwisting vuur nieje vootbalstadions vuur de Waerldkampioenskappen Vootbal 2014, verbettering van openboare deenste, umkoopboarhaeid en n anpassingsvuurstel vuur de groondwet, de PEC 37, dee duur wat leu ezeen wörd as ne poging um umkoopboarhaeidsbestrieding tegen te waarken.

Brazilië hef de grötste nasionale ekonomie van Latiens-Amerika. t Is de zeuwende grötste ekonomie in haandelsoetwesseling en koopkracht. Der wörd emaend dät ze in de top vief komt binnen non en aenkele tientallen joaren. t Hudige duursnee loon is $12.528 (in 2014). Der köant 107 miljoen Brazilianen hen waarken en doarvan löp 6,2% bie de dure.

Brazilië hef völle verskaeidene natuurlike groondstoffen. Brazilië is al 150 joar de grötste koffieoetvoorder van de waerld. Oonderwiel is t de veerde grötste autofabrikaant van de waerld ewörden. De belangriekste oetvoorprodukte zeent vleegtuge, elektriese apparaten, auto's, ethanol, stoffen, skone, iezer, stoal, koffie, sinasappelsap, sojabonen en blikvleis. 

Öaren meunt, den real, hungen ze op an den Amerikaansen dollar in 1994. Mer noa den Oost-Aziatiesen krisis, den Russiesen Roebelkrisis in 1998 en n antal beurzetegenvallers besleut de Sentrale Braziliaanse Baanke öaren meunt op de vrieje maarkt lös te loaten.

Umkeuperieje is n groot probleem in Brazilië en t kost öar zowat $ 41 miljoen per joar. Zowat 70% van de grote Braziliaanse bedriewe maent at dät ene van de grötste blokkades is um op de waerldmaarkt met te können. Umkoperieje van lokaal besteur is zo gewoon dät stemmers t allene slim goat veenden as t vuurbie ne bepoalde graenze keump.

Toerisme keump alverdan meer op gaank en löt de ekonomie vuural in n antal strekken gröaien. t Laand har 5 miljoen bezeukers in 2010. Dät laewerden t laand $ 6 miljard op. In 2011 wör der n rekord van 5,4 miljoen bezeukers en $6,8 miljard an umzet ehaald. 

De meeste toeristen komt of op natuurgebeden. Ze doot an ne kombinasie van ekotoerisme en plezeer en vermaak. Ze kiest vuur zunne en straand, verkenningstochten en kulturele toers. De meestbezöchte plekken zeent t Amazoneraegenwoold, straanden en doenen in t noordoosten, den Pantanal in t middenwesten, straanden van Rio de Janeiro en Santa Catarina, kultuurbezeuk an Minas Gerais en zakenreiskes noar São Paulo.

Brazilië is oardig geunstig vuur zaken in toerisme. t Hef völle natuurlike zeenswaerdigheden en kulturele plekken. Noadelen an Brazilië zeent de slechte waegen, hoge belastingen op tickets en lochthawentoslagen. Vaeligheid is in de grote staeden nog aait neet al te best, mer duur mekaar hef t laand t beheurlik an-epakt. Toch zegt raeizeburo's aait dät iej in de grote staeden neet allene oawer stroate mut, gin opzichtige sierröade mut umhangen of bie grote demonstrasies mut goan lopen. 

Der goat meer Braziliaanse toeristen noar t boetenlaand dan der boetenlaandse toeristen noar Brazilië goat. Hierduur krie'j n negatief oetwesselingssaldo. In 2006 waarkden der 1,9 miljoen leu rechtstreeks in de toeristiese tak van de ekonomie. Brazilianen goat völle binnenslaands met vakaansie; ongevaer 51 miljoen leu in 2005. Dät laewerden Brazilië $22 miljoen op; vief moal zovölle as van internasionale toeristen.

De meeste internasionale toeristen goat noar de staeden Rio de Janeiro, Foz do Iguaçu, São Paolo, Florianópolis en Salvador. Zakenreiskes goat vake noar São Paulo, Rio de Janeiro en Porto Alegre.

De Portugesen hebt de meeste invlood had op de Braziliaanse kultuur, vuural in den tied van t Portugese Riek. De Portugesen brachten öare sproake, t rooms-katholieke geleuf en kolonialen bouwstiel met. De Portugesen haalden ook völle slawen oet Afrika, dee as ook wier öare egene gebroeken en tradisies in Brazilië achterleuten. Doarnöast wonden der al inheemse volker met öare egene laefwiezen en kömmen der völle aandere Europese immigraanten noar t laand. Wieters kömmen der nog völle Duutsers, Japanners, Jödden en Arabieren. Al disse groepen zorgden dät Brazilië ne totaal egene sproake, kökkengewoontes, muziek, daans en geleuf ontwikkelden.

Töt an den anvaank van t 19e joarhoonderd was Barok de heuwdstiel in den Braziliaansen keunst. Dät gröaiden haenig an oet noar n breed anbod van stielen, zo as romaniek, modernisme, expressionisme, kubisme, surrealisme en abstraksionisme. Braziliaansen filmkeunst is zo oold as de oetveending van t filmen.

Muziek is n onmeundig belangriek oonderdeel van de Braziliaanse kultuur. Den pandeiro, ne oard tamboriene met n vel der oawer, is zelfs t nasionale teken van Brazilië.

De muziek van Brazilië is ne mengvörm van heuwdzakelik Europese en Afrikaanse elemaenten. In den kolonialen tied köm de grötste invlood via Portugal vanoet heel Europa. Den eersten Braziliaansen muziekskriewer was José Maurício Nunes Garcia. Hee skreef völle klassieke stukken in Weensen stiel. Oondertusken warren der völle slawen dee öare ritmiek in daans en instrumaenten metnömmen, woermet ze ne rieke volksmuziek oontwikkelden.

Vanof de onofhaankelikhaeid maakden muzikaanten aal meer muziek in kenmaarkend Braziliaansen stiel. Samba, met t kenmaarkende hartslagritme, is doarvan t bekaendst. t Steet zelfs op de UNESCO-lieste van kultureel aarfgood. Der zeent verskaeidene oondersoorten van samba, van melancholiese of romantiese samba pagode töt opjörkende samba enredo. Koppels kameröade köant oawende bie mekaar zitten en samba de roda spöllen. Bie disse oard samba doot ze tekste improviseren um mekaar te klook of te waen. In völle delen van Brazilië zeent der hele sambaskolen, dee as völle anhangers hebt, te vergelieken met vootbalklubs. Disse zeent in Europa vuural bekaend um de oetbeundige en klurige optochten tiedens karnaval. 

Vanwaege baanden met Afrika zeent de stielen Maracatu en Afoxê machtig populaer. Den daanssport capoeira hef ook wier egene karakteristieke muziek. 

Bossa Nova is slim populaer boeten Brazilië wörden noa 1960. t Betekent niejen trend en zet jazz-mellodieën op sambaritmes. Vuural met daank an Frank Sinatra is Bossa Nova bie n grötter publiek an-esloan. Hee skoorden ne waerldhit met t nommer Girl from Ipanema.

t Braziliaanse etten en dreenken is verskaeiden per strekke. t Nasionale gerecht is Feijoada; en strekgebeunden gerechten as vatapá, moqueca, polenta en acarajé zeent in t hele laand geleewd. Koffie is t nasionale dreenken en den inheemsen staarken draank is cachaça. Dät wörd oet sukerreed distilleerd en is t heuwdbestaanddeel van de nasionale cocktail caipirinha.

In duursnee besteet ne moaltied oet ries en bonen met beestevleis en sload. Doar doot ze regelmoatig kassavebloom (farofa) duur. Frituurde aerpel, kassave, banaan, vleis en keze wordt vake as middagetten gebroekt. Iej köant et in de meeste restaurants kriegen. Geleewd gemaksetten is pastel (pastei), coxinha (ne oard kipkroket) en pão de queijo (kezebrood).

t Laand is riek an greunte en vruchten, zo as açaí, cupuaçu, mango's, papaja's, kakaubonen, cashewnötten, guaves, sinasappels, passievruchten, ananassen en proemen. Dee wordt vermoalen töt sappen of gebroekt vuur sukela, lollies en iesheurnkes.

Met ofstaand is vootbal de meest geleewde sport van Brazilië. t Nasionale manskap wörd ezeen as t beste van de waerld en wör al vief moal waerldkampioen. 

Aandere populaere sporten zeent volleybal, basketbal, Formule 1 en vechtsporten. t Nasionale volleybalmanskap hef de Waerldliga, World Grand Champions Cup, World Championship en de World Cup ewunnen.  

t Laand hef ook aandere sporten oeteveunden, zo as straandvootbal, futsal (binnenvootbal) en vootvolleybal. In de vechtsporten komt capoeira, vale tudo en Braziliaans jiu-jitsu oet Brazilië. Dree Braziliaanse veurders hebt t Waerldkampioenskop Formule 1 acht moal ewunnen

In 1950 en in 2014 meug Brazilië de FIFA Wearldkup vootbal organiseren. In t Autódromo José carlos Pace, de reesbane van São Paulo, wörd de joarlikse Grand Prix van Brazilië heulden. In Rio de Janeiro wordt de Olympiese Spöllen en de Paralympiese Spöllen van 2016 eheulden.

In 2008 wör t antal leu wat in Brazilië wont, eskatt op ongevaer 190 miljoen. De meeste leu wont in t zuudoosten en noordoosten. De eerste volkstelling wör edoan in 1872. Der wonden toen 9.930.478 leu in Brazilië. Tusken 1880 en 1930 treuken der nog es 4 miljoen bie in. In de joaren tusken 1940 en 1950 gröaiden de bevolking joarliks met 2,4%, terwiel as leu duur mekaar ook eulder wörden.

Volgens n oonderzeuk van 2008 neumt 48,43% (ongevaer 92 miljoen) van de Brazilianen zikzelf blaank, 43,8% (ongevaer 83 miljoen) broen (pardo, mengeling van blaank en zwart), 6,84% (ongevaer 13 miljoen) neumt zikzelf zwart, 0,58% (ongevaer 1,1 miljoen) neumt zikzelf Aziaties en 0.28% (ongevaer 536.000) neumt zikzelf inheems (Amerindiaans, of indígena). 0,07% (ongevaer 130.000) gavven gin ras op.

In 2007 skatten de Nasionale Indianenstichting dät der 67 neet-oontdekte stämme waen mut, t grötste antal neet-ontdekte stämme van de waerld.

Seend den ankomst van de Portugezen in 1500 is der beheurlik wat mengeling tusken de Amerindianen, Europeanen en Afrikanen ewest. Dät blik oet autosomale studies op 65% töt 77% van de bevolking.

De moatskoppieje is slim verdeeld in klasses. Verskillende bevolkingsgroepen verdeent neet t zelfde loon. Der is ook völle rassisme en klassenstried. Iej wordt bie ne groep in edeeld noar oewen kluur. Zo köant volle breurs en zusters bie verskillende groepen terechte kommen. Wovölle o'j verdeent spölt ook met; as nen pardo meer verdenen geet, is der grote kaans dät den zik doarnoa blaank of zwart geet neumen. 

t Broene volk (offisieel pardo) wör ook wal es moreno neumd. t Is ne brede indeling woer as ook caboclo's, mulatto's en cafuzo's in heurt. Caboclo's zeent vermengde Amerindianen en noawas van blaanken met inheemsen, Mulatto's zeent noawas van blaanken en zwarten, Cafuzo's zeent noawas van Amerindianen en zwarten. In t noorden, noordoosten en middelwesten veend iej vuural völle noawas van Amerindianen. 

An de oostkuste van de nooroostelike strekke van Bahia töt Paraíba en ook in noordelik Maranhão, zudelik Minas Gerais en oostelik Rio de Janeiro veend iej meer zwarten, mulatto's en noawas van dree rassen tegelieke. Vanof t 19e joarhoonderd köm der ne intrekkersstreum op gaank. Doarduur zeent der non ook völle Italianen, Spaansen, Duutsers, Oekraïners, Polen, Jödden, Russen, Chinezen, Japanezen en leu oet t Midden-Oosten.

Brazilië hef de grötste groep katholieken van de waerld. Oet de vermenging van de gebroeken en geleuwe van de Afrikanen en Europeanen onsteund nen egen vörm van katholisisme, met völle egene rituelen en feeste. Wat geestgeleuwigen neumt zikzelf ook kristelik. De protestaanten zeent van de peenkstergemeente, evangelies, baptist, zeuwendedagsanhangers, luthersen en de gereformeerde kaarken. Der zeent de leste joaren meer protestaanten bie ekömmen en n hoop katholieken meender. Wieters zeent der boeddhisten (0,13%), Afro-Brazilaanse geleuwe (0,31%) en 0,01% Amerindiaanse geleuwe.

De heufdsproake van t laand is t Portugees. Disse sproake wörd duur zowat iederene kuierd en is de ennigste sproake in de media. Brazilië is ok t ennigste laand in heel Zuud-Amerika, woer as t Portugees de offisiële laandsproake is. In wat delen van t laand wörd der ok Spaans ekuierd. Der zeent in Brazilië 180 inheemse Indiaanse sproaken. 

In wat delen van Brazilië kuiert ze ok Nedersaksies. In t boondslaand Espirito Santo kuiert de leu vuural Oostpommers en in Castrolanda in t boondslaand Paraná zeent völle migraanten vanoet Oost-Nederlaand terechte kömmen. Dee hebt öar Draents en Twaents met-enömmen. Wieters tref iej der nog t Hoogduutse dialekt Hunsrückisch en Venesiaans Italiaans. Dit wörd vuural kuierd duur de noazoaten van Duutse en Italiaanse immigraanten.

Bie wet is de Braziliaanse Gebarensproake (LIBRAS) verplicht in oonderwies, gezoondhaeidszörg en regaeringszaken. Laeraren en verzörgers mut disse sproake verplicht laeren. Skolegoande keender mut verplicht op zien meenst ene sproake derbie laeren. Vake is dät Engels of Spaans. Brazilië is t eerste laand in Zuud-Amerika woer as laerlingen op de middelbere skole Esperanto laeren köant.




#Article 478: Norman Nicholson (852 words)


Norman Cornthwaite Nicholson (Millom, Cumberland, 8 jannewaori 1914 - Millom, 30 mei 1987) was een Noord-Engelse dichter en schriever die veural oaver zien eing streek en de netuur daor epubleseerd hef.

Nicholson hef zien hiele leben ien 't zölde huus ewoond - St George's Terrace nommer veertiene - ien 't miendörpien Millom an de kust van 't graofschop Cumberland (det ien 1974 op-eneumen wördden ien 't ni'je graofschop Cumbria). 't Vuult asof ik veur mien geboorte al op dit adres woonden, schreef-e. I'j hef mutten lieden det de luu hum zagen as pervinciaals dichter, een umschrieving daoras-e niet drok op was. Mar van de grote stad mus-e niks weten; hi'j zee der oaver:

De mieste mensen bint volngs Nicholson ien de grond pervinciaals en hebt heur stee niet ien grote plaotsen, umdet ze heur identiteit ien kleine gemienschoppen zuukt. En umdet de mèensen ien de hiele wereld 't miest op menare liekt ien de zorg um wat d'r op kleine schaol um heur hen plaotsviendt, vund Nicholson det krek de pervinciaal hum 't sekuurst bewust is van de bliebende dingen ien 't leben.

Normans va verkocht kleraosie veur heren. Zien moe kwaamp uut de tied mit de Spaanse griep toe as Norman vief jaor was. Zien stiefmoe speulden op 't örgel van de methodistenkarke, die ien 't middelpunt van 't sociale leben van de femilie kwaamp te staon. Daor droeg Norman zien gedichten veur. Op zien vieftiende trad-e ien de Karke van Engelaand, want det vergrootten de kaanse um naor de universiteit te gaon. Mar een jaor later kreeg-e tuberculosis en kwaamp ien een sanatorium te liggen. Hi'j much niet praoten en kun allennig lezen en prakkezeren, en Nicholson nuumden dit zien universiteit (naor de echte universiteit hef-e niet kunnen gaon deur zien ziekte).

Zien herstel duurden jaoren. Hi'j waandelden völle, en d'r gruuiden bi'j hum een grote liefde veur 't laandschop. Eerst had-e een voele en lilleke iendrok van de mieniendustrie, mar hi'j kun hum begriepen det dizze iendustrie eben belaangriek was veur de mèensen uut de streek as 't laand zölf.

Ien de jaoren dartig begunden Nicholson besprekings te schrieben veur de Times Literary Supplement en höld praoties oaver moderne literetuur. Ien 1943 kwaamp een köppel van zien praoties uut onder de titel Man and Literature.

Ien zien eerste dichtbundel, Five Rivers (1944, eerste Heinemann Prize for Poetry), schrif-e oaver 't Lake District, 't Merengebied van Cumbria, de iendustriële revolutie daor, en hoe of de Tweide Wereldoorlog ni'je waarkgelegenhied brocht. Ok drokt hi'j d'r zien christelike verbundenhied ien uut. Twei jaor veur dizze bundel stelden hi'j An Anthology of Religious Verse Designed for the Times samen, daor as-e Eliot (zien grote veurbeeld) en Auden, mar ok Dylan Thomas ien bi'j menare brocht.

Nicholsons eerste teneelstok, The Old Man of the Mountains, situeerden 't biebelse verhaal van Elia ien 't teengswoordige Cumbria en wördden ien 1945 ien Londen opevoerd. Ok ien zien latere teneelstökken bint verhalen uut de tied van de biebel anepast an Nicholsons eing umgeving. Zien tweide bundel, Rock Face (1948), giet niet zo krek oaver zien geboortestreek, mar meer oaver dichters en schrievers. Nicholson lik derin minder oavertuugd van zien eing stiel, en mar twei van de gedichten uut dizze bundel kwamen ien de Selected Poems van 1982.

Ien zien darde bundel, The Pot Geranium (1954), hef Nicholson weer een meer persoonlike stimme en schrif hi'j hoe of de hiele wereld heur spiegelt ien de kleine dinggies om hum heen, zodet-e gien verlet hef van de dingen die wied van hum of staot. Ien 't grote gedicht The Seven Rocks vergeliekt-e de zeuben deugden die paus Gregorius de Grote uut-eprakkezeerd had mit de zeuben rotssoorten van 't Merengebied.

Nao dizze bundel hef-e achttien jaor lang gien dichtbundel uutegeben, en richtten hi'j hom op 't schrieben van proza, waorunder boeken oaver zien streek. I'j schreef twei romans, The Fire of the Lord (1946) en The Green Shore (1947). Mit zien vrouw Yvonne Gardner reisden hi'j naor andere dielen van Engelaand, naor Schotlaand en naor Noorwegen.

Ien 1959 las Nicholson Robert Lowell's Life Studies, die hum op een ni'je manier naor zien streek leuten kieken: hi'j had oaver de netuur eschreben, mar nog niet oaver zien femilie en humzölf. Det boek keerden mi'j van de plaots naor de ienwoners, schreef-e. Ien 't gedicht The Whisperer uut A Local Habitation (1972) schreef-e oaver 't sanatorium daoras-e as kiend mit tb eleeng had. Ien 1975 schreef hi'j zien autobiografie, Wednesday Early Closing.

Zien leste bundel was Sea to the West (1982), daoras-e nog ni'je poëtische vörms ien uutperbeerden. Ien 't gedicht On the Dismantling of Millom Ironworks schreef hi'j hoe of de iendustrie weer vört was uut de streek terwi'jl de netuur voortduurden. Ien 1968 waren de mienen van Millom esleuten, een ingriepende gebeurtenis veur de gemienschop.

Nicholson schreef völle oaver andere schrievers en dichters, zoas H.G. Wells, William Wordsworth en veural William Cowper, daor as hi'j ien 1951 een biografie oaver schreef. Daorin schreef-e, en det giet ok voor Nicholson zölf op:

Nicholson kreeg verschillende priezen veur zien dichtwaark, eretitels van universiteiten en ien 1981 de Order of the British Empire.




#Article 479: Boekenkaste (155 words)


Een boekenkaste is vake een uut hout emaken kaste mit schappen (planken) speciaal bedoeld um boeken in te zetten. Boeken wonnen in de boekenkaste op-ebörgen um ze in goeie staot te houwen en um 't overzichtelijk te houwen (bieveurbeeld op alfebetische volgorde of auteursnaam zetten). De boeken kunnen rechop ehouwen wonnen deur een boekensteun te gebruken. 

Naos de boekenkaste in woenigen, bin boekenkasten onder meer oek te vienen in kantoren, biebeltheken en archieven. 

't Hem van een goed-evullen boekenkaste geld as een teken van onderwies en wonnen daorumme (in sommigen kringen) as een staotussymbool ezien. Zelfs zo arg dat 't een tiedlange meugelijk was in meubelzaken boeken per meter te kopen, allemaole van dezelfde grootte en veurzien van dezelfde rogge. Een sluukse inspectie van de inhoud van de boekenkaste is, as e effen allinnig in de kamer is, veur een gaste soms de gebruken methode um de achter de belangstellingen van zien gasheer te koemen.




#Article 480: Brogge (bouwwark) (181 words)


Een brogge is meestentieds een verbiending over een revier of een aander waoter, een oeververbiending, mar kan oek een verbiending ween over een kloof of enig soort gat. Een brogge wonnen, as 't over een aandere weg of spoorliende hinne geet, oek wel een viaduk eneumd. Een aquaduk is een brogge waorover gien verkeer geet, mar waor wè waoter overhinne streump.

De eerste broggen wanen eenvoudige houten stammen of planken dee gebruuk wönnen um over een kleine beek hinne te koemen. Daornao wönnen der broggen van steen emaak, dee eigenlijks allinnig bedoeld wanen um 't hout te ondersteunen. De boogbrogge van netuursteen mit cement wönnen veur 't eers gebruuk deur de Romeinen. Veule van disse broggen hemmen de eeuwen deurstaon. Van keien emetselen broggen verschenen nao de Romeinse tied.

Mit de koms van de industriële revelusie verschenen in de 19e eeuw smeediezeren broggen, mar eers nao de uutviending van staol wönnen 't meugelijk ech lange broggen te gaon maken. Tegensworig wonnen oek veule broggen emaak van beton. De broggetechniek ontwikkelt zich alsmar veerder en de broggen wonnen dan oek alsmar langer.




#Article 481: Verkeersdrumpel (157 words)


Een verkeersdrumpel is een infrastructurele anpassing die derveur moet zurgen dat de snelheid van 't emoteriseerde verkeer emaotigd wort.

De snelheid waormee-j comfortabel over een drumpel kan riejen hangt of van 't ontwarp en 't gebruukte voertuug. De standerduutvoering in Nederlaand is een lengteprefiel in sinusvorm mit een lengte van 4,80 meter. De heugt van een verkeersdrumpel is zo'n 8 tot 12 centimeter (bron: CROW publicatie 172).

Meestentieds worren der gien drumpels an-eleid op busroutes, dit is vanwegen 't comfort en de veiligheid in 't voertuug (van de sjeffeur en de inzittenden), mar oek umdat de rilletief zwaore en goed eveerde bussen trillingen en schaode kunnen veroorzaken. Mit name veur gebouwen in de naobieje umgeving (en de bewoeners). Mit nieje verkeersdrumpels, die bie zwaore voertugen deurbugen, en bie lichte voertugen niet, zou dit prebleem minder moen wezen.
 
Der bestaon in Nederland oek verkeersdrumpels veur fietsers, bieveurbeeld in recreatieve duungebieden, bedoeld um de snelheid van wielrenners te bepaarken.




#Article 482: Servië (126 words)


Servië (Servisch: Република Србија) is een rippebliek in et zuudoosten van Europa. Op 3 juni 2006 riep Montenegro zien onofhaankelikhied uut, waordeur Servië as de opvolgingsstaot van de konfederaosie Servië-Montenegro krek as een onofhaankelike staot is wodden. De officiële Servische onofhaankelikhiedsverklaoring kwam op 5 juni 2006.

In Servië wodden diverse taelen spreuken, waoronder Servisch, Albanees, Hongaors, Roemeens, Krowatisch, Slowaaks en Roetheens. Et Servisch is de officiële tael van et laand; in Kosovo tegere mit et Albanees en in Vojvodina tegere mit et Hongaors, Roemeens, Krowatisch, Slowaaks en Roetheens.

Servië bestaot uut drie regio's:

Kosovo is in feite een protektoraot van de Verienigde Naosies.

De drie regio's bin weer onderverdield in 31 distrikten en de stad Belgrado.

In Servië bin verschillende revieren: 

Inkelde steden in Servië bin:




#Article 483: Montenegro (3188 words)


Montenegro (oet et Venesiaans: Zwarten Baarg; Montenegriens: Црна Гора, Crna Gora) is een laand op de Balkan wat vrogger bie Servië-Montenegro heurden. Op  3 juni 2006 wör et laand onofhaankelik. Hierdeur ontsteun ok et laand Servië woer as et doarveur ne konfederasie met vörmden. Et lig an de Adriatische Zee tegenoawer Italië en greanst, vanof de zee met de klokke met, an Kroasië, Bosnië-Herzegovina, Servië en Albanië. De Montenegriense heufdstad is Podgorica. Op et ogenblik hef Montenegro 678.000 inwoners op een oppervlakte dee net wat grötter is as Vlaanderen.

In de 9e eeuwe warren der dree Serviese preensdommen op et Montenegriense gebeed: Duklja (ongevear de zudelike helfte), Travunia in et westen en Rascia in et noorden. In 1042 leadden archon Stefan Vojislav nen opstaand woerduur as Duklja zelfstaandig wör en de Vojislavljević-liene sticht wör. Oonder Vojislav's zönne Mihailo (1046 - 1081) en zinne kleanzönne Bodin (1081 - 1101 was Duklja op et heugtepeunt van macht. Tegen de 13e eeuwe wör Duklja Zeta neumd en wör et regeard duur de oadellike familie Balšić. Tegen de 15e eeuwe wör Zeta vaker Crna Gora (Zwarten Baarg) neumd. Grote delen kömmen tusken 1496 en 1878 bie et Ottomaanse Riek. Aandere delen wörden deel van Venesië. Van 1515 töt 1851 warren der verskillende vladikas (preens-bisskoppen) de baas. Vanof 1918 was Montenegro deel van Joegoslavië.

Plinius den Oolden, Appianus en Ptolemeus beskrewen de Docleatae. Dit volk leawden in de stad Doclea (rechtevoort Podgorica. In et 9de joarhoonderd nömmen de Romeinen de strekke in. De Slawen nömmen et in et 6de joarhoonderd in en tegen et 10e joarhoonderd harren ze et half-zelfstaandige preensdom Duklja oonder et Byzantiense Riek.

Duklja wör in 1042 onofhaankelik van de Byzantienen. Et breaiden de volgende joaren doarop oet noar Rascia en Bosnië en wör een könninkriek. Noa et 12de joarhoonderd nöm et wat of in kracht. Noa at könning Bodin in 1101 oet de tied köm, breuken verskeaidene borgeroorleuge oet. De heugere volksklassen vöchten um invlood en hearskoppieje, woerduur as et könninkriek verzwakten. In 1186 wör et doarduur verhooldingswies lecht innömmen duur Stefan Nemanja en bie köm et bie et Serviese Riek as de proveensie Zeta. Et Serviese Riek störten in an et eande van et 14de joarhoonderd, woerop at de familie Balšić oawer Zeta gung regearen.

In 1421 wör Zeta wier in eliefd bie Servië, mer in 1455 nöm de familie Crnojević de macht, woermet et et leste vrieje könninkriek van de Balkan was vuur at de Ottomanen et innömmen in 1496. Oonder disse familie kreeg Zeta zinnen hudigen naam: Zwartenboarg.

Tusken 1514 en 1528 én tusken 1597 en 1614 was Montenegro ne ofzeunderlike sanjak van Shkodër.

In et 16de joarhoonderd kreeg Montenegro ne uniek zelfbesteur oonder et Ottomaanse riek, woerbie as Montenegriense clans vriestelling van bepoalde verplichtingen harren. Toch kömmen ze verskeidene moalen in opstaand, met as heugtepeunt et versloan van de Ottomanen in den Groten Turksen Oorlog an et eande van et 17e joarhoonderd.

Et Montenegriense leager har ne seempele anpak: as de Turken met 5000 soldoaten kömmen, konden ze der tegenop. As de Turken met 100.000 kömmen, verbraandden ze allens wat ze harren en treuken de baargen in, woerduur as de Turken niks te etten harren.

De Montenegrienen harren al rap de enen kearl-regel: enen kearl in et doarp was den euldsten, den politsiekearl en rechter.

Montenegro wör ne Theokrasie oonder de Metropolieten. Dee harren alverdan mear invlood ekregen toen as de Petrović-Njegoš de preensbisskoppen warren. Zee voorden de titel Vladika van Montenegro. De Venesiaanse Reppubliek voorden goeverneurs in dee as zik bemöaiden met de Montenegriense politiek. Toen as de reppubliek oawergung noar et Oostenriekse Riek in 1797, deed preensbisskop Petar II in 1832 de goeverneurs der achterhen. Zinnen vuurganger Petar I har ezorget vuur de eenwörding van Montenegro en de baarglaanden der achter.

Oonder Kloas I wör et preensdom fleenk oet ebreaidt in de Montenegriens-Turkse oorleuge. Et wör onofhaankelik in 1878. Kloas I sleut diplomatiese verboonden met de Ottomanen. Der warren wal kleane greansgevechten, mer et leawerden toch 30 joar oardige vreade op tusken beaide rieken. Tötdet den Ottomaansen keaizer Abdoel Hamid II of ezat wör.

Et gung vuural good tusken de beaide rieken umdet Abdoel Hamid II en Kloas I good oonderhaandelen konden. De stoat wör moderner en in 1905 wör der nen groondwet an enömmen. Toch köm der verskel tusken de hearsende Volkspartieje Montenegro, dee mear demokrasie en vereaniging met Servië wollen en de Trouwe Volkspartieje van Montenegro, dee et könninkriek hoolden wollen.

In dissen tied wör ene van grötste Montenegriense oawerwinningen behaald: de Slag bie Grahovac. Groothartog Mirko Petrović, eulderen breur vanKnjaz Danilo, versleug met een leager van 7500 soldoaten een Ottomaans leager van 13.000 man op den eersten mei van 1858. De glorie van dissen veeldslag wör al rap in völle verhalen en volksgezangen vaste legd. Hiermet mossen de Ottomanen de greanzen met Montenegro offisjeel vastleggen en zo dus feaitelik de Montenegriense onofhaankelikheid erkennen. Det deden ze offisjeel in et Verdrag van Berlien in 1878.

Den eersten Montenegriensen groondwet, de Danilocode, wör in 1855 vaste legd.

In 1910 wör Montenegro een könninkriek noa de Balkan-oorleuge in 1912 en 1913 (woerin as de Ottomanen alle Balkanlaanden verlöaren). Der wör ne greanze met Servië ofbakend. Shkodër wör tookeand an et niej op erichte Albanië, alliekewel de hudige heuwdstad van Montenegro, Podgorica, de oolde greanze tusken Albanië en Joegoslavië was. In den Eersten Wearldoorlog vöcht Montenegro met Servië tegen Oostenriek-Hongarije, woer as ne slimme nederloage oetköm in 1916. In 1918 bevriejden de Geallieerden et laand, woernoa as et samen evoogd wör met Servië.

Tiedens den Eersten Wearldoorlog was Montenegro bie de Geallieerden. Tusken januwoari 1916 en oktober 1918 völ Montenegro oonder Oostenriek-Hongarije. Könnink Kloas vluchtten langs Italië noar Fraankriek en de regearing wör op ezat in Bordeaux. Montenegro wör bevried, woernoa as de Vergoaring van Podgorica op ezat wör. Dee stemden at den könnink neet wierumme meug kommen en at Montenegro bie Servië zol kommen op den eersten dezember van 1918.

Tiedens de Karstopstaand köm een groot deel van de Montenegrienen (de Greunen) in de bene tegen disse eenwording. Oonder kaptein Krsto Zrnov Popović, vöchten ze tegen de vuurstaanders van de eenwörding, de Witten.

De könninklike familie wör wier terugge haald duur de regearing in 2011. Rechtevoort is Kroonpreens Kloas II symbolies stoatsheuwd.

In 1922 wör Montenegro offisjeel de Oblast Cettinje van de Zetastrekke in et Könninkriek van Serviërs, Kroaten en Slovenen, woer as de kuststrekken Budva en de Baai van Kotor ook bie kömmen. Doarnoa wör et vanniejs in edeeld in 1929 en et Banaat Zeta van et Könninkriek Joegoslavië.

Kloas zinne kleainzönne, den könnink Alexander I van Joegoslavië, was heuwd van de Joegoslaawse regearing. Et Banaat Zeta was ene van de negen Banaten van et könninkriek. Et was eneumd noar et Middeleeuwse Serviese preensdom Zeta. Et besteund oet et hudige Montenegro en delen van Servie, Kroasië en Bosnië.

In april 1941 bezatten de Nazi's, et könninkriek Italië en aandere boondgenoten Joegoslavië. De Italianen maakten der een skienkönninkriek van.

De Montenegriense ofdeling van de Kommunistiese Partieje van Joegoslavie begun in mei nen opstaand vuur te bereiden. Dee mos half juli geburen. 6000 leden maakten zik kloar vuur ne guerilla-stried met kleane köppelkes.

Op 13 juli 1941 breuk den opstaand oet. Onverwachts sleuten zik 32.000 kearls en vrouwleu an bie de stried. De kuste en grote steaden (Podgorica, Cetinje, Pljevlja en Nikšić) wörden beleagerd en Montenegro wör vuur et grötste deel vrie. 5000 Italianen wörden edoodt, verwoondt of evöngen.

Den opstaand heuld et töt et midden van Augustus, toen as der 67.000 Italiaanse soldoaten vanoet Albanië noar Montenegro steurd wörden vuur ne tegenanval. De guerillastrieders leaden öare woapens dale, mer der wör nog fleenk evöchten töt an dezember.

Leu dee as öare woapens heulden, wörden verdeeld in twee groepen: de partizanen en de Tsjetniks. De (Joegoslaviese) Partizanen warren vuural Kommunisten dee aktief tegen de Italianen vechten wollen. De anhangers van de Karađorđević-dynastie (tegen Kommunisme) wörden de Tsjetniks, dee samengungen met de Italianen tegen de Partizanen.

Der köm oorlog tusken de Partizanen en de Tsjetniks in de eerste helfte van 1942. De Montenegriense Partizanen wörden verdrewen noar Servië en Bosmië, woer as ze samengungen met de aandere Partizanen. De hele Tweede Wearldoorlog vöchten de Partizanen en de Tsjetniks ook met mekoar. Dee lesten harren Italië achter zik en behearsten et laand tusken 1942 en april 1943.

Montenegriense Tsjetniks wörden anti-kommunistiese vechtgroepkes neumd en kregen woapens, kogels, etten en geeld van Italië. Ze wörren in ezat in de Slag bie Neretva. Ze verlöaren doar liekewel fleenk.

In de Duutse Operasie Schwartz tegen de Partizanen in mei en juni van 1943, nömmen de Duutsers de Tsjetniks öare woapens of, umdet ze bange warren at ze de kaante van de Allieerden zollen kiezen as dee de Balkan zollen optrekken.

Noa at zik Italië in september 1943 oawergavven, kregen de Partizanen et vuur mekaar um een groot deel van Montenegro in te nemmen. De Duutsers zatten der liekewel al rap oawerhen en tusken et eande van 1943 en heel 1944 wör der onmeundig evöchten. In dezember van det joar bevrieden de Joegoslaviese Partizanen Montenegro.

Net as de rest van Joegoslavië wör Montenegro duur de Joegoslaviese Partizanen bevried. Montenegro wör ene van de zes reppublieken van de Sosjalistiese Federale Reppubliek Joegoslavië (SFRJ). De heuwdstad wör Podgorica, dee as earbetoon an President Josip Broz Tito herneumd wör as Titograd. Noa den oorlog wör et weagennet van Joegoslavië opniej op ebouwd, wör der industrialiseerd en den Universiteat van Montenegro wör in esteeld. 

Noa de ofskaffing van de SFRJ in 1992 wör Montenegro met Servië deel van ne kleanere Federale Reppubliek Joegoslavië. In ne Volksstemming oawer et deel bliewen van Joegoslavië in 1992 köm 66% van de Montenegrienen opdagen, woervan as 96% stemden vuur ne federasie met Servië. De volksstemming wör boycott duur de Moslims, Montenegriense Albaniërs en de Rooms-Katholieke groepen, nöast de vuurstaanders van een onofhaankelik Montenegro. Ze zeaden at de stemming oonder antidemokratiese umstandigheden doan was, woerbie as der slim völle propaganda duur stoatsmedia roondgoan was. Der is gin onofhaankelik rapport oawer de earlikhead van de volksstemming, umdet et onbeheard organiseerd was. 

  
In den Bosniesen en Kroatiesen Oorlog tusken 1991 en 1995 vöchten de Montengriense politsie en et leager met Serviërs met in anvallen op Dubrovnik in Kroasië. Bie disse anvallen, woerbie et te doon was um mear laand te kriegen, wörden de meanskenrechten slim en stelselmoatig eskeunden.

Den Montenegriensen genneraal Pavle Strugar wör vastenömmen vuur zin andeel in de bombardering van Dubrovnik. Bosniese vluchtelingen wörden arresteerd duur Montenegriense politsie en ofvoord noar Serviese kaampen in Foča, woer as ze steelselmoatig emarteld wörden en dooddoan.

In 1996 verbreuk de regearing oonder Milo Đukanović alle boonden met Servië, woer as toertieds Slobodan Milošević presideant was. Montenegro zatten zinne egene ekonomie op en nöm de Duutse Mark an as betaalmiddel en doarnoa den euro, terwiel as et nog geheels neet deel was van de betaalstrekke van de Euro. Doarop volgen verskeadene regearingen een onofhaankelikheadsidee, woerduur as de spanningen met Servië verdan pröttelden. Tiedens de Operation Allied Force wörden verskeadene doelen in Montenegro bombardeerd in 1999. Dit haalden liekewels neet völle oet.

In 2002 sleuten Servië en Montenegro ne nieje oawereenkomst oawer samenwaarking. Doarop deden ze oonderhaandelen oawer de tookomst van de Federale Reppubliek Joegoslavië. In 2003 wör de Joegoslaviese Federasie der achterhen edoan en der köm ne meender sentraal besteurde unie oonder den naam Servië en Montenegro.

Op den 12sten mei van 2006 was de volksstemming oawer Montenegriense onofhaankelikhead. Ditmoal gung et wál earlike, umdet der vief onpartiedige stemorganisasies boawenop zatten. Der stemden 419.240 leu. Det is 86,5% van de leu dee stemrecht hebt. 55,5% was vuur en 44,5% was tegen. Der was een verskil van 45.659 stemmen. Net genog um oawer den zul van 55% te stappen. Servië, de EU-lidstoaten en den VN-zekerheadsroad  erkeanden Montenegro's onofhaankelikhead.

Op 12 juli 2011 nöm et Parlemeant van Montenegro nen wet an dee de stoatus van de Petrović Njegoš-geslachtsliene hersteelden. Doarmet wör Montenegro feaitelik ne beperkte Groondwettelike Monarchie.

Montenegro hef greanzen met Kroasië, Bosnië en Herzegovina, Servië en Albanië. Et lig tusken de 41° en 44° noorderbreedte en 18° en 21° oosterleankte.

Montenegro hef hoge bargtöppe an de greanze met Servië en Albanië, as deel van de Karststeen van as et westelike Balkanskiereilaand. Wiedters hef et laand ne smalle kuststreppel den as mer ene töt 6,4 km breed is. Den wörd in et noorden begreanzet duur de Lovćen- en Orjenbargen, dee stik oet den inham van de Kotorbaai stekt.

Et Karstgebeed van Montenegro ligt heuwdzakelik boawen de 1000 meter. Sommige delen ligt op 2000 meter zo as den barg Orjen (1894 m). Et leegste peunt is et rivierdal van de Zetarivier, met 500 meter.

De bargen van Montenegro heurt bie et roewste terrein in Europa, met ne duursnee heugte van 2000 meter. Ene van de meest opmarkelike töppe is Bobotov Kuk in de Durmitorbargen, den as 2522 meter hoge is. De Montengriense bargen bint in de iestied slim duur et ies oet eskraapt, woerduur as ze beheurlik grillig vörmd bint.

Een antal kenmarken op de riege:

Montenegro is lid van de Internasjonale Comissie veur Beskarming van de Donau, umdet mear as 2000 km2 van Montenegro in et streumgebeed van de rivier lig.
Montenegro is a member of the International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR), as more than 2,000 square kilometres (772 sq mi) of the country's territory lie within the Danube catchment area.

Montenegro hef 21 gemeenten.

De heufdstad van Montenegro is Podgorica.

Een antal bekeandere steaden in Montenegro zeent:

De Montenegriense ekonomie mut et vuural hebben van deenste. Et wörd heanig an vrie egewen as marktekonomie. In 2009 was volgens et Internasjonaal Montear Foonds et Bruto Binnenlaands Produkt €3,72 miljard. De koopkracht vuur det joar was € 5,97 miljard, of € 9528,85 de man Volgens Eurostat was et inkommen de man eawenvölle as 41% van et duursnee inkommen in de EU. De Sentrale Baanke van Montenegro heurt neet bie de eurozone, mer et laand is Euriseerd. Et hele laand gebrok de euro al.

Et BBP gröaiden 10,7% in 2007 en 7,5% in 2008. Doarnoa maakten et de Ekonomiese Krisis van 2008 met, woerduur as et BBP met 4% kreump. Toch was Montenegro et ennigste Balkanlaand woer as van boetenof et meeste geeld hen bleef goan. 

Umdet Montenegro zo slim haank op rechtstreekse investeringen van boetenof, is et slim geveulig vuur boetenlaandse gebuurtenisse, en hef et een slim in- en oetvoortekort.

In 2007 haalden et deenstendeel 72,4% van et BBP binnen, terwiel as de industrie 17,6% en de boeren 10% binnenhaalden. Der zeent 50.000 boerenfamilies dee as vuur zikzelf boert.

De aluminium- en stoalfabrieken en laandbouwverwoarking maakt et grötste deel van de industrie oet. Wiedters lönt de Montenegriense ekonomie slim op toerisme. In 2014 kömmen der ongevear 1,54 miljoen toeristen, dee as bie mekoar € 730 miljoen in de stoatskas brachten. De Montenegrienen zeet toerisme as et belangriekste vuur gröai in de tookomst. Doarumme spandeert de regearing ook et meeste an verbetteringen an et weagennet en de bereikboarhead.

Et Montenegriense weagennet is beheurlik oet estrekt, mer voldut nog lange neet an Europese regels. Der is gin ene echte autobane. Der zeent wat dreebaansweagen dee ofwesselend twee- en eenbaans vuur beaide richtingen zeent. Völle weagen duur de boargen zeent slecht oonderhoolden, en hebt op wat stukke slimme koelen en geater. De regearing hef weagen verbetteren hoog op et weunskenliestke, umdet et ekonomiesen gröai anjag en Montenegro antrekkeliker vuur toeristen maakt.

Op dit ogenblik loopt allene nog de Europesen weg E65 en den E80 duur Montenegro.

Der loopt twee spoerlienen duur Montenegro: van Belgrado in Servië noar Bar, en van Nikšić noar Tirana in Albanië. Met den tweeden kan gin volk met, et is allene vuur goderenvervoor.

Montenegro hef twee internasjonale vlochthawens. Podgorica Airport en Tivat Airport. Vanoet Nederlaand is de verbeending met disse lochthawens neet al te best. In 2015 was et vuurdeliger um noar Dubrovnik in Kroatië te vlegen en van doaroet met nen taxi noar Montenegro te goan, as um rechtstreeks noar Podgorica te vlegen. Dit hef te maken met de völle tuskenlaandings. Montenegro hef ne egene vleegmoatskoppieje: Montenegro Airlines.

De Hawen van Bar is de belangriekste zeehawen van Montenegro. Dissen wör ebouwd in 1906, mer in den Tweeden Wearldoorlog finaal kapot eskötten. In 1950 wör he wier op ebouwd. Der kan 5 miljoen ton an goderen verwoarkt worden. Mer umdet Joegoslavië oet mekoar völ en doarmet de Montenegriense industrie in mekoar zakten, dreeit de hawen verlees en fleenk oonder öaren macht. De verniejing van de Belgrado-Barspoerliene en een vuurstel van ne autobane doarlangs, mut den hawen wier in de bene helpen.

Montenegro hef ne antrekkelik oetzeende kuste en een bargachtig noorden. Et laand was ne toeristentrekker in in de tachtiger joaren van et 20ste joarhoonderd. Duur den Joegoslawiesen Oorlog raakten et laand zin positieve imago kwiet, woerduur et toerisme inzakten.

De Montenegriense kuste is 295 km laank, met 72 km an straanden. An dee kuste lignt good-oonderhooldene oolde steaden. Rechtevoort is de kuste van Montenegro wier ene van de beste oontdekkingen vuur toeristen.

In 2010 skreef de New York Times at de Ulcinj-strekke, met Velika Plaža, Ada Bojana en et hotel Mediteran van Ulcinj ene van de Top 31 plekken um te bezeuken in 2010 was. Yahoo Travel skreef at Montenegro op Sjina noa et hardste gröaiden wat toerisme angeet. Ook bie aandere populaire reaizegidsen steet Montenegro stöadig in de top, liek met Griekenlaand, Spanje en aandere wearldtoeristentrekkers.

Pas vanof de joaren 2000 begun et toerisme wier wat op gaank te kommen. Seend dee tied is et antal bezeukers verskeaidene moalen oawer den kop egoan. De regearing van Montenegro wil van et laand ne internasjonale topbestemming maken. Et eerste plan, de elite-jachthawen Porto Montenegro, is al kloar. Aandere plaatsen, zo as Plaža Jaz, Buljarica, Velika Plaža en Ada Bojana maakt grote kaans op investeringen in et vuurliggende en köant doarmet grote toeristiese plaatsen te worden.

Oet nen volkstelling van 2003 blik at Montenegro 620.094 inwonners har. As de telwieze van vuur 1991 gebroekt har ewest, steund dee telling offisjeel op 673.094 inwonners. Oet de telling van 2011 blik at der 620.029 leu in Montenegro wont.

Bie de telling van 2003 was Montenegro nog neet op zikzelf as stoat. Oonderwiel wör de groondwet an epast, woerduur as non de volgende volker erkeand zeent: Montenegrienen (Црногорци/Crnogorci), Serviërs (Срби/Srbi), Bosniërs (Bošnjaci), Albanezen (Albanci – Shqiptarët) en Kroaten (Hrvati). Umdet leu in tuskentied wesseld zeent van meaning oawer woer as ze bie heurt, löp et antal Montenegrienen en Serviërs slim oeteen van telling.

Volker volgens de offisjele telling van 2011:

De offisjele sproake van Montenegro is Montenegriens. Doarnöast wordt Servies, Bosnies, Kroaties en Albanees as inheemse sproaken erkeand. Behaalve Albanees köant sprekkers van al disse sproaken mekoar verstoan. Bie de telling van 2011 zeadn de meeste inwonners at ze Servies kuiert. Jongeleu oonder de 18 zeadn at ze Montenegriens kuiert, mer det is mer een klean betjen mear (39,2%) as de leu dee Servies kuiert (37,5%). In 2013 maakten Matica crnogorska de oetkomsten van een oonderzeuk bekeand woer as oet bleek at de mearderheaid van de leu meant at ze Montenegriens kuiert. In vurige groondwetten wör aait Servokroaties as offisjele sproake neumd.

Bie de telling van 2011 gavven de leu de volgende sproaken op:




#Article 484: Färöer (300 words)


De Färöer of Färougen (färöösk: Føroyar ; däänsk: Færøerne )) is een westeuropääske eilandengrup. Et ligt in et midden van de dreehook Skotland-Noorweagen-Ysland en behöyrt tot et koaningryk Dänemark. De name Färöer beteykent 'skåpeneilanden' (øer of oyar is respektivelik däänsk en färöösk vöär 'eilanden', de name Färöer-eilanden is düs feitelik een pleonasme). Der woanen sowat 45.000 lüde, hyrvan woant een grout deyl in de höyvdstad Torshaven (Tórshavn). De plaatselike noordgermaanske dialekten, verwand an et yslandsk, formen een amparte taal, estandardiseerd in et färöösk.

De Färöer is vöärnamelik bevolked vanuut Noorweagen, vanof de 9. eyw nå Christus. In de 11. eyw kwammen de eilanden under et gesag van de noorske koaning. To Noorweagen selv een gebeedsdeyl van Dänemark wördden, kwammen de Färöer ouk under de däänske kroune. Ouk to Noorweagen sweedsk en later selvstandig wördden, bleaven de Färöer däänsk. In 1948 kreagen se vearegånd selvbestüür. De Färöer höyen neet by de Europääske Uny.

Up party seykaarten uut de 16. en 17. eyw is in et süden van Ysland een grout eiland te seen dat Frisland enöömd wördden. Der wördt van uutegaon dat dårmead de Färöer bedoold wördden.

De upbrengst van oly vöär de küst van de Färöer wördden vöär een grout deyl ovaereheaveld når Dänemark. De plaatselike bevolking seet düs minnig van der eigen rykdommen. Dit postkoloniale beleid van Dänemarken hevt de wensk under de eilandbewoaners üm vulleadig unofhankelik te wörden vearder vergrouted. Dänemark hevt et tot nun to eweigerd.  

De söäventyn bewoande eilanden van de Färöer binnen:

Ströymoug (Streymoy) – Ousteroug (Eysturoy) – Vágar – Mykines – Süderoug (Suðuroy) – Stóra Dímun – Skuaroug (Skúvoy) – Sandoug (Sandoy) – Hestur – Koltur – Nolsoug (Nólsoy) – Bordoug (Borðoy) – Kearlsoug (Kalsoy) – Künoug (Kunoy) – Wydoug (Viðoy) – Swynoug (Svínoy) – Voageloug (Fugloy). 

Et achttynde, unbewoande eiland is Lítla Dímun.




#Article 485: Spitsbargen (280 words)


Spitsbargen (Noors Svalbard, betekenis: koolde kust) is een eilanengroepe (archipel) in de Noordelike Ieszee, zoe'n 565 km in et noorden van Noorwegen, die uut drie grotere en meerdere kleine eilanen bestaot. De drie grootste eilanen bin Spitsbargen, Nordaustlandet en Edgeøya. Kleinere eilanen bin Barentszeilaand (Barentsøya), Prins Karls Forland, Amsterdam en Moffen. Ok de zudeliker legen eilanen, zoas Bereneilaand (Bjørnøya) en Hopen heuren (bestuurlik) bi'j de eilanengroepe. De geografische ligging is tussen 71°-81° NB en 10°-35° OL. De oppervlakte is ca. 63.000 km², waorvan 60% bedekt is mit gletsjers. Op de hiele archipel wonen, ofhaankelik van et seizoen, 3000 tot 4000 meensken, waorvan omdebi'j de helft in de heufdstad Longyearbyen. In et oosten van Spitsbargen bevint zich de eilanengroepe Frans Jozefland.

De naeme Spitsbargen is geven deur de Nederlaander Willem Barentsz in 1596, doe hi'j onderweg was naor Nova Zembla, op zuuk naor een noordelike route naor Oost-Azië. Barentsz is ok de naemgever van de plak Barentszburg, de tweede nederzetting op de eilanen. Aandere bewoonde nederzettingen bin Sveagruva (210 inw.) en Ny-Ålesund (40 inw.). Daornaost bin der nog een antal Noorse weerstations en een antal verlaoten plakken as Smeerenburg, Pyramiden en Grumant. De Nederlaanders hadden een traonkokeri'je in Smeerenburg tot 1660.

In 1920 wodde in et Spitsbargse verdrag vastelegd dat de eilanen onder Noors toezicht kwamen. Mar et laand staot wel op zichzelf, de belastingen bin aanders regeld dan in Noorwegen en et geld ofkomstig uut Spitsbargen, moet ok daor weer benut wodden. (Der wodt gien belasting heven op bi'jveurbeeld alkeholische drank, zodat de priezen een stuk leger bin as in Noorwegen). An et heufd staot de gouverneur (sysselmann), die deur de overhied ansteld wodt. Hi'j zetelt in de heufdstad Longyearbyen.




#Article 486: Voegelkouwe (163 words)


Een voegelkouwe (of een voegelkooi) is een kouwe waor voegels in verblieven as ze as huusdieren ehouwen wonnen. De kouwe veurkump dat voegels vortvliegen. De tralies van een voegelkouwe kunnen emaak wonnen van metaal of hout.

't Beste is een rechhoekige kouwe umdat een voegel in een ronde kouwe oriëntasiepreblemen krieg. In een voegelkouwe bin meestentieds stokken waor de voegel op kunnen zitten, plus een bakjen veur 't eten en een bakjen veur 't drinken. Op de bojem lig een laoge zaand, beukensnippers of corbo um de uutwarpsels makkelijk te kunnen verwiederen. An de butenkaante ku-j (bie een open deurtjen) een bad bevestigen zodat de voegels zich kunnen wassen.

't Is noodzakelijk veur de meeste voegels um een bakjen mit grit en voegelmineralen te plaosen.

Veur een perkiet is 't belangriek dat de tralies horizontaal eplaos wonnen zodat e kan klimmen. De tralieofstand mag bie kleine voegels neet te groot wezen in verbaand mit 't ontsnappen of dat ze vaste koemen te zitten.




#Article 487: Vloere (100 words)


Een vloere is een horizontaal vlakke van een ruumte en ie kunt derop lopen en spul derop zetten. 't Draag alles dät in 't gebouw anwezig is: meubels, apperetuur, volk en mesines.

Een vloere is een ebouwd onderdeel van een gebouw, net as de (buten)mure, de balke, de kelom en 't dak.

't Woord vloere wordt ok wel gebruukt veur de plekke waor ewark wordt, de warkvloere of waor edans wordt, de dansvloere.

De vloere is ok de benaming van een onderdeel in de kunszinnige gymmestiek. Mannelijke én vrouwelijke gymnasten mutten op dit onderdeel 't beste van zich kunnen teunen.




#Article 488: Kapstokke (127 words)


Een kapstokke is een meubelstuk speciaal bedoeld veur 't ophangen van jassen, mar oek veur hoejen of petten. Vake steet een kapstokke in 't halletjen zodat jassen bie binnenkoms op-ehungen kunnen wonnen. Een kapstokke biet vake oek de meugelijkheid um onderin parreplu's neer te zetten.
 
Der bestaon 2 types kapstokken: 

Een kapstokke is hendig umdat jassen hierdeur beter kunnen dreugen dan as ze op een stapel liggen, umdat ze beter weerumme te vienen bin en over 't algemeen zien ze der dan oek knapper uut.

In sommigen films en series speulen kapstokken een kleine rolle umdat de heufrolspeuler hier dan zien hoed bie binnenkoms opkwak (bieveurbeeld in Toen was geluk heel gewoon).

Vrogger was 't op de Veluwe heel gewoon a-j de jas an een spieker ophungen.




#Article 489: Eilaand (157 words)


n Eilaand is n laandoppervlakte die an alle kaanten umringd is deur waoter, mer kleinder is as n kontinent en groter as n rotse of n zaandbanke.

Allewel de meeste eilaanden natuurlike eilaanden bin, bin der oek eilaanden die deur de meens emaakt bin, t grootste kunstmaotige eilaand is de Flevopolder. t Grootste natuurlike eilaand ter weerld is Greunlaand.

Partie eilaanden vormen n eigen staot, veurbeelden hiervan bin Kuba, Ieslaand en Madagaskar. Aandere eilaanden beheuren tot meer as een staot, zo as Borneo (Indonesië en Maleisië) en Hispaniola (Haïti en de Dominikaanse Rippebliek). Der bin oek verscheie onbewoende en onherbargzame eilaanden.

t Woord eilaand is waorschienlik een van de oudste Friese leenwoorden in t Nedersaksies en t Nederlaands. De betekenisse van t woorddeel ei is 'laand dat bie t waoter heur' en kömp van t Proto-Germaanse *agwjō. t Hef de zelfde herkomst as de uutgangen -oog (Schiermonnikoog, Nörderoog), -ey (Orkney-eilaanden) -eei (Platduuts: Nörderneei) en -ø (Deens: Rømø).




#Article 490: Ni'j-Zeelaand (312 words)


Ni'j-Zeelaand (Engels: New Zealand, Maori: Aotearoa) is een laand in et zuudwesten van de Grote Oceaan. Et bestaot uut twie grote eilanen en een antal kleinere eilaanties. 

Ni'j-Zeelaand is een konstitutioneel keuninkriek, lid van et Gemenebest van Naosies (et vroggere Britse Gemenebest). Daormit is Elizabeth II van et Verienigd Keuninkriek et staotsheufd; zi'j wodt vertegenwoordigd deur een gouverneur-ginneraol. 

De heufdstad van N'j-Zeelaand is Wellington, en et laand het een bevolkingsantal van 4,17 miljoen meensken. De heufdreligie is et kristendom mit zoe'n 67%. 

De officiële taelen bin et Engels, Maori en de Ni'j-Zeelaanse gebaorentael. De nationaole muntienhied van Ni'j-Zeelaand is de Ni'j-Zeelaanse dollar.

De Grunningse ontdekkingsreiziger Abel Tasman zette as eerste Europeaan voet op Ni'j-Zeelaanse bodem, hi'j nuumde et Staotenlaand, in de veronderstelling dat et verbunnen was mit et Staoteneilaand van Zuud-Amerike. Naodat Hendrik Brouwer in 1643 bewees dat dit niet zo was, wodde de naeme deur Hollaanse kartografen veraanderd in Nova Zeelandia, naor de Nederlaanse perveensie Zeelaand. De Britse luitenant James Cook vertaelde dit op zien beurte naor New Zealand.

Et laand het ok een naeme in et Maori, naemelik Aotearoa wat et laand van de lange witte wolke betekent. In de prekeloniaole tied hadden de Maori gien naeme veur de hiele Niej-Zeelaanse eilanegroep, Aotearoa verwees allienig naor et hudige Noordereilaand. In et hudige taelgebruuk kan Aotearoa liekewels as een alternatief veur 'New Zealand' zien wodden.

Ni'j-Zeelaand is onderverdield in 17 regio's die elk bestuurd wodden deur een regionaol keuzen raod. Daornaost bestaon d'r 74 zogenaemde territoriaole autoriteiten (57 distrikten, 16 steden en de Chathameilanen). Dit bin gien onderverdielingen van de regio's mar een parallelle bestuursvorm die verantwoordelik is veur aandere zaeken as de regio's. Pattie territoriaole autoriteiten liggen zels in twie verschillende regio's. Veerder bin d'r ok vier overzeese gebiedsdielen die onder et bestuur van Ni'j-Zeelaand valen:

De grootste steden bin:

Auckland, Waitakere, Manukau en North Shore vormen tegere Greater Auckland.




#Article 491: Biekeuken (108 words)


De biekeuken is een ruumte tussen de keuken en de schure, of een gedeelte nao de keuken bie de butendeure dee toegang geef tot de tune.

De ruumte wonnen meestentieds gebruuk as opslagruumte veur artikels dee neet in de schure thuusheuren, mar waorvan 't neet is gewonst is dat ze in 't zichte staon. Oek wonnen 't gebruuk um voedsel koel en dreuge op te slaon.

De volgende dingen staon vake in een biekeuken: de koelkaste, diepvries, vaotwasser, dreugtrommel, verwarmingsketel, schoonmaakspullen, eten (biekooksel, vruchen en slaot), mar oek gereedschap.

De biekeuken wonnen dan oek vake gebruuk as warkplekke, umdat der vake gereedschap hang ku-j der gebruuk van maken.




#Article 492: Auteursrecht (186 words)


Auteursrecht (ok bekend as copyright [kopierecht]) is et recht van de maker van een wark van literetuur, wetenschap, fotografie of kunst um te bepaolen hoe, woar en wanneer zien wark epubliceerd of vermenigvuldigd wordt. Dit recht ontsteet vanzelf bi-j et maken van zo'n wark.

In et begin was et auteursrecht bedoeld veur beuke, moar tegenswoordigs ok veur völle andere zaken, zoas pregrammatuur, films, op-enommen meziek, foto's en beeldende kunstwarken en journalistiek wark (met uutzondering van ni-js).

Schending van et auteursrecht is in völ gevallen een misdrief en kan met gevangenisstraf worden bestraft. Bi-j schending van auteursrecht kan bi-j de politie angifte edoan worden (bi-j misdrieven kan de politie angifte neet weigeren).

De Auteurswet 1912 definieert et as volgt:

Vake wordt iets wat auteursrechtelek bescharmd is an-egeven met et teken ©. Dit is um dudelek te maken, dat bi-jveurbeeld een foto met et auteursrecht bescharmd wordt. Dat betekent neet, dat wark wat neet met 't teken © epubliceerd wordt, vanzelf ok neet auteursrechtelek beschermd zol waen. Gien enkel auteursrechtelek bescharmd wark mag zonder de toestemming van de maker ekopieerd worden of openbaor emaakt worden deur iemand anders.




#Article 493: Vasseveld (262 words)


Vasseveld (Nederlands: Varsseveld) is een darp in de gemeente Olde Iesselstreek in de previnsie Gelderland in Nederland. 

Vasseveld hef bi-jnao 5800 inwoners en huusvestte tot januari 2008 in het vroggere gemeentehuus van Wisch het bestuurscentrum van gemeente Olde Iesselstreek. Vandaag an den dag is doar ut kantoor van Sensire in evestigd. Vasseveld hef met de Van Pallandthal een moderne sporthal met binnenbad en veurzieningen veur butensport. Vasseveld hef völ industriële warkgeleagenheid, veural op industrieterrein Hofskamp-Oost aan de N318 (afslag Twente Route noar Aalten). 

In het centrum van Vasseveld bunt korts woningen, met winkelruumte op de begaone grond ebouwd. Deur anpassingen aan de bekke de Boaven-Slinge is een ecologische verbindingszone emaakt woarlangs dieren kunt verhuzen. 

Vasseveld hef een internationale repetasie op het gebied van peerdensport en- fokkeri-j. Vasseveld hef goeie veurzieningen: een moderne sporthal/zwembad: de Van Pallandthal, de bibliotheek, het archief, het zörgcentrum Den Es en de Bettekamp en sociaal-cultureel centrum de Kwaksmölle. Sinds 2011 steet in ut centrum van Vasseveld ut Kulturhus Het Borchuus.

Op de lieste van Vasseveldse bezeensweerdegheden stoat onder meer de Hervörmde Karke of Laurentiuskarke, mölle de Engel en het Hofshuus, een originele saksiese boerderi-je dee in de jaoren '90 rieksmonument is ewodden en daornao deur vri-jwillegers helemaol in de olde staot is restaureerd. In 2011 is noast het Hofshuus de Gesinkschure ebouwd. Een noar old veurbeeld bouwde Saksische veldschure. In de Gesinkschure wordt de museumstukken van het Hofshuus in het vervolg op eslagen, umdat in disse schure de lucht geklimatiseerd is.

De wekkelekse markte wöd eholden op vri-jdagmeddag en -aovend op et Kerkplein.

Jaorlekse evenementen bunt onder meer:




#Article 494: Olde Iessel (221 words)


    
Olde Iessel (Nederlaands: Oude IJssel, Duuts Issel) is een zi-jrivier van den Geldersen Iessel. De rivier hef zien eursprong in Duutsland (Issel) en is 75 km lang. De rivier kump bi-j Gendringen den Achterhook binnen en streumt achtereenvolgens deur de gemeentes Olde Iesselstreek, Deutekem, Bronckhorst en Doezebarg. Bi-j Ulft streumt de Aa-strang in den Olden Iessel en van doarof geet de rivier wieter as Olde Iessel. In Doezebarg streumt de rivier in de Iessel. Vanof Deutekem is de rivier bevaarboar veur vrachtschepen.

Vrogger hef de Olde Iessel meer noar ut zuuden elopen, moar de rivier hef zich eengaals meer noar het oosten verplaatst. De grondsoort in het zuden van de Olde Iessel is dan ook rivierklei. Baksteenindustrie kump in ut streumgebied van de rivier, op één fabriek bi-j Etten noa, niet meer veur.

De grond rondum de Olde Iessel hef altied oer bevat. Oer is iezerholdende grond. Al in de oertied wodden in het streumgebied iezer esmolten. Vanof de 17e eeuw vörmde het Olde Iesselgebied de bakermat van de iezerindustrie in Nederland. In de darpen lags de rivier ontstond een bluujende industrie met verschillende hutten (iezergieteri-jen). De arbeiers in disse hutten wodden Huttenkearls enuumd. De iezerindustrie is in den Achterhook zowat helemaal estopt. Alleen Vulcanus in Langerak (Deutekem), de Keppelse Iezergieteri-j, de Lovink in Terborg en Ubbink in Doezebarg bestoat nog.




#Article 495: Gendringen (328 words)


Gendringen is een darp in de Liemers, gemeente Olde Iesselstreek. Tot 1 januari 2005 was Gendringen een zelfstandige gemeente. Deur de gemeentelukke herindeling bun de gemeentes Wisch en Gendringen samengevoeg tot de ni-je gemeente Olde Iesselstreek. In Gendringen steet het gemeentehuus van de veurmalige gemeente Gendringen, dat now diens dut as gemeentehuus van de gemeente Olde Iesselstreek.

Het fas aan de Duitse grens geleage Gendringen het umsgeveer 4700 inwoners. Het darp was in de middeleeuwen een vesting, deur een muur en gracht umgeave. De vrogger drassige umgeving, meteen um het darp, zal een rol in de weerbaorheid hebben gespöld. Het darp was bezit van de aartsbisschop van Keule en net als Ette in leen gegeave aan de heren van Bergh die in het kasteel Bergh in 's-Heerenbarg wonen. Het darp wed in 1830 deur een grote brand getroffe, dèn bi-jnao het hele darp vernietigde. De tegenswoordige Nederlands Hervörmde Kerk in het centrum is de opvolger van de middeleeuwse kerspelkerk dèn ok afbrien. De tegenswoordige Rooms-Katholieke Kerk in het centrum is aan het end van de negentiende eeuw gebouwd. 	 

An de rand van Gendringen steet een van beide gemeentehuze van gemeente Olde Iesselstreek: het gemeentehuus waor de Publieksbalie is.

In de naoste contreien van Gendringen bun verschillende natuur- en recreatiegebiede, waoronder Engbergen, met theepaviljoen en de hoogste spöltuin van de Achterhook.

In Gendringen is zörgcentrum Maria Magdalena Postel (van de Stichting Verenigde Gasthuze) gevestigd. Gendringen het een moderne sporthal De Iesselweide en een atletiekbaan van atletiekvereniging Atletico ‘73. Jaorluks wordt een zeuvendarpenloop geholle. 

Kermis wudt in Gendringen gevierd in het letste weekend in augustus. Weakeluks is er mark in Gendringen, op vri-jdagmiddag op het Kerkplein. In Gendringen wudt jaorluks end december een traditionele ganzenmark gehollen. Volgens aoverlevering zol de naam Gendringen verwieze nao ‘genten’, mannetjesganzen. De gent stong samen met drie ringen in het wapen van de vroggere gemeente Gendringen as verwiezing noa de naam: Gend-ringen.

Anthony Christiaan Winand Staring, dichter en schriever is in 1767 in Gendringen gebore.




#Article 496: Olde Iesselstreek (173 words)


Olde Iesselstreek (Nederlands: Oude IJsselstreek) is ne gemeente in den Achterhook (ut oosten) en de Liemers (ut westen). De gemeente is ontstoan noa de gemeenteleke herindeling op 1 januari 2005 uut een samenvoeging van de veurmoalige gemeentes Gendringen en Wisch. 

Op 28 juni 2006 stemde de gemeenteroad in met ut ni-je gemeentewoapen. Het woapen besteet uut dri-j delen. Ut boavenste deel is de rode leeuw van de vroggere gemeente Wisch, ut middelste deel stelt de Olde Iessel veur dèn deur de gemeente slingert en ut onderste deel bunt de dri-j ringen uut het vroggere gemeentewoapen van Gendringen.

Olde Iesselstreek hef een oppervlak van 138,09 km² en op 1 jannewari 2019 39.273 inwoners (bron: (CBS).

Sinds 1 januari 2008 is het gemeentehuus in Vasseveld eslotten en bunt alle ambtenaren warkzaam in het gemeentehuus van de vroggere gemeente Gendringen. Vasseveld is doarmet geen heufdplaatse meer van de gemeente.

Bontebrug, Breedenbroek, Engbargen, Etten, Gendringen, Haelweg, De Heuven, Iesselhunten, Megchelen, Milt, Netterden, Rafelder, Sillevolde, Sinderen, Terborg, Ulft, Varsselder-Veldhunten, Vasseveld, Voorst, Vriezelaar, Wals, Warm, Westendarp, Wieken en Zeek. 




#Article 497: Montferland (142 words)


Montferland is een streek en gemeente in de Liemers. Eurspronkelek is Montferland een heuvelrug, bestoand uut de Hettenheuvel, Galgenbarg en Eltenbarg (in Duutsland). Noa de gemeenteleke herindeling van 1 januari 2005 bunt de veurmalige gemeentes Bargh (Ned. Bergh) en Didam bi-j mekare evoegd as de ni-je gemeente Montferland. Geografies ezien ligt Montferland niet in den Achterhook, moar in de Liemers. Regionaal hef de gemeente zich zowal an'eslotten bi-j ut kaoderwetgebied Arnem-Nijmegen (KAN) as bi-j de Regio Achterhoek. 

Montferland hef een oppervlak van 110 km² en hef op 1 mei 2006 35.056 inwoners (Bron CBS).

Azem (Azewijn), Baek (Beek), Braompt (Braamt), Diem (Didam), 's-Heerenbarg ('s-Heerenberg), Kilder, Lengel, Loerbaek (Loerbeek), Lool (Loil), Den Diek (Nieuw-Dijk), Stökkum (Stokkum) en Zerrem (Zeddam) en ok de buurtschoppen Friesland, Greffelkemp (Greffelkamp), Heed (Heide), Holthuzen (Holthuizen), Klein-Azem (Klein-Azewijn), Kleindarp (Kleindorp), Old-Diek (Oud-Dijk), Vethuzen (Vethuizen), Vinkwiek (Vinkwijk) en Wienbargen (Wijnbergen).




#Article 498: Aalten (192 words)


Aalten is ne gemeente in den Achterhook in de Nederlaandse previnsie Gelderlaand. t Gemeentewaopen besteet uut een zilverkleurig schild met nen greunen lindeboom. Aalten had op 1 mei 2006 27.426 inwonners en een oppervlak van 97.04 km². 

Naost t darp Aalten besteet de gemeente uut: Barle, de stad Breevoort, Dale, Dinsper, Den Hoort, De Heurne, Iezerlo, t Klooster en Lintel.

Breevoort was de enige plaatse met stadsrechten in de gemeente. De bekendste vroggere inwonster van Breevoort was Hendrickje Stoffels, de vrouwe van Rembrandt. Breevoort steet teggenweurdig better bekend as beukestad, vanweage de völle winkels met beuke in t harte van de stad. Ook de jaorlikse gondelvaort op de stadsgrachte trekt völle bezuuk.

Bi'j de gemeentelike herindeling van 1 januari 2005 wodden de vroggere gemeente Dinsper bi'j de gemeente Aalten evoogd. Op 11 februari wodden der estemd aover nen ni'jen name veur de gemeente Aalten, de namen waoruut ekozzen kon wödden waarn: Aalten, Aalten-Dinsper, Grensland, Heerlikheid Breevoort en Heurneland daoruut blek dat nen ovvertuugende meerderheid veur t beholden van de name Aalten was. Aalten-Dinsper kreg 3.729 stemmen, Op Grensland wodden 707 keer estemd, op Heerlikheid Breevoort 477 keer en op Heurneland 101 keer. 




#Article 499: Berkelland (148 words)


Berkelland is ne gemeente in den Achterhook, previnsie Gelderland. De gemeente is deur de gemeenteleke herindeling van 1 januari 2005 ontstoan uut de veurmalige gemeentes Borklo, Eibarge, Nee en Reurle. Berkelland had op 1 mei 2006 45.227 inwoners en hef een oppervlak van 284,71 km², doarmet is et de op één noa grootste gemeente in den Achterhook. Het gemeentehuus steet in Borklo. De gemeente hef zien naam ontleend aan de rivier de Berkel, dèn dwars deur de plaatsn Eibarge en Borklo streumt. 

Berkelland besteet uut de volgende woonkernen:

Auste, Beltrum, Brammelerbrook, Brinkmanshook, Borklo (Borculo), Brinkmanshoek, Broke, De Bräöl, Diekhook, De Haar, De Heurne, Eibarge (Eibergen), Geesteren, Gelster (Gelselaar), Haorle (Haarlo), Holterhook, Hoonte, De Horst, Hupsel, Kisveld, Kulsdom, Leo-Stichting, Lintvelde, Lochoezen (Lochuizen), Loo (Berkelland), Mallem, Nederbiel, Nee (Neede), Norik (Noordijk), Noordiekerveld, Olden Eibargen, Oosterveld, Overbiel, Rekken, Reetmölle (Rietmolen), Respelhook, Reurle (Ruurlo), Ruwenhof, Schependom, Spilbrook, Den Veldhook (gedeeltelek), Waterhook, Zwilbrook.




#Article 500: Bronckhorst (207 words)


Bronckhorst is ne gemeente in den Achterhook en veur n klein deel in de Liemers, previnsie Gelderland. De gemeente Bronckhorst is bi-j de gemeenteleke herindeling ontstoan uut de vroggere gemeentes Hengel (Hengelo), Hummelo en Keppel, Steenderen, Vorden en Zellem (Zelhem). De gemeente had op 1 mei 2006 37.732 inwoners en een oppervlak van 292,47 km² (bron CBS). Bronkhorst, neumt zich ut kleinste stadjen van Nederland  (howal Staverden (gemeente Armelo, +/- 50 inwoners) en Sint Anna ter Muiden (veurmalige Hanzestad, +/- 100 inwoners) bedudend minder inwonners hebt). Bronkhorst hef de oldste geschiedenis van de gemeente en is de enige plaatse met stadsrechten. Doarumme is beslotten de ni-je gemeente de historiese name Bronckhorst te geven. De ploats Bronkhorst wordt dus zonder C eschreven en de naam van de gemeente met nen C. Bi-j de gemeenteleke herindeling verloor de vroggere gemeente Zellem Het Broek an de gemeente Deutekem. Et gemeentehuus van Bronckhorst steet in Hengel.

De gemeente Bronckhorst besteet uut de volgende kernen:

Baok (Baak), Bekveld, Bronkhorst, Delden, Drempt, Dunsborg, Eldrik (de Liemers), Gooi, Halle, Hengel (Hengelo) (gemeentehuus), Hoog-Keppel, Heidenhoek, Hummelo, Keijenborg, Kranenburg, Laeg-Keppel (Laag Keppel), Linde, Medler, Mossel, Noordink, Olburgen, Rhoa (Rha), Steenderen, Toldiek (Toldijk), Veldwiek (Veldwijk), Velswiek (Velswijk), Vierakker, Varssel, Den Veldhook (gedeeltelek), Vorden, Wichmond, Wildenborch, Zellem (Zelhem).




#Article 501: Oost Gelre (241 words)


Oost Gelre is ne gemeente in den Achterhook in de previnsie Gelderland. Bi-j de gemeenteleke herindeling van 1 jauari 2005 wodden de gemeentes Grolle (Groenlo) en Lechtenvoorde (Lichtenvoorde) bi-j mekare evoegd. Ok de dörpkes Mariënvelde en Zwolle wodden in de ni-je gemeente openommen. Mariënvelde, dat ok wal Achterzöwwent wod eneumd, was tot dee tied deel van de gemeente Reurle. Het dörpken Zwolle was eerder deel van de gemeente Eibergen. Officieel kreeg de gemeente de name Groenlo (Grolle), enuumd noar de enige plaatse met stadsrechten in de gemeente, moar de gemeente zelf neumden zich in 't begin Groenlo-Lichtenvoorde (Grolle-Lechtenvoorde). Een hierveur ingestelde commissie hef in april 2005 veur-esteld an de gemeenteroad om de gemeente de name Oost Gelre te geevn. Op 19 mei 2005 beslot de gemeenteroad dat de definitieve name van de gemeente Oost Gelre zol wean. In de Gemeentewet steet dat het dan nog minstens een joar mot duren veurdat de ni-je name ingeet. Vanaf 1 januari 2006 wodden geleidelek an de ni-je name Oost Gelre in-evoerd. Moar officieel heetten de gemeente toen nog eenga Groenlo. Sinds 19 mei 2006 is Oost Gelre de officiële name veur de gemeente. Het gemeentehuus van Oost Gelre steet in Lechtenvoorde.

De gemeente Oost Gelre besteet uut de volgende wonkernen:

Eefsele, Grolle (Groenlo), Harreveld, Lechtenvoorde (Lichtenvoorde) (gemeentehuus), Leeuweld (Lievelde), Mariënvelde, Vroagender (Vragender), Zöwwent (Zieuwent) en Zwolle.

De gemeenteroad van Oost Gelre besteet oet 23 zettels. Hieronder steet de samenstelling van de gemeenteroad sund 2006:




#Article 502: Wenters (463 words)


Wenters of Wenterswiek (Nederlands: Winterswijk) is een darp en gemeente in et uterste oosten van den Achterhook.   Et was bi-j de gemeenteleke herindeling van 1 januari 2005 de enige Achterhookse gemeente dee't ongewiezigd bleef.    De gemeente hef op 1 mei 2006 29.159 inwonners en een oppervlak van 138,29 km² (bron: CBS). De gemeente wödt an dree zieden umslotten deur Duutsland. 

De gemeente Wenters hef de volgende wonkernen:

Meddo, Huppel, Henxel, Ratum, Brinkheurne, Kotten, Woold, Miste, Kolle en Wenters (of Wenterswiek, NL Winterswijk).

Haost wal zeker is et darp Wenters al meer as 1000 jaor old. Et oldste document waoroet blik dat et karspel (parochie) Wenters besteet is 'ne lieste van inkomsten van de Mauritsstift in Mönster (Münster, Duutsland). Dit geschrift kump oet de eerste jäöre van de 11e eeuw. Daoroet kan wodden op-emaakt dat et darp al veur 1000 nao Christus beston. Et is ok haost wal zeker dat de stichting van et darp samenhing met de bouw van 'ne karke. De oldste berichten hebt et jao aover de Parochia Wenterswiek of vermeldet in elk geval dat der 'nen geesteliken warken.

Aover de betekenisse van de name Wenterswiek (Wenters) loopt de meningen nogal oet-ene. Et meest annemmelik is, dat den name ontstaon is oet 'nen in onbruuk eraakte persoonsname. In historische geschriften komt de volgende namen veur: Winterswyk, Winethereswick, Winriswic en Wenterswic. Wic is de olde benaming veur plaatse of wiek. Den persoon wel at daor ewond mot hebben zol dan Wenether, Winitar of Winter hebben eheten. 

Wenters steet bekend umme zien coulissenlandschap en steengroeve met fossiele resten. An et ende van et tertiair hef et grootste deel van Nederland onder water estoane. Allene Zuud-Limburg en Wenters lagen baoven et wateroppervlak. Maor ok Wenters hef wal ooit onder et wateroppervlak elaegen.

De gemeenteraod van Wenters besteet uit 21 zettels. Hieronder steet de samenstelling van de gemeenteraod sund 1994:

Tot in et midden van de 18e eeuw lag Wenters vri-j boetenaf en wodden (en wödt nog altied) in'eslotten deur Prusen (Duutsland). Et meeste vervoer mos aover slecht begaonbaore waege gaon. Daor kwam verandering in do de weg Borken (Duutsland) via Wenters nao Grolle, Zutfent en Daeventer an-elegd wodden. In 1878 wodden et spoor Zutfent-Wenters an-elegd. Daormet wodden Wenters oetendelik warkelik onslotten. Later wodden ok de liene Zaender-Wenters en de Borkense bane an-elegd. De GOLS (Gelders Overijsselse Lokaal Spoorweg) leggen ok de bane Wenters-Nee (Neede) an. Wenters wodden daormet een waor spoorwegcentrum. Tegeliek met de opkomst van den trein kwam ok de textielindustrie in Wenters tot grote bleui. De Borkense bane en de spoorliene nao Nee bunt allange weer eslotten. Maor et imposante station Wenters besteet nog steeds en getuugt nog van een groots verleden. Tegenswoordig riedt der nog de lokale Syntus treinen nao Zutfent en Arem.Ok is ter nog ne bane nao Bokelt ewes




#Article 503: Lochem (132 words)


Lochem is een stad en gemeente in den Achterhook, previnsie Gelderland. De gemeente is sinds de gemeenteleke herindeling van 1 januari 2005 uut'ebreid met de vroggere gemeente Gossel. De gemeente Lochem hef op 1 mei 2006 32.917 inwoners en een oppervlak van 215,19 km². Lochem ligt an de rivier de Berkel. 

De geschiedenis van Lochem geet zeker terugge noar de 9e eeuw noa Christus. Uut opgravingen blik dat der in dee tied al ne karke estoane hef. In 1233 hef Lochem van Graaf Otto II stadsrechten ekregen. Vanaf dee tied wodden de stad bescharmd deur stadsmuren. De dubbele stadsgrachte veur de verdaedeging van de stad is nog altied zichtboar. Den naam komp meugelik van look, dat wolgras beduudt, of loc (oldnederlaands veur gat) of looien. Hem kump van heem, dat wonplaatse weergef 




#Article 504: Spegel (205 words)


Een spegel is een veurwarp dat loch (en aandere soorten elektromagnetische straoling) weerkaots volgens de regel: hoek van inval = hoek van weerkaotsing. 

De meeste spegels bestaon uut een glaozen plaote mit an de achterkaante een dun laogjen weerkaotsend materiaal, vake emaak van zilver of alleminium. Veur de bescharming van 't weerkaotsende laogjen is 't of-edek mit een paor laklaogjes. Der bin oek spegels dee bestaon uut een glanzend epolijsen, lieke metalen plaote.

Bie lieke spegels zie-j as gevolg van de meniere van weerkaotsing van de lochstraolen een spegelbeeld op een gelieke ofstand van de spegel as 't veurwarp dat veur de spegel steet, en is gelieke in grootte. 

Een helder wit vlakke kaots oek (haos) al 't opvallende loch weerumme, mar verstrui 't daorbie in alle richtingen. Zo'n vlakke is daorumme gien spegel.

Der bin oek half-deurlaotende spegels. De persoon veur de spegel ziet humzelf in de spegel, mar de persoon dee achter de spegel steet kan e neet zien. Dit wonnen vake gebruuk as personen onopvallend eobserveerd mutten wonnen zoas bie speltherepie van kienders en bie de plisie.

De spegel kump in veul ouwe volksverhaolen veur, meschien kump dit deurdat de spegel deur de meensen van vrogger as een magisch veurwarp ezien wönnen.




#Article 505: Besstee (151 words)


Een besstee, bedstee of berrestee is een berre dee in-ebouwd is in een muurkaste. Bessteeën wönnen vrogger veul gebruuk, veural op 't plattelaand in boerderiejen. Ze bin noen nog te zien in ouwe boerderiejen mar wonnen neet zo vake meer gebruuk as vrogger. In plaose van d' ouwe bessteeën bin noen gewone berren ekeumen, mar toch bin der nog wel meensen dee derin slapen.

Een van de veurdelen van een besstee was dat 't in de veurkamer in-ebouwd kon wonnen, terwiel 't overdag deur de of-esleuten deuren toch onzichbaor was. Een amparte slaapkamer was daodeur neet neudig. Een aander veurdeel was dat een besstee 's wienters, deurdat 't een aorig kleine ruumte was (de kaste was neet groter as 't berre zelf), deur de warmte van 't lief van de slaper(s) makkelijk op-ewarmd kon wonnen. Hierdeur hoeven der neet esteuken te wonnen um toch een bietjen lekker warm te kunnen slapen.




#Article 506: Ketten (sieraod) (134 words)


Een ketten of kettige is een sieraod dat um de nekke hinnedreugen wonnen. De ketten zit an de veurkaante en de achterkaante van de hals, an de achterkaante is 't meestentieds vastemaak mit een slotjen of as de ketten groot genog is um over de kop hinne te doon, dan is der gien slot veur neudig. De standardlengtes kunnen verschillen van 36 centimeter strage um de hals tot 90 centimeter. Lengtes dee vake veurkoemen bin 36, 42, 45, 50 en 60 centimeter. An de ketten wonnen meestentieds een hangertjen edreugen, mar in sommigen gevallen wonnen ketten oek zonder hangertjen edreugen.

In vroggere tiejen wönnen hangertjes an koorden, touwtjes of veters ehungen. Deur 't gebruuk van schakels wönnen 't (edel)metaal beweeglijk en wönnen 't meugelijk 't hele halssieraod (hanger en ketten) van edelmetaal te maken.




#Article 507: Encyklopedie (256 words)


Een encyklopedie is een struktureerd skreven verzaemeling van meenskelike kennis, vaeke mit anvullings zo as ofbeeldings, geluudsopnames en videomateriaol. Een woordeboek kan een verdudeliking of synoniem geven, mar een encyklopedie leit uut wat et begrip betekent, verklaort et belang en de ontwikkeling dervan, verwiest naor eventuele onderdielen, aandere zaeken die dervan ofleided binnen of dielgebieden.

Encyklopedieën kunnen algemien van aord wezen en artikels bevatten over verskillende onderwarpen, of ze kunnen spesiaoliseerd wezen (bi'jgelieks een mediese encyklopedie of een taelkundige encyklopedie).

Een encyklopedie wordt saemensteld deur encyklopedisten. Deurgaons is der een centraole redaksie die vakspeciaolisten inhuurt um artikels te skrieven of bi'j te warken. 

De volgende encyklopedieën bin over et algemien vri'j bekend: Wikipedie, Encarta, de Winkler Prins Encyclopedie en Britannica.

Et woord encyklopedie stamt of van et klassiek Grieks ἐγκύκλιος παιδεία (ommezet: egkyklios paideia) en betekent letterlik algemiene vorming. In partie encyklopedieën staot somtieds allienig specialistiese kennis van ien gebied. Encyklopedie wordde in 1541 veur et eerst (bi'jvoeglik) bruukt deur de Antwarpener Joachimus Fortius Ringelbergius (±1499-±1556) in zien wark Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (Bazel, 1541). As zelsstaandig naemwoord in de titel kwam et as eerst veur in Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon (Bazel, 1559) van de Kroatiese encyklopedist Pavao Skalić (1534-1573).

De ordening in rubrieken is baseerd op een wetenskopssystematiek die weeromgaot op de Artes Liberales uut et hellenisties opvoedkundig model en op de moderne systematiek van de wetenskoppen zo as et ontwikkeld worde deur de filosoof sir Francis Bacon. De zogenuumde alfabetiese ordening van een encyklopedie is der laestdaegs inkommen.




#Article 508: Zee (175 words)


n Zee is n grode houveulhaid zol woater, dij in verbinden stait mit n andere zee of mit n ozeoan, dij ook as zee aanduud ken worden. n Zee het n bodem dat bie n kontinent heurt (Kontinentoal Ploat). As de verbinden tuzzen zeeen smal is en uut ain of meer zeestroaten bestait, sprekt man van n binnenzee. As n zee nait (meer) in verbinden stait mit n andere zee wordt t n meer nuimd. 

Zeeen worden vouerd deur regenwoater dat deur revieren aanleverd wordt. 

De zee wordt voak bruukt as dieverdoatsiestee of jachtstee. As dieverdoatsie wordt t gebruukt om in de zunne te liggen bakken en te zwemmen. Dit liggen gebeurt den op t strand dat voak bie n zee te vinden is. As jachtstee wordt bruukt om viske te vangen. In summege landen is visken op bepoalde visk zölfs al verboden deur overbevisken. Ook wordt de zee bruukt as transportweg veur schepen mit loading. 

Atlantische Ozeoan

Grode Ozeoan

Indische Ozeoan

Arktische Ozeoan

Zudelke Ozeoan

Volgens bovenstoande definitie binnen de volgende zeeen gain zee:




#Article 509: Breedenbroek (102 words)


Breedenbroek of Breembroek is een darp in de gemeente Olde Iesselstreek in de previnsie Gelderland in Nederland.

Breedenbroek hef 930 inwoners. Breedenbroek ligt, zoals de name al zegt, in een van eursprong drassige streek (broek is moerasland). Ut gebied was lange tied ontoegankelek. Vanaf de middeleeuwen wodden ut gebied ontgonnen. Bi-j de verdeling van het Breedenbroek in de late middeleeuwen kreg Anholt het zuudeleke deel, 'Klein-Breedenbroek' geheten. Vandoar de name 'Anholtsebroek' veur het bos dat nog altied aan de eigenaar van de Wasserburg in Anholt beheurt.

Breedenbroek hef een stark verenigingslaeven. Karmis wordt in Breedenbroek evierd op de letsten zondag in mei.




#Article 510: Etten (Gelderland) (149 words)


Etten is een darp in de gemeente Olde Iesselstreek in de previnsie Gelderland in Nederland.

Etten, met 1950 inwoners, is een van de oldste woonkernen in de gemeente Olde Iesselstreek. Bouwsporen in de olde darpskarke toont an dat ut darp in de 11e eeuw al een eigen karke had. Tot in 1960 bewaarde Etten sterk zien landelek karakter, waorna het deur anleg van ni-je waegen en woonwieken duftig  veranderen.  

In het midden van de jaoren tachtig is de Slingerparallel an-elegd. Disse weg gif het darp een snelle verbinding met Deutekem en een aansluting op de A18. 

Etten hef een bluujend verenigingslaeven. Ut Ettens Mannenkoor trekt leden uit de umliggende plaatsen en het internationale bekendheid. I-j zollen Etten een zangersdarp kunnen numen, want bi-jnao iederene is lid van een zangkoor. Naost het Ettens mannenkoor is der de dameszangvereniging Con Brio. In Etten wordt de vierde zondag van september karmis evierd.




#Article 511: Netterden (106 words)


Netterden is een darp in de gemeente Olde Iesselstreek in de provinsie Gelderland in Nederland.

Netterden het bi-jnao 500 inwoners en is ok een old darp. Het gebruuk van tufsteen in de St. Walburgiskerk dut een bouwgeschiedenis vermoeden dèn terug geet tot in de 12e eeuw. In 1344 wed ter al gesproaken van een parochie in Netterden. Ok deze kerk viel in de reformatie in gereformeerde handen. Maor deur gebrek aan predikanten is het niet geluk de Netterse bevolking veur de ni-je godsdienst te winnen. De kerk is in 1800 als enige kerk boaven de grote rivieren aan de Katholieken terug-gege-ve en wed toen grondig restaureerd.




#Article 512: Sillevolde (218 words)


Sillevolde of Zillewold (Nederlands: Silvolde) is een darp in de gemeente Olde Iesselstreek in de previnsie Gelderland in Nederland.

Sillevolde heft ruum 5800 inwoners en hef een goeie repetatie op het gebied van onderwies (Almende College) en cultuurevenementen (Silvolde Cultuurdorp). Het darp hef een leavendig verenigingsleaven op het gebied van muziek, theater en entertainment. In Sillevolde bunt de afgelopen jaoren de Heuvelstraat en het Patrijsplein opni-j in-ericht. Samen met de bewoners is hard ewarkt um de kwaliteit van wonen in Sillevolde hoog te hoden. Korts is het appartementengebouw Bongershoek ebouwd.

In het gebied tussen Sillevolde en Terborg is in 2004 een prachtig sportcomplex verschenen, waorin particulier initiatief (een sportschole) en gemeentelek initiatief (een moderne sporthal) mekare verstarkt. De markante beboste heuvel  kort bi-j het complex is de Paosberg, een old rivierduinencomplex, opgeweaid rond de iestied, toen hier niet de Olde Iessel, maar een veurloper van de Rien deur het gebied streumde.   

Sillevolde ligt in een prachtige natuurleke umgeving. De meest bi-jzunderste plek van Sillevolde is misschien wel heemtuin ‘De Anemonenkuul’. Op disse vroggere zandafgraving zie'j unieke planten en laoten vlinders en vogels zich graag zien en heuren. Als bezienswaordigheid bunt de Nederlands Hervormde Karke en de Rooms-Katholieke Karke te numen. Ook de Gerritsmölle is het bezichtigen weerd. De wekkelekse markte is op donderdagmargen.

Sillevolde kent de volgende evenementen:




#Article 513: Wisch (121 words)


Wisch was tot an de gemeenteleke herindeling van 1 januari 2005 een zelfstandige gemeente in de previnsie Gelderland in Nederland. De gemeente bestond uut de kernen Bontebrug, Healweg, Sillevolde, Sinderen (gedeeltelek), Terborg, Varsseveld (gemeentehuis) en Westendarp. Bi-j de herindeling ging Wisch samen met de gemeente Gendringen op in de ni-je gemeente Olde Iesselstreek.

Wisch is vrogger ontstaon uut de heerlekheid Wisch. De Heren van Wisch woonden op het Huus Wisch in Terborg, wat nog altied besteet. Wisch was zelf ok al een fusiegemeente. In de 19e eeuw bunt de toenmalige gemeentes Terborg en Varsseveld samen-egoan. Ut gemeentehuus was eerst in de stad Terborg. Later verhuusde ut gemeentehuus naor een vroggere schole in Varsseveld. Daornao hef ut gemeentehuus altied in Varsseveld estaon.




#Article 514: Terborg (203 words)


Terborg is ne stad in de gemeente Olde Iesselstreek in de previnsie Gelderland in Nederland.

Terborg, met ruum 4600 inwonners, is de enige stad van de gemeente. Terborg kreeg in 1419 stadsrechten van de Heeren van Wisch. De stad is vernuumd naar de Burcht (‘ter burght’) van de Heeren van Wisch, den ze in de twaalfde eeuw an de oever van de Olde Iessel ebouwd hebt. Dèn burcht, woaran de vroggere gemeente Wisch eure name dankten, is inmiddels verdwenen: het tegenswoordige kasteel Wisch in Terborg stamt uut de dertiende eeuw. 

Terborg hef tegenswoordigs veural ne winkelfunctie. Der bunt plannen om het centrum van Terborg groots an te pakken: deur de bebouwing an de Hoofdstraot en Walstraot en het St. Jorisplein an te passen zal het centrum meer het aanzicht kriegen van ne gezellige kleine stad. De horecafunctie wödt uut-ebreid en de beide mooie karken en kasteel Wisch mot nao de geplande herinrichting better tot eur recht kommen.
	
De Oranjehof en de prinses Margrietstraot bunt al renoveerd en de jeugd hef een eigen Jongeren Ontmoetingsplaats (JOP) ekregen. In de Kameleon is ne ruumte als jeugdhonk in-ericht.

Bi-j het station is korts de woonwiek Veurbroek ebouwd.

Elken vri-jdagmeddag is d'r markte. Jaorleks terugkerende evenementen bunt:




#Article 515: Ulft (207 words)


Ulft is een darp in de Achterhoek in de gemeente Olde Iesselstreek, previnsie Gelderland in Nederland.

Met bi-jnao 10.800 inwoners is Ulft de grootste plaatse in gemeente Olde Iesselstreek. De iezerindustrie hef in Ulft ziene sporen achter-elaoten. Met het vertrek van de olde metaalindustrie bunt terreinen bi-j het centrum van het darp vri-j-ekommen die binnenkort een grote verandering ondergaot: de Hutten, met zo’n 450 woningen. De meeste grote bedrieven bunt now evestigd aan de rand van Ulft, op de bedrieventerreinen de Rieze IV en V. Ook DRU en ETNA zult naor verwachting hier een ni-je vestigingsplaatse vinden. Pelgrim en ATAG hebt - niet langer ebonden aan de grondstof iezeroer en de Olde Iessel veur transport- een ni-je vestigingsplaats evonden in Duven. 	

Ulft hef een uutgebreid winkelbestand en een bluujend verenigingsleaven (met onder meer het Ulfts Mannenkoor en de Ulftse Nachtegalen). Ulft hef een modern zorgcentrum, Debbeshoek, en een aoverdekt zwembad De Blenk. Völ culturele activiteiten vindt plaats in gemeenschapshuus de Smeltkroes, ok in het centrum van Ulft. In het centrum vind i-j Spaans centrum/educatief centrum de Sluseborch en het Turks-Islamities centrum. In Ulft is ok de Wesenthorst, onderdeel van het Almende College evestigd.
 
Zaoterdags is der van 09.00 tot 14.00 uur markte in Ulft, op het Kennedyplein.




#Article 516: Varsselder-Veldhunten (230 words)


Varsselder-Veldhunten bunt twee darpen in de gemeente Olde Iesselstreek in de previnsie Gelderland in Nederland.

Varsselder hef bi-jnao 800 inwoners. Varsselder-Veldhunten steet ook wal bekend als het darp met de twee namen, wat onterecht is want het bunt toch echt twee gescheiden kernen. Varsselder wordt als buurtschap al in de 15e eeuw enuumd.

Van vrogger heer had Varsselder een verspreide bebouwing van boerderi-jen. In het begin van de 20e eeuw kreeg de buurtschap meer de status van een darp. Tot het ende van de jaren vieftig bestond Varsselder allenig uut lintbebouwing langs de Hoofdstraot met de grootste dichtheid aan beide kanten van de karke. In de zestiger jaoren vonden uutbreidingen van de bebouwing plaats aan de Vicarisweg en de Pastoor Balkstraot. Later wodden langs de Leemlandseweg en de Barghseweg ebouwd. 

Het gehucht Veldhunten wordt al in de 14e eeuw in officiële papieren enuumd en is eengaals een kleine woonkern ebleven, van veural boerderi-jen. Middelpunt is sinds mensenheugnis de harbarg veurhen 't Holteren Peard', sinds 1842 café/zalencentrum 'De Zon'. Veldhunten gruujde uit van hofmark naar gildegemeenschap. De weinige boerderi-jen bevonden zich in de buurte van het 'Goed Hunten' waorvan het al genuumde café 'De Zon' het middelpunt was.

Vanaf 1989 steet Varsselder-Veldhunten op de kaarte, ok internationaal, met het Huntenpopfestival, ok wel het Pinkpop van het Oosten enuumd. In 2009 is Huntenpop verplaetst noar het Drupark bi-j de Drufabriek in Ulft.




#Article 517: Breevoort (899 words)


Breevoort (Nederlands: Bredevoort) is de enige plaatse met stadsrechten in de gemeente Aalten in den Achterhook, previnsie Gelderland in Nederland.

't Olde vestingstadjen Breevoort is vanof 1818 deel van de gemeente Aalten. In de middeleeuwn was et stadjen de woonplaatse van borgmannen. Dizze kearls waren de verdeadigers van et vroggere kasteel Breevoort. De heern van Breevoort hebt van den veurmoaligen veurburchte nen heavig umstreden veste emaakt dee van 1326 tot 1795 heufdstad van de heerlekheid Breevoort was (umvattend de darpen Aalten Dinsper en Wenterswiek) met eure buurtschoppen. De Grote Grachte en 't Möllebastion herinnert nog an dizze tied.

De grootsheid van et kleine Breevoort blik deroet dat könningin Beatrix nog altied den titel Vrouwe van Bredevoort drög. De mölle van Breevoort hef doarumme de name Prins van Oranje kreggen, waoruut ok de verbondenheid met 't Huus van Oranje blik.

Hendrickje Stoffels (Breevoort, 1626 - Amsterdam, 1663) is de bekendste Breevoortse van geboarte. Zi-j was in de 17de eeuwe skildersmodel en vri-jster van Rembrandt van Rijn.

Teggenwoordig steet Breevoort laandelek veural bekend as bookestad. De jaorleksen gondelvoarte in september trök altied völle kiekers.

Breevoort kump veur et eerst veur op de lieste met bezittingen van den eertsbiskop van Keulen van 1188, dee 3 andelen hef van et kasteel Breevoort. Noa Herman en Johan van Breevoort arfden den graaf van Lohn en den graaf van Steinfurt beiden 'n deel van de heerlekheid.

Noadat den graaf van Steinfurt zien deal verkoch had an de biskop van Münster en de graaf van Lohn, zienen deal oavergaf an de graaf van Gelre, begon den stried um et hele bezit van de heerlekheid Breevoort, tussen Münster en Gelre. Dee stried duurden meer as 200 joar. Vanof 1326 heurde Breevoort veur altied bi-j Gelderland. 

In 1350 kreg Breevoort muntrecht. Muntheer was Kastelein Gerard Vullinc. Vullinc leet umstreaks 1350 op eigen name kwart groten sloan noar et veurbeeld van de munten van Reinald II van Gelre (1326 – 1343). (Woardeur Breevoort vandage den dag nog altied et recht hef um munten te sloan, zoas in 1988 tiedens et 800 joar bestoan)

Den hertog van Gelre verpandt in 1388 de heerlekheid Breevoort an Hendrik III van Gemen, weens zönne en kleinzönne ok pandheren van Breevoort waren. In 1388 kreg Breevoort veur de tweede kere stadsrechten. 

Vanof 1492 tot 1526 was den graaf van Steinfurt pandheer, woarnoa et bestuur noar den Geldersen hertog ging, totdat den letsten wödden verslagen deur Keizer Karel V. Hee wodden doardeur 'Heer van Breevoort'. In dee tied is Maarten van Rossum pandheer van Breevoort zowal onder den letsten hertog as onder Keizer Karel V. Maarten van Rossum verni-jden neet lange doarnoa de olde middeleeuwse stad noar (in de veur den tied) ni-jste gangboare verstarkingen: met vestingwarken en eerden wallen; de olde stadsmure was neet langer bestand teggen et kriegsgeweld van dee tied.

Noa keizer Karel V wodden könnink Filips II heer van Breevoort en hi-j deed de heerlekheid Breevoort in 1562 in pand an Diederik van Bronckhorst Batenburg in Anholt. Noa de ofzwering van Filips II wodden de Stoaten van Gelre 'Heer van Breevoort' en dee stelden in 1612 Prins Maurits an as pandhere. Hee mos doarveur 50.000 goldguldens betalen. In 1696 wodden de Heerlekheid deur de Stoaten van Gelre weg-egevvne an könnink-stadholder Willem III. Zo kwam de heerlekheid Breevoort helemoal in bezit van de Nassaus. Ene van de titels van Könningin Beatrix is doardeur nog altied 'vrouwe van Bredevoort'. 

De vestenstad Breevoort had nen strategiesen ligging tussen zwoar begoanboare brookgebeeden. Tiedens den Tachtigjoarigen Oorlog wödden Breevoort meerdere moalen beleagerd en veroaverd. In 1597 veroaverden Maurits de stad. 

Ok deur de belegeringen van Grolle hebt de leu in Breevoort völle last ehad, zoas in 1627.

In 1646 sloog den bliksem in den kruuttoorn, woardeur et kasteel ontploften en 40 leu umkwamen. Hierbi-j bevonden zich den droste Haersolte van Breevoort en zien gezin. Slechts ene zönne, Anthonie, was neet thuus en oaverleafden den ramp. 

In 1818 wödden de gemeente Breevoort opeheaven en vanof dee tied völt de stad Breevoort bi-j de gemeente Aalten.

In 1986 wodden et stadsgezicht van Breevoort bescharmd verkloard.

In 1993 wodden Breevoort de Nederlaandse bookenstad.

In 1939 waren völle Breevoortsen anhanger bi-j de NSB, in de gemeente Aalten bedrog het percentage stemmers 7,7% woarvan 26,3% uut Bredevoort kwam. Anvang 1942 mössen ok de leu uut Breevoort veur dwangarbeid noar Duutsland. In et veurjoar van 1943 wodden de klokke uut de karktoorns eslöpt, woarbi-j nen monumentale klepklokke uut 1454 in Breevoort mocht blievn, dree klokke uut de St. Gregoriuskarke bunt nooit meer terug-ekomne.

De leste twee weaken van meert 1945 bunt de meest angstige in Breevoort ewest, et front kwam al moar dichterbi-j. Bocholt wodden bombardeerd in dee tied. Et zag d'r efkens noar uut dat de Duutsers zich nog bi-j de grenze wollen ingraven. Moar de Duutsers gingen vort. Zee bloasden doarbi-j (op twee noa) alle bruggen ovver de Slingebeake op en staken eure munitie in brand woarbi-j ne boerderi-je in brand vlög en nen auto op-ebloazen wodden. Dee dag leepen de Brevoortsen met oranje en vlaggen deur de stroaten en zongen et Wilhelmus. De bevrieding op 31 meert 1945 was ne feit.

Et olde woapen is in onbruuk geraakt deur de machtsovernoames deur de tied hen. Teggenwoordig wödt et woapen van noazoaten van de familie van Brevoort dat in Amerika bewaard is ebleaven vanof 1988 evoerd. Dat wierd in gebruuk enommen ter geleagenheid van de viering van 800 joar Breevoort.




#Article 518: Dinsper (338 words)


Dinsper of Dinxper (Nederlands: Dinxperlo) is een darp in de previnsie Gelderland in Nederland.

Tot 1 januari 2005 was Dinsper een zelfstandige gemeente waor de buurtschap De Heurne ok onder viel. Met de gemeenteleke herindeling wodden Dinsper bi-j de gemeente Aalten evoegd, waor 95% van de Dinspersen tegen was.

In 1260 wodden Dinsper veur t eerst enuumd. An te nemmen dat al eeuwen veur dèn tied boerderi-jen waren ebouwd op de hoge grond van t darp naor het noordoosten. In de 14e eeuw wodden Dinsper deel van de heerlekheid Breevoort. Umdat Dinsper beheurlik riek was wodden ut in 1260 meugelek ne parochiekarke te bouwen op de plaatse waor now de darpskarke steet. Nao den Tweede Wereldoorlog wodden disse karke helemaol restaureerd. Dinsper wodden in 1945 bi-jna helemaol verwoest, umdat t op de grenze van Nederland en Duutsland ligt.

Samen met t darp Zoerik (Duuts: Suderwick) in Duutsland vormt Dinsper in feite één darp. Op de Anholtseweg, Healweg en Keuperstraot ligt de landsgrenze. Zudelek van disse straoten is Duutsland en noordelek Nederland. In de 1e wereldoorlog wodden disse straoten deur een hek in twee-en esplitst, zodat Duutse vluchtelingen het neutrale Nederlandse Dinsper niet in konnen. Vrogger is der in Dinsper völle esmokkeld. Een beeldengroep van een smokkelaar en een kommies op de grenze herinnert daor no nog an.

Tegenswoordigs is met de komst van de Europese Unie vri-je handel meugelek tussen de lidstaten. De Dinspersen gaot benzine tanken an de aoverkante van de straote en de Zoeriksen koopt eure koffie an de Nederlandse kante. In beide darpen wordt t zelfde dialekt epraot: achterhooks met een bitjen Duuts accent. Een bekend sprekwoord in den Achterhook is dan ok: In Dinxpèr is allès annès, de sukèr te zute en de zalt te zalte.

De vri-jwillige brandweer en de politie van beide darpen warkt heel nauw samen. T politiebureau an de Raodhuusstraote hef dan ok de woorden Politie en Polizei met de bi-jbeheurende emblemen van de Nederlandse en Duutse politie op den lufel staon. Agenten uut beide landen warkt in dit buro.




#Article 519: Beltrum (269 words)


Beltrum is een darp in de gemeente Berkelland in de previnsie Gelderland in Nederland. 

Beltrum is ok ne vroggere gemeente, dat toondertied bestaon hef uut Beltrum, Lintvelde, Auste en Zwolle (Gld). In 1819 is de gemeente Beltrum op-eheven en bi'j de gemeente Eibargen eveugd. Deur de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 is de gemeente Eibargen onderdeel ewodden van de ni'je gemeente Berkelland.

De geschiedenis van Beltrum geet weerumme naor 1236. In dat jaor verkoch een jonkheer van Borklo schienbaor uut geldnood de villa Grolle en een stuk grond der umheer an den graaf van Zutfent. Van toon af was de latere stad Grolle ne enclave in et gebeed van Borklo.

Bi'j de volkstelling in et jaor 1748 wodden in Beltrum 233 gezinnen eteld waorvan 122 in ut buurtschap Beltrum, 40 in Lintvelde, 34 in Auste, en 27 in Zwolle. Bi'j ne gemiddelde huusholling van 5 personen kump de totale bevolking umsgeveer uut op 1115 inwoners. In 1811 had Beltrum 1724 inwoners.

In 1795 wodden Beltrum ne zelfstandige gemeente, maor had een völs te klein financieel draagvlak. Bi'j Köninklik Besluut van 17 februari 1819 wodden Beltrum bi'j de gemeente Eibargen eveugd. De bevolking van een groot deel van Beltrum is, ondanks dat zi'j bi'j de prottestante gemeente Eibargen heurden altied op et Kattelieke Grolle oriënteerd ewest. Een deel van de vroggere gemeente Eibargen is in 2005 bi'j de gemeente Oost Gelre gaon heuren (de buurtschappen Zwolle, delen van Auste en Veur-Beltrum). Dit betekenden veur disse buurtschappen de opheffing van de scheiding tussen kerspel (parochie) en stad Grolle, dèn in 1236 deur de verkoop van de Villa Grolle was ontstaon.




#Article 520: Zuud-Jutland (209 words)


 
Zuud-Jutland (Deens: Sønderjyllands Amt) was n provinsie in Denemarken. De regio die met de veurmaolige provinsie samenviel stong ok wel bekend as Noord-Sleeswiek. t Was ongeveer 3938 km groot en had in 2006 zo'n 252,433 inwoners. Op 1 jannewaori 2007 bunt de provinsies in Denemarken af-eschaft. Zuud-Jutland maakt now deel uut van de ni'je regio Zuud-Denemarken (Deens: region Syddanmark).

De veurmaolige provinsie Zuud-Jutland völt samen met de regio Noord-Sleeswiek en vörmde t noorden van t Deense hartogdom Sleeswiek, waoraover Denemarken in de 19e eeuw met Prusen en Oostenriek in oorlog kwam, de zogenuumde Duuts-Deense oorlog of Sleeswiek-Holsteinse kwestie. In 1864 verloor Denemarken bi'j de slag um Dybbøl (Duuts: Düppel) dissen oorlog en mos heel Sleeswiek, Holstein en Lauenburg afstaon an t Koninkriek Prusen. Nao de Duutse nederlaog in 1918 (Eerste Wereldoorlog) mochten de inwoners van Sleeswiek volgens t Verdrag van Versailles stemmen bi'j welk land of ze heuren wollen. In Noord-Sleeswiek kaos de bevolking veur Denemarken en in Zuud-Sleeswiek veur Duutsland. In Zuud-Sleeswiek besteet der nog altied n Deense minderheid veural in en um de stad Sleeswiek. Daor bunt dan ok Deense scholen en gemeenschappen. An de andere kante besteet der in Zuud-Jutland ok nog steeds n Duutse minderheid, den ok n gemeenschap vörmt en eigen Duutse scholen hef.




#Article 521: Borklo (205 words)


Borklo (Nederlands:  Borculo) is ne stad in de gemeente Berkelland in de previnsie Gelderland in Nederland. Dwars deur de stad streumt t riviertjen de Berkel, woar de gemeente noar enuumd is.

Tot 1 januari 2005 was Borklo een zelfstandige gemeente. Op 1 januari van dat joar ging Borklo met de vroggere gemeentes Eibergen, Nee en Reurle samen in de ni-je gemeente Berkelland. Noast Borklo heurden ok Geesteren, Gelster, Haarlo en Leo-Stichting bi-j de vroggere gemeente Borklo. 

Borklo besteet al sinds de 12e eeuw. Het heuren toen toe an de Heren van Borklo. De nederzetting bi-j t kasteel Borklo kreeg in 1375 stadsrechten. Disse rechten bunt allene bekend van een document uut 1590, umdat t originele document bi-j de grote stadsbrand op 5 september van dat joar verloren was egoan. In 1777 kocht Prins Willem V stad en heerlekheid Borklo. Vandoar, dat Koningin Beatrix nog eengaals de titel van Vrouwe van Borculo hef. In 1795 onstond tegeliek met de gemeente Geesteren de gemeente Borklo. In 1817 bunt de twee gemeentes samen-evoegd tot de gemeente Borklo. Op 10 augustus 1925 wodden Borklo etroffen deur een tornado, dèn een groot deel van de stad verwoest hef. In Borklo is nog altied een museum ter noagedachtenis an dissen ramp.




#Article 522: Däänsk (450 words)


Däänsk (in de taal selv: dansk) is een noordgermaanske taal. Et wordt esprokken döär ümsgevear 5,5 miljoon mensken. Et is de taal van bynå alle dänen en is de eynigste officiele landstaal van Dänemarken. In de däänske gebeedsdeylen de Färöer en Gröönland wordt et däänsk döär mår een kleine minderheid van de bevolking esprokken, mår hevt dår nåst de volkstaal wal een officiele ståtus. Et däänsk dat up de Färöer esprokken wordt, wordt ouk wal Gøtudanskt (stråtdäänsk) enöömd. Ouk in et düütske Sleyswyk-Holstein is der noch een kleine bevolkingsgrup den däänsk pråt, wår et de officiele ståtus van minderheidstaal hevt. Up Ysland, een vroggere kolony van Dänemarken, wordt et däänsk vake as tweyde of darde taal esprokken, en is et een verplicht skoolvak up de basisskole.

Med et sweedsk en noorsk is et däänsk, vöäral in de woordenskat, in de Hansetyd slim beinvloded döär et neadersassisk.

Et däänsk wordt eskreaven in et latynske alfabet, dat nå de Z anevuld wordt med dree däänske letters, de Æ (æ) (üütesprokken as /ɛ(ː)/, so as in literäär), de Å (å) (dat lykas de sassiske å, ao of oa üütesprokken wordt as /ɔː/, of so as in et engelske thought) en de Ø (ø) (üütesprokken as /øː/ so as in nöäte). De V wordt üütesprokken as W. In et däänsk wordet de letters Q, W, X en Z håst neet gebrüked. 

Een kenmark van de däänske üütspråke is de glottisslag oftewal de däänske stød. In summige woorden slåt de stembanden nå een lange klinker evven dichte. In de sassiske dialekten geböärt dat ouk in byvöärbeald et woord 'loupen'; et wordt dan üütesprokken as /loː(p)ʔm̩/ (of 'maken' as /maːkʔŋ/). In de germaanske talen bint dat wyders üütsunderingen. Mår in et däänsk heb y woorden dee underskeiden wordet van mekare döär of se wal of gin stød hebbet, et is verwand med et toonunderskeid in byvöärbeald et sweedsk en noorsk en ouk in et limbörgsk. Et däänsk is heyl nauw verbunden med et noorsk, wat ümsgevear etselvde eskreaven wordt, mår wal een andere üütspråke hevt. Noorweagen hevt een tyd lang deyl üütemaked van et Koaningryk Dänemarken. Vanüüt taalkundig upsicht sol et noorsk as een däänsk dialekt eseen künnen worden. Vanüüt dat standpunt sollen 10 miljoon mensken däänsk sprekken.

In Dänemarken wordet verskillende dialekten esprokken. In Jütland wordt Jütlands esprokken. Jütlands kan upedeyld worden in nørrejysk en sønderjysk (in Süüdjütland / Sleyswyk). Et nørrejysk (Noordjütland) kan upedeyld worden in østjysk en vestjysk. Wyders wordt der østdansk (oustdäänsk, up Bornholm en in Skåne) en ødansk (Emål, up de eilanden Seeland en Fünen) esprokken. Disse dialekten wordet in Dänemarken neet as officiele streaktaal erkend. In Süüdjütland (in Noordsleyswyk) is der noch een kleine bevolkingsgrup den ouk sassisk (sleyswyksk) pråt.




#Article 523: Bronkhorst (114 words)


Bronkhorst is de enige plaatse met stadsrechten in de gemeente Bronckhorst, provinsie Gelderland in Nederland. Bronkhorst ligt an den Iessel. De gemeente, dèn op 2 januari 2005 is ontstaon is enuumd naor dit stadjen. Ondanks dat Bronkhorst maor 150 inwoners hef, hef t toch stadsrechten ekregen in 1482. Bronkhorst steet bekend as de kleinste stad van Nederland.

t Stadjen is ontstaon rondum t vroggere kasteel Bronkhorst, waor now allene nog maor n paar restanten van te zien bunt. In 1633 bunt alle middeleeuwse huzen in Bronkhorst deur n groten brand verwoest.

In Bronkhorst is toerisme n belangrieke bron van inkomsten. Eén van de toeristiese bezienwaordigheden is t Dickensmuseum, dat ok n eigen theaterken hef.




#Article 524: Halle (Bronckhorst) (191 words)


Halle is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland en besteet uut dri-j kernen: Halle, Halle-Heide en Halle-Ni-jman. De heufdkern is Halle.

Halle hef een eigen basisschole, de Dorpsschole en een Hervormde karke.
Tussen de Darpstraote en de Roggestraote steet de Koninkrijkszaal van de Jehova's getugen.
In de Heide (Halle-Heide) steet een laegere schole en ok in de Ni'jman vin i'j ne schole: de Ni'jmanse schole. Beide scholen valt onder 't biezunder onderwies: 't bunt christeleke scholen.

Net as in völle andere kleine kernen bunt ok in Halle in de loop der jaoren völle winkels vedwenen, maor i'j könt ow d'r nog steeds redden: d'r is nog een supermarkt; en a'j de wasmaschine of de televisie kapot hebt köj d'r ok nog terechte, net as met een kapotte fietse, kachel of waterleiding. 

Halle is landelek bekend vanwaege de Zwarte Cross, dèn tot 2006 in Halle op het terrein van de motorcrossvereniging HALMAC organiseerd wodden. Vanaf 2006 is de Zwarte Cross vanwaege plaatsgebrek noar Lechtenvoorde verhuusd. Op ut zelfde crossterrein wodden in de joaren '70 van de 20e eeuw de opnames emaakt van de Nederlandse spölfilm Spetters.




#Article 525: Veurtune (109 words)


Een veurtune is een tune dee véúr 't huus steet. Naos de veurtune is der meestentieds oek een achtertune, disse tune is zoas 't woord al zeeg; achter 't huus. De veurtune is veur veul meensen een pronkstuk, hierveur wonnen zelfs wedstriejen ehuilen, mar der bin oek meensen dee der veurtune verwaorlozen. Van disse meensen wonnen vake ezeeg dat ze van neture gien oprumerige of nette meensen bin of dat ze te veul tied op 't wark deurbrengen. Een veurtune is zonder veul wark oek mooi te maken: deur bieveurbeeld mooie kiezelstenen of bestaoting neer te leggen. Oek de ouwerwetse hegge is vake weerumme te vienen in de veurtune.




#Article 526: Erica (Drenthe) (445 words)


Erica is een dorpie in de gemiente Emmen, pakweg tien kilemeter bezuden 't centrum van Emmen. De N37 löp deur dit dorp.

Erica ontstund as boekweitkelonie op de hoagere zaandgronden. 't Gruujde uut töt een echte veenkelonie toen umdebij 1863 de Oogeveinse Vaort klaorkwam. 't Centrum kwam toen an 't kenaal te liggen.

De eerste luu die as op Erica woonden binnen kenaolgraovers west die zich in 1863 nao 't klaorkommen van de Bladderswiek (een verlenging van 't Oranjekanaal) net bezuden 't Oranjekenaal bij Zuudbarge wollen vestigen. Ze worden vot jaagd deur de Zuudbarger boeren, die heur een end wieder wolden hebben. Zo kwammen ze een paar kilometer wieder naor 't zuden bij de uutlopers van de Hondsrug.

De mieste kenaalgravers waoren niet drok op dit plekkie en gungen trugge naor Slagharen waor dat ze wegkwamen, mar twie femilies, die van Geert Tien en Anton Lipholt, binnen bleben. Dizze femilies kwamen uut Duutslaand en trokken laangs Slagharen op Zuudoost-Drenthe an um kenalen te graoven. Um dizze reden binnen völle luu op Erica nog katteliek (44%).

In 't zölfde jaor kregen nog drie femilies uut Slagharen heur stee op Erica: de femilies van Geert Veltrop, Frans Fahrweg en Hendrikus Kotterink. Dit waoren boekweitboeren die verhuzen mossen umdat d'r ien de contreien van Slagharen gien veen meer over was um boekweit op te verbouwen. Dizze gezinnen hadden aordig wat kinder, waordeur d'r al een hiele nederzetting ontstund.

Dizze mensen hebben hun gehuchie de name geben van de plaotse waor dat ze weg kwammen, dus Nij Slagharen. Mar de borgemeister van Emmen, Mr. Lucas Oldenhuis Tonckens, hef 't dörp definitief Erica enuumd, de Latiense name veur döpheide.

In 1902 kreeg Erica een verbinding per stoomtram toen de DSM 't spoor van Nei-Amsterdam naor dizze plaots anlegde. De lien wordden op 't end deurtrokken naor Troapel. In 1947 kwaam 'r een end an 't vervoer mit de stoomtram.

Erica hef umdebij 4800 inwoners, waor dat zo'n 1200 van jonger as 18 binnen. Völle van de kinder binnen bij de scouting of op een sport. D'r binnen sportvelden, een uutbreide sporthal en een zwembad, die as stichting hielemaol deur de luu op Erica betaald wordt.

De mieste mensen op Erica warken in de glastuunbouw. D'r is ok een groot bedrief dat kassen bouwt. De aanderen warken bij kleinere bedrieben, in de detailhandel of nog aans.

In 't laand kennen de mensen Erica as 't dorp waor dat de Drentstalige popgroep Skik en zien zanger Daniël Lohues zien stee hebben.

Keuningin Beatrix hef Erica op dartig oktober 1998 mit rubberstiefels an bezöcht tiedens de gloepense wateroverlast in 't tuunbouwcentrum. Een dag eerder was de toenmaolige premier Wim Kok al op Erica.




#Article 527: Hengel (Gelderland) (202 words)


Hengel (Nederlands: Hengelo) is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.
Tot an de gemeenteleke herindeling op 1 januari 2005 was Hengel ne zelfstandige gemeente. Samen met de vroggere gemeentes Hummelo en Keppel, Steenderen, Vorden en Zellem wodden Hengel de ni-je gemeente Bronckhorst. Ut gemeentehuus steet in Hengel.

Hengel steet wied en zied bekend um de joarlekse peerdenmarkt, dèn eholden wödt met de karmis in juli. Peerden hebt toch al een grote betekenisse veur het darp. Landelek bunt de concoursen, men-wedstrieden en koetsentochten bekend. Ut ONK wegracen veur motoren wödt elk joar op de Varselring eholden, wat in feite een stroatencircuit is. 

Hengel hef twee karken. De Hervormde Remigiuskarke an de Karkstroate hef olde muurschilderingen, die volgens kenners zeer waerdevol bunt. De Katholieke St. Willibrorduskarke steet an de Spalstroate. 

Ut natuurgebied Hengelse Zand is bekend van de hit Oerend Hard van de boerenrockgroep Normaal.

Het vroggere voetbalschoenenmark Quick, wat tientallen joaren as de beste voetbalschoen wodden ezien, wodden in Hengel emaakt. Van dit mark is now nog altied de name kiksen oaver-ebleven. Quick is in 1992 met de produktie van de sportkleding estopt, moar sinds een aantal joaren kent het mark een ni-je oplaeving as sportief modemark.




#Article 528: Hummel (109 words)


Hummel is n darp in de gemeente Bronckhorst in den Geldersen Achterhook in Nederland. 

Hummelo wodden veur et eerst eneumd in ne oorkonde oet et jaar 828, en den name wöd verkloard as ne samenstelling van hummel (hop) en lo (bos). Et darp ligt op ne revierdune langs den Olden Iessel. De alter onstoane lintbebouwing nog altied te herkennen. Hummelo hef teggenswoordegs een bescharmd darpsgezichte. Ene van de meest herkenboare gebouwen is hotel De Golden Karper, ene van de oldste hotels van den Achterhoek. Bennie Jolink, zanger en veurman van de boerenrockgroep Normaal is geboren en getogen in Hummelo. Nog altied is hi-j den bekendsten inwonner van t darp.




#Article 529: Rooms-Katholieke Karke (181 words)


De Rooms-Katholieke Karke, eigenlek Romeins-Katholieke Karke, wordt in de meeste landen kortweg katholieke Karke enuumd. 't Is de grootste christeleke Karke. Het Griekse woord καθολικός (katholikos) betekent algemeen. I-j zollen 't dus kunnen vertalen as de algemene karke van de Romeinen. In de letste joaren van de vierde eeuw was dit inderdoad woar, want toen bestond het Romeinse Riek nog woarvan de (nog grotendeels ongedeelde) christeleke karke de officiële staatsgodsdienst was ewodden. In de viefde eeuw verdween het westeleke deel van het Riek en in de volgende eeuwen verdween ook de eenheid in de karke zelf. Disse karke is de grootste geleufsrichting in het christendom. De katholieke karke beroept zich op het Olde en 't Ni-je Testament van de Biebel, de Traditie en het leergezag van Rome. Tot aan de Reformatie had de Rooms-Katholieke Karke völle politieke macht. De leider van de Karke is de bisschop van Rome, better bekend als de Paus, dèn in Rome zien standplaatse hef en aan het heufd steet van de clerus; hi-j is ok ut staatsheufd van Vaticaanstad (een dwargstatien in de contreien van Italië). 




#Article 530: Steenderen (138 words)


Steenderen is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland. Steenderen was tot an de gemeenteleke herindeling op 1 januari 2005 een zelfstandige gemeente. In de vroggere botterfabriek van Steenderen wodden in 1970 de patatfabriek van Aviko evestigd, dèn tot dan toe in Hoog Keppel was. Inmiddels stoat der in Steenderen al vier fabrieken van ut tot internationale bekendheid uut-egruujde bedrief. Ut vroggere gemeentehuus van Steenderen huusvest tegenswoordigs één van de bi-jkantoren van Aviko. In ut vri-j sjieke pand kunt belangrieke gasten op gepaste wieze ontvangen worden.

Op acht meert wier ne keze uut de kezefabriek FrieslandCampina uuteroopen töt beste keze van den weerld op et World Championchip Cheese Contest in Madinson, ne plaotse in den Amerikaanse staot Wisconsin. De Steenderse keze versloeg viefteen andere kezen uut onder andere Switserland, Amerika, Kanneda en Spanje




#Article 531: Tiendeveine (155 words)


Tiendeveine (Nederlaands: Tiendeveen) is een dörp ien de Zuud-Drèentse gemiente 't Oveine. 't Hef umdebi'j 800 ienwoaners en lig an 't Linthorst-Homankanaal.

De name Tiendeveine kömp van de ofspraok det veur een tiende diel törf much wörden egraven. Uutleg ewenst: deur wele? Rond 1830 har Tiendeveine drei veenvelden (De Drei Veenen) die of-egraven wördden: 't Wijstersche, 't Spieringer en 't Drijbersche Tiendeveine. Ien 1849 köcht een groep van vier participaanten zeuvenhonderd bunder veengrond ien de zuudpunte van de gemiente Beilen um te laoten ofgraven. D'r kwaamp drokte tussen heur vieren en iene van de participaanten, Jan Coenraad Rahder, kreeg het allentrecht op 't grondgebied. Hi'j stichtten d'r ien 1863 een schoele veur de kiender van zien waarkluden. Mit det 't veen ofegraven was, wördden Tiendeveine een boerendörp. Later hebt d'r heur ok mèensen evestigd die ien de febrieken an 't Oveine waarkten.

Teengswoordig hef Tiendeveine een golfbane.

De kienderboekenschriefster Janne IJmker is geboren op Tiendeveine.




#Article 532: Vierakker (205 words)


Vierakker is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previsie Gelderland in Nederland. Vierakker werkt heel völle samen met Wichmond en wordt dan ok vake in één oadem met mekare enuumd. 

Het darp is onstoan rond de havezate Vieracker. In de 14e eeuw ontstond er een belangriek huus van Henrick van Suderoes, of dat huus toen al middeleeuwse verstarking had is niet bekend. De heufdgebouw wodden begin 1890 af-ebrokken, noadat het ondeugelek was ewodden, en iets ten oosten van de eurspronkeleke ligging opni-j ebouwd. Völle families met invloed hebt in het huus ewoond. In de 20e eeuw woonde Jonkheer Charles Joseph Maria Ruijs de Beerenbrouck in het huus, hi-j was etrouwd één van de dochters de familie Van der Heyde. Toen de Jonkheer in 1936 inens oaverleed wodden hi-j in Vierakker onder grote belangstelling van völle notabelen begraven.

Ondanks dat Vierakker groter was ewodden dan Wichmond (in 1810 had Vierakker 404 inwoners tegenoaver 291 in Wichmond) had het eeuwen lang gin eigen karke. Doar kwam in 1869/1870 verandering in, toen wodden der een Rooms-Katholieke karke ebouwd. Dissen is de Sint Willibrorduskarke enuumd, dèn momenteel (in 2006) wordt restaureerd. Noast de vri-j grote karke stoat der ok een pastorie en een kösterswoning in ut darp.




#Article 533: Vogelschieten (104 words)


Vogelschieten is een volksvermaak, woarbi-j met een geweer op een holten vogel eschotten wordt. De vogel is op-ehangen an een hoge maste. De (meestal) manneleke schutters mot eerst proberen de linkervleugel van de vogel af te schieten. Doarnoa is de kop en de starte an de beurte. As letste mot de romp deraf eschotten worden. Degene dèn de romp van de mast schöt, mag zich een joar koning numen. Vogelschieten wordt meestal op de zogenaamde schuttersfeesten van schutteri-jen of schuttersgildes in Katholieke contreien eholden, moar vanaf ut begin van de 20e eeuw ok op de zogenaamde volksfeesten in Protestante contreien, woar gin schutteri-jen bestoat.




#Article 534: Plefon (113 words)


Een plefon, plafon of een zolder is de bovenkaante van een leefruumte. 't Hef meerdere doelen, as eerste is 't bedoeld as ofscharming van elektriciteitsbuizen en aandere draojen, dit is neudig zodat de draojen neet beschaodigd wonnen en zodat der lampen op-ehungen kunnen wonnen. Ten tweede is 't vake bedoeld as versiering van een toch wat lillijke lege ruumte.

In kantoorgebouwen wonnen vake gebruuk emaak van systeemplefons. Dit bin plefons dee leger in-ebouwd bin mit lichte plaoten, dee emaak bin van een schumig materiaal, dat in een metalen richelwark vastemaak wonnen en an 't gewone plefon hang. Boven systeemplefons lopen dan vake kabels veur netwark en verlochting, en buizen van de centrale verwarming.




#Article 535: Oosters-Orthodoxe Karke (297 words)


De Oosters-Orthodoxe Karke of de Orthodoxe Karke (officieel: de Orthodox-Kattelieke Karke) ziet heurzels as vortzetting van de iene, heilige, kattelieke en apostolische Karke die deur Jezus Kristus en zien apostels opricht is, zoe'n 2.000 jaor weeromme. De Griekse naeme 'orthodox' betekent letterlik 'rechtgeleuvig', 'et waore geleuf behooldend' en 'juuste leer', en wodt in die zin ok wel bruukt as synoniem veur 'rechtzinnig' of 'streng in de leer'.

Disse Karke vormt de groep Chalcedonenzische Orthodoxe Karken: Karken die de leer van et koncilie van Chalcedon volgen.

Et woord orthodox betekent taelkundig 'juuste anbidding' en 'juuste leer', en wodt in die zin ok wel bruukt as synoniem veur 'rechtzinnig' of 'streng in de leer'. In die zin wodt et ok veur protestaanse groepen en stromings binnen et kattelicisme bruukt.

De orthodoxe gemienschop anveerdt allienig de dogmes die vaastelegd bin in de eerste zeuven eukemenische koncilies en verwarpt de laetere, hoewel de orthodoxen veulal wel in bieveurbeeld de Tenhemelopneming van Maria geleuven. Disse geleufspunten nemen zi'j liekewel niet as dogmes an, omdat zi'j deur de Paus van Rome allienig definieerd binnen.

De Oosters-Orthodoxe Karke is nao de Rooms-Kattelieke Karke de grootste kristelike kommunie ter wereld, en is de dadde-grootste geleufsgroep nao et protestaantisme. De Oosters-Orthodoxe Karke het omdebi'j 300 miljoen leden wereldwied en het de grootste anhang in Oost-Europa, d'r bin liekewel ok aandere dielen waor de Oosters-Orthodoxe Karke aktief is zoas Afrika, Azië, Noord-Amerike en Australië. De Karke is wereldwied veural bekend om zien religieuze ikonen, die soms wel miljoenen weerd bin.

De Oosters-Orthodoxe Karken warken nog altied mit de juliaanse kelender, hierdeur feest- en gedaenkdaegen op aandere daegen valen as bi'j oons. 

D'r bin verschillende oosters-orthodoxe karken, waor de Grieks- en Russisch-Orthodoxe Karke de bekendste binnen. In Frieslaand bin twie oosters-orthodoxe perochies in Hemelum en in De Pompe.




#Article 536: Kunstgeschiednis (157 words)


Kunstgeschiednis is n leer dij de geschiednis van de kunst onderzuikt, beschrieft en beschaauwd. t Is n overkoepelend begrip veur de geschiednis van alle kunstdiziplines: baauwkunst, beeldende kunst, theoater, daans, meziek en film. Literetuurgeschiednis en kultuurgeschiednis binnen der naauw verwaant mit.

Kunstgeschiednis is op veule menaaiern in te dailen, de noadruk bie bieveurbeeld oplaaidings ligt anders op Europese kunstgeschiednis.
Hieronder staait n veul bruukte indailen. Let op, de joartellen binnen richtlienen. Vanzölfsprekend binnen kunststreumens nait exakt te bepoalen. Ook het n stail in elk laand zien aaigense interpretoatsie, in Itoalie begon de Renaissance bieveurbeeld al veul vrouger as in Sveden. Hier wordt allendig de westerse kunst besproken, vanof de vaal van t West-Reumse riek. (zai ook: Lieste van Europese Kunststromingen)

De studie van de kunstgeschiednis is n universitaire oplaaiden. Sums wordt zai aanboden as: Master in de kunstgeschiednis; sums as onderdail van n kombineerde studie mit kunstwetenschoppen en/of archeologie. Dizze studies binnen onder andere te volgen in:




#Article 537: Dampkring (306 words)


De dampkring is de låge van lucht wat de wearld ümslüt. Döär de swöärdekracht van de aerde blivt de dampkring rund de planeet hangen en drait der ouk med med. 

Sunder de dampkring kan der gin leaven up de wearld bestån. Et leyvert lucht üm te ådemen en beskarmt teagen et lecht van de sünne en de dårby höyrende stråling. Binnen de dampkring spöält sik ouk et weader af. Samen med de seyströyme höldt dat de energy van de wearld in eavenwicht.

De dampkring besteyt uut meyrdere gassen, vöärnamelik uut stikstof (78,08%) en suurstof (20,95%), argon (0,93%) en koalstofdiokside (0,038%), mär noch ne heyle ryge meyr.

De dampkring beståt op seynivo uut:

Et gehalte an waterdamp in et boavenstånde lystyn is stark wisselend; de oaverige percentages slåt op dröyge lucht.

Do de aerde pas was untstån was et andeyl koaldiokside in de atmosfeer vöäl houger as now. Dit kwam under andere döär de uutstoot van dit gas uut vulkanen. Nå et verskynen van planten wordde döär fotosyntese et andeyl kooldiokside vöäl laeger, en et andeyl suurstof vöäl houger. Dit makede op syn böärt deerlik leaven möägelik, umdat vöär de deren suurstof 'n essentiele vöärwaerde is um te künnen åsemen. Alle processen dee samenhangen mid et weader vinden plak in de dampkring. Butendat sorgt et broikaseffekt dervöär dat warmde good vasteholden wördt.

Vandage de dag wordt et suustofgehalte in stand hülden döär gröne planten en algen in de oceanen. Beidend hebben dårin 'n umdeby eavengrout andeyl.

De dampkring up te deylen in verskillende lågen, med wesselende temperaturen: 

De stratosfeer bevattet 'n dün lågyn ozongas, 'n soort suurstof dee de ultraviolette strålen van de sünne upneamt. As disse låge der neet solde weasen, solden dee strålen al et leaven op aerde vernetigen. De ozonlåge wordt döär et versmearen van de lucht en et gebruuk van bepålde chemicalien antasted.




#Article 538: Locht (atmosfeer) (298 words)


Locht (uutspraak: loch) wördt t gasmengsel bedoeld in de onderste lage van de eerdatmosfeer. Wat de klanke van t woord angeet lik t arg op locht (straoling) (of: licht).

De locht op eerde besteet veur ongeveer 78% uut stikstofgas en 21% uut zuurstofgas. De overige 1% besteet uut sporen van edelgassen, n stark wisselende hoeveulheid waoterdamp (0,7%), en koolzuurgas, dat oek in hoeveulheid stark kan wisselen. In de butenlocht was de hoeveulheid koolstofdioxide (of koolzuurgas) ongeveer 0,03%, binnen n woenige kan dit, as der esteukt of ekookt wördt, veule hoger ween. Deur wereldwieje hogere konsentrasies verstarkt dit gas t breuikaseffekt op eerde. Sinds de industriële revolusie is de konsentrasie toe-eneumen van ongeveer 0,03% naor inmiddels zwat 0,04% (ongeveer 395 ppmv).

De samenstelling van de locht verschilt mit de heugte. Umdat stikstof (massagetal 14) minder wög as zuurstof (mit massagetal 16) he'j op grotere heugte verhouwingsgewies minder zuurstof.

Dreuge locht (waor mer min waoterdamp in zit) is n arg goeie warmte-isolator, en hef oek n lege warmtekapasiteit. Daorumme wördt dreuge locht gebruukt in dubbel glas veur t isoleren van gebouwen.

In n dreuge locht ku'j dan oek de iezelig hoge temperaturen in n sauna an. Je gaon dan wel arg zweten, mer deurdat t zweet in de dreuge, hete locht gauw verdampt, koelt de huud aof, en wö'j niet gauw oververhit.

Van oudsher beheurt locht tot één van de vier elementen: eerde, waoter, vuur en locht. Eerst in 1770 ontdekten Carl Wilhelm Scheele dat locht uut meerdere gassen bestung. Henry Cavendish hef de samenstelling van locht naor sekuur bepaold.

Eertieds dochten ze oek dat deur de slagaoren van t meenselike lichaam, locht vervoerd wördden in de plaotse van bloed. As der ene uut de tied kömp, dan bin de slagaoren namelik leeg. William Harvey ontdekten in 1628 de bloedsumloop.




#Article 539: Keunst (110 words)


Keunst is kot saemenvat de toepassing van meenselike kreativiteit. Keunst staot veur een scheppende aktiviteit, die vaeke (mar niet altied) antrekt tot et meenselik gevuul veur esthetiek. Keunst kan een aspekt uutdrokken van et wereldbeeld, godsbeeld, meensbeeld en/of zelsbeeld van de keunstener, van zien/heur gevulens omtrent meenselike en/of sociaole verhooldings. Ok kan et dienen om de toeschouwer of toeheurder mit te nemen uut de daegelikse realiteit, naor een deur de keunstener kreëerde wereld. Zo heuren ok musiceren, akteren, filmen, (stripboeken) tekenen, weven, berduren en komponeren (om mar een peer veurbeelden te numen) onder bepaolde veurweerden tot de keunsten. D'r is gien dudelike scheidingsliende tussen keunst en pattie aandere meenselike bezigheden.




#Article 540: Tweantsen taalwiezer (2165 words)


Dit is den Tweantsen taalwiezer Tweants-Nederlands. Hier stoat zaken as grammatika, weurde, zegswiezen en plaatsnamen.

Zeet ok et artikel Tweants

Et Tweants is n dialekt van et Neersassies, ne West-Germaanse sproakengroep. Tweants wörd zowat in heel Tweante sprökn. 75% van de Tukkers zeg at ze et good köant, 62% zeg at ze et ook dageliks doot.

Standaard Tweants gef et nich. Hoast ieder dörpken hef zienen eigen slag. Belangrieke herkenningspeuntn bint et gebroek van nit, nich en neet. Wo meer a'j noar et oostn goat, te meer as ze nich zegnt. Vjenne, Eanter en Riesn en wat kleanere plaatsn der umhen hebt nen helen biezeunderen slag: dee hebt de oolde Westfaalse kleenkerbuuging beheuldn in völ weur.

In de meest westelike plaatsn (Healdern, Nijverdal) lik et meer Sallaands, umdet dee um wöarde te verkleanen neet et Tweantse achterplaksel -ke gebroekt (boom - beumke), mer -ie (boom - beumpie). Ook hebt dee ne kleenkerverheuging metkreggen. Tweants zeg stool, hoes en been terwiel as de westelike plaatsen stoel, huus en bien zegt.

Dialektonderzeuker Jo Daan deelden et Tweants in twee heufdsoortn in: West-Tweants (ok wal Tweants-Groafskops neumd) en Oost-Tweants. et Vjens kreag ne aparte stea.

Sosjaal bekekken kuiert leu oet Tweante wat indirekter as aandere leu oet Neerlaand. Nen Tukker kuiert vake in understatements. As et bievuurbeeld in nen kamer slim hete is, zegt nen Tukker vake at et dr good doo is. et Wörd wal es ezegd at de heugste vörm van Tweantse weardering is: Det was lang nit gek.

Tukkers goat aalt op ne spölse manere met öare sproake umme. Ze probeert dinge aalt zo beeldend meugelik te zegn. As bievuurbeeld nen Tweantsen tuinman an zinnen knecht vrög of he eawen et op eruumde blad wat op de koare lig wil anstaampen (zodet der mear in kan), zegt he nit: Wo'j det eawen anstaampen?, mear Wo'j doar eawen oawerhen daansen?. Ook wordt dr in Tweante regelmoatig vuur de wille neosassismes gebroekt.

Der besteet ginne offisjele skriefwieze vuur et Tweants. Wal zeent der twee skriefwiezes mear of meender algemeen an enömmen; de Standaard Schriefwieze en de skriefwieze van de Kreenk vuur Tweantse Sproake (KTS). De standaard skriefwieze wil wat den oetgaank -(e)n betreft de sprektaal zo good meugelik wiergewen en biej de metkleenkers rekkenskop hoalden met etymologie en woordvörming. De KTS-skriefwieze wil meer ansloeten bie leazers dee as Hollaands leazen gewoon zeent, en bie de skriefwiezes van aandere gebeden. Vuurbeelden:

Standaard Schriefwieze:Vie gungn n eandken hen loopn en deedn oonderweg verskilnde zaakn bekuiern

KTS-skriefwieze:Vie gungen 'n eandken hen lopen en deden oonderweg verskillende zaken bekuieren.

Beaide skriefwiezes hebt zo vuur- en noadelen. De Standaard Schriefwieze hef as vuurdeel det et gin twiefel löt oawer de oetsproake. Een groot noadeel is det et gaaw onleasboar wörd, umdet der smangs onwies völle metkleenkers op de riege komt te stoan. De KTS-skriefwieze hef as vuurdeel det et good leasboar is vuur leu dee as met Hollaands leazen op zeent egröaid. Een groot noadeel is det et nit recht anslot op de beleawing van oetsproake, umdet der klaanken eskrewen mut worden dee as nit oet esprökken wordt. Dit keump op onervarene Platleazers vrömd en onnatuurlik oawer.

Op disse wikipedia magt beaide skriefwiezes broekt worden.

Um een dudelik oetsproakoawerzicht te gevven, maket vie oonderskead tusken kleenkers en metkleenkers. Oetsproake kan nog wal es ofwieken van den eskrewenen vorm.

Meesttieds wördt an et eande van een woord noa nen langen klaank de [r] neet oet-esprökken. In plaatse doarvan wördt der nen dreei emaakt noar de [ə] of [à]/[ø]:

[eeə] - dissen klaank begeent as in et Duutse geben, mear an et eande dreeit he met ne jöh. Ofwieknde dialekten zooas et Riessens en et Eanters doot dit völle. Et Vjens steet der um bekeand det et zelfs allene den jöh oetsprekt, mear dan as jèh; Tweants breef wörd in et Riesns breeəf en in Eanters brieəf en in et Vjens brjèf.

As tusken twee kleenkers nen stoarkn stemloozn metkleenker steet, krig den stemme. Det geeld ook as-e an et begin van n woard steet en et vurige woard met nen kleenker eandigt.

In de dialektn dee't esprökn wordt in et Vjenne, Eanter, Riesn, en zo noe en dan ok oostelik van de liene tusn Hoksebarge-Eanske, Bokel-Hengel en Hengel-Oldnzel, kö'j mangs of bienoa aait ne klaankbrökke heurn. Ne klaankbrökke is nen klaank dee vaak veurof goan wörd deur ne zachte töt harde [j]-klaank. Disse brekking kan broekt wordn, moar et is nich n verplich deel van de Tweantse uutsproak.

In völle plaatsn wördt hee ook vuur vrouwleu broekt. et Blik oet de rest van et verhaal wal of et um nen kearl of ne vrouwe geet.

Et ekeuzene lidwoard (en oetgaank van bievooglike naamwöarde) bie zelfstaandige naamwöarde haank of van et woardgeslacht, woervan as Tweants der dree hef: Mannelik, Vrouwelik en Onziedig. Doarbie maakt et Tweants oonderskeaid tusken bepoalden en onbepoalden vorm. Belangriek is hierbie det et grammatikale geslacht neet etzelfde as et biologiese geslacht hooft te wean. Et grammatikaal vrouwelike eande (vogel) kan biologies best een männeken wean: doar zweamp ne mannelike eande. Et lidwoard bepoalt hier ook of et oawer den vogel geet of oawer nen ofstaand; hee zweamp nen helen eande. 

Vergeliekt ook et oonderskeid tusken ne bolle (stier, een vrouwelik woard) en nen bol (stuk of ofstaand, een mannelik woard).

Et is lastig um zoonder vuurkennis te bepoalen wat vuur een geslacht of een woard hef. Et keump vake oawereen met wo as et in et Hoogduutsis, mer det geet neet aait op. Doar keump nog bie det et völ leu neet oetmaakt. Vuural jonge leu dee der vuur kiezet um Plat te kuieren, veend et feit dét ze Plat kuiert belangrieker as good Plat kuiern. Ze haalt dan de geslachten duur mekoar. In gesprökkene sproake vaalt der lecht langshen te sjoemelen, dus vaalt et neet op.

Männelike wöarde hebt in onbepoalden vorm et lidwoard nen. In bepoalden vorm et lidwoard den. Beropen zeent meestal männelik (behalve de vanoolds vrouwelike beropen, bv. in de zorg). In gesprökkene sproake wörd et onbeklemtoonde den vake verkortt töt 'n, zodet et verwarrend genog onziedig kan lieken.

Vrouwelike wöarde hebt in onbepoalden vorm et lidwoard ne en in bepoalden vorm et lidwoard de. Et West-Tweants hef achter vrouwelike wöarde meestal ne -e (vrouwe, kaste, katte, piepe, baanke). Wiedters zeent wöarde dee as eandigt op -is(se), -ieje, -ead/eat en -ing/-ige vrouwelik: geskiedenisse, boerderieje, universiteat, vereanige.

Onziedige wöarde hebt in onbepoalden vorm et lidwoard een. In bepoalden vorm et lidwoard et.

Alle verkleanwöarde wordt onziedig: den kearl - et kearlken. De vrouwe - et vröwken. Et keend - et keendjen.

Um dinge an te wiezen wörd oonderskeaid emaakt tusken dinge dee't kort bie en wied(ter) of zeent.

Disse dreedeling keump in alle bievooglike naamwöarde wierumme: den Lesten -n van et mannelike lidwoard en de leste -e van et vrouwelike lidwoard wörd achter et bievooglike naamwoord eplakt um et geslacht van et bievooglike naamwoard te loaten kloppen met et geslacht van et zelfstaandige naamwoard.

Bie n onziedigen oetgaank van bievooglike naamwöarde wörd oonderskeaid emaakt tusken onbepoalende en bepoalende lidwöarde:

Tweants is oonderdeel van et West-Neersassies, wat blik oet et eenheidsmearvoold. Dit hoald in dat alle wearkwöarde in de eerste en tweede persoon mearvoold op dezelfde wieze vervoogd wordt as de tweede persoon eankelvoold. In de hudige tied kriegnt de wearkwöarde in n tweeden persoon eankelvoold en alle dree persoonn mearvoold nen -t achter n stam van et woard.

Oawer de verleedn tied en voltooiden tied is völle te doon, want dr is weainig eenheaid in. Hieroonder zee'j van et wearkwoard loopn achter mekaar de hudige, verleedn en voltooide tied in de verskilnde vörme stoan:

Met regelmoatige woarkwöarde wordt dee woarkwöarde bedoold woervan n stam bie elke persoon onveraanderd blif.

Met onregelmoatige woarkwöarde wordt dee woarkwöarde bedoold woervan n stam in de 3de persoon in de hudige tied ne umlaut krig.

Zelfstaandige naamwöarde köant wean männelik, vröwwelik en onziedig in et Tweants. Ofhaankelik van et woardgeslacht mut et lidwoard en n oetgaank van et bievooglike naamwoard ekeuzn wordn.

t Bievooglike naamwoard krig in onbepoalden vörm n oetgaank van et lidwoard met: nen mooien kearl, ne mooie vrouwe, n- mooi- keend. In bepoalden vörm krig et onziedige woard ne extra -e: det mooie keend.

Alle wöarde dee't eandigt op -ing of -eit/-eaid zeent vrouwelik.

t Mearvoold kan op verskilnde wiezes evörmd wordn. Mannelike wöarde kriegnt vake ne klaankumbuging (umlaut): 1 hoond - 2 heunde. Vrouwelike wöarde kriegnt ne -n dr bie achter: 1 kiste - 2 kistn. Onziedige wöarde kriegnt dr -e(r) bie achter: 1 keend - 2 keender.

Onziedige wöarde met nen roondn klaank achterin n moond (oo, oe, oa) kriegnt ook ne umbuging noar vuurtn in n moond: 1 book - 2 beuke, 1 hoes - 2 huuze, 1 hoar - 2 höare. Klaankn dee't al vuurin n moond emaakt wordt, kriegnt gin klaankumbuging: 1 been - 2 bene.

t Oonderskeaid tusken Oost-Tweants en West-Tweants is hier vuural det et Oost-Tweants bie mannelike en onziedige wöarde n lestn lettergreep vortlöt: 1 hoes - 2 huuz, 1 woard - 2 wöar, 1 been - 2 been.

Wöarde dee't van oorsproonk nit Tweants zeent wordt vake vanzelf as vrouwelik ezeen, en kriegnt dus ook vrouwelike mearvooldsoetgänge. Wöarde dee't eandigt op -eit/-eat kriegnt vake ne mearvoolds-n (fakulteat - fakulteatn), en wöarde dee't eandigt op -ing ne mearvoolds-s (vereniging - verenigings).

De wieze woerop at et mearvoold evörmd kan wordn, kan ook van doarp töt doarp nog wier verskiln. In wat dialektn raakt et oonderskeaid tusken mannelik en vrouwelik aal mear vergetn, en wordt rechtevoort de meeste mearvooldn op de vrouwelike wieze doan, duur dr ne -n achter te plakn. Zo is et mearvoold van woard wöarde, mer völle dialektn maakt doar woordn van.

t Is opvalnd det bv. in Riessen de leu zegnt: 1 stroate - 2 stroatn, terwiel et in et Eanters is: 1 stroate - 2 ströate. Dit is opmaarkelik umdet stroate n vrouwelik woard is, mer in et Eanters mearvoold toch umlaut krig.

In wat deeln van Tweante wördt de sch- op zin Hollaands oet-esprökn, in aandere deeln wördt e as sk- oet-esprökn. Dr is gin regel vuur, en n eenn zegt skole en n aander schole. Dit is ook nit per plaatse verskilnd, mear hef te maakn met persoonlike vuurkuur, of invlood van de umgewing.

Dr wörd wal es edacht det dit dr met te maakn hef det de oolde leu oet Tweante öare wichter Hollaands prebeern te learn en de wichter verbettern as zee in et Hollaands van skuur vuur schuur deedn. De wichter gungn disn regel dus ok in et Tweants gebroekn.

Disse verbettering zorgt dr ook vuur det leu ook wöarde met sch- goat oetsprekn dee't juust wál met ne sk- mut wordn oet esprökn, zo as bv. scheetbord (skateboard) en schielers (skeelers). Dit woarkt ook aansumme: leenwöarde oet et Hollaands met ne sch- wordt mangs met ne sk- oet esprökn (bv. niejskierig)

Op disse wiki tref ie dus mangs sch-, en mangs sk-.

Wat woarkweurde köant (net as in et Hollaands) veraanderd wordn in zelfstandige naamweurde duur der -ing of -ige (oetsproak -ege) achter te plakn. Dee leste meugelikheaid is alleen wat eulderwètser. Rechtevoort wördt -ing mear gebroekt, mear -ige keump in wat plaatsen ook nog wal völle vuur. Doarumme kö'j hier beaide teegnkomn.

Duur euldere sprekkers van et Tweants wördt mangs nog et hulpwoarkwoord hebn in plaatse van wean gebroekt. Dèt geet op de zelfde wieze as in et Engels:

Rechtevoort geet et op et gebroek van wean in dee stean op an: 

Tukkers gebroekt heel vake doon as hulpwarkwoord um ne haandeling te beskriewn. A'j det noar et Hollaands vertaalt, kleenkt et wat keenderlik in de oorn, mear feailik is et heel normaal.

Umdet völle sprekkers rechtevoort ook völle Hollaands doot, meant ze dèt dit keenderlik is, en doarumme neet good. Dee gebroekt doarumme rechtevoort meestntieds n Hollaandsn vorm: Ik leaze.

Tweants steet ook bekeand um de völle saamntrekkings van weurde. Dit gebuurt allene neet op good geluk, mear as et oonderwoarp noa et hulpwoarkwoord keump, zoo as wiln, hebn, wean, doon en woarkweurde dee at op nen kleenker eandigt. Allene as der noadruk op et oonderwoarp keump, wördt dit neet edoan.

Meestieds wördt wiln saamn etrökn tot

Vuurbeeld met hebn

In et Tweants wordt regelmoatig dubbele vuurzetsels gebroekt. Vake slot dan een noazetsel et vuurzetselvuurwearp of. Dit is um ne oetdrukking wat mear kracht met te gewen, of te loaten zeen det ne beskrewene gebuurtenis met völle geweald gebuurt.

Tweants hef vake aandere oetdrukkings as et Hollaands. Zo kan et Hollaandse alles goed? letterlik vertaald wordn noar Alns good?, mear echt Tweants gebrok vake de vroage Good te passe?. De Tweantse zegswiezn zeent vake beeldend; duur ne abstrakte beskriewing te geewn, weett de tooheurders wat dr bedoold wörd. Der zitt vake natuurellemeantn in. De beskriewings köant mangs slim ofwiekn van et bedoolde. Tukkers vertaalt disse zegswiezn vake rechtstreeks noar et Hollaands, woerduur at de Tweantismes ontstoat.

Hier he'j n poar vuurbeelde:

As nen Tukker wat te völle dut met noadelige gevolgen, keump dr vuur et woarkwoord n prefix ver-:




#Article 541: Daniël Lohues (530 words)


Daniël Lohues (Emmen, 16 febrewaori 1971) is een Nederlaandse componist, muzikaant en liedtieszanger, ofkomstig uut Erica ien Zuudoost-Drenthe.

Nao een paar jaor ien verskillende Engels- en Nederlaandstalige groepen te hebben espeuld, daoras The Charlies d'r iene van was, richtten Lohues ien 1994 de popgroep Skik op. Skik brocht vief plaoten uut: Skik (1995), Niks is zoas 't lek (1997), s Nachts (1999), Overal  Nergens (2000), Tof (2002), en de verzamelplaot Best Tof (2004).

Skik höld niet op te bestaon, mar Lohues richtten hum op aandere prejecten, benaom oppe blues. Ien 't veurjaor van 2003 begunden hi'j de groep Lohues  the Louisiana Blues Club. Hierveur is Lohues naor 't zuden van de Verienigde Staten etrökken umme bluesmuzikaanten op te zuken. Ien Baton Rouge, Louisiana hebt ze heur eerste plaotien mit op traditionele wieze espeulde blues openeumen, Ja Boeh (2003). Toe as de groep op 't North Sea Jazz Festival speulden, had Lohues op drei grote festivals ien Nederlaand espeuld (eerder ok op Pinkpop en Lowlands). Ien 2005 kwaamp Grip uut, daoras ok een zydeco-nommer op stiet.

De mèensen die mit Lohues ien de Louisiana Blues Club zaten, bint: Keith Keyes oppe bas, Marco Geerdink (Lohues zien neef) oppe rhythmgitaar, Gralin Neal oppe drum, en Rob van Donselaar oppe toetsen. De groep was actief töt en mit 2005.

Van 20 jannewaori töt en mit 2 april 2006 trök Lohues solo deur 't laand mit zien theatertour Allennig. Hiervan kwaamp op 27 meert 2006 een gelieknamige plaot mit akoestische liedties uut. Net as de twei plaoten van Lohues  the Louisiana Blues Club en verskillende plaoties van Skik, bint de liedties ien 't Zuudoost-Drèents ezungen. Op Allennig komp Lohues oe melancholiek inne mute. Ien 't nommer Allennig drokt hi'j zien gevuul uut det uuteindelijk iederien allennig is. Ien Beste Koningin vrag hi'j de keuningin um, as 't laand ien 'n bedriebenpark mut veraandern, Drenthe te sparen. Ien De kerke bezingt hi'j zien twiefel oaver 't geleuf (Lohues is kaddeliek opevoed). De ballade Annelie lik een knipoog naor Bob Dylan, en ien Erica zingt Lohues oaver zien singeliere baand mit zien geboortedörp.

In april 2008 kwaamp 't album Allennig II uut. Van jannewaori töt juni van det jaor toerden Lohues mit een gelieknamige theatertour deur 't laand. In 2009 kwaamp Allennig III uut. Met de theatertour Allennig IV in 2010 war het Allennig-vierluuk compleet.
In februari 2011 kwaamp de CD 'Hout moet' van zien letste theaterproduksie uut. 

Lohues schrif ok nommers veur aandere artiesten, waoronder Jenny Arean, Guus Meeuwis, Freek de Jonge, Paul de Leeuw en Kinderen voor Kinderen.

Samen mit de bandleden van Skik hef Daniël Lohues ien 1996 de Zilveren Harp ekregen, een Nederlaandse meziekpries. Ien 2006 wördden hi'j anemarkt veur een Edison inne caddegorie Zanger Nationaal.

Ien 2007 wun Lohues de Annie M.G. Schmidt-pries van Buma Cultuur en 't Amsterdams Kleinkunst Festival  veur de ballade Annelie. De pries had de vörm van een börstbeeld van de schriefster. Veur RTV Drenthe zee Lohues det 't beeld zien plekkien zol kriegen in zien eig'n Galerij der groten, tussen Bach en moeder Maria. Ien 2006 har dezölfde ballade al de Okapi Liedpries van Jan Rot zien Stichting Okapi/Stichting Jan Rot ewunnen veur 'een jaloersmakend lied'.




#Article 542: Kasteel (194 words)


Een kasteel (ook wal burcht enuumd) is ne verstarkte wonning.

Kastelen raakten in de Middeleeuwen in Europa in gebruuk. Eerst beston de verstarking allene uut holten palissades, later wodden stenen muren ebruukt.

Een kasteel kon ne verstarkte boerderi-je wean of een speciaal ebouwde konstruktie um in tieden van gevoar hen te kunnen vluchten.

Met de uutvinding van ut buskruut en artillerie verloren kastelen eure militaire betekenis. Ze woddden vaak um-ebouwd tot deftige huze woar het woongenot völle belangrieker was. Later wodden woonhuzen van edelen als noamaakkasteel ebouwd, alsof het ooit verstarkte burchten waarn ewest.
Bij sommige kastelen is de militaire betekenis uutendelek helemoal verdwenen.

In den Achterhoek stoat van oldsheer völle kastelen. In de vroggere gemeente Vorden allene al achte. Vorden wödt dan ok wal ut 'achtkastelendarp' enuumd. Eén van de oldste en nog zo goed as in olde stoat verkerende kastelen van Nederland is Huus Bargh in 's-Heerenbarg.

Een 'havezate' was in de Graofschap Zutfent, Oaveriessel en Drenthe een burcht mit bewonners die speciaole rechten hadden. Hier bunt d'r nog völle van. In Drenthe bint niet veul kasteel'n, allennig iene in Koevern. De toren op 'e Drèentse vlagge stiet symbool veur dit kasteel.




#Article 543: Karmis (229 words)


De karmis is van oorsprong een jaormark ter gelegenheid van de wiejingsdag van de petroonheilige van de plaotse. Karmis is dan oek een verbastering
van karkmis.

Op disse dag streumen 't volk samen um de petroonheilige te vereren en um hum te vermaken. In steelijke gebieden verleur de karmis vake zien baand mit 't rillegieuze fees dat deran verbunnen was, mar in veule darpen gaon beien nog haand-in-haand (veural in kattelieke gebieden) en geet der op de wiejingsdag een precessie uut. 

Karmis wonnen een paor dagen ehouwen en 't hef zich ontwikkeld tot een commercieel evenement. Eertieds was de karmis vake één van de minnige uutgaonsmeugelijkheen. 

Grote karmissen bin de Brusselse karmis, de Antwarpse Sinksenfoor de Tilburgse Karmis, de karmis in Weert, Venray, Nijmegen, Grunnen, Karmis Best, Heerenveen (Pinksterkarmis) en Hoorn.

In plaotsen mit een ouwe karmistredisie vienen der rond 't karmisgebeuren aandere evenementen plaose. Zo hem in Huissen op de donderdag veurdat de karmis begint 't Vleiskeuren. De plaoselijk slagers geven dan gelegenheid tot 't preuven van vleis. Van oorsprong was 't vleiskeuren oek erich op 't leren kennen van jonges en deerns dee daornao dan samen karmis gungen vieren.

Karmis is een vorm van amusement veur jonge luui dee een vake alderbarstensveul schik hem an wilde attracties zoas de spoekhuzen, botsauto's en zoksoort van dingen meer. De karmis kan een plaotse ween um evenouwers te leren kennen.




#Article 544: Vorden (147 words)


Vorden  (uutspraoke: Vodden) is n darp in de gemeente Bronckhorst in de provinsie Gelderland in Nederland. Tot de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 was Vorden n eigen gemeente.

Vorden wordt deuresneden deur de weg N319 van Zutfent naor Reurle en deur de Baokse baeke dee plaatselik ok wal de Vordense Baeke wordt enuumd. Disse bekke streumt uut in den Iessel. Vorden ligt an de spoorlijn Zutfent-Wenters en hef n eigen stasion.

Vorden steet ok wal bekend as t Achtkastelendarp en is daormet één van de meest kasteelrieke plaatsen in Nederland. Behalve Huus Vorden hef t darp nog de volgende kasten binnen zien grenzen: Hackfort, Den Bramel, Den Kieftskamp, Den Wildenborg, De Wierse, t Onstein en t Medler. In Vorden is ook de in de jaoren 1960 populaere serie Floris emaakt. Disse serie ging aover n ridder en zien Indiase vriend, die samen völle avonturen belaefd hebt.




#Article 545: Zellem (153 words)


Zellem (Nederlands: Zelhem) is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previsie Gelderland in Nederland. Zellem was tot de gemeenteleke herindeling op 1 ja nuar 2005 een eigen gemeente.

In 801 in wodden, volgens een oorkonde, deur Ludger (Ludgerus) een kapelleken op-ericht. In disse oorkonde steet, dat dat in ut gebied Saleheim was.

Tussen 1400 en 1500 kreeg de tegenswoordige Lambertikarke de vörm zoas hi-j dèn now hef. An ut ende van de Tweede Wereldoorlog woden de karke zo goed as helemoale verwoest. De karke wodden noa den oorlog wal meteen weer op-ebouwd en is nog altied ut middelpunt van ut darp.

Zellem nuumt zichzelf graag ut gruune harte van den Achterhook. In 2004 wodden ut komplan in ut centrum van ut dorp feestelek af-erond. Het darp hef now een gezellig modern harte. Zellem höldt völle tradities nog in ere. Zo wordt elken oavond um negen uur nog altied de papklok eluujd.




#Article 546: Gaanderen (376 words)


Gaanderen is een darp in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderland in Nederland. Het hef umsgeveer 7000 inwoners.

Gaanderen is ontstoan in de 12e eeuw. Toen wodden het buurtschap Gernere enuumd. Dat was een vernuming noar de zandrugge, dèn ut gebied beschermde tegen den Olde Iessel. Gernere zol af-eleid waen van ger en laar, wat spitse heuvelriege zol betekenen.

An ut ende van de 18e eeuw was der völle bosbouw in de contreien ontstaon. Doarveur waren völle ni-je arbeiders neudig. Die gingen wonen in ut disse contreien en zo is uut ut buurtschap uutendelek ut darp Gaanderen ontstoan.

In de grond rondum de Olde Iessel zit völle oer in de grond. Niet allene dat, moar ok de waterkracht van de bekken en genog holt in de buurte um holtskoal van te maken, maken dat der in ut gebied de iezerindustrie al vrog hef ontwikkeld. In 1689 richtten Josias Olmius aan de Bielheimerbekke de eerste Nederlandse iezergeteri-je op, de Rekhemse Hut enuumd. Bommen, kogels, handgranaten, moar ok huusholdeleke artikel wodden hier egotten. In 1821 wodden op de grenze met Terborg an de Akkermansbekke een ni-je iezergieteri-je op-ericht: Vulcaansoord. De hut wodden een groot bedrief dat an zowat heel Gaanderen werkgelaegenheid gaf. In 1977 is deur zwendel Vulcaansoord failliet egoan. In de 20e eeuw kwam der nog meer iezerindustrie in Gaanderen. Pelgrim maken gasheerden, fernuzen en ander huusholdelek materiaal. In de joaren '80 van de veurige eeuw wodden Pelgrim oaver-enommen deur de grote concurrent ATAG uut Ulft. Later verhuusde de produktie van ATAG, woar ok de Etna inmiddels onder viel noar Duven. Dit was opni-j een grote slag veur Gaanderen en umgeving. Momenteel is alleen ut bedrief Ferro nog in de metaalindustrie vol in bedrief in Gaanderen.

Gaanderen is een laevendig darp. In ut darp bunt twee katholieke scholen. De derde schole is openbaar. Ok bunt in Gaanderen twee katholieke karken, de St. Augustinuskarke en de St. Martinuskarke.

Der besteet een zekere scheiding in Gaanderen. De spoorbane dèn dwars deur ut darp heer lup is de grenze tussen Gaanderen Noord (Old-Gaanderen) en Gaanderen Zuud (Ni-j-Gaanderen). Vrogger gingen de inwoners van Old-Gaanderen allene noar de schole en de karke in Ni-j Gaanderen en in Old-Gaanderen krek zo. In de letste joaren is doar wel wat verandering in ekommen.




#Article 547: Wael (174 words)


Wael (Nederlands: Wehl) is een darp in de gemeente Deutekem en gelaegen in de Gelderse streek De Liemers. Tot de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 was Wael een eigen gemeente.

De name Wehl of Weel kump veur t eerste rond 1200 veur. Ok bunt der archeologische vondsten uut dèn tied. Tufstenen delen van de katholieke karke komt ok uut dèn tied. Vanaf 1406 viel Wael onder de graven van Kleef. Ruum vier eeuwen bleef Wael Kleefs en dus viel t darp as enklave in Nederland onder Pruussen. In 1816 wodden Wael onder t gezag van t Koninkriek der Nederlanden eplaatst. De eurspronkelike bebouwing was tot an 1945 an de tegenswoordige Stationsstroate, Grotestroate, Diemseweg, Keppelseweg en Beakseweg. Noa den oorlog is der völle ni'jbouw bi'j ekommen en gruujde t antal veurzeningen ok in een vlug tempo.

Völ minsen geleuve nog in n old verhaal; dat Karel de Grote op d'n Hettenheuvel stinge, en uutkeek oaver de vlakte woar Wael lag. Hi'j het toen gezeit: Wat Een Heerlijk Land, woarvan de eerste letters Wehl vormt.




#Article 548: Iezevoorde (111 words)


Iezevoorde (Nederlands: IJzevoorde) is een buurtschap in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderland in Nederland.Het ligt veur an den bos de Slangenburg (bos). Der woont umsgeveer 50 mensen. Het buurtschap is, umdat er weinig openbare veurzieningen bunt, helemoale op de stad Deutekem an-ewezen.

Het plaetsken hef wal een basisschole woar zo'n 60 (veurnamelek boeren)kinderen op zit. Ok is er een peuterspölzale. Daarbi-j is der een café, waardeur het wat veurzieningen an geet op een klein darp liekt. Der bunt ook völle verenigingen op verschillende gebieden. Van toneelspöllen (THIJS) en zang (Hosanna), tot een gymvereniging (IJGV) en een volleybalvereniging (VIJV). In september hef Iezevoorde zelfs zien eigen volksfeest, ut Iezevoords buurtfeest.




#Article 549: Wienbargen (Deutekem) (272 words)


Wienbargen (Nederlands: Wijnbergen) is een darp in de gemeente Deutekem en gedeeltelek in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Ut wordt van Deutekem escheiden deur den Olde Iessel. Der woont in het darpken in 2005 een paar duzend mensen. Ok is der een klein kasteeltjen, de Kemnade. Wienbargen had vrogger ok zien eigen treinstation, dat later station Deutekem-West wodden. Halte Wiemberge het altied in Dörkum gestaon (de Haop) en is genuu:mp naor 't derp in de gemeente Bergh dat aan de Haop grenst. Moar met de opening van ut station Deutekem-de Huet wodden ut station eslotten. Ut stationsgebouw uut de joaren '50 van de 20e eeuw steet der nog wal en dut now dienst as kantoor van een architectenburo.

Wijnbergen is in de joaren '80 op-edeeld in een Deutekems deel en een deel van de vroggere gemeente Bargh (now gemeente Montferland), woar ut dan toe altied helemoale bi-j-eheurd had. Het deel van Deutekem is het grootst, et hef zien eigen karke dèn an de Broamptseweg ligt. Net buten het darp is een groot bedrievenpark dat doorlöp tot aan de gemeentegrenze met Montferland.

Zelf zeggen de luj: Wiemberge (met 'n driepoot).

Het deel van Montferland is umsgeveer net zo groot wat oppervlak an geet, moar in tegenstelling tot het Deutekemse deel is ut zeer dun bevolkt. Er woont umsgeveer 100 mensen.

Het is de bedoeling dat zudelek van de Deutekemse wiek Dichteren 1000 woningen worden ebouwd om nog meer mensen te huusvesten in de gemeente. Ook is eind 2004 beslotten dat er een derde brug over de Olde Iessel ebouwd wordt zodat niet iederene deur det stad hoeft te rieden.




#Article 550: Baek (Montferland) (190 words)


Baek (Nederlands: Beek) is een darp in de gemeente Montferland, provinsie Gelderland in Nederland. Baek is hoast wal zeker genuump noar de beek (Liemers dialekt: Baek), dèn zien bron het op 't Peeske. 't Peeske is één van de heuvels van de heuvelrug Montferland, woar de gemeente Montferland noar genuump is en wut ook wel Peeskesbult genuump. Op 't Peeske kump bronwater an de oppervlakte van woaruut een kleine beek de heuvel afstreumt. Baek is venamelek een toeristenplaats met een antal hotels en campings. De natuurleke umgeving trekt joarleks völ toeristen en dagjesmensen.

Alhoewel Baek vroeger bi-j de gemeente Bargh heurde is de Baekse bevolking meer op Diem en Deutekem (Durkum) gerich. Zeker vroeger was ut makkeleker um vanuut Baek noar Diem te goan, as noar 's-Heerenbarg, woar 't Peeske en Wolkenland en de Zeddamse bult nog veur lag. Ut Baekse dialekt liek dan ook meer op ut Diemse as op ut 's-Heerenbargse. Baek lig kot aan de grens met Elten in Duitsland. Elten is na de oorlog een tied Nederlands gewes. Mede doarum het ut Baeks ook veel Duits opgenomme. Baek het een katholieke karke en een katholieke basisschool.




#Article 551: Möppelerdiep (129 words)


't Möppelerdiep is een kenaol det löp van Möppelt ien Drenthe töt De Sluus ien Oaveriessel. Oorsprunkelijk was 't een netuurlijke streum die de Sethe hietten. De name van 't gemaal ien De Sluus, Zedemuiden, kömp daor weg.

't Kenaal wördden verskillende keren uutegraven en brieder emeuken; ok bint d'r een paar bochten of-esneden. Dit hebt ze edaone veur de törfgraveri'je. 't Kenaol was een belangrieke waterweg veur 't vervoer van dizze braandstof. Möppelt en De Sluus waren veurname deurvoerhavens, vanwaor de törf wieder gunk naor Hollaand. Deur de törfwinning kreeg 't Möppelerdiep meer water te verwaarken.

't Möppelerdiep verbiendt de Drèentse Heufdvaort en de Hoogeveense Vaort mit de vroggere Zuderzee. 't Leste stok töt an de zee mus wörden of-elegd oaver 't Zwärte Wäter, det uutmondt bi'j Gällemuun.




#Article 552: Diem (371 words)


Diem (Nederlands: Didam) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland.

Tot 1 januari 2005 was Diem een eigen gemeente, doarna wodden het as gevolg van de gemeenteleke herindeling samen-evoegd met de buurgemeente Bargh tot Montferland. Ut darp Diem wodden al rond ut joar 800 enuumd.

Diem steet bekend as de schuttersgemeente van Nederland. Op het gebied van de vroggere gemeente Diem bunt zeuven schutteri-jen:

Op het gebied van de schutteri-j spölt vooral Schutterij Loil Vooruit uut het darp Lool op dit moment een grote rol, aangezien disse vereniging de afgelopen 3 jaar moar liefs 2 keer de Euregio schutterskoning hef meugen leveren.

Ook om zien carnavalsoptocht is Diem bekend. Alle joaren trekt op carnavalszondag de bonte stoet vanuut Lool en Den Diek noar t gemeentehuus in Diem.

Op plaatse woar now de katholieke Mariakarke steet, hef toen al een karke estoan. De tegenswoordige karke, dèn in de middeleeuwen ebouwd is, wordt ok wal de kathedraal van de Liemers enuumd, vanwaege de laat-gotische bouw. Met de Reformatie wodden de karke eigendom van de altied klein gebleven protestante gemeente.

In de joaren '50 van de 20e eeuw stelde de gemeente Diem an de protestanten veur: de karke afbrekken of restaureren. Dit vanwaege de bouwvallige stoat van ut gebouw. De protestante gemeente was te klein um de karke te kunnen onderholden, loat stoan te kunnen restaureren. De pastoor van de katholieke Martinuskarke hef toen een actie op touw ezet um de karke te kunnen oavernemmen en te restaureren. In 1956 wodden de karke an-ekocht en restaureerd, noadat de protestanten kort noast de karke eure eigen ni-je karke hadden ebouwd. Vanaf dat moment had Diem twee katholieke karken, de st. Martinuskarke en de Mariakarke.

De St. Martinuskarke was ne waterstoatskarke dee in 1850 ebouwd wodden. Umdat de karke in de joaren '70 van de 20e eeuw te bouwvallig wodden, is hi-j in dèn tied vervangen deur een moderner karkgebouw. Deur de terugloop in de karken mos ut karkbestuur in ut begin van disse eeuw ne moeileke beslissing nemmen: één karke sluten. Dat is de vri-j ni-je Martinuskarke ewodden. In de zommer van 2006 is de karke af-ebrokken um plaatse te maken veur ut woonproject Meulenvelden in ut verni-jde centrum.




#Article 553: Greffelkemp (112 words)


Greffelkemp (Nederlands: Greffelkamp) is een buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Greffelkamp hef 354 inwoners (stand 2003).

Greffelkemp hef een eigen schutteri-j: St. Martinus. De inwoners van Greffelkemp gebruukt het schuttersgebouw meestentieds as middelpunt van ut buurtschap. Een paar keer per joar komt bi-jnoa alle inwoners van Greffelkemp samen en wordt er een zogenaamd schutterstreffen eholden. Joarleks wordt het schuttersfeest evierd. Der wordt dan op der moandag eschotten um het koningsschap, ring-estokken, en op de zondag van ut schuttersfeest komt alle schutteri-jen uit Diem en umstreken bi-j mekare op het plein noast ut gemeentehuus. Doar wordt activiteiten eholden zoals ut defilé veur burgemeester en wetholders en vaandeldraejen.




#Article 554: Kilder (101 words)


Kilder is een darp in de gemeente Montferland, in de previnsie Gelderland in Nederland. Et darp was onderdeel van de vroggere gemeente Bargh en hef 1460 inwonners (2004).

Et darp ligt op vief kilometer afstand van Deutekem en op vieftien kilometer van et Duutse Emmerik.

Op Eerste Pinksterdag 2005 kwam Kilder in het ni-js deur et neerstorten van een vliegtuug in de weilanden tussen Kilder en et kortbi-j gelaegen Loerbaek.

Kilder steet bekend um zien rieke verenigingslaeven. Voetbalclub s.v. Kilder, sportverening s.v. Wilskracht, toneelvereniging Vrolijk, schutteri-j Sint Jan Kilder en de muziekverenigingen Sint Jan en de Joepiebloazers bunt hier veurbeelden van.




#Article 555: Lool (113 words)


Lool (Nederlands: Loil) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland, in den streak den Achterhook, in Nederland. Het hef een inwonerantal van umsgeveer 1900 inweuners.

Het dorp wodden veur ut eerst enuumd in 1178, al was de name toen nog Loel. Lool hef een windmölle, de Korenbloem, een katholieke karke (Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen) en een basisskole (Daltonbasisskole, enuumd noar Sint Jozef). Ok hef ut verschillende sport- en vri-jetiedsverenigingen. Het darp is tevens bekend vanwaege het grote carnaval (één noa grootste optocht van Nederland). Ieder joar vertrekt vanuut Lool disse bonte stoet noar de vroggere heufdplaatse van de gemeente Diem woar Lool tot 1 januari 2005 bi-j heurde.




#Article 556: Zerrem (110 words)


Zerrem (Nederlands: Zeddam) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Ut ligt an de voet van het Bergherbos. Zerrem ligt aan de deurgaande weg van Deutekem noar 's-Heerenbarg.

Het darp besteet uit dri-j delen:

In het Bovendarp steet de katholieke Sint Oswalduskarke woarvan het oldste deel uut de 12e eeuw kump.

Ok in het boavendarp steet de oldste mölle van Nederland, De Groafeleken Toornmölle. Ut is ok samen met de Butenmölle in Zevenaar de enige torenmölle in Nederland.

In het darp is völle toerisme vanweage het mooie bosgebied Montferland woaar Zerrem noast ligt. In 2006 wodden het werelkampioenschap veldrieden in de Zerremse bossen eholden.




#Article 557: 's-Heerenbarg (357 words)


 's-Heerenbarg (Nederlands: 's-Heerenberg) is ne stad in de gemeente Montferland, in de previnsie Gelderland in Nederland. De stad hef um en naobi'j de 8000 inwonners (2003). 's-Heerenbarg steet bekand um t carnaval, baoven de grote rivieren is dit et Mekka van et carnaval. Den optocht (zundags met carnaval) is meer dan de meujte weerd um te bekieken. Met carnaval is 's-Heerenbarg bekand as: Waskupenstad.

Deur t book Pim Pandoer en de Heks van 's-Heerenberg kreg de stad in de 20de eeuwe n betjen bekendheid. t Verhaal geet aover ne olde weduwe met den name Mechteld ten Ham dee van verskeidene zaken deur de vroggere 's-Heerenbargse bevolking beschuldigd wodden. Dit vröwken wodden op 26 juli 1605 op den brandstapel ezat. Algemeen wödt an-enommen dat Mechteld ten Ham de leste veur hekseri-je vereurdeelde vrouwe van Nederland is. In 's-Heerenbarg wödt rundumme augustus elk jaor n feest evierd uut eer an de olde weduwe.

t Neije Raethuys wödden in 1531 ebouwd as vervanging van t Ailde Raethuys an de Kellenstraote. Van oldsheer is t raodhuus t bestuurscentrum van de stad en van t land van den Barg. Vergaoderingen van de magistraot en van de gearfden van t graofschap Bargh bunt hier ewest. Daornaost wödden der recht esprokken. In den keller was ne gevängnis en vandage is veur t raodhuus nen schandpaol op-esteld. De raodhuusklokke uut 1526 wödden in vrogger tieden ebruukt um de burgerleu bi-j mekare te roopen veur vergaoderingen en bi-j nen uutbraok van een ramp, zoas nen braand. Et raodhuus wödden in de jaoren 1914-1918 restaureerd.

Muntrecht: de heern en later graven van den Bargh ontvingen in et midden van de 14de eeuwe muntrechte veur de heerlekheid Dieren van den hartog van Gelre. Umdat zi-j daor gene andere bezittingen hadden, konden zi-j dit muntrechte nooit ter plaatse uutvoeren en bunt der in Dieren nooit warkelek munten eslagen. Rundumme 1577 wodden der in 's-Heerenbarg alderbastend völle zilveren en golden munten eslagen met daorop den tekst in Dieren cusa (eslagen in Dieren). Dizze munten voldeejen neet an de wetteleke eisen, maor deur de vermelding Dieren onttrokken de heern van Bargh zich an t toozicht (en straffen) van den Duutsen keizer.




#Article 558: Bargh (198 words)


Bargh (Nederlands: Bergh) was tot 1 januari 2005 een gemeente in de previnsie Gelderland. De gemeente had op 1 januari 2004 18.390 inwoners en had op het moment van opheffen een oppervlak van 74,98 km² (woarvan 9 km² water).

Bergh als gemeente is ontstoan uut de heerlekheid Land van den Bargh; er besteet geen plaatse waarnaar de gemeente is enuumd In 1863 verloor Bargh land aan de toenmalige gemeente Gendringen. Op 1 januari 2005 ging Bargh met de buurgemeente Diem op in de ni-je gemeente Montferland.

De plaatse kreeg op 8 september 1379 stadsrechten van Graaf Willem I (Willem van den Bargh). In 's-Heerenbarg steet het kasteel Huus Bargh, woar de heren van den Bargh huusden. Het stadjen is interessant veur toeristen en geïnteresseerden in geschiedenis um te bezuken. In het kasteel Huis Bergh bunt völle schilderi-jen van olde Italiaanse meesters te bezichtigen. Disse kunstcollectie was eigendom van de letste bewoners van ut kasteel, de textielmagnaat Van Heeck. Van Heeck hef noa zien dood ut kasteel en de hlee inventaris noa-eloaten an de Stichting Huus Bargh, dèn ut kasteel now beheerd. In de directe umgeving ligt het natuurgebied Montferland dat deur fietsers, wandelaars en peerdrieders druk bezocht wordt.




#Article 559: Baoven-Slinge (160 words)


De Baoven-Slinge (Nederlands: Boven-Slinge) is ne baeke dee bi-j Wenters Nederland binnen kump. De baeke löp zudelek langs Wenters en slingert zich letterlek nen weg deur ut Achterhookse landskap. In westeleke richting streumt de baeke lengs Miste naor Breevoort, Aalten en Vasseveld en kump ten slotte bi-j Westendarp in de Bielheimerbekke uut. 

De Baaven-Slinge hef neet altied dezelfden löp ehad. Zo streumden de bekke vrogger deur de grachte van de veste Breevoort. Later hebt z'um verlegd naor et oosten van Breevoort. In de 20e eeuwe is zee, net as de Grolsen Slinge, grotendeels kanaliseerd um afwatering te verbetteren en aoverstromingen oet de weg te gaon.

Et Waterskap Rien en Iessel (Nederlands: Waterschap Rijn en IJssel) beheert de bekke en n groot deel zol as 'ekologiese zone' in-ericht worden. De Grolse Slinge en Baoven-Slinge wodden beide weerumme ebracht in nen slingerenden vorm. Bi-j Aalten gaot ze dat doon an de zuudziede van de Slinge ter heugte van den wonwiek Hare/ Haermansweijde.




#Article 560: Grolle (1150 words)


Grolle (Nederlands: Groenlo, older Nederlands: Grol) is ne stad in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland. Tot 1 januari 2005 was Grolle ne eigen gemeente. Op 1 januari 2006 had Grolle samen met et buurtschop Zwolle 10.067 inwonners.

Grolle is ontstoan an ut beginne van de 7e eeuw, zo rond ut joar 610, toene de Saksen in den Achterhook gingen wonnen en zich bi'j et riviertje de Slinge (Grolse Slinge) vestigden. De olde name Groenlo (Grunloh, Gronloo), zol er op duden dat d'r n greun bos in de buurte was. Dat is ok de verkloaring veur ut olde woapen van Grolle, ne greune boom. Veur de reste was ut een grote drekkige bende rond Grolle, woar haost gin deurkommen an was. Pas in de negene eeuw wodden de stieve Saksische leu in Grolle veur ut eerst Christelek, deur de Kattelieke pastoors oet Münster, woaronder Ludger. In 809 wodden de eerste parochiekarke in ebroek enommen, eneumd noar den heiligen Calixtus en ontstond ut karspel Grolle. Van oet disse karke in Grolle, wodden later in de umliggende plaatsen karken op-ericht, zoas in Borklo, Eibargen, Lechtenvoorde.
Grolle heurden bi'j ut Groafskop Lohn, moar toon de heerlijkheid Borklo zich afskeiden, kwam Grolle in ut bezit van de Heren van Borklo.

Grolle greujden en wodden as stad steeds belangrieker, en doarumme wodden wallen um de stad ebouwd. In 1236 kocht Graaf Otto II van Gelre Grolle (en heur rechtsgebieden) van Hendrik van Borculo. Ut platteland um Grolle blif bi'j de heerlijkheid Borklo. Tien joar later wol Herman van Lohn de macht oaver Eibargen, Nee, Grolle en Geesteren an de Graaf van Gelre oaverdragen, moar toon wodden dudelek dat hee hierveur neet de rechte had. En zo gebeurden ut dat dizze gebieden, met oetzondering van Grolle, neet in de hande van Gelre vielen, moar bi'j de heerlijkheid Borklo bleeven. En zo was Grolle in 1246 ne Gelderse exclave ewodden, umringd deur de heerlijkheid Borklo en Lechtenvoorde. Op 2 december 1277 krig ut stads­rechten (van Graaf Reinoud) van Zutfent (sloet II no. 991), en wodden ut één van de stemheb­bende steden van ut kwarteer Zutfent. Vanaf dee tied ging ut hard veuroet met de welvaart in Grolle. De stad was al vrog een han­dels­cen­trum an de weg Duuts­land - Holland, woarlangs de Hanzekoopleu gingen met eur handel. Zo kwam ut dat der een bleuj­end gildewe­zen ontstond in Grolle. Um Grolle wieters te beschermen, wodden in 1334 ne mure rondum de stad ebouwd. In 1550 wodden in opdracht van Karel de Viefde de wallen op-ehögd en ne grachte an-elegd.
De eerste berichten dat ne richter en skepenen in Grolle bunt, kump oet ut joar 1265. Der waren 6 roaden, van wee 2 burgemeesters en 4 skepe­nen. De richter van Grolle ontving zien commissie van de landdrost van ut Graafschap Zutfent. Dit schient der op te wiezen dat ok Grolle, net as Doezebarg en Lochem, vrogger tot ut land­drost hef eheurd. Vanof 1406 ­heurden ut tot ut leengebied van de bis­köp­pe van Münst­er. Net as in Lochem en Deutekem, bunt völle stukk'n kwiet oet ut richterlek archief, wat meskien leg an de geweldadige tieden van den Tachtigjoarigen Oorlog.

Ut vormden in de 16e en 17e eeuw ne starke veste, dee as grensstad vake wodden belegerd, veural in den Tachtigjoarigen Oorlog. In 1595 wodden de stad deur Maurits van Oranje belegerd, moar toen wol ut neet lukken de stad in te nemmen. Tiedens ziene veldtochte van 1597 probeerden hee ut opni'j en toen veroverden hee Grolle. Grolle blif bi'j de Staatsen tot ut in 1606 heroverd wodden deur de Spaan­se troepen onder Spinola. Tussen de belegeringen deur wodden de stad wieter en wieter oet-e-bouwd met ni-je en hogere wallen en grotere grachten. Noa twintig joar Spaans te wean, wodden Grolle in 1627 bele­gerd en her­overd deur Frederik Hendrik. In 1672 wodden ut veur de letste keer belegerd en inenommen deur de bisschop van Münster, bi-j-enaamd Bommen Berend in verband met zien oorlogszuchtige karakter. Hee holden de stad bezet tot 1674. In dizze tied wodden de meesten van de mure en wallen afebrokken.

Heden ten dage bunt in Grolle nog steeds bastions, grachten en kanonnen te vinden. Ut Grols Kanon boaven op de Kanonswal in Grolle is nen symbool veur de stad. De gemeante hef ut veurnemmen om Grolle zo good as meugelek weerumme te kriegen in de vorm as de belegeringe van 1627. Doarum is in 2008 de vorm van de grachte anepast en bunt er tien ni'je kanonnen neer ezet langs de grachte.

Het bier Grolsch is veur ut eerst in 1615 in Grolle e-brouwen deur Willem Neerfeldt, en dat is Grolsch blieven doon tot ut bedrief in 2004 un ni-je brouweri-j openden in Bokel, bi-j Eanske. In 2005 is de produktie in Grolle helemoale stop-ezet en wodden den olden brouweri-j af-ebrokken. Bi-jnoa vier eeuwen biergeschiedenis in Grolle wodden doarmet af-eslotten.

In Grolle hef lange tied ok völle Jödden in de stad ehad, moar noa den Tweede Wereldoorlog was de Joodse gemeenschop bi'jnoa verdwenen. De synagoge is ne woonhoes ewodn. In ut Grolsche dialect bunt nog Jiddische woorde te vinden, zoas jofel (mooi) en sjikse (meiken). De Schoolstraat in Grolle verwiest neet noar ne school, moar noar de sjoel (synagoge).

Grolle is deur de invlood van Münster en de Spanjaarden oaverwegend katteliek, ut hef neet met edoan met de Reformasie. Doarum wod duftig an carneval en karmis edoane en gif ut völle cafés in de stad. 

Groenlo hef als olde stad spul um te bekieken wat verwis noar de historie van de stad.
Hier ne lieste met wat bezeensweerdegheden:

Hierunder ne kleine lieste van de grootste Grolse evenementen:

Ut grootste park in Grolle, de Halve Moane, leg in ut noorden van de olde binnenstad. Ut maaktendeel oet van de vestingwarken en was ooit eigendom van ut gasthoes, wel er tuunen hef anelegd. Hierdeur kon de gemiente dit gebied neet gebruken veur woningbouw. Doarumme is dit gebied ut best bewaard ebleven van de vesten. In ut park is nen hertenkamp evestigd. Ne raveliene ku'j op via ne brugge en doar hebt zee ne vogeleiland van emaakt. In 2008 bunt er plannen um ut park te verploatsen, um op dizze wieze nen vrij schootsveld te maken, zo as ut was in 1627.

Bierbrouwer Grolsch was lange tied ut belangriekste bedrief in Grolle dat zorgden veur warkgelegenheid. Ut biermark, verneumd naar Grolle (de naame betekent dan ok letterlijk ‘oet of van Grolle’) is eeuwenlang in de stad ebrouwen, moar vanaf 2005 is de hele productie van ut bedrief verplaatst naar Bokel bi-j Eanske. 

Een ander beurs-enoteerd bedrijf in Grolle is Nedap, onder meer bekend van de stemmachines die ebroekt wodt bi-j verkiezingen.

Van 1947 tot 2001 is un kartonnagefabriek in Groenlo evestigd ewest onder verschillende namen: Apeldoornsche Cartonnagefabriek N.V, Monocon, Sweetheart en Polarcup. De fabriek was Europa's grootste plastic bekerproducent. Moderbedrief Huhtamaki van Leer slot en verplaatsten de fabriek in 2001, waarbi-j meer als 200 banen in Grolle verdwenen.




#Article 561: Lechtenvoorde (380 words)


Lechtenvoorde (Nederlands: Lichtenvoorde) is ne stad in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland.

In 1277 leet Gieselbert van Bronckhorst, heer van Borklo, den Burcht Lechtenvoorde bouwen bi-j de voorde (deurwoadboare plaatse) in et centroale bekkengebeed. Lechtenvoorde, dat vanof 1397 onder de heern van Bronkhorst veel en deel uut­maken van de heerlekheid Borklo, umvat­ten de plaatse Lech­tenvoorde en de buurtschoppen Vroagender, Lechten­voorder Bosch, Leeuweld en Zöwwent. Bi-j et buur­tschop Zöwwent ­heurden de havezathe Harreveld. De leenheer­schoppi-j van de heer­lek­heid wodden in 1406 deur Gisbert II an Münster op-edragen. In 1777 wodden Lechtenvoorde ekoch deur den stadholder Willem V, woarnoa et domeingood wodden. Den heer stelden den ric­hter, laand­skriever, advo­coat-fis­coal, voogd en onder­voogd an. Tot an de Bataafse revolutie in 1795 blef de heerlekheid n persoonlek bezit van de Oranjes. Noadeen blef alleneg den titel Heer van Lechtenvoorde beholden. Könningin Beatrix dreg doarumme nog altied den titel 'Vrouwe van Lechtenvoorde'. Den doatum van et steade­lek recht is (nog) neet be­kend.

Op de markt van Lechtenvoorde steet nen zwarfkei van ruum 20.000 kg. Dizzen kei is doar in 1874, ter geleagenheid van 't 25-joarig regeringsjubileum van könning Willem III, deur 99 Lechtenvoordse schoonmakers vanuut et Vroagenderveld noar too eslöpt. Hemelsbreed is dat nen ofstaand van rundumme veer kilometer. An dizze gebeurtenisse dankt Lechtenvoorde den bi-jnama Keistad en dankt de inwonners euren bi-jname Keienslöppers. Boavenop den steen wodden n beeld van nen liggenden leeuw eplaatst. Dizzen leeuwe was ontleend an et woapen van de heern van Bronkhorst. Dizzen liggenden leeuw wodden in 1897 vervangen deur nen zittenden leeuw, den onder zienen veurpoot 't woapen van Lechtenvoorde heeld. Dizze tweeden leeuw was ende joaren '60 zo verweard en beskadegd dat nen Duutsen beeldhouwer opdracht wodden egeaven nen ni-jen leeuw te maken. Ok dizzen daarden leeuw is nen zittenden leeuw den met énen veurpoot et gemeentewoapen vasthöld.

Tot 1 januari 2005 was Lechtenvoorde ne zelfstandege gemeente, vanof dee tied wodden de gemeente samen-evoegd met Grolle. Officieel wodden den name van dee ni-je gemeente Grolle, moar noa n gezoamelek stemmen, hadden de meeste inwonners van dee gemeenten nen veurkeur veur den ni-je name Grolle-Lechtenvoorde an-egeaven. Dizzen name gebruukten de gemeente ne tied as warkname; vanof 1 januari 2006 gebruukten zie Oost Gelre as warkname en vanof 19 mei 2006 is dizzen name in gebruuk.




#Article 562: Leeuweld (130 words)


Leeuweld (Nederlands: Lievelde) is n darp in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse provinsie Gelderland. Tot ende 2004 was het ne darpskern van de olde gemeente Lechtenvoorde. t Darp hef umsgeveer 1725 inwonners.

In Leeuweld wödt t Boksebier ebrouwen in t Openluchtmuseum Erve Kots. Ok is in Leeuweld t spel Boerengolf uutevonden. Vanof 2004 hef Leeuweld ne wiengaord van 4,5 bunder an n voot van de Engelse schans. Ok he'j in disse plaatse t spoorwegstasion Lechtenvoorde-Grolle.

Leeuweld is in de kontreien ok bekend um nen groten binnenspöltuin, Binnenpret, dèn op de funderingen van ne olde boerderi'je is ebouwd.

Leeuweld betekent laeg, maor groot veld. Old-Hollandse namen veur Leeuweld bunt: Lyvele, Lyvelde, Levelde, meugelik ok Lefna, maor daor bunt ze neet zaeker van. Tiedens karneval het t darp t Nölersdarp.




#Article 563: Geschiedenis (133 words)


Et woord geschiedenis wodt meerstal bruukt veur infermaosie over et vleden, zoas in de geologische geschiedenis van de eerde. As studieveld verwiest et naor de geschiedenis van de meenske, dat wat vaastelegd is over et vleden van de meenselike maotschoppi'je. Een aandere definisie van geschiedenis kan wezen: Geschiedenis is de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van de meenske in zien vleden, en die deur de wetenschop vanuut et heden et vleden perbeert te begriepen.

Geschiedenis wodt baseerd op een grote diversiteit an bronnen, inklusief schreven en drokte bronnen, vraoggesprekken (mondelinge geschiedenis) en archeologie. Pattie benaoderings bin in de iene periode gebrukeliker as in de aandere. Ok is de studie van geschiedenis onderhevig an modetrends. De gebeurtenissen uut de periode veur et schreven woord staot bekend as de prehistorie (letterlik de veurgeschiedenis).




#Article 564: Daans (161 words)


Daans (lichtkaans uut 't Oold-Fraanse dancier of uut 't Frankisch) is et ritmisch bewegen van et lief. Meerstal gebeurt daansen op meziek. Daansen is een vorm van expressie, en kan allienig of tegere as sociaole aktiviteit daon wodden. 

Een daans wodt meerstal op et laand uutvoerd, bi'jveurbeeld in zaelen, disko's, thuus veur de spiegel, en aandere eupenbaore ruumtes, mar ok in et waeter wodt d'r pattietoeren een daans uutvoerd, veurbeelden hiervan bin: waeterballet en synchroonzwemmen. D'r bin ok pattie sporten waor vechtkeunsten kombineerd wodden mit daans, een veurbeeld hiervan is 'kata'.

Daans komt niet allienig bi'j meensken veur, ok in de dierewereld wodt d'r daanst, in de dierewereld het een daans liekewel een betekenis en wodt niet daon as amuzement: et wodt meerstal bruukt om te kommuniseren en zo bepaolde lekaosies van bi'jveurbeeld eten dudelik te maeken. Daans kan in de dierewereld ok bruukt wodden om de vrouwgies te imponeren.

D'r bin slim veul verschillende daanssoorten, hieronder een antal bekende daanssoorten:




#Article 565: Tillevisiefilm (124 words)


Een tillevisiefilm is een film die (meerstal) niet in de bioskoop vertoond wodt, mar maekt is om op tillevisie uutzunnen te wodden.

Tillevisiefilms hebben vaeke een slechte naeme en wodden vaeke as B-film zien. Pattie tillevisiefilms (meerstal documentaires) hebben liekewel ok priezen wonnen. Een veurbeeld van een pries die uutreikt wodt an tillevisiefilms is de Nederlaandse LIRA-pries.

Tillevisiefilms wodden soms bruukt as de eerste oflevering van een ni'je tillevisieserie.

Een variaant op 'e tillevisiefilm is de drekt-naor-video-film, waorbi'j een film ok niet in de bioskoop vertoond wodt, mar drekt op video verschient.

Vanof 1999 produceerde de Nederlaanse peblieke omroep een prestigieuze reeks tillevisiefilms waor alle omroepen an mitwarkten. Disse wodden telefilms nuumd. Bekende telefilms bin Suzy Q, Cloaca, Familie, Het Schnitzelparadijs en Bolletjes Blues.




#Article 566: Vraogender (105 words)


Vraogender (Nederlands: Vragender) is t kleinste darp van de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse provinsie Gelderland.

Het steet onder andere bekend vanwaege ziene karmisse. Vraogender hef ok n uniek natuurgebied, t enige in Nederland aoverebleven laevende hoogvaen, t Vraogendervaen.

Vraogender hef ne rieke kultuur, bezeensweerdigheden in t bourgondies liekende darp bunt: de ruïne, t Vraogendervaen, korenmölle de Vier Winden, meubelmakeri'je de Candelaer en kafee Overkamp. De inwonners van Vraogender staot bekend as gemeudelik en sportief, n groot deel van de inwonners is lid van KSV, de plaatselike sportvereniging.

Op 12 juli 2010 is den karktoren ommewaaid., maor den steet der sund 2011 weer op.




#Article 567: Zöwwent (312 words)


Zuwent Zöwwent  (Nederlands: Zieuwent, Zöwwents: Söwwent of Söwent) is een darp in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland. Het hef umsgeveer 2000 inwoners.

Ut meest opvallende gebouw in Zöwwent is de katholieke St. Werenfridus karke. Disse karke is in de 19e eeuw ebouwd in de neo-gotische bouwstiel. In verholding met de grootte van ut darp is de karke zeer groot te numen. Hi-j wordt dan ok wal, noast de Ni'je Calixtuskarke in Grolle,  de kathedraal van den Achterhoek enuumd.

Zöwwent is tot wiet in de 20e eeuw helemoale katholiek ebleven. Der was gin andersdenkende te vinden. Ut had dan ok völle grote gezinnen. Achte tot tien kinderen waren gin uutzondering. Ut was lang één van de meest kinderrieke darpen van Nederland.

Het darp hef een paar heel völ veurkommende femilienamen, woarvan Wopereis en Krabbenborg veurbeelden bunt. Umdat der zovölle mensen met de zelfde achtername bunt, bunt ze vaker better bekend onder eure bi-jname. Een bi-jname is gin scheldname. Ut hef meestal van doen met de boerderi-je woar of de femilie vandan kump, of wat veur beroep der in de femilie zat, dat ging joa meestentieds van vader op zönne. As de mensen dan proatten van de Sniedas dan wist iederene, dat ut um de kleermaker, oftewal de snieder ging. Ok tegenswoordigs bunt nog völle femilies better bekend met eure bi-jname as met eure femiliename.

Zöwwent was tot in ut begin van de 20e eeuw een heel geslotten darp. Trouweri-jen buten ut darp kwammen niet veur. Dat betekenden dat der ok binnen de femilie vake etrouwd wodden. Veur ne trouweri-je tussen achterneave en -nichte is dispensatie neudig. An ut ende van de 19e eeuw waren der meer trouweri-jen mét dispensatie as zonder. Der is ne periode ewest dat ne trouweri-je zonder dispensatie een uutzondering was. Dit verkloart now nog steeds, woarum der moar zo weinig achternamen veurkomt in ut darp.




#Article 568: Nyborg (117 words)


Nyborg (Nijbörg) is n hoavenstadke op t oostelke punt van t Deense aailaand Funnen. t Is noa Odense en Svendsborg de grootste stad en Funnen. Bie Nyborg ligt ook de brogge dij Funnen mit Seelaand verbindt, de Storebælt-brogge. 

In Nyborg is nog aal n dail van de olle vesten en t Nyborgslot te vinden. t Nyborgslot is t oldste keunengskestail van Skandinoavie. t Stamt oet 1170 en is tegenswoordeg te bezichtegen as museum. Doarnoast bevindt zoch n poar honderd meter van t slöt vot ook t Nyborg museum, t stadshistorisch museum woar ook veul te bekieken is over t slöt en de stad. De kèrke van Nyborg stamt, net as t slöt ook oet de 11e aiw.




#Article 569: Film (cinematografie) (149 words)


Een film of rolprent is een verhael dat uutbeeld wodt in een serie rap opienvolgende stilstaonde beelden. De snelhied waormit de beelden projekteerd wodden is zodaonig dat disse beelden een vloeiende en kontinue beweging lieken te vormen.

In de cinematografie gaot et over vastelegde bewegende beelden, maekt deur de inwarking van locht op een lochtgevoelige laoge op een lange filmstroke, die deur de kamera rolt tiedens et opnemen. In disse laeste betekenis bin ok et geluudsspoor en eventuele aandere sporen inbegrepen.

De filmindustrie begon mit films zonder geluud, ok wel de stomme film nuumd. Laeter kwam de geluudsfilm, volgd deur de kleurefilm. De meeste films wodden in een bioskoop vertoond mit behulp van een filmprojektor (alhoewel digitaole projektie steeds vaeker veurkomp), mar d'r wodden ok veul tillevisiefilms maekt.

D'r bestaon verschillende genres. De cinematografie is de filmkeunst.

Een film wodt regisseerd deur een filmregisseur en produceerd deur een filmproducent.




#Article 570: Antoniuskapel (189 words)


Den Antoniuskapel is ne  kleine karke tussen Sillevolde en Sinderen. De kapel wodden umstreeks 1150 ebouwd deur de vroggere Heren van Sinderen. Bi-j de stichting wodden de kapel enuumd noar den heiligen Antonius, den bescharmheilige van de poggenzeektes. 

De kapel heurden as bidhuus bi-j ut kasteel Sinderen, wat in de 19e eeuw af-ebrokken wodden. Deur de eeuwen heer hef de kapel dienst edoane as gebedshuus veur kattelieken en prottestanten. En tot 1853 as schole. Ut wodden deur praktisch in-estelden zelfs wal gebruukt as dreugplaatse veur tabaksblader.

In 1660 wodden de kapel etroffen deur den bliksem en brannen helemoal af. Deur kollektes kon in 1662 de kapel weer op-ebouwd wodden. Boaven den ingang zit nen steen in-emetseld met de woorden SVM RAEDIFICATVM 1662.

Vrogger lag rondum de kapel ne begraafplaatse. De letste begrafenis was in 1861. Alleen ut graf van Bertha Ruebel is tegenswoordigs nog zichtboar. Wieters bunt op de begraafplaatse de leaden van de adelleke femilie van Sinderen begraven. Ut karkhof was tot 1915 eigendom van de femilie Ruebel en wodden toon verkocht an de Vasseveldse karke.

In 2002 wodden begonnen met ut in ere herstellen van de begraafplaatse.




#Article 571: Dronten (248 words)


Dronten () is n plaotse en gemeente in de Nederlaandse provinsie Flevolaand, in de polder Oostelik Flevolaand. Op 1 januari 2020 had de gemeente 41.569 inwoeners op n oppervlakte van 333,89 km². De plaotse zelf hef ongeveer 27.871 inwoeners (2012).

De plannen over de gemeente Dronten wördden vanaof t begin van de jaoren '50 emaakt. Veur de darpskoeme van Dronten begunnen de eerste konkrete plannen in 1958. De bouw van t darp begun in 1960. Van t begin aof an was der diskussie of Dronten n darp of n stad zol mutten wörden. Op 26 april 1962 kwammen de eerste bewoeners naor Dronten. In eerste instansie wördden uutegaon van hooguut 15.000 inwoeners, in laotere plannen wördden dit 30.000 inwoeners. Sinds 2012 hef de gemeente Dronten (Biddinghuzen, Dronten en Swifterbaant) meer as 40.000 inwoeners.

Op 1 jannewaori 1972 wördden de gemeente Dronten offisieel in-esteld. De naam Dronten kömp van de polder Dronthen, n polder die ontstaon is deur an-eslibd laand bie Kampen, op de grens van de provinsies Overiessel en Gelderlaand. Tot de instelling van de provinsie Flevolaand in 1986 voerden Ministerie van Binnenlaandse Zaken de meeste provinsietaken uut; sommige taken wördden deur de gemeente zelf eregeld.

Dronten ligt an de provinsiale wegen N305, N307 en N309.

As onderdeel van de Hanzeliende tussen Lelystad en Zwolle is der n stasion in Dronten ebouwd, dat op 9 desember 2012 in gebruuk eneumen is. Dronten is hierdeur beter bereikbaor ewörden, de reistied van Dronten naor Zwolle is noen zo'n twintig minuten.




#Article 572: Renaissance (341 words)


De renaissance is n stailperiode tussen de vrouge 15e aiw en begun 17e aiw. De noam Renaissance is Frans veur weergeboorte. Hiermit wordt beduild de weergeboorte van de kunst uut de klassieke oldhaid. Veul elementen uut de Olle Griekse en t Reumse kunst binnen trug te vinden in de Renaissance-kunst (bv. piloarn en frontons). De Renaissance begon in Itoalie deur de opkomt van de archeologie, woardeur man interesseerd roakte in de klassieke oldhaid. De renaissance wordt zain as n bluiperiode noa de donkere periode van de Middelaiwen. Dizze opbluien wordt in alle toupaste kunsten uutbeeld. 

Zo is in de schilderkunst veul meer kleurgebruuk te vinden, meer realistiziteit en rustige kompositsies. In de renaissance wordt ook n poging doan om perspektief uut te beelden, mor mit weinig succes. t Echte perspektief komt pas in de barok tot staand. De verholdengs kloppen wel, in tegenstellen tot de middelaiwse kunst. 

n Veurbeeld van n renaissance-schilderij is de Mona Lisa. t Schilderij zugt der realistisch uut en man het t idee dat Mona Lisa hailmoal bewegensloos is. 

In de Renaissance wuir t zölfwezen van de mìns belaankriek, woardeur ook de opkomst van de portretkunst n feit was.

Ook in de beelhaauwkunst en de architektuur komt dizze rust en realistiziteit weer trug. Beelden lieken ook stil te stoan (bv. David van Michelangelo).

De meziek is, net as de andere kunsten, ook vleureger. De meziekkleur bestaait in de Renaissance veural uut lichtblaauw. Dit omdat t ook n rust in zoch het.

In de Renaissance kwam ook de waitenschop op. Veurheen, in de middelaiwen, was de verkloaren veur alles: god. Alles wat man nait verkloarn kon, was gewoon god's waark. In de renaissance, dou de mìns zölf belaankrieker wuir, begonnen mìnzen zoch meer of te vroagen van hou of wat. n Veurbeeld van n waitenschopper uut de Renaissance is Leonardo da Vinci. Hai was ain van de eerste anatomische geleerden noa de Grieken en de Reumers. Noast dit op papier te zetten, zo as de Vitruvische Mìns, gebruukte hai de kennes van de anatomie ook in zien schilderijen.




#Article 573: Voot (129 words)


Een voot of een poot is een biologische structuur dee veurkump bie veul dieren en meensen en wonnen gebruuk veur de vortbeweging.

De voot van een meens besteet uut 26 amparte botten, 33 gevrichen, 107 ligementen en 19 spieren en pezen waormee de iezelig ingewikkelde bewegingen emaak wonnen um te kunnen lopen. De voot van de meens is te verdelen in dree gebieden:

De meens is 't eerste zoogdier dat permenent rechop op zien achterpoten gung staon. Dit maken de meens mobieler en zurgen derveur da-w de hanen veur aandere dingen gebruken konnen. As bie lichaamstaal ekeken wonnen naor de betekenisse van de houwige van 't lief, speulen de voten oek een grote rolle. De voten zurgen veur stabiliteit en bepaolen letterlijk ho stevig da-w in onze schoon staon.




#Article 574: Zaandverstuving (521 words)


n Zaandverstuving is n open plekke in de heed of de dunen waor gien enkele begreuiing veurkömp en waor t zaand deur de wiend en t waoter (regenbujen) versteuven wörden. Echt stuvend zaand kömp in Noordwest-Europa haost niet veur. In Nederlaand bin der nog n paor.

Zaandverstuvingen ontstungen in t verlejen deurdat de velden te veul of-eplagd wördden. De heedplaggen wördden bieveurbeeld gebruukt um n plaggehutte te bouwen en in de potstal. As der te veule plaggen of-ehaold wördden, kon de heed zich niet meer herstellen. Aandere schaodelike aktiviteiten waren t riejen mit te veule karren, en t laoten grezen van te veule schapen.

De wiend zörgden der dan veur dat t stuufzaand zich steeds veerder verspreiden waordeur de zaandverstuvingen steeds groter wördden. In n grote zaandverstuving kunnen deur de wiend dunen ontstaon. Langes de raand van n zaandverstuving ligt meestentieds n hoge zaandwalle, waor t zaand zich op verzameld. Soms wördden hele darpen bedreigd deur t oprukkende zaand. Zo kon n enkele störm vanuut de zaandverstuving n oogst deur n dunne zaandlage op de kwetsbaore plaantjes verrineweren.

Zaandverstuvingen bin in Europa, buten Nederlaand, iezelig zeldzaam, en hadden in de 19e eeuw n areaal van 78.600 bunders. Umdat dit gebied zich (oek as gevolg van overbegrezing van weigronden) uutbreiden, wördden Staotsbosbeheer op-ericht, dat gebieden as de Veluwe mit bos beplaantten. Tegenswoordig is nog 1.400 bunders over, veural in de provinsies Drenthe, Gelderlaand en Noord-Braobant. t Grootste stuufzaandgebied in Nederlaand is t Kootwiekerzaand op de Veluwe.

Um t verstuven van t zaand tegen te gaon, ku'j t gebied bebossen deur dennen te plaanten. Pioniersplaanten die zich in n zaandverstuving vestigen bin buntgres en zaandzegge. Daornao volgt roeg haormos. Daormee wördt t zaand wat vasteleegd en kunnen der aandere korsmossen verschienen, en vervolgens allinnig eenjaorige plaanten, zo as t lepeltjen (Capsella bursa-pastoris). Uuteindelik kömp de heed weerumme.

De grootste bedreiging van stuufzaand is de toename van organies materiaal in t zaand, deur de atmosferiese deposisie (vervuling vanuut de lucht mit onder aandere ammoniak).
Algen, mossen, korsmossen en hogere plaanten kunnen zo extra hard greuien in t van nature arme zaand. Hierdeur wördt t zaand meer en meer vasteleegd.

Maotregels kunnen wezen:

t Losse dekzaand dat op de bojem van de zaandverstuving an-etröffen wördt is helder geel. In dit zaand zit humus. Dat is wel t geval veur t stuufzaand. Tussen t dekzaand en t stuufzaand dat bovenop ligt, is soms n donkere lage te zien, n podzollage eneumd. t Is n overbliefsel van t eerder oppervlakte, waor t stuufzaand overhinne eweid is.

Een zaandverstuving lik n bietjen op n weuste (woestijn) en wördt dan oek wel n Atlantiese weuste eneumd. In n zaandverstuving trejen grote temperatuursverschillen op. Der koemen n antal amparte diersoorten veur, die daorop an-epast bin, zo as de tepuut, boompieper en de boomleeuwerik. Disse voegels leven van de pioniersplaanten en insekten die op de kaole grond lopen. Op de diepere vochtigere plekken in n zaandverstuving greuien oek wel korsmossen. Soms is t zaand diep vortesteuven tot op t nivo van t grondwaoter. Op disse plaotse ontsteet dan n venne.

n Ampart insekt dat op n zaandverstuving leeft is de mierenleeuw.




#Article 575: Oberon (tillevisie) (190 words)


Oberon is een fiktief keuninkriek in et gelieknaemige spelpergramme, uutzunnen in Nederlaand en Vlaanderen in 2005. Et pergramme berduurde vot op 'e trend van realiteitspergrammes zoas Big Brother en Expeditie Robinson. Et verschil is allienig dat et pergramme in een middelieuws dekor opneumen is, en dat de dielnemers een rolle speulen (regent, edele of aarme boeren). 

In et pergramme strieden zestien personen (acht Nederlaanders en acht Vlaomingen) tegen mekeer om nao 6 weken (12 ofleverings) tot keuning kroond te wodden. Zi'j meugen de massief goolden ketten holen en kriegen butendat een schat in goold. Et pergramme wodde in Nederlaand Vlaanderen vri'jwel geliektiedig uutzunnen. In Nederlaand wodde et uutzunnen deur de TROS, in België op één, et pergramme wodde ok uutzunnen op BVN. De eerste oflevering was op 14 oktober 2005. De perduktie was in hanen van Kanakna. De rolle van de raodsheer Zebardijn wodde speuld deur Huub Stapel, et pergramme Oberon is opneumen in Zamek Grodziec (Kesteel Grodziec) in Polen.

Deurdat et pergramme lege kiekciefers had in Nederlaand (alhoewel redelik hoog in België) en deurdat et pergramme slim duur was, is d'r besleuten gien twiede seizoen van Oberon te maeken.




#Article 576: Luuk (vienster) (195 words)


Een luuk (oek wel: viensterluuk) is een dreibaor peneel, meestentieds van hout, waormee een vienster an de butenkaante of-esleuten kan wonnen veur zunneloch en inbrekers. Over 't algemeen bin der twee luken per raam.

Vrogger hannen meensen oek luken um de kouwe of warmte buten te sluten. Véúrdat viensterglas bestung wanen luken 't enigste middel um te veurkoemen dat weer en wiend tot in de veurkamer veulbaor was.

In pertie gebieden, zoas in Overiessel, is an de beschildering van de luken te zien bie welk laandgoed 't huus beheurt.

Luken hemmen tegensworig heufzakelijk een versierende functie.

't Woord betekknd 'sluutn'. Vandoar dat 'n holtn vèènsterskot 'loek' enuumd wöd, den bint ter umme de roetn 'of te sluutn'.

't Hef dezölfde votkomps as de name van de Germaansn god/reus Loki. Den was de va van de Weerldslange. Die 'umloekn' de weerld deurdat he d'r umhen zit en met zien bek 't puntien van zien start vaste bet. Loki is 'n pest-god, mar ok de god den de mèènsn 't vuur gaavn. Hi-j wöd ok iene edoane met Grendel, 't monster uut 't heldndicht Beowulf. De name van Grendel kenne wi-j weh as woord; as iets 'vergrèèndeln'.




#Article 577: Et Vene (plak) (418 words)


Et Vene (Nederlaans: Heerenveen, Fries: It Hearrenfean) is et heufdplak van de gelieknaemige gemiente Et Vene, perveensie Frieslaand (Nederlaand). De plaetse Et Vene leit in Centraol-Zuud-Frieslaand, an de snelwegen A7 en A32 en telt omdebi'j 29.750 inwoners (de gemiente Et Vene telt omdebi'j 41.000 inwoners). 

Et Vene is ontstaon op de kruzing van de 'Hearresleat' en de Schoterlaanse Compagnosveert. Hier lag ok de Heereweg, de verbiendingsweg Zwolle-Liwwadden. Et graoven van disse twie kenaolen gebeurde op initiatief van drie heren: Van Dekema, Cuyck en Foeyts. Op 24 juli 1551 wodde een compagnie opricht mit as doel grote stukken laand te kopen om veen te winnen. Dat weren de 'heren' van et 'veen'; Heerenveen. Hiervan is ok de Stellingwarfse naeme ofleided.

In de periode 1581-1594 wodde deur de Staaten van Frieslaand en de stadholder Willem Lodewijk verschillende schaansen bouwd. Disse schansen vormen mit mekeer de Friese waeterlinie. Ien van de schaansen wodde bi'j Et Vene bouwd, de Schoterschaans. De schaans wodde in augustus 1672 drie keer bruukt om een anval van Berend van Galend zien troepen tegen te holen.

Een groot diel van Et Vene was in de 19e iew onderdiel van de gemiente Schoterlaand. Et kiesdistrikt Schoterlaand keus in 1888 de socialist Ferdinand Domela Nieuwenhuis in de Twiede Kaemer. Dit wodde mogelik maekt deur een liestverbiending tussen de SDB en de ARP. Daormit was Nieuwenhuis ok de eerste socialist in de Twiede Kaemer. 

Tot 1934 lag Et Vene in drie gemientes: Schoterlaand, Aenjewier en veur een klein diel in Haskerlaand. De greenzen van de drie oolde gemientes kwammen bi'j mekeer op de tegensworige Oolde Koemerk. Van 1965 tot 2003 heurde et dörp Ooldeschoot tot Et Vene. In disse periode wodde et 'Heerenveen-Zuid' nuumd. 

In et plakkien wodden Nederlaans en Fries naost elkaor praot. Der zol neffens verschillende kaorties ok nog een dialekt van et Stadsfries wezen. Et is niet hielemaole dudelik of Et Vene een eigen Stadsfries het. Et kon liekegoed een verkleurd Nederlaans of Fries wezen, en ok bij de meeste Veensters is et bestaon van een eigen Stadsfries dialekt niet bekend. 

Et Vene is deur verschillende sportfacaliteiten bekend wodden as sportstad. Et Abe Lenstra Stadion is et voetbalstadion van SC Heerenveen. D'r bin omdebi'j 26.400 zitplakken in et stadion. 

In Thialf wodden schaetswedstrieden hullen en d'r is plak veur 10.000 meensken. In de ieshockeyhal van Thalf speule de Flyers Heerenveen. In de ieshockeyhal is plak veur 3.000 meensken. 

Et skûtsje van Et Vene, de Gerben van Manen, het zestien maol et SKS wonnen (2008).

Bekende Veensters bin:




#Article 578: Eibarge (132 words)


Eibarge (Nederlands: Eibergen) is ne plaatse in de gemeente Berkelland in de Nederlandse previnsie Gelderland.

Eibarge was tot an de gemeenteleke herindeling op 1 januari 2005 ne eigen gemeente. De stad ligt an et rivierken de Berkel, woar de ni-je gemeente Berkelland noar eneumd is. Et hef ongeveer 12.000 inwonners. Eibarge wöd deursneden deur de N18, de weg dèn vanaf Vasseveld noar Eanske löp, ok wal de Twenteroute eneumd. In 2003 is der deur de previnsie Gelderland geld reserveerd veur nen rondweg um Eibarge, moar dèn is der nog altied neet ekommen.

Eibarge wöd in 1188 eneumd as de zelfstandige parochie Ecberghe. Ut heurden toen bi-j de heerlekheid Borklo. In de 15e eeuw kreeg de plaatse stadsrechten. Ne volledige stad is Eibarge nooit ewodden, umdat rechtspraok bi-j de heer van Borklo bleef.




#Article 579: Iezergeteri-je (353 words)


Een iezergeteri-je, ok wal hut enuumd, is een fabriek woar iezer esmolten en in mallen egotten wördt. Disse mallen bunt vake in dreug zand emaakt. De eenmoal af-ekuulde produkten bunt vanaf dat moment dus van geetiezer.

Iezergeteri-jen kwaamn in Nederland as eerste veur langs de Olde Iessel, umdat doar de umstandegheden heel gunsteg waren. Der zat völle oer in de grond, der was holt genoeg um de oavens met te stokken en der was water genog um de produkten te vervoeren. Al in de 17e eeuw, ruum veur de industriële revolutie, was ut iezergeten ne echten industrie in disse contreien.

De letste joaren bunt de meeste iezergeteri-jen uut de contreien um de Olde Iessel verdwenen. Een enkele grote is oaver-ebleven, zoas de Lovink in Terborg. De warknemmers in de iezergeteri-jen, die dit heite en zwoare wark mosten doen, wodden ok wal huttenkaerls enuumd.

In Oost-Nederlaand bunt doar 6 ewest. In dee umgaeving wöd mangs nen beke op-estuwd, um meer verval te kriegen: dee bloasbalgen van dizze iezergeeteri-jen wödden immers an-estuurd deur waotermölle. In Duutslaand waren dergeleken 'iezermölle' doar al eerder, moar in Deutekem steet den oldsten van Nederlaand. In 1691 wöd dizze an-evangen deur Josias Olmius, noar Duuts veurbeeld. Andere noamen veur dizze iezermölle bunt iezerhutten, hoogoavens en oeriezergeeteri-jen. In Nederlaand bunt maar 4 gesloagden oeriezergeeteri-jen ewest. Ulft (an den Olde Möllebekke, anvang 1754), Deventer (an den Skipbekke, 1756), Laeg-Keppel (1794) en Terborg (Akkermansbeek, 1821). Doar bunt wal meer iezermölle ewest, moar dee waren neet echt eslaagd en wödden rap wier geslotten. Hiertoo beheurden dee in Deutekem en éne in Zwolle. Dee in Deventer was den grootsten oeriezergeeteri-je / hoogoaven. In den literatuur is wieter nog sproake van nog andere iezergeeteri-jen, moar volgens den onderzeuker Dekker waren et moar vestigingsplannen dee wat skrievers deden vermeuden dat doar méér geeteri-jen waren. Moar hele gebeeden in Nederlaand, tot en met in Noord-Braobant en den Eem-vallei, kent nen lokoalen geskiedenis woarin boern des winters hele wiezen uutgrooven en hun oer - meest deur platboadems - oaver de kleine bekken noar de iezergeeteri-jen bregten. In Duutslaand, vlak oaver de grenze stoanden nog twee 'iezerhutten': Bokelt en Iesselburg.




#Article 580: Eyw (160 words)


Een eyw, of een jårhunderd, is een periode van 100 jår. Vake wördt edocht dat een nye eyw anvangt by et anbreaken van een jår wårvan et jårtal endigt up 00, byvöärbeald 2000. De twintigste eyw sol dan düren van 1900 t/m 1999. Mär reakenkündig begint een nye eyw by et ende van een jårtal dat endigt up 00; de twintigste eyw löpt düs van 1901 t/m 2000, so is et historisk eseen korrekt en et wördt so ouk underweasen in skolen. 

De westerske (= christelike) jårtelling bestünd de eyrste 6 eywen van de jårtelling noch neet, mär wülen tellen disse eywen wel mead. De eyrste eyw besteyt uut de jåren 1 t/m 100, de tweyde de jåren 101 t/m 200 ensovoords. De 20. eyw, dee inmiddels vöärby is, besteyt uut de jåren 1901 t/m 2000. Nådat et jår 2000 afelöypen was begün up 1 januåri 2001 een nye eyw, namelik de 21. (en een ny millennium, namelik de darde). 

 




#Article 581: Dubbeld Hemsing van der Scheer (312 words)


D.H. (Dubbeld Hemsing) van der Scheer (Koevern, 30 jannewaori 1791 - Koevern, 12 februwaori 1859) was een Drèentse uutgever en boekhandelaar.

Ien 1813 gunk-e vri'jwillig bi'j 't leger van Napoleon (zien va had patriot ewest). Toen as de Fraansen bint verslagen, volgen hi'j zien va op as boekhandelaar-uutgever ien Koevern. Ien 1816 trouwden hi'j mit Sophia Speckman uut Eel.

Ien van de eerste schoeleboekies aover Drenthe, J.A. Oostkamp zien Aardrijkskundig schoolboek van de provincie Drenthe, in leeslessen voor de jeugd, Met een in het koper gebragt Landkaartje, kwaamp ien 1822 op initiatief van Van der Scheer uut. 

Tussen 1837 en 1851 gaf Van der Scheer de Drenthsche Volksalmanak (DVA) uut, daoras alderhaand schrievers stokkies in plaatsten oaver Drèentse taal, geschiedenis en volkskunde en ok literaire stokkies, zoas zien eing kluchtige anekdote Ho baos Julfring meende den Duvel in hoes te hebben (1851).  Daorien staot waarkwoordsvörms zoas hest veur he'j/bi'j en sind veur bint.

Ien 't eerste nommer van de DVA stund de eerste volledige tekst ien 't Drèents; de 'Zaomensproak over 't Broabands opreur, tussen Baerent, Greet en Harrem', ondertekend mit 'Een Drenther'. Ien de redactie van de almanak ha'j Van der Scheer, Harm Boom en A.L. Lesturgeon.

Mit Boom en Lesturgeon verzörgden Van der Scheer 't reisboek Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst, door drie Podagristen (1842-1847) (podagristen bint mèensen mit jicht an de tonen). Dit boek hölp 't literaire niveau ien Drenthe te verhogen.

Van der Scheer höld hom veural bezig mit historische, prehistorische en volkskundige onderwarpen. Ien 1843 zocht hi'j tussen Eksel en Vaalt naor de legendarische middelieuwse, verwoeste stad Hunsow daoras Picardt aover schrif.

Hi'j hölp mit um 't Provinciaal Museum ien Assen, de veurloper van 't Drents Museum op te richten.

Naor Van der Scheer wördden de 'Drentsche Studiekring D.H. van der Scheer' enuumd, det de veurloper was van Het Drents Genootschap, Culturele Raad voor Drenthe.




#Article 582: Eek (boom) (226 words)


Eek of ekenbomen (Latien: Quercus) is een geslachte van loofbomen.

A-w 't over de eek hemmen, dan bedoelen we daor meestentieds de zoemereek mee.

De eek is veur 't vortbestaon veural ofhankelijk van de mariekolver.

De blaojen en de ekels van de eek bevatten tannines. Disse tannines kunnen op zich 't maagdarmstelsel irriteren. In 't lief wonnen 't dan ummezet tot pyrogallol, een stark bloedgif, dat hemolyse verwek. Varkens bin 't minst geveulig veur disse gif en kunnen ekels goed verdragen. Peerden, schapen en koon bin der arg geveulig veur. Harten bin der gek op.

De eek wönnen regelmaotig deur de veur-christelijke veurvaders in West-Europa gebruuk as boomheiligdom. De Heilige Eek van Den Hout (bie Oosterhout) is hier nog een bewies van.

De eekgalwespe (Cynips queercusfolii) leeg op de onderkaante van eekblaojen dree centimeter grote gele tot rooie galappels. Der bin vuuftig verschillende galwespen dee op de eek leven.

De basterdsetienvlinder leeg in augustus heur eitjes op 't blad bovenin de boom. De larven eten een paor weken van 't greun van de eek en maken dan een gemeenschappelijk nes van spindraojen in de takken. Hierin overwienteren de larven. As de eek weer blad krieg, vreten ze zich dik totdat ze volgreuid bin. Dit kan een beheurlijke anslag betekenen veur de eek. De eek overleef dit deur in juli alle slapende knoppen uut te laoten koemen.




#Article 583: Ries (Oryza sativa) (177 words)


Ries (Latain: Oryza sativa) is n gressoort dat veural teelt wordt in dailen van Zuudoost-Azie. t Is veur n groot dail van de wereldbevolken t heufdvouer. Tegenswoordeg is t via Chinezen en Japanners ook noar de westerse wereld kommen. Ries wordt teeld in zonuimde sawas. Dit binnen vlakke natte velden, oetgroaven oet n baarg/heuvel. In dit loagke woater gruit de ries. In landen as Japan wordt elk rieskörrelke mit haand ofsneden omdat zai baange binnen veur knuppen van kwaaie geesten.

In Afrika komt een aandere riessoort veur de Oryza glabberima. Dizze soort dij goud bestaand is tegen ziekten en ploagen en deur zain snelle vegetatieve ontwikkelen onkruud bestriedt wordt al aiwen laang in o.a. Guinea, Guinee-Bissau, Sierra Leone en Senegal eten.

In Japan wordt n apaart soort sake-ries verbaauwd veur t moaken van de hogere kwaliteiten sake. Dizze ries mit een laange korrel wordt meer as 1 meter hoog, t het een zwoar oor en wordt handmoatig oogst. De Japanse ries mit n körte korrel wordt veuraal eten as standerdries bie gerechten as teriyaki en in soesie.




#Article 584: Nefertiti (393 words)


Neferneferuaten Nefertiti of simpel Nefertiti was t wief van farao Akhenaten, de ketter, en schoonmouder van Toetankhamon. Mit Akhenaten har zai 6 dochters: Meritaten, Maketaten, Ankhesenpaaten, Nefer-Neferu-Aton, Nefer-Neferu-Re und Setepenre. Over de heerkomst van Nefertiti is weineg bekend. Veul egyptologen mainen dat zai femilie was van Aye en vanoet de Hoarem van Akhenaten hoald is en zo in kontakt mit Akhenaten kwam.

Nefertiti staait bekend as de schierste vraauw van Egypte. Gain wonder dat heur noam betaikent de schiere is kommen. Noastdat zai der schier oet zag, was zai ook nog ais hail machteg wèst worden. Oet onderzuik bleek dat zai de vraauw achter Akhenaten was. Akhenaten deed alles, zo laank Nefertiti t der mit ais was. 

Rond de helft van zien regeernsperiode verdween Nefertiti oet de geschriften. n Meugelke verkloarn hierveur is dat zai t der tou deed deur de pestploag van dat moment.

Doch het Joann Fletcher, de archeologe dij t meugelke  vonden het, n andere theorie. Op t moment dat Nefertiti verdween oet de geschriften, verscheen der n ander figuur dat Semenkhare Ankhepreroere nuimd wordt. Dizze Semenkhare wuir de mede-regent van Akhenaten en regeerde Zuudegypte, in tieds dat Akhenaten Noordegypte regeerde. Joann Fletcher maint dat Semenkhare en Nefertiti ain en dezölfde persoon binnen. 

Dou t liek van Nefertiti vonden wuir, lag zai in dezölfde holden as n farao. Ook har heur haand de positsie van t vastholden van n scepter. Dit wiest erop dat Nefertiti farao wèst het. Doarnoast was zai begroaven in t Dal van de Keunengen. Dit verwiest ernoar dat Nefertiti farao wèst het, moar ook dat zai Semenkare west zoll hebben mouten. Den der is gain andere periode dat Nefertiti de kaans har om farao te wezen dan in dezölfde periode dat Semenkhare farao was. Semenkhare regeerde noa de dood van Akhenaten nog n aantel joarn wieder, woarnoa ook zai oet de geschriften verswint. 

Zahi Hawass is t anders nait mit dizze theorie ais. Hai maint dat der nait genog bewies is dat t liek dat Fletcher vonden het, ook doadwaarkelk dat van Nefertiti is. Hai beweert zölfs dat de mummie wel ais mannelk wezen ken. Ook beweern summege egyptologen dat Semenkhare n man was. 

Welke theorie nau de juuste is, is nait zeker. Wel is zeker dat heur schierhaid is veur aait vaastlegd in de buste van Toetmozes dij tegenswoordeg in t Oldhaidsmuseum van Berlien staait.




#Article 585: Revier (170 words)


Een revier is een min of meer netuurlike waeterstroom. Wi'j onderscheiden oceanische revieren die in een zee of oceaan aendigen, en kontinentaole revieren die in een meer, moeras of woestijn aendigen. Een laek is de anduding veur een kleine revier. 

Elke revier leit in een stroomgebied. Dat is et totaole omringende gebied waorbinnen al et overtollige waeter via die iene revier ofvoerd wodt. Bi'jveurbeeld: et stroomgebied van de Rien. De scheidingsliende tussen twie stroomgebieden wodt de waeterscheiding nuumd.

De bepaoling van de linker- en de rechteroever van een revier gebeurt vanof de bron (in de richting van de stroming) van de revier zien.

Der wodt ok onderscheid maekt naor vorm van een revier. Zo wodden meanderende en vlechtende revieren onderscheiden. Meanderende revieren bestaon uut ien stroomgeul, die kronkelt mar in wezen weinig veraandert. Vlechtende revieren bestaon uut meerdere stroomgeulen die deur mekeer henne vlechten en regelmaotig verschuven. Alle revieren in Nederlaand bin meanderend. Revieren in barggebieden of aandere revieren waorvan de ofvoer over et jaor stark wisselt bin vaeke vlechtend.




#Article 586: Frankriek (Harderwiek) (144 words)


Frankriek is een buurtschap in de gemeente Harderwiek. 't Ligt vlakbie Hierden en is noen helemaol op-eslokt deur de stad Harderwiek. 't Zol zien naam te danken hen an 't feit dat daor in 't vleden eens een luchtballon uut 't laand Frankriek neer-ekommen is.

Frankriek bestung veurdat 't op-eslokt werd deur Harderwiek veurnamelijk uut ouwe boerderiejen die vaak al generaoties lang in de femilie warren. Noen besteet Frankriek uut veurnamelijk niejbouwhuzen mit daortussen nog een enkele ouwe boerderie.

De drokke Zuderzeestraotweg, die vrogger dwars deur Frankriek en langs 't laandelijk bekende chauffeurscafé Frankriek liep werd um-elegd, toe de niejbouwwiek ebouwd werd. Middenin de niejbouw ku-j nog een stuk ouwe Zuderzeestraotweg vienen, in de vorm van een stuk asfalt, waor de middenstreep nog op steet. Oek 't ouwe fietspad langs disse eens zo drokke weg ligt der nog, ter heugte van 't café Frankriek.




#Article 587: Harm Boom (577 words)


Harm Boom (Grambarge, Aoveriessel, 1 december 1810 - Assen, 12 juni 1885) was een Drèentstalige skriever.

Boom hef onderwiezer ewest ('t beroep van zien va) ien Almelo, Raolte en Kampen. Daornao weur-e kruidenier ien Koevern. Lichtkaans onder ienvloed van D.H. van der Scheer gung Boom hom mit schrieverije bezigholden. Vanof 1845 waarkten hi'j as verslaggever en redacteur bi'j een koppel kraanten ien Hollaand, Aoveriessel en Utrecht. Ien 1859 trouwden hi'j ien Koevern mit Roelina Johanna Slingenberg. Mit vrouwe en kiender woonden hi'j een poosien ien Den Haag.

Ien 1859 vestigen Boom hom ien Assen, daoras hi'j stokkies en fulletons skreef veur Drèentse kraanten. Mit Van der Scheer en A.L. Lesturgeon verzörgden hi'j Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst, door Drie Podagristen, (1842-1847), een cultureel reisboek aover Drenthe (podagristen bint mèensen mit jicht an de tonen). Ok was hi'j redacteur van verskeiden Drèentse almanakken. Boom was ien van de eerste skrievers van fulletons die hielemaole ien 't Drèents esteld waren. Zien fulletons aover Jaaije en Berend Veltink waren de mèensen drok op en wördden ien 1950 nog ies uutegeben. Aover Booms kraantenfulletons skreef de Provinciale Drentsche en Asser Courant (PDAC) ien 1884: Boom's werk heeft den kring van lezers der 'Drentsche Courant' op het platteland zeer vergroot.

Van 't ien 1843 uutekomen reisverhaal Drie dagen op reis of Bentheim en Steinfurt door een' Drentschen bril bekeken hebt ze eerst edacht det 't de drie podragristen eskreben hadden, mar now wiest ze ok Boom as de misskien ienige skriever an. Mit Lesturgeon skreef Boom wieder Een Drenthsch gemeente-assessor met zijne twee neven op reis naar Amsterdam, in 't voorjaar van 1843. Dielen van dit boek bint, net as dielen van Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst, ien 't Drèents eskreben.

Aandere reisverhalen van Boom bint Wandelingen, in en om Zwolle, door een neef van den Drentschen assessor. Met een plattegrond van Zwolle (1846), Wat een Utrechtenaar zag en hoorde bij de beurs-inwijding te Amsterdam en vervolgens te Kampen, Zwolle, Deventer, Zutphen en Arnhem (1846), Mijne reis-portefeuille of omzwervingen door Overijssel, in het najaar van 1846, ernstig en luimig verteld door H. Boom, neef van den Drentschen assessor (1847). Drèentse onderwarpen komt an bod ien Z.K.H. Prins Hendrik der Nederlanden in Drenthe. (25, 26 en 27 Mei 1868 (1868) en 't diels fictieve Meditatiën van een Drentschen schoolmeester (1869). Hierin reup Boom mèensen op om mit schrieveri'je bi'j te dragen an beschaving en veredeling van den geest.

Boom skreef veur, en was vanof 1860 redacteur van, de PDAC. Vanof 't zölde jaor was-e ok schoele-opziener ien 't district Assen. Deur ienspanning van Boom, onder ander as redacteur van de PDAC, weur ien 1866 en 1867 de Drèentse politicus Lucas Oldenhuis Gratama - bescharmer van hunebedden en mit-oprichter van 't Provinciaal Museum van Oudheden ien Assen - veur de Tweede Kamer ekeuzen.

Nao een conflict mit de heufdredacteur-uutgever van de PDAC kwaamp Boom ien 1884 bi'j de Nieuwe Provinciale Drentsche en Asser Courant te waarken.

Uut 't verhaal Berend Veltink oet 't Emmer kerspel op reize nao Grönningen um 't peerdespul van Carré te zien en wat hum daorbij overkwam, hen en weerum

Hier bint wat kenmaarken van Boom zien dialect ien zien verhaal Berend Veltink oet 't Emmer kerspel op reize nao Grönningen um 't peerdespul van Carré te zien en wat hum daorbij overkwam, hen en weerum:

Vrueg ik: 'Waorumme niet?' dan zee ze altied: 'Habakuk negen'. Ik kun tegen Habakuk niet resoneeren en stapte achter in.




#Article 588: Bloeme (339 words)


De bloeme brengt de voortplaantingsorganen bie mekaar van een plaante, of krekter: bloemen bin kenmarkend veur plaanten dee tot de stamme Angiospermae of Magnoliophyta beheuren. Tot disse plaantegroep beheuren iezelig uuteenlopende plaanten, van 't nederige straotgres tot de umhoogriezende peerdekestanjes. 

Bloemen kunnen verschillende vormen en kleuren hemmen en bin daorumme houwen meensen vake van bloemen as dekorasie in huus en in de tune. Bloemen vormen oek een belangriek middel um plaantesoorten te herkennen.

Plaanten dee neet in de grond staon wonnen meestentieds in een overpot edaon.

De bloeme is eigenlijks een scheut op-ebouwd uut een stengelstuk mit blaojen. De lejen van 't stengelstuk greuien neet uut en vormen de bloembojem. De bloembojem is dus een neet estrekken stengelstuk. 

Bie de eerdbeze is de bloembojem vleizig en vormp de uuteindelijke vruch, eigenlijks een schienvruch. 

In een bloemknoppe bin de onderdelen op dezelfde wieze an-eleg as in een bladknoppe. De bloemdelen staon in kransen, dee op de bloembojem in-eplaant bin. De bloemdelen kunnen gewoon of spiraalsgewies in-eplaant staon.

De volgende bloemdelen ku-w onderscheien: 

De kelkblaojen en de kroonblaojen wonnen samen de bloembekleedsels eneumd.

't Volgende schema laot zien ho de bloeme op-ebouwd is uut de bloemdelen. 

Neet alle onderdelen bin bie elke bloeme anwezig. Pertie bloemen hemmen gien kelkblaojen of gien bloemblaojen (Noorse plataan), of zelfs helemaole gien kelk- of bloemblaojen (bieveurbeeld wilgekatjes. 't Kan ween dat 't gien bloemblaojen hef, mar dan bin der wè ekleurde kelkblaojen, zoas bie de kievitsbloeme en de bosanemoon.

Soms is der een biekelk (epicalyx), een krans van kelkachtige blaodjes, dee neet tot de kelk beheuren. Een veurbeeld hiervan is de biekelk van muskuskaasjeskruud, dee besteet uut dree lien- tot lancetvormige blaodjes.

Een bloeme, dee óf stampers óf meeldraojen (mar neet allebeie) hef, is een éénslachtige bloeme. Een bloeme mit allinnig één of meer stampers is een vrouwelijke bloeme; een bloeme mit allinnig meeldraojen is een mannelijke bloeme. Bie wiendbestuvers bin de bloemen vake éénslachtig. 

Een tweeslachtige bloeme hef zowel stampers as meeldraojen. 

Hieronder een korte lieste mit 20 veurbeelden van plaanten dee bloemen dragen.




#Article 589: Achterhooksen taalwiezer (982 words)


Op dissen Achterhooksen taalwiezer staot de grammatika, enkele veurbeelden van uutspraken, informatie en spellen.

Ét Achterhooks dialekt besteet eigenlek neet. Krek as in de meeste Nedersaksiese kontreien hef zowat elke plaatse zien eigen dialekt. Aover et algemeen wodt de Achterhookse en Liemerse dialekten bi-j mekare neumd. Helemaole good is dat neet, zeker umdat de dialekten uut de Liemers meer aoverenkumste vertoont met de Nederfrankiese dialekten uut Braobant, de Betuwe, Noord-Limburg en et Kleverland. In dissen taalwiezer wördt dan ok allene et dialekt beschreven, wat esprokkene wördt in den geografiesen Achterhook, dat wil zeggen de streek dee begrensd wördt deur den Iessel, Olde Iessel, de Duutse en Aoveriesselse grenze.

Binnen de Achterhookse dialekte bunt moeilek scheidings an te geven. Bi-jveurbeeld: in et noordoostelek deel neumt ze et Nederlandse huis: hoes en in et zuudwesten huus. Maor in datzelfde zuudwesten wörd ne muis wal weer ok moes eneumd.

Der bestaot gin vaste spellingregels veur t Achterhooks. Aover et algemeen wöd t WALD (Woordenboek Achterhoekse en Liemerse Dialecten) an-eholden.

Disse woorden wodt, alhoewal ze anders uut-esprokken wodt, wal volledeg eschreven.

Krek as in et Nederlands wodt open lettergrepen met énen klinker eschreven. Dus neet loopen, maor lopen.

Doar bunt in den Achterhook de meningen aover verdeeld. De ao en oa bunt dus beiden meugelek, moar et Staring Instituut (Wald-spelling) en ANS schrieft de ao veur, dat hef daorum de veurkeur.

Beiden wordt in et Achterhooks ebroekt. De trema wördt in alle woorden ebroekt waor e in et Nederlands ok steet. Bi-jveurbeeld: officiële hef wal een trema, officieel neet. De umlaut kump allene veur op de ö en de äö, op alle andere klinkers kump in et Achterhooks gin umlaut.

De letter ø is ooit deur de boerenrockgroep Normaal oet-evonden in de woordn høken en nølen, maor is gin letter in de Achterhookse spelling. De Achterhookse spellingswieze veur høken is häöken, veur nølen is dat näölen. De letter ø wördt wal ebroekt in de Scandinaviese talen.

De nominatief is et onderwarp in de zinne: veurbeeld ik fietse naor hoes, dan is de nominatief het woord ik. 
De oetgangen met leu bunt olderwets an et worden, de verschillen tussen hi-j/hee/hie, zi-j/zee/zie enzowieter bunt meer plaatsgebonden (umsgeveer van oost naor west).

NB in et Wenters (Winterswieks) kump ok dow = jij enkelvold veur, i-j = jullie, u, jij

Et woord genitief betekent alleen maor dat iets van ow is.
Dus bi-jveurbeeld: de fietse is van mi-j, dan is de genitief et woord miene in miene fietse

NB: in et Wenters (Winterswieks) ok dien = jouw, enkelvold, uns = ons en aer = haar, hun

As et woord wat er achter steet mannelek is, kump der meestieds een N achter:
mienen auto, own auto en zo wieter
As et vrouwelek is, kump der een E achter:
Miene vrouwe, ziene vrouwe 
En at et onziedeg is, blif et zo: mien kind, ow kind

NB: in 't Wenters (Winterswieks) ok di-j = jou, aer = haar en uns = ons

NB: in 't Wenters (Winterswieks) ok di-j = jou, aer = haar, uns = ons

Kortbi-j

Wieter vot

Dissen vorm wörd ok vake in bi-jzinnen ebroekt:
De kaerl, den..
De vrouwe, dee..
Et kind, dat ..

De vergeliekende trap :
et woord 'as' wörd ebroekt, in plaatse van 'dan' in et Nederlands, en ok de persoonsvorm is neet den eersten:
NL: Jan is groter dan ik
[ACT]: Jan is groter as mi-j

Zwakke warkwoorden bunt warkwoorden, waorvan de verleedn tied, en de volteujde tied denzelfden klinker hebt as de teggenswaordege tied.

NB: in 't Wenters (Winterswieks) met dow -ste : dow heste, dow warkste;
Mv: -et: wi-j warket, i-j warket, zee warket

Starke warkwoorden bunt warkwoorden, waorvan n klinker in de verleedn tied of t volteujd deelwoord anders is as in de teggenswoordege tied.
Opvalln'd is dat den eersten en daarden persoon (ik en hee), in de verleedn tied neet meer  vervoogd wodt met -en, maor met STAM, waorschienlek umdat 't wal dudelek is dat t verleedn tied is deur nen anderen klinker.
In de teggenswoordege tied wöd bi-j den daarden persoon (hee, zee, t), vake een umlaut ebroekt, as den klinker in t warkwoord daorveur geschikt is.

Um 't verbuugn te können, mo-j dus de klinker van de verleedn tied en volteujde tied wetten.

Veur ne lieste van warkwoordn, zeet: Achterhookse_warkwoorden

Et woord mi-j wordt ok vake bi-j een niet weerkerend warkwoord ebruukt. Dit kan neet in t Nederlands vertaald wodden.

In feite kan mi-j veur elk warkwoord eplaatst worden um dit uut te drukken.

Net zoas in de meeste andere Nedersaksiese dialekten (en et Nederlands) kan in et Achterhooks et hulpwarkwoord veur en achter et heufdwarkwoord eplaatst, maor der is gin echte veurkeur veur achterstelling zoas wal in et Grunnings of Drents besteet.

Anders as in et Nederlands bunt der in den Achterhook dri-j bepalende lidwoorden. 

Veurbeeld: Den kaerl, de vrouwe en et kind. 

Et lidwoord den wöd ok vake ebruukt as der een zelfstandeg naamwoord op volgt, dat begunt met nen klinker, bi-jveurbeeld: Den Iessel

De kaerl kump ok vake veur (veurbeeld: Normaal: de boer, dat is de kaerl), as der naodruk op steet, wöd et den kaerl, a'j nen bepaolden kaerl wilt anwiesen. 
Et verschilt ok per dialect: in et oosten wordt mannelek den konsekwenter gebroekt as in et westen/

Et onbepaold lidwoord is krek as in et Nederlands een (uutesprokken as un). En ok ditte wordt nao de geslachten vervoogd: mannelek enen/nen, vrouwelek ene/ne, onziedeg een/'n: 
nen kaerl, ne vrouwe, een kind.

De klinkers in verkleinweurde en in et meervold verandert vake, maor neet altied. (Krek as in et Duuts kriegt völle weurde een umlaut. De uutgang van verkleinwoorden is meestal met -ken (maor beveurbeeld nao -t of -d kump in de meeste dialekten -jen). Meervold -kes.

De meervoldsvormen hebt als meugeleke oetgangen: mannelek/onziedeg vake -e, vrouwelek vake -en/-n, wieters -s en -er (eier, kinder, kalver). 

Veurbeelden.

Et meervold van woorden dee-t endegt op -aod: -öä




#Article 590: Albertus Alidus Steenbergen (628 words)


Albertus Alidus (Albert) Steenbergen ('t Oveine, 26 mei 1814 - 't Oveine, 20 februwaori 1900) was een Drèentse skilder en skriever.

Deur een val as kiend was Steenbergen zien hiele leven invalide en mös hi'j hom mit krukken of een rolstoel verplaatsen. Oppe Fraanse skoele ien Koevern kreeg hi'j kunnigheid an de publicisten Harm Boom en A.L. Lesturgeon, die zien kameraoden veur 't leven wördden. Ien 1833 deu zien vader hum ien de leer bi'j de kunstskilder Jan van Ravenswaay ien Hilversum. Hi'j skilderden veural vogels, bloemen en insecten en toonden zien wark op verskeiden groepstentoonstellings. Töt 1842 bleef e ien 't westen, daornao gunk e terogge naor 't Oveine, waor as e van 1857 töt 1880 gemienteontvanger was. Hi'j stapten op nao kritiek op zien wark deur een raodscommissie. Terogge ien Drenthe skilderden Steenbergen aal minder en höld hum meer bezig mit skrieveri'je.

Ien 't Nederlaands skreef Steenbergen onder 't pseudoniem P.J. Peterson onder meer 't bliedespul Het fatsoen (Den Haag, 1853). Onder zien eing name vertaalden hi'j de Faust van Goethe (Dèventer, 1868). Hi'j skreef verskeiden letterkundige en historische opstellen, gedenkskriften en novellen ien tiedskriften en ien de Drenthsche Volksalmanak, en veule niet uutegeven teneelstokken.

Steenbergen is veural bekend um zien boek Nevelhekse. Een verhaal uit de Drentsche venen, naar authentieke bescheiden medegedeeld door Alb. Steenbergen (Assen, 1886), oaver een wichien det deur heur dörpsgenoten van allerhaand rampen beschuldigd wördt. 't Wark wördden verskeiden maal herdrokt en d'r bint verskeiden teneeluutvoerings emeuken. Van de Nevelhekse stiet een beeld ien Hollandscheveld.

Onder de titel De Clapper der Calkoens publiceerden Steenbergen stokken uut een seumtiende-eeuws dagboek det 'r twei van 't Oveine - bewoners van Steenbergen zien eing huus - eskreven zollen hebben. Ien 1902 kwaamp 't dagboek ien boekvörm uut onder de titel Eene Drentsche veenkolonie in de laatste helft der zeventiende eeuw. Het Journaal van A. en P. Calkoen in 't licht gegeven en met aanteekeningen voorzien door Alb. Steenbergen. Nao Steenbergens dood bleek det hi'j 't zölf uuteprakkezeerd had. Ook van de Nevelhekse deu Steenbergen asof iene van de Calkoens 't diels eskreven had.

Wat de Drèentse taal angiet, hef Steenbergen woordenliesten, dialogen en gedichten eskreven. Van alle Drèentse skrievers leverden hi'j de grootste bi'jdrage veur de dialectbloemlezing Van de Schelde tot de Weichsel, samenesteld deur de Grunneger onderwiezers en neven Joh. A. Leopold en L. Leopold (1881).

Uut Steenbergen zien gedicht De beuze jaeger (de ofkomst ervan wördt uutebreid bespreuken deur Nijkeuter - zie de bronnen) blek 't klinkergebruuk det een deel van Zuudwest-Drenthe gemeen hef mit de Stellingwarven en Stienwiekerlaand: 'Reebroggens Borgt was ofêbrand; / Drij kiinder dwêlden um deur 't land, / Zij hadden honger, waeren kold, / En zwörven kriitend um in 't wold. // Zij klopten bij 'n jaeger an: / [...]'.

Hier volgt Steenbergens gave gedicht Droëvig harte, een verkörte bewarking van de Middelieuwse ballade Naer Oostland willen wy ryden:

Noa 't Oostlaënd wil ik goan varen,
Noa 't Oostlaënd wil ik goan meê;
Wiid oaver de greune weiden,
Wiid oaver de broene heiden,
De broesende zee!

Miin mainje heb ik verlören,
Miin mainje woont hier neet meer;
't Is, zae ze, miin tiid nou van scheiden,
Ik zal oe doar boaven verbeiden.
Och! 't scheiden döt zeer!

Veurbij, och, veurbij is ons zwerven,
Bij zomertiid langes de vleet;
Gien vögelzang streelt meer miin ooren,
En plök ie weer blômen in 't koren,
Veur mij zint ze neet!

Ik plökke gien blom meer in 't koren,
'k Zal langes de vleet neet meer goan.
Gien nachtegoal zal ik meer heuren;
Siert Meimoand et veld weer met kleuren,
'k Bin hier lang van doan!

Noa 't Oostlaënd wil ik goan varen,
Noa 't Oostlaënd wiid oaver zee!
Wiid oaver de greune weiden,
Wiid oaver de broene heiden,
Begraven miin wee!




#Article 591: Liemers (419 words)


De Liemers is ne straeke in Oost-Gelderland dee rowweg begrensd wödt deur Rien, Iessel, Olde Iessel en de Duutse grenze. Soms wödt de Liemers abusievelijk bi-j den Achterhoek erekkend. Alhoewal zeker et oosten van de Liemers arg ericht is op den Achterhoek heurt et doar geografies neet bi-j. Wal bunt de plaatsen Wael, Achterwael en de gemeente Montferland, die geografies ezene bi-j de Liemers heurt, tegenswoordigs bi-j de bestuurlijke Regio Achterhoek in-edeeld.

Der wöd wal eens gesteld dat den name Liemers ofkump van Pagus Leomerike, woarbi-j pagus op 'gouw' of 'gewest' sloog en leomerike op leemrieke groand. Aandere verkloaringen könt waen dat et in de luwte betekkent (de luwte tussen Montferlaand en Posbank) en dat et verwis noar et Latiense limes (grenze) dee doar vrogger lengs dee straeke leep.

De Liemers wöd verdeeld in de zand-Liemers en de klei-Liemers. De zand-Liemers ligt in et noordoosten van de liene Diem - Doezebarg. Van oldsheer was de zand-Liemers armer as de klei-Liemers. Op de klei wonen oaver ut algemeen rieke boeren, deur de vruchtboare grond. Op et zand wonen de arme kötterboeren. Grote delen van de zand-Liemers waren tot in de 19e eeuw nog onontgonnen hei, woar in schamele hutten vaak ut uutschot van de samenlaeving wonen. Onder andere pastoor De Ponti van Den Diek hef doar verandering in an-ebracht. Hi-j vrog in ut begin van de 19e eeuw an den bisschop van Utrecht of der op de Diemse Hei ne karke ebouwd mocht worden um de bevolking van de Hei normen en weerden bi-j te brengen. De Heidemij is rond de zelfde tied begonnen met et ontginnen van de Baekse, Waelse en Diemse Hei.

Op den klei ontstond al vrog de baksteenindustrie, vanwaege de grondstof, dèn der genog veurhanden was. Veural langs de Rien van Spiek (Spijk) noar Pannerden wodden völle stinoaves (steenovens) gebouwd. Ut stinoavesvolk mos onder zwoare umstandigheden lange dagen maken um an nen schamelen botteram te kommen. Nog altied bunt der in de Liemers steenfabrieken.

As heufdstad van de Liemers wöd vake Zevenaar ezene. Zevenaar is de grootste plaatse. In 1912 kwam de Turkish - Macedonian Tobacco Company kortweg Turmac noar Zevenaar. De fabriek gaf völle wark an de arme kötterboertjes van de zand-Liemers. De Turmac is later BAT ewodden en hef de hele produktie oaver edoane noar Duutsland en Polen. Den grootsten en oldsten warkgevver van de stad is doarmet vort uut et stadsbeeld. 

De dialekten uut disse streek wodt ok Liemers enuumd en bunt oavergangsdialekten tussen et Nederfrankisch en et Nedersaksisch.

 
Veur n klein deel:




#Article 592: Geschiednis van Grunnen (582 words)


Grunnen is zowel n stad as n provìnzie. De geschiednis van Stad is nait te begriepen zönder kennes van Ommelanden, de geschiednis van provìnzie is ook nait te begriepen zönder begrip van biezöndere positsie van ainege grode stad in de provìnzie. In dit artikel wordt doarom zowel geschiednis van de Ommelanden as dijnt van Stad behaandeld.

Tiedens ìnde van letste iestied, zonnen 12.000 joar leden, steeg woaterspaigel van Noordzee vlot. Hierdeur wer ôfwoatern van t gebied dat man tegenswoordeg kint as de provìnzie Grunnen aal minder en ontston n oetbraaid moorgebied. Dit gebied rekde zok oet over Grunnen, de Drìnt, Fraislaand en Emslaand. Vanoet zuudoosten wer dit gebied deursnitten deur n laange zaandrug mit allerlaai lutje oetsteksels en oetlopers: de Hondsrog. Dizzent rekt zok tegenswoordeg oet over n ôfstand van sikkom 60 kilometer van Emmen ien zuud-oost Drìnt tot veurbie stad Grunnen woardat e laangsoam onder de klaaibedekken verswindt.

De zaandroggen werren al sunt t Neolithicum (5000-2000 v. Kr.) bewoond deur minsken van Pre-Indogermoanse heerkomst. De Hunebedden (52 ien de Drint, 2 ien Grunnen) binnen doarvan bewies. t Noordelkste hunebed wer bie Delfziel vonden onder n dikke loag laim. Andere Grunnegse hunebed ligt bie Noordloarn, vlak tegen grins mit Drint aan. Der mouten der  meer wèst wezen, moar middelkerwies vuilen dij tin prooi aan stainnaskers. Ook aander aarchiologische vondsten bevestegen dat der ien hudege Grunnen dou aal bewonen was.

Ien de vörrelke iedertied, 600-400 v. Kr. werren ook de leger legen laimgebieden bevolkt, deurdat zaandroggen laangsoam smaler werren. Sunt inde van de Bronstied (700 v. Kr.) haren zok aal meer Ingvaeones ien t gebied vestegd. Dizze volksstam van de Westgermoanen stamde oorspronkelk oet zudelk Skandinoavie. De noam Ingvaeones is oflaaid van de God Inguz. Inguz is aander noam veur de Germoanse God Freyr. Stammen van Ingvaeonen wazzen Saksen, Fraizen, Chauken, Jutten, Angeln, Warnen, Kimbren en Teutonen. de Fraizen wazzen t meest aktief ien t gebied dat nou de provìnzie Grunnen is.  

Doch kin tot periode 400-200 v. Kr. tou nait van n aigen Fraise bevolken sproken worden. Ien het gebied van het tegenwoordige Grunnen smolt de Fraise stam soamen mit de Foalen, dij oorspronkelk oet gebied tin noorden van Ems stamden. Zai beheurden tot de Chauken. 

Vanôf 400-200 v. Kr. vonden veur t eerst dudelke kulturele veraanderns stee. Dizzent haren meugelk te doun mit de nije staaigen van zeespaigel, dij begon mit n nij waarm tiedpaark. Om de regelmoatege overstromen van heur hoezen, loater heur haile lougen, tegen te goan, begon de bevolken tuzzen Ems en Laauwers (tegenswoordeg Grunnen) kunstmoatege walen - zonuimde wierden of warden - te baauwen. Ien Fraislaand tin oosten van Ems worden dizzent warften nuimd, en ien Fraislaand tin westen van Laauwers haiten zai Taarpen. 

Dou zeespaigel nog wieder steeg en hierdeur meer en meer eernsege overstromens steevonden wer de hoogte van de wierden hierop aanpaast. Tegenswoordeg wordt dit tiedpaark verdaild ien perioden dij overainkommen mit staigen en doalen van zeespaigel en de moat van baauwaktiviteit aan de wierden. 

Der worden drij verschillende perioden onderschaaiden: De eerste begon om en bie 500 v. Kr., de twijde om en bie 200 v. Kr. tot 50 n. Kr. tou en de daarde begon om en bie 700 noa Kr. Vanôf joar 250 steeg de zeespaigel zo vlot dat binoa aal bewoners de laimgebieden verluiten en der pas om en bie joar 400 veur t eerst weer terug keerden. Ien deursneden van wierden en taarpen, zo as dijent van Aizinge, binnen de verschillende loagen oet de verschillende tiedpaarken goud te onderschaaiden.




#Article 593: Gieteren (216 words)


Gieteren of Gietern (Nederlaans: Giethoorn) is een dörp in de Kop van Overiessel, in de gemiente Stienwiekerlaand. Et hef 2.785 inwoners en is bekend om zien broggies, waeterwegen en punters. Et wodt ok wel et 'Venetië van et noorden' enuumd.

De ienigste deurgaonde verbiending over laand is een fiets- en kuierpad dat dwas deur 't dörp löp. Et veurnaemste verkeer vient plaets over et waeter. Daorveur wodt vaeke gebruuk emeuken van de punter, votbeweugen mit een punterboom, krek as de gondels in et echte Venetië.

De bi'jnaemen veur de inwoners van Gieteren bin kwekers of waeterrotten.

De kerakteristieke kenaalties van et dörp vienen heur oorsprong in de vervening. De turfgrevers haelden op veur heur gunstige plekken et vene uut de bodem, mingden dit in een mingbak en gooiden et op et laand omme te laoten dreugen; daornao wodde d'r turf van esteuken. Deur die vervening ontstonnen plassen en meren. Omme de turf te vervoeren, greuven de meensen vaorten en sloten. Veul huzen bin as et waore op eilaandties ebouwd, die allienig via broggies te bereiken bin. De mieste van de meer as 176 broggen bin privébezit.

Karkelik ezien is Gieteren een vri'jzinnige enklave temidden van een orthodox gebied mit dörpen as Stappest, Gällemuun en Asselt. De dörpskarke mit de naeme De Vermaning, wodden in 1871 esticht.




#Article 594: Blokziel (154 words)


Blokziel is een stattien in de Kop van Overiessel en maekt sund de gemientelike herindieling van 1 jannewaori 2001 diel uut van de gemiente Stienwiekerlaand. Et stattien dankt heur naeme an een verstarkte sluus, de Blokziel. Blokziel het zoe'n 1.300 inwoners. Een bi'jnaeme veur de inwoners van Blokziel is katten.

Blokziel het een eigen haeven veur de plezierveert en een sluus. Ok grotere rondveertenboten doen regelmatig Blokziel an as tussenstop. Op de kade staot een oold kenon, waorbi'j toeristen mekeer graeg op de foto zetten.

In de 15e eeuw wodde der al over Blocksyl praot. In 1581 wodde et stattien verstarkt. Rond 1600 kreeg Blokziel verschillende veurrechten, zoas et numen van een eigen borgemeister. Blokziel was een lange tied onder Spaans bewiend en in die tied gong et Blokziel veur de wiend. Et stattien lag an de Zuderzee en was een belangriek haandelspunt. Blokziel verkreeg in 1672 stadsrechten. 

Tegenswoordig is et een toeristisch stattien.




#Article 595: Kop van Overiessel (153 words)


De Kop van Overiessel is een regio in et noordwesten van de perveensie Overiessel. Et gebied van de Kop van Overiessel komp tegensworig vri'jwel overiene mit de gemiente Stienwiekerlaand. Historisch eziene wodden ok de gemientes Kampen, Zwartewaeterlaand en Stappest bi'j de Kop erekend.

De naeme is een verwiezing naor de ligging binnen Overiessel — in et noorden, terwijl et gebied veur et grootste diel deur de perveensies Frieslaand, Drenthe en Flevolaand omgeven is. Vrogger stond et ok bekend as et Laand van Vollenhove.

De grootste plaetsen bin Kampen, Stienwiek, Gällemuun en Stappest, aj de leste mitrekent. Daornao bin Hasselt, Veno en Oldemaark de wat grotere plaetsen. Een bekend dörp is Gietern, dat veule volk trekt om zien broggies, waeterwegen en punters, en beroemd is ewodden deur de film Fanfare van Bert Haanstra.

In de Kop lig et 10.000 hectare grote Nationaole Park De Weerribben-Wieden, ecologisch eziene ien van de belangriekste moerasgebieden in Europa.




#Article 596: Begreefplak (478 words)


Een begreefplak is een besleuten gebied waor lichems van ontvalen personen begreven wodden. Ok wodden op begreefplakken urns mit as van kremeerde lichems begreven.

Een begreefplak wodt ok wel een karkhof nuumd, omdat oorspronkelik een begreefplak meerstal anlegd wodde in de hof (= tuun of arf) van de karke.

Tegenswoordig bin karkhoven vaeke niet meer bi'j de karken te vienen. Toch wodden begreefplakken vaeke nog 'karkhoven' nuumd. Overigens mag een karkgenootschop neffens artikel 38 van de Nederlaanse Wet op 'e liekbezorging nog altied ien of meer karkelike begreefplakken hebben. 

Greven wodden meerstal huurd, et lichem blift d'r dan zoe'n 10 jaor liggen, een femiliegraf blieft zoe'n 30 tot 40 jaor liggen waornao et opruumd wodt. Een graf op eigen laand is sund 1991 ok toestaon, d'r moet allienig wel toestemming vraogd wodden an de gemiente. 

Pattie meensken gaon veur de rust naor de begreefplak, zo is d'r in et Gelderse Armelo een begreefplakfietstocht ewest. Bi'j de meerste meensken komt dit vaeke nog wat vremd over.

Een algemien graf is een graf waor iene in begreven wodt die ontvalen is en gien naobestaonden en eigen vermeugen het. Et begreven gebeurt dan in opdraacht van de Sociaole Dienst et is wettelik regeld via de Wet op 'e Liekbezorging.

In een huurgraf wodt et lichem van iene die ontvalen is begreven veur een periode van 10 jaor. Disse periode kan soms verlengd wodden deur de naobestaonden. As de tiedsduur verlopen is, kan et graf opruumd wodden. De resten van et lichem wodden bi'jzet in een verzaemelgraf (ofwel knokkelgraf of knekelputte). Op pattie begreefplakken wodt in dit graf daornao een aander begreven. Ok is et vaeke meugelik om nao de periode van grafrust (10 jaor) de stoffelike resten te laoten verplaetsen naor bi'jveurbeeld een eigen graf.

Et femiliegraf is soms veur onbepaolde tied, mar meerstal is de huur veur 30 jaor, soms 40 jaor (de periode kan per gemiente verschillen). Nao een huurperiode he'j et recht om de huur elke keer mit 10 jaor te verlengen.

Sund de Wet op 'e Liekbezorging van 1991 is et meugelik om een graf op eigen laand te maeken. Hierveur moet de gemiente toestemming verlenen, as an een antal veurweerden voldaon wodt.

Een praolgraf is een grafmonement, maekt deur een keunstener veur belangrieke personen of leden van et Keuninklik Huus. Een praolgraf is aanders van een gewoon grafmonement deurdat et graf in een krypte of karke leit.

Ien van de ooldste begreefplakken in Nederlaand is begreefplak Oud Eik en Duinen in Den Haag. Disse begreefplak wodt al in de 14e ieuw as perochiekarkhof in dokementen nuumd. Veul nog bestaonde begreefplakken in grote en middelgrote gemientes bin in de jaoren 1830-1840 anlegd. An et aende van de jaoren '20 van de 19e ieuw wodde et naemelik wet dat begreefplakken buten de dörpkoeme anlegd wodden mossen. Ien van de bekendste deur pattekelieren stichte begreefplakken is Westerveld in Driehuus.




#Article 597: Bokel (Eanske) (256 words)


Bokel (Nederlaands: Boekelo) is n kerkdoarp in de Tweantse gemeente Eanske in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. Ut doarp hef ongeveer 2100 inwonners.

t Doarp is vuural bekeand van t zoolt wat ze doar seend 1919 boawngroonds haalt (de inwonners wordt hierduur Zoaltkloetns eneumd), zudelik van t doarp. Toertieds steund Bokel ook bekeand um t Bokelbad, wat spesjaal vuur de leu was an elegd, um t volk, krek as in t westn, te loatn genietn van t zwemn in zoolt water, met doarbie zelfs n zooltwatergolfslagbad. Noadet t Tweantekanaal an elegd wör, wör de toewmoalige Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie (rechtevoort bekeand as Akzo Nobel) verplaatst noar Hengel. Ook konn ze good met textiel in Bokel: in 1888 richtn G.J. van Heek de N.V. Boekelosche Stoomblekerij  (n Bokelsn Stoombleek) op, den at in 1965 wör oawernömn duur Unilever, den at t bie P. Fentener van Vlissingen  Co's Katoenfabrieken N.V. dee, wat later Texoprint wör).

Rechtevoort beent ze in Bokel gangs um t industriegebeed umme te zetn noar ne wonwieke: De Blekerieje. De oolde historiese gebouwn hebt ne bestemmige kreegn en bliewt doarduur bewoard.

In 2004 hef de Grolsch in Bokel ne nieje brouwerieje lös edoan op t bedriewegebeed De Grote Plooy kort bie t doarp, an de snelweg A35.

n Groot gebuurn in de ruutersport is de Bokelse Military. Ook de bosrieke umgewing trekt völle toeristn, dee at dr gearne fietsn goat. t Museum Buurtspoorweg geet met n treintjen van Bokel noar Hoksebarge, met oonderwiel nen tuskenstop bie de halte zooltindustrie van t Labyrinth van Zinnen bie Hotel Bokelbad.




#Total Article count: 596
#Total Word count: 199851