#Article 1: Astronomie (169 words)


De Astronomie (greeksch αστρονομία, nipp un nau De Gesett von de Steerns, ut άστρο, ástro - de Steen un νόμος, nómos - dat Gesett) is de Wetenschap vun den Heben, de Sünn, den Maand, de Steern un de Planetens un woans dat allns funkschoneert.

Anfungen hett de Astronomie al in de Steentiet. Dat is t.B. an de Anlaag vun Stonehenge in England to sehn, obers ok an de Himmelsschiev vun Nebra. De Hoogkulturen in Ägypten un Mesopotamien hebbt sick denn besünners dorum kümmert. In de ole Tied weer de Astronomie temlich mit de Astrologie verknütt. De Astronomie weur besünners dorför bruukt, de Position vun de Planetens voruttobereken. In de niege Tiet güng dat denn mit wetenschaplich Astronomie los. Sünnerlich weern dat Nikolaus Kopernikus, Johannes Kepler, Tycho Brahe un Galileo Galilei, de de Astronomie to een richtige Naturwetenschap mookt harrn. As Galileo Galilei denn dat Kiekrühr utklambüstert harr, geev dat een Dörbrook. He harr denn al de Maanden vun den Jupiter un de Ring vun den Saturn ankeken un beschreven.




#Article 2: Adam vun Bremen (319 words)


Adam vun Bremen (Adamus Bremensis) weer en Schoolmeester un Baas vun de School to Bremen in dat 11. Johrhunnert. He weer ut Franken. Ünner den Arzbischop Adalbert vun Bremen keem he 1066 na Bremen an de School vun dat Bisdom. Dor schreev he denn bet 1076 de Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, wat en Chronik vun dat Arzbisdom Hamborg is. Beröhmt sünd de veer Böker besünners, wieldes dor ok Grönland (Gronland) un Vinland, wat Noordamerika is, opschreven sünd - 416 Johr vör Christoph Kolumbus. 

Aver de Gesta sünd ok noch anners interessant. Se gifft uns een goot Tüügnis woans dat in den Noorden vun Sassen weer un wo sik Sassen un Slawen un Dänen strieden un wedder verdragen hebbt. He seggt uns ok nipp un nau, wat dat för gröttere Karken geev un wo de Stämm sitten deen, to'n Bispeel schrifft he över de Sassen nördlich vun de Ilv: Transalbianorum Saxonum populi sunt tres: primi ad occeanum sunt Tedmarsgoi, et eorum ecclesia mater in Melindorp, secundi Holcetae dicti a silvis quas accolunt; eos Sturia flumen interluit, ecclesia Scanafeld; tercii et nobiliores Sturmarii dicuntur, eo quod seditionibus ea gens frequens agitur. Inter quos metropolis Hammaburg caput extollit, olim viris et armis potens, agro et frugibus felix; nunc vero peccatorum vindictae patens, in solitudinem redacta est. Dat heet:

He schrifft ok, dat dat Piratens (Ascomannos nöömt, wat de Wikingers sünd) geev, de dat Land vun de Freesen un Hadeln wüst maakt hebbt. Un dat Stadius, vun em an anner Steed ok Stade naamt, een Haven harr un de Hööftstadt vun dat Rebeet weer. 

He schrifft ok, dat dat Bischöp in Palmis bi de Eider (hüüt Pahlen), Heliganstade, Razzispurg (Ratzborg), Aldinburg (Oldenborg in Holsteen), Michilinburg (Mekelnborg), Stood, Lismona (Lesum), Wildishusin, Bremen, Ferde (Veern), Ramsola (Ramßel) un Fresia (Freesland) geev. Aver de in Ferde, so schrifft he, weer nich so beröhmt.

Wenn du Latiensch kannst, kannst di den Adam sien Böker ok originaal ankieken:




#Article 3: Australien (101 words)


Australien is en Land (Commonwealth of Australia) in’n Nordwessen vun Niegseeland un in’n Söden vun Indonesien, Oosttimor un Papua-Niegguinea. De Fläck vun’t Land is 7,686,850 km². Australien is dat süstgrotste Land vun de Eer. Australien liggt op den Eerddeel, de ok den Naam Australien hett. 

Australien hett 23.625.600 Inwahner (Stand: Dezember 2014). De Premierminister is siet September 2015 Malcolm Turnbull. De Hööftstadt is Canberra (siet 1927), de gröttsten un bekanntesten Städer sünd Sydney (4 Mio. Inwahners), Melbourne (3,4 Mio. Inwahners), Brisbane (1,4 Mio. Inwahners), Perth (1,2 Mio. Inwahners) un Adelaide (1,1 Mio. Inwahners). 

Amtsspraak is Engelsch, Natschonalfierdag is de 26. Januar.




#Article 4: Afghanistan (177 words)


Afghanistan is en Staat in Zentralasien, dat an Iran, Turkmenistan, Usbekistan, Tadschikistan, China un Pakistan grenzt. Afghanistan is 652.864 kmsup2; groot. 26,8 Mio Lüüd leevt in dat Land. De Bargen vun den Hindukusch (7.500 m) un dat Sefid Kuh reckt över de grotste Deel vun dat Land hen. In’n Süüdosten is en Ebene mit de Hilmendsee an'e Grenz to’n Iran. De Hööfdstadt is Kabul. Annere wichtige Städer sünd Kandahar, Herat, Baghlan un Jalalabad.

Afghanistan is in’n Johr 1747 vun Achmed Schah Durrani grünnt wurrn.

Na de Terroranslääg vun'n 11. September 2001 in’e USA fung de USA an, dat Talibansystem, wat dor al siet 1995 inricht' weer, to störten. Ok de Terrororganisatschon El Kaida mit ehrn Anföhrer Osama bin Laden, de dor togange weer, is Teel vun de US-Operatschonen wurrn. Mit Hülp vun de oppositschonelle Noordallianz is dat Land erovert wurrn. In en internatschonale Konferenz in Bonn is Hamid Karsai as Övergangspräsident insett un een internatschonal Schutztrupp upstellt worrn.

Kiek ok nah bi de List vun de Städer in Afghanistan.

Siet 2004 is Afghanistan opdeelt in 34 Provinzen.




#Article 5: Athen (328 words)


Athen (greeksch Αθηναι = Athinai) hett sien Naam vun de greeksche Göttin Athene un is de Hööftstadt vun Grekenland. De Stadt liggt in dat Küstenflachland van den Äginetischen Golf.Twüschen den 156 m hogen Kalkfelsen mit de Akropolis un den 277 m hogen Lykabettos-Felsen breedt sik dat Hüsermeer van de ne’e Stadt ut. In de Tiet van de Türkenherrschap över Grekenland (15.-19.Jh.) weer Athen to enen Oort ahn Bedüden afsunken. Eerst mit dat Upstahn van dat ne’e Grekenland vör 170 Jahren wurr Athen wedder de Middelpunkt van dat kulturelle un weertschapliche Leven. Neven de Ruinen ut de olen Tieden wurnn ne’e moderne Regeergeböden, de Universität, de Technische Hoochschool un vele Museen upboot.Up de sünnigen, breden Straten is unbannig veel Verkehr un darum is de Luft in Athen so öwel as in kuum ene annere europääsche Grootstadt. Groot-Athen is mit de Havenstadt Piräus tosamenwussen un besteiht
ut 88 Gemeenden mit rund veer Millionen Inwahners. Dat sünd gode 37 % van de 11,3 Millionen Greken.

De Akropolis is dat Wahrteken van Athen. Dat Ingangsdoor sünd de Propyläen. Well dar dörgeiht, kann den Nike-Tempel, den Parthenon un dat Erechtheion bewunnern. To Föten van de Akropolis liggt dat ole Theater ut de Antike. Wietere beröhnte Geböden sünd dat Odeon, de Theseustempel un dat ole Königsslott, dat vandagen as Parlamentsgeböde deent. To enen Besöök in Athen höört up jeden Fall en Bummel dör dat Ooltstadtviddel mit den Naam Plaka.

In dat Panathinaikos-Stadion funnen 1896 de eersten Olympischn Spele van de Neetiet statt. För de Olympiade 2004, de na Athen inberopen wurr, muss en groot neet Stadion boot weern.

To Anfang vun dat 19. Johrhunnert is dat instmaals so mächtige Athen bloots noch en lütt Dörp wesen. In’n greekschen Unafhängigkeitskrieg gegen dat Osmanisch Riek wurrn grote Delen vun de Akropolis toschannen maakt, as dat törksche Munitschonsdepot, dat dar leeg, exploderen de. De eerste greeksche König, Otto I. ut dat Huus Wittelsbach, hett Athen to’n Hööftstadt utbuen laten un hett vele klassizistisch Hüüs in’n Updrag geven.




#Article 6: Antarktika (151 words)


Antarktika is de Eerddeel, wat bi den geograafschen Süüdpool vun de Eer in de Eerdregion von de Antarktis liggt. Füürland an de Süüdspitz vun Süüdamerika is de neegste Punkt vun en anner Eerddeel. De Antarktis höört nümms, aver en poor Länner beansprookt Delen vun’n Eerddeel.

Tyypsch för Antarktika sünd de Iesbargen un Pinguinen. De poor Minschen, de in düsse Region sünd, leevt in Polarstatschonen, de vun de verscheedenste Länner upboot worrn sünd.

Hüüt is dat bannig koolt in Antarktika. Geiht bit ünner -88 °C. In de Iestiet is dat wohl noch köller ween. Aver fröher, so in de Tiet vun de Sauriers, dor weer dat nich so koolt, vun wegen, dat de Eerddeel to de Tiet in annere geograafsche Breden legen hett. Dor geev dat Bööm un sogor Saurier in de Antarktis. De hüng dormols ok noch mit Süüdamerika un Afrika un Indien tosamen. Düsse grote Eerddeel warrt hüüt Gondwana nöömt.




#Article 7: Atom (342 words)


En Atom is en lütt Deelken. De Naam kümmt vun dat greeksche άτομος (átomos), wat so veel heet as kanns nich tweimaken.

Dat weer al de greeksche Philosoph Demokrit, de sik en Kopp mookt harr, vun wat de Saken nu so mookt sünd. He harr sik vörstellt, he hett en Stück Materie, to'n Bispeel en Stück Holt. Dat haut he denn in sien Gedanken in twee Stücken. De kunn he obers wieder tweimooken. Obers denn, so harr he dacht, kann dat jo nich jümmers so wiedergahn. Wenn de Stücken ganz lütt sünd un denn noch lütter, denn heurt dat op mit dat tweimaken. Un dat sünd denn de Atomens. Anner Philosophen harrn sik dat anners denkt un meenen, dat allens ut Füür, Water, Luft un Eer besteiht.

Eerst as dat so richtig losgüng mit de Chemie, dor keem John Dalton 1808 wedder op de Idee, dat dat Atomen gifft. He stell sik för, dat dat Kuller sünd, de so wat as lütte Armens hebbt. Dormit köönt se sik verbinnen.

Ernest Rutherford hett denn mol Alphastrahlen op Gold schoten. Dorbi is rutkamen, dat de Alphastrahlen tomeist dör dat Gold dör sünd. Een poor obers sünd aflenkt woorn. Un een ganz lütten Deel vun de Strahlen is wedder trüchspegelt woorn. Dor wüss he, dat so en Goldatom meist nix is. Vakuum seggt de Physikers ok dorto. Un denn noch ’n lütten Karn. De is positiv opladen. Un üm den Atomkarn rüm suust de Elektronens.

Dat mit de Elektronens, de dor rumsuust, hett denn Nils Bohr nich slapen laaten un he mook sik ok en Vörstelln vun de Atomens. 

Hüüt hebbt wi düsse Vörstelln:

Vun wegen de Protonens un de Neutronens un de Quarks is dat ok, dat en Atom denn doch tweimookt warrn kann. Dat passert bi de Radioaktivität. Un besünners bi de Karnopspaltung, wat in Karnkraftwarken un Atombomben passert. Vun datwegen kanns egentlich gor nich mehr seggen dat en Atom en Atom is, as Demokrit dat meent harr. Ober nu hebbt wi dat Woord al över tweedusend Johr un nu blifft dat dorbi.




#Article 8: Aanten (331 words)


Aanten sünd Vagels, de to de Familie vun de Aantenvagels (Anatidae) tohören doot. In de Systematik vun de Vagels weert de Unnerfamilien vun  Prickelsteertaanten (Oxyurinae) un  vun de echten Aanten (Anatinae) Aanten nömmt. Wo wi in de Umgangsspraak meist Aanten to seggt, dat sünd de Grauen Aanten (Anas platyrhynchos). Se höört to dat Geslecht vun de „Aanten an sik“ (Anas), de nu wedder en Deel vun de Swemmaanten utmaakt. Se sünd in Düütschland in Stadt un Land allerwegens tohuse. Blangen de Swemmaanten höört noch de Tribus Malacorhynchini (Rosenohr-, Salvadoriaant), Dükeraanten (Aythyini) un Seeaanten un Saagsnavels (Mergini) to de Anatinae. De Stippelaanten ut Australien seht woll just so ut, as wi us Aanten vorstellen doot, man sünd ut Grünnen vun de Morphologie ehrder verwandt mit de Echten Göse un de Swöne. Liekers weert se Aanten nömmt. Dat kümmt in de Familie vun de Aantenvagels fökener vör. Ok bi de Tribus Merganettini weet Forschers nich for wiss, ob se to de Halfgöse, oder man doch to de Swemmaanten rekent weern mütt. Ok de Piepgöse, de vunwegen ehr Utsehn mank de Aantenvagels vun Forschers as primitiv ankeken weert, erinnert bannig an Aanten un weert vundeswegen in de Engelsche Spraak ok Whistling duck nömmt.

Dat Heken von de Aanten warrt Arpel, Draak, Wedik oder Woort nöömt. 

Aanten sünd sunnerlich Watervagels, tomeist wat lüttjer, as de Verwandten Swöne un Göse. Se hefft ok en Hals, de wat körter is. Aanten leevt in Sööt- un ok in Soltwater.

De Feddern weert för de Puuch bruukt, besünners de Dunen. De Eier warrt af un an ok to’n Backen bruukt. Dat Fleesch is wat fetter as bi dat Hohn un smeckt fein. Ok de Chinesen hebbt dat mit de Aanten in de Köök. Besünners goot is de Pekingaant, wo de Huut opplustert warrt un besünners kross is. Huusaanten weert allerwegens in'e Landweertschop holen.

De Systematik vun de Aantenvagels, de hier unner steiht, hollt sik an Kear, 2005, un böört ok Stippelaanten, Prickelsteertaanten un Halfgöse in den Stand vun Unnerfamilien:




#Article 9: Atlantik (257 words)


De Atlantik is en Ozean, de twüschen Amerika in’n Westen un Europa un Afrika in’n Osten liggt. He is de tweetgröttste Ozean na den Pazifik. 
In’n Norden vun den Atlantik liggt de Noordpolarsee un de Insel Gröönland, in’n Süden liggt de Antarktis.

Nebenseen vun den Atlantik sünd de Noordsee un de Oostsee, de Middellannsche See, de Hudson-Bay un de Golf vun Mexiko. Gröttste Inseln sünd Gröönland, Iesland, England, Irland, Kuba un Haiti. Lüttere Inseln un Inselgruppen sünd to'n Bispeel de Antillen, Trinidad, de Falklands, de Azoren, Madeira un de Kanarischen Inseln. 

Mittenmang den Atlantik treckt sik vun Noord na Süüd de Middelatlantsche Rüch. Dor kümmt Magma vun binnen de Eer na Baven und de Bodden spreit sik ut. Dorvun kümmt dat, datt Europa un Afrika op de een Siet un Amerika op de anner Siet jümmers wieder vun eenanner wegseilt. Op düssen Rüch liggt Iesland und dat is de Grunn, datt dor so veel Vulkane sünd. 

De Atlantik is wichtig för den Fischfang, besünners an den Rand, den so naamten Kontinentalschelf. Ook för den Hannel per Schipp is he wichtig. 

För dat Klima is de Golfstroom besünners wichtig. Dat is en Waterstroom, de koolt vun de Antarktis kümmt, över Süüdafrika na Norden geiht, sik bi den Äquater opwarmt un na baven geiht un denn över den Golf vun Mexiko un de Küst vun Noordamerika na Noordoost blangen Iesland vörbi geiht. Delen vun den Stroom treckt in de Noordsee, anner Delen in den Noordatlantik bi Norwegen. Düsse Golfstroom is en Warm-Water-Heten för Europa und den Süden vun Noordamerika.




#Article 10: Bremen (2814 words)


Bremen is een Stadtstaat un dat lüttjeste Bundsland vun Düütschland mit 650.000 Inwahners (Lann) oder 550.000 Inwahners (Stadt). To’t Lann warrd ok Bremerhoben tellt.
De Stadt höör al fröh in siene Historie to de Hanse to. Ok vandaagen is Bremen en Hansestadt. Offiziell heet se Free Hansestadt Bremen. Op Plattdüütsch nennt man se ook „Breem“ oder „Bräm“. In dat Johr 2004 sünd de Roland un dat Raathuus in de UNESCO-List vun dat Weltkulturarv upnahmen wurrn.

Hööftartikel: Geschicht vun Bremen

Grünnt wurrn is de Stadt in de Tiet vun Karl den Groten an dat Enn vun dat 8. Johrhunnert. 782 warrt de Naam vun Bremen to'n eersten Mol in en Urkunn upschreven. De eerste Bischop weer Willehad ut Northumbria. He hett Bremen 789 to'n Seet vun sien Bisdom maakt un an'n 1. November vun datsülbige Johr den Bremer Dom inwieht. 848 is Ansgar Bischop wurrn. Ansgar grünn in de junge Stadt dat eerste Armenspital ööstlich vun den Rhien un maak sik dor för stark, dat Willehad to'n Hilligen verklaart wurrn is. He süms schreev twuschen 860 un 865 en Schrift över de Wunner an dat Graff vun Willehad. 865 is he dootbleven. Rimbert (865 - 888) is em folgt. 888 kreeg Rimbert vun den düütschen König Arnulf en Urkunn, wo noch mol in fastleggt warrt, dat de Bremers ehren Bischop free wählen dröffen un wo ok allerhand över Markt, Munte un Toll in steiht. Düsse Urkunn is de öllste Urkunn, de hüdigendags noch in'n Original to sehn is. 937 is Adaldag (937 - 988) Bischop wurrn. He hett unner de Kaisers Otto I., Otto II. un Otto III. in dat Riek deent un hett dor för sien Bisdom allerhand rutslahn. In siene Tiet füng dat ok an, dat dor en Koopmannsstadt torecht keem. En Urkunn vun Kaiser Otto I. ut dat Johr 965 warrt as de Anfang vun Bremen as en börgerliche Stadt ansehn. Adaldag schaff dat ok, dat sien Arzbisdom nu endlich anner Bisdömer ünner sik kreeg, as sik dat för en Arzbisdom hören deit. Dat weern de Bisdömer Aarhus, Ribe un Sleswig. 1013 - 1029 weer Unwan en duchtigen Arzbischop. He hett allerhand Bowarken utföhren laten. Dormank weer de eerste Gemeendekark vun Bremen. Düsse Kark is as „St. Vitii-Kark“ grünnt wurrn, man later ünner dat Patrozinium vun „Use leve Fro“ kamen. Düsse Kark scholl later to de Marktkark, noch later to de Kark vun den Raat to Bremen weern. Adam vun Bremen schrifft, dat de Arzbischop düsse eerste holten Kark ut Böömstämm vun en „Heidenholt“ hett boen laten. 1035 bit 1043 weer Bezelin Arzbischop vun Bremen. He kreeg in dat Johr 1035 vun Kaiser Konrad II. Verlööf, en tweten freen Markt in't Johr in Bremen aftohollen. De scholl in de Week för den Hilligen Willehad sien Dag (8. November) stattfinnen. Düssen Markt gifft dat hüüttodaags jummers noch, dat is de Bremer Freemarkt, en vun de öllsten Volksfeste in Düütschland. De beröhmteste Arzbischop weer Adalbert vun Bremen. He weer en Raatsmann un Macker vun Kaiser Hinrich III. un Vörmund för den jungen Hinrich IV.. He harr sik dat vörnahmen, in sien Arzbisdom as en egenstännig Först to regeern un streev na de Graafschopsrechten in dat Bisdom. Dor harr he sik Würzborg mit to'n Vörbild nahmen. Mit em fung dat an, dat dat Arzbisdom en Landsherrschop wurrn is un ok politisch vun de Bischöpp regeert wurr. He harr den groden Plaan vun en „Patriarchat in'n Noorden“. Man de Paapst Leo IX. konn mit siene Plaans nix anfangen un hett dor nich bi mitspeelt. He heel nix vun so en Idee. Man he möök Adalbert denn doch to'n pääpstlichen Vikar un Legaten bi de Völker in den Noorden. Dor tell he ok Iesland, Finnland un Gröönland mit to. To Adalbert siene Tied keem ok Adam vun Bremen na de Stadt un weer dor Domscholast un Baas vun de Latiensche School. He hett dor 1076 sien beröhmte Historie vun dat Arzbisdom Hamborg schreven, wo he sogor vun Wienland schreev, wat hüde Amerika is.

In dat Middeloller weer de Bischop de Baas vun de Stadt, man de Börgers un Kooplüe hefft jümmers versöcht, jem ehr Freeheit gegen den Bischop to gewinnen. As Teken vun de Freeheit hefft de Bremers 1404 den Roland upstellt. Dat is een Denkmol ut Steen un up sien Schild steiht to lesen: „Vrieheit do ik jo openbor, de Korl un männig Vorst vorwohr, desser Stede gegeben hat-des danket Got is mien Rat“. So geev dat dör dat ganze Middelöller hen Striet twuschen den Rat vun de Stadt un den Bischop. Am Enn güng dat so ut, datt in de Stadt süms de Bischop nich regeeren dö, man bloß noch een Residenz harr. Dat weer dat Palatium, datt stünn dor, wo vundaage dat Nee Rathuus is. Regeeren dö de Bischop aber in dat Land vun dat Erzbisdom Bremen un in de Hüser vun de Domimmunität. Dat sünd de Hüser rund üm den Dom un den Domshoff ümto. 

In de Tiet vun de Reformatschoon hett dat de eerste evangeelsche Predigt in de Stadt in dat Jahr 1522 geven. Heinrich vun Zütphen hett in en Kapell vun de Ansgarii-Kark predigt. Dor dä de Börgermeester Daniel von Büren de Ole achter steken. De Stadt is in dat Johr 1534 luthersch wurrn, man loterhen hett dat allerhand Striet geben. Bremen is denn 1562 nah de reformeerte Karken öbergohn. Bi düsse Saak hett de Borgermeester Daniel von Büren de Junge siene Hannen in’t Speel harrt. In dat Johr 1582 hett de Rat vun de Stadt den Theologen Christoph Pezel ut Hessen beropen, datt he de reformeerte, tweete Reformation vöranbringen scholl. Up düsse Aart is Bremen een reformeerte Stadt wurrn, midden in luthersch Territorium. 1595 hett Pezel den „Consensus Bremensis“ upschreben, dat is een reformeert Bekenntnisschrift.

Nah den 30-jöhrigen Krieg hefft de Sweden dat Arzbisdom Bremen öbernahmen. Nu weer de sweedsche Gouverneur de Nafolger vun den Arzbischop. Em höörde nich bloß dat Land twuschen Elv un Werser to, man ok de Domimmunität. Dat weeren Hüser midden in de Stadt, dune bi’n Marktplatz. Wenn wi düsse Hüser al hefft, so säen de Sweden, denn so mütt wi ok den Rest vun de Stadt hebben. Se versöchen, de Stadt intonehmen, man hefft keen Glück harrt. Jem ehr Generool Wrangel möß up´n 15. November 1666 den Freden to Hobenhusen mit de Bremers sluten. So bleef Bremen bit noh de Franzosentiet free.

Vun'n 18.Dezember 1810 bit to’n 26.Oktober 1813 harrn de Franzosen Bremen in'e Hannen. De Stadt weer een Deel vun dat franzöösche Kaiserriek. 1811 hefft de Franzosen een nee Departement inricht' mit Naam Departement des Bouches du Weser, dat heet up Platt Departements vun de Wersermünn. Dor höör een groten Deel vun Noordwestdüütschland to. 

Nah dat Enn vun de Franzosentiet hett de berühmte Borgermeester Johann Smidt dat Leit vun de Stadt övernahmen. He hett ook dorför sorgt, datt 1827 denn Bremerhoben grünnt wurrn is. 1831 is in Bremen up’n Domshoff to’n lesten Mal een Minsch vun’n Scharprichter mit’n Sweert de Kopp afneiht wurrn. Dat weer bi de beröhmte Gesche Gottfried. De harr 15 Minschen mit Gift ümbröcht, dor mank ehr eegen Öllern, Kinner un Mannslüde. An de Steed, wo dat Schaffott stünn, is hüdigendags de Spucksteen in dat Plaster inlaten - dor gaht de Lüüd hüüt noch hen und spuckt ut - .

De grote Tiet vun Bremen weer eegentlich de Tiet an’t Enn vun dat 19. Johrhunnert, as de Stadt wassen dö, as dull. Kooplüe as H.H. Meier un annere bröchen de Weertschop vöran. Bremen wüss vun ca. 30.000 up ca. 200.000 Inwohners. De Habens in de Vörstadt wurrn boot un allens güng vöran.

Nah den Eersten Weltkrieg wurr dat minner mit Bremen siene Weertschopskraft un de Nazis hefft versöcht, dat Land Bremen uptolösen un mit Ollnborg tosomen to sluten. Se hefft sik dar vun versproken, dat dat „rode“ Bremen vun de Landkoort vun de Politik verswinnen dö. De Gauleiter seet in düsse Tiet worraftig in Ollnborg. 

In de Nazitiet sund en poor Kuntreien to Bremen hento komen: De Dörper Hemeln, Mahndörp, Aumund, Blomendal un annere, de vördem Hannobersch un later preußisch weern, sünd siet den 1. November 1939 een Deel vun Bremen.

An’n 18. Mai 1940 hefft de Briten de eersten Bomben up Bremen afsmeten. Dat geef 16 Dode. Siet Januar 1941 geef dat gröttern Schaden. De Briten grepen bloß Nachts an, man Anfang 1943 keemen de Amerikaners dorto. Siet Oktober 1943 geef dat jümmers mehr swaare Angreep up Bremen. Bilüttjen full de Stadt in Schutt un Asch. De swaarste Angreep weer in de Nacht vun'n 18. to den 19. August 1944. 273 Bombers hefft dortiets den ganzen Bremer Westen in Dutt leggt. Dat geef 1.053 Dode in düsse eene Nacht. An'n 6. Oktober 1944 keemen de Briten mit 246 Bombers un maakden de Ooltstadt un de Ole Neestadt vun Bremen mit ehr histoorsche Hüser in Dutt. Alltohopen geef dat in den Luftkrieg mehr as 4.000 Dode. 62% vun de Hüser in de Stadt weern kaputt. In de ole Binnenstadt weern dat bi 90%.

Noh den Krieg güng dat mit de Weertschop bargup. De Binnenstadt is wedder upboot wurrn. Man de Stadtplaners hefft vör allen up den tokümstigen Autoverkehr keken un ganz nee, breede Straten dwars dör de ole Kwartiere boot. Dordör hefft de dat Gesicht vun de Stadt för all Tieden verännert. De eerste Börgermeister nah den Krieg weer Willem Kaisen vun de SPD. Hütigendags hett dat Land Bremen Schullen as keen anner Land in Düütschland. Dat sünd just bi 15 Milliarden Euro. Up jeden Börger vun’t Söögkind bit to’n öllsten Minschen sünd dat knapp 20.000 Euro Schulden. Dat is de afslute Rekord in Düütschland. Dat Land kann düsse Schulden unmöglich ut eegen Kraft afbetohlen. So sünd de Bremers bang, wat düt Land in de Tokumst öberhaupt noch besteiht oder wegen de Schullen vun Neddersassen öbernohmen warrt. Bi de Wahl an’n 13. Mai 2007 is de Grode Koalitschoon ut CDU un SPD na 12 Johren uteneen gahn un Bremen is vun dor af an vun en Root-Gröne Koalitschoon regeert wurrn. Börgermeester is Jens Böhrnsen vun de SPD bleven. 

Twee Organisatschonen, de ok in Bremen sitten, sünd de DGzRS un de ADFC.

Exekutive un Legislative sünd vun'anner scheedt. De Regeern föhrt de Börgermeester tohopen mit den Senaat. 

Siet 1349 gifft dat dat Amt vun den Bremer Börgermeester. Dormals weer dat afsunnerlich, weil annervorsik de Bischop Baas över de Stadt weer. Later geev dat veer Börgermeester, de sik in den Vörsitt vun den Senat afwesseln döen. Siet 1854 geev dat twee Börgermeester. So is dat vundagen noch.

De eerste Börgermeester in Bremen is ok Präsident vun den Senat un steiht de Regeeren vun Stadt un Land Bremen vör. He hett jümmers een tweeten Börgermeester an sien Siet. 
De Börgermeester in Bremen nah den tweeden Weltkrieg weeren:

Kiek ok bi: List vun de Bremer Börgermeesters

De Börgerschop vun Bremen is dat Parlament un dor de Legislative vun dat Bundsland Bremen mit. Dor höört hüdigendags 83 Afordenten to. To glieke Tied is se ok dat Kommunalparlament vun de Stadt Bremen. Denn höört dor de 16 Afordenten ut Bremerhaben nich to, man bloß 66 ut Bremen. 

Kiek ok bi: Börgerschop vun Bremen/17. Wahlperiode.

Normolerwiese is de Sprake vun de Debatten in de Bremer Börgerschop natüürlich Hoochdüütsch. Man an'n 9. Mai 2008 hett dat en plattdüütschen Andrag vun de CDU-Fraktschoon geven: „“. Över düssen Andrag is in de 25. Sitten an'n 2. Juli 2008 en Debatte in de Börgerschop föhrt wurrn () Dor hett dat Reden vun al veer Fraaktschonen to geven. Bloß de SPD hett hoochdüütsch snackt. De annern Fraktschonen hefft up Platt reedt (Bi Bündnis 90/De Grönen Platt un Hooch). Redners weern Frank Imhoff vun de CDU, Emin Sükrü Senkal vun de SPD, Klaus-Rainer Rupp vun de Linke, Dr. Magnus Buhlert vun de FDP un Frank Werner Willmann vun de Grönen. Börgermeester Jens Böhrnsen hett up Hoochdüütsch dat Slusswoort spraken. De Andrag vun de CDU is denn vun dat Hoge Huus eenstimmig wietergeven wurrn an de Deputatschoon för Kultur. Midderwielen is en Biraat Platt an der Bremer Borgerschop inricht wurrn. He steiht unner dat Leit vun den Präsidenten vun de Borgerschop, Christian Weber. To düssen Biraat höört Vertreders ut de plattdüütschen Institutschonen un Vereene, sunnerlich vun dat INS un den Plattdüütschen Runnen Disch, vun de Speeldeelen un vun'e Evangeelsche Karken. Vertreders vun'e Behörden (sunnerlich vun'e Bildungs- un Kulturbehörde) un vun de Fraktschonen vun de Borgerschop maakt mit un snackt dor over, wie dat mit Platt in Stadt un Land wietergahn schall. De Biraat kummt twee oder dreemol in't Johr tosamen un drüppt sik in dat Huus vun de Borgerschop. Verhannelt warrt up Hooch- un up Plattdüütsch.

Dat Land Bremen deelt sik in de twee Städer Bremen un Bremerhoben up. De Stadt Bremen is in fief Bezirke un 23 Stadtdeele opdeelt. To de 23 Stadtdeele höört wedder 89 Oortsdeele. Vunwegen de Verwaltung sünd de 23 Stadtdeele to 17 Oortsämter tosamenfaat. Een List mit all Stadtdeele findt sik ünner Bremer Stadtdelen.

Hüde sitt dat Institut för nedderdüütsche Spraak in Bremen. In de Stadt warrt hüdigendags tomeist hoochdüütsch snackt. Um un bi de Hälft vun de Inwahners vun Bremen stammt nich ut Bremen. Na en Telefonumfraag vun dat INS könnt noch mehr as 20 Prozent vun de Lüde Platt snacken.

Bit to dat 16. Johrhunnert hen weer in Bremen Plattdüütsch de Sprake vun Staat un Kark. Man denn hett sik dat al an't Enne vun’t 16. Johrhunnert ännert. De eerste luthersche Karkenordnung vun 1534 „De ehrbaren stadt Bremen christelyk ordeninge“ weer noch up Platt schreven, man 1595 keem mit den reformeerten Consensus Bremensis to’n eersten Mal een Hoochdüütsche Ordnung rut. Vun dor af an is Hoochdüütsch de Spraak för all de Lüde ween, de in dat Land wat to seggen harrn. Platt snacken döen tomeist noch de Handwarkers un de Buurn, de „Lüttjen Lüde“. De Bremer Börgereed in sien middelnedderdüütsche Form is in Bremen vun de neen Borgers noch bit in dat Johr 1815 spraken wurrn. Vunwegen de Industrialiseerung vun de Midden vun dat 19. Johrhunnert af an keemen veel Lüde ut de plattdüütschen Landstreken um Bremen umto nah de Stadt rin. So bleev Platt in Bremen toeerst mal noch lebennig. Man de meisten Towannerers versöchen, in de Stadt Hoochdüütsch to snacken un wesseln de Spraak. An't Enne vun dat 19. Jahrhunnert geev dat mit Heinrich Goltermann un Willem Rocco noch plattdüütsche Schrievers, de geern lesen wurrn sünd. De bekannteste plattdüütsche Schriever vun Bremen is Georg Droste. Besunners sien Ottjen Alldag hett veel Uplagen beleevt un is bit in de 1970er Johren veel verköfft wurrn (un is jummers noch in’n Hannel). Nah den 2. Weltkrieg güng dat mit de plattdüütsche Spraak ok in de Dörper, de nah Bremen hören döön, fix bargdal. Vor'n Krieg harrn de meisten Kinner in Dörper as Habenhusen un Oorssen Plattdüütsch as Mudderspraak, man nah den Krieg is dat anners wurrn. Hüdigendags gifft dat meist keen Kinner mehr in Bremen, de Platt snacken könnt un dat sünd ok nich veel, de dat verstaht.

Lange Tiet hett dat in Bremen een plattdüütsch Theater geben. Dat weer de „Niederdeutsche Bühne“. Later is de umwannelt wurrn in een Boulevard-Theater un hett den Naam „Ernst Waldau-Theater“ kregen. De keem mit dat Geld nich torecht un nu is dat Theater to. Plattdüütsche Speeldelen gifft dat noch, dormank besunners de Neestädter Speeldeel. De hefft aber keen egen Hüser, man speelt in Scholen un Karken usw.

An de Universität Bremen gifft dat Plattdüütsch-Kursen. Dor könnt nich bloß Studenten mitmaken, nee, ok anner Lüde, de dat geern möögt.

Af un an gifft dat Plattdüütsch-Unnerricht an Bremer Scholen. Man dat liggt meist jummers an den Schoolmeester. Is dat een, de dor Lust to hett, denn kann he dor wat maken. Anners löppt dor nix. Gifft ok man wenig Scholen un weert jummers minner, wo Platt an'e School een Rull speelt. In'n Lehrplan steiht jedenfalls nix. 

De Spaarkass in Bremen hett sik tohopen mit de Scholen in de 1970er Johren dor an maakt, een plattdüütsche Vörlese-Wettbewerb up de Beene to stellen. Dor hefft fröher ok allerhand Kinner bi mitmaakt, man hüdigendags sütt dat man minne ut. 

Jummers mal wedder gifft dat plattdüütsche Gottesdeensten in Bremer Evangeelsche Karken. Meist up de vörmaligen Dörper un hüdigen Vorstäder. Man dat liggt dor ok jummers an, ob een Pastor dor is, de Platt predigen kann. Meist is denn een mal in’t Johr plattdüütsche Karken. 

Kiek ok nah bi den Artikel Bremer Platt.

Bekannt is Bremen allerwegens in Europa un ok in de grote, wiede Welt vunwegen sien Footballvereen SV Werder Bremen. De hett sien Tohuse in dat Werserstadion direkt an den Werserstroom. Werder Bremen is al veermal Düütsche Meester wurrn. 1992 hett de Vereen den Europapokal vun de Pokalwinners wunnen. 2005, 2006, 2007 un 2008 hett de Vereen as een vun dree düütsche Vereenen in de Champions-League mitspeelt. Se hebbt sik ook för 2009 qualifizeert.

In Bremen gifft dat de Universität Bremen, de Jacobs University Bremen in Bremen-Grohn un verscheeden Hoochscholen ünner den Namen Hochschule Bremen.

De Stadt Bremen billt en Böverzentrum för de Öörd in de Ümgegend.




#Article 11: Belgien (214 words)


Belgien (nedderlandsch: België, franzöösch: Belgique ), offiziell Königriek vun Belgien (nedderlandsch: Koninkrijk België, franzöösch: Royaume de Belgique ) is een parlamentaarsche Monarkie, de in't Westen vun Europa liggt. Belgien is een Bundsstaat. Navers sünd de Nedderlannen, Düütschland, Luxemborg un Frankriek. De Hööftstadt is Brüssel, wat ok de Seet vun de Verwalten vun de EU is. Dat Land is 32.545 km² groot un in dat Johr 2005 leven dor 10.379.067 Inwahners.

De Verfaten is demokraatsch. Staatsbaas is siet den 21. Juli 2013 König Philipp.

Belgien sett sik tohopen ut dree Kuntreien (nl.: Gewesten). Dat sund de Kuntreien Flannern, Wallonien un de Kuntrei vun de Hööftstadt Brüssel. De Kuntrei vun Brüssel steiht för sik. De annern beiden Kuntreien deelt sik up in tein Provinzen:

Amtsspraken sünd 

Statistiken öber dat, wat de Lüde in Belgien glöben doot geevt ganz ünnerscheedliche Tallen af. So kann een sik dor nich goot up verlaten. Klaar is: De öbergrode Mehrheit vun de Lüde in Belgien is röömsch-kathoolsch. Dat schöllt woll twuschen 60% un 90% ween. Man bloß noch 5%-knapp 10% vun de Kathoolschen gaht Sönndags nah Kark. Een grode Deel vun de Belgiers sünd Freesinnig (atheistisch). Dat schöllt so bi 28% ween. Muslim sünd bi 4% vun de Lüde in Belgien, Protestanten sünd bi 1% un Jöden sünd minner, as 1%.




#Article 12: Berlin (134 words)


Berlin is de Hööftstadt vun de Bundsrepubliek Düütschland un en Bundsland, wat vun dat Land Brannenborg umgeven is. Berlin hett 3.292.400 Inwahners (2011) un hett en Flach vun 89.169 ha. Berlin liggt bi 70 km af vun de Grenz to Polen.

Vör de Weddervereenigung vun de beiden düütschen Staaten Bundsrepubliek Düütschland (BRD, West) un Düütsche Demokraatsche Republiek (DDR, Oost) in't Johr 1990 weer Bonn (an’n Rhien) de provisoorsche Hööftstadt vun de Bundsrepubliek Düütschland (West) un Oost-Berlin Hööftstadt vun de DDR (Oost). Dat gesamtdüütsche Parlament hett na de Weddervereenigung besloten, dat Berlin de niege Hööftstadt vun dat vereente Düütschland is.

De bedüütsamste historisch Daten:

In Berlin gift dat völ Sehnswördigkeiten, so to’n Bispeel, den Neptunbrunnen, dat Rode Raathuus, de Funktoorn, Gendarmenmarkt, Brannenborger Door, de Holocaust-Gedenksteed, Berliner Dom, St. Marienkark, Siegesgöddin, Siegessüül, Slott Bellevue un mehr.




#Article 13: Bayern (100 words)


Bayern is en düütsch Bundsland in'n Süden. De Hööftstadt is München. Navers sünd Tschechien, Österriek, Baden-Württemberg, Hessen, Döringen un Sassen. De gröttsten Strööm sünd de Main un de Donau. Hier warrt Mittelbairisch, Franksch, Nordbairisch, Südbairisch, Schwäbsch un anner Dialekten sproken.

Dat Bundsland Bayern is in söven Regerungsbezirke indeelt, de gliektiedig ok de söven Bezirke billt. De Grenzen von Regerungsbezirke un Bezirke sünd de sülven, aver dat gifft en Ünnerscheed: de Regerungsbezirke sünd Behörden von de Bayerische Staatsregerung wieldes de Bezirke kommunale Inrichtungen sünd, in de de Landkreise tohoopslaten sünd.

De Bezirke sünd: Böverbayern, Böverfranken, Böverpalz, Middelfranken, Nedderbayern, Swaben un Ünnerfranken.




#Article 14: Book (166 words)


Dat Book (n., pl. Böker, Beuker, Beukers) - dat is Papeer, wat bunnen is un wo wat binnen steiht. 

Böker gifft dat ’n ganzen Slag. Dat beropenste is de Bibel, wat de Hillige Schrift is. Dat is in meist jede Spraak översett, de dat gifft, ok in’t Plattdüütsche. 

Böker sünd to’n Lesen dor. Kannst ok Smökern seggen, wiel di de Smook ut de Lepel rutkümmt, wenn du dor richtig binnen büst un nix mehr markst vun de Welt.

Et gifft ganz ünnerscheedliche Böker, wat dat angeiht, wat binnen steiht, t.B.

Alle Böker, egal wat dor insteiht, hebbt mindest enen Schriever hatt.

Wenn een Book veele Sieden hett, warrt dat bunnen. Dat mookt de Bookbinner. Wenn dat bannig veele Sieden sünd, dat mookt de Bookbinner mehr Bände.

Um de Sieden to moken, bruukt een’n Papeer. Üm dat wat op to schrieven, ohn dat een dat veel mol kopeern mutt, warrt dat Book druckt. De Technik dorför heet Bookdruckeree. Ok de Billers warrt so in dat Book druckt.




#Article 15: Billers (116 words)


Billers , dat is Kunst, de opmolt is. Vun een Moler. 

De eersten Billers, de Minschen molt hebbt un de wi hüüt noch ankieken köönt, sünd Billers in Höhlen. Ut de Steentied. Dor hebbt se feine Beesters molt. Un ook Minschen. Un Hannen.

Mit de Kunst vun de Molerie güng dat denn so richtig los bi de olen Ägypters. Kanns hüüt noch op Papyri un in de Pyramidens un Tempels bekieken. De Greeken hebbt sünnerlich op Vasen malt. Un de Römers weern besünners good bi de Mosaiken.

In dat Medeloller hebbt se besünners de Karken utmolt. Un denn güng dat los mit de Molers, de wi hüüt noch bi Namen kennt. 

un veel anner noch dorto.




#Article 16: Blood (4435 words)


Dat Blood (lat.: sanguis, ooltgr.: αἷμα, haima) is, wat dör de Adern vun’n Lief fleet. Dat Hart pumpt dat Blood mechaansch dör de Adern un dormit dör all de Organen. De Adern, de vun’t Hart wegföhrt, warrt Arterien nöömt, de na’t Hart henföhrt sünd de Venen. Dit so nöömte Hart-Kreisloop-System hett verscheeden Opgaven, welke de Funkstschonen vun Organen un Geweev sekern doot. Mitünner warrt dat Blood sülvst ok as en „fletig Organ“ ansehn. In de Medizin gifft dat ok en Fachrebeet, dat sik mit dat Blood uteneensett. Dat is de Hämatologie.

Dat Blood is root bi de Warvelbeester un dormit ok bi den Minschen. Dat Blood hett bi Minsch un Deer teemlich lieke Funkschonen, dorüm gifft dat blots lütte Ünnerscheeden. De Suerstoff, dat Kohlenstoffdioxid un de Nährstoffen warrt vun dat Blood in den Körper verdeelt. Bi utwassen Minschen bargt dat Fattensystem 70 bit 80 ml Blood op’n Kilogramm Gewicht vun’n Lief. Insgesamt sünd dat in’n Lief 5 bit 6 Liter Blood. Mannslüüd hebbt in’n Dörsnitt 1 l mehr as Froonslüüd, wat vör allen an de ünnerscheedlich Grött un Gewicht liggt.

Üm den Stoffwessel in Gang to hollen, sünd de Zellen in’n Lief op den Uttuusch mit de Ümgeven anwiest. As sik in de Evolutschoon aver komplexe Veelzellers rutbillt hebbt, stünnen nich mehr all Zellen in direkten Kontakt mit de Böverflach vun’n Lief. Butendem geiht de Vörgang vun de Diffusion teemlich langsom vör sik mit en Duer, de proportschonal is to dat Quadraat vun’n Afstand. Mit tonehmen Grött vun en Leevwesen, warrt dorüm en Transportmedium nödig, dat de Uttuuschvörgäng oprecht hollt. Disse Transportfletigkeit bringt de Stoffen in de Neeg vun de Zellen, de versorgt warrn schüllt, un maakt den Afstand bi de Diffusion lütter.

Bi de Deerten mit en apen Bloodkreisloop (t. B. Liddfööt (Arthropoda) oder Weekdeerten (Mollusca)) is dat Blood nich vun de interstitiell Fletigkeit (Fletigkeit in’n Twüschenruum vun’t Geweev) splitt. De Fletigkeit, de hier zirkuleert, warrt as Hämolymphe betekent. De Nadeel, dat dit Blood in’n apenen Kreisloop teemlich langsom ströömt, gliekt de Insekten dordör ut, dat de Hämolymphe nich för den Suerstofftransport bruukt warrt. Dat warrt över de Tracheen maakt.

Bi all Deerten, de en afslaten Bloodkreisloop hebbt, as ok de Warveldeerten, warrt de zirkuleerende Fletigkeit „Blood“ nöömt.

Blood is ut sünnere Zellen tohopensett, de ruchweg 44 % utmaakt, un ut Bloodplasma (55 %), wo de Zellen binnen swemmt. Dat is en Lösen ut 90 % Water mit Solten, Proteinen un siet-molekulare Stoffen as t. B. Monosacchariden (Eenfachzucker). Dorto kamt wietere Bestanddelen as Hormonen, löste Gasen un Nehrmiddel (Zucker, Fett oder Vitaminen), de na de Zellen henbrocht warrt, as ok Stoffwessel- un Affallprodukten (t. B. Harnstoff un Harnsüür), de vun de Zellen weg na de Öört brocht warrt, wo se vun’n Lief wedder utscheed warrt.

Cheemsch-physikaalsch sehn is Blood en Suspension, also en Mischen ut de Fletigkeit Water un de Zellbestanddelen, de Faststoffen sünd. Dat stellt en nichnewtonsch Fletigkeit dor. Dat verklort sien sünneren Loopegenschoppen. Blood hett vun wegen de Erythrozyten dor binnen en högere Viskosität as rein Plasma. Je höger de Hämatokritweert is, üm so langsomer ströömt dat Blood un üm so grötter is de Viskosität. Wiel de roden Bloodkörpers aver verformt warrn künnt, verhollt sik Blood bi högere Ströömsnelligkeiten nich mehr as ein Zellsuspension, man as en Emulsion.

Blood hett vun Natur en pH-Weert vun 7,4, de dör verscheeden Bloodpuffers gliekmatig hollen warrt. Fallt de Weert ünner en Grenzweert (üm un bi 7,37) is dat Blood översüürt un man snackt vun en Azidoos. Wenn de Weert to hooch stiggt (över 7,43), denn is dat Blood to basisch un man snackt vun en Alkaloos.

De tyypsch rode Klöör vun’t Blood kummt vun dat Hämoglobin, nipp und nau vun den Andeel, de Suerstoff binnen kann, de Hämgrupp. Hämoglobin warrt dorüm to de Koppel vun Bloodfarven rekent. Mit Suerstoff anriekert Blood hett en hellere un kräftigere Klöör as suerstoffarm Blood, wiel de Hämgrupp na de Opnahm vun Suerstoff de Konformatschoon ännert. Dordör ännert sik dat Absorpschoonsspektrum vun’t Licht.

Hööftartikel: Bloodplasma

De Protein-Andeel in’t Bloodplasma is ungefäähr 60-80 g/l, wat ruchweg 8 % vun’t Volumen utmaakt. Na de Beweglichkeit bi de Elektrophorees warrt se ünnerscheedt in Albuminen un Globulinen. An Ionen gifft dat in’t Blood vör allen Natrium-, Chlorid-, Kalium-, Magnesium-, Phosphat- un Calciumionen.

Warrt ut dat Plasma de Stollfakters rutnahmen, snackt man vun Bloodserum. Wunnen kann dat warrn, wenn dat Blood, na’t vullstännig Stollen zentrifugeert warrt. Dorbi sett sik ünnen de so nöömte Bloodkoken af un baven de klore Fletigkeit, de as Serum betekent warrt. In dat Serum finnt sik ok Stoffen, de in’t Plasma nich binnen sünd, wiel se eerst bi’t Stollen freesett warrt, sünners dat Wassdomshormon PDGF.

Bi de Mannslüüd hett Blood en Zellandeel vun 40 bit 53 %, bi de Froonslüüd sünd dat 36 bit 48 %. Disse Proportschoon warrt as Hämatokrit betekent. Bi Nee’borenen liggt de Hämatokrit bi ruchweg 60 %, bi lütte Kinner blots noch bi 30 %. Bit to de Pubertät stiggt de denn wedder an bit op den Weert vun Utwassen Lüüd. De Zellen in’t Blood warrt ünnerscheedt in Rode Bloodkörpers (Erythrozyten), Witte Bloodkörpers (Leukozyten) un Bloodplattkens (Thrombozyten).

De Erythrozyten oder roden Bloodkörpers sorgt för’n Transport vun’n Suerstoff un vun’n Kohlenstoffdioxid. Se bargt Hämoglobin, wat en Protein is, dat för’t Binnen vun’n Suerstoff tostännig is un ut dat Protein Globin un de Häm-Grupp besteiht, dat mit Iesen en Komplex billt. Dit Iesen maakt dat Blood vun de Warveldeerten root. Wenn man dat Iesen in dissen Komplex dör Kopper uttuuscht, denn harrn wi blauet Blood. Bi annere Deerten as de Spinnen oder bi’n Oktopus warrt disse Funkschoon dör en Kopperverbinnen övernahmen. Vun de roden Bloodkörpers sünd ungefäähr 0,5 bit 1 % Retikulozyten – dat sünd Erythrozyten, de noch nich vullstännig utriept sünd.

De witten Bloodkörpers oder Leukozyten warrt noch mol ünnerdeelt in 
Eosinophile, Basophile un Neutrophile Granulozyten, Monozyten un Lymphozyten. De Granulozyten sünd na dat Farvverhollen vun jemehr Protoplasma nöömt. Se deent to de nichspezifischen Immunafwehr, wieldat de Lymphozyten un de Monozyten mit de spezifischen Immunafwehr to kriegen hebbt. De Bloodplattkens oder Thrombozyten sünd för’t Wunnenhelen dor.

De Tall vun de enkelten Zellbestanddelen in’t Blood is ünner de Warveldeerten ünnerscheedlich. Sünners veel Erythrozyten hebbt Zegen (bit 14 Mio/µl), sünners wenig hett dat Fedderveeh (3–4 Mio/µl). Bi de Leukozytentall gifft dat liek grote Ünnerscheeden. Wieldat Peer un Rinner mit 8.000/µl ruchweg so veel as de Minschen hebbt, hebbt Schaap (bit 17.000/µl) un Vagels (bit 25.000/µl) sünners hoge Andelen an witte Bloodkörpers. Ok de Proportschonen vun de Ünnertypen vun de Leukozyten sünd bannig verscheeden: Bi Minschen un Peer gifft dat sünners veel Granulozyten (granulozytäär Bloodbild), wiel bi Rinner de Lymphozyten (lymphozytäär Bloodbild) domineert. Utgleken is de Proportschoon twüschen beide t. B. bi de Swien (granulo-lymphozytäär Bloodbild).

All Zellen in’t Blood warrt in dat Knakenmark billt in en Vörgang, de as Hämatopoese betekent warrt. Dor gifft dat de pluripotenten Stammzellen, worut elk Oort vun Zell entstahn kann. Dorut kamt de multipotenten Stammzellen tostannen, de al op verscheeden Zelllienen fastleggt sünd. Un dorut entstaht denn de enkelten Bloodzeelen.

To’n Ünnerscheeden warrt de Entwickeln vun’n Stammzellen to rode Bloodkörpers as Erythropoese betekent. De Vörgang vun’t Riepen un vun de Proliferatschoon vun de Zellen warrt dör dat Hormon Erythropoetin föddert, dat in de Lebber un in de Neren produzeert warrt. En wichtige Rull bi de Erythropoese speelt Iesen, dat för’t Billen vun Hämoglobin nödig is. Butendem sünd dorbi ok Vitamin B12 (Cobalaminen) un Folsüür vun Bedüden. Kummt dat in’n Lief to en Suerstoffmangel, t. B. bi’n Opholen in grote Hööch, warrt mehr vun dat Hormon utschütt, wat vör en längere Tiet to en gröttere Tall rode Bloodkörpers in’t Blood föhrt. De künnt denn mehr Suerstoff transporteeren un fangt den Mangel op.

De Afbo vun de roden Bloodkörpers passeert in de Milt un in de Kupffer’schen Steernzellen in de Lebber. In’n Dörsnitt leevt de Erythrozyten 120 Daag. Dat Hämoglobin warrt in mehrere Stopen över Bilirubin to Urobilin un Sterkobilin afboot. Wieldat dat Urobilin den Urin geel farvt, is dat Sterkobilin verantwoortlich för de tyypsche Klöör vun de Schiet.

Dat Blood un siene Bestanddelen warrt för bedüdende Vörgäng in’n Lief bruukt, üm den Organismus an’n Leven to hollen. De Hööftopgaav is dat Transporteeren vun Suerstoff un Nährstoffen na de Zellen un de Aftransport vun Stoffwesselprodukten as Kohlenstoffdioxid oder Harnstoff. Butendem warrt över dat Blood ok de Hormonen un annere Wirkstoffen twüschen de Zellen transoprteert.

Blood is bito ok wichtig för’t Regeln un Oprechthollen vun de Homöostase, also den Water- un Elektrolythuusholt, den pH-Weert un de Lieftemperatur (Homoithermie).

As Deel vun dat Immunsystem hett dat Blood ok noch de Opgaav, den Lief to schulen un Frömdkörpers (nichspezifische Afwehr) un Antigenen (spezifische Afwehr) aftoblocken dör Phagozyten (Freetzellen) un Antikörpers. Wieterhen is Blood en bedüdend Bestanddeel bi de Reakschoon op Wunnen (Bloodstollen un Fibrinolys.)

Un denn hett dat Blood dör sien egen Fletigkeitsdruck ok noch en stüttend Wirken.

Een vun de wichtigsten Opgaven vun’t Blood is de Suerstofftransport vun de Lung na de Zellen un de Aftransport vun’n Kohlenstoffdioxid as Stoffwesselprodukt torüch na de Lung.

Bi’t Aten kummt de Suerstoff in de Luft över de Luftrühr in de Lung bit in de Lungenblasken. Dör jemehr dünne Membran kann de Suerstoff in de Bloodfatten und dormit in’n Bloodkreisloop kamen. Dör den Lungenkreisloop warrt Blood vun’t Hart na de Lungen pumpt. Dor gifft dat toeerst suerstoffarme Blood Kohlenstoffdioxid (CO2) af un nimmt gliektietig Suerstoff op. Dat mit Suerstoff anriekerte Blood warrt denn över mehrere Lungenvenen (Venae pulmonales) torüch na’t Hart pumpt, wo dat in’n linken Vörhoff ankummt. Vun dor warrt dat Blood wiederpumpt un över en afslaten Nett ut Bloodfatten an de meisten lebennigen Zellen in’n Lief verdeelt. Dat warrt as de Bloodkreisloop betekent. Dorvun utnahmen sünd Zellen, de keen direkten Ansluss an dat Bloodsystem hebbt, as t. B. Knorpel oder de Hoornhuut vun’t Oog. De warrt as bi de primitiveren Leevwesen över Diffusion nährt (bradytroph Geweev).

För den baven beschrevenen Gasuttuusch sorgt de Bloodfarvstoff Hämoglobin, de in de Roden Bloodkörpers binnen is. Elk Hamoglobinmolekül besteiht ut veer Ünnereenheiten, de elk een Hämgrupp bargt. In de Mitt vun de Hämgrupp is en Iesenion bunnen, dat en düchtig antreckende Kraft (as Affinität betekent) op Suerstoff utöövt. Dordör warrt Suerstoff an dat Hämoglobin ankoppelt. Wenn dat passeert is, snackt man vun oxigeneert Hämoglobin.

De Affinität vun Hämoglobin för Suerstoff warrt grötter bi en högeren Blood-pH-Weert, en Afsacken vun den Deeldruck vun’n Kohlendioxid, en lüttere Konzentratschoon vun 2,3-Bisphosphoglycerat oder bi sietere Temperaturen.

Wenn de Affinität vun’n Hämoglobin för Suerstoff hooch is un jüst so ok de Deeldruck vun’n Suerstoff, so as dat in de Lungen is, denn warrt de Suerstoff lichter an dat Hämoglobin bunnen, in’n gegendeligen Fall – so as in’t Geweev in’n Lief – warrt Suerstoff afgeven. De Suerstoff in’t Blood is to 98,5 % cheemsch an dat Hämoglobin bunnen. Blots de restlichen 1,5 % sünd physikaalsch in’t Plasma löst. Dormit is dat Hämoglobin bi de Warveldeerten dat bedüdenste Transportmiddel för den Suerstoff.

Ünner normale Bedingen is dat Blood, wat vun de Lungen wegpumpt warrt to bit to 97% mit Suerstoff sättigt. Aver ok dat Blood, dat sien Suerstoff afegeven hett ist noch to 75 % sättigt. De Suerstoffsättigen betekent de Proportschoon ut wirklich bunnen Suerstoff un den meist mööglichen bunnen Suerstoff.

De Kohlenstoffdioxid warrt op verscheeden Oorden in’t Blood transporteert: De lüttere Deel dorvun is physikaalsch in’t Plasma löst, man de Hööftandeel warrt as Hydrogencarbonat (HCO3-) un as dat an’t Hämoglobin bunnen Carbamat transporteert. De Ümwanneln vun Kohlenstoffdioxid to Hydrogencarbonat warrt dör dat Enzym Carboanhydrase mööglich maakt.

Hööftartikel: Hämostaas

De Vörgäng, de den Lief vör’t Blöden schulen schöllt, warrt ünner den Böverbegreep Hämostaas tohopenfaat. Man ünnerscheed dorbi de primär un de sekundär Hämostaas.

An de primären Hämostaas sünd neven de Thrombozyten verscheeden Bestanddelen vun’t Bloodplasma un Fakters an de Fattwannen bedeeligt. Dat Tohopenspeel vun disse Komponenten föhrt binnen twee bit veer Minuuten to’n Afdichten von Löcker in de Wannen vun Bloodfatten. Disse Tietruum warrt ok as Blödenstiet betekent. Toeerst tütt sik dat Bloodfatt tosamen un warrt dranger, denn verkleevt de Thrombozyten dat Leck un an’n End billt sik en fasten Proppen ut Fibrin, de sik tosamentütt, wenn dat Stollen afslaten is. Dat latere Wedderfreemaken vun’t Bloodfatt maakt de Fibrinolys.

De sekundäre Hämostase findt dör dat Tohopenspeel vun verscheeden Stollfakters statt. Bit op Calcium (Ca2+) sünd dat Proteinen, de in de Lebber tüügt warrt. Disse Stollfakters sünd normalerwies nich aktiv, warrt aver in en Reeg vun Vörgang aktiveert, wenn dat nödig warrt. Se künnt endogen, d. h. dör den Kontakt vun’t Blood mit anionische Laden vun’t subendothelial (ünner de Fattbinnenbavenflach liggend) Kollagen oder exogen aktiveert warrn, d. h. dör Kontakt mit Geweevsthrombokinase, de bi gröttere Wunnen ut dat Geweev in den Bloodkreisloop kummt. Teel vun’t sekundäre Bloddstollen is dat Billen vun Fibrinpolymeren, de sik nich in Water löst un dat Blood to Klutens stollen lett.

Fibrinolys warrt de Vörgang nöömt, dör den de Fibrinklutens wedder oplöst warrt. Dat passeert över dat Enzym Plasmin.

Bi ünnerscheedlich medizinsche Indikatschonen as t. B. Hartrhythmusstören warrt de Anlaag to’n Stollen vun’t Blood künstlich rünnersett. Dorto warrt Antikoagulantien (Stolltörners) insett. De wirkt dordör, dat se dat för’t Stollen nödige Calcium binnen doot (man blots in’t Reagenzglas, t. B. Citrat oder EDTA), dordör dat se dat Tosamenspeel twüschen de Stollfakters vermasselt (t. B. Heparin) oder dordör, dat se dat Billn vun Stollfakters sülvst ünnerdrücken doot (t. B. Cumarinen).

Vele Krankheiten künnt dör sünnere Verännern vun de Bestanddelen vun’t Blood in en Bloodbild künnig maakt un vun de Swor her inordent warrn. Blood is dorüm de an’n fakensten ünnersochte Fletigkeit vun’n Lief in de Labormedizin. Noch en bedüdende Ünnersöken is de Bloodafsackreakschoon (BSR) bi de an de Tiet, welke de fasten Bestanddelen bruukt, üm sik ut mit Stolltörners behannelt Blood aftosetten, torüchslaten warrn kann op villicht vörliggen Sweren.

Neven de Krankheiten, de sik dör en verännert Bloodbild nawiesen laat, gifft dat aver ok welke, de dat Blood sülvst btw. Bestanddelen dorvun angriepen doot. Dat medizinsche Fachrebeet, wat sik mit solke Krankheiten befaten deit is de Hämatologie. De wichtigsten dorünner sünd de Anämie (Bloodarmot), de Hämophilie (Blöderkrankheit) un de Leukämie (Bloodkrebs). Bi en Anämie warrt de Lief ut ünnerscheedlich Grünnen mit to wenig Suerstoff versorgt (Hypoxie). Bi Hämophilien löpt dat Bloodstollen nich so af, as dat wesen schall. Dat föhrt dorto, dat Wunnen blots slecht oder gor nich helen doot un so ok ganz lütte Wunnen al düchtig gefährlich warrn künnt. Bi de Leukämie warrt veel to veel witte Bloodkörpers billt un al veel to fröh in’t Blood utstött, wenn se noch gor nich so wiet sünd. Dordör warrt annere Zellbestanddelen vun’t Blood in’t Knakenmark un in’t Blood sülvst verdrängt.

En övermatig Produkschoon vun Bloodzellen warrt ok Zytoos oder Philie nömmt, de na Zelloort in Erythrozytoos, Leukozytoos (mit de ganzen Ünneroorden Granulozytoos, wieter ünnerscheedt in: Eosinophilie, Basophilie un Neutrophilie; Monozytoos un Lymphozytoos) un Thrombozytoos ünnerdeelt warrt. Wenn to wenig rode Bloodkörpers dor sünd, snackt man vun Erythropenie (Anämie), bi witte Bloodkörpers vun Leukopenie (je na Zelloort Eosinopenie, Basopenie, Neutropenie, Monopenie, Lymphopenie) un vun Thrombozytopenie bi de Bloodplattkens. Solke Ännern vun de Proportschonen vun de Zelloorden warrt över dat Differentialbloodbild ünnersocht un geevt to’n Deel Henwiesen op de Oort un dat Stadium vun en Krankheit.

Vun wegen de Rull, de dat Blood bi’t Versorgen vun de Zellen hett, besteiht bi en Ünnerversorgen mit Blood jümmer ok de Gefahr, dat Zellen Schaden nehmt oder afstarvt. Bi en Ünnerversorgen vun’n ganzen Lief, t. B, dör Verlust vun veel Blood dör grote Wunnen, snackt man vun’n Schock, wat sik to en gefährlichen Tostand utwieten kann. Dör Bloodklutens, man ok dör annere Grünnen, kann in’n Lief en Thromboos, Embolie oder en Infarkt – t. B. Hart- oder Bregeninfarkt (Slaganfall) – kamen. Üm dat to vermasseln, künnt Medikamenten geven warrn as Aspirin®, Heparin oder Marcumar®, welke dat Stollen minnern doot.

Wenn Blood in gröttere Mengden in den Magen-Darm-Trakt kummt, föhrt dat dorto, dat man mehr ut de Büchs mutt.

Hööftartikel: Bloodgrupp

In de Zellmembran vun de roden Bloodkörpers sünd Glykolipiden binnen, de as Antigenen wirken doot. De warrt faken ok as Bloodgruppen betekent. Warrt Blood vun verschedene Bloodgruppen mitenanner mischt, denn billt sik tomeist Klutens. Vör en Bloodtransfuschoon mööt dorüm de Bloodgruppen vun den Spenner und vun den, de dat Blood kriegen schall, bestimmt warrn. Anners kann dat Komplikatschonen geven, de in’n sworsten Fall döödlich wesen künnt. In de Medizin sünd sünners dat AB0-System un de Rhesusfakter vun Bedüden, de beid vun Karl Landsteiner un sien Mitarbeiders beschreven worrn sünd. Bi den Minschen gifft dat aver noch ruchweg twintig wietere Bloodgruppensystemen, de woll nich ganz so wichtig sünd, aver liekers ok Komplikatschonen maken künnt.

Dat AB0-System kennt de Bloodgruppen A, B, AB un 0. De Beteken vertellt, welk Antigenen op de roden Bloodkörpers anleggt sünd. A hett blots A-Antigenen, B blots B-Antigenen, AB hett beide un 0 hett gor keen. To glieken Tiet seggt dat ut, welke Antikörpers (vun’n Tyyp IgM) in’t Serum vörkamt: Bi de Grupp A sünd dat B-Antikörpers, bi B A-Antikörpers, Ab hett keen Antikörpers un 0 hett beide.

Rhesusfakters künnt in de Ünnergrupen C, D un E vörkamen. De D-Fakter is in de Medizin sünners vun Bedüden. Wenn dat D-Antigen vörhannen is, snackt man vun „Rhesus-positiv“, wenn nich, denn heet dat „Rhesus negativ“. Bi dat Rhesussystem sünd de Antikörpers (vun’n Tyyp IgG) nicht foorts anleegt, se kamt eerst tostannen wenn de Lief dat eerste mol op Blood mit Antigenen dröpt. Wieldat IgG-Antikörpers in de Laag sünd, dör de Plazenta dörtogahn, kann dat to Komplikatschonen kamen, wenn en Fro dat tweete Kind kriggt. Dat kann passeeren, wenn de Moder Rhesus-negativ is, dat Kind aver Rhesus-positiv. Dorbi kummt dat to en Oplösen (Hämolys) vun de Erythrozyten vun’t Kind verbunnen mit en nafolgend krankhaften Neebillen, de as fetal Erythroblastoos betekent warrt.

De Bloodgruppen hebbt nich blots en Bedüden bi Transfuschonen oder Organtransplantaschonen un in de Swangerschap, se sünd ok wichtig för de Rechtsmedizin, woneem se to’n Ünnersöken vun Identitäten oder vun Verwandtschoppen bruukt warrt. De Nawies is nich so bewiesstark as en DNA-Analys un is op’t Utsluten vun Personen begrenzt.

Hööftartikel: Bloodtransfuschoon

In de Medizin warrt tomeist bi grote Bloodverlusten, bi verscheeden Krankheiten as dat myelodysplastische Syndrom un faken ok üm gegen de Nevenwirken vun all Chemotherapien Bloodtransfuschonen geven, üm dat Bloodvolumen optofüllen oder sünnere Bestanddelen vun’t Blood, wenn dorvun to wenig dor sünd. Dorbi mutt dorop acht warrn, dat bestimmte Bedingen inhollen warrn mööt, wat de Bloodgruppen un de Rhesus-Fakters vun den Spenner un den Patienten angeiht. Wenn dat nich tohopenpasst, kann dat swore Twüschenfäll kamen. Dat een överhööft Transfuschonen maken kann, sünd vörher Bloodspennen nödig.

Bi’t Spennen warrt ünnerscheedt twüschen Vullbloodspennen, Egenbloodspennen un de Spenn vun sünnere Bestanddelen (t. B. Bloodplasma oder Thrombozythen). Bi en Vullbloodspenn warrt den Spenner ruchweg 500 ml venöös Blood afnahmen, konserveert, ünnersocht un, wenn dat egent is, in verscheden Produkten opsplitt. De warrt denn in en Bloodbank inlagert. Egenbloodspennen warrt normalerwies as vör Operatschonen maakt, üm egen Blood praat to hebben, dat bi mööglichen Verlust vun veel Blood ahn Komplikatschonen wedder torüchgeven warrn kann.

Een Bloodspenn köst för den Patienten btw. för sien Krankenkass in Düütschland 109,90 €. De gröttste Deel vun den Bedrag warrt bi de Spenn sülvst verbruukt vun wegen dat ganze Material. Wietere Kosten entstaht bi de Laborünnersöken, dat Konserveeren, dat Verdelen un dör de Verwalten.

An de Steed vun de Bloodspennen is dat ok möglich, künstlich Blood, dat ut lang holltbore freerdröögte rode Bloodkörpers in en isotonisch Lösen besteiht, oder Bloodersatz to bruken, dat groten Bloodverlust utglieken schall, wenn keen Bloodkonserven to kriegen sünd. Disse Uttuuschmiddel künnt entweder dat Blood verdünnen, wat noch dor is, üm so dat notwennig Volumen to sekern, dat för en funkschoneerenden Kreisloop bruukt warrt (so nöömte Volumenexpander) oder dat Blood dör aktiven Suerstofftransport ünnerstütten.

Ok bi de annern Söögdeerten gifft dat ünnerscheedlich Bloodgruppensystemen (bi Huusdeerten söven bi Footeihn) elk mit en Tall vun Bloodgruppenfakters. Man, in’n Ünnerscheed to den Minschen gifft dat bi de Deerten bi de eersten Bloodtransfuschoon kuum Reakschonen op verscheden Bloodgruppen. Aver Unverdräglichkeitsreakschonen kann dat ni nafolgende Transfuschonen geven dör de Antikörpers, de sik na dat eerste mol billt.

Hööftartikel: Bloodgift

Bloodgiften warrt ok as Hämotoxinen betekent. Dat sünd Stoffen, de dör jemehr cheemsch Egenschoppen dat Blood-, Bloodstollen- oder Bloodbillnsystem so düchtig verännert, dat de Funkschoon vun’t Blood minnert oder gor hinnert warrt. Dordör kann de Kreisloop schädigt warrn bit hen to’n Kreislooptosamenbrook. To de cheemsch Verbinnen, de as Bloodgift wirken doot, tellt ü.a. Kohlenstoffmonoxid (CO), Benzol, Nitroverbinnen, Arsen- un Blieverbinnen. Bispelen för hämotoxische Stoffen, de in Platen binnen sünd, sünd t. B. de Saponinen oder Chinin. Ok en Reeg vun Deertengiften wirkt op dat Blood, so t. B. de Hööftbestanddelen vun dat Gift vun vele Vipernoorden.

Blood is al fröh vun de Minschen as de Dräger vun de Levenskraft ansehn worrn. Man hett den Blood övernatürlich Kräft tospraken, wat wohrschienlich mit de biologischen Insicht vun de Menstruatschoon bi de Froonslüüd un de dormit verbunnen Anlaag, Kinner kriegen to künnen as en positiv, Leven tügend Wirken vun’t Blood to doon hett, wieldat gliektietig dat Verblöden en negative, Leven tonichten makende Wirken weer. De Beobachten, woans bi’t Verblöden vun en Minschen oder bi’t Utblöden vun en slacht Deer de Kräft langsom nalaat, leet de Minschen dorop sluten, dat Blood de Oorstoff vun’t Leven weer.

In de greeksch-antiken un in de germanschen Mythologie weer dorüm annahmen, dat de Minsch ut dat Blood vun de Gödder maakt worrn weer. Disse Vörstellen hett ok dat Ole Testament prägt, wona de Minsch ut „Fleesch un Blood besteiht“. Dit Verstahn vun Blood as dat Geheemnis vun’t Tostanenn Kamen vun Leven verklort ok de sünnere Bedüden vun Blood un de rode Klöör as Teken för Leven un Fruchtborkeit. In de Politik – so as op Flaggen – steiht de Klöör Root dorgegen faken för dat Blood vun de Fallen vun Kriegen oder allgemeen för den Dood.

In’t Antike Grekenland weer frisch Blood deelwies as Heelmiddel gegen Epilepsie ansehn. Dorachter stünn de Ansicht, dat bi’t Utströmen vun Blood ut’n Lief ok de Seel mit rutgeiht. De Bewusstlosigkeit vun Epileptikers hett to de Annahm föhrt, dat jemehr Seel flau worrn weer un se dör frisch Blood wedder to Kräften kamen künnen. Un so bestünn de Nohren vun de Schaddens in’n Hades – dat sünd de Selen vun de Doden – in de Odyssee (11) ut Widderblood, dat Odysseus in en Kuhl geven harr, üm de Schaddens antolocken.

Ok in de Bibel findt sik an vele Steden de Vörstellen wedder, dat Blood wat mit Leven oder Seel to doon hett, und warrt faken as Teken dorvör bruukt. So steiht in’t Ole Testament dat dat eten vun Blood vun slachte Deerten verboden is, gliektietig aver reinigt dör dat Blood vun Opperdeerten vun Sünnen un schuult Blood, wat an’n Döörrahmen streken warrt, vör böse Geister. Ok in dat Niege Testament is Blood en christlich Teken: Jesus gifft an’t Krüüz sien Blood för de Sünnen vun de Minschen. En Teken, wat bi dat Avendmahl opgrepen warrt. Dor steiht de Wien för dat Blood vun Jesus.

In’t 20. Johrhunnert is wiel de Tiet vun den Natschonalsozialismus de Blood un Bodden-Ideologie vun Hitler utnütt worrn, üm de Lüüd achter sik to sammeln. Dor weer Blood mit de Rasse in Tosamenhang brocht. Un eerst 2000 is in dat düütsche Staatsanhörensrecht neven dat Prinzip vun de Afstammen (Ius sanguis oder Bloodrecht) ok dat Geboortsoortprinzip (Ius Soli) opnahmen worrn.

Opletzt hett Blood as Teken ok Intog hollen in Mysterien un Sagen. So is de Sagenfigur vun’n Vampir, en Wesen, dat Blood vun annere Lüüd drinken mutt, üm sülvst an’t Leven to blieven. In’n Vördergrund steiht hier dat Blood as Levenssaft, den de Vampir bruukt as en Gestalt, de sülvst nich mehr richtig Deel vun’t Leven is.

Hööftartikel: Blood (Levensmiddel)

Dat Blood vun de Deerten, wat bi’t Slachten anfallt, warrt vun de Minschen in ünnerscheedliche Wies bruukt.

Bloodwust is de öllste bekannte Wustsort. Vun ehr weer al in Homer sien Wark Ilias snackt, un vundaag höört se weltwiet to vele regionale Köken dorto, as t. B. in Grootbritannien as Black Pudding oder as Kölner Flönz. De Hööftbestanddelen sünd Blood, Fett oder Speck, faken ok smorte Zibbeln un Melk oder Rahm. Regional warrt de Wust denn ünnerscheedlich würzt. Jüst in noorddüütschen Ruum is ok dat Swartsuur teemlich begäng, wo ok Blood mit bi is.

Blood is aver ok de Hööftnohren vun eenige so nöömte hämatophage (bloodtehrend) Parasiten. De Bloodiel suggt sik an de Huut fast un bitt sik denn dordör. In en halfe Stünn künnt Ielen dat Fieffache vun jemehr egen Gewicht an Blood opnehmen. Dorbi sett se Stoffen free, de dat Bloodstollen hinnern doot, as t. B. Heparin un Hirudin, wat jem för de Medizin intressant maakt. Annere Bloodsugers sünd de Steekmüggen, Bauen, en poor Mieten (as de Rode Vagelmiet), Teken un eenige Wörm. Vun de Warveldeerten leevt blots wenige ganz oder deelwies vun Blood. Dat sünd neven de Vampirfleddermüüs blots noch de Populatschonen vun den to de Darwinfinken höörenden Spitzsnavel-Grundfink, de op Wolf un Darwin, de beiden nöördlichsten vun de Galápagos-Inseln leevt. Disse so nöömten „Vampirfinken“ drinkt dat Blood vun annere Seevagels, wiel dat op de Eilannen keen Water gifft. Se pickt de Ansätz vun de Fedderkielen an un hollt sik so de Fletigkeit, de se bruken doot. Bloodsugende Deerten sünd faken Överdrägers vun Krankheiten, wiel se as Vekters de krankmakenden Viren, Bakterien, Protozoen oder annere Organismen överdrägen künnt. Eenige vun disse Mikroleevwesen leevt sülvst direkt vun dat Blood vun disse Deerten, as t. B. de eenzelligen Krankmakers vun de Malaria (de Plasmodien). 

Na den Dood vun en Organismus un dat Tohopenbreken vun de Immunafwehr fangt de Fuulbakterien, de sik in’n lebennigen Lief nich vermehren künnt, an’n düüdlichsten an, toeerst dat Blood ünner Freesetten vun biogen Aminen as Cadaverin un Putrescin ümtosetten. Disse Vörgang föhrt to dat dörslahn Venennett, wat en seker’t Teken för den Dood is. Dormit is dat Farven vun’t bövere Venensystem in en düsteret Gröön meent.

Bloodagar is en Nehrbodden, de in de Mikrobiologie för Mikroleevwesen nütt warrt. Bloodagar bargt Blood vun Deerten oder Minschen. Dormit künnt verscheeden Krankmakers nawiest warrn, bispeelswies Streptokokken.

Bloodmehl, dat ut dröög Blood vun Slachtdeerten wunnen warrt, warrt deelwies noch as Proteintosatz in Fuddermiddel för Deerten insett. Mit dat Opkamen vun BSE dröff Bloodmehl blots noch vun Slachtereen maakt warrn, de keen Wedderkauers slachten doot (Verorden (EG) Nr. 1234/2003). Bloodmehl warrt vör allen bi’t Fischfodern verwennt, aver mitünner ok as Düngermiddel.

Ossenblood is en Binnmiddel för Farvanstrieken, womit fröher Fackwarkbalkens vör dat Weder schuult worrn sünd. Anners as faken annahmen, heet disse Farv nicht Ossenblood-Farv vun wegen de röödlich Klöör, man wieldat se tatsächlich Ossenblood bargt. För’t Herstellen vun disse Farv warrt dat Blood vun frisch slachte Ossen afstahn laten, bit sik dat Plasma un de roden Bloodkörpers afscheden doot. Ut dat Plasma un Calciumhydroxid (löschten Kalk) warrt ünner Togaav vun Pigmenten en goot wederfaste Farv wunnen.




#Article 17: Christoph Kolumbus (574 words)


Christoph Kolumbus (* 1451 in Genua; † 20. oder 21. Mai 1506 in Valladolid) ellers Klumbumbus, wat sien plattdüütsche Ökelnaam is, Cristóbal Colón, as de Spanschen seggen un Cristoforo Colombo, as he op Italieensch heet, weer een Italiener ut Genua oder en Spanier. He wüss, dat de Eer rund is - wat de allgemeen Meenen weest is. Denn harr he överleggt, dat een denn jo na Indien ook över West seilen kann. He froog bi König Johann II. in Portugal na, man de meenen, dat de Weg langer wöör. In Spanien bi de Königin Isabella vun Kastilien harr he denn Spood. Se stell em dree Scheep to Verfögen. An'n 17. April 1492 unnerschreven se, de König Ferdinand II. un Kolumbus in Santa Fé enen Verdrag över ene Expeditschoon na Oostasien. 

An'n 3. August 1492 is he denn vun den Hoben Palos na Westen schippert mit sien dree Schippen, de Santa Maria, Niña un Pinta heten harrn. He seil över de Kanarschen Inseln un denn straks nah'n Wessen.

An'n 12. Oktober güng he denn in San Salvador, wat to de Bahamas heurt, an Land. Dor harr he denn ook Lü drapen, un vun wegen dat he meen, he weer in Indien, harr he se Indianers naamt. Denn is he ook langs Kuba un Hispaniola seilt.

An'n 4. Januar 1493 is he wedder trüchseilt, man ahn de Santa Maria, de harr he op Grund sett. An'n 15. März 1493 weer he denn wedder in Spanien. Dor hebbt se em fiert un weern reinweg ut de Büx. Nich toletzt vun wegen dat Gold, wat he mitnahm harr un vun wegen de Indianers, de he fungen harr.

Dat weer de Anfang vun een Amerika-Boom, un denn sünd veele ut Europa na Amerika. Dat heet, Columbus harr Amerika entdeckt, man dat stimmt so nich, vun wegen dat de Wikingers ut Grönland al 500 Johr fröger na Amerika seilt sünd. Weer ook in Middeleuropa kunnig woorn (Adam vun Bremen), man dat harrn se al wedder vergeten. So hett Kolumbus Amerika denn to'n tweeden Mol entdeckt.

Later harr he denn noch dree Reisen maakt. De tweete gung na de Lütten Antillen, Porto Rico un Jamaika, de drüdde na Trinidad un in de Orinoco-Münn. De spaansche Kroon sett em as Stattholler in, aver siene Lüüd verklagen em bi den König un so wurr he afsett un na Spanien trüchhaalt. He kunn sik aver rechtfardigen un segel noch eenmaal wedder los. Noch ümmer soch he dat egentliche Fastland von Indien, un dittmaal nehm he von Kuba ut Kurs na Westen bit an de middelamerikaansche Küst. He harr dat woll al ahnt, dat wieter na Westen noch en Ozean överqueert weern muss, aver he fund de Dörfahrt nich .

As kranken Mann keem he in'n November 1504 trüch na Spanien. Königin Isabella weer kort vörher dood bleven un König Ferdinand weger sik, em as Vizekönig vun de updeckten Kolonien intosetten. Vereensaamt un verbittert toog Kolumbus sik na Valladolid trüch. He sturv dar twee Jahr later in den fasten Gloven, dat he den westlichen Seeweg na Indien funnen harr. Sien Verdoon leevt wieter in den Naam „Westindien“ för de middelamerikaansche Inselwelt, un de Uurinwahners vun Middel- un Südamerika weert noch vundage „Indios“ nöömt.
Dat Kolumbus enen ganz neen Kontinent updeckt hett, is em sülvst nie bewusst wurrn. Eerst as Magellan (1519-1522) den Weg um Südamerika un dör den Pazifik na Oostasien funnen harr, kunn man sik en Bild darvun maken, wo de Eerdkugel wahrhaftig utseeg.




#Article 18: Cheemsch Element (342 words)


En chemisch Element is en reinen Stoff, den en nich mit cheemsch Reakschonen opdelen kann. Elementen bestaht ut een un de sülvige Oort Atomen. Anners sünd dat chemisch Verbinnen. Elk een Element hett sien Naam, de fröher tomeist ut dat Latinsche keem. Man dat gifft ok Elementen, de ehr Naam vun Lüüd oder Städer hebbt, so Holmium (vun Stockholm), Erbium, Terbium un Ytterbium (vun Ytterby), Einsteinium (vun Albert Einstein), Fermium (vun Enrico Fermi), Meitnerium (vun Lise Meitner). Dor is denn blots „ium“ ranbummelt woorn.

Dat lichteste Element is de Waterstoff. In de Natur gifft dat keen Element, dat swarer is as Uran, man de Physikers hebbt dat fardig bracht, niege Elemente to maken, de aber tomeist bloots een Plinkoog bestahn, eh dat se wedder tohoopfallen.

To den Atomkarn hören ok de Neutronens. Dat gifft Atome vun een Element, de een annere Antahl vun Protonens in den Kern hebbt, as se egentlich hebben schallt. To’n Bispeel gifft dat vun Waterstoff, de egentlich keen Neutron hebben schall, ok Atomens, de een Neutron (Deuterium, swor Waterstoff) oder twee Neutronens (Tritium, överswor Waterstoff) hebbt. Dat heet denn Isotop. De Isotopen benöömt man mit een Tall, de achter dat Teken ut dat Periodensystem sett ward. So gifft dat vun’t Uran (U) Atomens mit 235 und mit 238 Protonens, de heten dann Uran 235 un Uran 238 oder, kott, U 235 un U 238.

Um den Kern suust de Elektronens. Een Element hett jümmers soveel Elektronens as Protonens. Anners ward dat Element een Ion. Denn is dat opladen un kann sik mit annere Elementen to’n Molekül tohoopdahn. Dat is denn en cheemsch Reaktschoon.

Just nah den Oorknall geev dat bloots de veer lichtesten Elementen, Waterstoff (um un bi 3/4), Helium (um un bi 1/4) un'n Tick Lithium und Beryllium. De sworeren Elementen bet to'n Iesen kummt ut de Steernen, de se mit Karnfusion tohoopsmolten hebben. Vunwegen disse Karnfusion kummt dat, dat de Steernen lüchten: In de Sünn to’n Bispill ward ut Waterstoff Helium. Dorbi blifft Energie över, de de Sünn denn afstrahlen deiht.

(mutt noch wieder mookt warrn)




#Article 19: Cheemsch Reakschoon (212 words)


En cheemsch Reakschoon liggt vör, wenn Stoffen wat mitnanner maakt un dorbi wat nieget rutkümmt.

Dat kann sien

Wi schreewt chemische Reaktschonen mit een Piel oder mit een Dubbelpiel. Links steiht, wat insett ward (Edukten), rechts steiht, wat rutkümmt (Produkten).
 Edukten       Produkten
 NaOH + HCl ⇒ NaCl + H2O

Dat gifft ’n ganzen Barg Oorten vun Reakschonen, t.B.

Bi so en cheemsch Reakschoon geiht dat ook faken üm Energie. De ännert sick. Dorna ünnerscheed wi

Un för dat een Reakschoon mol losgeiht, dor bruukt de Stoffen faken Aktiveerenenergie. Dat heet, dat eersmol wat an Energie tosett warrn mutt, bevör dat losgeiht, ook bi een exotherme Reakschoon. 
As Bispeel kanns dat Füür nehmen. Dor mutts eersmol wat lüttet hebben, wat brennt. Een Füürtüch oder een Rietsticken. Dormit kanns denn dat Papeer ansteken. Un wenn dat brennt, denn fangt ook dat Holt Füür.
De Aktiveerenenergie kann man ok vun de Ümgeven opbracht warrn, wenn dat warm nok is, ellers wann de Aktiveerungsenergie nich so grot is. Denn löpt de Reakschoon all vun alleen af. (t. B. bi de Knallgasreakschoon)
Un denn könn' bi so ne Reakschoon ook Katalysaters in' speel sin, de mookt, dat nich so veel Aktiveerenenergie nötig is. Dat mookt, dat de Reakschoon loos geiht, ook wenn das nich warm nok is.




#Article 20: Cheemsch Stoff (248 words)


En cheemschen Stoff is de Böverbegreep för Materialen, worut de Materie besteiht. 

In de Chemie warrt Stoffen ünneerscheedt in Reinstoffen, de ut en eenzige Oort vun cheemsche Elementen oder Verbinnen dorvun bestaht, un Mischen, de ut twee oder mehrere Reinstoffen tosamenmischt sünd.

Je Stoffpostschoon hett en Masse, en Volumen un bargt en Binnere Energie (Warmsenergie). De Form vun en Körper kann ok bi glieke Stoffen ünnerscheedlich wesen (t.B. Pulver, Blick, Wull, Barren oder Draht vun Iesen).

För’t Ümwanneln vun en Stoff in een oder mehrere annere Stoffen, wat as cheemsche Reakschoon betekent warrt, lett sik en Reakschoonsschema angeven. Wovun Stoffen in en Mischen sünd, warrt in de Chemie dör Nawiesreakschonen opdeckt. Dorför gifft dat qualitative Nawiesreakschonen methoodsch beschreven. Fört Bestimmen vun de nipp un naue Mangde vun Stoffen in en Mischen (quantitative Analyys) warrt vundaag moderne Instrumenten mit hoge Nauigkeit insett (Instrumentelle Analytik).

Materie kann also dör ehr Elementareenheiten defineert warrn, worut se tohoensett is. Disse Eenheiten künnt Atomen, Molekülen oder Formeleenheiten (as bi de Solten) wesen. Cheemsche Stoffen warrt dorbi dör jemehr physikaalschen Egenschoppen charakteriseert, as de Dicht, Smöltpunkt oder elektrische Leddanlaag.

Bedüdene Reinstoffen in de Chemie sünd to’n Bispeel Water, Kaaksolt, Iesen oder Alkohol, wichtige Stoffmischen sünd ü.a. Luft, Soltsüür oder Kalilauge.

Stoffen, de dör jemehr Egenschoppen en sünnere Gefohr dorstellen künnt, warrt as Gefohrstoffen betekent. Se künnt to’n Bispeel brennbor, explosiv, giftig oder radioaktiv wesen. As Chemikalien warrt cheemsche Stoffen betekent, wenn se in en Chemielabor oder in de cheemschen Industrie bruukt oder produzeert.

/




#Article 21: Düütschland (257 words)


Düütschland is en Bundsrepubliek, de in’t Zentrum vun Europa liggt un vun de Waterkant (Noord- un Oostsee) to de Alpen, vun 'n Rhien to de Oder reckt. Navers sünd Belgien, de Nedderlannen, Däänmark, Polen, Tschechien, Öösterriek, de Swiez, Frankriek un Luxemborg. De Hööftstadt is Berlin. De offizielle Naam is Bundsrepubliek Düütschland. De Bundsrepubliek is de needste Oort vun en düütschen Natschonaalstaat. Düütschland besteiht hüüt ut 16 Bundslänner, de na dat Verfatensprinzip vun de kommunale Sülvstverwalten noch mal indeelt sünd.

Na den Tweten Weltkrieg worr dat Düütsche Riek oplööst un de Rest vun Düütschland indeelt in Besettenzonen. En annern Deel weer vun de Naverstaten annekteert. Vun den Deel, vun dat Düütsche Riek, de besett weer, sünd de Bundsrepubliek Düütschland, de Republiek Öösterriek un de DDR vun worrn. An'n 3. Oktober 1990 is de DDR to'n Gellensbereek vun’t Grundgesett vun de Bundsrepubliek Düütschland bitreden. 

In alle Rebeden is de Mehrheitsspraak Hoochdüütsch. In den Oosten warrt ok Sorbsch snackt, wat mit de slaawschen Spraken Tschechsch un Poolsch verwandt is. In'n Noorden warrt ok Freesch, Däänsch un Neddersass’sch snackt. Verdeelt över grote Rebeden in Düütschland leevt ok en Minnerheit vun Lüüd, de Romani snacken doot.

Vele Inwahners snackt hüüttodaags ok Russ'sch, Törksch, Poolsch, Serbsch un Kroaatsch. Disse Spraken sünd eerst de lesten Johren dartokamen - mit Gastarbeiders in de 1950er Johren un mit Utwannerers, de ut de fröhere Sowjetunion kamen sünd un vun Düütschen afstammt.

Düütschland is en Bundsrepubliek. De Bundspräsident is siet den 12.2.2017 Frank-Walter Steinmeier. Bundskanzlerin is Angela Merkel. De Verfaten is demokraatsch un sozial.

Wahl 24. September 2017:




#Article 22: Däänmark (220 words)


Dat Königriek Däänmark (däänsch Kongeriget Danmark []) is en souverän Staat in dat nördlich Europa un en parlamentarsch Monarkie. To dat Staatsrebeet hörrn Däänmark un de Färöer, de beid geographisch to Nordeuropa hörrn, as ok Gröönland, dat to Nordamerika tellt. Dat Königriek Däänmark is dormit en interkontinental Staat. Dat Moderland, de Deel tüschen de Skandinaavsch Halfinsel un Middeleuropa, umfaat en Flach vun 43.094 km², 23.872 km² höört to de Halfinsel Jütland un de Rest besteiht ut Eilannen. Hööftstadt vun dat Land is Kopenhagen.

Däänmark is en vun de twalf Grünnensliddmaaten vun de (an' 4. April 1949 grünnd) NATO un siet den 1. Januar 1973 vun de Europääsch Union bzw. hör Vörgängerin EWG). 
De autonomen Rebeeden Gröönland un de Färöer föhren eegen Flaggen, hemm eegen Amtsspraaken un hörrn to de NATO, man nich to de EU.

De allenige Landsgrenz hett Däänmark to Düütschland. In dat dortige, ehmals däänsch Südsleswig leevt en däänsch Minnerheit In Däänmark gifft dat in dat tüschen 1866 un 1920 preußisch respektive düütsch Nordsleswig en süütsch Minnerheit. Dor is Düütsch anerkannt regionale Minnerheitenspraak as de Europääsche Charta der Regional- oder Minderheitensprachen dat bestimmen deiht.

De Verfaten is demokraatsch. Königin is Margrethe vun Sleswig-Glücksborg.

Siet den 1. Januar 2007 af an is Däänmark indeelt in fief Regionen, de ut alltohoop 98 Kommunen bestaht. Kiek ok bi Amtsrebeden vun Däänmark.




#Article 23: Düütsche Spraak (223 words)


De düütsche Spraak, kort Düütsch, is een vun'e westgermaanschen Spraken.

De Naam düütsch kummt vun dat ole Woort theodisce, wat soveel heet as de „Spraak vun de normalen Lüüd“ (de Volksspraak). In’t Middelöller weer allns theodisce oder Teutsch or Düütsch, wat nich latiensch weer, to'n Bispeel ok de ingelsche Spraak vun de Angeln un Sassen in England.

So to dat Enn vun dat Middelöller harr sik denn de Begreep Düütsch för de Spraken in Düütschland dörsett.
De düütsche Standardspraak höört to de westgermaansche Dialektkontinuum. Disse Dialektkontinuum is nich nipp un nau in verscheedene Spraken oder Dialekten indeelbar. To disse Kontinuum höört ook dat Engelsche, dat Hoochdüütsche, Jiddisch, Nedderdüütsch, Nedderlannsch, Frees'sch, Afrikaans, Scots un Luxemborgsch. 
Dat Düütsche un siene Dialekten nehmt en grodet Rebeet mang de westgermaansche Spraken in. Dat Hoochdüütsche wardt as Dackspraak bruukt un vun de meesten Dialektsprekers beherrscht.

Dat gifft ’n ganzen Barg hoochdüütsche Dialekten:

Un dat gifft nedderdüütsche Dialekten:

De hoochdüütsche Spraak hett denn in de Nutiet de Överhand wunnen över dat Nedderdüütsche un Neddersassische. Dat keem vunwegen de Reformatschoon un denn ok vunwegen dat Berlin de Hööftstadt weer un nich mehr to dat plattdüütsche Rebeet höört harr.

De linguistsche Situatschoon üm de nedderdüütschen un neddersassischen Mundarten is noch nich heel kläärt. Aver egentlich ward de nedderdüütsche Spraaktwieg as egenstännig anseht un bildet mang de westgermaansche Dialektkontinuum en egen Spraak.




#Article 24: Danzig (177 words)


Danzig (poolsch Gdańsk) is en pommersche Havenstadt. De Stadt hett 460.517 Inwahners (Stand: 31. Dezember 2011).

Mehrsttiets harrn de Lüüd in Danzig plattdüütsch snackt. In de Hansetiet weren ok de opschreven Saken op Middelnedderdüütsch. Dat opschreven Platt weer nich veel anners as in Hamborg un Lübeck un Bremen. Later geev dat beten gröttere Ünnerscheed vun dat Danzjer Platt na dat Noordneddersassische. Dat keem vun den Infloot vun de Kolonisten, de ut dat hoochdüütsche Rebeet kemen. 

 Em Sommer jeft de Herrgott Sejen, 
 torr röcht'gen Tied moal Sonn', moal Rejen  
 De Wäse fett, de Kleewer hoch 
 doar jefft it fresche Mälk jenooch  
 De Jarscht, de Weite prächtich steiht  
 uck Raps onn Rewe goot jedeiht.  
 Em Aust, wänn voll de Woaje schwankt,  
 de Buer omm dat Wädder bangt.
 (ut: Mien Heimatland vun Heinz Loewen)

Ünnerscheed na dat Nordnedersassische sünd to’n Bispeel: Präfix je- bi dat Partizip, Bookstaav un Luud „j“ för „g“.

För de opschreven Saken hett sik later denn dat hoochdüütsche dörsett.

Na 1945 is de Stadt denn na Polen kamen un vun dor weg wörr mehrsttiets Poolsch snackt.




#Article 25: Fauna (167 words)


De Fauna is de Meenheit vun all Orden vun Deerter in en Rebeet. De Wetenschop, de dor tohören deit, is de Geozoologie. Wenn de ganze Eer ankeken warrt, umfaat de ehre Fauna all Deerter tohopen. Dor warrt in de Umgangsspraak woll ok Riek vun de Deerter, Deerterriek oder Tierwelt to seggt. De Fauna kann nu ok for en sunnerlichen Tiedafsnitt bekeken weern, to'n Bispeel in de Paläontologie, wo vun en „Fauna vun de Kriedetied“ snackt warrt. 

De Utdruck kummt vun en Naam vun de röömsche Göddin Bona Dea. Wat de Fauna for de Welt vun de Deerter is, is de Flora for de Plantenwelt. 

In en engeren Sinn höört to de Fauna all Organismen, de sik heterotroph nehren doot. 

Faken warrt nich de ganze Fauna vun en Rebeet unnersocht (Seefauna, Wöstenfauna, Wooldfauna oder Waddenseefauna) man blot bestimmte systemaatsche Gruppen:

Nah Taxonomie:

Na Grötte:

Annere Kriterien:

Matthias Schäfer (Hrsg.): Brohmer – Fauna von Deutschland. Ein Bestimmungsbuch unserer heimischen Tierwelt, 20. Aufl., Quelle  Meyer Verlag, Wiebelsheim 2000, ISBN 3-494-01295-4




#Article 26: Däänsche Spraak (275 words)


De Däänsche Spraak is ene vun de nordgermanschen Spraken un ward in Däänmark un Söödsleeswig snackt. Dat warrt seggt, dat ok Spraakformen in Norwegen un Sweden to’t Däänsche höörn.
Däänsch un Plattdüütsch hebbt op ünnerscheedlich Oort ehr Verwandtschap. Op de een Sied hett Däänsch so as Plattdüütsch dat Luutschuven nich mitmookt. Un Dänen un Sassen weern jümmer Navers. Denn kümmt dorto, dat in de Hansetiet Plattdüütsch de Hannelsspraak in den Norden weer. Later harr denn dat Däänsche Königshuus Sleswig un Holsteen kregen. Un Sleswig weer eerst Däänsch, Holsteen weer Düütsch. Vun de Tiet is ok een Deel Verwandtschap. 

Däänsch is ober en egen Spraak, ok wenn Grammatik un en Deel vun de Wöör mit Plattdüütsch gliek sünd. Bispeel:

So as in dat Plattdüütsche, warrn hüüt blots noch dree Kasus bruukt. Un dat Partizip Perfekt is ahn „ge-“, so as in dat Nordneddersassische. 
Op Däänsch warrt snakkt, so as op platt. Man al de Grammatik is ’n lütt beten anners, obers nich so ünnerscheedlich as twüschen Plattdüütsch un Hoochdüütsch: 

De Däänsche Spraak geiht - wat den Nawies angeiht - op dat freuge Medeloller trüch. Vun wegen de Personalunion, de dat twüschen dat Däänsche un Norweegsche Königriek geev, is de in Norwegen sproken Förm Bokmål Däänsch. De Sünnerheit vun disse Förm is mier de Utspraak denn de Schrievwies.

Överhaupt, dat Utsnacken. Dat is för de meesten, de Däänsch nich as Moderspraak hebbt, wat vigelinsch. Dat R is achtern utsnackt, nich vörn as op Platt un Norweegsch. Un - besünners op de Inseln na Osten (Seeland un so), nich avers bi de Dänen in Söödsleswig, hebbt se ehrn Stöttluud. Geiht mittenmang dör een Vokal un warrt nich opschreven.




#Article 27: Etymologie (145 words)


De Etymologie (latiensch etymologia, kümmt aver ut dat Greeksche) seggt di, woneem en Woort vun kümmt. 

To'n Bispill de Trecker. 
De kümmt vun dat plattdüütsche (un nedderlannsche) Woord trecken / trekken. En Trecker is een oder ok wat, de oder dat wat treckt. Dat Woord trecken hett en olen indogermanschen Stamm:

wieder af, obers ok tohöörig sünd

De plattdüütsche Etymologie is vun Woord to Woord ünnerscheedlich. En grooten Deel vun de Wöör kümmt ut dat ole Sassisch. Dorüm gifft dat veele Wöör, de verwandt sünd mit dat Ingelsche, Nedderlandsche un Hoochdüütsche. Un von düsse Wöör sünd 'n Slag gemeen Arv vun de olen Germanen. Dorüm sünd sik ok Plattdüütsch, Däänsch, Sweedsch un Ieslandsch ähnlich. Un wedder anner sünd sogor dorto verwandt mit de romanschen un slaavschen Spraaken, vun wegen dat se en ole indogermansche Woddel hebbt.

Anner Wöör sünd as Lehnwöör later tokamen, Bispeel sünd




#Article 28: Eestland (469 words)


Eestland is en lütte Republiek, de in’n Noordoosten vun Europa an’e Oostsee liggt (Baltikum). Navers sünd Finnland, Russland un Lettland. De Hööftstadt is Tallinn (up Platt: Revel).

Amts- un Natschonalspraak is Eestnisch. Eestensch is ene finno-ugrische Spraak un warrt vun bi 70 % vun de Inwahners snackt. De gröttste Deel vun de annern 30 % snackt Russ’sch. De eestnische Dialekt vun’n Süden un dorbi besünners dat Võro warrt faken as egene Spraak ansehn. Võro warrt vun üm un bi 70.000 Lüüd vör allen in dat Amt Võru snackt.

Na Tallen vun dat eestnische Butenministerium vun 2007 sett sik de Inwahners vun Eestland so tohoop:

De Andeel vun Russen is vör allen in de Tiet na 1940, as dat Land Deel vun de Sowjetunion weer, hoochgahn, as de Sowjetunion Lüüd in Eestland ansiedelt hett. De Andeel vun Düütsche (Düütschbalten) un vun Sweden weer fröher veel höger. Düütsche un Sweden hebbt dat Land verlaten un sünd verdreven worrn, as de Sowjetunion de Macht övernehm.

De Republiek Eestland hett 1918 de Minnerheiten in dat Land kulturelle Autonomie tokennt. Dit Recht is 1925 in dat Gesett över kulturelle Autonomie för natschonale Minnerheiten fastsett worrn. Dat Gesett verlööv dat Inrichten vun Kultur- un Lehrinstituten, de vun en wählten Kulturraat överkeken warrt. Dorför kemen de Russen, Düütschen, Sweden un Juden in Fraag un annere Minnerheiten mit mehr as 3000 Lüüd, de al siet lange Tiet mit Eestland verbunnen weren. Blot de Düütschen un Juden hebbt so’n Kulturraat opricht, ehrdat dat Gesett mit de Besatten dör de Sowjets utsett worrn is. Eestland hett dit Gesett 1993 wedder nee in Kraft sett. 2005 hebbt de Ingrier en Raat insett un kulturelle Autonomie tokennt kregen, 2007 de eestnischen Sweden.

Dat Christendom na Eestland bröcht hett de Düütsche Orden in dat 13. Johrhunnert. Eestland hett temlich glieks in de Johren 1520 de Reformatschoon mitmaakt un is evangeelsch-luthersch worrn. Aver ok de orthodoxe Kark hett Foot faat. Vör allen mit den Instroom vun Russen in de Sowjettiet hett de orthodoxe Kark mehr Toloop kregen.

De luthersche Kark hett bi 180.000 Liddmaten in 165 Gemeenden, de eestnische apostoolsch-orthodoxe Kark 59 Gemeenden mit 20.000 Liddmaten un de eestnische orthodoxe Kark 30 Gemeenden mit 150.000 Liddmaten. Dat gifft ok 11 Gemeenden vun Ooltorthodoxe. Denn gifft dat noch 83 Gemeenden vun Baptisten (6000 Liddmaten), 15 vun Methodisten, 15 vun de Söventen-Dags-Adventisten un 5 vun de kathoolsche Kark. Juden gifft dat so bi 3000 mit blot ene Synagoog in ganz Eestland. 70.000 Lüüd in Eestland seggt vun sik, dat se Atheisten sünd.

Theologie warrt an de Universität Dorpat un an dree annere Hoochscholen lehrt.

De Verfaten is demokraatsch, de Traditschoon is vun’e Hansetied präägt.

De Staat is indeelt in 15 Ämter, de wedder in alltohoop 227 Gemenen indeelt sünd. De Gemenen wedder bestaht ut alltohoop 47 Städer, 9 Marktöörd, 173 lüttjere Marktöörd un 4430 Dörper.




#Article 29: Eerddeel (747 words)


As’n Eerddeel warrt in’n Allgemenen en Deel vun de Eerdböverflach betekent, de över’n Seespegel liggt un en gröttert tosamenhangen Rebeet billt as normale Eilannen. Man seggt dorto ok Kontinent (vun latiensch (terra) continens „tosamenhangen (Land)“). Meent is dormit also normalerwies dat Fastland, wat tosamen ruchweg 29 % vun de Eerdböverflach utmaakt. Wat aver nu nipp un nau mit den Begreep meent is, hangt vun sien Definitschoon af, wovun dat mehr as een gifft.

In’n topograafschen Sinn versteiht man ünner en Kontinent en grote tosamenhangen Landmasse, de dör en natürliche Grenz – tomeist dör de See – kloor afgrenzt is. So warrt grote Landmassen, de blots över’n drangen Landweg mit’nanner verbunnen sünd (t. B. twüschen Afrika un Asien) as twee verschedene Kontinenten ansehn.

Na de geoloogschen Definitschoon höört to en Eerddeel aver ok noch dat Schelfrebeet, wat ümto liggt. Dat is de Fastlandsockel in’t Flachmeer, wat to’n Bispeel bi Europa de helen Rebeden vun de Noordsee un de Oostsee mit inslutt. De Ünnerscheed liggt hier in de kontinentale Eerdköst, de mit en middlere Dicht vun 2,7 g/cm³ lichter is as de ozeaansche Eerdköst, de en annere cheemsche Tosamensetten hett un en middlere Dicht vun 3,0 g/cm³ opswiest.

Butendem gifft dat aver ok noch en histoorsch-politische Definitschoon, na de en Kontinent en groot Rebeet is, dat ut sozio-kulturelle Grünnen vun annere Grootrebeden op de Eerd ünnerscheedt warrn kann. Ünner dissen Aspekt kann Europa licht as Kontinent defineert warrn, wat na de eersten beiden Definitschonen nich so eenfach is – normalerwies warrt dor de Uralbargen as de natürliche Grenz annahmen.

De Verdelen vun de Landmassen un Erddelen schient för de Minschheit bannig bestännig. Liekers is dat in’n geoloogschen Sinn nich mehr as ’n Momentopnahm, as de Eerddelen vun wegen de Platentektonik jümmer in Bewegen sünd un sik in’n Verloop vun de Eerdhistorie al mehrmols to en grote Landmassen (de so nöömten Superkontinenten as to’n Bispeel Pangäa, Gondwana oder Rodinia) tosamenschaven hebbt, üm later wedder in lüttere Kontinenten tweitobreken un ut’eneen to drieven (Kontinentaldrift).

De Welt weer anfangs mol vun Herodot in dree Eerddelen indeelt: Europa, Asien und Libyen (Afrika). Disse Dreedelen hett dat hele Öllerdom dör gellt.

Man, siet de Tiet is de Tellwies vun de Eerddelen nich mehr so unümstreden. Eenig sünd sik all, dat Afrika, Antarktika un Australien Kontinenten dorstellt. Streden warrt aver över de Indelen vun Amerika, Europa un Asien.

Ut histoorsche Sicht gellt Amerika as een Eerddeel, de vun de Europäers in’t 15. un 16. Johrhunnert innahmen worrn is. Vun wegen de teemlich drange Landverbinnen twüschen de beiden Hälften vun den Eerddeel un ok ut politische un sozio-kulturelle Grünnen warrt Amerika faken in Noord- un Süüdamerika ünnerscheedt.

Ut histoorsch Grünnen warrt ok Europa un Asien as twee verscheden Kontinenten ansehn. Hekataios vun Milet hett in’t 6. Johrhunnert v. Chr. in sien Eerdbeschrieven de Grenz vun de Ägäis över’t Marmarameer un dat Swarte Meer na’n Don togen. In de Neetiet is dat begäng worrn, de Uralbargen as de Grenz twüschen Europa un Asien antosehn. Op de annern Siet warrt de beiden Eerddelen faken ok tosamen as Eurasien bekeken, wat tosamen een grtote Landmasse billt, de to’n gröttsten Dell ok noch op de sülven Kontinentalplatt liggt. Lüttere afsplitte Platen gifft dat blots in’n Süden un Oosten vun Asien.

Vundaag warrt twüschen twee bit söven Eerddelen ünnerscheedt:

Dat gifft aver ok noch wietere Indelen, de dorvun afwieken doot. Histoorsch-politisch intoorden sünd de Versöken, Middelamerika oder den Negen Oosten as egene Eerddelen antosehn, as jüst so ok dat Tohopenfaten vun de Eilannen vun’n Pazifik to en Kontinent, de Ozeanien nöömt warrt.

Kontinenten un de See sünd de gröttsten geograafschen Eenheiten vun de Eer. De Eerddelen warrt dör de Ozeanen vunenanner scheedt, wobi de Schelf to’n Kontinent rekent warrt. De op disse Oort tostannen kamen Eerddelen sünd naturrüümliche un humangeograafsche Eenheiten. In Europa un to’n Deel ok in Amerika warrt so de humangeograafschen Fakters al bi’t Fastleggen vun de Grenz vun de Kontinenten apen mit inbetogen. Jüst so as de Deer-un Plantenwelt, de to de physischen Geografie tellt, bestimmt se jümmer mit, vun wegen dat sik dat üm en Indelen vun de Eerdböverflach hannelt. Dat föhrt to de söven Kontinenten, to de man de ozeaanschen Eilannen to de neegsten Eerddelen mittorekent. Ozeaansche Eilannen sünd an sik keen Fastland, vun wegen dat se tomeist en vulkaansche Natur hebbt, also Vulkankegels oder Vulkanen, de bit op den Seespegel erodeert worrn sünd, un opletzt Atollen warrt. 

In jemehr oorsprünglichen latienschen Form her sünd all Naams vun de Eerddelen feminin un ennt dorüm mit’n -a.




#Article 30: Eider (199 words)


De Eider is de gröttste Stroom vun Sleswig-Holsteen. Se is 190 km lang. De eerste opschreven Naricht is vun Adam vun Bremen ut dat Johr 1076, de vun de Egdor schrifft un dat düsse Stroom twüschen de Dänen un de Sassen liggt. He schrifft ok, dat de Dithmarscher, de he Tedmarsgoi naamt, glieks an de Küst twüschen Eider un Elv seten un dat ehr Moderkark in Meldörp is. Ok dat glieks blangen de Eider en Bischop in Pahlen seet, wat dormals Palmis heet.

De Eider kümmt ut den Bothkamper See un geiht denn na Noorden an Bordesholm un Flintbek vörbi bet na den Süüdwesten vun Kiel. Denn böögt se na Westen af un geiht dör den Westensee. Denn wedder na Noord dör den Flemhuder See in den Noord-Oostsee-Kanal un kümmt denn bi Rendsborg wedder rut. Denn maakt se vele Sliepen, geiht över Nübbel na Süüdwest, böögt denn wedder na Noorden un denn na Westen un geiht denn twüschen Pahlen un Erfde dör. Bi Friedrichstadt geiht de Treene in de Eider. Dor warrt de Eider denn ok to'n Tiedenstroom. Bi Tünn warrt se breed un kriggt so’n richtig Ästuar. Dat is denn vun dat Eider-Sparrwark afsparrt, wenn en Stormfloot kümmt.




#Article 31: Elektrolys (137 words)


En Elektrolys is en cheemsche Reakschoon, bi de elektrischen Strom insett warrt, üm en cheemsch Verbinnen ut’nannertodröseln.

Eenfach is de Elektrolys vun Water, bi de Waterstoff un Suerstoff rutkümmt. Elektrolys warrt to’n Bispeel ok insett för dat Reinmaken vun Kopper, as in de Noorddüütsche Affinerie in Hamborg.

De Elektrolys mutt in en Fletigkeit maakt warrn. Dat kann Water sien, aver ok smölt Solt oder Metall. So warrt to’n Bispeel Aluminium maakt. Op de een oder de annere Oort mööt aver Ionen binnen wesen.

Dat Prinzip is, dat in de Fletigkeit twee Elektroden rinkamt. En is de Pluspool (Anood), en de Minuspool (Kathood). Denn wannert de positiv opladen Ionen (Kationen) na de Kathood, vunwegen dat sick + un - antreckt. Un de negativ opladen Ionen (Anionen) wannert denn na de Anood, vun wegen dat dor jo Plus is.




#Article 32: Energie (173 words)


De Energie is dat wat wat bewerkt. 

Een Bispeel: De Appel an den Boom. He is baben. Dor hett he potentschelle Energie. Wenn he denn rünnerfallt, denn ward de Energie frie. Denn hett he kinetisch Energie. Un wenn he di op den Kopp fallt, denn kriss een Buul. Ahn Energie harrs keen Buul. Un je grötter de Appel un je hööger he daal fallt, desto grötter is de Energie. Un de Buul. 

Dat gifft verscheeden Oorten vun Energie

De Energieoorten kanns ook ümwanneln. To'n Bispeel in de Dampmaschin. Dor ward dat Water hitt mookt. Un denn to Damp. Mit bannig veel Druck. Un de Damp kümmt denn in den Zylinder. Dor kann he sick utbreiden. Denn ward de Kolben wegdreewen. Nu hess kinetische Energie. Un wenn du dormit een Dynamo andriffs, denn kriggs dor elektrisch Energie rut. Kümmt de in een Elektromotor, denn mookt de dor wedder kinetisch Energie rut.

Albert Einstein hett rutfunnen, dat Masse un Energie tosomenhangt. Dat hett he in sien beröömte Formel tosomenfaat:

Kiek ook bi: Physik - Chemie




#Article 33: Elektron (380 words)


Een Elektron is een ganz bannig lüttet Deel, wat negativ opladen is. Dat Elektron höört to de Elementardeelken, to de Klass vun de Leptonen, un is een vun de Bausteen vun dat Atom.

Dat Elektron is so lütt, dat du 1856 Elektronens op een Waag smieten mütts, för dat du de Mass vun een Proton kriggs. Obers dat geiht blots in de Vörstelln. In echt geiht dat nich, dor is de ole Heisenberg vör, vun wegen dat dat nich geiht, dat du een Elementardeelken angrieps un toglieks rutfinnen wills, wat dat för een Energie hett.

In een Atom suust de Elektronens jümmers üm den Kern rum. Fröger, to Niels Bohr sien Tied, dor hebbt se dacht, dat wöör so as mit de Sünn un de Planetens. Obers dat is nich so, vun wegen den Heisenberg un de ganze Relativitätstherorie. Man de Elektronens sünd nich een liekers as dat anner. In Tegendeel: Dor sünd keen twee Elektronens, de sick nich tominns in een Eegenschap ünnerscheed. Dat sünd 

Düsse Energieniveaus kanns to'n Bispeel bi een Füürwark ankieken. Dor bruukt se besünners Alkalimetalle un Eeralkalimetalle för. Kanns ook mit Solten vun de Metalle un een Gasbrenner mooken. Wenn t.B. so een Kalium-Atom hitt ward, denn kladdert dat büterste Elektron op een böveret Energieniveau. Vun wegen dat dat Energie opnimmt. Un denn fallt dat wedder dal op een deeper Energieniveau. Dorbi kümmt denn Lücht rut. In een bestimmte Klöör. To 'n Bispeel rood. Kanns in een Spektrum ankieken, denn sühst du, dat dat blots een lütten Streek is. Nipp un nau een un de sülvige Bülgenläng. Dat heet, dat dor nich rümsmeert ward vun de Elektronens, se jumpt exaktemang vun een Energieniveau to dat anner. Un wat dortwüschen is nich tolaaten.

Wenn nu een chemisch Bindung tostann kümmt, denn gifft dat anner Energieniveaus, de tolaaten sünd. Un denn köönt de Elektronens daljumpen. Un denn kümmt Energie rut. So as in dat Bispell baben, blots tomeist as Wärme.

Faaken passert dat, dat de Elektronens ganz vun dat Atom utneiht. Denn ward ut dat Atom een Ion. Solten sünd t.B. ut Ionen opbaut.

Un een ganze Reakschoonsoort hangt vun de Elektronens af. Dat sünd de Redox-Reakschoonen.

Elektronens speelt obers nich blots in de Chemie een Rull. Se sünd ook in de Physik un Technik bannig wichtig:




#Article 34: Eukaryoten (581 words)


Unner Eukaryoten oder Eukaryonten (Eukaryota/Eukaryonta/Eucarya/Eukarya); vun ooldgr. εὖ (eû) „good, echt“ un κάρυον (káryon) „Nööt“ weert all Leevwesen tohopenfaat, de ehre Zellen en Zellkarn hefft. Just dor wiest de Naam up hen. Blangen de Bakterien un de Archaeen sünd de Eukaryoten een vun de dree Domänen in de bioloogsche Systematik. Bakterien un Archaeen weert tosamenfaat unner den Begreep Prokaryoten. De hefft alltohopen keen Zellkarn. 

De Eukaryoten ehre Zellen hefft mehrstendeels en Döörmeter vun 10-30 µm. Normolerwiese sünd se dor veel grötter mit, as de Prokaryoten ehre Zellen. Ehr Volumen is 100 bit 10.000 mol so groot. Dormit in de Zellen mit ehre grötteren Afstänne allens leifig aflopen deit, wat dor nödig is, mütt se good organiseert ween. De Zellruum is updeelt in Unnerdeele (afgrenzte Rüüme) un dat gifft Transport twuschen düsse Unnerdeele in de Zellen. Vundeswegen hefft de Zellen so nömmte Organellen rutbillt, de, just so, as de Organe in’t Lief, de Arbeit overnehmen doot. Dat Organell, wat den Naam geven hett, is de Zellkarn. Dor finnt sik de grote Deel vun dat geneetsche Materiol vun de eukaryotschen Zellen in. Annere Gene gifft dat, je nadem, in de Mitochondern-Organellen, de as „Kraftwark“ for de Zellen arbeiden doot. Se stellt dör cheemsche Reaktschoon Energie praat. Ok in de Plastiden kaamt Gene vör. Dat sünd Organellen, de Photosynthese bedrievt. For den Transport in de Zellen sünd de Organellen vun dat Endomembransystem tostännig. 

Struktur un Form kriegt de Zellen vun de Eukaryoten dör dat Cytoskelett, wo se sik ok mit rögen könnt. Dat is tosamensett ut Mikrotubuli, Intermediärfilamente un Mikrofilamente. Dat gifft ok Eukaryoten, as Planten un Swämme, de hefft en Zellwand. De slutt de Zellen buten um de Cytoplasmamembran rum in un bestimmt de Form vun de Zell. Bovenhen könnt de Eukaryoten Protobiosynthese bedrieven.

Eukaryoten könnt Eenzellers oder Mehrzellers ween. Mehrzellers bestaht ut en gröttere Tahl vun Zellen mit gemeensom Stoffwessel. Dor overnehmt denn sunnerliche Zelltypen bestimmte Upgaven bi. De meisten bekannten Mehrzellers sünd Eukaryoten, dormank de Planten, Veelzellers (Deerter) un mehrzelligen Swämme.

In de Systematik vun de Biologie billt de Eukaryoten een vun de dree Domänen, de dat gifft. De Domänen sünd de hööchste Kategorie, wo de Leevwesen insorteert weern könnt. De Systematik vun de Eukaryoten, de in’n Momang aktuell is, is 2012 vun Adl et al. tohoopstellt wurrn. Se deelt de Eukaryoten so in: 

Denn gifft dat noch en ganze Reeg vun Taxa, bi de dat nich kloor is, wo se henhören deit (incertae sedis), dor höört unner annern to:

De ollsten mehrzelligen, unner Umstänn eukaryootschen Fossilien, de een mit dat blote Ooge sehn kann, sünd bi 1,5 Mrd. Johre oold. Dat is bitherto nich bekannt, ob düsse eersten Eukaryoten al Organellen harrt hefft (an un for sik weer dat vunwegen de Grötte nödig ween), oder ob se de eerst later kregen hefft, nadem se bi en annern Grad vun Organisatschoon anlangt weern. De bekannteste Theorie, wie de Organellen tostanne kamen sünd, is de Endosymbiontentheorie. De seggt, datt Mitochondrien un Chloroplasten sik ut Bakterien entwickelt hefft, de sik in de fröhen Eukaryoten inlagert harrn.

Adl, S. M., Simpson, A. G. B., Lane, C. E., Lukeš, J., Bass, D., Bowser, S. S., Brown, M. W., Burki, F., Dunthorn, M., Hampl, V., Heiss, A., Hoppenrath, M., Lara, E., le Gall, L., Lynn, D. H., McManus, H., Mitchell, E. A. D., Mozley-Stanridge, S. E., Parfrey, L. W., Pawlowski, J., Rueckert, S., Shadwick, L., Schoch, C. L., Smirnov, A. and Spiegel, F. W.: The Revised Classification of Eukaryotes. Journal of Eukaryotic Microbiology, 59: 429–514, 2012, 




#Article 35: Experiment (191 words)


En Experiment (vun’t lat.: experimentum – Versöök, Proov, Bewies) is, wenn een wat na sünnerlich Methoden utprobeert. Wenn dat na wisse Regelns geiht, denn is so en Ünnersöken de Grunnlaag för dat Weten sünners in de Naturwetenschapen, so as Physik, Chemie, Biologie, aver ok in de Psychologie un in de Soziologie.

Experimenten sünd en Oort vun bekieken. Plietsche Lüüd hebbt mol seggt, en Experiment is en „Fraag an de Natur“. 

To dat Experiment höhrt, dat een dat goot opschrifft. Dat nöömt sik Versööksprotokoll. Dat mutt so sien, dat jedereen dat namaaken kann. Anners gellt dat nix in de Wetenschoppen. In de Wetenschoppen sünd Experimenten de wichtigste Methood, Betöög twüschen Oorsaken un Wirken ruttofinnen. De Utwerten vun de Ergevnisse warrt denn as Slussfolgern betekend. Dordör warrt nieg Weten rutfunnen, un op dissen Weg künnt Annahmen bewiest oder wedderleggt warrn. Tohopen mit Modellen, de beschrievt, woans man sik wat vörstellt, is dat Experiment de Grundlaag för en Theorie. Aver in welke Rebeeten vun de Wetenschoppen künnt keen Experimenten maakt warrn – mitünner is dat to düer oder dat geiht nicht vun wegen moralisch Grünnen, wenn an Minschen experimenteert warrt.

 mutt noch utboot waarn...




#Article 36: Frankriek (182 words)


Frankriek (fr. France [fʁɑ̃ːs]) is en Republiek, de in'n Westen vun Europa liggt. Navers sünd Belgien, Luxemborg, Düütschland, de Swiez, Italien, Monaco, Andorra un Spanien. De Hööftstadt is Paris.

In Frankriek hett dat bis to de Franzöösche Revolutschoon jümmers ne Monarkie geben. Nadem 1870 de Republikaners de Bobenhand kregen hett, gifft dat nu eene Republik in Frankriek. Siet 1958 hett de Präsident vun Frankriek de böberste exekutive Gewalt.

Amtsspraak is Franzöösch. Dat gifft bannig vele Dialekten in Frankriek. In de Süden, na't Middelmeer hen, warrt ok Okzitaansch prot, wat en romaansch Spraak is. In de Bretagne snackt se ok Bretoonsch, wat en keltisch Spraak is. In't Elsaß snackt se Elsässerditsch, wat en hoochdüütschen Dialekt is un vun welke Lüüd to'n Niederalemannisch rekent warrt. Up dat Eiland Korsika word Koors'sch snackt, un heel in d' Südwesten leven de Basken, de Basksch snacken. In d' Noordoosten bi de Stadt Dünkerk, nett an d' Grenz to Belgien, leven Flamen, de en nedderlandsch Dialekt proten.

De Verfaten is demokraatsch un heft en Präsident. Dat Land is vunwegen de Verwaltung updeelt in 26 Regionen un 100 Départements.




#Article 37: Grekenland (804 words)


Grekenland is en Republiek, de in’n Süden vun Europa liggt. Dat Land süht sik as de „Weeg vun de Demokratie“. Navers sünd de Törkie, Bulgarien, Noordmakedonien un Albanien. De Hööftstadt is Athen. De Verfaten is demokraatsch.

Amtsspraak is Neegreeksch. (Kiek ok: Greeksche Spraak)

Dat hütige Grekenland (neegreeksch: Hellas) umfött en Rebeet van 132 562 km² (dreemaal so groot as Neddersassen), dat van blot 10,4 Millionen Minschen bewahnt warrt. Dat Land besteiht ut den Süüddeel van de Balkanhalfinsel, de Ionischen Inseln vör de Westküst, de Inseln in dat Ägää'sche Meer twüschen dat Fastland un de Törkie süüdwaarts bit Kreta. En Viddel van de Landflaag besteiht ut Inseln. 

Grekenland is to’n groten Deel bargig. Dör den Westen treckt sik parallel to de Küst de bit to 2500 m hogen Pindusbargen, de bit an den Süüdtippel van de Halfinsel Peloponnes reekt. An de Oostküst liggt enkelte Bargen, t.B. de 2917 m hoge Olymp. In den Oostdeel van Grekenland is dör dat Bewegen van de Eerdköst veel Land versunken un darbi sünd vele Inseln un depe Meeresbuchten entstahn. De bekanntsten van de 600 Inseln sünd:

vör de Westküst:

in dat nördliche Ägäische Meer:

vör de Oostküst:

vör de westlich Küst van de Törkie:

twüschen de Sporaden un Kreta:

un Kreta ( mit 8375 km² de gröttste Insel)

Dat Klima is in’t Binnenland van de meist waldlosen un öden Bargen middeleuropääsch, an de Küsten un up de Inseln is Middelmeerklima mit regegenarme, hete Sommers un regenrieke, milde Winters. De Regen kummt mehrstens mit de Westwinden, so dat de Oostsieten veel dröger sünd. De middlere Temperatur van Athen is in’n Januar 8,6 °C un in’n Juli 25,8 °C. De Nedderslag van Athen is 390 mm, van Korfu 1300 mm.

Anpasst an dat Middelmeerklima kaamt vör allen de ümmergrönen Hartloofplanten an’n fakensten vör. De schragen Kalkboddens weert wiethen mit Loorbeer, Oleander, Zistrosen, Pistazien un Kermeleken bedeckt. De stark utlichte Bargwald hett mit siene Nadel- un Loofbööm en middeleuropääsch Utsehn.

Weertschaplich is Grekenland en Agrarstaat. En Drüddel van all Arbeitnehmers hefft wat mit de Landweertschop to doon. In de to’n Deel künstlich bewaterten
Anboflachen warrt vör allen Weten, Mais, Gassen, Ries, Gemüüs, Süüdfrüchten, Tabak, Wien, Oliven, Kattuun un Muulbeerbööm anboot. De bedüdenste Koornkamer is dat oostgreeksche Thessaalsche Flachland. De Anbo van Tabak is up Mazedonien kunzentreert, de van Wien un Oliven an de Küsten van’n Peloponnes un up de Inseln. So wat bi en Drüddel van de Wienboflaag deent för dat Maken van Korinthen. Veel Weideflagen gifft dat nich, un darum staht de Schaap un Zegen in de Veehtucht an eerste Steed. Up de Inseln un an de Küsten warrt de Fischeree van Thunfisch, Sardellen un Swämm bedreven. Tabak, Ööl un Korinthen sünd de wichtigsten Utföhrgöder. Grote Boddenschätt fehlt jüst so as gröttere Industrien. An'n mehrsten fehlt dat an Köhl un Waterkräften. De Industrietwieg, de sik an’n besten steiht, is de Textilindustrie un dat Verarbeiden van de landweertschaplichen Produkten. Grekenland hett ene grote Hannelsflott. Inföhrt weert besunners Köhl, Stahl un Industriekraam.

Dat greeksche Volk hett enen tämlich gliekmatigen Charakter, sietdem de törksche Andeel (0,5 Millionen) in de Jahren 1922-1925 mit de Törkie uttuuscht wurrn is. De Greken sünd stark up Freeheit bedacht un bannig natschonaalstolt. Se drängt sik all na de Küsten un in de Städer. De Hälft van all Greken leevt in den Grootruum Athen. 96% van dat Volk sünd greeksch-orthodox.

An de Spitz van de greekschen Gödder stund Zeus (lat. Jupiter ). Zeus sorg darför, dat de moraalsche Weltorden un de Gerechtigkeit bestahn bleven. Sien Wahnsitt weer de Barg Olymp. De Bröder van Zeus weren Poseidon (de Meergott) un Hades, de Fürst van de Unnerwelt). Hera (latiensch Juno), de Froo van Zeus, weer de Bistahnersche van de Ehe. Ut disse Gemeenschap stamm Ares (lat. Mars), de Gott van de Kriegen. Zeus harr fökener mol wat mit annere Froon harrt, so dat vele Gödder van em afstammen: Pallas Athene (latiensch Minerva), de kloke Kriegsgöttin; Artemis (lat. Diana), de Göttin van de Jagd; Hermes (lat. Mercurius), de listige Gödderbood, un vele annere.

De greekschen Göddergestalten sünd mit vele Sagen umgeven, so dat de uursprünglichen Gloveninhalten faken kuum noch to’n Vörschien kaamt. Se weren mit den Schicksalsgloven eng verbunnen. All Levewesen unner dat Gesett van Moira (Schicksalsgöddin). Darvan weren ok de Gödder nich utnahmen. Sogaar Zeus, de hööchste Gott, muss sik unner dat Schicksal bögen. So harrn de olen Greken nich dat Geföhl, dat de Gödder mit de Minschen nix gemeen harrn. Se sehgen in ehr enen Deel van ehr Minschenleven. Liekers versochen se. de Gödder mi ehre Oppers günstig to stimmen. In fröhere Tieden geev dat ok Minschenopper, laterhen wurrn blot noch Deerter un Feldfrüchten oppert.

Mit dat Upkamen van dat Christendom treed de greeksche Mythologie ümmer mehr torüch un verloor letzenns ganz un gaar ehr Bedüden. Ehre Vörstellen sünd us vandaag aver noch dör de greekschen Sagen, Kunstwarken un Theaterstücken lebennig.




#Article 38: Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland (810 words)


Dat Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland is en Land un en Staat in Westeuropa. Dat liggt twuschen de Noordsee un den Atlantik un hett um un bi 60,6 Millionen Inwahners. In de moderne Geschicht hett düsse Staat as Grootmacht en wichtige Rull speelt. Dat Land is unnerdeelt in veer Länner, de sik in düt Königriek vereenigt hefft. Düsse veer Länner liggt up twee grote Inseln.

In düsse Länner kann jummers noch en düütliche Egenaart funnen weern, wat Kultur, man to'n Deel ok, wat de Politik angeiht. Düsse Egenaart lett sik hören in verscheden Spraken un Dialekten, de dor snackt weert un lett sik sehn in (u. a.) egene Flaggen, Geldschiene un Oortsschiller. Bovenhen is in de jungste Tied för de Inwahners to spören, datt in Noordirland, Schottland un Wales sunnerliche Formen vun begrenzte Sülms-Regeerung tostanne kamen sünd. 

Man dat ännert allens nix dor an, dat in de internatschonalen Angelegenheiten alleen man dat souveräne Vereenigte Königriek en Rull speelt. In den strengen Sinn vun en 'unafhängigen Staat' sünd de 'Länner binnen dat Königriek' keen Länner, man in den wat wietern Sinn vun 'Begrenzt Rebeet mit en politische Egenaart' denn doch. Wenn een düssen dubbelten Sinn togrunn leggt, kann vun dat Vereenigte Königriek snackt weern as vun 'veer Länner in een Land'.

In de lesten dartig Johren hett dat in dat Vereenigte Königriek groten Wannel geven, wat de Verwaltung vör Oort angeiht. För de Verwaltung is jedet Land in dat Königriek nu wedder ok anners indeelt.

In England gifft dat eenmol Groot-London („Greater London“) un de annern „Metropol-Graafschoppen“ („metropolitan counties“), as „Greater Manchester“, „Merseyside“ mit Liverpool, „South Yorkshire“ mit Sheffield, „Tyne  Wear“ mit Newcastle, „West-Midlands“ mit Birmingham un „West-Yorkshire“ mit Leeds, un denn de annern Grafschoppen („non-metropolitan areas“).

In de Historie is dat Vereenigte Königriek ok in Graafschoppen updeelt wurrn, dat weern de „histoorschen Graafschoppen“. De hüdigen Graafschoppen vun de Verwaltung in England un Wales hefft avers meist annere Grenzen, as düsse histoorsche Graafschoppen. 

.
Grootbritannien, (England, Schottland un Wales un Noordirland sünd tohopen dat „Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland“ (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland). Dat liggt up de Brittschen Inseln in de Noordsee in’n Westen vun Europa. Wales hett al to England tohöört, ehr düt Land 1707 en Deel vun dat Vereenigte Königriek wurrn is. 

Ok en Tahl vun wat lüttjere Eilannen höört to dat Königriek mit to: Dat Eiland Wight (Isle of Wight, an England siene Süüdkant), Lundy (twuschen Devon un Wales, de Scilly-Eilannen (in’n Süüdwesten vun England), Anglesey (an de Noordwestkant vun Wales) un de Inselgruppen bi Schottland, wo de Hebriden, de Orkey-Eilannen un de Shetlandinseln tohören doot. 

De Insel Man („Isle of Man“) un de Kanalinseln (dormank Jersey, Guernsey, Alderney un Sark höört woll na de Geographie hen to Grootbritannien, man sünd formaal keen Deel vun dat Vereenigte Königriek. Se hefft en sunnerlichen Status as so nömmte Dependencies of the Crown (Kroonbesitt) un sünd, anners, as dat Vereenigte Königriek, keen Deel vun de EU.

De Münteenheid vun dat Vereenigte Königriek is dat Pund Sterling (£, GBP). Dat Pund is updeelt in 100 pence (Eentahl: penny). Dat Dezimalsystem is 1971 inföhrt wurrn. För de Tied bestünn een Pund ut 20 Shilling un een Shilling ut 20 pence. So hett dat Pund 240 pence harrt.
Ofschoonst dat vereenigte Königriek Liddmaat vun de Europääsche Union is, hett dat, just so, as Däänmark un Sweden, beslaten, eerst mol bi de Weertschops- un Geldunion buten to blieven. De hüdige Premier Gordon Brown will denn Euro in sien Land eerst inföhren, wenn dat Vereenigte Königriek na siene Meenung so wiet is. Sien Vörweser Tony Blair weer an un for sik mit de Inföhren vun den Euro inverstahn, man hett de Sake doch jummers vör sik hen schaven, mit datsülvige Argument. 

Dat Vereenigte Königriek is ene Konstitutschonelle Monarkie. Vun 1917 af an heet dat Königshuus Huus Windsor. De Utövende Macht liggt in’n Updrag vun de Königin in de Hannen vun den Premierminister un de annern Ministers vun de Regeerung. De Monarch hett sülms keen politische Macht un schall so de Eenheit un de Duerhaftigkeit vun den Staat utdrücken. 

De Grupp vun den Premier un siene Ministers driggt den Naam vun Her Majesty's Government (Regeerung vun ehre Majestät). All Ministers hefft ehren Weg as Politiker anfungen as Liddmaten vun dat Parlament. Dat blievt se ok, wenn se Minister wurrn sünd. De Reegerung mutt Rekenschop afleggen för dat Parlament. Dat is de Gesettgevend Macht, de na de Traditschoon as „övermächtig“ ankeken warrt, dat heet, se kann up jedet Terrain Gesetten rutgeven un mutt sik dor nich an dat bi holen, wat ehre Vörwesers fastleggt hefft. 

Dat Vereenigte Königriek is jummers noch en vun de wenigen Länner up de Welt, de keen upschreven Verfaten hefft. Liekers warrt dat Vereenigte Königriek as en vun de stabilsten Demokratien up de Welt ansehn.

Amtsspraak is Ingelsch. In Delen vun dat Land warrt ok keltische Spraken snackt.




#Article 39: Gröönland (521 words)


Gröönland is de gröttste Insel vun de Eer. Politisch höört dat to Däänmark, is aver sülvstannig, vun wegen dat dat en Autonomiestatut hett un en egen Regeren. Geograafsch, kulturell un spraaklich höört dat to Noordamerika.

Gröönland is binnenpolitisch komplett unafhängig, wurr aber in all butenpolitischen Angelegenheiten vun Däänmark vertreden. An' 25. November 2008 funn en Volksabstimmung statt, mit de dat Ersetten vun dat 1979 geltend Autonomiestatus dör en Selbstverwaltungsordnung hennkreegen wurr. An' 22. Juni 2009 wurr dat denn ok umsett.

De gröttste Deel vun Gröönland is dat Inlandsies, en groten Gletscher, vun den ok de Iesbargen op den Atlantik vun af kümmt. Aver an de Küst, dor is en Stremel vun bet to 250 km ahn Ies. Gröönland is ok bargig. De gröttsten Bargen sünd in’n Oosten un so wat bi 3700 Meter hooch. Mehrst all de Dörpen un Städer sünd an de Westküst, vun wegen dat dor dat Klima beter is. 

De Inwahners sünd Gröönlanners. Se stammt af vun de Inuit, de de Indianers den Naam Eskimos geven harrn. Inuit heet Minsch. Dat weern dree Trecks vun Inuit, de vun Alaska un Kanada na Gröönland trocken sünd. De eersten sowat bi 3000 v. Chr. De Gröönlanners hüüt sünd aver en Mischvolk, vun wegen dat dor ok de Dänen un de Waalfangers ut Düütschland, Holland, Norwegen, Amerika un England ehr Arvgood togeven harrn. Dat wöör so Mood bi de olen Inuit, dat de Fruunslüüd mit Verloov vun ehrn Mann ok mit anner Mannens harrn slapen schööt. De Waalfangers hebbt sik dat nich tweemol seggen laten. Un so kümmt dat, dat jede drütte Grönlanner vun sik seggen kann, dat he ok plattdüütsche Vöröllern hett. In’n hogen Noorden, bi Thule gifft dat noch Inuit, de noch rein Bloot hebbt.

De Wikingers weren de eersten Lüüd ut Europa, de na Gröönland seilt sünd. 875 n. Chr. harr Gunnbjörn Gröönland to’n eerstenmal op’n Utkiek sehn. 982 n. Chr. harr Erik de Rode wen doodslaan un muss ut Iesland utbüxen. Dor is he denn na Gröönland seilt. He hett Gröönland den Naam geven, vun wegen dat de Insel (an de Küst) schöön gröön is un dat he ok anner Lüüd dor hen kriggt. Dat weer sien Oort vun Marketing. De Wikingers hebbt denn ’n Slag Dörpen an de Westküst boot in twee Rebeden, de se Oosten Wahnsteed (Eystribygð) un Westen Wahnsteed (Vestribygð) nöömt hefft. 1000 n. Chr. is denn Leif Eriksson, de Söhn vun Erik, na Westen un Süden seilt un hett Markland un Vinland funnen. Bjarni Herjolfsson, en Wikinger ut Gröönland harr de Küst al 985 ankeken, is aver nich an Land gahn. Dat is dor, wo hüüt Baffinland un Niegfunnland (engelsch: Newfoundland) is, dat heet Amerika. Dor hebbt se en Dörp boot, wat bi L’Anse aux Meadows liggt. Leif Eriksson weer dat ok, de dat Christendom na Gröönland bröcht hett. 

Vun 1408 is dat laatste Dokument, wat vun de Wikingers in Gröönland opschreven wöör. Dat weer över en Hochtiet in de Kark vun Hvalsey. 

De Polarforscher Alfred Wegener möök twüschen 1906 un 1930 veer Reisen na Gröönland, bi de he de polare Atmosphäär utforsch. Bi sien letzte Reis bleev he in’t ewige Ies dood.




#Article 40: Grunnegs (326 words)


Grunnegs, ok Grönnengs of Grunnegers , is de Naam för de freesch-sassischen neddersassischen Dialekten, de in de Provinz Grunnen in de Nedderlannen snackt warrt. Groningsch steiht up freeschen Grund un liggt nich wiet af dat Oostfreesch Platt.Faken werrt dat Oostfreesche un dat Grunnengs ok as en Dialekt ankeken.

So as al seggt, förmt datt Grunnegs tosamen mit dat Oostfreesche n apaarte groep binnen t Leegsaksisch. Dit het onderaandere te moaken, mit dat der ienvlouden binnen van aal kaanten. t Maist kenmaarkende van t Grunnegs binnen de twijklanken, dij zowel Frais as Westfeels van oart binnen en dij bestoan ien laange en körte vörms

De Grundlaag vun Groningsch is dat Oostlauwersk Freesch. Dat weer en Spraak, de in de Kuntreien vun de Lauwers bit hen na de Werser to snackt wurrn is. In de lesten Johren seggt de Spraakforschers dor tomeist Klassisch Ooldfreesch to. Hüdigendags is dat Oosterlauwersk Freesch tomeist utstorven, bloß in dat Saterland warrt dor noch de Dialekt Saterfreesch snackt. De Lüde in dat Groningerland hefft vun dat 15. Johrhunner af an nich mehr Freesch, man Platt snackt. Man de freeschen Wuddeln (Substratspraak) sünd dor noch to spören. 

Groningsch un Oostfreesch is meist desülbige Twieg vun de plattdüütsche Spraak. In de Nedderlannen weert de beiden Dialekten faken tohopenbunnen to en egen Grupp mank de plattdüütschen Dialekten. Dor snackt se denn vun de Friso-Saksischen-Dialekten.  Groningers un Oostfresen könnt goot mit'nanner snacken un verstaht sik ok. De meisten Wöör weert övereen bruukt. Bloß bi de Lehnwöör un bi dat Schrieven gifft dat Ünnerscheden: In Oostfreesland gifft dat veel düütsche Lehnwöör un de Schrievwies is vun de Hoochdüütsche Spraak övernahmen. In't Groningerland gifft nu anners nedderlannsche Lehnwöör un de Schrievwies sleiht na de nedderlannsche Siet. Kennteken för Groningsch-Oostfreesche Dialekten sünd besunnere Kläng as -ou (Groningsch: blout, oostfreesch: bloot, Utspraak: bloutt) un -ai (Groningsch: nait, oostfreesch: neet, Utspraak: neit). 

De Utspraak up Groningsch un Oostfreesch is meist övereen, ofschoonst de Schrievwies ganz anners utsütt. 

Dat gifft 7 Groningsche Dialekten:




#Article 41: Griepswohld (182 words)


Griepswohld (ook Gryps nöömt, op hoochdüütsch Greifswald) is een ole Hansestadt in Mekelnborg-Vörpommern. Sei lieggt in' Landkreis Vörpommern-Griepswoold.

De Stadt liggt södlich vun de Insel Rügen un vun Stralsund. Se liggt an den Ryck Fluss, de in den Griepswohlder Bodden geiht. 

Griepswohld geiht op dat Kloster Eldena trüch, den sien Ruinen vun den Moler Caspar David Friedrich faaken molt worn sünd. Al in 1248 ward vun Griepswohld as Oppidum Gripheswaldis schrewen. Anno 1250 kreeg de Stadt dat Lübsche Stadtrecht. Weer ook een wichtige Stadt vun de Hanse.

Griepswohld hett een vun de öllsten Universitäten in Norddütschland. De Burmeester Rubenow hett de Ernst Moritz Arndt-Universität in’t Johr 1456 gründt. 

In den Dörtigjohrigen Kreeg keemen de Sweden. Ok na den Freeden vun 1648 weer Griepswohld sweedsch, so as Stralsund un Rügen un anner Deelen vun Vörpommern. De swedschen Keunige weern denn ook düütsche Rieksförsten. In 1815 güng dat denn an Preußen. 

Na den tweeden Weltorlog wöör Griepswohld  denn an de Sowjetsche Besetter gahn un höör denn to de DDR. 

Griepswohld hett dree groote Karken ut Backsteen: Den Dom St. Nikolai, St. Marien, St. Jakobi.




#Article 42: Huusgoos (100 words)


De Huusgoos oder Buerngoos (Anser anser f. domestica) is en Goos, de in de Landweertschop för dat Fleesch tagen warrt. Se is de tücht Form vun de Griesgoos.

Dat Heken bi de Goos warrt Ganner nöömt un de Lütten heet Gössels.

Göös sünd ok goot to’n Wach hollen. Dat hebbt al de olen Römers markt. Se harrn op den Kapitol Göös, de glieks an’t Schreen weren, wenn dor annere Lüüd henkemen.

De Göös köönt hüüt mehrsttiets nich mehr flegen. Dor sünd se to swoor to, denn de Minsch hett de Göös jümmer dor op tücht, dat se schöön fett warrt.




#Article 43: Hamborg (1384 words)


Hamborg () is de tweetgröttste Stadt in Düütschland. Hamborg liggt an de Elv, an de Alster un an de Bill. In Hamborg wahnt 1,8 Millionen Lüüd. De Haven is de gröttste Haven vun Düütschland. In’n Noorden vun Hamborg is Sleswig-Holsteen, in’n Süden is Neddersassen.

Inn Noorden un Süden vun de Elv gifft dat op beide Sieden de Geest (dat is en dicke Schicht vun Stenen un Eer, de Gletschers in de Iestiet dor henschaven hebbt) un de Masch (dat is dat Land dichter bi de Elv, wo bi Floot fröher jümmer dat Water henkamen is un Sand un Schutt mitbrocht hett). An de Elv gifft dat överall noch Dieken, un ok midden in de Stadt gifft dat Schotts, de sünd dor för, dat dat Water bi Floot nich in de Stadt rinkümmt; fröher is dat af un an passeert, dat denn midden in de Stadt Landünner weer.

Vun de Alster is vör allen de Butenalster bekannt, dat is en groten See midden in Hamborg, wo dat Water vun’n Alsterstroom un vun’n poor Kanalen un Beken rinfleten deit. Hier gifft dat veel Parks un ok bannig fiene Hüüs.

In de hele Stadt gifft dat unbannig veel Water un natürlich ok veel Brüggen, nich blots över de Elv un de Alster, man ok över all de lütten Fleten un Kanalen, de dat dor noch geven deit. In Hamborg gifft dat över 2500 Brüggen, dat sünd mehr as in Venedig.

Dat is noch nich lang so, dat Hamborg so’n grote Stadt is as hüüt. Dat keem 1937 dör dat Groot-Hamborg-Gesett: Dor sünd Altno, Horborg un Wandsbek to Hamborg tokamen. Man ok ’n Barg lütte Dörper weern vun do af an en Deel vun Hamborg. Dorför müssen de Hamborgers avers ok ’n beten wat afgeven, wat fröher ok to de Stadt höört harr (vör allens Cuxhoben un Geesthacht). Denn gifft dat noch Neewark un Scharhöörn: Dat sünd twee Inseln in de Noordsee (bi Cuxhoben), de höört ok to Hamborg to, wiel dat de Hamborgers dor mal ’n groten Haven hensetten wullen. Hebbt se avers bet hüüt nich.

Hamborg liggt dicht an de See, un dat heet: Dat Wedder is mal so un mal so. Den enen Dag gifft’t Regen, un’n annern Dag schient de Sünn; dat blifft also nie lang so, as dat is. Vör allens sleit dat nie so ut as in’t Binnenland: In’n Juli sünd dat in’n Dörchsnitt 16,6 °C, un in’n Januor 0,4 °C. Dat sünd de warmste un de köllste Maand hier. Un wiel dat vun de Noordsee jümmers ’n beten Wind weiht, is de Luft hier tomehrst nich so dick un schietig as in annere Gegenden. Mennigmal is dat avers ok richtig veel Wind, denn gifft dat Storm oder ok ’n richtigen Orkaan. Gefährlich ward dat bi Stormfloot: Denn drückt de Wind dat Water so dull in de Elv rin, dat de Straten un de Hüüs dicht an de Elv vull Water lopen doot. Dor sünd de Hamborgers jümmers bang vör.

In Hamborg wahnt üm un bi 1,8 Millionen Lüüd. Dicht bi in Sleswig-Holsteen un in Neddersassen wahnt avers ok veel Lüüd, de in Hamborg schuft’n doot un de dor egentlich ok mit tohöört. Alltohoop gifft dat hier mehr as twee Millionen Lüüd.

De mehrsten Lüüd in Hamborg sünd Protestanten; dat gifft avers ok kathoolsche un islaamsche Lüüd un Minschen, de mit Religioon gor nix to doon hebbt.

Histoorsch is de Spraak vun Hamborg Plattdüütsch, man de Spraak geiht gräsig gau torüch. Hier is en Tabell mit de Sprekertallen in Hamborg:

De Tallen kaamt vun en Ünnersöken vun’t Institut för nedderdüütsche Spraak ut’t Johr 2007.

De op’t fakenst spraken Spraak is also Hoochdüütsch. Plattdüütsch verleert also jümmers mehr an Sprekers. In’t Hamborger Platt gifft dat twee grote plattdüütsche Dialektgruppen: Geest-Platt un Masch-Platt. De verscheelt sik blots in welke Punkten in de Utspraak. 

Dat gifft ok noch faken en Mischspraak vun Hoochdüütsch un Plattdüütsch, de sik Missingsch nöömt un op en hoochdüütschen Woordschatt mit plattdüütsch Substrat baseert, man mehrstendeels plattdüütsche Grammatik bruukt.

Hamborg is nich blots ’n Stadt, man ok ’n Bundsland vun Düütschland. De vörnehme Naam dor för is Friee un Hansestadt Hamborg, dat schall vör allen heten, dat Hamborg nich to’n anner Land mit tohören deit, man över sik sülven bestimmen kann. Dat is al lang so, un dor sünd de Hamborgers ok stolt op. Na de Traditschoon un de Verfaten is dat so, dat dat Parlament in Hamborg Börgerschop heten deit, un de Regeern heet Senaat. De Vörsitter dorvun is de Eerste Börgermeester, un de annern Lüüd in de Regeern, dat sünd de Senaters. Reglementeert ward dat vun de Verfassung von de Friee un Hansestadt Hamborg, de dat sied 1996 ok op Platt gifft.

In Hamborg gifft dat söven Bezirken (Altno, Bardörp, Eimbüddel, Horborg, Hamborg-Midd, Hamborg-Noord un Wandsbeek), elkeen mit sien egen Bezirksamt, wo de Lüüd hengahn doot, wenn se wat vun’n Staat bruukt. Un denn gifft dat noch de Stadtdelen, to’n Bispeel Eimbüddel, Iserbrook, Langenhoorn, Lurup, Nienstedten un Othmarschen un so wieder, Neewark höört ok dorto. Dat sünd 105 Stück all tosamen.

Dat Wichtigste is in Hamborg de Haven, dat is de gröttste vun Düütschland un een vun de gröttsten op de Welt. Wiel dat de Noordsee so dicht bi is, gifft dat hier de Tied: Twischen Ebb un Floot sünd dat 3,50 Meter Ünnerscheed. Wenn Hoochwater is, kann dorüm hier ok ’n Schipp henfohren, wat anners blots op See t’rechtkümmt.

Gifft avers ok noch 'n groten Flegerhaven in Hamborg, de liggt in Fuhlsbüttel. Vun hier kümmt en meist överall in de Welt hen. Wiel dat de Flegers midden in de Stadt lannen un loosflegen deit, is dat bannig luut för de Lüüd dor in de Gegend. Dorüm gifft dat ok Lüüd, de meent, de Flegerhaven schull lever ümtrecken, na Kolenkarken buten vör de Stadt. 

Mit de Iesenbahn kümmt een in Hamborg an'n Hauptbahnhof an oder an enen vun de lütten Statschonen an't Dammdoor oder in Horborg, Bardörp oder Altno. In Hamborg kann een denn mit de S-Bahn, mit de Hoochbahn oder mit'n Bus wedderfohren; op de Elv gifft dat ok Fähren.

Industrie gifft dat in Hamborg as in all de annern groten Städen ok. Dat dat hier alltiet Warften geven hett, is kloor, un Luftwarften gifft dat ok een: In Finkwarder schruuvt se de Maschinen för Airbus tosamen. Un denn gifft dat hier noch veel, wat mit Medien to doon hett: Hier sitt de Spiegel, de Stern, de Zeit un de Bild-Zeitung.

De bekanntste Zoo in Hamborg is de Deerpark Hagenbeck. Dat Gegenstück to Hagenbecks för Grööns is Planten un Blomen.

Hamborg is üm dat Johr 810 op Befehl vun Karl de Grote hen för de Misschonieren vun de Sassen bildt worrn. Von dor schullen all de Lüüd in’n Noorden, as Sleswig-Holsteen, Däänmark un Sweden bekehrt warrn. 831 is Hamborg vun Paapst Gregor IV. to en Bisdom maakt worrn. Eerster Bischop is de Benediktinermönk Ansgar wesen.

Opgrund de Rieksdelen 843, dörch de Hamborg sien Inkamen ut de Abtei Turholt in Flandern verloren hett, is dat mit de Macht vun de Karolingers mehr un mehr bargdal gahn. Disse Schangs hebbt de Wikingers bruukt, as se 845 de düütschen Dörpen in de Region üm Hamborg tonicht maakt hebbt.

Bischop Ansgar is aftreckt, un hett dat Bisdom ut Bremen wiederregeert. Hamborg is in Vergangheit bannig faak angrepen worrn. Toerst vun de Wikingers, denn vun de Obodriten un ok vun Wenden un Dänen. 

Na de Obodriten-Angriep 915 hett Bischop Adalgag all wedder opstellen laten, hett Hamborg dat Marktrecht geven. So hett he Hamborg as een Hannelsstadt etableert. In't Johr 964 hett Paapst Benedikt V. sien Levensavend in Hamborg verbröcht, wiel he ut Rom verdreven ward.

Dat Wiederopbuen hett bet in't 11. Johrhunnert duert. Üm 1037 sünd mit de Marienkark, dat Klooster un den Erzbischoplichen Palast de eersten Steenhüüs buut worrn. För de Vertedigen is en Wall mit twölf Toorns buut worrn, un en faste Borg, de Wiedenborg. 

Vun denn an hett dat nienich en Slacht üm Hamborg geven. 1189 schall Friedrich I. Barbarossa Hamborg den Freebreef utstellt hebben, man een weet dat nich so akraat, of dat stimmt. För Hamborg hett dat heten, dat se nich mehr in'e Armee rin möten, dat se keen Toll bet in de Noordsee betahlen möten, dat keeneen 15 Kilometers üm Hamborg en Borg buen dröff un dat se Veeh hebben dröfft, Fisch fangen un Bööm roden dröfft.




#Article 44: Hansetiet (214 words)


De Hansetiet is de Tiet vun de Hanse, dat heet een Deel vun dat Middeloller un de Nutiet.

Al in’t 11. Jorhunnert hebbt sich Kooplü to Hansen tosomensluten, dat weern de Kooplü-Hansen. 

Anno 1269 hebbt sik denn de Städer Lübeck, Wismer un Rostock tosomensluten, dat se de Seerövers beter in’n Grep kriegen schulln. Anno 1293 sünd dor ok anner Städer tokomen, so as Stettin, Stralsund un Griepswohld. 

Anno 1356 wöör de Bund offiziell Bund van der düdeschen hanse naamt.

Na den Krieg harrn de Vitalienbröder, wat Seerövers weern, de Hanse düchdig wat Schaden andohn. 1401/1402 hett de Hanse denn den Seeröver Klaus Störtebeker fungen un he is in Hamborg op den Grasbrook een Kopp körter mookt worrn.

Un Kolumbus harr denn den Seeweg na Amerika funnen. Un Vasco da Gama na Indien. Dat bedüüd, dat de Portugiesen un Spaanschen grote Deel vun den Hannel övernehmen deen.

Dorto keem de Reformatschoon un wat dat an Krieg in Düütschland vun dütwegen geev. Bit na den Dörtigjohrigen Krieg 1618-1648. Dor weer besünners Düütschland in’n Dutt. Mit Hannel weer dat nich mehr so good. De Sweden harrn sik Dele vun Noorddüütschland grepen un regeern dor. Un de Hanse harr nix mehr to seggen.

In de Nutied hebbt sik wedder Städer tosomenfunnen un in Zwolle de Niege Hanse gründt.




#Article 45: Hessen (119 words)


Hessen is en düütsch Bundsland. De Hööftstadt is Wiesbaden, de gröttste Stadt is Frankfort an’n Main.

In Hessen warrt as överall in Düütschland veel de hoochdüütsche Standardspraak bruukt. Bi de traditionellen Dialekte warrt in Hessen vör allen de middeldüütsche Dialekten Mittelhessisch, Nordhessisch un Osthessisch spraken. Dat höört to dat Rhienfränksche to. In’n Westen warrt to’n Deel woll ok Moselfranksch snackt.

Dor, wo fröher dat Fürstendom Waldeck weer, man ok in de vörmalige Landgraafschop Kassel, in’n Noorden vun Hessen, dor warrt en plattdüütschen Dialekt snackt, de to dat Westfäälsche höört.

Hessen is siet 1981 vun de Verwalten her indeelt in dree Regerungsbezirke: Darmstadt, Gießen un Kassel. De sünd wedder in fief kreisfre’e Städer un 21 Landkreise mit 426 Gemenen opdeelt.




#Article 46: Hannober (332 words)


Hannober (hoochdüütsch: Hannover) is de Landshööfdstadt vun Neddersassen, an de Leine un an’n Maschsee, mit bi 532.000 Inwahners. Hannober is Seet vun’n Landkreis Region Hannober.

Hannober is mehrfach Hoochschooloort: Hier sünd blangen de Universität Hannober de Medizinsche Hoochschool Hannober, de Musikhoochschool Hannober, de Veehdokter-Hoochschool Hannober un de Hoochschool Hannober.

In Hannober warrt elk Johr dat gröttste Schüttenfest op de Eer fiert.

Hannober is de Seet vun de Evangeelsche Kark in Düütschland. Dat is nich all, wiels hier ok Nichchristen stark vörhannen sünd: Vör den Krieg weer Hannober ene vun de twee groten düütschen Städer mit över twee Perzent freereljöse Lüüd in Düütschland, de anner weer Meideborg. Vundaag sünd vele Lutheraner in disse Stadt mit Russ’sch as Moderspraak. 

Vundaag hett Hannober Leipzig as Partnerstadt. Hannober hett een vun de gröttsten Messen op de Eer. Dat Messegelände is dat gröttste op de Eer. Hannober is de Stadt, wo de vörmalsche Bundskanzler Gerhard Schröder leevt. Hannober, siet mehr as 100 Johr ene bannig starke SPD-Stadt, hett in sien Historie keen CDU-Böverbörgermeester hatt.

Beröhmte Lüüd ut de Stadt weern to’n Bispeel de Philosoph Gottfried Wilhelm Leibniz, de Schauspeler August Wilhelm Iffland un de Schriever Frank Wedekind, de Astronomen Wilhelm un Caroline Herschel, de dadaistisch Maler Kurt Schwitters, Benno Ohnesorg un de SPD-Politiker Egon Franke.

De Vorwärts, dat Zentralorgan vun de SPD, wörr hier na den Tweten Weltkrieg grünnt.
Hannober is ok en Deel vun Neddersassen, de Deel, wat inst dat Königriek Hannober weer. Dat Königshuus Hannober weer denn ok in England an de Macht.

Börgermeester is Belit Onay vun de De Grönen. Regeren deit ene Koalitschoon ut SPD, Bündnis 90/De Grönen un FDP.

De Stadtraat hett alltohoop 65 Sitten. 

Hannober is indeelt in dörteihn Stadtbezirke un 51 Stadtdelen. 

In Hannober snackt de Minschen ok Plattdütsch. Hier en lütjet Bispeel, wat in dat Book Twischen Bronswiek un Hannower vum Ostfaliaverlag to finnen is:

In Hannover gifft dat verschillene Sportvereene, to'n Bespill:

In'n November 2010 weer'n in Hannober de 7. Weltmeesterschapen in'n Rullstohldanz, wo 150 Dänzer mitmaakt hebben.




#Article 47: Hanse (239 words)


De Hanse (latiniseert:Hansa, egentlich: Schar) weer een Tohaupsluten toeerst vun Kooplü, denn ok vun Steden. De Tiet vun de Hanse is de Hansetiet.

All in’t 11. Johrhunnert hebbt sik Kooplü to Hansen tohaupsluten, dat weern de Kooplü-Hansen. Dat weer, vun wegen dat dor veel Rövers weern, to Lann un ok op de See. 

De Hannel vun de Hanse güng tomeest över de See. Dorför harr sik en egen Schippsaart rutsuert, de Hansekogge. De kunn mehr drägen as de olen openen Knorrs, un harr ok al en Deck, en grötter Seil un en Kraiennest. Later is denn ut de Kogge de Hulk entwickelt woorn.

Anno 1269 hebbt sik denn de Steden Lübeck, Wismer un Rostock tohaupsluten, dat se de Seerövers beter in'n Greep kriegen schulln. Anno 1293 sünd dor ok anner Steden tokomen, so as Stettin, Stralsund un Griepswol. 

Hansesteden weern to’n Bispeel

Kuntoren in’t Utland weern Visby up Gotland, dat Huus van de Osterlinge in Brügge, de Stahlhoff in London, de Tyske Brügge in Bargen un de Petershoff in Nowgorod. De wichtigsten Hansestäder in Düütschland weern Lübeck, Köln, Bruunswiek un Danzig

Ahnen den Schuul dör en starket düütschet Riek kunn de Hanse gegen de nedderlandsche und engelsche Flott nich standhooln un verfull so in den Dartigjährigen Krieg. De Hansestäder Bremen, Hamborg un Lübeck sloten 1630 enen engeren Bund un so kunnen de Naam un dat Arv rett weern. De Bewahners van de olen Hansestäden weert vandaag noch Hanseaten nöömt.




#Article 48: Hinrich de Lööw (906 words)


Hinrich de Lööw (* 1129 an’n Bodensee, woll in oder bi Ravensburg; † 6. August 1195 in Bruunswiek), ut dat Huus vun de Welfen, weer Hartog vun Sassen (1142-1180) un vun Bayern (1156-1180). To Sassen höörn dormols ok noch Westfalen un Engern mit to. He weer dor een vun de mächtigsten Försten in dat Hillige Röömsche Riek mit un hett verscheden Molen Striet harrt mit de Staufers, wat to düsse Tiet dat Königshuus weer. 

Hinrich sien Vadder weer Hinrich de Stolte. De weer vun 1126 bit 1138 ünner den Naam Hinrich X. Hartog vun Bayern un vun 1137 af an ok Hartog vun Sassen un Markgraaf vun Tuskien. Man al 1139 is he storven. He weer bloß 31 Johr oolt. Siene Mudder weer Gertrud vun Süpplingenburg. Dat weer de Arvdochter vun Kaiser Lothar III.. 

An’n 1. Februar 1168 hett Hinrich noch mol heiraat. Dütmol weer de engelsche Prinzessin Mathilde vun England siene Bruut. Mathilde weer eerst 12 Johre oolt un weer de Dochter vun König Hinrich II. vun England un de Süster vun Richard I. „Löwenhart“ vun England. Mit düsse Hochtiet hett he den Grundsteen leggt dorför, dat de Kroon vun England un dat Huus vun de Welfen so dicht bi’nanner kamen sünd.

Konrad III. hett vunwegen en Striet twuschen de Welfen un de Staufers Hinrich sien Vadder de Hartogdömer Bayern un Sassen wegnahmen. Man so gau hefft sik de Welfen nich unnerkriegen laten. Hinrich de Stolte hett sik toeerst mol to Wehr sett gegen de Askaniers in Brannenborg, sien Broder Welf VI. stell sik up de Achterbeen in Bayern gegen de Babenbergers. Na Hinrich den Stolten sien Dood in’n Oktober 1139 hett Richenza vun Northeim sik an de Spitz vun de Welfenpartei in Sassen stellt un hett den Vörmund speelt för ehren Enkelsöhn, den lüttjen Hinrich den Löwen. Richenza weer de Wittfro vun den vörmoligen düütschen Kaiser Lothar III. un de Mudder vun Hinrich siene Mudder. Man 1141 is se storven. To düsse Tiet hett Konrad III. insehn, dat he mit duerhaftigen Striet gegen de Welfen ok nich togange keem un hett dat Stüürrad ümdreiht. 1142 geev he Hinrich dat Hartogdom Sassen torüch, wat he sien Vadder wegnahmen harr un wat twuschendör in Albrecht vun Brannenborg siene Hannen legen harr. Bavenhen hett he dat so hendreiht, dat Hinrich siene Mudder Gertrud de Fro vun den Babenberger Hinrich II. Jasomirgott wurrn is. De hett denn 1143 Bayern to Lehn kregen. 

Hinrich siene Familie harr nu wedder grote Delen vun Hinrich den Stolten sien Land in’e Hannen, man bloß weern dat verscheden Lüde in de Familie, de sik de Macht delen mössen. Man Hinrich woll süms alleen dat Seggen in bayern un Sassen hebben. 

Toeerst bedreev he mit Macht de Kolonisatschoon vun den Oosten. He hett vörmolige Gemarken vun de Wennen un annere Slawen dalslaken un to en Deel vun Sassen maakt. 1147 hett he de Försten vun Vörpommern dwungen, sien Herrschop över dat land gellen to laten. In dat sülbige Johr hett he verhinnert, dat Konrad III. de Froenkloosters Kemnade un Fischbeck an de Rieksabtei Corvey ansluten dö, wat bedüüd harr, dat de König nu in düsse Kloosters dat seggen kregen harr. 

Up Bayern harr he dat jummers noch afsehn. As dat losgüng mit den Tweeten Krüüztog hett Konrad III. en Rieksdag tohopenropen in Frankfort an’n Main. He woll dor sien Söhn Hinrich VI. to sien Nafolger as König wählen laten. Man bi düssen Rieksdag hett Hinrich sik henstellt un verlangt, he scholl Bayern torüch kriegen. Vunwegen düt Verlangen keem de Rieksdag mit de Wahl vun den neen König nich to Potte. Man de Dag, wo dat mit’n Krüüztog losgahn scholl, rück jummers neeger ran. So keem Konrad in’e Bredullje. He hett den Hinrich verspraken, na den Krüüztog scholl över Bayern noch mol verhannelt weern. Hinrich weer eerst mol tofreden. Man Konrad stünn unner Druck. Hinrich hett ok bi den Krüüztog nich mitmaakt, man hett an de Spitz vun en Bulten Ridders ut den sassischen Adel upmaakt to en Krüüztog gegen de Wennen twuschen Elv un Oder. To düsse Tiet weer dat ok, dat Hinrich Clementia heiraat hett. Vunwegen dat Clementia ut dat hoge Huus vun de Zähringers afstamm, de veel to Seggen harrn in dat Riek, konn sik Hinrich nu noch en beten dicker maken. 

Vun 1149 af an hett Hinrich siene Hannen ok mehr un mehr na Bayern utstreckt. In’n Harfst 1151 hett Konrad nu wedder versöcht, Bruunswiek an to griepen. Man bi düssen Överfall is nix bi rutkamen.

Besünners harr em dat rieke Bewick andohn. He harr dat nich so mit de Bewickers wun wegen dat se em nich so leev hatt harrn. Denn is he 1189 vör Bewick trocken mit en grotet Heer un hett de Stadt belagert. Dat duur 'n Tied, man denn is de Bewickers en Bull weglopen un straks in dat Lager vun Hinnerk. Hinnerk sien Lü harrn den Bullen den jaagt un denn is de dör de Ilmenau in de Stadt. Dor hett Hinnerk dat kloorkregen, dat he dör de Ilmenau kunn. Un denn hett he de Stadt plattmookt. Blots de Karken hett he stahn laten. Dor weer dat toenn mit de rieke Stadt Bewick. 

Na den Arger mit Kaiser Frerich hett he sik denn wedder mit Frerich sien Arven Kaiser Hinrich VI. verdragen un is denn in Brunswiek doodbleven.

Hinrich harr sik besünners vörnahmen, dat sassische Rebeet grötter to moken. Dorför harr he en Stadt na de anner grünnt, ok in Bayern, besünners obers in Sassen. Bispeel:




#Article 49: Holsteen (103 words)


Holsteen is en Deel vun Sleswig-Holsteen, un twors dat süüdliche Rebeet. Afgrenzt warrt Holsteen in’n Westen un Süüden vun de Nordsee un de Elv, in’n Oosten vun den Ratzeborger See un de Wakenitz, in’n Noorden vun de Eider.

De Naam Holsteen kümmt vun Holcetae, wat de ole Naam vun een vun de dree Sassenstämm in Noordalbingien to Noorden vun de Elv weer to de Tiet as Adam vun Bremen sien Gestae schreev. Översett schreev he: Twedens de Holstener (Holcetae), de so vun de Hölten naamt sünd, woneem se in wahnt. Dör ehr Rebeet geit de Stör (Sturia), de Kark is in Schenefeld (Scanafeld).




#Article 50: Hohn (227 words)


Dat Hohn (pl. de Höhner, wetenschaplick Gallus gallus domesticus) höört to dat Geslecht Höhnervagels mit verscheden formten Huutkamm up ’n Kopp, twee Huutlappen an ’n Ünnersnavel un enen Spoor bi dat Heken. Dat Heken hett mehrstens buntere Feddern as dat Seken. De Höhner sünd Nestflüchters, dat heet, dat de Küken, kuum dat dat ut dat Ei utkrapen is, sik up ’n Padd maakt, un wat to freten söökt.

Dat Hohn is in ’n engern Sinn dat Seken, warrt ok Heen to seggt. Dat Heken warrt Hahn nöömt. Dat Seken heet Kluck, wenn dat Junge hett, un to disse Jungen seggt een Küken.

De Eier un dat Fleesch van de Höhner hebbt enen hogen Nährweert un sünd ene goot verdauliche Krankenkost. Darum warrt de Höhnertucht up de ganze Welt geern bedreven. 

Fröher, dor weren de Höhner op ’n Mess un halen sik dor de Möörken to ’n Freten. Denn güng dat los mit de Legebatterien un de groten Ställ. Hüüt geiht dat wedder annersrüm, denn ok wenn en Hohn nich so plietsch is as en Papagei, denn is dat doch en Deert, dat wat mitkriggt. Un smecken deit en Hohn, wat free lopen kann un scharren, ok veel beter. Dat is ok bi de Eier so.

Uns Hohn stammt vun dat Bankivahohn af, wat ut Indonesien is.

Dat gifft von Höhner n barg ünnerscheedliche Rassen. Bekannte Rassen sünd:




#Article 51: Engelsche Spraak (271 words)


Ingelsch is een Süsterspraak to dat Plattdüütsche. Ingelsch is een Weltspraak. Kümmt ut England, wat hüüt to Grootbritannien to heurt. 

Ingelsch hett desülven Wuddeln as dat Ooltsassische un dat Ooldfreesche. Een Verwandtschap mit dat Nedderlannsche un Nedderfranksche is betherto ümstridden. De Verwandtschap keem dorvun, dat so üm dat Enn vun de Römertiet Angeln, Sassen, Nedderfranken un Fresen na Britannien seilt sünd. Dat geef denn dat Angelsassisch ellers Anglosaxon, wat teemlich dicht bi dat ole Sassisch is un vermoodlich fröher ok gegensiedig verstännig weer. De Angeln un Sassen hebbt obers ok wat vun de Römers övernahm. 

Denn weern dor ok de Dänen un Norwegers. De sünd as Wikingers ok na England röver un harrn dor röövt, later obers ok Land nahmen. So kreeg dat Angelsassische ok noch wat vun de Skandinaavschen Spraken mit.

Denn keem 1066. Dat wöör dat Johr, as Willem, de Normann, ut de Normandie na Hastings schippert is. De Normannen weern twoors ok Wikingers, man se harrn de franzöösche Spraak al opnahmen. So keem dat Franzöösche in dat Ingelsche rin. De franzööschen Influss keem ok vör allen daarvun, dat dat vele Französen in de högeren Bevölkernsklassen geev. 

Later weer dat denn, dat in de Hansetied de Kooplü ok na England sünd. Un denn sünd jo ingelsche Lü op plattdüütsche Scheep fohrt, obers besünners hebbt ok plattdüütsche Lü op ingelsche un amerikaansche Scheep anhüürt. So keem dat ok to plattdüütsche Utdrück in dat Ingelsche un ingelsche in dat Plattdüütsche.

Ingelsch is in sien Grammatik minner kumplezeert as anner Spraken. Dat gifft dree Fäll: Nominativ, Genitiv un Objektiv. Man de Objektfall is morpholoogsch nich mehr markeert un warrt dör Präpositschonen utdrückt.




#Article 52: Italien (341 words)


Italien (italieensch Italia) is en Republiek, de in'n Süden vun Europa an de Middellannsche See liggt. Navers sünd Frankriek, de Swiez, Österriek, Vatikan, San Marino, Kroatien (de Grenz löppt öber de See) un Slowenien. De Hööftstadt is Rom. To Italien höört de groden Eilannen Sizilien un Sardinien to un ok noch en ganze Tall vun lüttjere Eilannen, as Elba un de Lipaarschen Eilannen.

Italien liggt up de Halfinsel vun den Apennin. De sütt as een Stebel ut, wenn een sik dat Land up de Kaart ankieken deit. De längsten Strööm sünd de Po, de Etsch (italieensch Adige), de Arno un de Tiber. Grode Waters gifft dat in Italien ok: De Gardasee, de Lago Maggiore, de Comer See in Böver-Italien un de Lago di Bolsena un de Lago Trasimeno in Middelitalien.
De Vesuv bi Neapel un de Ätna up Sizilien sünd de bekanntest Vulkanen vun dat Land. Dor kaamt denn noch de Stromboli un annere, lüttjere, rund üm Sizilien ümto, hento. De höögste Barg vun Italien is de Mont Blanc de Courmayeur in de Alpen. He is 4.748 m. hooch.

Hüdigendags leevt in Italien 58.679.441 Inwahners. In de Welt steiht Italien dor mit up Platz 22, binnen de europäsche Union liggt Italien an veerte Steed achter Düütschland, Frankriek un Grootbritannien.

Üm un bi 67 % vun de Italieners leevt in Städer. Besunners in den Noorden leevt de Lüde in de Stadt. In de Jahren vun 1950 bit 1960 sünd bannig veel Minschen ut dat platte Land wegtrocken nah de Städer hen. Siet de 1980er Jahren hett sik de Wind dreiht: Hüdigendags wüllt de Lüde an'n leevsten in de lütten Städer un Vöröörd rund um de groden Städer rum wohnen. 

(Inwohners 31. Dezember 2004)

Amtsspraak is Italiensch, in't Aostatal warrt ok Franzöösch, in Südtirol ok Hoochdüütsch un Ladiensch, up Sardinien ok Sardisch snackt un in Triest ok Slowensch snackt. In'n Süden von Italien gifft et Lüüd, die vor en paar hunnert Johrn von Albanien oder Grekenland kamen sünd un jümmer noch ihr Spraak snacken.

De Verfaten is demokraatsch. De Präsident is Giorgio Napolitano.




#Article 53: Iesbarg (223 words)


En Iesbarg (de, m, pl.: Iesbargen) is en grootet Stück Ies, wat in't Water swimmt. De Iesbargen kümmt vun de Gletschers, besünners in Gröönland un in de Antarktis.

Ies is en beten lichter as Water. Een vun teihn Delen Ies is baven över den Waterspegel. Man de övrigen negen Delen sünd ünner Water. Dat bedüüd, dat de Iesbarg ünner Water veel grötter is as över dat Water. Dor kümmt dat vun, dat so mennig Scheep mit en Iesbarg tosamenstött sünd un den ünnergahn. Dat beröhmtest Bispeel is de Titanic. Ok wenn en Schipp noch en poor hunnert Meter vun en groten Iesbarg weg is, langt dat Ies ünner Water mööglicherwies bet na dat Schipp un kann dat denn oprieten.

Iesbargen köönt bannig groot warrn. In Gröönland gifft dat to'n Bispeel den Ilulissat-Gletscher, ok Jakobshavn Isbree naamt. De is de gauste Gletscher op de Noordhälft vun de Eer. Dat Ies kümmt dor wat bi 60 Meter den Dag na den Fjord. De Iesbargen, de de Gletscher dor kalvt (kalven bedüüd, dat de Iesbarg afbreekt), sünd deelwies een Kilometer lang un breed. Se sünd wat üm 100 bit 150 Meter hooch över den Waterspegel. Un ünner Water hebbt se en Deepgang bet över 600 m.

Noch grötter warrt de Iesbargen vun de Antarktis. De köönt över 200 km lang un över 30 km breed warrn.




#Article 54: Ies (135 words)


Ies is fastet Water (H2O). Normal warrt dat fletig Water bi en Temperatur vun 0 °C (=273,15 K) un 1 Bar Druck to Ies. Een seggt dorto ok: Dat Water früsst oder ok dat Water freert. 

Wenn dat Water Solt binn hett, denn früsst dat nich so licht. Seewater is noch bi -3 °C fletig. Wenn een Ies un Solt tosamenmischt, denn warrt de Temperatur afköhlt. Dat naamt wi ok en Köhlmischung. Geiht bet -18 °C. So kannst denn Ies to’n Eten maken. Un mit Solt kannst Ies smölten. Dat warrt in’n Winter bruukt för de Straten.

Ünner Druck smölt dat Ies ok. Kannst beleven, wenn du mit en Sleden oder mit Slittschoh op Ies in’n Winter glitscht. Denn gifft dat ’n lütte Waterschicht op dat Ies. Anners wöör dat Ies ok nich so glitschig.




#Article 55: Irakkrieg (330 words)


De Irakkrieg weer en Krieg vun de USA un annere, verbünnte Staten (in'n speziellen dat Vereenigte Königriek un Australien) gegen den Irak. Offiziell hebbt dörtig Länner Solidarität mit de USA toseggt („Koalitschoon vun de Willigen“). De USA, Grootbritannien un Australien hebbt den Krieg mit Resolutschoon 687 vun de Vereenten Natschonen legitimeert. De Irak hett sik aver nich an de Uplagen hollen un de Wapenstillstand hett dormit keen Grundlaag un de Krieg kunn wedder upnommen warrn. Dorto kummt ut Sicht vun de USA Resolutschoon 1441, wat „eernsthaftige Konsequenzen“ för den Irak bi mangeln Kooperatschoon fastleggt.

Bannig vele Länner un Völkerrechtlers gaht dorvun ut, dat beide Resolutschonen nich henlangen döen as Grund för en Krieg un dat de Krieg somit nich recht is. Vele Lüüd hebbt den Indruck, dat weer de USA um ganz annere Interessen in den Krieg gahn, as um Interessen vun de Öölweertschap oder geostrategisch Interessen.

De Krieg fung an mit dat Bombardeern vun Bagdad an den 17. März 2003. An den 23. März sünd Boddentruppen ut Kuwait folgt. Briten hebbt in'n Süden ehrn Swoorpunkt harrt, de USA in'n Noorden vun den Irak, Bagdad insloten. In den Nordirak hebbt de USA verbünnte Kurden ünnerstütt.

Vun'n 3. April bit to'n 9. April hebbt de Amerikaner Bagdad innahmen. Saddam Hussein, de iraksche Präsident, is siet den amerikaanschen Sieg verschollen wesen (bet Dezember 2003). Vele kulturelle Göder vun de ollen Babyloniers un Sumerers sünd bi Plünnern ok afhannen kamen.

Nah den Krieg harrn de USA dat Updelen vun den Irak in dree Sektoren plant: een amerikanschen, een britischen un een poolschen Sektor. So is dat denn kamen. 

Hüüt hebbt de US-Truppen un de Briten grote Problemen, Sympathien bi de Irakers to kriegen. Elk Dag weert en Reeg vun allieerte Soldaten ümbracht oder verwundt un islamistische Terroristen kriegt bannig veel Toloop vun de Inwahners - speziell vun de jungen Lüüd.

An'n 13. Dezember 2003 hebbt de Amerikaners Saddam Hussein to faten kregen. He hett sik bi sien Heimatstadt Tikrit in en Eerdlock versteken.




#Article 56: Irak (124 words)


De Republiek Irak (Al-Jumhuriyah al-'Iraqiyah) is en Land in Asien. Navers sünd Kuwait, Saudi-Arabien, Jordanien, Syrien, de Törkie, Iran un de Persische Golf.

In’n Noordoosten sünd Bargen, de vun de Törkie to’n Iran un Afghanistan löppt.
De Süden warrt vun Wöste un Steppe präägt.

Twee grote Strööm loopt dör den Irak: De Euphrat un de Tigris. Bi’n Schatt-el-Arab hett Irak en lütte Küst un’n lütten Haven: Umm Kasr.

Islam (95%), Joden, Christen

Irak is de tweetgröttste Ööllieferant vun de Eer.

Irak liggt in't Rebeet vun olen Kulturen as de Babylonier, Sumerer, Mesopotamier un bannig vele annere. Vun’t Middelöller to de Tiet na den eersten Weltkrieg hett Irak to’t Osmanisch Riek höört. Denn sünd de Briten kamen. Nach den tweeten Weltorlog is Irak unafhängig worrn.




#Article 57: Iesland (3566 words)


Iesland (vgl. pldt. Ies, up isl. ís) is mit um un bi 103.000 km² (Land: 100.250 km², Water 2.750 km², mit Fischereezoon 758.000 km²) - na dat Vereenigte Königriek - de tweet gröttste Inselstaat in Europa. Dat grote Eiland liggt in'n Noordatlantik, man just süüdlich vun' Polarkrink. Dor hannelt sik dat um de Eer ehre gröttste Vulkaninsel bi. Iesland is en vun de Staten, de de NATO grünnt hefft.

Iesland liggt up den Middelatlant’schen Ruggen. Dat heet, dat dat Eiland up de Noordamerikaansche un ok up de Euraas’sche Plate liggen deit. De Grenzen vun düsse Platen treckt sik vun Süüdwest na Noordosten dwarsweg over de Insel hen. Elk Johr drievt de Platen um un bi 2 cm ut'neen. Man unner dat Eiland liggt en so nömmte Plume, dor hannelt sik dat um de Iesland-Plume bi. Dör Vulkanismus sorgt düsse Plume dor for, dat jummerlos smolten Steene ut dat Binnerste vun de Eer naschaven weert. Vundeswegen brickt dat Eiland nich ut'nanner. De aktiven Vulkane in Iesland sünd in um un bi 30 Vulkansysteme insorteert. In de Iestieden weer Iesland meist heel un deel unner Gletschers verswunnen, man na en Warmtetied is se denn meist ganz free wurrn vun Gletschers. Vor um un bi 1000 Johre gung dat denn los, un dat is wedder kuller wurrn. Hüdigensdags liggt wedder 11,1 % vun dat Land unner Gletschers. Europa sien Gletscher mit de grottste Iesmass is de Vatnajökull. Sien Ieshoot is bit to 1.000 m dick.

De Landschop in Iesland is de Vulkanismus an to sehn. Up de annere Siet gifft dat unbannig veel Water. Dat gifft en ganzen Barg Ströme, Beken, Waterfäll un Meere. De Dettifoss is de Waterfäll mit de hööchste Energie in Europa, wenn een dat Watervolumen in’e Sekunn; x Fallhööchde meten deit. Dat Ieslannsche Hoochland in de Midden vun dat Eiland is en Periglazial-Wööst. Dor wahnt meist numms in. 

De Küst is bi 4.970 km lang. In de Gemarken vun de Förden is se duchtig upklöövt. Iesland is man dünn besiedelt; Up 408 km² gifft dat in’n Döörsnitt twee bit veer Hüser. De hööchste Barg up de Insel is de Hvannadalshnúkur mit 2110 m. 

Up Iesland regeert Seeklima. Dat is kull, man de Süüdküst warrt raakt vun den tähmlich warmen Irmingerstroom ( 5 °C), wat en Twieg vun den Golfstroom is. An de Noordoost- un Süüdwestküst gifft dat den kolen Gröönlandstroom. Neddersläge gifft dat bit to 2.000 mm in’t Johr in dat Siedland in’n Süden un bit hen to 4.000 mm up den Vatnajökull. An’n minnsten Nedderslag gifft dat up de hogen Siedlänner in’n Norden vun Iesland (unner 600 mm).

Vunwegen den warmen Golfstroom is dat Klima wat weeker, as annerwegens up düsse Breede. In’n Winter is dat tähmlich warm un in’n Summer ehrder kull. In’n de lesten Johrteinte hett de Globale Klimawannel dor to föhrt, dat de Temperaturen in’n Döörsnitt en beten na boven kladdert sünd. Dat kann een glieks sehn an dat Torüchlopen vun enkelte Gletschertungen bit hen to dat vullstännige Afsmelten vun lüttjere Geltschers (t.B. de Ok-Gletscher, de hüdigendags verswunnen is). An’n warmsten is dat in Iesland in de Tied vun Midden Juni bit to’n Enne August/Midden September. De Temperaturen liggt twuschen 0 un 3 °C in’n Winter un twuschen 12 un 15 °C in’n Summer. Binnen in dat Land kann dat avers ok veel kuller ween. Up de annere Siet gifft dat in sunnerliche Lagen ok veel högere Temperaturen (over 20 °C noch bit in’n September). Vunwegen den Golfstroom is Snee in’n Süden vun dat Eiland man raar. 

An’n dröögsten is dat in Iesland in de eersten Summermaande. Man dor verscheelt sik de Öörd bannig. An un for sik is dat in’n Norden wat dröger, vunwegen dat de Wulken ut’n Süden sik over den Vatnajökull-Gletscher mit siene 8.100 km² ut regent. Vundeswegen gifft dat in’n Norden, unner annern an dat Myvatn-Meer ok mehr Sunn as annerwegens in dat Land. Bi Nordenwind is dat just annersrum: Denn regent sik de Wulken in’n Norden af un in’n Süden is dat dröge un de Sunne schient.

De amtliche Tied in Iesland is UTC, also de Greenwich-Tied, ofschoonst dat vunwegen de Geografie an un for sik UTC-2 oder UTC-1 ween möss, vgl. Tiedzonen. Vundeswegen is in’n Summer in’n Norden vun Iesland en „unechte Middenachtsunne“ to sehn, vunwegen dat de Sunne na Middenacht unnergeiht. En echte Middenachtsunne gifft dat man blot up dat lüttje Eiland Grimsey, vunwegen dat dat akraat up 66° 30′ nöördliche Breede (nöördlichen Polarkrink) liggt. In Iesland gifft dat keen Summertied. 

Vergleken mit Middel- un Süüdeuropa gifft dat in Iesland man wenig Orden vun Deerter un Planten. Dat kummt vun dat arktische Klima. 

Dat gifft nich sunnerlich veel Orden in Island sien Deerterriek. Ehr, dat sik dor Minschen ansiedelt harrn, leven up dat Eiland blot man Vagels, Fische, Insekten, Robben, Polarvöss un hen un wenn mol en Iesboor, de tofällig up’n Iesklanner vun Gröönland ut dorhen dreven weer. Mit de Minsschen sünd de Huusdeerter kamen, sunnerlich Schaape un Peer, man ok Müse un Rotten. De sund up de Scheepe mitreist. Anners, as bi de annern Deerterklassen gifft dat unbannig veel Vagelorden. Binnen in’t Land leevt unner annern Rooddrossel, Kortsnavelgoos un Sneehohn. An de Küst gifft dat grote Massen vun Seevagels. 

De Polarvoss hett al up Island leevt, as dat dor noch keen Minschen geev. De Amerikaansche Nerz is ut Pelztuchtfarmen utbüxt un bringt de Vagelwelt in Gefohr. An de Küst leevt Seehunnen. Müse un Rotten sünd mit de Scheepe up dat Eiland kamen. All Nutzdeerter up dat Eiland sünd vun de noordschen Siedlers bi de Landnahme mitbrocht wurrn, dormank ok de Schaape. Hüdigendags dröövt se den korten Summer lang buten rumlopen in afgrenzte Bueree-Bezirke. Dor dreegt se en düütliche Kennung bi. Wenn se avers over de Rickels un Tüün oder de natürlichen Grenzen, wo düsse Bezirke mit afspeert sünd (Ströme, Wösten, Barge) overweg kladdert un utneiht, denn weert se foorts dootmaakt, dormit sik keen Süken utbreden könnt. In’n Harvst weert de Deerter bi den so nömmten Réttir wedder infungen. For dat Holen vun Schaape gifft dat en Quote, dor schall mit afwennt weern, dat Fennen un Weiden ganz affreten weert. 

Fröher mol hett dat up Iesland Barkenhölter geven, man de sünd all afneiht wurrn. Up dat Land is denn extensive Weideweertschop bedreven wurrn. So hett de Landschop vun Iesland ehr Gesicht verännert, man dor hett ok dat Klima sien Deel to bidragen. Dat hett sik bannig ännert. 

To’n Anfang vun dat 20. Johrhunnert hefft se ok versocht, den Moschusossen an to siedeln, man sunnerlich veel is dor nich bi rutkamen. 

In Iesland is dat Ieslandpeerd tohuse. Dat is een vun blot man en poor Peerraassen, de tölten könnt. Dat is en langsome bit fixe Gangaart ohne Sprungphaas, wo dat Peerd also jummers een Been up’n Grund bi hett un heel seker löppt. For den Rieder is de Tölt bannig kommodig un for sien Ruggen is de ok goot. En foffte Gangaart is de Passgang, ok Pass oder Rennpass nömmt. Ieslandpeer dröövt, as all annere lebennigen Bruukdeerter, utföhrt, man nich wedder rinbrocht weern na dat Land. So schall afwennt weern, dat Süken in dat Land kaamt un dat de Raass dör’nanner mengelt warrt mit annere Peerraassen ut annere Länner.

Iesland is bekannt for de veelen Vagels, de dat up dat Eiland gifft, sunnerlich de veelen Vagelfelsen treckt de Vagelkiekers ut alle Welt an. An’n bekanntsten mank de Vagels is de Seepapagooy. An de Vagelfelsen sünd unner annern Seekuten, Dicksnavelseekuten, Iesstormvagels, Grylteisten, Pietermannen un Jan vun Genten to sehn. Binnen in’t Land finnt een de Goldtüte, dat Odinshöhnken, dat Thorshöhnken, un ok de Steerndüker is an de Gletscherseen to finnen. Up de Sanders gifft dat faken grote Schietjagers (Skuas) un Kieren.
Fudderhen gifft dat noch allerhand Singswöne un Dwargswöne. Iesland is de eenzigst Platz in Europa, wo de Trumpetenspelerswaan bröden deit, de anners in Noordamerika tohuse is. 

An den Myvatn-See gifft dat unbannig veel Orden vun Watervagels, as de Barganten un Spatelanten. Ok allerhand Arden vun Griepvagels leevt up Iesland, as de Gerfalk un de Wannerfalk.

In de See um Iesland to gifft dat massig Fische. Dat kummt dor vun, dat de warme Irmingerstroom un de kole Oostgröönlandstroom vor de Küst tohopen dreept. Dat gifft ok man wenig Giftstoffe in’t Water. Planten wasst bi to en Deepte vun 40 m un in de ieslannschen Waters leevt man bi 270 Fischorden. 

In de See um Iesland rum finnt sik allerhand Waalorden, dormank de Pottwaal (Physeter macrocephalus), de Finnwaal (Balaenoptera physalus) un de Puckelwaal (Megaptera novaeangliae). Dat is just tellt wurrn, dat um Iesland rum bi 50.000 Dwargwale un 17.000 Finnwale leevt. Alltohopen sünd dat bi 230.000 Wale. 

In dat Johr 2003 hett Iesland wedder mit’n Waalfang anfungen. Vordem weer dat Land bi 20 Johre lang dwungen wurrn, dor de Fingers vun to laten. Nu sünd se nich bange ween vor internatschonale Proteste un hefft sik vornahmen, in dree Johre bit to 250 Dwargwale un bi 40 Finnwale to fangen. Dat so henstellt wurrn, dat dat ut wetenschoppliche Grünnen ween scholl. In Iesland warrt dor over snackt, vunwegen dat de Unnernehmers, de Waalkieker-Törns anbeden doot, bange sünd, nu kemen keen Besökers mehr. Man bither to is dat nich indrapen. De meisten Inwahners vun Iesland staht fründlich gegen den Waalfang over, ok wenn se nich mehr so na Waalfleesch fragen doot, as fröher mol. 

In de ieslannschen Binnenwaters, in’n Seen un Ströme gifft dat nich so veel Fischorden, as vor de Küst. Dor leevt man Aal, Forellen, Lachs, Stekelstangen un Saiblinge, also meist blot man Salmonidae.

In Iesland siene Flora gifft dat en Reeg vun Planten, de anners nargens vörkaamt. Sunnerlich faken sünd allerhand Flechten un Moss to finnen, de in ganz verscheden Farven wasst. 

Vor de Iestieden geev dat ok up Iesland allerhand Planten ut de matigen un subtroopschen Zonen, man achterna weern de meisten Orden verswunnen, dormank ok de Mammutböme un de Löönböme. De annern Plantenorden sünd an dat ruge Klima anpasst. So gifft dat unbannig veel Orden vun Steenbrekerplanten un ok allerhand Unnerorden vun dat Liemkruut (Silene). Dormank is dat Gewöhnliche Liemkruut as een vun de eersten Plantenarden, de sik up Lavafeller ansiedeln doot. Vundeswegen wasst dat veel in dat Ieslannsche Hoochland. Wiethen to finnen sünd an de Övers vun Beeken un Seen ok Schirmblötenplanten, dormank ok de Grote Engelwuddel, de to de Engelwuddeln tohören deit, un wo Tee vun maakt warrt. Up de Wischen bi’n Hoff bleiht veel Hunnenblomen un in de Barge gifft dat de Gewöhnliche Alpenrose. Bi de Lupinen, de in’n Junimaand in grote Masse bleiht, hannelt sik dat meist um de Alaska-Lupine, de eerst na den Tweeten Weltkrieg up dat Eiland inföhrt wurrn is. Mit ehr dicht Wuddelwarks hoolt se den Bodden tohopen, de nich veel Klei hett un vundeswegen slank vun’n Wind wegweiht warrt. So maakt de Planten wat gegen de Boddenerosion un bringt ok Stickstoff in’e Eer. Dormit de Eer nich wegweiht warrt, is ok veel Düüngras utseiht wurrn, sunnerlich Strandhaber. 

For en Minschen ut Middeleuropa fallt up, dat meist keen Woold in Iesland to finnen is. In de Tied vun de Landnahm hett dat anners utsehn. Dormols stunnen Böme up bi 20 % vun dat Land. In de olen Krönken Islännerbook un Landnahmbook steiht sogor in, dat Land weer „…vun de Küst bit na de Barge hen“ vull ween mit Wolden. Besunners Barkenwolden hett dat geven. Dat weern avers nich use groten Barken, man Dwargbarken, as se hooch in’n Norden wassen doot. De meisten Böme sünd binnen korte Tied afneiht wurrn, as Fennen for dat Veeh her mössen un as Holt bruukt wurrn is for Füerholt un Holtköhlen. Later hefft de Schaape veel Spraten vun junge Böme affreten. So duer dat nich lang, un in de eersten Johrhunnerte na de Besiedlung weer dat ut mit de ieslannschen Wolden. Bloß mickerige Reste vun de olen Hölter gifft dat hüdigendags noch an en poor Stäen, de wiet af sünd, sunnerlich an den See Lagarfljót in Oostiesland, dorto den Vaglaskógur in’n Noordosten (süüdlich vun Akureyri) un in de Westfjorde. Dor wasst Barken, Vagelbeeren un Wullwicheln. Boholt möss jummers eerst ut Norwegen ranhoolt weern, oder allerhand Driefholt ut’e See is for Discher- un Timmerwarks bruukt wurrn. 

Hüdigendags seht se in Iesland to, dat allerwegens in dat Land lüttje Böme paat’ weert. Sunnerlich in’n Norden un Osten, man ok an’n Skorradalsvatn oder in dat Urstroomdaal Þórsmörk in’n Süden sünd se dor ganz goot bi to Ranne kamen. Dat gröttste Holt ut ole Tied steiht an’n Lagarfljót in Oostiesland (ok tomeist Barkenböme).

Anners as in annere Länner in’n Westen is de Inwahnertahl in Iesland bit 2008 jummers anstegen. An’n 9. Januar 2006 hefft to’n eersten Mol mehr as 300.000 Minschen up dat Eiland leevt. Vunwegen de Finanzkrise gung de Inwahnertahl vun 2008 af an en beten bargdal. For den 1. Dezember 2010 hett dat statistische Landesamt angeven, dat 318.236 Lüde in Iesland wahnen döen. In Prognosen warrt dor vun utgahn, dat schöllt bit 2020 bi 350.000 Lüde weern. 

De Andeel vun Utlänners hett twuschen 1950 un 1990 in’n Döörsnitt bi 1,5 % legen. Bit 2003 is he wussen up 3,5 %. Mank de Utlänners maakden de Polen den gröttsten Deel ut (18,2 %), denn kemen Dänen (8,6 %), Philippinos (6 %) un Düütsche (5,4 %).

Gegen den Allgemeen-Trend, dat mehr Minschen in’t Land leevt, gifft dat in allerhand Regionen vun Iesland den Trend, dat de Lüde vun’n Lanne wegtreckt un sik in de gröttern Städer, besunners in Reykjavik, ansiedelt. Sunnerlich de Gemarken, de wat af liggen doot, as de Westfjorde, Snæfellsnes oder de Gemarken ganz in’n Noordosten verleert en groten Deel vun ehre Inwahners

De Staat grippt de evangeelsch-luthersche Ieslannsche Staatskark unner de Arms un schuult ehr dör Artikel 62 vun de Verfaten. 79,18 % vun de Inwahners höört to düsse Staatskarken to. Neven düsse Karken gifft dat noch allerhand Minnerheiten: allerhand evangeelsche Freekarken (mehr as 5 % all tohopen), Röömsch-kathoolsche Kark (3,05 %), Pingstkarken (0,66%), Ásatrú (0,44 %), Buddhismus (0,3%), Adventisten vun den Seventen Dag (0,24 %), Jehova siene Tügen (0,22 %), Muslime (0,19 %), Orthodoxe Karken (0,17 %) un Bahai (0,13 %). To gor keen Gloven rekent sik 3,5 % vun de Inwahners.

Up Iesland warrt de Ieslannsche Spraak snackt. De facto is Ieslannsch Amtsspraak, man upschreven steiht dat nargens. Ieslannsch hett sik ut de Ooldnoordsche Spraak utspunnen un is dor nich so wiet vun af, dat moderne Ieslänners nich de olen Texte ut dat Middeloller lesen könnt, wenn se sik en beten anstrengt. In de Utspraak hett sik Ieslannsch avers gegen dat Ooldnoordsche tämlich ännert. 

De Ieslannsche Spraakpurismus sorgt dor for, dat Frömdwöör nich veel bruukt weert. Dor weert denn nee ieslannsche Wöör for utfunnen. So heet „Polizei“ nich Politi“, as in Norwegen un Däänmark oder „Polis“, as in Sweden, man „Lögregla“, wat andüden schall, dat sik de Polizei um dat Regeln vun de Gesette (iesl.: Lög) scheren deit. 

In’t Ieslannsche gifft dat noch en olen Bookstaven ut de ole Runenschrift, dat is dat Þ (utspraken as engl. „th“). Dree Bookstaven sünd ut dat Latiensche Alphabet nahmen un afännert wurrn: Ð, Æ un Ö. Wenn dat al in de Hoochdüütsche Spraak en Barg Regeln for Flexion un Syntax gifft, so finnt sik dor in’t Ieslannsche noch mehr vun. Dat liggt dor an, dat sik de Spraak in düsse Gegend, so wiet af vun den Rest vun Europa, mit de Johrhunnerte nich veel ännert hett. 

De sweedsche Wikinger Gardar Svavarsson warrt allgemeen as de Mann ankeken, de Iesland „funnen“ hett. He is in dat Johr 870 in Húsavik in Noordiesland over Winter bleven un hett dat ganze Eiland kortweg sien egen Naam geven un dat Garðarsholmur (Gardarsholm) benömmt. Na de schriftlichen Borns is Iesland denn in dat 9. un 10. Johrhunnert vun Lüde besiedelt wurrn, de ut Norwegen un annere Länner ut Skandinavien herkamen weern. Dor weern denn noch Lüde bi ween, de de Siedlers ut Groot-Britannien mitsleept harrn. Genforschers hefft rutfunnen, dat sunnerlich bi de Froenslüde mank de eersten Siedlers allerhand Lüde bi weern, de to de Kelten tohören döen Of dat al ehrder Siedlers up Iesland geven hett, dor hefft sik de Forschers over in’e Plünnen. Sachs hett dat Eremiten ut Irland al in dat 7. Johrhunnert geven, de bit hen na Iesland kamen sund un dor ok wahnt hefft. Up de Westmännereilannen sund unner en Lavaschicht ut dat 7. Johrhunnert de Grundmuern vun en typisch norweegschen Langhuus funnen wurrn.

De ieslannsche Politik is to Anfang vun en Oligarchie bestimmt wurrn. Neven de freen Borgerslüde geev dat en grote Masse Slaven un Unfree. Grote Buern hefft mehr Macht in’e Hannen harrt, as annere un sünd as Hööftlinge uptreden. Se hefft dor den Titel vun en Goden bi harrt. Bi dat Althing sünd een Mol in’t Johr all Goden ut dat ganze Land tohopen kamen. Dor is dat Althing een vun de eersten Parlamente in Europa mit (na de Demokratie in Grekenland in de Antike un na den Senaat in Rom). Bloß dat Løgting up de Faröers is just so oold. Tohopen kamen is dat Althing in Thingvellir as Gesettgevende un Rechtsprekende Macht. An un for sik hett dor de Lögrétta dat Seggen bi harrt. Dat weer de Versammeln vun de Goden. Toeerst sünd dat 36, later 39 Mannslüde ween. As in Iesland vun 1056 af an ok Bischöpp beropen wurrn sünd, hören de dor ok mit to. 

Bi ehr Diskereren un Verhanneln hefft de Goden jedereen twee Assistenten harrt, de jem to Siet stunnen. Se harrn dat ok dörchut nödig, dat free Mannslüde sik achter jem stellen un jem stöhnen döen. Man mutt dor avers bi bedenken, dat de grote Deel vun de Inwahners vun dat Land dormols unfree oder keen Mannsminsch weer. 

De Goden hefft alltohopen bi 300 Johre dat Seggen in’t Land harrt, man tolest geev dat bannig Striet un Iesland stunn an Rand vun’n Borgerkrieg. Dor hett de beröhmte Dichtersminsch un Politiker Snorri Sturlusson, de tolest in Reykholt leven dö, en grote Rull bi speelt. In düsse Situatschoon hett de König vun Norwegen sik inmengelt un hett dat Land 1262 in’e Hand kregen. Vun dor af an is Iesland – bit 1918 – nich mehr sülvstännig ween. 

Faken warrt vertellt, dat Erik de Rode in’t Johr 982 vun Iesland losseilt weer un denn Gröönland funnen harr. Man de eerste Seefohrer, de na Gröönland seilt is, weer in Würklichkeit Gunnbjörn Úlfsson. Dat duer nich lang, den folg em Snæbjörn Galti un slöög dor sien Winterlager up. Man Erik de Rode is um de Süüdspitz umto seilt is is na de Westküsten henkamen. 

In dat Johr 1000 is Leifur Eiríksson in Noordamerika an de Noordspitz vun Neefundland an Land gahn un hett dor en Dorp grünnt, wat hüdigendags unner den Naam L’Anse aux Meadows bekannt is. Up Duer konnen sik de Noordlänners dor avers nich holen. As eersten Seefohrer weer Bjarni Herjúlfsson al en beten ehrder, as Leifur na Amerika kamen. He harr sik verbiestert, man as he de Küst vun Amerika seeg, dor gung he nich an Land, man dreih um un seil retour na Gröönland. 

In datsülvige Johr 1000 hefft de Ieslänners dör dat Althing beslaten, den christlichen Gloven an to nehmen. 1262 kreeg Norwegen Iesland in’e Hand, man 1380 is Däänmark Baas wurrn in Norwegen. Dör de Union vun Kalmar 1397 weer dat afmaakt, dat Iesland mit Norwegen tohopen vun de Kroon vun Däänmark regeert weern schall. 

Lange Tied gung dat in Iesland nich mehr vörut, vunwegen dat allerhand Katastrophen over dat Land hengahn sünd. Dat Klima is kuller wurrn un jummers wedder bröken Vulkane ut un maakden dat unmööglich, Landweertschop to bedrieven. Bovenhen hefft eerst de Norwegers un later de Dänen, dat Land en Hannelsmonopol upleggt, so, dat dat keen freen Hannel geev un all Winnsten ut den Hannel na dat Butenland gungen. Bi den Freden vun Kiel 1814 full Norwegen an Sweden, man Iesland is bi Däänmark bleven. Bi de Dusendjohrfier vun de Landnahm 1874 is to’n eersten Mol en König vun Däänmark na Iesland reist. Dor hett he en nee Verfaten mitbrocht un de Ieslänners en Reeg vun Freeheiten, dormank Finanzautonomie, geven. 1904 hett Iesland Autonomie kregen (Hjemmestyre na dat Vorbild vun dat Home Rule in Irland). 

An’n 1. Dezember 1918 is Iesland unafhängig wurrn. Man de däänsche König Krischan X. bleev Staatshööft, bit an’n 17. Juni 1944 de Republiek grünnt wurrn is. Vundeswegen dreegt Lüde, de to dat däänsche Königshuus tohören doot, en ieslannschen Vörnaam, wenn se vor den 17. Juni 1944 boren sünd. De hüdige Königin Margarethe II. hett den Vörnaam Þórhildur.

Siet 1994 höört Iesland to den Europääschen Weertschopsruum (EWR) mit to. 2001 is dat Land to dat Schengener Afkamen bitreden. Wie dat mit en mööglichen Bitridd to de Europääsche Union steiht, dor hefft sik de Politikers in dat Land over in’e Plünnen. En Fraag is unner annern, wie dat in düssen Fall mit de Fischereerechte utsehn schall, de for dat Land so unbannig wichtig sünd. Nadem vunwegen de Finanzkrise 2007/2008 de konservative Regeerung unner Geir Haarde Bott geven möss, hett de Ministerpräsidentsche Jóhanna Sigurðardóttir vun de Sozialdemokraten klaar maakt, se woll sik nu dorachter klemmen, dat Iesland in de EU rinkeem. Dat ieslannsche Parlament weer inverstahn un so is an’n 17. Juli 2009 en Andrag an de EU stellt wurrn, Iesland up to nehmen. An’n 24. Februar 2010 hett de EU-Kommission sik dor for utspraken, mit Iesland scholl nu over en Bitridd verhannelt weern. An 12. März 2015 hett Iesland aber offiziell sien in dat Johr 2009 stellt Andrag up Upnahm in de Europääsch Union weer torüchtrucken.

Bi de Finanzkrise 2007/2008 stünn Island miteens an den Afgrund vun en Staatsbankrott. 




#Article 58: Iesenbahn (382 words)


De Iesenbahn is en Bahn, de op iesern Schenen löppt.

To de Iesenbahn heurn de Schenen. De sünd ut Stahl. Jümmers twee Stück sünd in fasten Afstand op Swellen monteert. De Swellen köönt ut Holt sien, ut Beton oder ut Stahl. Schenen un Swellen heet tosomen dat Gleis. De Afstand vun de Schenen is de Spoor. De is tomeist 1435 mm, wat en ole Wogenspoor ut England is, de George Stephenson för de Iesenbahn infeurt harr. Gifft obers ok bredere Sporen (Breedspoor) un smalere Sporen (Smaalspoor). Dat de Bahnen ok dat Gleis wesseln köönt, dorför sünd de Wieken dor. Freuger wurrn de vun Hand mit lange Drohtseilen bewegt, hüüt geiht dat tomeist elektrisch.

Op de Schenen fohrt de Töög. En Tog besteiht tomeist ut en Lokomotiv, de de Wogens treckt. Af un an schufft de Lokomotiv ok. Achter de Lokomotiv hangt de Wogens. Bi de Drievwogens is de Andrift in den Wogen binnen. Dorüm hett en Drievwogentog keen extra Lokomotiv.

Dat de Wogens un de Lokomotiv nich ut de Spoor kümmt, dorför het elk Rad een Spoorkranz. 

Bi de Lokomotiven gifft dat ünnerscheedliche Oorten:

De Barglüüd in'n Harz hebbt sik de Iesenbahn infalln laten, dat se lichter ehr Erz ut den Barg kregen. Trocken hebbt se de Wogens noch sülben ellers ok mit Peer.

Richard Trevithick hett denn in London de eerste Iesenbahn opbaut mit ene Damplokomotiv. De weer obers to swaar un hett de Schenen platt mookt. Dat weer anno 1804.

De gröttste Erfinner weer woll de George Stephenson. He harr de Rocket baut un denn dat Rennen vun Rainhill wunnen (1829). He kreeg den Opdrag för de Linie Liverpool-Manchester. 

In Düütschland güng de eerste Dampiesenbahn denn 1835 los. Twüschen Nürnbarg un Fürth.

Hamborg füng 1842 mit de Bahn vun Bardörp na Hamborg an. De is denn bit 1845 bit na Berlin baut worn. Denn keem ok de Bahn vun Kiel na Altno un de vun Hannover na Horborg. 

Dat duer nich lang, denn wurrn de Damplokomotiven jümmers gauer. Un an dat Enn vun dat 19. Johrhunnert güng dat denn ok mit de Elektroloks los.

De langste Iesenbahn up de Eer is de Transsibirische Iesenbahn in Russland.

De gauste Iesenbahn is de TGV in Frankriek und de düütsche ICE 3. De Töög loopt bet över 350 km/h in den normalen Bedriev.




#Article 59: Ion (282 words)


En Ion is en Atom oder Molekül, wat en elektrische Ladung hett.

In’n Grundtostand gifft dat jüst so veel Elektronen in de Hüll, as dat Protonen in’n Karn gifft. Dat Atom oder Molekül is denn neutral. Hett dat Deelken toveel Elektronen in sien Hüll, warrt dorut en Anion, vun wegen dat dat nu negativ oplaadt is. Wenn dat Deelken dorgegen towenig Elektronen in sien Hüll bargt, denn seggt man dorto Kation, vun wegen dat dat denn en positive Ladung bargt. De allgemenen Beteken Anionen un Kationen düüt dorop hen, woneem de Ionen in en elektrisch Feld henwannert: Anionen wannert na de Anood („Pluspool“) un de Kationen na de Kathood („Minuspool“).

Ionen billt sik, wenn Atomen (oder Molekühlen) Elektronen afgeven oder opnehmen doot. Ofschoonst dat Splitten vun Ladungen Energier bruken deit, kann dat energeetsch günstiger wesen Ionen to billn, neemlich denn wenn sik dorut sünners bestännig Konfiguratschonen billt, de to’n Bispeel de Oktettregel wohrt.

Ionen mit positive Ladung billt sik, wenn Elektronen afgeven warrt. In’n Karn is jümmer noch de glieke positive Ladung, so dat dat Fehlen vun een oder mehrere Elektronen ünner’n Streek dorto föhrt, dat dat Deelken na buten positiv laadt is.

Bispeel: Metall-Ionen sünd normalerwies positiv laadt.
Natrium-Ionen-Billn: Na → Na+ + e−
Magnesium-Ionen-Billn: Mg → Mg2+ + 2e−

Ionen mit negative Ladung billt sik, wenn Elektronen in de Hüll dortokamt. De tosätzliche negative Ladung kann dör de Protonen in’n Karn nich utgleken warrn, un das Deelken is na buten hen negativ laadt.

Bispeel: Nichmetall-Ionen sünd normalerwies negativ laadt.
Chlorid-Ionen-Billn: Cl + e− → Cl−
Sulfid-Ionen-Billn: S + 2e− → S2−

Ionen, de sik bewegen künnt, billt sik vun sülvst, wenn Solten in polare Löösmiddels (t. B. Water) löst warrt: 




#Article 60: Iesen (3939 words)


Iesen is en cheemsch Element ut dat Periodensystem, dat to de Grupp vun de Övergangsmetallen tellt. Dat Atomteken vun Iesen is Fe – afleidt vun ferrum, dat latiensche Woort för Iesen. De Atomtall vun Iesen is 26.

Industriell is Iesen een vun de wichtigsten Materialen. In’n Tosamenhang mit de industriellen Produkschoon is mit Iesen normalerwies de Warkstoff Gussiesen meent, wiel Stahl tyypscherwies as Iesenmetall betekent warrt. Ok Stahl besteiht to’n gröttsten Deel ut Iesen.

Nawiesen för den Bruuk vun Iesen in de verschedenen Kulturen dör archäoloogsche Funnen gifft dat gegenöver Funnen ut de Bronzetiet teemlich wenig. To’n een weer Iesen in de öllsten Perioden vun de Historie nich veel bruukt, to’n annern hett Iesen de Egenoort an fuchtige Luft, in Water un in de natten Eer to russen. Dordör sünd vele Reedschoppen verloren gahn. Blots sünnere Ümstännen hinnert den Verlust vun olle Reedschoppen.

Iesen weer al in Bruuk noch vör den Anfang vun de Iesentiet, also noch vördem de Minschen lehrt harrn, Iesen ut Ierz to winnen. Vörher geev dat blots dat Iesen vun de Meteoriten, dat an sien tyypschen Nickel-Andeel vun 5 bit 18 % to kennen is un as Meteoriesen betekent warrt. Dit „Himmelsiesen“ weer bannig roor un dormit ok bannig weertvull un is vör allen för Kultsaken un Smuck bruukt worrn. To’n Bispeel weern in’t Olle Ägypten Smuckperlen ut Meteoriesen ut vördynastische Tiet in twee Gräver funnen, de en Nickelandeel vun 7,5 % hebbt. De öllsten Funnen ut Meteoriesen sünd ut Mesopotamien bekannt, woneem de Sumerer leevt hebbt. Ünner annern is in de Stadt Ur en Pook mit en Kling ut Meteoriesen (10,8 % Ni) funnen worrn, den sien Greep mit Gold beleggt is. Disse Pook is so üm un bi 3100 v. Chr. herstellt worrn.

Liekers mutt de Bruuk vun nickelfree Iesen, dat also vun de Eer stammt, ok al fröh bekannt wesen hebben. In Mesopotamien is dat beleggt dör en nickelfre’en Iesenpook mit Bronzegreep ut de Tiet twüschen 3000 und 2700 v. Chr. De ollen Ägypters mööt ok al üm 2600 v. Chr. mit Iesen vun de Eer arbeit hebben, wat dör en Iesenmess in de Fogen vun de Cheopspyramid nawiest is. En annern Fund stammt ut en Graff bi Abydos (2347–2216 v. Chr.), de as nickelfree bestimmt warrn künn, bi den aver nich kloor is, wat de Sinn vun de vullstännig verruste Reedschoop weer. Op Kreta laat sik mit Iesenslacken ut de Tiet üm 2000 v. Chr. fröhe Sporen vun’t Iesenverhütten nawiesen.

Ut de Opteken vun de Hethiter in Zentralanatolien warrt düütlich, dat Iesen al to de Tiet vun König Anitta (ca. 1800 v. Chr.) bekannt weer, un dat Verhütten vun Iesen tomindst siet 1300 v. Chr. In’t Olle Ägypten un in Gerar (Palästina) weer’t Iesenverhütten ruchweg af 1000 v. Chr. bekannt. Ofschoonst Iesen to de Tiet mehr un mehr bruukt worrn is, hett dat de Bronze aver nich gliek aflööst. De Övergang vun de Bronzetiet to de Iesentiet keem üm 1200 v. Chr. De Grund mach in de beteren Materialegenschopp för Wapen liggen, man villicht weer ok dat Zinn, wat för de Bronze bruukt warrt, ok nich mehr noog to finnen.

De öllsten europääschen Reedschoppen ut Iesen weern bi Bologna funnen un stammt ut dat 9. oder 10. Johrhunnert v. Chr. De öllste bekannte Iesenfund in Düütschland stammt ut de Tiet üm 800 v. Chr. In Düütschland weer aver eerst mit de Latènetiet de eerste Hoochkultur mit tallrieke Plätz to’n Iesenverhütten un Iesenfunnen.

De Hoochaven weer üm 550 v. Chr. utklamüstert. Nun künn ok Gussiesen herstellt warrn. Dit Verfohren weer in Europa eerst veel later in’t 13. Johrhunnert entwickelt. Bit in’t 18. Johrhunnert weern in Europa dorgegen Rennavens begäng oder Rennwarken mit ansloten Smeden. Mit dit Verfohren keem aver keen fletig Rohiesen tostannen, vunwegen dat disse Avens blots Temperaturen twüschen 1000 un 1200 °C bröcht hebbt. De Smöltpunkt vun rein Iesen liggt aver bi 1538 °C. Mit dat Verhütten vun Iesen weer aver ok mehr un mehr Holtkahl bruukt, wat to’n Bispeel in Grootbritannien to’n Rüchgang vun de Woolden föhren de. Dorüm is vun Abraham Darby Kahl, oder nauer dat Produkt Koks as ne’en Brennstoff entwickelt worrn. Disse Ümstellen gellt tosamen mit de Dampmaschien as Anfang vun de Industrielle Revolutschoon. De Hüttenwarken hebbt toeerst vör allen Gussiesen produzeert, later den ok Smeediesen, as dat Puddelverfohren inföhrt weer.

Iesen steiht in de Reeg vun de relativen Männigkeit vun de Elementen betogen op Silizium in’t Universum mit 8,3 · 105 Atomen op 1 · 106 Siliziumatomen an negente Steed. De Karnfusion in de Steerns höört bi’t Iesen op, vunwegen dat bi de Fusion to högere Elementen keen Energie mehr freesett, man in’t Gegendeel verbruukt warrt. Sworere Elementen entstaht endotherm bi Supernovaexplosionen.

In de Reeg vun de Elementmännigkeit na Massenandeel steiht Iesen an de tweeten Steed op de Eer mit en Andeel vun 28,8 %. In de kontinentalen Eerdköst is Iesen mit 5,63 % an’n 4. Steed, man de Wetenschop geiht dorvun ut, dat de Eerdkarn to’n gröttsten Deel ut Iesen (mit Nickel) besteiht. Dat Iesen in fletigen buteren Eerdkarn warrt butendem ok as Born för dat Eerdmagnetfeld ansehn, dat dör thermisch andreven Konvekschoonsströöm tüügt warrt.

Raseniesensteen un apen liggen Ierzen weern de eersten Vörkamen, de vun Minschen afboet weern. Vundaag warrt vör allen dat 40-prozentigie Magnetiesenierz afboet. Dat wichtigste Mineral, ut dat Iesen wunnen warrt, is de Hämatit, dat vör allen ut Fe2O3 besteiht. De gröttsten Iesenvörkamen sünd de so nöömten Banded Iron Formations (BIF oder Bännerierz), de ok as Takonit oder Itabirit betekent warrt un vör allen de Mineralen Hämatit un Magnetit bargt.

In roor Fäll kummt Iesen op de Eer ok gediegen vör, tomeist in Form vun lütte Blasen in’n ümliggen Steen, aver ok as massige Mineral-Aggregaten mit bit to 25 t Gewicht. Dorüm is dat ok as Mineral ansehn. De International Mineralogical Association (IMA) föhrt dat na de Strunz-Systematik ünner de System-Tall „1.AE.05“ (Elementen – Metallen un intermetallsche Verbinnen – Iesen-Chrom-Familie), Na dat System vun Dana warrt Iesen ünner de System-Tall „1.1.11.0“ föhrt. Gediegen Iesen künn weltwiet an 120 Fundöörd nawiest warrn, wobi aver de grote Mehrheit vun Meteoriten stammt in de Varietät Kamacit vörliggt.

Ünner Normalbedingen kristalliseert Iesen in’t kubische Kristallsystem un hett afhangig vun de Reinheit en Mohshard twüschen 4 un 5 un en stahlgraue bit swarte Klöör. De Streekklöör is ok grau. Wegen de Reakschoon mit Water is gediegen Iesen aver nich bestännig. Dorüm kummt dat tomeist in Legeren mit Nickel vör, to’n een as Kamacit (4-7,5 % Ni) oder as Taenit (20-50 % Ni) in Iesenmeteoriten oder in Basalt vör, wo dat mitünner to en Redukschoon kummt. Iesen mit en lüttere Nickelandeelen warrt as Varietät dorvun ansehn un as Josephinit betekent, wat aver ok en Synonym vun’t Mineral Awaruit (Ni3Fe) is.

Iesenierz finnt een dorgegen teemlich faken. Wichtige Mineralen sünd hier Hämatit (Rootiesensteen, Fe2O3), Magnetit (Magnetiesensteen, Fe3O4), Pyrrhotin (Magnetkies, FeS) un Pyrit (Iesenkies, FeS2), Siderit (Iesenspat, FeCO3) un de Limonit (Bruuniesensteen, Fe2O3·n H2O), wat as Steenoort gellt. De Sedimentsteen Iesen-Oolith warrt mitünner ok as Iesensteen betekent un bestieht ut Iesenhydroxidmineralen, de mit kalkige oder toonige Binnmiddel verkleevt sünd. Vundaag sünd över 1400 Iesenmineralen bekannt.

Weltwiet sünd in’t Johr 2000 ruchweg 1 Milliarde Tünnen Iesenierz afboet worrn, de en Samtweert vun ruchweg 25 Milliarden Euro harrn. De bedüdensten Staaten, in de Iesen föddert warrt, sünd Brasilien, Australien, de Volksrepubliek China, Russland un Indien. Disse Länner produzeert tosamen üm un bi 70% vun’t Iesen, dat weltwiet bruukt warrt. Ut de 1 Gt Ierz sünd üm un bi 572 Mt Iesen wunnen worrn. Bito warrt dör dat Insmölten vun Schrott bruukt Iesen torüchwunnen.

Dat mit Afstand bedüdenste Produkschoonsland för Rohiesen is de Volksrepubliek China. Dorna kamt Japan un de Russ’sche Föderatschoon. In Europa sünd de wichtigsten Iesenherstellers de Ukraine un Düütschland.

Iesenierz warrt in’n Daagbo un in’n Deepbo (Ünnerdaagbo)) wunnen. De Afbo warrt vundaag sünners in Süüdamerika (vör allen Brasilien), in’n Wetsen vun Australien, in de Volksrepubliek China, in Oost-Europa (to’n Bispeel Ukraine) un Kanada in’n Daagbo maakt. In de letzten Johren hebbt disse Länner de inst bedüdensten Iesenierz-Födderlänner as Frankriek, Sweden un Düütschland överrunnt. In Düütschland is de letzte Iesengruuv in de Böverpalz 1987 dicht maakt worrn.

Vun’t Ierz kann blots en lütten Deel as Stückierz direkt in’n Hoochaven insett warrn. De gröttste Deel warrt aver as Fienierz in en Sinteranlaag to Sinter verarbeit, vunwegen dat dat Ierz blots in disse sinterte, Form as grove Brockens in’n Hoochaven inbröcht warrn kann. Dat fiene Ierz minnert den Lufttostroom to dull oder hinnert em sogor. Grove Ierzkoorns warrt na jemehr Grött sorteert un sintert. Lütte Ierzkoornsmööt dorto mit Toslagstoffen stark hittmaakt un ansmölt warrn, dat se denn tosamenbackt warrn künnt. Bannig fien Ierz warrt to Pulver opmahlt. Denn warrt dat mit Kalksteen, fienkoornten Koks un Water vermischt un op en andreven Wannerrost opbröcht. Dör den Wannerost warrt vun ünnen Gasen afsuugt, vun baven warrt hittmaakt un sintert. En bedüden Andeel vun’t Ierz warrt aver to Pellets verarbeit. Dorto warrt mit Binnmiddels, Toslääg un Water en Mischen maakt, de denn to lütte Kugeln vun 10 bit 16 mm Dörmeter rullt. Op en Wannerost warrt se to Pellets brennt.

Iesen warrt vör allen in’n Hoochaven dör cheemsche Redukschoon vun’t Iesenoxid mit Kohlenstoff wunnen. De Hoochaven is en Schachtaven. Koks un Ierz warrt wesselwies in Lagen baven in den Aven rinschütt. Dorto sünd baven över’t Fatt twee Bunkers anordent, de as Gasslüsen twüschen dat Avenfatt un de Ümgegend deent. Toböverst in’t Avenfatt is en Dreihschurr, mit dat Material spiralförmig op de Sickerböverflach verdeelt warrt. De Kokslagen hollt in’n ünnere Rebeet vun’n Aven, wenn dat Ierz plastisch warrt, de Dörströömborkeit mit Prozessgas oprecht (Koksfinster).

De Insatz sackt in’n Avenschacht daal un warrt dorbi dör dat ruchweg 2000 °C hitte Prozessgas ut Kohlenstoffmonoxid un Stickstoff dröögt, hittmaakt, de Iesenoxiden reduzeert un opletzt smölt (Redoxreakschoon). Dat Prozessgas warrt tüügt, dordör dat dör waterhöhlte Kopperdüsen op ruchweg 1200 °C vörwarmte Luft ünnen in’n Aven inblaast warrt. De Suerstoff in de Luft verbrennt mit Koks to Kohlenstoffmonoxid. De hele Vörgang duert üm un bi acht Stünnen. Dat Afgas, dat an’t bövere Enn vun’n Avenschacht wunnen warrt, is brennbor un warrt to’n Vörheizen vun de Luft wieterbruukt. Mit överscheerig Gas warrt in en Kraftwark Stroom tüügt.

Blangen fletig Iesen kummt in so en Aven ok fletige Slack tostannen. Beids is mit’nanner vermischt, hett en Temepratur vun ruchweg 1450 °C un warrt dör en Steeklock aftogen, dat ruchweg all twee Stünnen dör Anbohren apenmaakt un na ruchweg een Stünn wedder dör Verstoppen mit en keraamsche Masse dichtmaakt warrt. Iesen un Slack warrt buten den Aven scheedt. Dat Iesen kkummt in Transportpannen un warrt in’t Stahlwark bröcht.

Dat Iesen is bi 1450 °C fletig, vunwegen dat de löste Kohlenstoff en Smöltpunktminnern maakt. De Slack warrt mit Water verdüüst. Dorbi warrt se afschreckt un verklamt as fienkoornt Glas. Disse Slackensand warrt fien mahlt un as Betontosatzstoffen bruukt. En Hoochaven produzeert op een Tünn Iesen ruchweg 200 bit 300 kg Slack.

Ierz un Koks sünd vör allen mit Siliziumdioxid (SiO2; Quarzsand, Silikaten) un Aluminiumoxid (Al2O3) verunreinigt. En lütten Deel vun’t Siliziumdioxid warrt to Silizium reduzeert, wat in’t Iesen lööst is. De Rest billt tosamen mit dat Aluminiumoxid de Slack. As de Smöltpunkt vun en Mischen ut SiO2 un Al2O3 to hooch is, üm bi 1450 °C fletige Slack to billn, warrt Calciumoxid (CaO; brennten Kalk) togeven, wat den Smöltpunkt minnern deit. Tomeist warrt dat al bi’t Herstellen vun Iesenierzsinter in Form vun Kalksteen togeven.

Dat Rohiesen ut’n Hoochaven hett en Eisenandeel vun ruchweg 95 %. För de meisten Anwennen bargt dat noch to veel KOhlenstoff, Swevel, Phosphor un Silizium. Normalerwies warrt dorüm in’t Stahlwark eerstmol dör Inblasen vun Calciumcarbid, Magnesium oder Branntkalk entswevelt un togliek reduzeert. De Slack dorvun warrt aftogen un dat Rohiesen denn in en Konverter ünner Tosatz vun Branntkalk oxideeren verblaast. Dorbi warrt Silizium to Siliziumdioxid un Kohlenstoff to Kohlenstoffdioxid verbrennt. De Phosphor warrt as Calciumphosphat bunnen. Dat fletige Iesen hett dorna en Temperatur vun üm un bi 1600 °C un bargt soveel Suerstoff, dat ut den restlichen Kohlenstoff bi’t Verklamen Kohlenmonoxidblasen entstaht. Dat is bi hüütige Verfohren so nich wünscht. Dorüm warrt Aluminium togeven, üm den Suerstoff as Aluminiumoxid to binnen. Bi hoge Anspröök an de Gööd vun’n Stahl warrt na den Konverter noch wietere Verfohrensschreed anwennt, as to’n Bispeel en Vakuumbehanneln (Sekundärmetallurgie).

Hoochavens bruukt veel Energie un Material, wat bi minnergode Rohstoff- un Energiebedingen nich jümmer praat stellt warrn kann. Dorüm sünd verschedene Verfohren utklamüstert worrn, mit de een Iesenierz ahn oder mit blots lütten Insatz vun Koks, Steenkahl, Bruunkahl, Eerdööl oder Eerdgas reduzeeren kann. Bi de meisten Verfohren fallt dat Iesen dorbi in faste, poröse Form an, de as Iesenswamm betekent warrt. 

Bekannte Verfohren sünd ünner annern:

Dat dörsnittliche Iesenatom hett ruchweg de 56-facke Masse vun’t Waterstoffatom. Dat Isotop 56Fe wiest den drütthööchsten Massendefekt op un hett dormit een vun de hööchsten Binnenergien pro Nukleon vun all Atomkarns. Dat warrt dorüm ok as Endstoop bi’t Energiewinnen dör Karnfusion in Steerns ansehn. Gröttere Massendefekten gifft dat blots noch bi 58Fe un 62Ni.

Bi Ruumtemperatur is de allotrope Modifikatschoon vun’t reine Iesen dat Ferrit oder α-Iesen. Disse Modifikatschoon kristalliseert in en kuubsch-ruumzentreert Kristallstruktur vun’n Wolfram-Tyyp in de Ruumgrupp Imm mit de Gidderparameters a = 286,6 pm un twee Formeleenheiten op een Elementarzell. Disse Modifikatschoon is bestännig bit Temperaturen vun 910 °C. Bi högere Temperaturen wannelt sik dat in de γ-Struktur üm, de as Austenit betekent warrt. Disse Modifikatschoon hett en kuubsch-Flachzentreerte Struktur (Kopper-Tyyp) mit de Ruumgrupp Fmm un de Gidderparameters a = 364,7 pm. En wietere Strukturännern stellt sik bi 1390 °C in. Vun disse Temepratur an bit to’n Smöltpunkt bi 1535 °C is dat kuubsch-ruumzentreerte δ-Ferrit bestännig. Annere Phaaswessel finnt bi hogen Druck statt: Bi en Druck vun mehr as ruchweg 10 GPa un Temperaturen bit hööchsten en poor hunnert Grad Celsius wannelt sik α-Iesen in ε-Iesen üm, wat en hexagonal dichste Kugelpackung (hcp) as Kristallgidder opwiest. Bi högere Temperaturen bit to’n Smöltpunkt wannelt sik analog ok γ-Iesen in ε-Iesen üm, wobi de Druck mit de Temperatur anstiggt. Butendem gifft dat mööglicherwies noch en Övergang vun ε-Iesen na β-Iesen, de bi ruchweg 50 GPa un mehr as 1500 K liggt. Dat dat dissen β-Typp gifft, is aver ümstreden, un ok to de Kristallstruktur vun dissen mööglichen Tyyp gifft dat ünnerscheedliche Angaven. 

Dat de β-Phaas in de Standard-Nomenklatur fehlt, kummt vun’t Ännern vun’n Magnetismus an’n Curiepunkt bi 766 ° vun’n Ferro- op’n Paramagnetismus. Fröher weer annahmen, dat dat mit en Strukturwessel tosamenhangt un twüschen 766 un 910 °C en wieteren Phaaswessel bi’t Iesen vörkummt. De weer denn as β-Iesen betekent. Laterhen hett sik dat aver as verkehrt rutstellt.

De Smöltpunkt för Iesen is bi Drück vun bit to 50 GPa teemlich goot dör Experimenten bestimmt. Bi högeren Druck sünd dör ünnerscheedliche experimentelle Techniken bannig verschedene Resultaten rutfunnen worrn. Verschedene Studien to den γ-ε-Tripelpunkt hebbt Drück geven, de üm mehrere Dutzen Gigapascal ut’neen leegt un sik bi de Smölttemperaturen ünner hogen Druck üm 1000 K ünnerscheedt. In’n Allgemenen föhrt molekulardynaamsche Modellrekens un Schockexperimenten op högere Temperaturen un pielere Smöltkurven as staatsche Experimenten in Demantstempelzellen.

Iesen is an dröge Luft bestännig, jüst so as in dröög Chlor, kunzentreerte Swevelsüür, kunzentreerte Salpetersüür un basische Lösen mit en pH-Weert grötter as 9 (Mit Utnahm vun hitte Natronlauge). In Soltsüür oder verdünnte Salpeter- un Swevelsüür lööst sik Iesen gau ünner Afgaav vun Waterstoff op. An fuchtige Luft un in Water, dat Suerstoff oder Kohlenstoffdioxid bargt, billt sik Iesen(III)-oxidhydroxid – dat Iesen rust.

Wenn Iesen an dröge Lust hitt maakt waart, billt sik en dünne Schicht Eisen(II,III)-oxid (Fe3O4, Iesenhamerslag), de stark klöört is. Bannig fien verdeelt pyrophor Iesen reageert al bi Ruumtemperatur mit Suerstoff ut de Luft ünner Füürbilln. Stahlwull, de brennt, reageert in fuchtig Chlor-Gas ünner Billn vun bruun Iesen(III)-chlorid-Damp. Wenn en Mischen ut Iesen- un Swevelpulver (In de Gewichtsproportschoon 7:4) hitt maakt warrt, etnsteiht vör allen Eisen(II)-sulfid. Ok mit annere Nichmetallen reageert Iesn bi hoge Temperaturen to’n Bispeel to Phosphiden, Siliciden oder Carbiden.

Iesen hett 27 Isotopen un twee Karnisomeren, vun de veer in de Natur vörkamen doot un bestännig sünd. An’n fakensten is dat 56Fe (91,7 %), folgt vun 54Fe (5,8 %), 57Fe (2,2 %) un 58Fe (0,3 %). 54Fe is nich richtig bestännig, hett aver mit 31 Trilliarden Johren en Halfweertstiet, de so groot is, dat de Verfall kuum to marken is. Dat Isotop 60Fe hett en Halfweertstiet vun üm un bi 1,5 Millionen Johren, 55Fe vun 2,73 Johren un 59Fe en Halfweertsteit vun 44,503 Daag. All de annern Isotopen un de beiden Karnisomeren hebbt korte Halfweertstieten twüschen 150 ns un 8,275 Stünnen.

Dat langlevige Isotop 60Fe hett dat al bi’t Entstahn vun’t Planetensystem geven. Dat is nawiest worrn dör de Korrelatschoon twüschen de Männigkeit vun 60Ni, dat Verfallsprodukt vun 60Fe, un de Männigkeit vun de bestännigen Iesen-Isotopen in eenige Phasen vun Meteoriten (to’n Bispeel in de Meteoriten Semarkona un Chervony Kut). Dat weer mööglich, dat de Energie, de bi’n Verfall vun 60Fe freesett worrn is, blangen de atomaren Verfallsenergie vun’t radioaktive 26Al en Rull speelt hett bi’t Opsmölten un Differenzeren vun de Asteroiden gliek na jemehr Billn vör ruchweg 4,6 Milliarden Johren. Dat oorsprüngliche 60Fe is intwüschen in 60Ni verfallen. De Verdeelen vun Nickel- un Iesenisotopen in Meteoriten gifft Verlööf, de Isotopen- un Elementenmännigkeit bi’t Enststahn vun’n Sünnsystem to meten un op de Bedingen vör un wiel dat Entstahn vun’t Sünnsystem torüchtosluten.

Iesen is en essentiell Sporenelement för meist all Leevwesens. Deerten bruukt dat för allen fört Bloodbilln, bi Planten speelt Iesen en Rull bi de Fotosynthees un bi’t Billn vun Chlorophyll un Kohlenhydraten. In’n Lief vun Minschen un Deerten kummt Iesen oxideert as Iesen(II) un Iesen(III) vör. As Zentralatom vun’n Kofakter Häm b in Hämoglobin un Myoglobin as ok in Cytochromen is dat bi vele Deerten un bi’n Minsch för den Suerstofftransport un -spiekern as okför’t Överdrägen vun Elektronen verantwoortlich. In dissen Proteinen is dat Iesen vun en planaren Porphyrinring ümgeven.

Wieter is Iesen Bestanddeel vun Iesen-Swevel-Kumplexen (so nöömte Iesen-Swevel-Clusters) in vele Enzymen as de Nitrogenasen, Hydrogenasen oder de Kumplexen vun de Atenkeed. En drüdde wichtige Klass vun de Iesenenzymen sünd de so nöömten Nich-Häm-Iesenenzymen as to’n Bispeel Methan-Monooxygenase, Ribonukleotid-Reduktase oder Hämerythrin. Disse Proteinen hebbt verschedene Opgaven: Suerstoffaktiveren, Suerstofftransport, Redoxreakschonen un Hydrolysen. Jüst so wichtig is dreeweertig Iesen as Znetralionen in’t Enzym Katalase, wat dat Zellgift Waterstoffperoxid afboet, dat bi’n Stoffwessel entsteiht. Interzellulär warrt Iesen in’t Enzym Ferritin (20 % Iesenandeel) spiekert, as ok in dat Afboprodukt dorvun, Hämosiderin (37 % Iesenandeel). Tramnsporteert warrt Iesen dör Transferrin.

Eenige Bakterien bruukt Iesen(III) as Elektronenakzepter för de Atenkeed. Se reduzeert dat dorbi to Iesen(II) un mobiliseert dat Iesen dormit, as de meisten Iesen(III)-Verbinnen swoor in Water to lösen sünd, wiel sik Iesen(II)-Verbinnen goot lööst. Eenige phototrophe Bakterien bruukt Iesen(II) as Elektronengever för de Redukschoon vun CO2.

En Koppel vun Forschers üm Loren Williams is wieter övertüügt, dat Iesen in’n Tosamenhang mit de Ribonukleinsüür (RNA) en wichtige Rull bi’t Entwickeln vun’t Leven speelt hett – nich, as vundaag, de Desoxyribonukleinsüür (DNA). Dör den hogen Suerstoffandeel in de Luft, gifft dat vundaag kuum noch free Iesen, as dat noch vör dree Milliarden Johren weer. Dat fre’e Iesen hett sik mit den Suerstoff verbunnen, de later dör Fotosynthees freesett weer un hett sik as Verbinnen aflagert, de för den Organismus nich mehr bruukt warrn künn. De is dorüm op Magnesium utweken, wat weniger effizient is as Iesen.

Vör allen Fronslüüd liedt vör jemehr Wesseljohren faken an Iesenmangel vunwegen de Menstruatschoon. Dorüm is dat nödig, jeden Dag ruchweg 15 mg Iesen optonehmen, wiel Mannslüüd mit ruchweg 10 mg utkamen doot. Dör dat gliektietige Opnehmen vun Vitamin C stiggt de Resorpschoon vun Iesen in’n Lief düütlich an. Sünners veel Iesen bargt Fleesch, Lebber, Hülsenfrücht un Vullkooornbroot. Wenn een gliektietig Melkprodukten, Kaffee oder swarten Tee to sik nehmen deit, warrt de Iesenopnahm dorgegen minnert.

Ofschoonst Iesen en wichtig Sporenelement för den Minschen is, kann toveel Iesen in’n Lief giftig wesen. To grote Mengden an Fe2+-Ionen föhrt to Reakschonen mit Peroxideb, wobi fre’e Radikalen entstaht. In’n Normaltostand warrt de dör liefegene Vörgäng wedder an de Siet maakt. Bi en tweejohrig Kind föhrt ruchweg 1 g Iesen to’n ernst Vergiften, 3 g künnt all to’n Dood föhren. Bi’t utwossen Mann sünd eerste Anteken vun en Vergiften eerst af 2,5 g Iesen, dat nich an Hämoglobin bunnen is, to sehn. En Regulatschoonsstörenvun de Iesenopnahm in’n Darm kann to en Hämochromatoos föhren, wat en Iesenspiekerkrankheit is. Dat Iesen sammelt sik in de Lebber an un lööst dor en Sideroos (Aflagern vun Iesensolten) ut un maakt dat Organ kaputt. Iesenpräparaten schüllt dorüm blots bi Iesenamgel innahmen warrn.

Bi överscheerig Iesen stiggt de Anfalligkeit för sünnere Infekschoonskrankheiten as Yersinioos, Salmonelloos, Tuberkuloos un AIDS. Klinische Studien to’n Ünnersöken vun de prophylaktischen Innahm vun Iesenpräparaten hebbt en direkten Tosamenhang twüschen dat Innehmen un disse Krankheiten nawiest. Dat Iesen en grötter’t Tuberkuloos-Risiko mit sik bringt, is al siet dat 19. Johrhunnert bekannt, un weer vun Armand Trousseau beschreven. Ne’ere Studien ut Afrika wiest jüst so en hoog Risiko för Tuberkloos bi överscheerig Iesen.

Dat gifft Henwiesen, dat to veel Iesen – vör allen in de tweeweertigen Form Fe2+ – ünner sünnere Ümstännen to Krankheiten in’n Bregen föhren künn, as to’n Bispeel Parkinson oder ok Alzheimer. Noch is aver nich kloor, wat de Iesenaflagern, de funnen worrn sünd, en Naklaap oder de Oorsaak vun de Krankheit is.

Ok för Planten is Iesen en essentiell Sporenelement. Iesen hett Influss op de Fotosynthees un op dat Billn vun Chlorophyll un Kohlenhydraten. Aver ok bi Planten, kann sik överscheerig Iesen in Form vun Iesentoxizität wiesen. In’n Bodden kummt dat bi normale pH-Weerten in Form vun Fe(OH)3 vör. Bi sieten Suerstoffandeel vun’n Bodden warrt Iesen(III) to Iesen(II) reduzeert. Dat Iesen warrt dordör in de löösliche Form bröcht, de vun Planten opnahmen warrn kann. Ünner anaerobe Bedingen kann de Fe(II)-Andeel so dull tonehmen, dat de Planten ünner de Iesentoxizität lieden doot. Dat is en Saak, de sünners vun Rebeden, in de Ries anboet warrt, bekannt is.

Iesen is de Hööftbestanddeel vun Stahl, also vun Iesen-Legeren mit annere Metallen und Nichmetallen (vör allen Kohlenstoff). Mit ruchweg 95 % gewichtsandeel is Iesen dat Metall, dat weltwiet an’n fakensten bruukt warrt. De Grund dorför is, dat Iesen meist överall to kriegen is, wat den Pries siet hollt. Butendem sünd sien Legeren fast un taag, so dat Iesen in de Technik en weertvullen Grundwarkstoff dorstellt. Bruukt warrt dat bi’n Bo vun Landfohrtüüch, Scheep un in’n helen Bo in de Form vun Stahlbeton. Industriell warrt Stahl in vele verschedene Varianten bruukt. In Düütschland sünd ruchweg 7.500 Sorten normt.

Blangen Kobalt un Nickel is Iesen een vun dree ferromagneetsche Metallen, de mit jemehr Egenschop den groottechnischen Insatz vun Elektromagnetismus to’n Bispeel in Generaters, Transformaters, Drosseln, Relais un Elektromotors mööglich maakt. Dat Iesen warrt rein oder mit Silizium, Aluminium, Kobalt oder Nickel (Mu-Metall) legeert un deent as weekmagneetsch Karnmeterial to’n Föhren un to’n Afschirmen vun Magnetfeller oder to’n Verstarken vun de Induktivität. Für dissen Bruuk warrt dat massiv un in Form vun Pulvers oder Blicken produzeert.

Rein Iesenpulver warrt butendem in de Chemie bruukt.

Iesen warrt in verschedene Formen insett: 

In de Medizin warrt Stoffen, de Iesen bargt, as Antianämika insett. Kausal deent dat to’n Behanneln vun Iesenmangelanämien un additiv bi’t Behanneln vun Anämien de vun annere Oorsaken utlöst warrt.

Bi de Nawiesreakschoon för Iesen-Ionen warrt twüschen de beiden Kationen Fe2+ un Fe3+ ünnerscheedt.

Mit Thioglykolsüür laat sik Fe2+- un Fe3+-Ionen nawiesen:

Wenn Iesen in en Lösen vörliggt, entsteiht en starke Rootfarven.

Fe2+-Ionen laat sik mit root Bloodlaugensolt nawiesen:

Fe3+-Ionen laat sik mit geel Bloodlaugensolt nawiesen:

Bi beiden Nawiesreakschonen entsteiht en deep Berliner Blau, en wichtigen Farvstoff. Dorbi löpt keen Kumplexbillnreakschoon af, man blots en Uttuusch vun Kationen.

Beide Pigmenten sünd grotendeels gliek, vunwegen dat se in en cheemsch Gliekgewicht staht. Dorbi geiht Fe3+ in Fe2+ över un anners rüm:



#Article 61: Insel (165 words)


Een Insel oder Eiland is een Lann, wat an all Sieden Water hett un wat lütter is as een Eerddeel. 

Lütte Inseln hebbt ok anner Namens: Warder un Werder, wat Inseln in een Stroom sünd. Oie, wat vun dat dänsche Ö kümmt. Dat dormit verwandte fraasche Suffix -oog steiht ok för Insel, t.B. Langeoog, Norderoog, Spiekeroog.

Wenn een Insel bi hoge Stormflood ünnergahn kann, denn is dat een Hallig. Un wenn dat ok süns passert un dor nich jümmers een op wahnt, denn snackt wi vun Sand oder en Plaat.

De gröttsten Inseln op de Eer sünd Gröönland, Nieg Guinea un Borneo. 

Inseln in de Noordsee sünd t.B. Helgoland, Römö, Fanö, Mandö, Sylt, Amrum, Nordstrand, Pellworm, Föhr, Hallig Hooge, Hallig Langeneß, Neewark, Langeoog, Wangeroog, Spiekeroog, Schiermonnikoog, Texel.

In de Oostsee sünd t.B. Laesö, Seeland, Fünen, Aerö, Fehmarn, Mön, Falster, Lolland, Poel, Rügen, Usedom, Wollin, Bornholm, Gotland, Öland, Ösel.

Dat gifft ok beröhmte Eilannen un Inselkeden in den Pazifik, so as Hawaii, Tahiti, Samoa un Tonga.




#Article 62: Juristeree (234 words)


De Juristeree, dat is de Wetenschop vun dat Recht. Kanns ook Afkaatenkrom dorto seggen, vun wegen dat de Afkaten dormit ehr Geld verdeent.

De Juristeree is vun de Gesette un anner Vörschriften. Un woans se bruukt warrn, dat Recht to spreken. 

In de Juristeree kann een verscheden Rebeden ünnerscheeden:

Na dat, woneem dat güllig is de Gülligkeet un wokeen dat mookt hett ünnerscheed wi in Düütschland

Dorbi güldet: Europarecht geiht vör Bunnsrecht, Bunnsrecht geiht vör Lannsrecht, Lannsrecht geiht vör Gemeenterecht. Wenn t.B. een Lanndag wat beslut, wat tegen Europarecht is, denn is dat nich güllig.

De eersten Gesette harr de Keunig Urnammu opschrewen laaten. Ok de teihn Gebote ut de Bebel sünd Gesette. Sünnerlich harr sick de Juristeree bi de Römers entwickelt, dor kümmt dat römsche Recht vun af. 

In'n Norden bi de olen Germanen weer dat de Saak vun dat Thing. Dor keemen de Lü tosomen un verhackstücken, wat dat för Stried geven harr. Wat Recht un wat Unrecht is, dat weer dör Vertelln vun een na de anner Generatschoon wiedergewen. Dat sassische Recht is to'n erstenmol in den Sassenspegel opschreewen worn. 

Later keen denn Napoleon un feur den Code civil in. Dor keem denn ook dat Börgerliche Gesettbook vun af, un dat was infüürt in't Joahr 1900. Dat Strafgesettbook (StGB) is man noch oaler, van 1879. De düütsche Verfaat, dat Grundgesett, is van 1949.

Mit de Juristeree hebbt verschillen Beropen to doon:




#Article 63: Chirurgie (633 words)


Chirurgie (vun’t gr.: χειρουργική „de handwarkliche Kunst“) is dat Fackrebeet vun de Medizin, dat sik mit Operatschonen befaat. Krankheiten un Sehren warrt in de Chirurgie dör direkt Inwirken vun Hand un mit Instrumenten behannelt. De Begreep sett sik tosamen ut dat ooltgreeksche χείρ „Hand“ un ἔργον „Wark“ oder „Arbeit“. Wöörtlich översett is de Chirurg also en Handarbeiter.

De Chirurgie warrt opletzt in vele verscheden Fackrichten vun de Medizin insett. Enige Sworpunkten sünd de Fattchirurgie, Thoraxchirurgie, Unfallchirurgie, Neurochirurgie un de Viszeralchirurgie. Man, dat gifft ok de Allgemene Chirurgie, de mehrere vun de Sworpunkten mit Hööftgewicht op de Viszeralchirurgie op sik vereent un sik faken mit chrirurgische Krankheitsbiller befaten deit. Disse Allgemene Chirurgie warrt in Düütschland aver faken diskuteert, wat man de wohrhaftig bruken deit.

In düütschsprakigen Ruum gifft dat vör allen de Hartchirurgie, Neurochirurgie, Kinnerchirurgie, Keevchirugie, plastische Chirurgie, Unfallchirurgie un de theoretische Chirurgie as egenstännige Fackrebeden. Dör all de verscheden Ünnerrebeden tütt sik de Methood vun de minimalinvasiven Chirurgie, de to’n Teel hett, den Patienten so wenig as mööglich to belasten, dat heet mit mööglichst wenig grode Sneden to opereeren. De Chirurg mutt dorbi över en Monitor opereeren un mit Redschoppen, de he blots vun buten bedenen kann.

In de Chirurgie mööt verscheden Anstalten maakt warrn: kranke Organen mööt mitünner kumplett (Ektomie) oder deelwies (Resektomie) wegmaakt un Organsystemen, de dicht sitt, wedder free maakt warrn. In enige Fäll mööt ok ne’e Organen oder Prothesen implanteert warrn.

In Krankenhüüs warrt de Begreep Chirurgie faken ok dorto bruukt, dat Fackafdeel oder en sünnere Klinik mit chirurgischen Sworpunkt to beteken.

Du Ut- oder Wieterbilln vun en Mediziner to’n Fackdokter för Chirurgie stellt grode Anspröök dor. Dat mutt so wesen, vunwegen dat lütte Snittfehlers wiel en Operatschoon tomeist to’n direkte Naklapp un Schadens föhren kann. Liekers schall de Dokter gau handwarkliche Insichten winnen, so dat bi de Utbilln faken Artefakten, also künstlich namaakte Körperdelen mit Sehnen, Knaken, Muskeln un Bänner, to’n Öven bruukt warrt.

Al ut de Steentiet un de Antike sünd Operatschonen an’n Kopp nawiest worrn, de de Patienten överleevt hebben mööt. Dat kann een an de opfunnen Knaken bewiesen. Chirurgische Behanneln sünd aver ok al bi de Römers un de ollen Ägypter mit Warktüüch maakt worrn, de sünners för de Chirurgie bestimmt weern. Över dat Resultat dorvun is wenig bekannt. En sünneret Anliggen vun de Chirurgie weer aver seker al siet Oortieten dat Bloodstillen. 

Bit dat dat de akademische Medizin geev, hebbt Baders oder Wunddokters mit’n handwarklich Utbilln lüttere Operatschonen dörföhrt. En bedüden Rull hett de Chirurgie ok in Kriegstieden speelt. Vun wegen dat dat Weten över de Gefahr vun Infekschonen noch fehlen dee, weern fröher de Reedschoppen un de Hannen vun’n Dokter nich sauber maakt. De Kledaasch weern to de Tiet noch düüster, dat se nich so faken waschen warrn müssen. De Naklapp dorvun weern faken Wundinfekschonen mit ansluten Bloodvergiften (Sepsis), de tomeist to’n Dood föhren. Dat hett sik langsom ännert, nadem Ignaz Semmelweis de Oorsaak för’t Kindbettfever rutfunnen harr. En groden Schritt vöran güng de Chirurgie mit de Anstalten för de Hygiene as dat Saubermaken un ansluten Sterilisieren vun medizinsch Reedschoppen un de Desinfekschoon.

De Narkoos is eerst 1846 inföhrt worrn. Dorför müss in de Chirurgie vun wegen de gresigen Wehdaag för’n Patienten mööglichst gau arbeit warrn. Dör de grode Pien keem dat faken ok to’n Schock, wat an’n Enn to’n Dood vun den Patienten föhrt hett. Sir Robert Liston (1798-1847) hett ut Wennst, liekers dat he eerstmols de Narkoos anwennen künn, en Been in 28 Sekunnen amputeert. Dat weer to de Tiet de normale Tiet för’n Operatschoon. Vun den Liefdokter vun Napoléon warrt to’n Bispeel schreven, dat he an een Dag över 200 Amputatschonen maken künn. Vundaag duert en Ünnerschenkelamputatschoon vun’n Huutsnitt bit to’n Enn vun de Huutnaht in de Regel 25 bit 60 Minuuten, afhangig dorvun woveel Insichten de döföhren Chirurg hett.




#Article 64: Kanada (174 words)


Kanada is en Land, wat in Noordamerika liggt. Kanada hett 36.503.097 Inwahners (Anfang 2017). Dat sünd 3,6 Inwahners up een km². Navers sünd de USA un Gröönland, wat en Deel vun Däänmark is. De Hööftstadt is Ottawa.

Dat BBP liggt bi 51.689 US-$/Inwahner. 

De Amtsspraken sünd kanaadsch Ingelsch un kanaadsch Franzöösch. Den Urinwahners ehr Spraaken sün an Siet vun ingelsch un franzöösch ok Amtsspraaken in twee vun de tree Territorien neemlich: Nunavut un de Noorwest-Territorien. De weektigsten Spraaken sün: Inuktitut, Inuvialuktun, Chipewyan, Cree, Dogrib, Gwich’in, Inuktitut un Slavey. Vun plattdüütsche Inwannerers warrt ok Plattdüütsch snackt, de Mennoniten snackt Plautdietsch.

Kanada is mit 9.984.670 km² dat tweetgröttste Land op de Eer.

Kanada sett sik ut tein Provinzen un dree Territorien tosaam; anordnet vunn Oost to West: Niefundland un Labrador, Nova Scotia, Prinz-Edward-Eiland, Nie Brunswieck, Québec, Nunavut, Ontario, Manitoba, Saskatechwan, Noorwest-Territorien, Alberta, Britisch Kolumbien un Yukon.

Kanada is en konstitutschonell Monarchie in den Commonwealth. Dat Staatshööft is de König oder Königin vun dat Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland un so is dat hütodaags Elisabeth II.




#Article 65: Karl de Grote (3352 words)


Karl I., de Grote, latiensch Carolus Magnus oder Karolus Magnus, franzöösch/engelsch Charlemagne (* wohrschienlich 2. April 748, mööglich ok 742 oder 747, in Prüm; † 28. Januar 814 in Aken) ut dat Huus vun de Karolingers weer vun 768 af an König vun dat Frankenriek (kröönt wurrn is he in Noyon) un is an’n 25. Dezember 800 vun Paapst Leo III. in Rom to’n röömschen Kaiser kröönt wurrn. Den Binaam de Grote hett he al kregen, as he noch leev. 

Karl weer de öllste Söhn vun den latern König Pippin den Jüngeren un sien Fro Bertrada. Wo he boren is, weet een nich genau un wonnehr he boren is, is ok nich ganz kloor. Wohrschienlich is he in Prüm up’e Welt kamen. Dat is de Oort, wo Bertrada meist togange weer. Möglich is avers ok, dat he in Aken, Düren, Quierzy-sur-Oise, Jupille (wo sien Vadder boren is) oder Herstal bi Lüttich in Belgien toeerst dat Licht vun’e Welt sehn hett. Düsse Öörd liggt al in de Kuntreien, wo de Karolingers un de Merowingers, de Familien vun Vadder un Mudder herkamen döen. 
Einhard, de 15 Johr nah Karl sien Dood över sien Leven schreven hett, meent, dat över Karl sien Kinnertiet un Jöögd wieder nix bekannt is un dat to siene Tiet ok nüms mehr leevt, de dor wat vun vertellen konn (cap. IV). 

As sien Vadder 768 storven weer, regeer Korl tosamen mit sien Broder Karlmann. He weer dormols 20 bit 26 Johre oolt. As Karlmann 771 starven dö, regeer Karl alleen. To düsse Tiet füngen de Franken, de ja al fröh Christen wurrn weern, wedder an, sik as „Barbaren“ uptoföhren. Se weern dor just bi, de olen Bruken wedder antonehmen un nich mehr up jem ehren neen Gloven to achten un up dat, wat se lehrt harrn, nix mehr to geven. De Sassen in dat hüdige Noorddüütschland bleven bi jem ehr Heidendom. In’n Süden vun dat Riek harr sik de Kathoolsche Kark mit de Langobarden in de Plünnen, wer nu up de Appenin-Halfinsel dat Seggen hebben scholl un up de iberische Halfinsel rücken de Sarazenen jümmers wieder vör. Dor keem noch to, dat in’n Oosten de Awaren infullen weern. Kortweg: Ganz Europa weer in Upstand un dat stünn slecht mit de Franken ehr Riek. Man Karl harr sik vörnahmen, de Tostänn in Westeuropa antopacken un nee up Schick to bringen. In de Johren bit 800 hen is he nich bange ween, to glieke Tiet an verscheden Fronten to strieden. 

Hööfttartikel: Sassenkriegen vun Karl den Groten

Al 772 güng dat los mit de Kriegen gegen de Sassen. 32 Johr lang hefft de duert un Karl is dor wiß nich jummers anstännig bi vörgahn. He hett allerhand gruuliche Saken anstellt. Bi dat Bloodgericht vun Veern schall he 4.500 Sassen henrichten laten hebben. Dorvun hett he ok den Binaam „de Sassenslächter“ kregen. Man de Masse vun de Doden is hüdigendags in de Wetenschop vun de Historie ümstreden. De Binaam „Sassenslächter“ dükert al in dat 19. Johrhunnert up. Man vunwegen dat he sunnerlich in de Nazitied bruukt wurrn is, besunners vun den Chefideologen vun de NSDAP, Alfred Rosenberg un vun de SS, warrt he hüdigendags nich mehr bruukt. 

Nadem he dat in siene Hannen kregen harr, hett Karl dat Sassenland nee up Schick bröcht. He grünn Städer un seet dor Bischöpp up’n Throon, dat se dat Land in sien Naam verwalten schullen. Up düsse Aart hett he ok Bremen grünnt und Willehad as Bischop dor insett. Later hett sik Bremen bit hüdigendags hen in sien Striet üm de Unafhängigkeit up Korl den Groten beropen. Noch hüüt steiht up den Roland sien Schild up den Marktplatz to Bremen in Middelnedderdüütsche Spraak to lesen:

Gifft denn doch ok tominnst een Denkmol för Karl in Neddersassen, un twors in Rechtenfleth twüschen Bremen un Bremerhoben. Dat hett Hermann Allmers dor upstellen laten, wo na siene Meenung Karl mit siene Armee över de Werser gahn weer. 

Hööfttartikel: Langobardenkrieg

Paapst Stephan III. leeg sik mit de Langobarden in’e Haaren. He schreev in en Breef an de Königen vun dat Frankenriek al Johren tovör: „Dat is en Natschoon, de keen Tro kennt un de stinken deit... Ja, de könnt noch nich mol to de Natschonen hentorekent weern!“. In’n März 773 sünd Afordenten vun den Paapst an Karl sien Hoff kamen un hefft em beden, he müch jem gegen de Langobarden bistahn. 774 hefft de Franken de Langobarden ehr Hööftstadt Pavia innahmen. Karl hett denn de Langobarden ehren lesten König Desiderius afsett un sien Dochter Gerperga heiraat. Dat hett avers nich lang duurt, denn hett he ehr an’e Kant stött. Nu hett he sik süms krönen laten to’n König vun de Langobarden. In’n Süden bleev Benevent as Hertogdom sülvstännig, bit de Normannen dat denn in’t 11. Johrhunnert innahmen hefft. Man dat möss doch to de Satellitenstaaten vun dat Frankenriek totellt weern. He stell sik ok noch mol utdrücklich achter sien Vadder sien Gaav vun Pippin an de Kark. Dor is later de Karkenstaat vun wurrn.

Nich so wiet kamen is he 778 mit en Kriegsünnernehmen in Spanien. De Emir vun Saragossa harr em beden, he scholl em gegen sien Fiend hölpen. Dat weer Abd ar-Rahman I. vun Córdoba. As Karl sik later mit sien Armee torüchtrecken wull, is he vun de Basken bi Roncesvalles angrepen wurrn. Dor is en Deel vun de Armee bi ünnergahn. Mank de Doden weer ok Hruotland, de Graaf vun de bretoonsche Mark. He weer Befehlhebber vun de Truppen an’t Enn vun de Heertog. Vun dat, wat dorbi passeert weer, hett later denn dat Leed vun Roland sungen. 

In Aquitanien hett Karl för sien minnerjöhrigen Söhn Ludwig den Frommen en „Ünnerkönigriek“ inricht. Just so hett he dat in Italien mit sien annern Söhn Pippin holen. De beiden Bröder sünd denn 781 vun’n Paapst salvt un kröönt wurrn. 

In de Länner rund üm de Pyrenäen to konn Karl sik eerst mol dörsetten. Tietwies regeern de Franken bit na de Graafschappen Girona, Cerdagne, Urgell un Barcelona hen. In dat Johr 806 hett he na latern Striet mit de Arabers de Spaansche Mark güntsiet vun de Pyrenäen grünnt. 

Dat lüttje Land Andorra is vun düsse Tiet af an unafhängig. In sien Natschonalhymne warrt hüdigendags noch mit groten Stolt vun Korl den Groten sungen.

Mit de Arabers is Karl an un for sik goot torechtkamen, ofschoonst he doch versöcht harr, Spanien för dat Christendom wedder intonehmen. De beröhmt Harun al-Rashid, Kalif vun Bagdad, hett em 797 oder 801 en witten asiaatschen Elefanten schunken, de Abul Abbas heten dee.

Karl is up jeden Fall in’n Summer 800 na Rom hentrocken. An’t Enn vun’n November hett Leo em wiet vör de Dören vun de Hillige Stadt begrött. He hett ok en Eed afleggt gegen dat, wat em de Verswörers ut den röömschen Adel vörsmieten döen. 

An’n Wiehnachtsdag, 25. Dezember vun dat Johr 800 is Karl vun Leo III. to’n Kaiser kröönt wurrn. De Titel vun den röömschen Kaiser weer vun dat Afsetten vun Romulus Augustulus in dat Johr 476 in Westeuropa nich mehr dragen wurrn. Karl sien ganzen Titel weer: Karolus serenissimus augustus a Deo coronatus magnus pacificus imperator Romanum gubernans imperium, qui et per misericordiam dei rex Francorum atque Langobardorum.
As de Kark ehr patronus et advocatus harr Karl nu endgüllig den byzantienschen Kaiser aflööst. De Patriarch vun Jerusalem stüür Karl de Slötel to dat Hillige Graff to, as Teken dorför, dat he Karl I. as Bewahrer vun de Christenheit ansehn dö. Mit sien Krönen to’n Kaiser fodder Karl den Kaiser vun Byzanz rut un stell sik mit em liek. 

Karl verstünn sik süms as Augustus Imperator Renovati Imperii Romani („Kaiser vun dat nee boote Röömsche Riek“) un seeg sik an as direkten Nafolger vun de Röömschen Kaisers. Sien Frankenriek treed up düsse Aart an de Stäe vun dat ole röömsche Imperium. Vunwegen dat sien Kaiserkroon em vun den Paapst geven wurrn weer, meen he, dat Riek weer nu „hillig“, vunwegen dat Gott dorachter stünn. De Eenheit vun Kark un Riek weer nu de Doktrin vun sien Staat. He bewahr den Paapst un den christlichen Gloven un weer dor duchtig achterher, dat jedeen ut sien Riek tominnst dat „Pater Noster“ (Vaderunser) kennen dö. 

An Stäe vun de Sassen, de he wegsleppen laten harr, sorg Karl dorför, dat nun Elvslawen vun den Abodriten-Stamm un Franken in den Noordosten vun sien Riek ansiedelt wurrn sünd. Vun 804 af an geev dat ok Striet mit de Dänen. De ehr König Göttrik (ok Gudfred) hett dormols na Freesland un Sassenland grepen un hett, tohopen mit de Wilzen, gegen de Abodriten streden. So, as dat in de „Annalen vun dat Franbkenriek“ to dat Johr 808 steiht, schall Gudfred to de Tieden dat Danewerk boot hebben, wat en Schutzwall twuschen Treene un Slie weer un de Franken vun Däänmark afholen scholl. Wi weet avers hüdigendags, dat düsse Wall al 737 boot wurrn is ut en Grund, den wi nich kennen doot. 810 sünd de Dänen na Freesland un up de frees’schen Eilannen kamen un hefft dor plünnert. In’n Osten vun Holsteen hefft de Abodriten dat mit Hölp vun de Franken avers schafft, vun de Dänen ehre Herrschop free to blieven. 811 hefft se en Freden slaten mit de Dänen. De Relatschoon vun Franken un Abodriten weer avers in düsse Tieden nich ganz eendüdig, as een dor an sehn kann, dat üm 810 rüm de „Sassenwall“ (Limes Saxoniae) boot weern möss. Veel eenfacher weer de Relatschoon to de Slawenstämm in’n Osten vun Sassen un Döringen ok nich. 789 hefft de Franken Krieg föhrt gegen de Wilzen. Nadem na den langen Krieg gegen de Sassen de Franken amenne wunnen harrn, hefft se ok de Sorben in dat Johr 806 unnerkregen. De ehr Hartog Miliduoch weer vördem doot maakt wurrn. Na Borns ut de dore Tied hefft de Sorben in de Johrteinten dornah fökener versöcht, vun de Franken los to kamen. Dat sütt so ut, as wenn dat hier de een oder annere Grenzmark geven hebben schall. Man so ganz akraat kann de Forschung hüdigendags noch nich seggen, wie dat dormols dor utsehn hett (kiek ok bi Limes Sorabicus).

Böhmen is na en Feldtog in de Johren 805 un 806 afhängig wurrn vun dat Frankenriek un möss vun dor af an Tribut betahlen. In en Urkunn ut dat Johr 817 mit Listen över de Provinzen un Völker vun dat Frankenriek stah de „Beheimi“ mank de afhängigen Völker. Mit de Tied sünd se ok vun’n christlichen Gloven övertüügt wurrn: 845 hefft sik 14 Hartöge ut Böhmen in Regensborg döpen laten. Sunnerlich vun de Geistlichen in Bayern weer de Mission utgahn. 

Gegen de Awaren hett Karl toeerst 791 en Feldtog anföhrt, man dor is nix vun wurrn. De Awaren weern en Volk, wat vun de Gemarken um de Donau umto gegen de Grenzen vun dat Riek anrennen dö. 795/96 geev dat denn noch en Kriegstog, dütmol unner Eberhardt vun Friaul un König Pippin vun Italien. Düsse Kriegstog weer gründlich vörbereit’ wurrn (unner annern weer dor de Fossa Carolina twuschen Altmühl un Rezat för boot wurrn) un hett unbannigermaten slumpt. De unbannig grote Schatz vun de Awaren is in de Franken ehre Hänn fullen un de Staat vun de Awaren is tweislahn wurrn. Wat vun de Inwahners överbleven weer, möss christlich weern. Tolest in dat 10. Johrhunnert is noch wat vun jem to hören, denn verswinnt se ut de Historie. 

Nikephoros I., Kaiser („Basileus“) vun dat Riek vun Byzanz, hett dat utverschaamt funnen, dat Karl de Kaiserkroon an sik nahmen harr. he wull dat nich gellen laten. En Sandschop, de 803 na Konstantinopel kamen weer, konn dor rein gornix beschicken un möss wedder afreisen. De Streit is noch duller wurrn, as Karl de Regionen vun Dalmatien un Venetien so behanneln dö, as wenn se to sien Riek tohören döen. Byzanz güng dor vun ut, dat düsse Gemarken to dat Riek vun Byzanz tohören döen. Dor hett Nikephoros in dat Johr 806 de Flott vun Byzanz dorhen stüert un de See vör Venedig blockeert. Man Karl sien Söhn Pippin, de König vun Italien, slump dat, Venedig in to nehmen. Nu hett Nikephoros sik up Verhanneln inlaten. Enne 810 is en Sandschop vun Byzanz ankamen un woll mit Pippin verhanneln. Man de weer midderwielen an’n 8. Juli 810 storven. Dor hett Karl de Sandschop na Aken herbestellt. 811 hett he ehr torüchstüert mit en fründlichet Schrieven. Man wat den Kaisertitel angüng, hett he nich nalaten. Midderwielen weer avers ok Kaiser Nikephoros up en Feldtog gegen de Bulgaren in de Slacht vun Pliska an’n 26. Juli 811 fullen. Sien Swiegersöhn Michael I. hett foorts de Macht an sik reten. Anners, as Nikephoros, wull he sik duerhaftig mit den Westen verdregen. Ok he hett nu wedder en Sandschop losstüert na Aken. De is dor 812 ankamen. In en apentlichen Akt hett düsse Sandschop sik vör Karl up de Knee smeten un hett em „Kaiser“ nömmt. Dat bedüüd, dat Karl as Kaiser nu vun dat Byzantiensche Riek gellen laten wurr. In den Freden vun Aken hett Karl sik avers wedder Venetien un Dalmatien begeven mösst. 

Bavenhen hefft de Kaisers vun Byzanz dat so sehn, dat se höger stünnen: Dat duer nich lang un de Nafolgers vun Michael I. hefft an ehren Titel „Kaiser“ den Genitiv „De Römers“ ehren toföögt. Dor wollen se mit düütlich maken, dat bloß se alleen Nafolgers vun de Kaisers vun dat Röömsche Riek weern.

Karl hett dat Frankenriek ok na binnen hen en nee Ordnung geven. Toeerst mol harr he sik vörnahmen, en Grund scholl leggt weern för en Verwalten up schriftliche Grundlaag. Dorüm hett he sik toeerst befaat’ mit en Reform vun de Bildung. Verscheden Breven sünd an de Kloosters un Bischöpp rutgahn, se schollen vun nu af an Scholen unnerholen (Epistula de litteris colendi, Admonitio generalis). An sien Hoff sünd Gelehrten ut ganz Europa tohopentagen wurrn. De hett he denn wichtige Ämter, Bisdömer un Abdeien in’e Hand geven. Ansläägsche Schölers konnen an Karl sien Hoff wat för ehre Bildung doon. De Hoff is so de Middelpunkt vun dat Riek wurrn. Dor konn een mitkriegen, wat wichtig weer, de richtigen Lüde kennen lehren, un de richtigen Böker in’e Hand kriegen. 

De Hartogdömer vun de Stämm hett Karl afschafft. Man he hett dorför sorgt, dat de Stämm na de Siet vun dat Recht hen sülvstännig bleven sünd. Ok hett he Order geven, de Rechten vun de Stämm schollen upschreven weern. So hett he in de Lex Frisonium bi de Fresen in’n Noordwesten un Norden vun dat Riek up de Grundlagen vun ehre olen Rechten un Brüük allerhand sunnerliche Rechten gellen laten. De Fresen sünd ankeken wurrn as „Free“ un dröffen u. a. ehrn Podestat sülms wählen. In de Lex Frisonium is ok nipp un nau fastleggt wurrn, wie Freesland in Tokumst indeelt weern scholl. Just so hett Karl dat ok bi de annern Völker maakt, as mit de Sassen in de Lex Saxonicum. 

Karl harr sik vörnahmen, dat de Verwalten vun dat Riek eenfacher weern scholl. In Groten un Ganzen hett he ehr in de Hannen vun siene Hoffgeistlichen un vun den Deenstadel leggt, den he nee schapen hett. 

För de Verwalten vun de weltliche un geistliche Ordnung in dat ganze Riek weer de Hoffkapell tostännig. Dat Ümsetten vun de Verwalten weer Sake vun de Greven. In den Rahmen vun de so nömmte Greevschopsverfaten föhren se in den Naam vun den König de Geschäften as Mark-, Borg- un Palzgreven un öven in sien Naam ok de Regalien ut (Grevenbann). Sunnerlich wichtig weern de Markgreven: Se regeern in den König sien Naam in de neen Grenzmarken un hefft hier wietlöftige Sunnerrechten utöövt, u. a. as Befehlhebbers över dat Militär un as Gerichtsherren. 

Ämter un Lehn hett Karl an de eersten Familien ut den Adel (de „Groten“) utgeven. So hett he dorför sorgt, dat se achter em stünnen un dat en nee Aristokratie in dat Riek upkamen is. De Greevschopsverfaten is sunnerlich wichtig ween, üm dat grote un wietlöftige Riek tosamen to holen. Man se hett doch ehre Grenzen harrt vunwegen de verschedenen Traditschonen in den Oosten un in den Westen vun dat Riek (Röömsche Civitas in’n Westen, germaanschen Goh in’n Osten). 

Mit de Kapitularien is dor för sorgt wurrn, dat de Gesetten wiethen eenheitlich ween sünd. Gerichtswesen un Rechtspreken hett Karl reformeert. Ok hett Karl dat Amt vun de „Königsbaden“(„missi dominici“) inföhrt. Tomeist sünd se as en Paar losstüert wurrn un hefft de Befehlen un Beslüss vun den Kaiser in de veelen Gemarken vun dat Resenriek bröcht. In en todeelten Bezirk konnen se unner Umstänn ok direktemang de Macht utöven, wenn de Kaiser dat woll. 

En bannige Rull speel för dat grote Riek de Karken. Karl hett ehr to dat wohrschienlich wichtigste Band för de Eenheit vun dat Frankenriek maakt. He hett en ganzen Barg nee Bisdömer grünnt. Dor hett he sik dat Recht bi nahmen, de Bischöpp sülms in to setten. He hett de Karken Land schunken un sik achter den Teinten stellt. He hett för de Karken de Metropolitanverfaten inföhrt, hett tosehn, dat regelmatig Synoden afholen wurrn sünd un dat Visitatschonen maakt wurrn sünd. Sunnerlich hett he sik dor achter klemmt, dat de Geistlichen goot utbillt wurrn sünd un keen Dummerjans weern. Unner Benedikt vun Aniane sund ok de Kloosters reformeert wurrn un de Regel vun Benedikt vun Nursia is allerwegens inföhrt wurrn. Nu eerst hefft sik de Mönken klaar afgrenzt vun den Weltklerus. Fört de Kanonikerstiften un Doomkapitels is unner Dwang de „vita communis“ (dat Tosamenleven vun de Bröder) vörschreven wurrn (Capitula e canonibus excerpta 813; Institutio canonicorum Aquisgranensis 816). 

Ok de Liturgie is na Vörbild vun Rom reformeert wurrn. 

Ok bi dat Geld hett Karl Schick rinbröcht. He hett den Weert vun dat geld nich mehr an dat Gold anbunnen. In sien ganzet Riek weer nu de Sülverdenar de worraftige Geldsoort. En Solidus oder Schilling“ weer 12 Denar (Pennig). En „Pund“ (libra) weern 20 Solidi. Vergleken mit de Antike weer dat Pund unner Karl avers mehr weert. In Karl siene Müntordnung stunn in, dat vun een Pund Sülver 240 Pennig präägt weern schollen. So weer dat, un so bleev dat in Grootbritannien bit 1971. De Angelsassen ehr König Offa vun Mercia harr nämlich Karl siene Geldregeln övernahmen. Un na em is England dor ok bi bleven.

So, as dat in dat Frankenriek Bruuk weer, hett Karl dat 806 regelt, wat na em kamen scholl. Dat Riek scholl deelt weern (de so nömmte Divisio Regnorum). Vunwegen dat siene öllern beiden Söhns fröh storven sünd, möök Karl den eenzigen annern Söhn, de na de dormoligen Ansichten as legitimen Söhn gellen dö, to’n Mitkaiser. Dat weer Ludwig de Frame. He is denn 814 up Karl sien Throon folgt. 

Karl is storven an’n 28. Januar 814 in Aken. Dor hett he 47 Johre regeert harrt. Bisett hefft se em in de Palzkapell, wat de Marienkarken is. Wo he an storven is, kann so akraat nich seggt weern. Möglicherwiese harr he Sweren an’t Rippenfell. Einhardt schrifft in de Vita Caroli Magni in Kapitel 30, he harr Fever harrt un dorto Liefpien an’e Sieten. Nadem he seven Dage lang legen hett, is he afscheedt. 

Up sien Graffsteen stunn, he weer de „imperator orthodoxus“ ween, de dat „regnum francorum“ eddel (nobiliter) grötter maakt harr. 

Wat Karl in siene Ehen, in siene Familien un in sien Sexleven anstellen dö, dat harr mit de Karken ehre Ansichten över Moral nich veel to kriegen. Al, dat he siene eerste Fro ut den Langobarden-Stamm verstötten dö un sik denn mit Hildegard ut den Stamm vun de Alemannen wedder verheiraden dö, pass nich mit dat Karkenrecht tosamen. Man he hett ok bito noch allerhand harrt mit en ganze Reeg vun Froenslüde. De een oder annere vun jem is direktemang as en Aart vun Bifro ankeken wurrn. Mit jem hett he ok Kinner harrt. 

Karl woll dor ok nix vun afweten, dat siene Döchter heiraden döen, man he unnernehm dor nix gegen, dat se mit Mannslüde vun’n Hoff wat harrt hefft. Eerst Karl sien strengen Söhn Ludwig de Frame hett gegen den Vadder siene Froens wat unnernahmen un hett jem vun’n Hoff jaagt, as de Vadder doot weer.

As Bifroens sünd bekannt:

Bertha hett wat mit Karl sien Hoffgeistlichen Angilbert harrt, dor sünd de Kinner Nithard (*um 790 rüm; † 844/45) un Hartnid († 813) vun kamen. 




#Article 66: Kiel (501 words)


Kiel is de Landshööftstedt vun Sleswig-Holsteen un een traditschoonsriek Universitätsstedt mit 239.526 Inwahners (Stand 31. Dezember 2010). Elk Sümmer, in de lest heel Juni-Week, findt de Kieler Woch statt.

Kiel is een vun de wichtigsten Naturhavens an de Oostsee an de Kieler Föör. Dör Kiel löppt wenn ok an de Oostsee liggen de Waterschiednis to de Noordsee. De Stroom Eider, de in de Noordsee mündt, langt an Kieler Stadtrebeet an, ferner ennt de Noord-Oostsee-Kanal in’n Stadtdeel Kiel-Holtenau. Dat Butenland vun Kiel is vun Moränenhümpels präägt un geiht direkt in de Holsteensche Swiez över.

De gröttste Attrakschoon vun Kiel is de landschaplik Laag an de Föör. Dor kummt de lüttsche Kiel to, dat Raathuus, de Slottpark, de Nikolaikark, de Oper, dat Laboer Ehrmool un dat U-Boot 995 ut’n Tweten Weltkrieg, dat Olympiadörp Schilksee, de Holtenauer Slüüs un de Kiellinie (Kaiafsnitt in de Neegde vun’t Stadtzentrum).

Kiel is een Verkehrsknotenpunkt sünnerlik för den Fährverkehr na Noordeuropa (Oslo, Göteborg, Klaipeda) un na Russland (Kaliningrad, Sankt Petersborg). Bavento befindt sik in Kiel Maschinenfabriken, Warften un anner Industrie.

Ellerbek is so wat in’t 13.Joorhonnert ontstandt. De Naam vun’t dormoolig Fischerdörp is op de Beek twüssen de Ellers (Erlenbach) trüchtoföhrn. Ingemeendt woor Ellerbek in’t Joor 1910. Hüdigendaags leevt dor so wat 6.000 Inwahners.

Elmschenhagen woor in de eerst 1286 mit Elvereshagen oorkondlik fastschreeven. Översetten kunn een de Naam mit Elk-Tuun (Elchzaun), wat sachs op een Elkholdung verwiest. Sinds 1939 is Elmschenhagen een Stedtdeel vun Kiel. Leeven doon dor hüdigendaags so wat 18.000 Inwahners.

Süden de Stadt liggt Hassee. De Naam Hassee geiht op de Naam Hertse trüch, wat op de Hirschsee wiest. Düsse See givt dat hüdigendaags nich mehr. Oorkondlik fastschreeven woor Hassee in de eerst 1222. To’t 1. April 1910 woor Hassee na Kiel ingemeendt. hüdigendaags leevt in Hassee so wat 12.000 Inwahners.

Mettenhoff geiht trüch op’n Hoff, de üm 1670 to’t Goot Quarnbek hördt harr. De Hoff woor döpt na de Eegner sien Fru ehr Naam. Er Naam wöör Meta von der Wisch. So woor Mettenhoff an’t 1. Juni 1963 ingemeendt mit 526 Inwahners. 1965 begonn de Buu vun een Hoochhuusseedeln. Hüdigendaags leevt in Mettenhoff so wat 20.000 Inwahners.

Schilksee liggt Noorden vun Kiel an de Kieler Föör. De Naam geiht op Grönder Thimmo de Skildekesse trüch. Schilksee woor 1274 in’t Kieler Stedtbook indraagen. Schilksee woor 1959 ingemeendt.

Steenbek is so wat in’t Joor 1798 vun 8 Kätnerslüüd rond üm de Kürbarg (Kürberg) beseedelt worrn. De Naam wiest op’n Steenbek (Steinbach) hen. Ingemeendt woor Steenbek in’t Joor 1909.

Suchsdörp liggt süden de Noord-Oostseekanaal. Oorkondlik fastschreeven woor Suchsdörp in’t Joor 1269. De Naam geiht op de mööglik Grönder Suko trüch. Suchsdörp woor ingemeendt in’t Joor 1958. In Suchsdörp leevt hüdigendaags so wat 8.500 Inwahners.

De Wik liggt direkt an ene Wiek vun de Kieler Föör, süden vun de Noord-Oostseekanaal. Wegen dat is ook de Naam Wik to verklooren. Wik is Ollgermanisch un bedüüt Bucht. Oorspronglik wöör de Wik een Buurndörp, wat so wat in’t 14. Joorhonnert gröndt worrn is. De Wik woor 1893 in Kiel ingemeendt.




#Article 67: Königsbarg (204 words)


Königsbarg (hoochdüütsch Königsberg, russ’sch Kaliningrad, litausch Karaliaučius, poolsch Królewiec) weer inst de Hööftstadt vun Oostpreußen. Dat is hüüt de Hööftstadt vun’n Kaliningrader Oblast, en russ’sche Exklave tüssen Polen un Litauen mit Togang to de Oostsee. 

De Stadt hett 430.000 Inwahners.

De eersten Inwahners vun de Stadt, wat damols „Tuwangste“ heet, sünd de baltischen Pruzzen wesen. In’t Middelöller keem denn Missionare vun’n Düütsche Oorn, de de Stadt in „Königsberg“ ümnöömt hebbt. Königsbarg weer en wichtigen Hansestadt. Vun 1600 weer de Stadt Hööftstadt vun’n Königriek Brannenborg-Preußen, 1660 is de König na Berlin gahn.

In’n Tweten Weltkrieg is de Stadt vun britische Bombers plattmaakt worrn, de Inwahners sünd vör de Rode Armee na Westen flücht.
De Sowjets geven de Stadt den niegen Naam Kaliningrad. Vundaag is Kaliningrad de Hööftstadt vun en lüttje russ’sche Enklave tüssen Polen un Litauen.

In’n Johr 1690 weer de Mathematiker Christian Goldbach in Königsbarg born. Königsbarg weer ok de Geboortsstadt vun’n Philosoph Immanuel Kant, de ok in düsse Stadt lehrt hett. 1736 hett de Mathematiker Leonhard Euler de Brüggen un Insels in Königsbarg as die Basis för de Lösung vun’n Königsbarger Brüggenproblem bruukt, wat to’n mathematischen Ast vun de Topologie liedt hett.
Simon Dach, de Schriever vun Anke vun Tharaw hett dor leevt.




#Article 68: Kohlensüür (1041 words)


De Kohlensüür (H2CO3) is en tweeprotonige Süür. Se kummt tostann, wenn dat Süüranhydrid Kohlenstoffdioxid  (CO2) mit Water reageert. Ehr Solten warrt as Carbonaten oder as Hydrogencarbonarten betekent, man ok ehr Esters warrt Carbonaten nöömt. Technisch bedüden sünd de Polyesters, de as Polycarbonaten betekent warrt.

Dat Gas CO2 löst sik in’n Vergliek to O2 un N2 teemlich goot in Water un reageert to en lütten Deel dormit to Kohlensüür. In de Ümgangsspraak warrt faken dat Gas CO2 as Kohlensüür betekent, wat an sik nich ganz richtig is. Tyypscherwies warrt in de Chemie dat löste CO2 mit de egentlichen Süür H2CO3 as „free Kohlensüür“ tosamenfaat. Se speelt in’n Süür-Basen-Huusholt in grode Rull – in Water jüst so as ok in’t Blood un annere Lieffletigkeiten.

Dat löste Kohlendioxid in en waterige Lösen steiht in en Gliekgewicht mit de Kohlensüür:

Formal stellt de Kohlensüür en Verstöten gegen de Erlenmeyer-Regel dor. De Waag liggt dorüm teemlich wiet op de Siet vun’t Anhydrid. De Andeel vun’t Süürmolekül liggt in waterige Lösen blots bi ruchweg 0,2 %, wat aver matig vun de Temperatur afhangt. In Organismen warrt de Reakschoon dör dat Enzym Carboanhydrase gau maakt. Vun wegen dat de Kohlensüür en tweeprotonige Süür is, gifft se ehr Protonen in twee Dissoziatschoonsstopen an dat Water oder annere Basen af:

De pH-Weert vun de eersten Süürkonstanten liggt (afhangig vun de Temperatur) an sik bi ruchweg 3,88 un is vergliekbor hooch as bi de Etigsüür oder de Zitronensüür. De Andeel vun de Kohlensüür is aver na Glieken (1) swor to bestimmen, so dat de Reakschonen (1) un (2) to Glieken (3) tosamenfaat warrt:

wo sik de (meist jümmer angeven) Weert vun üm un bi 6,5 för den pKS-Weert bi instellen deit. Dat Reakschoonsprodukt is dat Hydrogencarbonat-Ion HCO3−.

De pKS-Weert för de tweete Süürkonstant liggt bi 10,5. Bi de Reakschoon kummt dat Carbonat-Ion CO32− rut.

För de Summ ut dat löste Kohlenstoffdioxid un de Kohlensüür is de Utdruck „fre’e Kohlensüür“ begäng. Se steiht gegenöver vun de Summ ut Carbonat un Hydrogencarbonat, wat de „bunnen Kohlensüür“ is.

De Konzentratschoon vun de dree (an sik veer) Kohlensüür-Spezies, also vun de „fre’en Kohlensüür“, vun’t Hydrogencarbonat un’t Carbonat as ok vun de Oxoniumionen staht över dat Massenwirkgesett mitenanner in Tosamenhang. De Konzentratschoon vun de Oxoniumionen warrt dör den pH-Weert utdrückt. Bi en angeven pH-Weert is de Mengdenproportschoon vun de Spezies fastleggt:

Bi pH 4 liggt mehr as 99 % as „fre’e Kohlensüür“ vör. Bi en pH-Weert vun 6,5, wat gliek is to’n pKS-Weert vun de eersten Süürkonstant, leegt gliek veel vun de „fre’en Kohlensüür“ un vun’t Hydrogencarbonat vör. De Andeel vun’t Carbonat liggt noch wiet ünner een Prozent. Bi üm un bi pH 8,3 liggt de gröttste Andeel an Hydrogencarbonat vör mit ruchweg 98 %. Carbonat un „fre’e Kohlensüür“ hebbt üm un bi 1 %. Is de pH-Weert gliek to’n pKs-Weert vun de tweeten Süürkonstant vun 10,5, leegt glieke Andelen vun’t Hydrogencarbonat un Carbonat vör un dorto en unbedüden Andeel vun de „fre’en Kohlensüür“. Bi pH 12,5 hett dat Carbonat en Andeel vun 99 %, Hydrogencarbonat noch knapp 1 % un de „fre’e Kohlensüür“ gifft dat blots noch in Sporen.

Kohlensüür as reinen Stoff to winnen, is in’t Labor al ümsett worrn. Dat is aver mehr en wetenschoppliche Kuriosität, as dat dat en praktischen Weert hett. Bi deepe Temperaturen un wenn afsluut keen Water oder Metallionen togegen sünd – beide wirkt to dull as Katalysaters för de Verfalsreakschoon to Kohlenstoffdioxid un Water – kann de Kohlensüür H2CO3 as waterklare Fletigkeit ahn Klöör dorstellt warrn.

Ut dat Rebeet vun de Waterchemie stammt en wietere Koppel vun Trivialnaams för kalkhollig Waters, de nich cheemsch ünnerscheedliche Spezies, man Gemengdelen betekent. De nafolgen Begrepen beteht sik jümmer op Mengdendelen vun de „fre’en Kohlensüür“, bi de twüschen de Kohlensüür un den Kohlenstoffdioxid nich wieter ünnerscheedt warrt.

Na dat Kalk-Kohlensüür-Gliekgewicht staht de Konzentratschonen vun Calcium un Kohlensüür in en Afhangigkeit. Man ünnerscheedt de Mengde vun de „tohören“ Kohlensüür vun de Mengde vun de „överscherigen“ un de „(kalk)aggressiven“ Kohlensüür. „Tohören“ Süür hollt in’t Mengdengliekgewicht vun de Kohlensüürspezies den pH-Weert jüst so siet, dat de dorvun afhangige Konzentratschoon vun’t Carbonat multiplizeert mit de vun’t Calcium jüst noch nich dat Lööslichkeitsprodukt vun’t Calciumcarbonat överstiegen deit. „Fre’e Kohlensüür“, de doröver rut noch vörkummt warrt as „överscherig“ betekent. Dor künn nu en Deel vun wieteren Kalk in ösen bringen, is dormit also „(kalk)aggressiv“. Mit de Tillmannschen Glieken kann de tohörig „fre’e Kohlensüür“ för jeden Geholt vun Calcium utrekent warrn. För’t Opbereiden un Entkalken vun Waters is de nipp un naue Kenntnis vun dat Gliekgewicht vun grode Bedüden. Drinkwaters schüllt keen överscherige „fre’e Kohlensüür“ bargen, vun wegen dat Iesen oder annere Metallen dormit reageert un so to’n Bispeel Rohrleidungen ut Stahl angrepen warrt. Ok disse Reakschonen sünd afhangig vun de Konzentratschoon in’t Gliekgewicht mit de tohören Carbonaten. Man snackt dorüm to’n Bispeel vun „Iesen-aggressive Kohlensüür“.

Bi eenige Koppeln vun Anwenners, to’n Bispeel in de Fischeree, warrt de nöömten Mengdenbegrepen faken verkehrt verstahn, so to’n Bispeel as weer de „aggressive Kohlensüür“ sünners schädlich för de Fisch. Nu bestaht aver de Fisch nich ut Kalk, so dat de aggressive Kohlensüür sik gegen jem nich anners utwirkt as de Rest vun de Kohlensüür. För’t Aten vun de Fisch is de gesamte löste CO2-Konzentratschoon wichtig un för en Verätzen is alleen de pH-Weert bedüdsom. De „tohören Kohlensüür“ warrt dor op de Oort verkehrt opfaat, as wenn se in sünnere Wies an’t Hydrogencarbonat binnt un dorüm nich dör Belüften uttodrieven oder dör Fotosynthees to verbruken weer. Dat is aver natürlich Tüdelkram.

Vun de Kohlensüür sünd ok orgaansche Derivaten, as verschedene Kohlensüüresters. De sünd licht togänglich dör de Reakschoon vun Phosgen mit Alkoholen. Vun technische Bedüden sünd vör allen de Amiden vun de Kohlensüür. Jemehr Stammverbinnen is de Harnstoff. Bispelen sünd de Urethanen (vun Urea, Harnstoff). Dat sünd substitueerte Esters vun’t Monoamid vun de Kohlensüür, de Carbaminsüür. Dat sünd de Stammverbinnen vun bannig bedüdene Kunststoffen, de Polyurethanen.

Kohlensüür warrt weltwiet för tallrieke Produkschoonsvörgäng insett. An’n bekannsten sünd dorbi wohrschienlich de Frischdrunken as Bruus, Cola oder ok Beer. Johann Jacob Schweppe hett in’t late 18. Johrhunnert en Verfohren utklamüstert, mit dat he Water mit Kohlensüür versetten künn. In’t 19. Johrhunnert hett man dormit anfungen, Kohlensüür in Mineralwater bitogeven, üm dat sik dat länger hollen de. Kohlenüssr is butedem en wichtigen Bestanddeel in de sterilen Verpackenstechnik.




#Article 69: Kohlenstoff (2401 words)


De Kohlenstoff (latiensch: Carbonium) is en Element ut dat Periodensystem un tellt to de Nichtmetallen. Dat Atomteken is C un de Atomtall is 6. In de Natur kann Kohlenstoff gediegen oder cheemsch bunnen vörkamen. Dat Kohlenstoffatom wiest en sünnere Anorden vun de Elektronen in de Hüll op, neemlich en halfvulle L-Schaal. Dordör kann Kohlenstoff bannig komplexe Molekülen billn un hett vun all cheemsche Elementen de gröttste Männigkeit vun Verbinnen. Kohlenstoffverbinnen sünd de molekulare Grundlaag vun all Leven op de Eer un stellt dormit ok de Grundlaag dor för de orgaansche Chemie.

Kohlenstoff is en essentiell Element vun de Biosphäär op de Eer. De Kohlenstoff kummt in all Leevwesen vör un is na’t Gewicht dat bedüdenste Element na’n Suerstoff (Water). All Geweev, worut de Leevwesens opboet sünd, besteiht ut orgaansche Kohlenstoffverbinnen.

Ut Sicht vun de Geologie dorgegen kummt de Kohlenstoff nich övermatig faken vör. Man finnt em in de nich belevten Natur in elementare Form (Demant, Graphit) as ok in Verbinnen. Demant warrt vör allen in Afrika (sünners in Süüdafrika un in de Demokraatschen Republiek Kongo) un in Russland anfunnen. Faken is Demant in vulkaansche Stenen as Kimberlit optodecken. Graphit kummt teemlich roor in Metamorphiten vör, de Kohlenstoff bargt. De wichtigsten Vörkamen sünd in Indien un de Volksrepubliek China.

An’n fakensten finnt een Kohlenstoff in Form vun anorgaansch Carbonatsteen (ruchweg 2,8 · 1016 t). Carbonatstenen gifft dat an vele Steden un deelwies billt se hele Bargen. En bekannt Bispeel för en Carbonatbargland sünd de Dolomiten in Italien. Dat gifft verschedene Carbonat-Mineralen. De wichtigsten dorvun sünd Calciumcarbonat (CaCO3, mit de Modifikatschonen Kalksteen, Kried un Marmor), Calcium-Magnesium-Carbonat (CaCO3 · MgCO3, Dolomit), Iesen(II)-carbonat (FeCO3, Iesenspat) un Zinkcarbonat (ZnCO3, Zinkspat).

Kohlenstoff gifft dat ok in de Form vun de fossilen Brennstoffen Kahl, Eerdööl un Eerdgas. Aver dat sünd keen reine Kohlenstoffverbinnen, man Mischen ut vele verschedene orgaansche Verbinnen. Se entstaht dör Ümwanneln vun de Överresten vun Planten (Kahl) un Deerten (Eerdööl un -gas) ünner hogen Druck. Bedüdende Vörkamen för Kahlen gifft dat in de USA, China un Russland. In Düütschland liggt en grote Lagersteed in’t Ruhrrebeet. De wichtigsten Vörkamen vun Eerdööl leegt op’t araabsche Halfeiland (Irak, Saudi-Arabien). Wietere Fundöörd sünd in’n Gulf vun Mexiko un in de Noordsee.

Ok in de Luft gifft dat Kohlenstoff, neemlich as Kohlenstoffdioxid, wat en Andeel an de Luft hett vun ruchweg 0,04 %. Dat Gas kummt dör’t Verbrennen vun Verbinnen tostannen, de Kohlenstoff bargt so as de fossilen Energiedrägers. CO2 is ok in’t Seewater löst un hett dor en Massenandeel vun üm un bi 0,01 %.

De gröttste Deel vun’n Kohlenstoff op de Eer is in de buteren Steenhüll, de Lithosphäär, spiekert. All annern Vörkamen maakt tosamen blots ruchweg en Dusendstel vun de Samtmengde an Kohlenstoff ut.

As Element kummt Kohlenstoff in dree verschedene Modifikatschonen vör (Allotropie), nämlich as Demant, Graphit un Fulleren. Bito gifft dat noch annere Formen vun’n elementaren Kohlenstoff. De ünnerscheedlichen Strukturen hebbt mit den Opbo vun’t Atom to doon.

Woans de ünnerscheedlichen Utprägen vun’n Kohlenstoff tostannen kamen doot, warrt dör dat Modell vun de Atom- un Molekülorbitalen verklort:

Kohlenstoff hett söss Elektronen. Na dat Schalenmodell besett twee dorvun de binnere 1s-Schaal un twee wietere sitt op de 2s-Schaal. De annern beiden Elektronen warrt vun’t 2px- un vun’t 2py- Niveau opnahmen. An cheemsche Reakschonen sünd blots de veer buteren Elektronen vun de tweeten Schaal bedeeligt. De Wohrschienlichkeit, sik an en Steed optohollen is bi Elektronen in en s-Niveau as’n Kugel formt. Op en p-Niveau is se anisotrop un de Elektronen bewegt sik in en drapenförmigen Ruum mit elk en Drapen links un rechts vun de Mitt op de X-Ass, wenn man sik dat Atom in’n Oorsprung vun en karteesch Koordinatensystem vörstellt. Piel dorto staht de py- un pz-Orbitalen.

Dat 2s-Niveau kann mit de 3 2p-Niveaus hybridiseeren un veer sp³-Orbitalen billn, de vun jemehr Energie her gliekweertig sünd. Dat kann een sik so verkloren, dat een vun de s-Elektronen in dat vörher leddige p-Orbital böhrt warrt, wobi sik de Energien vun de Orbitalen anglieken doot. Disse Orbitalen hebbt nu en langtogene asymmetrische Drapenform. Wiel de p-Orbitalen noch spegelsymmetrisch to’n Middelpunkt anordent weern, wiest sik de Hybridorbitalen nu külenordig in en Richt verlängert. Dat Bild wiest de Hööftkülen; de Nevenkülen sünd vun wegen de Översichtlichkeit weglaten worrn. De veer sp³-Orbitalen sünd symmetrisch mit den gröttst mööglichen Afstand in’n Ruum utricht un wiest in de Ecken vun en Tetraeder, den een sik vörstellen kann.

Wenn sik de sp³-Orbitalen vun Atomen överlappen doot, künnt se faste kovalente Binnen ingahn, de sik denn in de tetraedrischen Struktur wedderspegelt. Se billt dat Grundgerüst vun’t Demantgidder

Wenn blots twee vun de 3 mööglichen Orbitalen an’t Hybridiseeren bedeeligt sünd, denn kamt de so nöömten sp²-Orbitalen dorbi rut. Disse sp²- Orbitalen richt sik pielliek to dat överblevene p-Orbital ut. Wenn dat p-Orbital to’n Bispeel piel to de x-y-Even steiht, denn leegt de sp²-Orbitalen symmetrisch utricht in de x-y-Even un hebbt to’nanner den glieken Winkel vun 120°. Dat Bild wiest, woans een sik dat vörstellen mutt. Dat p-Orbital, dat nich hybridiseert is, is dorbi weglaten worrn.

Ok sp²-Kohlenstoff-Atomen künnt mitenanner kovalente Binnen ingahn, de denn in een Even leegt. Jemehr Struktur is hexagonal – dat is de Grundstruktur vun de Planarevenen vun’n Graphit. De fre’en p-Orbitalen künnt aver ok ünner’nanner wesselwirken. Se formt de π-Binnen mit düütlich lüttere Binnenenergien as de σ-Binnen vun de sp² oder sp³-Orbitalen.

Cheemsch warrt dorbi vun en Dubbelbinnen snackt. De Schrievwies C=C betütt den ünnerscheedlichen Charakter vun de beiden Binnen nich mit in. De Binnenenergie vun de demantordigen tetraedrischen sp³-Eenfachbinnen 'C-C' liggt bi 350 kJ/mol. De vun de graphitordigen hexagonalen  sp²-DubbelbinnenC=C liggt blots üm 260 kJ/mol höger. In en Kohlenstoffring mit söss Kohlenstoffatomen warrt de π-Binnen bestänniger dör dat Delokaliseeren vun de Elektronen binnen den Ring (kiek ok bi Benzol).

Wenn blots een p-Orbital mit dat s-Orbital hybridiseert, entstaht twee linear anordente Binnenkülen. Wenn se an de x-Ass langs orienteert sünd, wiest de fre’en p-Orbitalen in y- un in z-Richt. Twee sp-hybridiseerte Atomen künnt en Kohlenstoff-Dreefackbinnen formen. En Bispeel is dat Gas Ethin (Acetylen) HC ≡ CH. Dat heet also, dat sp³-Binnen dreedimensionale Strukturen formen doot, wiel sp²-Binnen tweedimensionale un sp¹-Binnen hööchstens eendimensonale Keden, as to’n Bispeel H-C≡C-C≡C-H billt.

De Kohlenstoff-Atomen, de sp³-kovalent tetragonal bunnen sünd, hebbt keen fre’en Elektronen. Dat Material is dorüm en elektrischen Isolater mit en Bandlück vun 5,45 eV, de sichtbor Licht nich absorbeert. Dat Doteeren mit Frömdatomen tüügt Tostännen in de Bandlück un ännert dormit de optischen un elektrischen Egenschoppen. So kummt to’n Bispeel de licht gele Farvtoon vun vele natürliche Demanten op Stickstoff torüchtoföhren, wiel Daiamant, de mit Bor doteert sünd, halfleiden sünd un en licht blaue Klöör opwiest. Ünner Luftafsluss wannelt sik Demant bi Temperaturen üm 1500 °C in Graphit üm. An de Luft verbrennt Demant al bi ruchweg 700–800 °C to Kohlenstoffdioxid.

Ünner Normalbedingen (1 bar, 25 °C) gellt Demant as metabestännige Form vun’n Kohlenstoff. Dat is na ne’ere Forscherarbeiten aver nich mehr seker, vun wegen dat

En bannig rore Modifikatschoon vun’n Demant is de Lonsdaleit, de ok hexagonal Demant nöömt warrt. Disse Form kummt tostannen, wenn Graphit dör en Schockvörgang, also bi hogen Durck un hoge Temperaturen as bi’n Impakt, in Demant ümwannelt warrt. De hexagonale Charakter vun de Kristallstruktur blifft dorbi bestahn,  man in’n Gegensatz to Graphit is nu jeed Kohlenstoffatom an veer annere kovalent bunnen.

De Kohlenstoff-Atomen, de sp²-kovalent hexagonal bunnen sünd, billt bannig faste Evenen. Ünnerenanner sünd disse Evenen man blots rööd över de swacken Van-der-Waals-Kräft bunnen. Makroskopisch kummt dorüm dat Splitten langs de Planareven an’n düütlichsten rut. Vun wegen dat de Even so dünn sünd, markt een vun jemehr bannige Fastigkeit kuum wat.

Dör disse Struktur is Graphit en düchtig anisotrop Mineral: An de Kristallevenen langs verhollt sik Graphit as en düchtig goden Leider för Warms un för elektrischen Stroom. De Leddanlaag is dorgegen teemlich slecht vun een Even to de nächsten.

En regulär hexagonal Wavenmuster, as dat de Kohelnstoffatomen in de Evenen vun’n Graphit utbillt, is flachig. Wenn een nu een poor vun de Sössecken dör Fiefecken uttuuscht, kamt dorbi krümmte Flachen rut, de in sünnere Anorden vun de Fief- un Sössringen slatene Körpers billt. De Fullerenen sünd solke Strukturen. Dorbi leegt de sp²-Binnen nich mehr in een Even, man se billt en rüümlich afslatene Figur. De lüttste möögliche Struktur besteiht dorbi blots noch ut Fiefecken un bruukt twintig Kohlenstoffatomen. De Figur, de dorbi tostannen kummt, is en Pentagon-Dodekaeder. Dit eenfachste Fulleren is bit hüüt blots dör Massenspektrometrie nawiest worrn.

En vun de bestännigsten Fullerenen bestieht ut sösstig Kohlenstoffatomen un bargt blangen Sössecken blots Fiefecken, de mit keen anner’t Fiefeck en gemeensome Kant hebbt. Dat Muster (en afstumpten Ikosaeder) gliekt en Football na olle Oort. De Struktur warrt to Ehren vun Richard Buckminster Fuller ok as Buckminster-Fulleren betekent. De Molekül-Kugeln vun de Fullerenen sünd ünnerenanner över temmlich swacke Van-der-Waals-Kräft bunnen, jüst so as de Basalevenen vun’n Graphit. In de Twüschentiet sünd ’n Reeg vun Fullerenen mit ünnerscheedliche Grötten isoleert un deelwies ok kristalliseert worrn. Man kann jem dorüm as richtige Modifikatschonen ansehn. Fullerenen kamt wohrschienlich in all Orden vun Sott vör, t. B. ok in’n Sott vun Kersenflammen.

In’n amorphen Kohlenstoff (a-C) sünd de Atomen ahn wietrecken Orden vernett. Dat Material kann mit all möögliche sp²:sp³-Proportschonen synthetiseert warrn, wobi de Egenschoppen vun’t Material langsom vun’n Graphit to de vun’n Demant övergaht. In de Industrie warrt dorför faken de Utdruck Diamond like Coating oder Diamond like Carbon (DLC) bruukt.

Bi en sp³ Hybridiseerandeel vun mehr as 70 % warrt vun tetraedrisch amorphen Kohlenstoff (ta-C) snackt. Dit Material wiest en hogen elektrisch Wedderstandelektrischen Wedderstand un optische Transparenz op un is bannig hard. De Synthees kann dör PVD- oder PECVD-Methoden maakt warrn. Dat Materialwarrt dorbi as Schicht afscheedt (amorphe Kohlenstoffschicht).

Kohlenstofffesen bestaht ut sp²-bunnen Kohlenstoff as bi’n Graphit. Isotorpe Fesen verhollt sik as polykristallinen Graphit un hebbt blots en lütte Fastigkeit. Matten un Packen ut Fesen warrt to’n Bispeel för Warmsafdichten bruukt. Dör Strecken bi’t Herstellen is dat mööglich, de Basalevenen na de Feesass uttorichten. Dordör kriggt man hoochfaste Fesen mit Egenschoppen, de langs de Basalevenen meist an de vun’n Graphit rankamt. Anisotrope Kohlenstofffesen sünd licht, utermatig stief un fast un warrt in Verbundwarkstoffen insett.

Glaskohlenstoff („Glassy Carbon“) is en hoochtechnoloogschen Warkstoff ut reinen Kohlenstoff, de de Egenschoppen vun Glas un Keramik mit de vun’n Graphit verbinnt. In’n Gegendeel to Graphit hett Glaskohlenstoff en fullerenordige Fienstruktur un bargt dordör en breet Rebeet vun gode Materialegenschoppen. De Leddanlaag is to’n Bispeel sieter as bi’n Graphit.

As Graphen warrt en Graphit-Basaleven vun sp²-hybridiseert Kohlenstoff betekent. De dünnen Schichten kann man dör cheemsch Splitten vun Graphit maken. In Kunststoff inbett egent sik dat as Utgangsmaterial för ne’e Verbundwarkstoffen oder för Ünnersöken vun tweedimensionale Kristallen.

Wenn een orgaansche Materialen as to’n Bispeel de Schalen vun Kokosnütt vörsichtig graphiteert, kummt dorbi en porösen Kohlenstoff bi rut. De Hollrüüm sünd dorbi mitenanner verbunnen as bi’n Swamm un billt dordör en bannig grote binnere Böverflach. Aktivkahl kann löste Stoffen in lütte Kunzentratschonen ut Fletigkeiten filtern un Gasen absorbeeren.

Sott is ok en Kohlenstoff op Grundlaag vun’n Graphit. De Egenschopp vun’n Graphit kamt üm so duller rut, je reiner de Sott is. Sott vun Lampen un Kersen is tomeist stark mit orgaansche Verbinnen verunreinigt, de dat Utbillen vun gröttere Graphit-Verbännen hinnert.

En wietere Form stellt de sp²-bunnen Kohlenstoffatomen dor, dde as’n Zylinder anordent sünd. Jemehr Geometrie kummt ut en evene Graphitschicht tostannen, de to’n Zylinder oprullt warrt. Dorbi entsteiht en Röhr, de tosätzlich noch verdreiht wesen kann, wodör sik de elektrischen Egenschoppen ännert. Dat is mööglich, dat mehrere eenwannige Röhren zentreert inenanner leegt. Dorüm warrt twüschen multiwalled carbon nanotubes (MWCNT) un single-walled carbon nanotubes (SWCNT) ünnerscheedt.

Bito gifft dat so nöömte Carbon nanobuds, de de Egenschoppen vun Kohlenstoffnanoröhren un Fullerenen mitenanner kombineert.

Kohlenstoffnanoschuum is en tofallig orienteerte, nettordige Anorden vun Kohlenstoff-Hopens, ruchweg so as de Glaskohlenstoff aver mit düütlich gröttere Hollrüüm. Jemehr dörsnittliche Dörmeter liggt bi söss bit negen Nanometer. Ut technische Sicht is Kohlenstoffnanoschuum in Aerogel mit en Dicht vun 0,2 bit 1,0 g/cm³. Deelwies gifft dat noch sietere Dichten mit ungewöhnliche magneetsche Egenschoppen.

Vun’n Kohlenstoff gifft dat twee bestännige Isotopen 12C un 13C, wovun dat eerste to 98,9 % in de Natur vörkummt un dat annere blots to 1,1 %. 12C is as Betogspunkt to’n Meten vun Atommassen defineert worrn. 13C kann bi NMR-spektroskoopsche Ünnersöken insett warrn.

Blangen de bestännigen gifft dat ok noch en Reeg vun radioaktive Isotopen. Dat bekannste dorünner is dat 14C mit en Halfweertstiet vun 5.730 Johren. Dit Isotop entsteiht in de Atmosphäär dör en natürliche Karnreakschoon ut dat Stickstoff-Isotop 14N. Orgaansche Verbinnen nehmt also 14C in en sünnere Proportschoon to de bestännigen Isotopen op. Wenn disse orgaansche Verbinnen nu aver vun de Atmosphäär, also vun de Luft, afslaten warrt, ännert sik disse Proportschoon mit de Tiet dör radioaktiven Verfall. Dör’t Bestimmen vun de 14C-Proportschoon to de bestännigen Isotopen kann man also op dat Öller torüchsluten. Disse Radiokarbonmethood warrt vör allen in de Archäologie anwennt.

Dat Inkahlen is en Värgang, bi den över geoloogsche Tietrüüm de Kohlenstoffandeel vun orgaansche Stoffen anstiggt. Disse Vörgang hett to’n Entstahn vun Bruun- un Steenkahl ut Plantenöverresten vun’t Karbon föhrt. En gau Verfohren is dat Ophitten ünner Inertgas. De Karboniseeren (bit ~1900 °C) un Graphiteeren oder Graühitiseeren (baven vun 2000 °C) föhrt to’n bannig Kohlenstoffanriekern in Minuuten oder wenige Daag – afhangig vun de Materialmengde.

As Rohstoffen to’n Winnen vun Kohlenstoff kamt Anthrazitkahl, Steenkahl, Koks (karboniseerte Steenkahl), Bruunkahl, Eerdööl, Eerdgas, Torf, Holt un Holtkahl (karboniseert Holt) in Fraag.

Kohlenstoff is dat Element, dat vun all Elementen de meisten Verbinnen billn kann. Dorvör liggt blots noch de Waterstoff, man ok bl.ots, vun wegen dat Waterstoff in meist all Kohlenstoffverbinnen mit in is. Sünnerheiten ’n Kohlenstoff sünd, dat he Keden un Ringen mit sik sülvst un annere Elementen billn kann, as ok Dubbel- un Dreefackbinnen ünner Bedeeligen vun π-Orbitalen. Dör sien middelstarke Elektronegativität hett Kohlenstoff en goot Binnenvermögen to elektropositivere as ok to elektronegativere Elementen. All Oxidatschoonstopen vun -IV bit +IV kamt in de Natur in anorgaansche un orgaansche Verbinnen vör.

Bit op wenige Utnahmen warrt Verbinnen vun Kohlenstoff to de orgaanschen Chemie rekent, de mitünner ok as de „Chemie vun’n Kohlenstoff“ betekent warrt. De orgaansche Chemie ümfaat mehr Verbinnen as de hele anorgaansche Chemie, vun wegen dat de Kohlenstoff de Egenoort hett, lange Keden un kovalente Binnen mit annere Atomen to billn. Ok de Biochemie is en Deel vun de orgaanschen Kohlenstoffchemie. To de eefachsten Verbinnen tellt beiden Alkanen Methan un Ethan.

To de anorgaanschen Verbinnen warrt traditschonell blots en poor Kohlenstoffverbinnen tellt. Dorünner sünd de Suerstoffverbinnen an bedüdensten:




#Article 70: Latiensche Spraak (355 words)


Latiensch of ouk Latien is de Spraak vun de olen Römers. Ok later wöör un ward latiensch snackt un vör allens schreven: In de Kark, in de Medizin, vun de Afkaatens, de Biologens un ok süns in de Wetenschapen.

Latien höört to de itaalschen Spraaken, de sümmes wier to den Tak van de centum Talen höört, de weer een Onderdeel van de indogermaansken Talen sünt. Latien is ene syntetiske Taal, dat betekent, dat bijna aol de grammatisken Formen düür Voorsettels (Präfix) of Anvugels (Suffix) an de Stam van de Woorden gebeld werdt. Latien hef bi de Hoofdwoorden ses Naamfallen, dat sünt die veer, die wi ouk in Hoogdüütsk hett, aos er sünt Nominativ, Genitiv, Dativ en Akkusativ, en twee, die er vandaag in het Hochdütsk nich meer sünt, de Ablativ een Reste van de Vokativ. Bi de Doewoorden hef het Latien jüstsou aos Platt- en Hoogdüütsk 6 Tieden, maar se worren bijna aolle sonder Hülpsdoewoorden bebeldt. Dat gült ouk vöör dat Belden van Aktiv en Passiv en van de Isform en de Mogelikheidsform. Düür düsse velen grammatisken Formen met velen Uutzonderungen is Latien heel swoar te leren. Düt mag ene Oorsake doarvöör sijen, dat aol in Roomske tiet het gewone volk ene heel makkelikkere Form met minder grammatiske Formen, het sou genomde Vulgärlatien, gebroik, worut sik na’t End van dat Röömsch Riek all Romaansche Spraken van vundaag entwickelt hebbt.

In de ole Tied weer Latiensch de Spraak vun de Lü ut de italiensche Landschap Latium, wo Rom in liggen deit. Mit dat Utbreeden vun dat Römsche Riek breed sik ok de Spraak ut, bit na Britannien un Germanien. Na dat Enn vun dat Römsche Riek bleev Latiensch de Spraak vun de Kark un vun de Wetenschap. Wokeen op sik höll, de harr in't Medeloller latiensch snackt. Bet so 1300 weern ok in dat plattdüütsche Spraakrebeet de opschreeven Saaken op latiensch. Ok Adam vun Bremen un Anton Praetorius harrn op latiensch schreven. Denn geev dat obers ok in de Hansetiet af un an Urkunnen op plattdüütsch. 

Ut ganz verscheeden Tieden sünd denn ok latiensche Wöör in dat plattdüütsche kamen, to'n Bispeel de Keuk oder de Persepter.




#Article 71: Litauen (182 words)


Litauen, (op Litausch Lietuva) is en lütte Republiek, de in’n Noordoosten vun Europa an’e Ostsee liggt (Baltikum). Navers sünd Lettland, Wittrussland, Polen un en lütt Deel vun Russland - de Kaliningrader Oblast, wat de ehemals en Deel vun Oostpreußen weer. De Hööftstadt is Wilna. Unafhängig ist de Staat siet den 11. März 1990. To'n 1. Januar 2015 is Litauen as 19. EU-Staat de Eurozoon bitreeden un führ eegen Euromünten in.

Amtsspraak is Litausch, wat mit Lettsch un Preuss’sch verwandt is.
In alle Rebeden is de Mehrheitsspraak Hoochlitausch. In den Osten warrt en beten Poolsch un Witruss’sch snackt. Vele Inwannerers snackt hüüttodaags ok Russ’sch.

Plattdüütsch warrt fast nich snackt. Welke Litauer snacken Hoochdüütsch, Russ’sch, Ingelsch un Franzöösch.

De litausche Landschap is liek as de noorddüütsche. De gröttste Deel vun dat Land reckt nich över 200 Meters NN. Dat Landschapsbild wesselt twüschen Flachlannen un lütte Hümpels. Litauen reckt vun de Oostsee na de Asmena (Hümpels). De längste Stroom is de Nemunas.

De Verfaten is parlamentaarsch un demokraatsch. 
Litauen is en Unitarrepubliek. Präsidentin is Gitanas Nausėda, Ministerpräsident is Saulius Skvernelis.

Vilnius, Europakulturhööftstadt 2009, UNESCO Objekt




#Article 72: Liechtensteen (376 words)


Liechtensteen , amtelich Förstendom Liechtensteen, is 'n Binnenstaat in Middeleuropa un 'n konstitutschonelle Erfmonarchie op demokratsch-parlamentarsche Grundlaag. De Eigenständigkeit liggt bi de Lüe un ook bi de Landförst. Dat Alpenland Liechtensteen grenst westelich an de Swiez un ostelich an Öösterriek un is in twee Regionen un elve Gemeenen opdeilt. Liechtensteen is met sauwat bi 36.000 Inwohners de lüttjeste Staat in de düütsche Spraakruum. De Höftstad un de Sitt van de Först is Vaduz, de grotste Oord is Schaan. De sterk kultivierte Noorden, dat Opperland, un de minderer bewirtschappte Süüden, de Onnerland, wiesen de Landschapp van de Förstendom. 

Dat Förstendom word met de Gründung van de Rhienbund, in de Jahr 1806, faktisch unafhänglich, un is sied de Införung van 'n Tollkontrakt in de Jahr 1923 sterk met de Swiez verbunden. De Förstenmonarchie is Medeglied van de Vereente Natschonen un de Europääsche Wirtschappsruum, aver nich in de Europääsche Union.

Liechtensteen is 'n an de Rhien liggende Binnenstaat in de Alpen. Dat Förstendom is van de swiezer Kantonen St. Gallen in de West, Graubünden in de Süüd un in de Oost van de östenrieksche Bundsland Vorarlberg umgewen. Siene politsche Staatsgrenz tau de Swiez in de West is gliek de Loop van de Rhien. De süüdeliche un osteliche Grenz is dör de Alpen-Hoochbargen un de Rätikon präägt. De Grenz tau Öösterriek löppt höftsächlich op de Bargenkamm. Dat Förstendom is de enzige Alpenstaat, de kompleet in de Alpen liggt. Liechtensteen is bineben Usbekistan de enzige Staat, de bloot van Binnenstaaten umgewen is. 

Umme bi twee Driddel van de Inwohners sien boren Liechtensteener (65,8 %); ein Fiefdel (20,1 %) van de Wohnlüe kümmt ut de anneren düütsche Spraakruum (10,8 % ut de Swiez, 5,9 % ut Öösterriek un 3,4 % ut Düütschland), folgt van 3,3 % ut Italien un ut de vormalige Jugoslawien, 2,6 % sien ut de Türkei un 4,8 % kümmen ut annere Lannen. Rund 90 Natschonalitäten lewen ständig in Liechtensteen.

De Liechtensteener spreken 'n alemannsche Dialekt van de Hoochdüütsch. Dat Hoochalemannsch ward ook in de Naverkantonen Graubünden un St. Gallen un ook in de östenriekse Vorarlberg sproken. 

Schrift- un Medienspraak is aver Hoochdüütsch. Liechtensteen is de enzige Staat met Düütsch as alleeniger Amtsspraak.

De Verfaten is demokraatsch. De Vertreden na buten liggt bi de Swiez.

(Alle Sieden op Hoochdüütsch)




#Article 73: Bueree (159 words)


Landweertschap (de, f.) is de Anbo vun Planten un de Tucht vun Veehtüüch för de Nehrmiddelprodukschoon. 

Vör dat de Minschen Landweertschop dreven hebbt, sünd se al op de Jagd gahn un hebbt Planten to’n Eten sammelt.
So wat vör 8000 v. Chr. hebbt de Lü anfungen, Veehtüüch to hooln. Meist sünd se mit ehr Veehtüch in en grotet Rebeet as Nomaden rümtrocken.

De Anbo vun Koorn is een Markmol vun all olle Kulturen. Dat güng al in de Steentiet los. Bi de olen Ägypters weer dat Garst un Weten, ok bi de Sumerers un later denn bi de Greken un Römers. In China weer dat de Ries, un in Amerika de Mais.

Na dat, wat trocken warrt, ünnerscheed wi

Na de Grött vun den Bedrief ünnerscheed wi

Freuger weer dat so, dat de mehrsten Minschen in de Landweertschap arbeiden deen. Dat weern mehr as de Hälft vun all de Lü. Hüüt is dat vunwegen de Technik allens anners wurrn.




#Article 74: London (382 words)


London is de Hööftstadt vun England un vun dat Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland. De Stadt liggt an'e Themse in Süüdoostengland. An'n 1. April 1965 is Greater London (Platt:Groot-London) grünnt wurrn. Greater London hett siet de Tiet en gemeensam Verwalten. In dat Johr 2006 leven dor 7.512.400 Minschen up 1.579 km², dor mank sünd 2.972.900. de in de 13 Stadtbezirken vun Inner London wahnt. In de Agglomeratschoon vun London leven in dat Johr 2001 8.278.251 Inwahners.

London is en vun de wichtigsten Zentren för Kultur, Finanzen un Hannel in de Welt (Weltstadt). Dor gifft dat bannig veel Universitäten, Hoochscholen, Theaters un Museums. De Gemarken vun Greater London sünd updeelt in Inner- un Outer London un sett sik tohopen ut de City of London un denn noch 32 annere Stadtdelen („London boroughs“), dormank ok de City of Westminster. In London sitt de Internatschonale Organisatschoon för Seeschipperee (IMO).

London liggt över 45 km langs den Themse-Stroom, wo Schipperee up bedreven warrt. In'n Dörsnitt liggt de Stadt 15 m över NN. De Anfang vun de Stadt lä in en Wohnsteed in'n Noorden vun de Themse, in de hüdige City of London. Ut düssen Grund liggt de gröttere Deel vun de Stadt noch hüdigendags in'n Noorden vun de Themse. Bit 1739 weer de London Bridge de eenzige Brugg över den Stroom. As in dat 18. un 19. Johrhunnert annere Bruggen un de Iesenbahn boot wurrn sünd, is de Stadt na all Richtungen hen grötter wurrn. Dat Land is platt oder hett en poor Buckels. Dorüm konn de Stadt sik goot utbreden. 

Fröher weer de Themse veel breder un sieder as hüdigendags. Hüüttodaad is se meist ganz mit Dämm ingrenzt un de Bäken un Fleten, de dor toströömt, liggt ünner de Eer. De Tieden vun de Noordsee her sünd in London noch düütlich to spören, dorüm gifft dat in de Stadt ok de Gefohr vun Överswemmen un Stormfloot. Bi Woolwich ööstlich vun Greenwich is in de 1970er Johren dat Thames Barrier boot wurrn. Dat is en Wehr gegen de Gefohr vun Hoochwater. 

Dat Stadtzentrum dicht bi'n Trafalgar Square liggt up 51,30° Noord un 0,08° West. Dör dat königlich Observatorium in Greenwich is de bekannte Nullmeridian dörleggt wurrn. Vun em gaht de Längengraden ut un dormit ok de Tietzonen.

London hett de ollste U-Bahn vun de Eer.




#Article 75: Liwwadden (155 words)


Liwwadden (Freesch Ljouwert, Stadtfreesch: Liwwadden, Nedderlannsch: Leeuwarden) is de Hööftstadt vun de Provinz Freesland in de Nedderlannen. Up den 1. Dezember 2005 hefft in de Gemeende 91.771 Inwahners leevt un dat geev dor knapp 55.000 Arbeitsplätz. Liwwadden is een vun de Elf Steden vun de Provinz Freesland.

Al vor dat Johr 1000 leven Minschen an den Oort, de nu Ljouwert heet. Dortieds lä de Oort an de Middelsee, de al in dat 13. Johrhunnert togahn is vunwegen Slick un Modden. De Hannel reck bit nah Russland hen. In dat Johr 1435 sünd de dree Warften-Dörper Oldehove, Nijehove un Hoek tohopenföögt wurrn to de Stadt Liwwadden. In dat sülbige Johr kreeg de Oort Stadtrecht.

Um 1650 höör Liwwadden to de tein meist bedüdend Städen in de Nedderlannen. Dormals harr de Stadt bi 16.500 Inwahners.

Hüdigendags hett Liwwadden de Funktion as een Zentrum för de Region, man in de Nedderlannen is de Stadt nich mehr so wichtig.




#Article 76: Lübeck (195 words)


Lübeck [ˈlyːbeːk]  (ok: Lübeek) is en ole Hansestadt in Sleswig-Holsteen. Lübeck liggt an de Traav un hett 215.000 Inwahners. 

De ole Stadt liggt op en Insel in de Traav. To Lübeck höört ok Travemünn, wat en Seebad is. De Haven vun Lübeck maakt Hannel besünners na de Länner langs de Oostsee. Vun Travemünn gaht Fährscheep na Trelleborg.

De Naam kümmt vun dat ole slaavsche Liubicen, en Steed, vun de al Adam vun Bremen 1076 vertellt hett. Hinnerk de Leuw, Hertog vun Sassen, hett denn de Stadt Lübeck dor grünnt, wo se hüüt liggt. Dat weer 1159. Denn hett Lübeck gau Opswung nahmen un driev besünners Hannel langs de hele Ostseekant. Lübsche Kooplüüd sluten sik to Hansen tosamen. Un later maak de Stadt Lübeck den Anfang för de Hanse as Bund vun Städer. Hamborg weer de Noordsee-Haven för Lübeck un Lübeck de Oostsee-Haven för Hamborg. Dorüm harrn de Städer ok in dat 14. Johrhunnert en Kanal twüschen Alster un Traav maakt (Alster-Beste-Kanal). De hett dat aver nich lang maakt un dat lütte Stück twüschen Alster un Traav weer denn mit Ossenkarrn maakt. Aver na de Ilv harrn se denn den Stecknitz-Kanal boot, de na Lümborg güng.




#Article 77: Labskaus (176 words)


Labskaus is een Eten vun de Waterkant. Is ok good op’n Schipp to eeten. All de Saken, de een dorto bruukt, kanns op Vorrat holln. Weer al fröher so. Un kanns ok bieten, wenn du keen Teihn mehr in’t Muul hest.

Labskaus is ut Kantüffelmus un Pökelfleesch. Allens schöön lütt dörchdreiht. Dormit dat beter smeckt, kümmt dor ok noch Zibbeln rin un Peper un Solt. Rode Beete kann rin, aver beter is dat dorbi. Suure Gurken höört dorbi, Spegelei doröber. Fisch kümmt nich rin, tominns na Hamborger Oort. An de Ostsee un in Däänmark un Sweden doot se dat aver af un an doch. Fisch mutt aver doch dorto, un twors ’n schönen suurn Heern (Bismarck-Heern). Kanns ok en Rullmops nehm. Dorto hüürt ok en kolen Kööm, dat gifft Lüüd, de seggt: Dat is dat Wichtigste vun’n Labskaus.

Ok bi de Süüdlanners hett Labskaus intwüschen Frünnen funnen. To’n Bispeel de ool Bunneskanzler Helmut Kohl. De harr dat nich blots mit den Pälzer Saumagen, nee, ok mit den Labskaus. Tominns wenn he mal na de Waterkant keem.




#Article 78: Medizin (2444 words)


De Medizin (vun lat. ars medicinae „Heelkunst“ oder „Heelkunn“) is de Lehr vun de Krankheiten un Sehren vun Minsch un Deert, woans man vörsorgen un sik 
dortegen schulen, jem kennen un ünnerscheden und jem opletzt ok behanneln kann.

Utöövt warrt de Medizin vun Dokters, vun Anhöörigen vun annere achte Heelberopen un Therapeuten, as de traditschoonellen „Heelmakers“ oder de in Düütschland tolatenen Heelpraktikers. Jemehr Teel is dorbi, de Gesundheit vun den Patienten to schulen un to wohren oder em gesund to maken, wenn he al krank oder besehrt is. To dat Feld vun de Medizin warrt blangen de Humanmedizin ok de Deertenmedizin (Veterinärmedizin) tellt. Wenn een den Begreep wieter faten deit, fallt ok de Phytomedizin (Bekämpen vun Platenkrankheiten un Schaaddeerten) mit dorto. In dissen ümfaten Sinn is de Medizin de Lehr vun’t gesunne un kranke Leevwesens.

In de Kulturhistorie gift dat en grote Tall vun verschedene Lehrmodellen vun de Medizin. Dat geiht los mit de Dokterscholen in’t europääsche un Asiaatsche Öllerdom un reckt bit to de modernen Veelfalt vun wetenschoppliche un alternative Anbotten. To de Medizin höört ok dat anwennte Forschen vun de Vertreders to’n Ünnersöken vun den Opbo un de Funkschoon vun Minschenlief (Humanmedizin) oder Deertenlief (Veterinärmedizin) in’n gesunnen un in’n kranken Tostand, üm dormit de Diagnosen un Therapien beter to maken. De wetenschoppliche Medizin nütt dorbi de Grundlagen ut de Physik, Chemie, Biologie un vun de Psychologie.

De Medizin is en Insichtenwetenschop, de sik an de Praxis orienteert. Telen vun’t Behanneln sünd de Vörsorg vör Krankheiten (Krankheitspräventschoon) oder vör jemehr Kumplikatschonen, de Kuratschoon (dat Heelen) vun Krankheiten, de heelt warrn künnt, as ok de Palliatschoon, also dat linnern vun Wehdaag un Lastenvun Situatschonen, de nich mehr heelt warrn künnt. En wietere Opgaav vun de Medizin is de Rehabilitatschoon, also dat Wedderherstellen vun de phyischen un geistigen Anlagen. Dokters un annere Therapeuten maakt dorför Plaans to’n Behanneln un kiekt in de Patientenünnerlagen na den Verloop vun de Therapie. Disse Patientenünnerlagen sünd togliek ok Dokumenten mit juristische Bedüden. In’n medizinschen Alldag warrt in’n besten Fall wetenschoppliche Insichten mit de Resultaten vun de Anamnees un de Intuitschoon un dat Weten vun Dokters tohoopbröcht, üm den enkelten Patienten best mööglich to behanneln.

Dorbi is de persönliche Patient-Dokter-Relatschoon wichtig, de tostannen kummt, wenn een mit gesundheitliche Problemen Help söcht. Na de Dünken vun Medizinhistorikers is disse Relatschoon bannig anners worrn, as de moderne Medizin opkamen is. Dat Expertenweten un de Autorität vun de eenheitlich utbillten Dokters hett jem en beherrschen Rull inbröcht, de fröhere Barbieren, Steensnieders oder ok akademische Dokters vun’n ollen Slag mit jemehr Theorien, de faken keen Spood bröcht hebbt, in disse Form nich harrn. Vundaag gaht de Definitschonen, wat Krankheiten utmaken doot un welke medizinischen un medizinisch-politischen dorgegen vörnahmen warrn mööt, to’n gröttsten Deel vun de Dokters ut. Op de annern Siet dett de börgerliche Sellschop (in Düütschland siet de laten Kaisertiet) aver ok wedder versöcht, de Speelruum vun de Dokters to minneresen, as to’n Bispeel dör den 1884 to’n eersten mol publizeerten juristisch fastleggten Begreep vun’t Liefbesehren, to de en Patient op jeden Fall tostimmen mutt. Nu will een vun’n Therapeuten en deliberative Leistung hebben, de mit sien Fackweten de fre’e Bestimmen vun’n Patienten ünnerstütten deit, se em aver nich wegnimmt. De dormit verbunnene Plicht to Opklären dör’n Dokter is ok ünner den Indruck vun’t Vörgahn in’t Nazi-Regime vundaag internatschonal unbestreden. Dat wiest sik in de Deklaratschoon vun Helsinki, de internatschonal gellt, as ok in’t natschonale Straafrecht un in de Beroopsornen vun de medizinischen Beropen.

Dokters as ok Therapeuten ut annere Heelberopen bruukt en analytischen Krankheitsbegreep: De Krankheit as Funkschoonsstören vun’n Organismus. Op de Grundlaag vun en Verdrags- un Vertroensrelatschoon künnt Daten to de Krankenhistorie (Anamnees) tohoopdragen un en ümfaten klinische Ünnersöken dörföhrt warrn. Technische Verfohren för de medizinischen Ünnersöken mit Help vun’t Labor, bildgeven Verfohren as to’n Bispeel Röntgen un veel annere Verfohren as to’n Bispeel dat Elektrokardiogramm geevt extra Informatschonen över den Tostand vun’n Lief. De Opgaav vun de Dokterkunst is, de velen Informatschonen un Beobachten to en Diagnoos tohoop to bringen. Bloot wenn de Diagnoos recht is, kann ok de Therapie Spood hebben. Disse analytische Sichtwies vun de Krankheit in de wetenschopplichen Medizin, de ok vun vele alternative Therapeuten övernahmen worrn is, hett to’n gröttsten Deel de ontoloogschen Ansichten ut de fröheren Johrhunnerten aflöst. Ümstreden Gräinsfäll vun de Krankheitsdefinitschoon sünd Behinnern un psychische Krankheiten, de jemehr Definitschonen jümmer ok en sellschoppliche blieven warrt.

Den natschonalen juristischen un finanziellen Rahmen fört Utöven vun de Medizin warrt vunt Gesundheitssystem vun den enkelten Staat vörgeven. To de Tiet vun’t Middelöller leeg de Krankenvörsorg in en bannig eenfacke Form in de Hanen vun de Karken un Kommunen mit jemehr Hospitalen un anstellten Dokters. As de Natschonalstaaten mit jemehr Mächt opkamen deen, hebbt de de Kontroll un de Opsicht över de Heelberopen an sik togen un beslöten Approbatschoonsornen un Gbeöhrenornen. In’t Johr 1852 hett Preußen dat Ünnerscheden twüschen Chirurgen un Dokters ophoven un de chirurgischen Scholen dicht maakt. Op Bedrieven vun liberale Kreisen, to de ok Rudolph Virchow tellen de, geev de eerste Gewarfornen vun’t Düütsche Riek (1871) Verlööf för de Therapiefreeheit ok för Behannlers, de nich approbeert weern. Dat bleev bit vundaag mit dat gellen Heelpraktikergesett vun 1939 bestahn.

Ünner den Kanzler Otto von Bismarck hett sik Düütschland dat weltwiet eerste allgemene soziale System to’n Afsekern geven, wat en Settliche Krankenversekern för all Arbeitnehmers un jemehr Anhörigen insluten de, de vundaag 90 % vun all Inwahners ümfaat. De Dokters, de sik daallaten harrn, hebbt sik gegen de eerst övermächtige Verwalten organiseert (Hartmannbund, 1900) un setten in Dokterstreiks de hüütige Sülvstverwalten dör, na de de Kassendokters för’t Sekerstellen vun de ambulanten Krankenversorgen alleen verantwoortlich sünd un dorför en Samtvergöden kriegt (Nootverornen, 1931). Na de Weddervereenigen sünd ok de Ambulatorien oplöst worrn, de in de DDR begäng weern, oder weern in Dokterpraxen ümwannelt. De Gesundheitsämter speelt in de Krankenversorgen keen grtote Rull, so lang keen Katastrophen optreden doot. De statschonäre Medizin in Krankenhüüsis men is to’n gröttsten Deel in de Hand vun’n Staat bleven. Düütsche Krankenhüüs sluut mit de Krankenkassen Verdrääg över de Versorgen af un kriegt bito Toschüss to de Investitschoonskosten ut Stüergeller. Se hebbt also en „duale Finanzeeren“, de mit de Finanzeeren vun de Kassendokters nix to doon hett. Tallrieke Reformen vun de Gesetten to’t Gesundheitswesen hebbt versöcht, de dormit verbunnene Dubbelversorgen mit düre Infrastruktur (t. B. medizinische Grootreedschoppen) to hinnern. Annere Industriestaaten hebbt annere Lösen utklamüstert- So gifft dat Natschonen mit en natschonal, stüerfinanzeert Gesundheitssystem (as de National Health Service in Grootbritannien) oder mit’n grotendeels nich-reguleerten Markt vun Anbeders as dat Gesundheitssystem vun de Vereenigten Staaten vun Amerika. In annere europääsche Staaten gifft dat’n reguleerten Markt mit en starken apentlichen Influss. To’n Bispeel driggt in dat Gesundheitssystem vun Düütschland de apentliche Hand över de Gesettliche Krankenversekern un de staatlichen Toschüss för de Krankenhüüs ruchweg 80 % vun de Samtutgaven för’t Behanneln vun de Kranken.

As dat jümmer mehr Dokters un Krankenhüüs geev un de technischen Mööglichkeiten jümmer beter weern, is dat Gesundheitssystem ok jümmer dürer worrn, wat mit tallrieke Gesundheitsreformen minnert warrn schüll. Disse Reformen hebbt nich bloot den Ümfang vun de Leistungen un den Lohn dorför fastleggt, man in’n jümmer grötteren Rahmen ok dat Dörföhren vun de Leistung un de Kontroll vun de Gööd reguleert. In de Sellschop warrt düchtig över de Utwirken diskuteert as över de op dissen Weg inföhrte Ratschonaliseeren (Vergröttern vun de Wirksomkeit) un Ratschoneeren (Ingrenzen vun de Leistung) as ok de Verdeelgerechtigkeit.

Wiet verbreedt is en Indeelen vun de medizinische Versorgung in dree Rebeden:

De grote Tall vun de medizinischen Lehren un dat Anwassen vun’t Weten hebbt to en Opsplitten vun de Medizin in en grote Tall vun Fackrebeden un Spezialiseeren föhrt.

De Grundlaag vun de wetenschopplichen Mediziin billt de Naturwetenschoppen (Biologie Chemie, Physik), sünners de Humanbiologie, de Anatomie, de Biochemie un de Physiologie, de dör de Psychologie un Sozialwetenschoppen (ü.a. Medizinsoziologie, Epidemiologie, Gesundheitsökonomie) ünnerstütt warrt. In’t düütsche Medizinstudium warrt disse Fäcker as Vörklinik in’n eersten Afsnitt tohopenfaat. De klinischen Fäcker befaat sik dorbi mit dat Behanneln vun Patienten sülvst. Dorto höört de traditschonellen Rebeden Binnere Medizin un Chirurgie, de Gynäkologie un Geboortshelp un siet ruchweg 1800 de Pädiatrie.

Jüngere Spelzialiseeren sünd t. B. de Ogenheelkunn, de Hals-Nesen-Ohren-Heelkunn, de Pulmologie, de Sozialmedizin oder de Psychiatrie. In’t 20. Johrhunnert hebbt sik technisch utrichte Fäcker utbillt as de Radiologie oder de Strahlentherapie oder Fackrebeden die integrativ arbeit6en doot as de Geriatrie un de Palliativmedizin. To disse Fachdokterrebeden höört ok noch wietere Ünnerspezialiseeren as Kinnerkardiologie, Neuroradiologie, Suchtmedizin un vele annere. Jemehr Inholten warrt to’n Bispeel in Düütschland in de Musterwieterbillnornen vun de Bundsdokterkamer kodifizeert.

Dorto kamt de Opgavenrebeden vun de annern Heelberopen, as de Krankengymnastik, de Logopädie, de medizinsch-technisch Assistenz, medizinische Assistenz usw., de jüst so as de Dokterberoop en hoge Spezialiseeren un Professionaliseeren dörlopen hett. Sünners de Krankenpleeg hett sik vun ehr rein karitativen Opgaav intwüschen to en akademische Wetenschop un egenstännige Stütt vun de Versorgen vun de Kranken entwickelt.

Blangen de staatlich sankschoonerten un kontrollerten Medizin gifft en en grote Tall vun alternativ- oder komplementärmedizinische Anbotten, de na jemehr Definitschoon nich an de medizinischen Hoochscholen lehrt warrt. Afhangig vun jemehr Positschoon in de Sellschop künnt eenige vun disse Lehren un Methoden aver en Maat an Standariseren un Akademiseren opwiesen un in de staatliche Gesundheitsfinanzeeren opnahmen warrn. In Düütschland sünd dat to’n Bispeel de sünneren Heelverfohren Homöopathie, Plantenheelkunn, Anthroposohische Medizin un de Akupunktur.

In de USA de Osteopathie op lieke Wies acht. een Bült komplementäre Methoden (Diätetik, Ornentherapie, Naturheelkunn) warrt vun wiete Deelen vun de praktizeeren Dokters acht, annere (traditschonelle Medizinsystemen, Volksheelkunn) opminnst vun vele Dokters. Tallrieke Methoden un Verfohren, de nich afsekert sünd, staht an’n Rand vun’t Spektrum un warrt bloot vun minne Behannlers anwennt. Eenige gellt sölvs as gefährlich för den Patieten (t. B. de Clark-Therapie oder de Germaansche Ne’e Medizin). In de USA un in Düütschland warrt versökt, Hoochschoolmedizin un Alternativmedizin miteneen to verknütten ok mit den Begreep Integrative Medizin betekt .

Disse Medizin kann an sik bloot mit Inschränken as Wetenschop betekt warrn vunwegen den Mangel an Theoriebilln. De Ansatz vun de evidenzbaseerten Medizin versöcht hier to helpen, dördor dat sik dat klinische Vörgahn an wetenschoppliche Insichten utrichten deit. Dat heet, dat Therapieformen bloot den annahmen warrt, wenn jemehr Wirksomkeit in klinische Studien nawiest worrn is. An den Grundsat vun Versöök un Verdoon as Vörgahn in de Grundlagenforschen vun de Medizin hett sik dör dissen Ansatz aver noch nichts ännert. Liekers billt de Medizin tohoop mit de Naturwetenschoppen in dat hüütige System vun de Wetenschoppen, sünners an de Universitäten, en Grundsteen vun de Forschung un de Finanzeeren.

In’t Öllerdom hebbt sik in de Hoochkulturen vun China, Indien un in’n Ruum vun’t Middelmeer verschedene Medizinsystemen billt, de sik mit de Tiet veelfack ännert un ok mengelt hebbt un ok in de westlichen Alternativmedizin en grote Rull speelt. De Traditschonelle Chines’sche Medizin is ruchweg in’t tweete Johrdusend vör Christus ut eenfacke Dämonen- un Ahnenheelkunnen entstahn. In de Tiet na Konfuzius hett sik dat to dat vandag noch bekannte naturphilosophische System differenzeert ut duale un elementare Entspreken. De praktische Medizin kummt ut de Tiet üm 300 v. Chr., de Pharmakologie mit dat Wark vun Tao Hongjing, de Akupunktur mit dat anonyme Wark Huángdì Nèijīng (De Medizin vun’n gelen Kaiser). In de Neetiet ünner den Influss vun kommunistische Regeeren un de tonehmen westliche Rezepschoon sünd de Techniken verbetert un standariseert worrn, wogegen de oorsprüngliche Dämonenlehr opgeven weer.

De Ayurveda-Medizin ut Indien is üm 500 v. Chr. rüm ut öllere magisch-theistische Glovensinholten defineert worrn. Se baseert theoreetsch op en Temperaturlehr in Verknütten mit en Liekwichtsphysiologie vun de Elementen Luft, Gall un Sliem, hännig dorgegen op Nehren un Meditatschoon. Eerste schriftliche Henwiesen dorto sünd al in’t Arthashastra to finnen, ümfaten Lehrböker kamt vun Sushruta, Chakara un Vagbhata. Ok Yoga finnt sien Anwennen in de Heelbehanneln.

In de Medizin vun’t Öllerdom in Ägypten, Grekenland un Rom hett de vundaag weltwiet verbreedte, westliche Medizin ehrn Oorsprung. Historiker hebbt de antike Medizin in veer Phasen indeelt. De eerste theurgisch-magische Medizin hett Kranke in Tempels behannelt un hett versöcht Heelwunner vun de Gödder uttolösen. Ehr Enn warrt mit de Tiet vun Hippokrates vun Kos verbunnen. Hippokrates weer de Naamsgever, aver seker nich de enkelte Oorsprung vun en ne’e Naturphilosophie ut Elementenlehr un Göödpathologie, de dat Hanneln vun Dokters vun’n direkten Influss vun de Gödder lösen de. De hippokraatsche Praxis ut Diagnoos, Therapie un Prognoos hett bit vundaag Bestand. Sien Fallbeschrieven gellt as de Oorsprung vun de hüütigen wetenschopplichen Medizin. In de opfolgen hellenistischen Phaas hebbt sik babento wietere Dokterscholen utbillt, as to’n Bispeel de vun de Empirikers, vun de Methodikers oder vun de Pneumatikers. Oplest folg de greeksch-röömsche Phaas, de kenntekt weer dör Schrievers as Celsus, Dioskur un Galen. Jemehr anatomische, pharmakoloogsche un chirurgsche Warken hebbt blangen dat vun Hippokrates bit to de Opkloren] dat medizinische Denken in’t Avendland bestimmt.

In de byzantinschen Tiet weern de antiken Vörbiller üm de Pulslehr un de Harnschau utwiet. Na den Fall vun Konstantinopel hett de islamschen Meesters de medizinischen Traditschonen övernahmen un Scholen för Botanik, Diätetik un Chirurgie entwickelt, dorünner dat rutragen Wark vun Avicenna. De klass’schen Schrievers, tomeist in islaamsch Översetten un Kompilatschonen, bleven de Karn vun de westlichen Medizin bit in’t 16. Johrhunnert. De Medizinschool mit den gröttsten Influss geev dat in Salerno. Ne’e Bidrääg vun de Klostermedizin vun’t Middelöller weern astroloogsche un theoloogsche Elementen as ok de Signaturenlehr, wona Heelplanten dör jemehr buteren Egenschoppen to kennen sünd. Dat weer en Verschel, de in lieke Form eerst veel later wedder vun de Homöopathie opgrepen worrn is.

Dorna geev dat Stillstand, de en poor Johrhunnerten anhollen de. De Mediziners in de Renaissance hebbt sik denn vun de antiken Vörbiller löst. De Anatom Andreas Vesalius weer Sinn- un Vörbild vun en ne’en Tyyp vun plietsche Lüüd, de ut egene Ansichten schreven hett un nich vun Hippokrates un Galen utholen de. Togliek hett Ambroise Paré de Chirurgie revolutioneert, wiel Paracelsus in sien Iatrochemie de hippokraatsche Säftlehr ümsmeten hett. In’t 17. Johrhunnert füng mit de Experimenten vun Francis Bacon dat Tietöller vun de wetenschopplichen Medizin an, dat bit hüüt anduert. De Krankheitstheorien weern noch nich so kloor as vundaag. Eerst in’t 19. Johrhunnert hett sik de Pathologie gegen Lehren as de Humoralpathologie oder de Hufelandsche Levenskraft dörsett.

Dat 20. Johrhunnert oplest weer prägt vun an düchtig Anwassen vun Weten un dormit vun’t Utprägen vun tallrieke medizinsche Fackrichten, as de Bakteriologie, de Hygiene, de Anästhesiologie, de Sozialmedizin oder de Psychiatrie. Togliek hebbt de Industriestaaten mehr un mehr en Opsichtfunkschoon över dat Gesundheitswesen övernahmen. En natschonal Gesundheitssystem hett sik utbillt, as dat NHS in England. En düsteren Plack in de Medizinhistorie stellt de staatliche Kontroll vun de Medizin in’n Natschonalsozialismus dor. Den Endpunkt vun de Entwickeln stellt opstunns de evidenzbaseerte Medizin dor as ok dat flachümfaten Inföhren vun Göödmanagementsystemen op all Rebeden vun’t Patientenversorgen




#Article 79: Solten See (529 words)


De Solten See oder eenfach See (ok Haff oder Meer) is en lütteren Deel vun en Ozean, also Soltwater.

Vun de 510 Millionen km² grote Baberflach vun de Eer fallt 71 % up de Ozeane un blots 21 % up de Kontinente. Vun disse grote Waterflach nimmt de Pazifische Ozean 180 Millionen km², de Atlantische Ozean 106 Millionen km² un de Indische Ozean 75 Millionen km² in. De Seefohrers snackt faken vun de „seven Seen“. To de Tahl kaamt se woll, wiel se de Iesseen rund um den Noord- un Süüdpool, de Middellannsche See un de Noordsee as sülvstännige Seen rekent. De mittlere Deepde vun all Seerebeden liggt bi 3800 m. De gröttste Deepde wurr mit 11.034 m in den Marianengraven vun den Pazifischen Ozean meten.

Wat vun dat Seewater toeerst to vermarken is, dat is de Soltgehalt, de in de apenen Ozeane dörsnittlich bi 3,5 % liggt. Darvun sünd mehr as 75 % Kaaksolt, un de Rest besteiht ut Lösungen vun 30 verschedene Elementen. De Soltgehalt in de Randseen hangt darvun af, woveel Söötwater ut de Ströme un mit den Regen dartokummt.

För dat Klima up de Eer is ok de Warms vun dat Seewater wichtig. Je na de Bredenlaag un de Johrstiet liggt de Tempratur twüschen den Iespunkt in de Poolrebetten un 29 °C in de Tropen. In dat Rode Meer un in den Persischen Golf kann dat Water sogaar bit to 36 °C warm warrn. De Iespunkt liggt wegen den Soltgehalt bi 1,9 °C. De mittlere Seetempratur liggt an de Baberflach bi 17,4 °C un in de Deepde vun de Ozeane bi +3 °C.

De Meerbodden hett woll en eenfacheret Relief as de Landbaberflach, aver wi weet noch nich veel darvun. Forschungsscheep sünd darbi, unnerseesche Bargen un Gravens fasttostellen. In all Seen is de Bodden mit Slamm bedeckt, de to’n Deel ut de Strööm inbrocht warrt oder vun de Resten vun dode Deerter un Planten herkummt.

To de Seebewegungen höört neven de Tiden ok de Seeströmungen un de Bulgen. De Strömungen kaamt tostannen dör Winddriften, de ehre Richtung wesselt und socke, de regelmatig in bestimmte Johrstieden ümmer in de glieke Richtung weiht, so as de Monsun un de Passat. De Bulgen, de dör den anholen Wind togangen kaamt, warrt Seegang nöömt. De Seefohrers kennt teihn Stopen vun „spegelglatte See“ bit „swaren Seegang“. Bi Windstärkde 6 (graven Seegang) sünd de Bulgen 200 m lang un 6 m hooch. 

För de Minschen is de See en Verkehrsruum, de de ganze Eer umspannt, un uterdem Leverant vun weertvulle Nährmiddel (Fisch) un vun Mineralien is (to’n Bispill Solt).

In dat internatschonale Recht besteiht de Grundsatt vun de „Freeheit vun de See“, dat heet: kien Överstaat droff Hoheitsrechten över de apene See för sik verlangen. Utnahmen darvun is bloots en smalen Striepen an de Küst. Dar gellt as Hoheitsgrenz för den Anleggerstaat de Dreemielengrenz, dat heet ene Lien in’n Afstand van dree Seemielen (=5,5 km) vun de Waterkant. Blots lütte Buchten sünd utslaten. 

De Wetenschap vun de See is de „Seekunn“ oder Ozeanografie, de in’n allgemenen vun de Universitäten bedreven warrt. De zentrale seekundliche Forschungsanstalt vun de BRD is dat Düütsche Hydrographische Institut in Hamborg (Bundsamt för Seeschippfohrt un Hydrographie Hamborg/Rostock).




#Article 80: Mekelnborg-Vörpommern (124 words)


Mekelnborg-Vörpommern oder Mäkelborg-Vörpommern is en düütsch Bundsland in’n Norden. De Hööftstadt is Swerin. Mekelnborg-Vörpommern liggt an de Waterkant vun de Oostsee. Dor leevt up 23.180 km² 1.696.500 Inwahners (30. September 2006). Dat sünd 73 Inwahners/km². De gröttste See is de Müritz, de gröttste Insel sünd Rügen un Usedom.

De Naam vun dat Land kummt vun de twee Delen:

Regeert warrt Mekelnborg-Vörpommern vun den 17. September 2006 af an vun en grote Koalitschoon ut SPD un CDU. Ministerpräsident is vun den 6. Oktober 2008 af an Erwin Sellering vun de SPD. Sien Vörganger Harald Ringsdörp hät vör de leste Wahl ok al en Root-rode Koalitschoon tohopen mit de PDS anföhrt. Ministerpräsidentin is nu Manuela Schwesig.

In’t Land warrt Plattdüütsch, sünners Mekelnborg-Vörpommersch Platt un Hoochdüütsch snackt.




#Article 81: Noordmakedonien (200 words)


De Republiek Noordmakedonien is en Republiek, de in’n Süüdoosten vun Europa liggt (Balkan). Se langt blot over en Deel vun de histoorsche Landschop mit den olen Naam Makedonien hen, de ehre annern Deele hüdigendags to Grekenland un to Bulgarien tohören doot. Navers sünd Albanien, Serbien, Bulgarien un Grekenland.

Von de Unafhängigkeit 1991 bet 2019 hett sik dat Land Makedonien nöömt. Üm den Naamstried twüschen Grekenland un Makedonien bitoleggen, hett dat Land sien Naam an’n 12. Februar 2019 to Noordmakedonien ännert.

Amtsspraken sünd Makedoonsch un Albaansch.

Noordmakedonien is vun Bargen präägt. De gröttste Stroom is de Wardar, de gröttste See is de Ohridsee.

De Verfaten is demokraatsch. 

Dat „FYROM“, dat faken an de Naam anhangen worrn is, steiht för „Former Yugoslav Republic of Macedonia“. Dat is, wiel dat de greeksche Regeren en Veto inleggt harr, as Makedonien (FYROM) as unafhängig gellen laten warrn schull. Grekenland besitt en Provinz in sien Noorden mit den sülven Naam (Makedonien) un harr Angst vör Besittanspröch vun de nu unafhängig Naver Makedonien. As Kompromiss is dat unafhängig Land Republiek Makedonien (FYROM) mit den Tosatt „FYROM“ in de UNO opnommen worrn. De Kunflikt mit Grekenland is 2019 bileggt worrn, as sik dat Land op Noordmakedonien ümdöfft hett.




#Article 82: Malta (719 words)


De Republiek Malta is ene Inselstaat in de Middellannsche See twüschen Sizilien un de noordafrikaansche Küst. Fröher weer se en britischen Stüttpunkt (Kroonkolonie) up den Weg vun de westliche na de ööstliche Middellannsche See. Mit good 430.000 Iwahner (2014) up blots 316 km² Flach gellt  Malta as de Staat mit de fievthööchste Bevökerungsdicht weltwiet. De Grootdeel vun de Bevölkerung konzentreert sück up de Hööftstadtregion um Valletta, in de sien Ballungsruum rund 394.000 Inwahner leven. 

De Malteser sünd en vöritalieensch un araabsch Mischvolk mit maghreb-araabschen Dialekt.

Amtsspraak is Malteesch, wat mit Araabsch verwandt is.

Malta tellt mit en Flach vun 316 Quadratkilometern to de Dwargstaaten, is en beten lüttger as de  Stadt Bremen un knapp düppelt so groot as Liechtensteen. De Archipel liggt 81 Kilometer süüdlich vun de Küst vun Sizilien, 350 Kilometer nördlich vun de libyschen Habenstadt Al Khums, 150 Kilometer nordöstlich vun Lampedusa un ruchweg 285 Kilometer süüdöstlich vun de tuneesch Halfinsel Cap Bon. Dat is neben Zypern dat eenzige Land vun de Europääsch Union, dat vullstännig süüdlich vun den 37. Breetengrad liggt.

De Hööftinsel Malta (malteesch: Malta) is 246 Quadratkilometer groot, nah Süden hen utricht un reckt en Längt vun 28 un en maximale Breedt vun 13 Kilometern. Tüschen hör nordwestlich Enn‘ un de tweet Hööftinsel Gozo (malteesch: Għawdex) erstreckt sück de 4,4 Kilometer wiet Gozokanal, in den de 2,7 Quadratkilometer groot Insel Comino (malteesch: Kemmuna) as ok dat nich bewahnt Felseneiland Cominotto (malteesch: Kemmunett) liggen. Gozo, 67 Quadratkilometer groot, meet in Ost-West-Richt 14,3 Kilometer in de Längt un bit to 7,25 Kilometer in de Breedt. De wiederen – allesamt nich bewahnt – Inseln vun den Staat sünd dat 4,4 Kilometer südlich vun Malta liggen Filfla (malteesch: Filfola) un de Saint Paul’s Islands (malteesch: l-Gżejjer ta’ San Pawl) an dat nördlich Enn‘ vun de St. Paul’s Bay, de 83 Meter vör de Küst liggen un tatsächlich tosommenhangen, deren Verbinnensstück bi ruuch See allerdings överspöölt wurrn kann. In‘ Westen vun Gozo, an de Swaart Lagune dicht bi den Dwejra Point, ragt de 60 Meter hooch Fungus Rock (malteesch: Il-Ġebla tal-Ġeneral) ut dat Meer, en groot Kalksteenfelsen. Manoel Island (malteesch: Il-Gżira Manwel) in‘ Marsamxett Harbour tüschen Valletta un Sliema wuurd meest nich mehr to de Inseln tellt, wiel se över en Damm un en Straat mit dat Fastland verbunnen is. 

Da charakteristischste geographisch Markmal vun Malta ist de Verscheedenheit sien Küstenliens, wat besünners up de Hööftinsel to sehn is. Sünd de Ost- un de Nordostsiet vun flach Stränden un wiet Buchten as de Marsaxlokk Bay, den Marsamxett Harbour, den Grand Harbour, de Mellieħa Bay un de St. Paul’s Bay präägt, finnen sück in‘ Südwesten un Norden düchtih scharp tekent Küstenafsnitte mit Felsformatschonen un grottenähnlichen Insnitten. Up disse Siet heevt sück Malta bannig schroff ut dat Meer un bild langtrucken Steilküsten, de an de Dingli Cliffs in‘ Ta’ Dmejrek kulmineeren, de mit 253 Metern hööcht Erhebung vun dat Land. Wiedere Karsthöhentüüg finnen sück in‘ Nordwesten mit de Mellieħa Ridge, de Bajda Ridge un de bit to 122 Meter hooch Marfa Ridge. De hööchsten Erhebungen vun Gozos sünd 127 Meter hooch.

Wegen de extrem Waterarmoot gifft dat up Malta, Gozo un Comino kien düersam Strööms. Nah stark Nedderslääg in‘ Winter können sück eenige utdröögt Bachbetten tietwies mit Regenwater füllen. Disse meest lütt Rinnsale loopen in eng Felsendälern, den Wieds, tosommen, wo se nicht so gau verdunsten. De längste tietwielige Bachloop is in‘ Wied l-Għasri to finnen, de an de Nordküst vun Gozo in en fjordähnliche Meeresbucht aflöppt. De eenzig gröttere See vun dat Archipel is künstlich anleggt un liggt binnerhalv vun de Ghadira Nature Reserve up de Landengt vör de Marfa Ridge knapp twee Kilometer nordwestlich vun Mellieħa. De is 350 m mal 220 m groot un hett tallriek Binneninseln.

In't Öllerdoom weer Malta naenanner in’n Besitt vun de Phönizier un Karthager, 218 v. Chr. röömsch, 533 nehm Belisar Malta de Vandalen af, 868 kemen den Araber un 1091 de Normannen. Karl V. geev 1530 de Insel an de Johanniter, 1798 kemen Napoleon un 1802 de Englänner. In'n Tweete Weltkrieg kunnen de Englänner de Insel gegen de Düütschen un Italiener verdefenderen, aver in 2000 Luftangrepen worrn 30.000 Hüüs demoleert, un 1500 Minschen kemen to Dood.

Siet 1964 Staat in’t Commonwealth. An 13. Dezember 1974 verklaart sück Malta to’n sülvstännigen Republiek. De Verfaten is demokraatsch. 2004 worr Malta in de EU upnahmen.




#Article 83: Moldawien (176 words)


Moldawien (offiziell up Rumäänsch Republica Moldova) is en Binnenstaat in Südosteuropa. De grenzt in' Westen an Rumänien. In' Norden, Osten und Süden wurrd Moldawien vullstännig vun de Ukraine umslooten, so dat kien direkten Togang to dat stäenwies blots twee Kilometer entfeernt Swaart Meer besteiht.

De Republiek wurrd in Düütschland un in Öösterriek Moldau,. In de Langform wurrd se as Republik Moldau bzw. Republik Moldova betekent.

De Hööftstadt is Chişinău. In den Staat leven 3.153.731 Inwahner (Stand: 1. Februar 2013) up en Rebeet vun 33.843 km².

Amtsspraak is Moldaawsch, wat dat sülve is as dat Rumäänsche, aver ut politische Grünn ümdööpt worrn is. In Moldawien leevt grote Minnerheiten, wat Russ'sch, Törksch un Ukrainsch snackt.

Moldawien is en landweertschoplich präägt Land mit Wienweertschop. De Region, wo Moldawien (ahn Transnistrien) liggt, heet Bessarabien. Gröttste Strööm sünd de Pruth un de Dnestr.

De Verfaten is demokraatsch. De Weertschop hett grote Problemen, so dat Moldawien dat ärmste Land in Europa is. Dat gifft ok Sezessionsbestrevungen vun de russ'sche un de ukrainsche Minnerheit, de de internatschonaal nich anerkannte Republik Transnistrien utropen hebbt.




#Article 84: Montenegro (118 words)


Montenegro is en lüttje Republiek, wat in’n Süüdoosten vun Europa an’e Adria liggt (Balkan). Navers sünd Kroatien, Bosnien-Herzegowina, Serbien un Albanien. De Hööftstadt is Podgorica.

Amtsspraak is Serbokroatsch, offiziell Serbsch.

Montenegro warrt prägt vun hohe Bargen.

De Verfaat is demokratsch. Montenegro un Serbien harrn sik in en Staatenverbund tosamensloten: Serbien un Montenegro. Dat weer de niege Naam för dat olle Jugoslawien. Dat geev denn Bestrevungen, de de Uplösung vun de Staatenverbund Serbien un Montenegro wullen. In’n Mai 2006 hebben de Inwohners vun Montenegro för’n egen Staat afstimmt un sik an’n 3. Juni 2006 vun Serbien trennt.

In Mai 2007 is Montenegro as 47. Staat in de Europaraat upnommen wurrn, in Juni 2017 as 29. Staat in de NATO.




#Article 85: Moskau (192 words)


Moskau (russ'sch Москва = „Moskwa“) is de Hööftstadt vun Russland. Moskau liggt an’n Moskwa-Stroom. De Stadt weer ok Hööftstadt vun de fröhere Sowjetunion un vun dat vorrevolutschonäre Russland vun’t 15. Johrhunnert bet 1703 wesen. De Regerensseet in de Stadt is de Kreml.

De Stadt weer 1147 dat eerste Maal nöömt. In de Johren 1237/1238 wörr Moskau vun de Mongolen innahmen. Denn wörr de Stadt Hööftstadt vun en uonafhängig Förstendom. In’t 15. Johrhunnert möök de Zar Ivan III. se to sien Hööftstadt vun Russland. Bi’n Inmarsch vun Napoleon in’t Johr 1812 harrn de Inwahners Füür in ehr Stadt leggt un sünd weglopen. De Truppen vun Napoleon mööt de Stadt verlaten. 
Moskau is Anfangspunkt vun de Transsibirische Iesenbahn, de wichtigste Iesenbahnmagistraal vun dat Land över Nischni Nowgorod un Kirow no Wladiwostok.

Anner Verkehrsverbinnen löppt no:

Moskau hett en good System vun Ünnergrundlienen, wat Metro heet. 1935 is mit de Bo anfungen worrn, hüüt sünd dor 11 Lienen mit mehr as 150 Statschonen in Bedrief. Poor vun düsse Statschonen süht ut as Palästen.

De Stadt hett 10,5 Millionen Inwahners (2002, 1989 8,9 Millionen), de Grootruum Moskau bi 12 Millionen (1994).

De Dagblääd in Moskau sünd:




#Article 86: Molekül (653 words)


En Molekül is en lütt Deelken, wat ut tomindst twee Atomen besteiht, tomeist aver ut noch mehr. 

In en Molekül sünd de Atomen dör kovalent Binnen tosamenholln. Dat Molekül is de lüttste Eenheit vun den Stoff, de togrunnen liggt un sien cheemschen un physikaalschen Egenschoppen bestimmt. Warrt de Atomen, de dat Molekül opboot, splitt, denn ist dat nich mehr de glieke cheemsche Stoff. De meisten Molekülen sünd ut Atomen vun verscheden cheemsch Elementen opboot, man dat kann jüst so ok blots Atomen vun een un dat sülve Element bargen (t. B. H2 oder O2).

Molekülen sünd kovalent bunnen. Dat heet, dat sik twee (af un an ok mehr) Elektronen en Energieniveau deelt. Eenfach utdrückt snackt man dorbi vun Elektronenporen. Meist sünd dat Eenfachbinnen twüschen twee Atomens, af un an ok Dubbelbinnen, un sogor Dreefachbinnen gifft dat. Dorbi överlappt nich blots een Elektronenpoor, man twee oder dree. Moleküle sünd tomeist ut Nichtmetallen tosamensett. Af un an speelt aver ok mol en Metall mit.

De Atomen in en Molekül sünd keen Ionen, aver liekers gifft dat ok Deelladungen binnen dat Molekül, wenn dat Elektronenpoor vun wegen de Elektronegativität mehr na dat een Atom hentogen warrt as na dat weniger elektronegative. De kovalente Binnen warrt dorüm ok ünnerscheedt in unpolare Binnen un in polare Binnen. Bi de eersten hebbt de Atomen de glieke Elektronegativität – wat an sik blots bi sülve Elementen vörkummt – man ok swack ünnerscheedliche mit en Ünnerscheed in de Elektrononegativität vun bit to 0,4 warrt noch as unpolar bunnen opfaat.

Unafhangig vun de Atombinnen, de dat Molekül tohopenhollt, wirkt ok Kräft twüschen de Molekülen vun en cheemschen Stoff. Disse intermolekularen (twüschen de Molekülen wirkenden) Kräft bestimmt de Egenschoppen, de en Stoff hett, so as den Kaakpunkt un den Smöltpunkt oder ok, wo goot sik en Stoff mit en annern vermischen lett oder to lösen geiht. In de Reeg vun de afnehmen Stärk sünd dat:

Molekülen sünd so bannig lütt, dat se mit dat Oog nich to sehn sünd. Üm jemehrn Opbo to beschrieven, gifft dat verscheden Oorden vunt Dorstellen. Wenn en dat rüümlich maken will, warrt de Atomen in dat Molekül normalerwies as Kugeln dorstellt. Faken warrt för so en Dorstellen en Kalottenmodell bruukt, wat de rüümliche Anorden un de Binnen verkloren schall.

För eenfacke Verbinnen mit wenig Atomen, reckt de Summenformel, de blots angifft, woveel Atomen vun welk Element in en Molekül sitt, as to’n Bispeel bi Water (H2O) oder bi Ammoniak (NH3). Ut de Summenformel kann een aver nich foorts aflesen, woans de Atomen bunnen sünd. Wenn de Molekülen, as to’n Bispeel in de orgaanschen Chemie, komplizeerter sünd, is de Summenformel nich mehr noog, üm to weten, woans dat Molekül utsütt. Dor kann dat neemlich wesen, dat de glieke Tall von Atomen op verscheden Oorden tosamen verbunnen sünd. Dorto warrt denn Isomeren seggt. Utenanner hollen kann man de mit de Strukturformel, de wat mehr över de Binnen wiest.

In enkelte Fäll reckt aver ok de Strukturformel nich mehr ut, üm den Stoff nipp un nau to beschrieven, t. B. bi Molekülen, de in jemehrn Opbo as’n Spegelbild sünd (Enantiomeren). Üm ok solke Fäll uteneenhollen to künnen, warrt sünnere Dorstellen bruukt, as de Fischer- oder de Haworth-Projekschoon.

En noch gröttere Rull speelt de rüümliche Opbo bi hoochkomplexe Strukturen, as se in de Biologie oder in de Medizin ünnersocht warrt, as bi de Proteinen. Hoochkomplexe Molekülen künnt ut mehrere Hunnert Atomen opboot wesen. Üm jem dortostellen, warrt versöcht Kalottenmodellen oder annere Formen vun rüümliche Dorstellen to maken, de infarvt warrt, dat de rüümliche Struktur beter rutkummt. En Bispeel för en hoochkomplizeert Molekül is de Bloodfarvstoff Hämoglobin.

Hier warrt denn verscheden Even vun de Struktur ünnerscheedt: De Primärstruktur warrt bi Proteien t. B. dör de Affolg vun de Aminosüren fastleggt, wiel de Sekundärstruktur de rüümliche Struktur as’n Helix oder’n Faltblatt weddergifft. De Tertiärstruktur beschrifft, wat sik dat to en Kugel oder Fasern usw. opfalten deit, un de Quartärstruktur geiht noch en Even höger.




#Article 87: Masse (Physik) (217 words)


De Masse is in de Physik en Eegenschap vun de Materie. De Maateenheit in Kilogramm.

Dorbi warrt unnerscheeden tussen drooge und swoore Masse.
De swoore Masse hangt med de swoore Wesselwarken (Gravitatschoon) tosammen wieldes de drooge Masse med de Droogheit van de Materie tosammen hangt. 
De Unnerscheed makt dat de drooge Masse sik ook ahn Gravitatschoon dörslannt.
De drooge Masse schuvt de Versnellen up, wenn een Kraft op disse angriept.
In de Physik warrt disse Droogheit as Droogheitmoment hinstellt, dat ook van de Massevertelen avhangt.
Dartegen gevt dat de swoore Masse. Tussen twee swoore Massen gellt de Gesett vun Newton.
Na dat de Versnellen tussen beeden is proportschonal to ehre swoore Massen un umkehrt proportschonal to de Affstandsquadrat.

De Froog is nu, wenn Weerte vun de beeden Massen sik unnerschiedt.
Einstein hett makt een Vörslag sik een Fohrstohl to vörstellen.
Darin is een Gewicht fast makt över twee Feddern med de Bööm un med de Bodden.
Wenn de Fohrstohl sik in gravitatschonfrie Ruum in'n Gangen na baben sett, de Gewicht warrt utlenkt na ünnen.
Man wenn de Fohrstohl is in Ruh un in Ruum med Gravitatschoon, de Gewicht warrt wedder utlenkt na ünnen.
De Experimentator binnen de Fohrstohl kann nu niet beede Saken unnerscheeden, wenn de Versnellen vun de Fohrstohl hebbt de lieke Weert as de Swoorversnellen.




#Article 88: Madrid (288 words)


Madrid is siet 1561 de Hööftstadt van Spanien un hett vandagen 3,2 Millionen Inwahners un liggt in de Metropolregion Madrid. De Stadt is dat politische un kulturelle Hart van dat Land un togliek de wichtigste Hannels- un Verkehrsmiddelpunkt. Se liggt 662 m över NN an den lütten Fluss Manzanares un is de Seet van de spaanschen Regeerämter un de groten Banken. Madrid hett fief Universitäten un darto noch Hoochscholen un Akademien. Dat Hart van de Stadt is de Puerta del Sol. 

Dat Prado-Museum mit siene rieke Biller- un Skulpturen-Sammlung is de kulturelle Middelpunkt. Besunners weertvull unner de 3000 Biller sünd de Warken van den spaanschen Maler Velasquez (1599-1660). Dicht bi dat Prado-Museum liggt de parque de Retiro, de bekanntste un gröttste Parkanlaag van de Stadt. 

Dat Klima in de Stadt is ruuch in de Hööchde van 662 m över NN tomidden van de boomlose, dröge un evene Landschap. De lange Sommer is heet un stövig, de Winter is koolt un stöörmsch.

Madrid is ene junge Metropol. In dat 9. Johrhunnert boon de Mauren an de Steed, wo vandagen de Königspalast steiht, ene Borg up. De Anlaag wurr Magerid nöömt un af 939 Madschricht. 1038 wurr Madrid kastielsch. As König Felipe II. 1588 siene Residenz in Toledo upgeev un na Madrid umtoog, fund de Upstieg van de Stadt an. 1606 wurr se offiziell spaansche Hööftstadt.

In den spaanschen Börgerkrieg van 1936 bit 1939 weer Madrid bit tolest republikaansch un leed groten Schaden dör düütsche un italiensche Bombenangrepen. Van 1939 bi 1975 harr Franzisco Franco sienen Sitt in de Stadt. Na sienen Doot wurr Juan Carlos I. König van Spanien. He sett sik för de Demokratisierung in. Mit siene Familie wahnt he buterhalf van de Stadt in en lütt Slott. 




#Article 89: Mars (Planet) (572 words)


De Mars is de veerte Planet vun dat Sünnsystem. He liggt twüschen Eer un Jupiter. Sien Naam is de latiensch Naam vun den olen greekschen Gott Ares, wat de Kreegsgott weer, vun wegen de roote Farv. 

De Mars hett an sien Böverflach nich so veel Water, dat dat Meere oder Seen gifft. An de Böverflach vun’n Mars is dat ok to koolt un de Druck is to leeg, dat Water fletig weern kunn. Hüüt besteiht de Böverflach tomeist ut Wüsten. Unner de Sand is viellicht doch noch Water in Form van Ies. Deeper unner de Böverflach, wo’t warmer is un ok en högeren Druck is, is dat Water vellicht ok fletig. De Nörnen van’t Mars is meest flach un in’t Süden sünd Bargen.
An den Noordpool un den Süüdpool gifft dat witte Polkappens, de ut froren Water un Kohlenstoffdioxid-Ies bestahn un hör Grött in de Johrstieden verännern. De Asse vun den Mars is schraag to de Ebene vun de Ekliptik. Düttwegen hett de Mars ook Johrstieden as de Eer. In't Vörjohr gifft dat grote Orkanen mit Stööv. Vulkane gifft dat ook, de gröttste is de Olympus Mons, de 26,4 km hoog is un een Dörmeter vun 600 km hett. De Olympus Mons is de hoogste Barg van’t Sünnsystem. Anner hoog Bargen sünd de dree Tharsis Montes Arsia Mons, Ascraeus Mons un Pavonis Mons, de hoger as tein Kilometers sünd.
Ook deepe Gravens gifft dat, de Canyons. De gröttste is dat Valles Marineris, wat 4000 km lang un 4 km deep is.

De Mars weer al in de Antike bekannt. Tycho Brahe (1546-1601) hett denn de Positonen vun den Mars nipp un nau utmeten un Johannes Kepler (1577-1630) kunn denn de Bahn bereken un hett dormit siene Planetengesetze rutfunnen. Christiaan Huygens (1629-1695) harr denn dat düstere Gebeet Syrtis Major opfunnen un dormit de Dagläng op 24,5 Stünnen berekent. Wilhelm Herschel (1738-1822) harr denn 1784 dat Ies an de Pole beschreven un Wilhelm Beer harr 1830 de erste Koort vun den Mars tekent. 

Vun 1960 an hebbt de Minschen denn mit Raketen Sondens na de hen Mars schaten. Dat hett faken nich henhaut vun wegen dat de Reis bannig lang is. Man de, de dörkemen, harrn denn dat Weten över den Mars bannig vergröttert.
De erst erfolgreich Landung up de Mars hett an’t 21. Juli 1976 (söben Johr na de eerst bemannt Mondlandung) mit de Sond Viking-1 van’t NASA klappt. 
Siet Wiehnachten 2003 warrt de Mars van de europäisch Sond Mars-Express beobachtet, de all een heelen Bült Billers to’t Eer schickt hett.

De Mars hett twee lütte Maanden, de Phobos un Deimos (greeksch: Furcht un Schrecken) nöömt warrt. De beiden sünd 1877 vun den US-amerikaanschen Astronom Asaph Hall opdeckt worrn. De Naams kommt ut de Ilias, wo Phobos und Deimos den Wogen von jümmern Vadder, den Gott von den Krieg, Ares trecken doot.

Beide sünd man Felsbrockens, vun de man glöövt, dat se mol Asteroiden wesen sünd, de vun’n Mars infungen weern.

Över Phobos un Deimos hett man al vör dat Opdecken mehrmols schreven, so t. B. hett Voltaire 1750 in sien Geschicht Micromégas von twee Marsmaanden vertellt, wie vörher all Jonathan Swift, wovun Voltaire dat villicht övernommen hett. Swift schreev neemlich al 1721 in Gullivers Reisen von sowat. Dat warrt vermoot, dat Swift höört harr, dat Johannes Kepler en Anagramm von Galileo Galilei in’n verkierten Hals kregen har. Dormit wull Galilei em von de Venusphaasen vertellen, aver Kepler harr dat toeerst verkehrt opfaat.




#Article 90: Nedderlannen (Europa) (4863 words)


De Nedderlannen sünd en parlamentaarsche Monarkie un Deel vun dat Königriek vun de Nedderlannen. Anners höört dor noch Aruba un de Nedderlannschen Antillen as sülvstännige Länner mit to. Se liggt in dat nöördlich Europa an de Noordsee. Dat Land is to’n gröttsten Deel relativ flach. Bi en Veerdel vun dat Land an de Waterkant liggt ünnerhalv vun den Seespegel. In den Süüdoosten is dat Land höger, de höögste Fleck is de Vaalserberg mit 321 m. Navers sünd Belgien un Düütschland. Tosommen mit Belgien un Luxemborg billen de Nedderlannen de Benelux-Staaten. De Hööftstadt vun dat Land is Amsterdam. De Regeren sitt in Den Haag. To de Nedderlannen hörrt ok noch de dree Karibikinseln Bonaire, Sint Eustatius un Saba. De Nedderlannen sünd indeelt in Provinzen.

De offiziell un ok in de Ümgangsspraak begäng nedderlannsch Naam vun dat Land is Nederland (Singular), wiels dat in de düütsch Spraak Niederlande (Plural) heet un ümgangsspraaklich tomeest Holland nömmt wurrd. De Naam Holland betreckt sück eegentlich aber blots up den noordwestlichen Deel vun dat Land, up de fröhere Provinz Holland as bedüüdenst Provinz vun de Republiek vun de Vereenigte Nedderlannen. Siet Midden vun dat 19. Johrhunnert is disse Provinz updeelt in de twee Provinzen Nordholland (Hööftstadt Haarlem) un Süüholland (Hööftstadt Den Haag). In’t Nedderlännsch bruukt man den Utdruck Holland in eerste Lien för disse twee Provinzen. Ansonsten is Holland ehder en ironisch Sülvstbeteken. Ok bi’t Football luut de Sülvstbeteken Holland, to’n Bispeel in den Slachtroop Hup Holland Hup.

Buterhalv vun de Nedderlannen wurrd de Inwahners tomeest as „Holländer“ betekent un ok de nedderlannsch Tourismusindustrie un anner Wertschap vermarkten dat Land dörgahns as Holland (sowohl in’t Engelsch as ok in’t Düütsch). Nedderlänner, de nich ut de Region Holland stammen, hebbt tomeest en gewisse Afneegen tegenöver de Beteken Holland för de Nedderlannen un Holländer för de Nedderlänner.

De Landsnaam „Niederlande“ (in düütsch un in’ Plural) ergifft sück ut de Historie. De Nedderlannen weern lang Tiet en Deel vun dat Herrschapsrebeet vun dat Fürstenhuus Habsburg, dat sowohl an’ Böver- as ok an’ Nedderrhien Herrschapsrebeden harr. Eerstere hebbt se „die oberen Rheinlande“ (Sundgo, Breisgo, Vörderöösterriek), Letztere „die niederen Rheinlande“ (Holland, Flannern, Seeland usw.) nömmt. In de Loop vun de Tiet sünd de Stroombeteken wegfallen, sünners ok dorum, wiel de Habsburger hör böverrhienschen Rebeden verleesen deen un so bleev blots noch de Beteken „Niederlande”, wiels dat sietdem spraaklich kien Böverlande (mehr) gifft.

In’ Nedderlannsch seggt man to de historsch Regionen ok de Lage Landen, also de deep oder leeg liggend Länner, wiels dat in de Nedderlannen kien Bargen un blots wenig Hööchsten gifft. De noordnedderlännschen Provinzen vun de Utrechter Union (Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Oaveriessel, Grunneng, un Freesland) hebbt sück an’ 26. Juli 1581 unafhängig vun’ Landsherrn Philipp II. von Spanien verklort. In de Verdrääg vun den Westfäälschen Freeden 1648 wurr de Unafhängigkeit vun dat Hillig Röömsch Riek proklameert, dat Rebeet weer etwa dat latere Nedderlannen. De süüdlich Deel vun dat Rebeet, inslooten Flannern, verbleev bi dat Riek; later is dorut denn de Staat Belgien entstahn. Dormals hett man vun de nöördlich un süüdlich Nedderlannen snackt. 

De Wiener Kongress hett denn för en körten Tiet noch mal den Noorden un den Süüden as unafhängigen Staat Koninkrijk der Nederlanden vereenigt. Aber all 1830 hebbt sück de süüdlich Nedderlannen ünner de Beteken Belgien för unafhängig verklort (Belgica is de Naam vun en old röömsch Provinz un in de Renaissance wurr de Utdruck as latiensch Naam vun de Nedderlannen bruukt, ok för den Noorden.)

De engelsch Beteken „Dutch” is ut middelnedderlannschen Formen as duutsc entstahn. De middernedderlannsch Formen duutsc un dietsc hebbt de in’t Volk spraken westgermaanschen Mundoorten betekent un hebbt as Afgrenzen vun disse Mundoorten tegenöver dat Latiensch – de Spraak vun Verwalten, Wetenschap un Kark – deent. De Formen Dutch un duutsc entspreken den standarddüütsch Woort deutsch. 

Batavia is de fröhere latiensch Naam för de hüüdigen Nedderlannen un betreckt sück up de bi dat Rhiendelta siedelnd germaansch Stamm vun de Bataver. De Niederlänner sülvst hebbt de hüüdig Hööftstadt vun Indonesien, Djakarta, to hör Kolonialtiet toeerst ok Batavia nömmt.

De gröttste Deel vun dat Land is Masch. In'n Oosten gifft dat ok Geest. 

Ungefähr de Hälft vun dat Land liggt weniger as een Meter över, rund een Veertel ünnerhalv vun den Meeresspegel (meeten bi Amsterdam). De flach Rebeden wurrd in de Regel dör Dieken vör Stormflooten schuult, de all tosommen en Längt vun etwa 3.000 km hebbt. De hööchste Punkt vun de Nedderlannen is mit 877 Meter de Mount Scenery up de Karibikinsel Saba. De hööchste Punkt vun dat Fastland, de Vaalserberg in’ butersten Süüden, in de Provinz Limburg, in dat Dreelännereck to Düütschland un Belgien, befind sück 322,50 m över den Amsterdamer Pegel.

Deelen vun de Nedderlannen, as to’n Bispeel meest de gesamte Provinz Flevoland, wurrn dör Landgewinnen vun dat Meer afwunnen. Se wurrd as Polder (in’t Düütsch as Koog) betekent. Ruch weg een Fievtel vun de Landsflach is mit Water bedeckt, worvan dat IJsselmeer den gröttsten Deel utmakt; en ehmalg Buch vun de Noordsee mit Naam Zuiderzee, de 1932 dör en 29 km langen Afslussdiek inpoldert wurr.

De wichtigst Strööms vun de Nedderlannen (dor de grote rivieren nömmt) sünd Rhien, Maas un Schelde. Se deelen dat Land in en Norden un en Süüden un finnen sück weer in dat mehr oder minner tosommenhangend Rhien-Maas-Delta, de gröttste un zentraal Landschap vun den Staat. De Rhienstroom vertwiegt sück eerstmals ganz dicht bi de Grenz to Noordrhien-Westfalen. De Naam „Rhien“ geiht in’t Delta bemarkenswerterwies up weniger wichtig Deltaarms över. De Hööftstroom vun dat Rhiensystem heet in dat Delta anfangs Waal, later Merwede, denn Noord, un toletzt Nee Maas (!). Anner groot Deltaströöms sünd Nederrijn, Lek un Issel. De Maas münn fröher bi Gorinchem in de Waal, siet 1904 is se aber upgrund vun künstlich Verleggen vun de Maasmünn mit dat Rhiensystem eegentlich nich mehr verbunnen un floot över Bergse Maas un Amer in de ehmalge Meeresbucht Hollands Diep („Hollannsch Deep“). Vun de Schelde liggt blots ehr Münnsberiek nöördlich vun dat belgisch Antwerpen in den Nedderlannen.

De Hööftwindricht is Süüdwest, dorut resulteeren en gemäßigt maritim Klima mit köhl Sömmern un mild Winters. Sünners in’ Westen vun dat Land, an de Noordseeküst, is dat Klima starker atlantisch präägt (mild Winter, köhl Sömmer). Nah Oosten hen nimmt de atlantisch Infloot licht af, so dat man dicht vun de düütsch Grenz all ehder vun subatlantisch Klima snacken kann mit wat koller Winter (mild bit mäßig-kolt) un licht warmer Sömmer.

De Nedderlannen hörrn mit etwa 400 Inwahner pro Quadratkilometer Landflach to de an’ dichtesten besiedelt Flachenstaaten vun de Welt (to’n Vergliek: Weltwiet Dörsnitt  48, Irland 60, Düütschland 231, Noordrhien-Westfalen 528, Namibia 2,4). In’ Januar 2009 harrn de Nedderlannen 16.493.156 Inwahner, dorvan wahn ungefähr de Hälft in de Randstad, de dicht besiedelt Westen vun dat Land.

De Amtsspraak is Nedderlannsch, wat ut dat Nedderfranksch entstahn is, wat to de nedderdüütschen Spraken hörrt.
In de Provinz Freesland is todem dat eng verwandte Freesch Verwaltensspraak.

In de süüdwestlich Hälft vun dat Land wurrd nedderfränkisch Mundoorten spraken. De Oortsdiialekte vun den Süüdoosten hörrn to dat Ripuaarsche un in Noordoosten to dat Neddersassche. Nedderfränkische, ripuaarsche un neddersassche wurrd in’ t Dialektkontinuum staatsövergriepend ok in Düütschland snackt, nedderfränkisch un ripuaarsch Dialekte ok in Belgien.

In de Rieksdeelen in Översee (in de Karibik) is Nedderlannsch Amtsspraak, neben entweder Papiamento oder Engelsch. En Aftwieg vun dat Nedderlannsch, de intüschen en eegen Standardspraak dorstellt, is dat Afrikaans in Süüdafrika.

Nah den Statistik sünd nedderlannsch Mannlüüd un Fruen de körperlich gröttsten Minschen up de Eer. Se sünd in’ Dörsnitt 1,83 m (Mannlüüd) un 1,72 m (Fruen) groot. De dörsnittlich Levensverwachten bedroog in 2005 för Mannlüüd 77 Johr un för de Fruen 82 Johr.

In den Nedderlannen leven tüschen 6.000 un 10.000 Sinti un Roma, as ok etwa 30.000 so nömmt woonwagenbewoners. Se wurrd afschätzig ok kampers nömmt, se sülvst nömmt sück lever reizigers. Se leevt oortsfast up Standplatzen in statschonären Caravans. Völ öövt ambulante Erwerbstätigkeiten ut. Ganz överwegend gaht se up verarmt nedderlannsch Buern, Landarbeiter un Törfsteker vun dat 18. un 19. Johrhunnert torüch. De Tall is siet dat Enn’ vun den Tweeten Weltkrieg in Tosommenhang mit Arbeitsmigratschoon un Wahnkösten dör dat Totrecken ut de Merheitsbevölkerung stark anwussen. De gruppenintern Spraak Bargoens is en nedderlannsch baseert Sonnerspraak, vergliekbor mit dat düütsch Rotwelsch oder Jenisch.

In de Nedderlannen sünd Minschen ut de ganz Welt inwannert. Afsehn vun völ Totrucken ut de Nahberstaaten (ünner annern ut Düütschland, Belgien un England) leevt hüüd völ Minschen ut anner Eerdeelen hier, as to’n Bispeel ut Marokko un Törkie, ut de ehmalg Kroonkolonien Indonesien, Suriname un ut de Karibik.

De Bevölkerung in den Nedderlannen vun utlännsch Herkunft (2007):

De traditschonell gröttste Bevölkerungsgrupp weer de vun de Protestanten. Intüschen sünd se aber tallenmäßig vun de Konfessionslosen un den Katholiken överdrapen wurrn. De Protestanten sünd in den Nedderlannen överwiegend Calvinisten, nah den vör allen in Genf warkend franzööschen Reformator in dat 16. Johrhunnert, Jean Calvin. De Nedderdüütsch-Reformeert Kark (Nederduits Gereformeerde Kerk), de 1571 in Emden grünnd wurr, gellt as „Oorkark“ vun dat Reformeertendom in de Nedderlannen. Hüüd is de Calvinismus institutschonell mit de Lutheraners in de Protestantse Kerk in Nederland vereenigt (Uneerte Kark).

In dat 19. Johrhunnert harrn sück twee verscheeden calvinistisch Richten in den Nedderlannen rutbildt, de gemäßigteren un vun de Antall her starkeren hervormden un de streng-glöövig gereformeerden. Beid Wöör bedüüden „reformeert“ un wurrn oorsprünglich ünnerscheedslos bruukt. In Düütsch un Plattdüütsch kann man de Ünnerscheeden nich verkloren, vun dorher leest man för de gereformeerden af un to „oldreformeert“ (ofschons dat organisatorisch sehn de jüngere Richt is, en Afspalten vun de Nederlands hervormde kerk) oder „streng-reformeert“ bzw. „streng-calvinistisch“.

 
Siet en Neeorganisatschoon van 2004 gifft dat de Protestantse Kerk in Nederland, de theoretisch beid Richten vereenigt. Eenig besünner Streng-Glöövend sünd allerdings eegenstännig bleven, as de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (de tweetgröttste protestantisch Karkenvereenigung).

Vun de Antall vun de Liddmaaten vun de Karken her is de wichtigst Religion dat Christentum: mit Katholizismus (27,0 %) un Protestantismus (16,6 %), dorvan 11,9 % in de gröttst Protestantisch Kark – PKN. Insgesamt weern Enn’ 2005 en beten weniger as 44 % vun de Nedderlannsch Lüüd Liddmaat vun en christlich Kark. 5,7 % der Bevölkerung hörrn den Islam an, etwa 1,3 % weern Hindus un ebenfalls etwa 1 % weern Buddhisten. 48,4 % oder meest de Hälft vun der Nedderlannsch hebbt sück kien Religionsgemeenschap togehörig föhlt (Stand: 31. Dezember 2005).

In de Johren 2006, 2007 un 2008 hebbt de beid gröttsten Karken (as ok in Düütschland) wiederhen Liddmaaten verloren un hebbt (Stand 31. Dezember 2008) luut letzt eegen Angaven (KASKI Daten) de folgenden Liddmaattallen:

Anner christlich Karken sünd düütlich lüttger. Se hebbt jeweils weniger as een Perzent vun de Gesamtbevölkerung as Liddmaaten. To disse hörrt verscheeden reformeert Freekarken as de Gereformeerde Kerken in Nederland as ok Baptisten un Mennoniten (Doopsgezinde). In de Reformatschoonstiet weern de Nedderlannen en vun de Zentren vun de Döperbewegen (kiek Menno Simons). Wiederhen gifft dat de in dat 18. Johrhunnert entstahn Old-Kathoolsch Kark vun de Nedderlannen mit den Sitt vun den Arzbischop in Utrecht, vun de de nah dat Eerst Vatikaansch Konzil entstaahn Oldkathoolsch Karken afstammen.

Anner religiöös Minnerheiten sünd Moslems, Jöden, Hindus (vör allen ut Suriname) un Buddhisten.

Luut Nedderlannsch Zentraalamt för Statistik (CBS) is de Antall vun de Katholiken un Protestanten, de sück up en Umfraag grünnen (en beten weniger as 10.000 Lüüd öller as 12 Johr), jeweils höhger – de Ünnerscheed is deelwies to verkloren, dat de Jöögs weniger faken döfft sünd as de Utwussen Deelnehmers vun de Umfraag: 

De Norden un de Westen vun dat Land weern traditschonell protestantsch, wiels in’ Süüden un Oosten de Katholiken de Bevölkerungsmehrheit stellt hebbt un deelwies noch stellen. In de Midden vun dat Land gifft dat en so nömmt Bijbelbelt („Bibelgördel“) mit en höhger Andeel vun de gereformeerden. Noch immer stellen Katholiken de Mehrheit vun de Bevölkerung in de meest Rebeden süüdlich vun dissen Bibelgördel dor (to’n Bispeel 70 % in Limburg). Nördlich un westlich vun dissen Gördel sünd de Lüüd ahn Konfession düütlich in de Mehrheit.

En Karkenstüer wurrd in den Nedderlannen nich intrucken. 

De Königin is hervormd. Wegen de synodalen Organisatschon vun calvinistisch Karken hett dat Könisghuus aber formell kien führend Stellung in de Nederlands hervormde kerk inne harrt, de mit de vun lutherschen Landsherrn in Düütschland oder Skandinavien to verglieken weer.

De Nedderlannen hebbt en good utbaut Straatennett mit en Gesamtlängt vun 116.500 Kilometer.

Da Schienennett hett en Gesamtlängt vun 2808 Kilometer un is dat an’ dichtesten befohren Schienennett in Europa. Dat wichtigst Verkehrsünnernehmen is de nedderlannsch Iesenbahnsellschop Nederlandse Spoorwegen, kört NS. Vun den gesamten Transport vun de Nedderlannen wurrd 44 % per Straat un 30,5 % över Schienen verfracht.

De Strööm Rhien, Maas un Schelde, de ut dat europäisch Utland dör de Nedderlannen in de Noordsee flooten, hebbt de Nedderlannen to en Knüttpunkt vun de europäisch Binnenschippfohrt makt.

De Haben vun Rotterdam weer över Johrteinten de gröttste Haben vun de Welt. Disse Positschoon hett he aber 2004 an den Haben vun Shanghai verloren. De Rotterdamer Hafen blifft aber wiederhen de gröttste Haben vun Europa. Wiedere wichtig Habenstäder binnerhalv vun de Nedderlannen sünd Amsterdam, Eemshaven, Vlissingen/Terneuzen.

De Nedderlannen hebbt twee wichtig, internatschonaal Flooghabens: Schiphol un de Flooghaben Rotterdam-Den Haag. Schiphol is aber de gröttste Flooghaben in den Nedderlannen un speelt ok en wichtig internatschaal Rull. He tellt to de gröttst Flooghabens in Europa un is, wat de Tall vun de Passagieren bedrapt, de 13. gröttst Flooghaben weltwiet. 

All Straatenbahnen in den Nedderlannen, etwa in Den Haag oder Rotterdam, brukken de Normaalspoor. Städisch Bussen dröfft offiziell den Gleiskörper mit straatenähnlichem Belag mitbruuken, um nich in den Verkehr sticken to blieven. 

De Nedderlänner bruukt meest immer Brüggen vun den Typ Hollännerbrügg mit hör hooch uphangt Gegengewicht. Aber dat gifft ok noch eenig Schuuvbrüggen, Dreihbrüggen un Heevbrüggen sünners as Kanal- un Gracht-Querungen. 

In den Nedderlannen is dat Fohrrad (fiets) wiet verbreedt. För de Radfohrers giift dat meest eegen Verkehrsstriepen oder en gesondert Radweegnett. 

Mit dörsnittlich 43 Verkehrsdooden pro Million Inwahner in’t Johr is de Verkehr in den Nedderlannen de sekerste in’ ganzen EU-Ruum.polizei, Interpol-Verbinnensbüro, berieden Polizei un en Sekerheitsdeenst för Regeerensinrichten un Botschoppen. In de Nedderlannen sünd etwa 55.000 zivil Polizeibeamte in Deenst.

De nedderlannsch Gendarmerie, de dor Koninklijke Marechaussee nömmt wurrd, mit ruch weg 6.800 Mitarbeiters hörrt organisatorisch as eegen Deelstrietkraft to de Nedderlannsch Strietkraften. Se hett Upgaven as de Düütsch Grenzschutz, dat Bewachen vun Flooghabens un den Personenschutz för de Königsfamilie. 

De allgemeen Wehrplicht wurr 1996 up unbestimmt Tiet utsett. De Nedderlannen hebbt somit en Beropsarmee. De Striekraften umfaat all tosommen 53.130 Personen, dorvan entfallen up dat Heer 23.150, up de Luftwaffe 11.050 un up de Marine 12.130 Soldaten. Dorneben gifft dat noch de Koninklijke Marechaussee (kiek vörigen Afsatz), siet 1998 as eegenstännig Deel vun de Strietkraften. De Militärutgaven bedragen 1,6 % vun dat BIP (to’n Vergliek: Düütschland: 1,5 %, USA: 3,4 %).

Dat nedderlannsch Heer (Koninklijke Landmacht) is ok dör dat 1. Düütsch-Nedderlannsch Korps mit de Düütsch Bundswehr verbunnen.

De Nedderlannen sünd Liddmaat ünner annern in de folgend internatschonalen Organisatschonen:

Dat Land hett de Inführen vun den Euro in dat Johr 1999 (Verdrag vun Maastricht) as Währungseenheit vun de EU mit up den Weg brocht. Siet den 1. Januar 2002 is de Euro de offiziell Währungseenheit, de den Gulden aflööst hett. 

In den Nedderlannen hebbt ünner annern folgend internatschonal Institutschonen ehrn Seet:

De Nedderlannen sünd en dezentraliseert Eenheitsstaat. Ünnerhalv vun de natschonale Ebene gifft dat de Provinzen (nedderlannsch provincies). 1579 geev dat tonächst söben Provinzen. Later keemen de so nömmt Generalitätslande (nedderlannsch Generaliteitslanden) as Provinzen Nord-Brabant un Limburg dorto. Drenthe wurr ebenfalls en eegen Provinz, un de domineeren Provinz Holland wurr 1840 in Noord-Holland un Süüd-Holland updeelt. Eerst 1986 wurr Flevoland as jüngste Provinz grünnd, dormit sünd dat nu twalv. 

Man deelt de Provinzen faken in veer Gruppen tosommen:

Dat wurrd doöver diskuteert, bispeelswies Rotterdam as stadsprovincie uttogledern oder de dree Noordprovinzen tosommen to leggen. Das Recht dorto hett de nedderlannsch Binnenminister. Allgemeen aber sünd disse Provinzen bannig old un traditschoonsriek, so dat dorut woll so gau nix wurrd. 

De Provinzen wedderrum gleedern sück in 355 Gemeenden (gemeenten; Stand: 1. Januar 2019). De Stadt Amsterdam bispeelswies is en Gemeend mit söben Stadtbezirken, ebenso is Oude IJsselstreek en Gemeend, de en Stadt as ok mehrere Dörper un Oortschapen beinhollen deiht. En Indeelen in Kreise un kreisfree Städer gifft dat nich. De 443 Gemeenden hörrt jeweils een vun de twalv Provinzen an as ok een vun de 25 Polizeiregionen. Dorneben gifft dat noch de waterschappen, de sück mit Diekschuul un Waterwertschap befaaten. De so nömmt Plusregios (nedderlannsch: Plusregio's) sünd en Tosommenarbeitsform, de af un to en Grupp vun Gemeenden för sück wählt hett. Bispelen dorför sünd dat Stadsgewest Haaglanden, de Stadsregio Arnhem-Nijmegen un de Parkstad Limburg. 2006 geev dat acht vun disse Plusregios.

De Provinzen hebbt jeweils en Parlament (Provinciale Staten) un en Regeeren (College van Gedeputeerde Staten). Dat College besteiht ut den Beupdragten vun de Königin (Commissaris van de Koningin) un wählt Vertreders vun dat Parlament vun de Provinz. Ähnlich gifft dat in de Gemeenden en Gemeenderaad un en Gemeendvörstand (College van burgemeester en wethouders). De Gemeendvörstand besteiht ut den Börgermeester un wählt Vertreder vun den Gemeenderaad. 

De Beupdragten vun den König un de Börgermeester wurrd mit königlich Besluss vun de Regierung ernannt, in’ Allgemeen up Vörslag vun de Staten oder den Gemeenderaad. Bi de Provinzen un groot Städer wurrd de politisch Machtverdeelen in dat natschonal Parlament berücksichtigt. Völ Börgermeester makt Karriere in den Börgermeesterberop, in de se nah’nanner in ünnerscheedlich Gemeenden Deenst doon (för jeweils en sössjohrig Periood, de nee makt wurrn kann). En Börgermeester is also nich wählt Vertreder vun den Gemeenderaad oder vun de lokal Bevölkerung. Siet Johren gifft dat Initiativen, etwa dör Referenden de Inwahner vun de Gemeend an de Utwahl vun den Börgermeester to bedeeligen. 2005 is en Gesettentwurf to en Direktwahl aber scheitert.

Siet 1986 bestunn dat Königriek vun de Nedderlannen ut de dree Länner Nedderlannen, dat Land Nedderlannsch Antillen un Aruba. Dit Eiland harr in dat Johr den Status vun en eenzeln Land kreegen. Mit den 10. Oktober 2010 kreegen den Eilannen en nee Indeelen:

Hööftstadt un gröttste Stadt vun de Nedderlannen is Amsterdam mit 742.884 Inwahners. Regeerensseet un dartgröttste Stadt vun dat Land is Den Haag mit 473.941 Inwahners.

De folgend Tabelle enthollt de Städer un Gemeenden mit mehr as 50.000 Inwahner, nah de offiziell Schätzung vun dat Zentraalamt för Statistik vun de Nedderlannen för de Johren 1980, 1990, 2000 und 2008 (jeweils 1. Januar). Upführt is ok jeweils de Provinz, to de de Gemeend hörrt. De Inwahnertallen betrecken sück up de jeweilig Gemeend in hör politisch Grenzen, ahn politisch sülvstännig Vöröörd. 
  
(S = Schätzung)

Born: Zentraalamt för Statistik vun de Nedderlannen

De Nedderlannen hebbt en good funtschoneeren, ehrder liberaal Wertschapssystem. Siet den 1980er Johren hett de Regeeren hör ökonomisch Ingreep wietgahnd torüchnommen. Mit Tostimmen vun Gewerkschaften, Arbeitgevers un Staat geev dat in dat Land en Lohnmäßigung. De Arbeitslosenquote is mit 2,8 % bannig leeg.

Bi dat produzeeren Gewarf domineeren Levensmiddel (Unilever, Heineken), chemisch Industrie (AkzoNobel, DSM), Eerdöölraffinerie (Shell) un de Herstellen vun Elektrogeräten (Philips, TomTom, Océ) as ok LKW (DAF).

Lang vör sien europäisch Nahbers hett dat Land för en utwogen Staatshuushollen sörgt un is spoodriek tegen de Stagnatschoon in’ Arbeitsmarkt vörgahn.

Deenstleistung is in de Nedderlannen besünners wichtig. De groot Finanzdeenstleister (ING, Fortis, AEGON), de Welthabens Rotterdam un Amsterdam, Schiphol (Amsterdam Airport) hörrt to de fiev gröttsten Deenstleister in Europa. 

De hooch technologiseert Landwertschap is besünners produktiv: neben Getreide-, Gemüüs-, Früchte- un Schnittblömennanbau – de Tulpentüchten hett sogor up de Historie vun dat Land Infloot harrt – gifft dat noch de Melkveehhollen in grooten Maatstaff. Letztere leefert Kääis as wichtig Exportprodukt.

De nedderlannsch Landwertschap beschäftigt blots 2 % vun de Arbeitnehmer, drocht aber düchtig to’n Export bi. De Nedderlannen sünd nah de USA un Frankriek de weltwiet dartgröttste Exporteur vun landwertschaplich Göder.

As Mitbegrünner vun de Euro-Zone wurr in den Nedderlannen för Bankgeschäfte an’ 1. Januar 1999 de vörherig Währung de Gulden, dör den Euro ergänzt. Der Johr later, an’ 1. Januar 2002, hebbt de Euromünten un –banknoten för de Konsumenten den Gulden as Betahlmiddel ersett. Up de natschonale Rücksiet vun den Münten is ahn Utnahm Königin Beatrix afbildt. 

In’ Vergliek mit den Bruttoinlandsprodukt vun de Europäisch Union utdrück in Koopkraftstandards kummt de Nedderlannen up en Index vun 126 (EU-25:100) (2005).

De Nedderlannen hebbt mit Düütschland mehrere Düppelbestüerensafkommen afslooten.

De Nedderlannen verfügt över Eerdgaslager, ut de dicht bi Groningen as ok in de süüdliche Nordsee in grooten Maatstaff fördert wurrd. 1996 wurrn 75,8 Mrd. m³ (nah BP) fördert. Dormit staht de Nedderlannen in‘ Lännervergliek bi de Eerdgasförderung up Platz fiev, nah Russland (561,1 Mrd. m³), USA (546,9 Mrd. m³), Kanada (153,0 Mrd. m³) un Grootbritannien (84,6 Mrd. m³). Wiederhen gifft dan an de eemsländsch Grenz lüttgere Eerdöölreserven un gröttere Saltlagerstätten bi Delfzijl un Hengelo. Afsehn vun Törf (u. a. in dat Bourtanger Moor) verfügt de Nedderlannen över kien wiedere nennenswert Bodenschatzen.

De Staatshuusholt hett 2009 Utgaven vun ümrekend 410 Mrd. US-Dollar utwiest, bi Innahmen vun ümrekend 368 Mrd. US-Dollar. Dorut ergifft sück en Huusholtsdefizit in Hööcht vun 5,3 % vun dat BIP.
De Staatsverschuldung bedroog 2009 497 Mrd. US-Dollar oder 62,2 % vun dat BIP.

In den Nedderlannen gifft dat kien eegentlichen Natschonalfierdag, dorför aber den Königinnendag. In‘ Vergliek to all anner europäisch Länner is de 1. Mai kien Fierdag un dat Enn‘ vun den Tweeten Weltkrieg wurrd an‘ 5. Mai (nich an‘ 8. Mai) begahn, wiel de düütsch Strietkraften in den Nedderlannen sünnert kapituleert hemm. 

Völ weltberühmt Maler weern Nedderlanner. Een vun de bekannst fröhen Künstlers weer Hieronymus Bosch. De Blütetirt vun de Republik in dat 17. Johrhunnert, dat so nömmt Golden Tietöller broch groot Künstlers as Rembrandt van Rijn, Jan Vermeer, Frans Hals, Carel Fabritius, Gerard Dou, Paulus Potter, Jacob Izaaksoon van Ruisdael oder Jan Steen hervör. Berühmt Maler vun latere Epochen weern Vincent van Gogh un Piet Mondrian. M. C. Escher un Otto Heinrich Treumann weern bekannte Grafiker.

Nedderlannsch Architekten hebbt wichtige Impulse för de Architektur vun dat 20. Johrhunnert geven. Hervörtoheven sünd vör allen Hendrik Petrus Berlage un de Architekten vun de De-Stijl-Grupp (Robert van ’t Hoff, Jacobus Johannes Pieter Oud, Gerrit Rietveld). Johannes Duiker weer en Vertreder vun dat Nee Bauen. De so nömmt Amsterdamer School (Michel de Klerk, Het Schip) hett en bemarkenswerten Bidrag to de expressionistisch Architektur leefert.

Ok nah den Tweeten Weltkrieg geev dat innovativ nedderlannsch Architekten. Aldo van Eyck un Herman Hertzberger hebbt de Architekturströömg Strukturalismus präägt. Piet Blom wurr dör sien eegenwillig Boomhüüs bekannt.

Ünner de Gegenwartsarchitekten tellt Rem Koolhaas mit sien Büro OMA to den inflootriekst Vertreder vun en tietgenössischen, up urbanistisch Erfohrungen beruhend Architekturricht (tietwies to’n Dekonstruktivismus toordnet). Nedderlannsch Architektur hett siet de 90er Johren vun dat 20. Johrhunnert un immer noch fortdüernd en erheblichen Infloot up de weltwiet Architekturentwicklung nommen.

Ut den Nedderlannen stammen bedüüdend Wetenschapler as Erasmus von Rotterdam, Baruch Spinoza, Christiaan Huygens un Antoni van Leeuwenhoek. René Descartes hett en grooten Deel vun sien Schaffenstiet in den Nedderlannen tobrocht. Överhoopt funnen siet de fröhe Neetiet tallriek verfolgt Wetenschapler in den Nedderlannen Asyl un Warkensmögelkeiten.

De modern Soziologie verdankt ehrn nedderlannsch Begrünner S. Rudolf Steinmetz bedüüdend Anregungen. För de Medizin vun de fröhe Neetiet weern de Bildungsinrichten in de Stadt Leiden (insbesünner de Universitätsbibliothek Leiden) en relevant Zentrum, vun de wichtige Impulse utgingen. Hüüd gifft dat 148 Universitäten in den Nedderlannen un tallriek Hoochschoolen. In Noordwijk is de Europäische Weltruumorganisatschoon ansiedelt.

De Verwalten vun de Top-Level-Domain vun den Nedderlannen, .nl, övernimmt de Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN) siet 1996 as Nahfolger vun dat Centrum Wiskunde  Informatica.

In dat „Golden Tietöller“ (De Gouden Eeuw) vun de Nedderlannen is neben de Maleree ok de Literatur upbleut. As bekannst Vertreder sünd Joost van den Vondel un Pieter Corneliszoon Hooft to nennen.

Während de düütsch Besetten (1940–1945) hett Anne Frank in Amsterdam hör weltbekannt Daagbook schreven.

As de dree wichtigst Schrievers vun de tweet Hälft vun dat 20. Johrhunnert gellen Harry Mulisch („Das Attentat“, „Die Entdeckung des Himmels“, beid ok verfilmt), Willem Frederik Hermans („Die Dunkelkammer des Damokles“, ok verfilmt: Like Two Drops of Water [Europa] / The Dark Room of Damocles [USA]; „Nie mehr schlafen“) un Gerard Reve („Die Abende“, „Der vierte Mann“, beid ok verfilmt). To de in Düütschland ok wat bekannteren hörrt ok noch Cees Nooteboom, Jan Wolkers un Hella Haasse.

En hervörragend Strömung in de Renaissance weer de Nedderlänner School, de aber wesentlich vun Flamen, Hennegoern un Franzoosen dragen wurr.

Dat nedderlannsch Musikleven weer in den Beriek vun de klassisch Musik lang Tiet nich up dat Niveau vun anner europäisch Staaten organiseert. Eerst Enn‘ vun dat 19. Jorhunnert funn en Professionaliseeren statt un dat hebbt sück denn tallriek Orchester un Kamerensembles grünnd.

Wichtig nedderlannsch Komponisten um 1800 weern bispeelswies de gebörtig Düütsche Johann Wilhelm Wilms as ok Carolus Antonius Fodor, de sück beid an de Wiener Klassik orientiert hebbt. In‘ 19. Johrhunnert hebbt lang Tiet vun de düütsch Romantik beinfloot Strömungen dat Musikleven domineert, u. a. repräsenteert dör Richard Hol. Bernard Zweers hett as eerst versöcht en spezifisch nedderlannsch Natschonalmusik to entwickeln. Hüm sünd denn Julius Röntgen un Alphons Diepenbrock folgt, mit de de nedderlannsch Musik den Ansluss an de internatschonale Musikentwicklung funn. Wichtige Komponisten in‘ 20. Johrhunnert sünd Willem Pijper, Matthijs Vermeulen, Louis Andriessen, Otto Ketting, Ton de Leeuw, Theo Loevendie, Misha Mengelberg, Tristan Keuris un Klaas de Vries.

De woll bekanntste nedderlannsch Rockband Golden Earring harr in de 1970er Johren ehrn gröttsten Hit mit „Radar Love“. Ebenfalls weltbekannt weern in de 1970er Johren de Classic Rock Bands Ekseption um Rick van der Linden un Focus, as ok Shocking Blue mit ehr Hit „Venus“.

Internatschonal bekannt nedderlannsch Musikers sünd to’n Bispeel Herman van Veen, Robert Long, Nits, Candy Dulfer, Anouk Teeuwe, Ellen ten Damme, Tiesto oder de Gruppen Within Temptation un The Gathering (Band).

Da jährlich veranstalt North Sea Jazz Festival in Ahoy Rotterdam (vörher Den Haag) hörrt to de wichtigst Jazz-Ereignissen weltwiet.

Siet eenig Johren is nederlandstalige muziek, Musik in de Landsspraak, bannig spoodriek. Nestor vun disse Gattung is Peter Koelewijn, de all siet 50 Johr Rock 'n' Roll in sien Moderspraak singt. Later keem de Ledermaker Boudewijn de Groot up. To’n Anfang vun de 1980er Johren weer nedderlannsch Popmusik mal bannig anseggt, deren wichtigst Vertreder Doe Maar, Het Goede Doel un Frank Boeijen weern. Nah 1984 gung de Popularität vun disse Gattung stark torüch, um sück teihn Johr later weer to verhalen, ditmal aber nich blots für en poor Johr. 

De berühmtest Pop/Rockbands vun de nee Ära sünd Bløf, de meest speelt Band in dat nedderlannsch Radio in de vergahn Johren, un Acda en de Munnik, en Duo, dat mit Lüttkunstprogrammen bekannt wurrn is. Noch höhgere Plattenverkoopstallen harrn Slagerkünstler as Marco Borsato, Jan Smit un Frans Bauer. Bekannt nedderlannsch Rapper sünd Ali B un Lange Frans.

Siet de 1990er Johren is en nee Musikricht in den Nedderlannen entstahn, de ok in ganz Europa un Amerika bannig anseggt ist. Hardcore Techno oder Gabber entstunn in Rotterdam, Trance wanner vun Düütschland in de Nedderlannen un hett dor sien weltwiet gröttste Popularität. Bekannt Vertreder sünd Angerfist, Neophyte oder DJ Buzz Fuzz.
Siet en paar Johren sünd noch de wieder makt Musikrichten Jumpstyle, Hardstyle un Speedcore dortokommen.

De bedüüdenst Traditschoonszeitungen sünd De Telegraaf, AD, de Volkskrant, NRC Handelsblad un Trouw. En historsch wichtig överregionaal Dagblatt weer Het Parool, de later to en Amsterdamer Stadtzeitung umkonzipeert wurr. 1999 keemen mit metro un Sp!ts de eersten Gratiszeitungen in den Nedderlannen herut, mittlerwiel sünd DAG un De Pers dortokommen. Disse un dat Internett hebbt den Traditschoonszeitungen to’n Deel völ Marktandeelen afnommen. Mit De Groene Amsterdammer, Elsevier, HP/De Tijd, Vrij Nederland gifft dat veer politisch Weektietschriften.

As in völ europäisch Länner ok, ünnerscheedt man ok in den Nedderlannen de Feernsehlandschap in apenlich-rechtlich un privaat Feernsehsenner. To de apenlich-rechtlich Senner hörrn Nederland 1, Nederland 2 un Nederland 3 un för Nedderlanner in’t Utland BVN. Se wurr to’n grooten Deel över Stüern betallt, deelwies aber noch dör dat Liddmaatsystem: Oorsprünglich werrn de Rundfunksenner vun weltanschaulich orienteert Vereens richt wurrn, as dat kathoolsche oder dat Arbeiterradio.

In den Nedderlannen gifft dat söben Privatsenner, dat sünd RTL 4, RTL 5, RTL 7, RTL 8, NET 5, SBS 6, Veronica. Marktführer is in den Nedderlannen de RTL Group mit RTL 4.

De utländsch TV-Inhollen as to’n Bispeel amerikaansch Produktschonen, de en Grootdeel vun dat nedderlannsch Feernsehn utmaken, wurrd nich as in Düütschland synchroniseert, sonnern in Originalspraak utstrahlt un betitelt. Bi Kinnerprogramme draapt dat so aber nich to, de wurrd synckroniseert. 

Oorsprünglich ünnerscheedt sück de nedderlannsch Köken nicht völ vun de düütsch, in de ok Kantuffel, Suerkohl un Wursten en grooten Rull spelen (to’n Bispeel in‘ stamppot). An‘ bekanntsten sünd ‚frieten‘ oder ‚patat‘, nedderlannsch för Pommes Frites mit verscheeden Saucen, wobi de woll bekanntste Kombinatschoon ut Mayonnaise un Eerdnöötsooß (mit Ziepels) besteiht, de ‚patatje oorlog‘. Anner Spezialitäten sünd Gouda-Kaas un Hollandse Nieuwe; bi disse Matjes hannelt sück dat um junge, noch nich geschlechtsriep Herngs. Dör de Vergangenheit as Seemacht keemen aber ok kulinarisch Inflooten ut de ehmalg Kolonien in dat Land, so as to’n Bispeel de Nasibal oder Bamibal. Dorbi hannelt sück dat um Nasi- oder Bamigoreng in Frikadellenform. Över de Grenzen herut bekannt sünd ok de nedderlannsch Pudding Vla un de Braatrullen, de „Frikandel“ nömmt wurrn (in’ Gegensatz to de Utspraak vun düütsch Touristen liggt de Betoonung bi „Frikandel“ up de letzte Sülv – ähnlich as bi de düütsch Frikadelle – un nich up de tweete!).




#Article 91: Nokieksel (179 words)


Een Nokieksel (ook: Nakieksel) is een (druckt ellers ook elektronschet) Book, wo een wat nokieken kann. In mennig Spraaken heet dat Lexikon, Lexicon ellers ook dictionary un dictionarium. Wenn een Nokieksel good wat binn hett, denn ward dat ook encyclopedy, encyclopaedia ellers Enzyklopädie naamt. To'n Bispill de Encyclopedia Britannica un de Brockhaus. Un de ingelsche Wikipedia is meist dat dickste Nokieksel in dat Internet.

De Etymologie vun de Woort is en bewusst schaapte Woortbedüden. Se kümmt vun dat Verb nokieken. Dat meent, dat een dor rinkieken kann un denn wat plietscher warrt.
Even wieldat sik ut dat Woort nokieken ok Nokixel maken laat, hett sik dat dörsett. Denn dat Woort Nokixel bedüdet, annersrüm lesen, Lexikon. Nadem dat Woort nich mehr so dull as en spraaklichet Speel wahrnahmen warrt, sünd de mehrsten to de ursprüngliche Schrievwies trüggkehrt un schrievt dat nu Nokieksel. 

Un dat hett noch wat mit op sick. So as du Nokixel ook annersrüm lesen kanns, kanns ook in een Nokieksel vun achtern (ellers ook in de Mitt) anfangn. Dat gifft jümmers noch een Sinn; sotoseggen en Achtersinn.




#Article 92: Neddersassen (238 words)


Neddersassen is en düütsch Bundsland in’n Noorden. De Hööftstadt is Hannober. Neddersassen liggt an de Waterkant vun de Noordsee.

De groten Strööm, de dör’t Land fleten doot, sünd de Eems, de Werser un de Elv.

Neddersassen navert in’n Noordoosten mit Sleswig-Holsteen, Hamborg un Mekelborg-Vörpommern. In’n Oosten liggt op en lütt Enn Brannenborg un ans Sassen-Anholt un in’n Süüdoosten Döringen. In’n Süden sünd Hessen un Noordrhien-Westfalen. In’n Westen grenzt dat Bundsland an de Provinzen Oaveriessel, Drenthe un Grönnen von dat Königriek von de Nedderlannen. Na Noordwesten to liggt de Noordsee mit de Düütsche Bucht. Dat Land Bremen billt en Enklaav binnen Neddersassen.

In heel Neddersassen mit Utnahm vun en Deel vun’n Harz un lütte Rebeden an de Grenz na Döringen warrt traditschonell Plattdüütsch snackt. Dat gifft ok noch en lüttje Överbliffsel van de olle freesche Spraak, dat Saterfreesch in’t Saterland. Hüüt is aver ok överall in Neddersassen Hoochdüütsch begäng.

In de Historie was Neddersassen dat Rebeet, woneem dat Volk vun de Sassen leev. Ut dynastisch Grünnen güng de ole Naam Sassen an dat Bundsland Sassen över, wo kene Sassen leven dein, un för dat fröhere Sassen wöör de Naam Neddersassen präägt. Neddersassen was deelt in dree Delen: Westfalen, Oostfalen un Noordneddersassen. Vun disse Namen hebbt ok de Dialekten vun de neddersassischen Spraken de Namen vun. De Ünnerscheed twüschen denn un dat Bundsland vundaag is dat nu ok Oostfreesland dortohöört, aver grote Delen vun Westfalen nich mehr.

Annere Gemeenden: Soltbiärgen




#Article 93: Noordamerika (196 words)


As Noordamerika deit in Europa tomehrst de noorden Deel vun den Eerdeel Amerika gellen, un daar höört de Lannen USA un Kanada to, faken ook de Karibik, af un an ook Middelamerika. In Noordamerika sülven deit „Noordamerika“ (ingelsch North America, fransch Amérique du Nord, spaansch América del Norte, gröönlandsch Amerika Avannarleq) as ′n Eerddeel gellen (apart vun Middelamerika un Süüdamerika), un na Noordamerika höört ook Mexiko mit to.

Middelamerika deit maal as ’n Deel vun Noordamerika, maal as ’n Deel vun Süüdamerika gellen. In Noordamerika un ook in Mexiko sülven deit Mexiko nich as middelamerikaansch gellen (obschoonst dat as latienamerikaansch gellen deit). Nä, Mexiko ward daar as ’n Deel vun Noordamerika ankäken.

Nu Gröönland (ehrmaals ′n däänsche Kolonie un denn ′n däänsche Provinz) to ′n egenstännig Land ward, ward dat nich mehr as ′n Anhangsel an Europa tellt. Nä, dat fangt nu an as ′n noordamerikaansch Land to gellen, wonääm dat geograafsch, kulturell un spraaklich ook mit tohöört. (Dat bedüüdt, dat mang de Europäers de Wikingers Noordamerika funnen harrn.)

Noordamerika liggt twüschen Atlantik un Pazifik up den noorden Deel vun de Eer. To Noorden liggt de Arktische Ozean un to Süden liggt de Golf vun Mexiko.




#Article 94: Norwegen (229 words)


 
Norwegen (norweegsch Norge, Noreg oder Norga) is en Keunigriek, wat in’n Noorden vun Europa an’t Europääsche Noordmeer liggt (Skandinavien). Navers sünd Finnland, Russland un Sweden. De Hööftstadt is Oslo.

Amtsspraak is Norweegsch, in’n Norden ok Lappsch un Kveensch.

Norwegen is mit 385.252 km² en beten grötter as Düütschland, hett aver blots 5,3 Millionen Inwahners (Stand 2019). Dat Land streckt sik ut över ene Längde vun 3000 km vun Kristiansand in’n Süden bit Hammerfest in’n polaren Norden un Kirkenes an de Grenzscheed to Russland. Norwegen is bekannt för siene Fjordküst.

Dat Parlament vun Norwegen löös 1905 de Union mit Sweden up. Een halv Jahr later worr de däänsche Prinz Carl as norweegsche König Haakon (1872-1957) vereedigt.
As de düütsche Wehrmacht an’n 9. April 1940 dat Land besetten de, gung he in’t Exil na England un keem in’n Mai 1945 trügg.
Dat Land hett de NATO mit grünnt, aver in twee Afstimmen weer dat Volk dargegen, in de EU intoträen.
De Verfaten is demokraatsch, de Traditschoon is ok vun’e Hansetiet prägt.

Dör dat Ööl un Gas, dat siet de söventiger Jahren ut de Noordsee föddert warrt, is Norwegen to een vun de rieksten Länner up de Welt worrn.

Norwegen is indeelt in 11 Ämter (Fylke), de in fief Landsdelen liggt, de blots statistischen Zweck hebbt. De Ämter sünd wedder indeelt in Kommunen, vun de dat 356 gifft (Stand 1. Januar 2020).




#Article 95: Gemeen Vosshusen (268 words)


Vosshusen (, bet 1964 Wulmstorf, up platt Wulmsdörp) is een Eenheitsgemeen in’n Landkreis Horborg bi Hamborg. De Gemeen hett .

De Gemeen Wulmsdörp het an’n 11. Dezember 1964 de neen Naam „Neu Wulmstorf“ annahmen un an’n 1. Januar 1970 is de Gemeen Doasdörp en Oortschop vun de Gemeen worrn. 
Mit de Gemeenreform in Neddersassen an’n 1. Juli 1972 sünd de Gemenen Ilsdörp (mit Arsdörp un Höll), Raa (mit Mienenbüddel un Ömbüddel), Rübk un Swiersdörp Oortschopen in de Gemeen Vosshusen worrn.

De Dörper in’n Süüden sünd binah dusend Johr oolt. De Nicolai-Kark in Ilsdörp is üm 1200 boot wurrn. De Oortsdeel Vosshusen is 1835 vun den Buern Peter Lohmann ut Doasdörp in’n Noorden vun de Straat Horborg–Buxthu grünnt wurrn.

De Gemeen Vosshusen hett betherto twee Lüüd to Ehrenbörgers maakt:

Dat Wapen von de Gemeen wiest op gollen Grund en blaue Spitz, op de en sülvern Ring liggt.

De blaue Spitz steiht dor as Symbol för, dat dat mit de Gemeen opwarts geiht. De Ring steiht för Verkehr un Bewegung. De Klören gollen, blau un sülver sünd ut dat Wapen von’n Landkreis nahmen.

Dat Wapen is 1965 beslaten worrn.

Vosshusen liggt an de Bundsstraat 73 twüschen Hamborg un Cuxhoben, wat een vun de meestbefohrene Bundstraten vun Düütschland is. Se schall dö den Bu vun de A 26 entlast warrn. De Bundsstraat 3 föhrt no Süüden un no de Autobohnen. 

En Bahnhoff is an de Nedderelvbahn vun Hamborg-Horborg no Cuxhoben. Vun 2007 an föhrt de S-Bahn Hamborg (S3) von Hamborg bit no Stood.

In Vosshusen gifft dat de Hööftschool, de Realschool un dat Gymnasium Vosshusen. Grunnscholen sünd in Vosshusen un Ilsdörp.

 




#Article 96: Noordsee (258 words)


De Noordsee (vun öllers her ok Westsee oder Westerhaf heten) is en Randmeer vun’n Atlantik, wat tüssen Grootbritannien in’n Westen, Norwegen in’n Noordoosten, Däänmark in’n Oosten un Düütschland un de Nedderlannen in’n Süden liggt.

In'n Süden geiht de Noordsee dör de Straat vun Dover in’n Engelschen Kanal över, in’n Oosten is se dör dat Skagerrak un dat Kattegatt mit de Oostsee verbunnen un na Noorden apent sik dat Noordmeer.

De Noordsee is 575 000 km² groot un bit to 100 m deep. De Soltgehalt vun 3,0 bit 3,5 % un de Warms vun 7 bit 15 Grad verhinnert, dat de See tofrüst. Blots in dat Wattenmeer kann sik överlangs dick Ies billen.

De Rhien, de Werser, de Ilv un de Thems fleet in de Noordsee. De bit to 7 m hogen Floten vun de Tieden dringt 65 km in de Werser un bit Hamborg 142 km in de Ilv vör. 

Inseln vun de Noordsee sünd Helgoland, de Noordfreeschen Inseln, de Oostfreeschen Inseln un de nedderlandschen Waddeneilanden.

Över de Noordsee is faken Storm un Nevel, liekers bleuht hier dör de Welthavens London, Hamborg, Bremen, Amsterdam, Rotterdam un Antwerpen veel Schippsverkehr un -hannel.

An Fisch weert to 60 % Hering un to 10 % Kabeljau fungen, tomehrst bi England un Schottland. De Goldboors warrt in de leste Tiet ümmer weniger, wiel em dat in de Noordsee to warm woorn is is to’n Lieken.

De Anwahners vun de Waterkant nöömt de Noordsee „Blanken Hans“, aver wiel se dör Stormfloten al vele Minschen verdrinken laten hett, warrt se ok woll „Moordsee“ nöömt. 




#Article 97: Nedderlandsche Spraak (531 words)


Nedderlannsch  (ndl.: Nederlands) is en Spraak, de to den germaanschen (westgermaanschen) Twieg vun de Indoeuropääschen Spraken tohöört. Hollannsch is bloots een Dialekt vun't Nedderlandsche.

Disse Spraak warrt besunners in de Nedderlannen, Belgien (Flannern), Franzöösch-Flannern, Surinam, Aruba un op de Nedderlannschen Antillen praat. De amtliche Spraak, so as disse op Scholen lehrt un dör de Autoritäten bruukt warrt, warrt Standardnedderlannsch oder ok woll Standardhollannsch nöömt. Dat Nedderlannsche warrt (nich alltiet korrekt) ok woll Fläämsch (in Belgien), Hollannsch (vöral in Noord-Brabant, Limborg, Noord- un Oost-Nedderlannen) un Nedderdüütsch nömmt (dör Spraakhistorikers). In Indonesien, dat ole Nedderlannsch-Indien, bünt der noch en lüttjen Hümpel Lüde, de Nedderlannsch praten könnt. Dit bünt meest ole Lüde.

Dat Standardnedderlannsch is in dat 17. Johrhunnert utdacht för de General-Staaten, um dor de utbreedte Nedderlannsche Bibelöbersetten, de Staatenbibel, in to schrieven. Basis sünd de Nedderfrankschen Dialekten vun Holland un vun Brabant. Neddersassische Elementen bünt vöral de Formen vun de Verben op -acht (bracht, gebracht; dacht, gedacht) un dat Reflexivpronomen zich (sik). De dörde grote Dialektgrupp in de Legen Lannen, dat Freesch, hefft ni de Entwicklung vun dat Standardnedderlannsch achteran bleven. Op Basis vun disse ingväonsche Dialekten is een sülvstännig freesch Standardspraak rutkamen. Vun fröher ut warrt ok limborgsch Platt praat in den Süden vun Limborg.

Üm de Nedderlaansche Schriefwies af to snacken, hebbt Flannern un de Nedderlannen tosamen de Nederlandsche Taalunie opricht, vun 2005 af is Suriname ok Lidd. Disse Organisation gifft dat Grune Böökske ut. Dorin bünt echter seker nich alle Spraakproblemen regelt. Een Problem is sachs de richtige Nedderlannsche Schriefwies vun Oortsnaams, sowel binnen, as buten dat Nedderlaansche Spraakgebiet, dat is nich altied dudelik regelt. 

De Taalunie hett 'n Websteed, wo een Raat kriegen kann, wenn dor wat nich düütlich is: 

Dat öllste bekannte Book in een vun de Dialekten, wo dat Standardnedderlannsche ut herkomen is, sünd de so nömmden Wachtendonkse Psalmen, in dat 10. Johrhunnert schreven in 'n ooltoostnedderfranksch Dialekt ut de Gegend vun Maastricht.

De öllste Satz in Nedderlannsch is dat Hebban olla vogala, man dat alleröllste trügvonden nedderlannssprakig Dokument is funnen in Buchaute in Dikkelvenne (Gaavere).

Wo dat wecken Dialekt gifft: Dit is 'n grove Indelung, waarbie Overgaangsdialekten nich nömmt bünt. Dat schall man bloß een allgemeen Bild vun de nedderlannschen Dialekten geben weern. 

A. Seelannsch

B. Seelannsch

C. Frans-Vlaams

D. Noordwestlich Dialektgrupp (Hollannsch)

E. Noordööstlich Dialektgrupp (Neddersassisch; afsunnerliche Spraak)

F. Süüd-Geldersch

G. Brabantsch

H. Oost-Fläämsch

I. Limborgsch

FL. Provinz Flevoland. Hier hett sik noch keen Dialekt utbillt. Tomeist weert hier Formen vun dat Süüd-Hollansch praat, oder Standardnedderlannsch oder Amsterdammsch (in Lelystad un Almere). In den Noorden un dann besunners in un rund Urk wardt der vun fröher her al 'n Dialekt vun 't Nedersassisch praat.

Disse Tostänn bünt meist övernamen vun dee Indeelung, den de Spraakwetenschopler Jo Daan, maakt hett (Kiek bi: ). Disse Indeelung warrt jummers (nog) besnackt binnen de Dialektologie, man veel Wetenschoplers seggt: So is dat woll. 

Dat Afrikaans is een Dochterspraak, de sik entwikkelt hett ut dat Nedderlannsch, wat de Kolonisten in dat 17. Johrhunnert na de Kapkolonie metbracht hebbt.

Ut 't Nedderlannsch bünt 'n Antall - meest utstorven - Kreoltalenvun kamen, mit besunners dat Negerhollannsch op de Amerikaansche Maagdeneilannen, dat Petjoh in Indonesien un dat Skepi un Berbice-Nedderlannsch in Guyana.




#Article 98: New York (148 words)


New York City, mit 8 Million Inwahners up 800 Quadratkilometer de gröttste amerikaansche Stadt, liggt an'e Oostküst vun de USA in'n Bundsstaat New York an'e Münn vun'n Hudson-Fluss.

De Stadt wurr 1626 as Nieuw (Nieg) Amsterdam an'e Süüdspitz vun Manhattan vun nedderlannsche Lüüd grünnt. Hüüt umfatt dat neven Manhattan ok de Gemeenden (buroughs) Bronx, Brooklyn, Queens un Staten Island. De Bronx wurr 1874 to'n Stadtdeel vun New York, de annern dree buroughs wurrn 1898 anslaten. Bit hüüt hebbt de Inwahners vun de enkelten Stadtdelen veel Egenstännigkeit bewohrt un dat Regeer in ehre egen Hannen behooln.

An'n 11. September 2001 sünd twee Flegers vun Terroristen in dat World Trade Center rinstüürt wurrn. De riesige Bu is darvun totaal tosamensackt un utbrennt, un mehr as 3500 Minschen sünd darbi ümkamen. De ganze Welt nehm groten Andeel an dat Mallöör, un dat amerikaansche Volk hett vundaag dat Trauma noch nich överwunnen.




#Article 99: Natronlaug (159 words)


De Natronlaug is de Laug, de rutkümmt, wenn een Natriumhydroxid (NaOH) in Water oplöst. 

Dat Natriumhydroxid deelt sick op in dat Na+-Ion un dat Hydroxid-Ion OH-. 

Dat Hydroxid-Ion is denn de Base, de Protonens antrecken un opnehm kann. 

Natronlaug is een starke Laug. Een konzentreerte Natronlaug hett in een Liter Laug 762 g Natriumhydroxid binnen. De Dicht is denn 1,524 g/ml. 

Een Natronlaug, de een Mol Natriumhydroxid (40 g) binnen hett, de hett een pH-Wert vun 14. 

Natronlaug ward faaken bruukt in Labor, Handwark un Industrie. Konzentreerte Natronlaug ätzt bannig un löst Fett op dör Verseepung. Se kann - suutje, dat een eers gornix markt - een Lock in de Huut ätzen. Bi dat Hanteern mutt een jümmers een Schutzbrill ophebbeb. Sülvs bannig verdünnte Natronlaug kann de Oogen tweimooken dat dat to Blindheet kümmt. 

Natronlaug ward tomeist dör Elektrolyse vun smolten Natriumchlorid, wat uns Kaaksolt is, produzeert. Dorbi fallt ook Chlor an, wat denn för de Chlorchemie bruukt ward.




#Article 100: Oostfreesland (4084 words)


Oostfreesland (Hoogdüütsch: Ostfriesland) is en Kuntrei un en Landskuppsverband in de Noordwesten van dat düütsche Bundsland Neddersassen.

Normalerwies denken de Lü, dat Oostfreesland dat Land up de oostfreeske Halfinsel tüsken Eems un Jaad un de söven Eilannen vör de Waterkant is, also van de nederlannsche Grens bit na Willemshaven. Man van de politiske Historje is dat anners, denn dat Ollnbörger Freesland in den Oosten (Landkreis Freesland) und dat fröher prüüsske Willemhaven höört nich dartoo. Oostfreesland is de Kuntrei van de vörmalske Grafskupp Oostfreesland. Vandag sünd dat so de Landkreisen Auerk, Wittmund un Leer un de Stadt Emden. De gröttsten Städer sünd Emden, Auerk, Leer, Esens, Wittmund un Nörden.

In den Süden stött Oostfreesland an dat kathoolsche Eemsland un dat Ollnborger Mönsterland. Wat besünners is daarbi dat Saterland. Dat höört kultuurhistorisk un van sien Spraak na Oostfreesland, man dat was so isoleert, dat dat to dat Bistum Mönster kweem.

Oostfresen föhlen sük as en Deel van de freeske Kultuur. De Fresen wahnen an de hele Waterkant van de Noordsee, van de Nedderlannen an över Düütschland bit na Däänmark. Umdat Oostfreesland över Jahrhunnerde dör See un Mooren blot minn wat mit sien Nahbers to doon harr, gaff dat daar en egen Entwickeln. Ok vandag hebben de Oostfresen noch hör egen Kopp un hebben dat nich geern, wenn se hör Kultuur of oostfreeske Institutionen in Gefahr sehn.

Up de oostfreeske Eilannen gift dat mennig Dünen ut fien witt Sand. Daarmit Wind un Water neet tovööl van dit Dünen kött maken kunnen, worden Planten daar in plant, meest Strandhaafer. So worden de Dünen fast maakt. Normaalerwies „wannern“ de Dünen van West na Oost: Wind dragt wat van de Sand weg un lett an anner Steden en neei Dün wassen.

Tüsken de Eilannen und dat Fastland (de Eiland-Oostfreesen nömen dat „Fastewal“) is dat Wattenmeer. Dit Levensruum is heel wat Besünners. Bi Ebb fallt dat Watt meestied drög man bi Flood is dat in't Geheel unner Water. Dör Prielen löpt dat Water to un off.

Faken geiht dat Watt denn in de Soltwisken över. Dit Gröönland word blot off un to bi hooge Flooden van da See unner Water sett. So gift dat ok daar en egen un besünner Stück Natuur, mit heel raar Planten. En Pionierplant is de Qualler.

Siet 1000 Jahren bewahren de Oostfresen nu al hör Waterkant mit Dieken. Ok wenn se bi swoore Störmflooden faken weer grote Streken laten harren, hebben se anfangen, mit Dieken neei Land to gewinnen. Dit Neeiland word Poller of Grode nömt.

Dat Fastland bi de Waterkant is Masch, dat wieder in't Binnenland to Geest, Leeg- un Hoogmoor word.

En grot Hoogmoor is vandag blot noch rund um dat Ewerg Meer to finnen. Dat word nu schuult, nett as de lüttje Rest van dat Hoogmoor an anner Steden, to'n Bispööl dat Lengener Meer. In de verleden Jahren hebben de Minsken oll Moor, dat al drög un van Busken bewassen was, weer natt maakt. Dat is dor nu bold weer so, as dat fröher was. In Oostfreesland gift dat ok en Bült Leegmoor-Meeren, so as dat Grote Meer in dat Süüdbrookmerland.

De Oldmoränenlandskupp van de Geest is to'n groten Deel sandig Tügg, dat in de Saale-Iestied na Oostfreesland schuven wurr. Vandag word daar meestied Landweerstkupp up maakt, of un to gifft dat ok Holten.

As de Meentelanne uplöst wurren, mutten de Buren hör Land offriggeln, daarmit se sehn kunnen, hum wat hört un dat de Kohjen neet weglopen kunnen. So hebben se daar umto denn de Wallhecken anleggt: Lüttje Wallen, waar Busken un Bomen up wassen. Rin kummt man dör en holten Dör, de so nömd Heck.

Vandag findt man ok de en of anner Holt in Oostfreesland. Fröher hett dat kien tosammenhangen Holten geven. In't Geheel is Oostfreesland platt as'n Pannkook.

De erste Sporen van Minsken in Oostfreesland komen van jungpaläolitisk Rendeerjagers ut de Hambörger Kultuur. Achteran hett man Resten man van de mesolitisk un neolitisk Klockbeker-Kultuur funnen, ok van de Megalith-Kultuur un van de Schnoorkeramik. De olltste Fundstee van en Siedeln in Oostfreesland wurr in Hesel funnen.

Later kammen denn Germanen ut de ingwäonisk Grotverband, de Fresen un Chauken. Eerst waahnden de Chauken tüsken Eems un Werser, man so van dat Johr 0 an wurren se van de Fresen ruutschmeten of in hör Stamm upnohmen. Siet dat tweede Jahrhunnert hett man noit weer wat van de Chauken hört. Ut den Süden kammen denn ok noch en paar Sassen. Ut en Mischen van disse dree Volksgruppen sünd de Oostfresen ruutkomen.

In dat fröhe Middeloller kunnen de Oostfresen blot up de Geest un up so nömd Warfen hör Dörpen un Husen bauen. De Marsch wurr faken van de Noordsee unner Warter sett. Vandag gift dat noch mennig Orten, de de „Warf“ in hör Namen hebben, so as Möhlenwarf, Tichelwarf of Anderwarfen. Eerst so van dat Johr 1000 an hebben de Fresen de Dieken baut. En Spreekword seggt: „Gott hett dat Meer maakt un de Fresen de Waterkant.“

Blot de Archäölogen hebben wat över de Tied ruutfunnen, de al heel lang her is. En bietje wat steiht in Schrievsels, de van frömde Lü upschrieven wurren. De römiske Schrievers Plinius de Oller, Tacitus un Strabon hebben uns en bietje wat över de Tahl, Verdeelen un de Aard van de freeske Dörpen överlaten. Ok wenn dat nich völ was, so weten wi dör disse Berichten doch, dat an de Waterkant bi de Noordsee al Minsken wohnen deen, bevör Christus up de Wereld kamm.

Eerst van dat fröh Middeloller weten wie en bietje mehr. To disse Tied gaff dat en groot freesk Riek in de Kuntrei van dat nederlannsche Freesland van vandag bit an de Werser. De en off anner Könink van de Fresen is vandag mit sie Naam bekannt. So ok de grootfreeske Könink Radbod. Van hum worden bit vandag Vertellsells vertellt un Straten sünd na hum nömt.

Dat Grootfreeske Riek was blot en kört Tied van Bedüden. In't Jaahr 785 maakte sik de Frankenkönink Karl de Grote tolesd dat oostelk Freesland unnerdaan. In dat franksche Riek is Oostfreesland in twee Grafskuppen updeelt worden. In de Tied kwammen den ok de Missionare Luidger un Willehad na Oostfreesland un vertellden de Fresen wat van dat Christendom. So wurr en Deel van Oostfreesland an de Bistum Bremen geven, de anner Deel wurr Osnabrück toslaan. Man de Legende seggt, dat de Fresen van Karl de Grot hör besünner Freedomsrechten kregen hebben.

As dat karolingsche Riek stücken gung, maakten sik de Fresen free van de oll Herren. Van de Tied leevten se in sülvstadig Landgemeenten, de elke Jaahr hör Vetreders, so nömd „Redjeven“ (Raadslü) wählt hebben. De Redjeven wassen Richters as ok Verwaltenslü van de lüttje Gemeenten. De Feudalismus, de sük to de Tied in Europa utbreden dee, hebben de oll Fresen neet kennt. För hör was klaar, dat se free un van kien Herr Knecht wassen. 

In disse Tied van de Freeske Freedom, van't 12. bit 14. Jahrhunnert, truffen sük de Vertreders van de so nömt Söven Freeske Seelanne elke Jaahr bi de Upstalsboom in Auerk-Raah, um Gericht to hollen un Saken van Bedüden uttoklabüstern.

In den Verloop van't 14. Johrhunnert gung de Redjeven-Verfaten na de Düvel. Dör dat Utbreken van de swarte Dood un grote Störmflooden gung in Oostfreesland allens dörnanner. En paar Familien, de al grot Inflood harren, nützen dat ut un maakten sük to „Hoovdlingen“ in groter of lüttjeder Lannesdeelen. Man ok dat was kien Feudsalsystem. De Lü wassen twars hör Gefolgskupp un harren verscheden Flieten, man se bleven free un kunnen ok utwannern, wenn se dat wullen. Dat was en biete so as bi de oll noordgermanske Heerskupp. 

Nu keem en Tied, waar de Hoovdlingssippen altied Stried mitnanner harren. Se all wullen de gröttse Macht. Dat was erst to Enn, as Edzard Cirksena in dat Johr 1430 Baas van en „Bund för Freedom van de söven Oostfreeslanne“ wurr. Ulrich Cirksena wurr denn later van Kaiser Friedrich III. to en Graaf maakt. He kreeg Oostfreesland as Rieksgraafskupp to’n Lehen geven.

Unner de Heerskupp van de Cirksenas, de later ok de Titel Fürst harren, gung dat mit de Weertskupp un de Sellskupp in Oostfreesland vöran. Van de gröttste Bedüden was Graaf Edzard de Groot. He föhrde de Reformatschoon in Oostfreesland in un unner sie Heerskupp wurr dat oostfreeske Landrecht schreven. Ok was de Graafskupp to noit groter as unner Edzard. To de Tied (1547 – 1625) dee ok de oostfreeske Humanist Ubbo Emmius sien Wark.

Man as de Orlog van de Dartig Johren utbreken dee, harr Oostfreeslad groot Nood to leden, as de Suldaaten van Graaf Peter Ernst II. van Mansfeld in dat Land kwammen un mit Füür un Iesen regeeren deen.

As weer Recht un Ordnung bestunn, kunnen de Oostfreeske Landstannen en groot Deel van de Macht in Oostfreesland an sück brengen. Van nu an wassen se neet mehr offhanging van de Lannesherr. Man daarum gaff dat völ Stried, doch de Lannesherren kunnen hör Machr noit weer in't Geheel weerkregen. Ut de oostfreeske Landstannen gung later de Oostfreeske Landskupp hervör, de noch vandag dat oll Wapen föhrt, man vandag en Kultuurparlament is.

Man de Kanzler van den Fürst Gerog Albrecht, Enno Rudolph Brenneysen, was leep slecht bi't Verhanneln. So gaff dat in de Tied achteran kein Freden tüsken de Stannen un de Fürst. Ok wenn Kanzler un Fürst en harte Straaf tegen de Renitenten dörsetten wullen, prootde de Kaiser 1732 en Amnestie ut. In't Johr 1734 bleev de Fürst dood un sien lesde Nakomer, Carl Edzard, wurr Fürst. Man ok he kunn de Stried mit de Stannen to kien good Enn brengen. 

In dit Tied fung dat an, dat Preußen de Macht in Oostfreesland övernehmen kunn. Nich tolesd de Stadt Emden hett dat in Gang sett. Emden was achter de Apell-Orlog Problemen mit hör Weertskupp kregen harr. Se wullen nu, dat Emden weer de „Hööftstadt van de Stannen“ un en grote Hannelsstadt wurr. Siet 1740 lövten de Emders, dat se dat mit de Hülp van de Preußen anstellen kunnen. Se wullen en Verdrag, de Preußen de Heerskup över Oostfreesland sekern dee, wett dat kieneen mehr ut dat Huus van de CIrksenas gaff. Sien Hannelsprivilegien wull Emden ok in en Verdrag fastschrieven. 

För Preußen dee Sebastian Anton Homfeld, Direktioralraad in den nedderrhiensk-westfaalsk Riekskreis, verhanneln. He was up de Sied van de renitent Stannen. An den 8. November-Maand 1740 stellde he sein Vörslag vör, wo man wiedermaken sull, wenn't an d'Arven geiht. Toeerst was dat en stuur Verhanneln, man an d' 14. Märt-Maand 1744 worde twee Verdragen klaar maakt: De „Königliche Special-Declarations- un Versicherungsakte“ un de „Agitations- und Konventionsakte“. Ok harr Kaiser Leopold I. al in't Johr 1694 ed Expektanz utstellt, de Preußen tosekert harr, dat se dat Recht harr, Oostfreesland to övernehmen, wenn de Cirksenas utstürven sünd. Ok wenn de Könink van Hannober daartegen was, kunn Könink Friedrich de Grote so al in dat Johr 1744 de Heerskupp in Oostfreesland an sük brengen, umdat Carl Edzard Cirksena sünner Kinners to Dood gung.

Nu keem en Tied unner de Heerskup van Preußen, waar dat Barg up gung mit de Weertskupp in Oostfreesland. Ok weer man nu sowiet, neei  Tügg up de Weg to brengen. Mooren wurren drög leggt un Fehnsiedeln grünndt.

Achter de Slacht bi Jena un Auerstedt wurr Oostfreesland to dat Köninkriek Holland slaan un was daarmit unner de Fuchtel van't Napoleonisk Frankriek. In dat Johr 1810 kweem Oostfreesland as Department „Ems-Orientale“ („Ooster-Eems“) direkt to dat franzöösk Kaiserriek. As Napoleon offsett was, kwammen van 1813 bit 1815 de Preußen torügg na Oostfreesland. In disse Tied gungen oostfreeske Suldaaten up de preußke Sied in de Slachten van Ligny un Waterloo.

De Oostfreesen hopden, dat se bi Preußen blieven kunnen. Man in de Wiener Kongress wurr Oostfreesland de Könink van Hannober tosproken. Schuld daran was England. De engelsch Könink, de ok Könink van Hannober was, wull neet, dat Preußen tovöl van de Waterkant van de Noordsee kregen dee. Man de Stannen van Ootfreesland hollen hör Rechten. Man de Tied bi dat Köninkriek Hannober was kien good Tied för Oostfreesland. Dat gung neet vöran. So wassen de Oostfresen blied, dat Preußen in't Johr 1866 dat Köninkriek Hannober övernehmen dee.

As 1871 dat Düütsche Riek gründt wurr, wurr Oostfreestland in de Rieksverband inbunden. So stunn Oostfreesland neet mehr blot unner de Preußk Inflood.

Van de Tied in dat darde Riek gift dat vööl Material un Booken. Das was to völ, all de Problemen un de verscheden Reaktschoonen hier to vertellen. Man ok in Oostfreesland sünd Synagogen offbrannt un Jöden verdreven worden un de Nazis harren en groot Inflood. In d'Krieg sünd de Städer Emden un dat preußke Willemshaven van Bomben leep kött maakt worden.

Achter d' tweede Wereld-Orlog was Oostfreesland van brittisk Suldaaten besett. In't Johr 1946 keem dat Land denn as Regeerensbezirk Oostfreesland to dat Bundsland Neddersassen. Man 1978 wurr de Bezirk mit de Bezirken Osnabrück un Ollnburg to de neei Bezirk Werser-Eems tosammenfaat. Dit Bezirk wurr 2004 uplööst.

Oostfreesland is nu al lang kein egen Verwaltenseenheid mehr. De Landkreisen Leer, Auerk un Wittmund un de kreisfree Stadt Emden sünd vandag de Verwaltenseenheiden.

Bi Wahlen word in Oostfreesland traditschonell SPD wählt. De Wahlkreis Auerk-Emden was bi de Bunnsdagswahl 2005 de Kreis mit hoogste Deel van SPD-Wählers. Ok in de Rest van Oostfreesland is de SPD stark. Blot een paar lüttje Deelen sünd „swart“, also normalerwies mit en starke CDU, to'n Bispööl dat Lengenerland.

In de Johren 2004 un 2005 gaff dat groot Diskusschoon, of sük de oostfreeske Landkreisen to en „Grootkreis Oostfreesland“ tosammensluten sallen.

Van't 15. bit 18. Johrhunnert hebben de Oostfreesen hör oll Taal, dat Freesk, offleggt. Van daar an hebben se dat oostfreeske Plattdüütsch prot, dat ok vandag noch van mehr as de halve Deel van de Lü proot. En Rest van de oll Oostfreeske Spraak, dat Saterfreesk, hett blot buten Oostfreesland in't Saterland överleevt.

Siet dat Johr 2004 düden twee oostfreeske Gemeenten, Auerk un Grootheid, tweesprakige Oortschiller mit de hooge (Aurich, Großheide) un de plattdüütsche Namen upstellen. Man in mennig Gemeenten sünd de Oortsnamen plattdüütsch blieven, so dat tweerspraakig Schillers neet wesen mutten.

Oostfreesen drinken bannig völ Tee. In  den Snee drinkt elk Oostfrees 2,5 kg Tee in't Johr, dat is bold teihnmaal mehr as de Düütschen drinken. De Tee kweem al in't 17. Johrhunnert ut de Nedderlande un Ingland na Oostfreesland. Blot 100 Johren later hebben al Oostfresen van elke Stand Tee drunken un neet mehr so völ Beer.

Al siet dat Johr 1806 gift dat dat Tee-Hannelshuus Bünting in Leer. Anner grote Tee-Hannelshusen sünd Onno Behrends un Thiele. Blot Tee, de van en Tee-Unnernehmen in Oostfreesland kummt, dürt sük „echt Oostfresen-Tee“ nömen.

Besökers könen de „Oosfreeske Tee-Kultuur“ to'n Bispööl in de Tee-Museen in Leer of Nörden beleven,

Ok en paar alkoholisk Dranken hebben de Oostfresen. Besünners bekannt is de Kruiden, en Krüden-Bitter mit 32 per Zent Alkohol. Meest word mit Kruiden de Kuur van de Firma FoltsSpeulda in Leer meent, de so nömt „Echt Folts-Kruiden“.

To dat Neeijahrfest worden in Oostfreesland Neeijahrs-Koken maakt. Se worden ok Rullerkes nömt, umdat se sowat as en hart uprullt Wafel. Anner Oostfreeske Spezialitäten bünd Speckendicken, Gröönkohl, Grau Arften, Updrögt Bohnen, Insett Bohnen un mennig mehr.

In Oostfreesland hebben sük egen Spoortaarden entwickelt, so as dat Boßeln, Klootscheten un Pulstockspringen. Bruken an besünner Dagen sünd dat Singen to Sünnermarten, Paaskefüür un dat Leggen van't Bruutpadd to Hemelfahrt. Dat Upstellen un Klauen van Maiboomen hört to en Traditionslinie in Eurasien, man hett in Oostfreesland besünner Form un Regeln. Up de Eilanden hebben sük ok noch anner Bruken hollen. To Paaske kregen de Kinner Eier, de kott smieten off rullt worden, eherder se eten worden. An Sünnermarten  (ok Martini nömt) gahn de Kinner un of faken wat junge Lü mit Kipkapkögels un Skebellenskoppens bit Husen lang to singen un krene denn Slickerkraam.

In Oostfreesland word in d' Winter ok vööl schöfet. Besünner Schöfels bünd de Breinermoorkes, de en lang Tied in dat Dörp Breinermoor maakt wurren.

Oostfreesland is ok vunwegen sien rieke Örgellandschap bekennt. In de 170 ole Karken vun Oostfreesland staan 90 historsche Örgel ut söven Johrhunnerten vanaf de Tied vun de laat Gotik. Een vun disse weltwied öllste Örgel, de noch mit ehr ganze Anlaag un de meeste Registers bewoord bleven is un de man hüüt noch spölen kann, steiht in Rysm (1457). Bold komplett bewoord ut den 17. Johrhunnert mit Piepen ut den 16. Johrhunnert sünd de Instrumenten in Osteel (1619), Westerhusen (1642–1643) un Uttum (üm 1660). Ok de bekennte Orgelboer Arp Schnitger heeft met sien Örgel in Nörden (1693) un in Weener (1710) sien Spören in Oostfreesland achterlaten. In't 18. Jh. beleefte de Örgelkultur nog een Blütetied, als de Orgelboer Johann Friedrich Wenthin un Hinrich Just Müller in Konkurrenz stunnen un sogar lüttje Dörpkarken sick wertvulle Örgel anschafft hebben. Als tüssen 1850 un 1950 is dat Niveau in't oostfreesche Orgelbo ganz afsackt was, had man kien Geld un kunn sick kien moderne Instrumente leisten. Hüüt is dat een groot Glück, weil de ole Örgel dordör meest bewaard bleven sünd. In de letzte 50 Johr sünd bold all Originalinstrumente optimol restaureert, wat besünners de Orgelbo Jürgen Ahrend (Loog) te verdanken is, de op dat Rebeed van Restauratschoon de Toon angeven heeft. Dat Organeum in Weener is een bedüdend Orgelzentrum, dat Kunzerten organiseert und Örgelfohrten veranstalt.  Elke Johr waarn u. a. in de St. Ludgerikark in Nörden, in de Lutherkark un de Groot Kark in Leer, in de St. Georgskark in Weener un in Dornum un ok binnen dat wied bekennte Klassikfestival „Musikalsche Sömmer“ Kunzertriegen anboden.

De Lü in Oostfreesland sünd meestieds protestansk. In den Westen, besüners in de Krummhörn un in't Rheiderland, man ok in Emden, Leer un de westelk Deelen van't Overledingerland un't Moormerland, sünd de Minsken reformeert, of un to gift dat ok en Old-Reformeerte Gemeente. Anners sünd de Lü luthersk.

Man free Karken gift dat in Oostfreesland ok mehr as annerwaars. De Geschicht van de Mennoniten in Emden geiht bit in de Reformatschoonstied torügg. De Baptisten sünd midden in't 19. Jahrhunnert in Jever un Ihren upkomen. En bietje later kwammen de Methodisten. Free evangelisk Gemeenten hebben erst achter de tweede Wereldorlog anfangen, sük to grünnen. De kathoolsche Kark is en Minnerheiden-Kark blieven, ok wenn achter den Orlog mennig Katholiken na Oostfreesland komen sünd.

De lutherske Gemeenten hören to de lutherske Lanneskark Hannober. De Reformeerten sünd in de „Evangelsk-reformeerte Kark – Synode van de reformeerte Karken in Bayern un Noordest-Düütschland“ organiseert. Dit Kark hett hör Hoovtseet in Leer. De Evangelsk-Freekarken sünd in hör noordwestdüütsche Vereenigen tosammenfaat un de Katholiken hören an dat Bistum Osnabrück.

In den Loop van de Historje hebben sük rieke un arme Tieden immer offwesselt. Besünners an de Waterkant stunnen en paar rieke Buren tegen en grot arm Proletariat. So hebben sük de arme Lü anners hülpen. Se gungen för hör Wark in de Nedderlande („Hollandgangers“) of sünd glieks heel utwannert. So gift dat vandag in de USA ok noch en groot oostfreesk Gemeenskupp. De Gemeenskupp is so groot, dat dat sogar tiedwies een egen Blatt gaff, de Ostfriesische Nachrichten- Heimatblatt der Ostfriesen in Amerika

To all Tieden harren de meesten Oostfresen hör Utkomen in de Landweertskupp hat, an de Waterkant ok as Fiskers. Ok vandag gift dat noch mennig Buren, besünners in de Melkweertskupp, umdat dat in oostfreesland good Gröönland gift. Man ok Schaapen worden in Oostfreesland tücht. Se hollen dat Grass up de Dieken kört un maken se ok faster, umdat se lüttje Hofen hebben. In de Pollers, to'n Bispööl in't Rheiderland, word ok Korn anbaut.

In Oostfreesland hebbt sück verscheden besünners Deerenrassen ruutbildt: Dat Oostfreesen-Peer, dat oostfreeske Melkschaap, de Emder Goos, de Höhnerrasse „Oostfreeske Möv“ in verscheden Klören un de nu leep raar worden swaartbunt Koh. Se is dör de Hybridrasse „Holstein Frisian“ ut de USA offbeten worden un nu bold utstüven.

Dat gift neet völ Industrie in de Kuntrei. Blot in de Havensteden Emden un Willemshaven gift dat lüttje Zentren. Gröttste Industrieanlaag un bedüdend Arbeidgever in Oostfreesland is dat VW-Wark in Emden. Mennig Oostfreesen hebben hör Warksteden ok bi de Meyer Werft in Papenbörg, nett vör de Dören van Oostfreesland. De Stadt Leer is achter Hambörg de gröttse Stee för Reders in Düütschland.

Man wiet vörn is Oostfreesland bi dat Nütten van de Windkracht. So dicht bi den Waterkant gift dat völ Wind un in de Kuntrei was ok Bott genug för Windkrachtanlaagen. In Tokunfst sallen ok Winparks up d'hoge See baut worden, so nömd „Offshore Winparks“. De gröttste Maker van Windkrachtanlagen, dat Unnernehmen Enercon, hett sein Seet in Auerk un baut sein Anlagen in Auerk un Emden.

Oostfreesland hett elke Johr en Bült Gasten, de sik dor verhalen willt. Besünners up de oostfreeske Eilanden komen de Lü up Visit, dor hett dat Ambacht mit de Gasten al in't 17. Johrhunnert anfungen. Ok de Waterkant van dat Fastland harr dor wat van.

Annerswaar in Oostfreesland kwammen noit Touristen, man dat hett sük siet de 70er Jahren ännert. Daar gift dat för de Gasten nu ok mennig wat to beleven. En Bispööl sünd dor de Touren, de man mit't Raad maken kann, so as de Düütsche Fenroute of de International Dullert-Route.

Ok wenn man dat neet fluks sehen deit, so höört Oostfreesland vandag to de Kuntreien in Düütschland, waar se leep Problemen mit de Weertskupp hebben. Mennig Lü sünd sünner Wark un jung Lü, de en good Utbilden kregen hebben, mutten hör Tohuus verlaten, um en Arbeidsstee to kregen.
Man ok wenn dat mehr un mehr oll Lü gift, so kregen de Minsken in Oostfreesland noch leep völ Kinners. Ok trekken mehr un mehr Lü na Oostfreesland, so dat dat up Stünns de Tahl van de Inwahners noch hoger word. Man de Probleme mit de Weerstkupp worden daarvan ok neet minner.

In Oostfreesland gaff dat lang Tied in elke lüttje Streek en egen Bladdje. Vandag sünd de meesten Bladen neet mehr egenstannig, blot bi de Rheiderland-Zeitung un de Ostfriesische Nachrichten hett kien anner sein Fingers in.

De oostfreeske Bladen sünd: 

An dat düütsche Autobahnnett wurr Oostfreesland eerst laat ansluten. Man nu sünd dat al twee Autobahnen, de na Oostfreesland gahn. Över de A 28 können de Oostfreesen gau na Ollnborg, Breem un Hambörg komen. De A 31, de in dat 2004 mit Hülp un Geld van de Gemeenten, Landkreisen, Provinzen un Bedreven ut Oostfreesland, dat Eemsland un de Nedderlande klaar maakt worden kunn, slött Oostfreesland an dat Ruhrrebeet an. De blot veer Kilometer lange A 280 maakt de A 31 mit de nedderlannsche Rijksweg 7 an’n anner, de na Grunneng geiht.

Twee Streeken van d’Düütsche Bahn sünd in Oostfreesland leep wichtig, daar fahren ok Intercity-Iesenbahnen:

Dat kört Stück van Emden Hbf bis Emden Außenhafen (KBS 396) is blot för de Lü, de mit Schipp na Börkum willen. Up dat kört Stück van Leer bit Nieuweschans in de Nedderlannen fahren ok weer Iesenbahnen, man well bi na Grunneng will, mutt in Nieuweschans in en anner Bahn stiegen.
 
Up de Streeken Willemshaven - Osnabrück un Esens - Wilhelmshaven fahren kein Bahnen van de Düütsche Bahn, man van de Noordwestbahn:

Auerk is up Stünns neet an dat Iesenbahnnett ansluten, man in’t tokomend Johr sall de Streek twüschen Auerk un Abelitz för Gooden weer nütt worden

Havens gift dat to’n Bispööl in Weener, Leer, Ditzem, Emden, Greet, Nessmersiel, Dornumersiel, Bensersiel, Neeharlingersiel, Carolinensiel, Harlesiel un up de Oostfreeske Eilannen.

Lü van d’Glooven

Lü van d’ Wetenskupp

Künstler

In Ostfreesland is't am besten

van Enno Hektor (1850) / Melodie: Weißt du wieviel Sternlein stehen

In Ostfreesland is't am besten
over Freesland geiht der niks.
War sünd wall de Wichter mojer
war de Jungse wall so fix?
In Ostfreesland mag ik wesen
anners nargens lever wesen;
over Freesland geiht der niks
over Freesland geiht der niks.

Nee, 't is nargens, nargens beter
as war hoch de Dieken stahn,
war up't Eiland an de Dünen
hoch hennup de Bulgen slaan;
war so luut de Nordsee bullert
war ji könen up de Dullert
Dreemast-Schippen fahren sehn
Dreemast-Schippen fahren sehn.

Nargens bleiht de Saat so moje,
nargens is de Buur so riek,
nargens sünd de Kojen fetter,

nargens geiht de Ploog so liek,
nargens gifft so faste Knaken,
weet man leckerder to maken
Botter, Kees un Karmelkbree,
Botter, Kees un Karmelkbree.

War in d' Wagen Törf un Kienholt
worden haalt van't Hochmoor heer;
war de heel Welt sük lüstig
maakt up't Is bi't Eierbeer;
war s'in't Feld mit Kloten scheten
war se Bookweit-Schubbers eten;
Harm up Freersfoten geiht
Harm up Freersfoten geiht.

För Ostfreesland, för Ostfreesland
laat ik Bloot un Leven geern,
weer ik man weer in Ostfreesland
war so mennig söte Deern.
In de Frömde wünsk ik faken:
Kunn 'k doch Moders Breepott koken
hören weer in d' Hörn bi 't Füür
hören weer in d' Hörn bi 't Füür.




#Article 101: Oostsee (449 words)


De Oostsee deelt Skandinavien vun’n europääschen fasten Wall un is dör Öresund un den Groten un Lütten Belt mit de Noordsee un över de Newa un verschillige Waterstraten mit Wolga, Witt Meer, Swatt Meer, Asowsch Meer un Kaspisch Meer verbunnen. De Naverlänner vun de Oostsee sünd Däänmark, Sweden, Finnland, Russland, Eestland, Lettland, Litauen, Polen un Düütschland.

Gröttere Inseln in de Oostsee sünd

De gröttsten Strööm, wat in de Oostsee münnt, sünd:

Wichtigste Havens sünd

Dat Water vun de Oostsee hett nich soveel Solt as de Ozeane un de Noordsee. In’n Westen liggt dat mehrst so üm twee Perzent, na Oosten to warrt dat Brackwater un geiht in Söötwater över. De Suurstoff warrt af un an to’n Problem, vun wegen dat dor över de Strööm ok Schiet in de Oostsee rinkümmt un dat bruukt denn Suurstoff. Denn is dat good, wenn dat en Storm vun Westen gifft, de frischet Soltwater mit mehr Suurstoff ut Skagerak un Kattegat na de Oostsee drifft.

Vun wegen dat Solt is dat ok, dat de Planten un Beester anners sünd as in de Noordsee. De Dorsch kümmt ok in de westliche Oostsee vör, ok de Hering. Aver in den Bottnischen un Finnschen Meerbusen gifft dat denn Hecht un annern Söötwaterfisch.

Vör 14.000 Johren füngen de Gletschers ut de Wießeliestiet, de twee bet dree Kilometers dick op Skandinavien opsitten dein, dat smölten an. Ut dat afsmoltene Water hett sik en Iesstausee billt.

Vör 10.000 Johren weer denn de Barrier ut Ies twischen Weltmeer un den See bilütten wegsmolten un de Iesstausee is dör de Middelsweedsche Lunk utlopen.

De Waterspegel steeg op de ganze Welt wegen de afsmoltenen Gletschers an un för 300 Johren weer de ole Iesstausee mit de Noordsee verbunnen. In disse Tiet keem de Mussel Yoldia arctica (hüüt Portlandia arctica nöömt) ut dat Soltwater vun’e Noordsee in’e brackigee See, de dorüm na ehr Indexfossil ok Yoldiasee nöömt warrt.

Dat Land in Skandinavien, free vun siene swore Ieslast, keem nu mit bet to negen Millimeter in’t Johr so gau hooch, dat na 300 Johren mit Yoldiameer ut weer. Vör 9.500 Johren weer dat wedder en Binnensee, de vun de Lüüd hüüt Ancylussee nöömt warrt.

Later is denn de See wedder gauer stegen as dat Land un de Landbrügg twischen Däänmark un Skandinavien, de de hooch legene Noordsee un de deper legene Ancylussee trennen dei, is ünnergahn. In de Tiet vör 8.500 bet 8.000 is dat Water dörbraken un de Ancylussee vulllopen, 15 Meter höger as vörher, so dat veel Land nu ünner Water stünn. Dormit har sik de Litorinasee billt, nöömt na de Strandsnigg Littorina littorea, wat dat Indexfossil ut disse Tiet is. Dat weer de Vörlöper vun de Oostsee, so as wi se kennt.




#Article 102: Plattdüütsch (2910 words)


Plattdüütsch (Neddersassisch) höört to de westgermaanschen Spraken. Se hett den tweten germaanschen Luutwannel nich mitmaakt un is dormit ene nedderdüütsche Spraak. De Utdrück Nedderdüütsch un Neddersassisch (Nedersaksisch) warrt denn ok ganz faken jüst so bruukt as Plattdüütsch. 

De offizielle Sprakenkood na ISO 639-2 is nds. Plattdüütsch is in dat Königriek vun de Nedderlannen un in de Bundsrepublik Düütschland in de Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken opnahmen.

De jüngste gemeensame Vörlöper vun all plattdüütsche Dialekten is dat Westgermaansche. Dat jüngere Ooltsassische, de Spraak vun de Sassen, so as se uns opschreven nableven is, is keen direkten Vörlöper vun all plattdüütsche Dialekten. Welk Dialekten hebbt sik parallel to dat Ooltsassische entwickelt. Verwandt is dat Plattdüütsche mit dat Engelsche, Sassen ut Noorddüütschland sünd bi dat Johr 450 na England röverseilt. Mit de Angeln, Jüten un Fresen sünd da denn de Angelsassen ut worrn.

De öllsten Texten in Ooltsassisch, de uns nableven sünd, stammt ut dat 9. Johrhunnert. In dat 12. Johrhunnert hett sik ut dat Ooltsassische dat Middelnedderdüütsche (Middelsassisch) rutbillt. Disse Spraak weer de Hannelsspraak vun de Hanse. Mit de Hansekooplüüd hett sik dat Middelnedderdüütsche in ’n ganzen Noord- un Oostseeruum utbreedt un weer dor de wichtigste Spraak. Vele middelnedderdüütsche Wöör hebbt dorbi Ingang in de skandinaavschen Spraken funnen. Doch as dat 16. Johrhunnert to Enn güng, weer de Tiet vun de Hanse meist vörbi. Bi de betern Lüüd weer nu dat Hoochdüütsche de feinere Spraak. Tominnst bi Geschäftssaken. Tohuus weer ok dor Plattdüütsch noch begäng. De middelnedderdüütsche Utglieksspraak, de sik rutbillt harr, füll nu aver ahn de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten utenanner. Blot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestahn. De Stadt Lübeck hett ehr 'Oberstadtbook' noch bet 1809 op Plattdüütsch opschreven.

Eerst an ’t Enn vun dat 18. Johrhunnert füngen de eersten Schrievers wedder an, Literatur in de Spraak optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annahmen harr. To de eersten höör Johann Hinrich Voss. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners Fritz Reuter un Klaus Groth in de Johren 1850. Toglieks is aver ok dat Hoochdüütsche in disse Tiet vun de böverste Schicht in de Stadt nich blot as Schriftspraak begäng wesen, man ok as Ümgangsspraak keem dat bi disse Lüüd nu ganz in Bruuk. Ok eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de Opklärung Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd ansehn deen.

Dat Plattdüütsche hett vun dat 16. bet 20. Johrhunnert blots as 'Nahspraak' vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer mehr Hoochdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Mitt vun dat 20. Johrhunnert an is dat Hoochdüütsche denn ok bi de eenfachen Lüüd mehr un mehr in den Nahberiek indrungen. Hoochdüütsch harr dat gröttere Prestiesch. Dat leeg ünner annern dor an, dat sik de Verkehrsrüüm vergröttert hebbt. Vördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. Mit dat Opkamen vun de moderne Mobilität, mit Autos, mit dat Wegtrecken vun veel Dörpslüüd na de Städer (Industraliserung) un mit dat Opkamen vun de Massenmedien, de blot de Standardspraak bruukt, hett sik de Verkehrsruum för de Lüüd vergröttert un de Nahspraak Plattdüütsch hett nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för dissen groten Kommunikatschoonsruum.

In welk Delen vun dat Spraakrebeet is dat Plattdüütsche in de Nutiet nu blot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristische Nischen, annerwegens is Platt tominnst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd.

Plattdüütsch (Neddersassisch, Neddersass’sch) warrt vör allen in ’n Noorden vun Middeleuropa snackt, in Noorddüütschland un de Nedderlannen. Aver ok buten Middeleuropa gifft dat dör Utwannerers Rebeden, in de Plattdüütsch snackt warrt oder snackt worrn is. De Grenz von Nedderdüütsch na Süüd hen is de 'Benrather Linie' - de 'maken/machen-Linie'. 

De Grenz to dat Nedderlandsch-Nedderfränksche un dat Westfreesche liggt an de Noordsee bi ’t Lauwersmeer. Dat liggt an de Grenz vun de nedderlandschen Provinzen Grunneng (Groningen) un Freesland. De Spraakgrenz folgt nu groff de Grenzen vun de Provinz Freesland. Op de ne’en Polder in dat Eisselmeer warrt kuum Plattdüütsch snackt. De Spraakgrenz folgt de ole Waterkant vun dat Eisselmeer. Blots dat fröhere Eiland Urk, dat nu to ’n Noordoostpolder höört, höört to dat plattdüütsche Spraakrebeet. Dat Rebeet reckt bet an de Grenz na de Provinz Utrecht un löppt denn dör de Provinz Gelderlaand na de düütsche Grenz to. Twischen Emmerik un Bokelt löppt de Spraakgrenz över de Staatsgrenz.

Se folgt nu de Süüdgrenz vun Westfalen bet na de Grenz to dat Bundsland Hessen. Dor löppt se nu, knapp op hess'sch Rebeet, langs na Noordoosten, knappt de süüdlichste Eck vun dat Bundsland Neddersassen af un löppt denn an de Grenz to Döringen lang, mit blots en poor Öörd vun Döringen op plattdüütsch Rebeet. In Neddersassen in ’n Hoort liggt en lütte Spraakinsel, in de middeldüütsche Dialekten snackt warrt, de ut dat Arzgebirg inwannert sünd. De süüdliche Spraakgrenz löppt wieder dör dat Bundsland Sassen-Anholt an de Münn vun de Saale in de Elv langs na dat Bundsland Brannenborg rin. De Verloop vun de Spraakgrenz weer in Sassen-Anholt in fröhere Tieden en ganz Stück wieder in Süden, binah bet na Leipzig ran. Ut dit Rebeet is dat Plattdüütsche aver vun middeldüütsche Dialekten verdrängt. Ok in Wittenbarg warrt hüdigendaags Middeldüütsch snackt, aver op dat Rebeet vun Brannenborg kummt dat plattdüütsche Spraakrebeet noch meist wedder bet op de Hööcht vun Wittenbarg dal. Denn maakt de Grenz aver en groten Bagen na Noorden üm Berlin rüm un geiht denn Stück noorden vun Frankfort an de Oder an de poolsche Grenz ran. In meist dat ganze Brannenborger Rebeet is dat Plattdüütsche blots noch swack vertreden un nich mehr vital.

In de Rebeden achter de Grenz na Polen to gifft dat, sietdem de Düütschen na ’n Tweten Weltkrieg verdreven worrn sünd, kuum mehr Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de Oostsee. Ok vör 1945 geev dat achter de hüdige poolsche Grenz kene klore Spraakgrenz. Dat weer en groot Mischmasch ut düütsche un poolsche Spraakinseln. Bi Kulm geev dat ok ene böverdüütsche Spraakinsel un in dat Rebeet vun Marienborg un Allensteen in Oostpreußen ene middeldüütsche Spraakinsel. De Rest vun Oostpreußen un dat Rebeet vun Danzig weren Plattdüütsch.

De Grenz to dat Däänsche is ok kene klore. In öllere Tieden weer Sleswig däänsch un in ’n Westen noordfreesch. Doch mit dat Middelnedderdüütsche hett sik dat Düütsche utbreedt. Hüüt is groff de Staatsgrenz de Spraakgrenz.

Fröher weren ok de Freeslannen keen Deel vun dat plattdüütsche Spraakrebeet. In Oostfreesland hett dat Plattdüütsche dat Oostfreesche aver kumplett verdrängt. Blots dat Saterland is dor as freesche Spraakinsel nableven. In dat Saterland un Noordfreesland harr dat Plattdüütsche lang ene Opgaav as Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwiet blangen dat freesche as Nahspraak.

Mit Utwannerers is dat Plattdüütsche ok in annere Delen vun de Welt kamen un hett sik dor över mehr oder minner lange Tiet hollen. Vör allen de Mennoniten, de den Dialekt Plautdietsch snacken doot, sünd hier vun Belang. Se leevt in Gegenden in Argentinien, Brasilien (to ’n Bispeel in Fernheim un Curitiba), Kanada, Mexiko, Paraguay un de USA. Dat gifft aver ok Rebeden, in de kene Mennoniten leevt un in de sik Plattdüütsch hollen hett. Dorto höört to ’n Bispeel Rebeden in de USA un in Brasilien (to’n Bispeel Westfäälsch in Westfalia un Pomerano (ok: Pommersch) in Pomerode un Domingos Martins).

Ok vun de Bessarabiendüütschen, de vun 1814 af an in Bessarabien inwannert sünd, keem en Deel ut Plattdüütschland, ut Pommern, dat Hartogdom Warschau un Mekelborg, un hett siene Spraak in Bessarabien bibehollen. De Siedlers ut Süüddüütschland, vör allen Swaben, weren aver in de Övertall un hebbt de plattdüütschen Mundoorden bedrängt. De Germanist Albert Eckert hett 1938 de Mundoorden in de 24 düütschen Moderkolonien ünnersöcht un de Mundoort vun de Kolonien Arzis, Neu-Arzis, Paris, Brienne, Leipzig, Kulm un Tarutino as Plattdüütsch vörfunnen. 1940 hebbt Hitler un Stalin in’n Hitler-Stalin-Pakt beslaten, dat de Bessarabiendüütschen ümsiedelt warrt. De Bessarabiendüütschen kemen na dat besett Polen un sünd 1945 denn noch wedder verdreven worrn na de Rebeden vun dat hüdige Düütschland. De bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop is to disse Tiet denn ganz uteneenfullen.

Aver ok binnen Düütschland hett dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De Glashött in Gerresheim hett vun 1864 af an siene Glasblasers vör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de Elv anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeidersiedlungen op de Hött in Gerresheim en plattdüütschen Dialekt dörsett hett, dat Hötter Platt. Disse Dialekt is vundaag aver meist utstorven.

As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoochdüütsche bruukt, in de Nedderlannen dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is blots Nahspraak. Aver ok as Nahspraak hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in vele Delen vun dat Spraakrebeet de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ok för de Spraakinseln in annere Länner gellt dat to ’n Deel, dor hebbt dat vun de Utwannerers mitbröchte Hoochdüütsch oder de Landsspraken (mehrstendeels Engelsch oder Spaansch) disse Opgaven.

De Oorsprung vun de Sassen liggt in Holsteen. Vun dor hett sik de Sassenstamm ok in dat hüdige Bundsland Neddersassen, in Westfalen, in Oostfalen un bet na dat Rebeet in’n Oosten vun de hüdigen Nedderlannen breed maakt. Wohrschienlich weer dat mehr so, dat sik de Stämm, de in disse Rebeden leevt hebbt, ünnern Naam Sassen vereenigt hebbt, as dat de holsteenschen Sassen sik utbreedt hebbt. In Oostholsteen, in dat Wendland un Oosten vun Oostfalen seten in disse Tied de Slaven. In Wursten, Grunneng un Oostfreesland weren de Fresen. Mit dat 9. Johrhunnert hett de Oostkolonisatschoon anfungen, de de Slawen jümmer wieder na Oosten wegdrängen dee. Dat güng bet in dat 15. Johrhunnert, as sik dat Plattdüütsche bet in dat Baltikum bet na Eestland utbreedt harr. In Eestland is de Spraak vör allen in de Städer bruukt worrn, denn düütsche Buurn harrn in Eestland kuum siedelt. Mit dat Enn vun de Hansetied is denn dat hoochdüütsche in Eestland an de Steed vun dat plattdüütsche treden. In dat 18. un 19. Johrhunnert dee de gröttste Deel vun de Düütschen in Eestland Hoochdüütsch snacken un blot noch wenig Lüüd Plattdüütsch. Welk slaavsche Spraakinseln sünd in de Rebeden vun de Oostkolonisatschoon aver noch bet in dat 18. Johrhunnert nableven, dat Polabsche in’t Wendland to’n Bispeel is wohrschienlich in de Johren 1750 utstorven. Noch bet in de letzten Johren vör 1945 hett dat Plattdüütsche sik in’n Oosten utbreedt un to’n Bispeel dat Masuursche oder dat Kuursche verdrängt. Ok de Sprekers vun dat Kaschuubsche twischen Westprüßen un Oostprüßen hebbt mehrsttiets beide Spraken snackt.

Bi de Fresen güng de Spraakwessel besünners vun Grunneng ut. Vun dat 15. Johrhunnert af an hebbt de Fresen Plattdüütsch as Schriftspraak bruukt. In de oostlauwerschen Ommelanden hebbt de Lüüd temlich gau de plattdüütsche Spraak annahmen un sogor ehr freesche Identität afleggt. In Oostfreesland hebbt se ehr Spraak wat langsamer verloren, aver ok hier is vun dat Freesche nix nableven (vun dat Saterfreesche afsehn, dat aver egentlich al buten Oostfreesland liggt). Jemehr freesche Identität hebbt de Oostfresen aver behollen. Dat Jeverland hett dat Freesche mit dat 17. Johrhunnert verloren. In Wursten hett sik dat bet so üm un bi 1720 hollen un ok in dat Harlingerland hett dat Plattdüütsche dat Freesche mit dat 18. Johrhunnert verdrängt. Toletzt weren blot dat Saterland un Wangeroog nableven, aver ok dat Wangerooger Freesche is 1950 utstorven. Bi de westerlauwerschen Fresen kunn dat Plattdüütsche aver keen Foot faten.

Ok gegenöver dat Noordfreesche un dat Plattdäänsche in Sleswig hett dat Plattdüütsche Land wunnen.

En goden Deel vun Anhalt un ok vun Brannenborg, de vundaag en middeldüütschen Dialekt snackt, hett fröher ok en plattdüütschen Dialekt hatt.

Dat Plattdüütsche warrt na de Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken siet 1998 in Düütschland un ok in de Nedderlannen schuult. In Düütschland warrt dat in de Bundslänner Bremen, Hamborg, Meckelnborg-Vörpommern, Neddersassen un Sleswig-Holsteen na Deel III vun de Sprakencharta schuult, in de Bundslänner Brannenborg, Noordrhien-Westfalen un Sassen-Anholt un in de Nedderlannen na Deel II.

En wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche in’n Amtsgebruuk weer de Läägeünnerloage, för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter 2000 en Patent anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat Patentamt harr ehr dorvun trüchwiest. De Bundsgerichtshoff harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intorecken, aver gellen deit dat blot, wenn en hoochdüütsch Översetten bigeven oder nareckt warrt.

De aktuellsten Tallen stammt ut en Ümfraag 2007, de nu in ganz Düütschland maakt worrn is. Na disse Ümfraag kunnen 6 % sehr good Platt snacken, 8 % good un 23 % en beten.

Den plautdietschen Dialekt von de Mennoniten snackt ok noch wedder so bi 500.000 Minschen.

Alltohoop gifft dat also in de Johren 2000 so üm un bi 5 Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot.

Kiek ünner Plattdüütsche Grammatik

Dat Kontinentalwestgermaansche, dat op de Dialektebene ganz groff en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerrebeden, de düüdliche Ünnerscheed’ in de Phonologie hebbt: Dat Nedderfränksch, dat Hoochdüütsche un dat Plattdüütsche.

De Ünnerscheed to dat Hoochdüütsche kummt vör allen dör den Hoochdüütsche Luudwannel in de twete Hälft vun dat 1. Johrdusend tostann. Bi dissen Vörgang hebbt sik vun dat Germaansche (Luudstand jüst as bi’t Engelsche) över’t Plattdüütsche na’t Hoochdüütsche disse Luden ännert:

Nich direkt mit den Luudwannel tohoop hängt de Ünnerscheed bi b/v/f: Engelsch hett wives, Hoochdüütsch Weiber un Plattdüütsch kennt Wiever, aver ok Wieber. De Eentall Wief warrt aver jümmer as f spraken (Hoochdüütsch b, Weib). Ok de Kumbinatschoon s+Konsonant an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoochdüütsche. Swien un slapen hebbt op Hoochdüütsch en sch: Schwein un schlafen (allerdings warrt s+Konsonant ok in welk plattdüütsche Dialekten as sch+Konsonant utspraken).

Bi de Konsonanten is also en groten Ünnerscheed twischen Hoochdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfränksche geiht bi de Konsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheed’ gifft dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. To’n Bispeel is de Övergang vun old na oud en wichtigen Ünnerscheed, de dat Nedderfränksche vun dat Plattdüütsche trennt. De Plattdüütschen hebbt oold un Woold, de Nedderlandschen hebbt oud un woud.

Bi de Vokalen hängt de wichtigste Ünnerscheed mit den neehoochdüütschen Luudwannel tohoop, de in dat 12. Johrhunnert sien Utgangspunkt hett. Ut en Reeg Monophthongen sünd dorbi Diphthongen worrn. Dat is nich alleen in dat Hoochdüütsche passeert, man ok in dat Nedderfränksche un Engelsche. Wo Plattdüütsch in Huus den Monophthong û hett, hett Hoochdüütsch den Diphthong au (Haus), dat Engelsche house hört sik jüstso so as dat Hoochdüütsche Woort; dat Nedderlansche Woort huis vörspeelt en Diphthong de en Beten anners is. Wenn Engelsch dike hett, sprickt Nedderlandsch dijk ok en Beten anners, dat höört sik mehr na Däik an. Beide Engelsch un Nedderlandsch spreekt nich as Diek in Plattdüütsch ut. Alleen dat Plattdüütsche is bi de olen Monophthongen bleven.

Kiek ünner Plattdüütsch Vokabular

Kiek ünner Plattdüütsche Orthographie

Plattdüütsch kann eerstmal in twee Gruppen indeelt warrn: Neddersassisch (Westnedderdüütsch) westen vun de Elv un in Holsteen un Oostnedderdüütsch oosten vun de Elv. Neddersassisch is dorbi de Spraak, de vun dat Ooltsassische, de Spraak vun den olen Sassenstamm, afstammt. Dat Oostnedderdüütsche dorgegen warrt in de Rebeden snackt, woneem vördem Slaven leevt hebbt (ünner annern Polaben un Sorben) un wo eerst later Düütsche henkamen sünd. De Minschen ut dat Sassenland hebbt dorbi mit Nedderlanners un Flamen tohoop siedelt un de Spraak hett dorüm vun de slaavschen Spraken un dat Nedderlandsche veel af. De Grenz löppt dör den Oosten vun Holsteen, sniedt vun dat Bundsland Neddersassen dat Wendland af un löppt denn in de Neegd vun de Grenz vun de Bundslänner Sassen-Anholt un Brannenborg na Süden. De grote Ünnerscheed twischen disse beiden Gruppen is de Eenheitsplural op wi maakt gegenöver wi maken.

De wichtigsten Dialektrebeden sünd dat Westfäälsche, dat Oostfäälsche, dat Brannenbörgsche un dat Noordneddersassische. Bi dat Noordneddersassische höört ok dat Sleswigsche, dat Mekelbörgsche und dat Oostfreesche, de as Kolonialdialekte all den Eenheitsplural op wi maken hebbt. Dat Twentsche höört bi dat Westfäälsche. In’t hüdige Polen geev dat denn noch as Hööftdialekten dat Pommersche un dat Nedderprüßische.

En wichtigen Ünnerscheed is ok de twischen dat Nedderlandsch-Neddersassische un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verschääl is nich vun öllers her. De is eerst mit de letzten Johrhunnerten un besünners in dat 20. Johrhunnert dör den Influss vun de nedderlandsche und de hoochdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnahmen, de ut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt disse ne’en Begrepen ut dat Hoochdüütsche övernahmen (Dackspraak). De Dialekten vun de Mennoniten hebbt ok Hoochdüütsch as Dackspraak hatt, hebbt aver tosätzlich ok noch Influss vun dat Russ’sche, Engelsche un Spaansche hatt un veel technische Begrepen sünd dorvun bi de Plautdietschen temlich verscheden.

Kiek ok ünner Plattdüütsch Inwark op annere Spraken

In de Hansetiet hett dat Plattdüütsche dull op de skandinaavschen Spraken (Sweedsch, Norweegsch, Däänsch) inwarkt. So gaht vele Skandinavisten dörvun ut, dat bet to de Half vun de sweedsche Woortschatt en plattdüütschen Ursprung hett. Dat Norweegsche hett to de Hansetiet nich so veel Wöör övernahmen, man de Grammatik worr bannig dull an de plattdüütsche anneegt. Ok na’t Baltikum, na Russland, na England un Iesland sünd dör de Hanse veel plattdüütsche Wöör kamen. Later sünd mit dat Opkamen vun de hoochdüütsche Standardspraak, an dat ok Lüüd ut plattdüütsche Rebeden Andeel harrn, dör Schrievers ut’n Noorden ok welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn: dröge, Achterdeck to’n Bispeel. Annere Wöör ut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de Ümgangsspraak vun Noorddüütschland worrn: schnacken, küern, Trecker, duun to’n Bispeel.




#Article 103: Polen (174 words)


Polen is ene Republiek, de in’t Zentrum vun Europa liggt. Navers sünd Düütschland, Tschechien, de Slowakei, de Ukraine, Wittrussland, Litauen un en lütten Deel vun Russland - de Kaliningrader Oblast, dat ehemaalsche Oostpreußen. De Hööftstadt is Warschau.

Amtsspraak is Poolsch. Dat warrt in Delen vun Polen ok Hoochdüütsch, Kaschubsch un Ukrainsch snackt.
Plattdüütsch warrt fast nich mehr snackt. Welke Polen snacken ok Russ’sch.

Polen erstreckt sik vun de Oostsee to de Sudeten un de Karpaten (Tatra). De längste Stroom is de Wießel. Polen besteiht ut ene Reeg vun Landschappen: De Noordwesten vun Polen (de Deel, de an’e Ostsee liggt) heet Pommern un Kujawien, in den Noordoosten liggt en Deel vun Oostpreußen, hüt Woiwodschop Ermland-Masuren. In’n Westen liggt Grootpolen, in’n Oosten Masowien, Podlachien un de Woiwodschop Lublin un in de Mitt de Woiwodschop Lodsch.
In’n Süüdwesten liggt Slesien un in’n Süüdoosten Lüttpolen un de Hilligkreuz.
To de Polen höörn an’n Anfang vilicht de Stämm Kurpen, Masowier, Kujawier, Polanen, Polasier, Goralen, Podhalen un Krakowiaken.

De Verfaten is demokraatsch.

Polen is indeelt in 16 Woiwodschoppen. Dat sünd:




#Article 104: Plattdüütsche Grammatik (1298 words)


En Spraak is nich blots ’n Barg Wöör, de ’n seggen kann, as enen dat in’n Sinn kümmt. Dat gifft näämlich ok Regeln dorto, un de bestimmt, wat de Wöör för’n Form kriegen mööt un woans een ’n Woort achter dat annere setten mutt, also de Reeg vun de Wöör.
Dat mutt nu avers nich heten, dat dat ’n Grammatikbook geven deit, wo een all de Regeln in finnen kann, so as för Hoochdüütsch. Dat gifft dat för Plattdüütsch nich, un wenn doch, denn heet dat noch lang nich, dat nu elkeen so snacken mutt, as dat in’t Book steiht. Grammatik is, wat wi in’n Kopp hebbt. Wenn wi dat nich harrn, denn kunnen wi gor keen Spraak snacken. Bi’t Plattdüütsch is dat nu so, dat de Lüüd in verschedene Rebeten verschedene Dialekten snacken doot, un denn hebbt se dor ok verschedene Grammatiken bi in’n Kopp. Man de plattdüütschen Dialekten vereent, dat se all üm un bi de sülvige Grammatik hebbt, mit'n paar Utnahmen.

Elkeen Woort höört to’n Woortoort to. Welkeen dat is, dat kann een dor an sehn, woans sik dat Woort benehmen deit - dat heet, wat dat för Formen hett un woans en dat in’n Satz bruken kann.

Vun de Verben gifft dat egentlich een büügtet in elkeenen Satz: Dat sünd so Wöör as gahn, slapen, geven un klönen. An’n Verb kann en tomehrst sehn, wannehr wat passeern deit (Tiet, Tempus) un wat för een dat maakt (Persoon). Dor gifft dat näämlich meest Suffixen för, dat sünd de lütten Stücken an’t Enn vun de Wöör, wo en de verschedenen Formen an uteneenklamüüstern kann. Vun slapen gifft dat to’n Bispeel düsse Formen hier (gifft avers ok noch mehr):

Verben warrn konjugeert. Dat heet, dat se sik ännert. Wenn ik wat do heet dat anners ans wenn du dat deist oder se dat doot oder gor wenn ik wat doon harr. Dat heet, dat kümmt dorop an, welk Person dat is, wat dat Eentall oder Mehrtall is un vör allens, wat för en Tiet dat is.

(De Wöör, de hier in PP mit ä schreven sünd, köönt ok mit e schreven weern)

De Tieden sünd      

Dat sünd lütte Verben, de tosamen mit een anner Verb staht un denn wat an de Bedüden ännert. De köönt obers ok alleen stahn. Hülpsverben sünd: sien/wesen, hebben, wullen, schallen (sallen), doon, warrn. könen, mögen, möten, dörven.
De Hülpsverben hebbt t.B. mit de Tied to doon:

Aver ok de Modus kann mit Hülpsverben utdrückt warrn:

Dat warrt tomeist mit hebben mookt. Achteran kümmt dat Partizip vun dat eegentlich Verb. Dat hebben warrt konjugeert un dat Partizip nich: Ik hebb slapen, Du hest slapen, he hett slapen, wi hebbt slapen ...

De Hööftwöör warrt mehrstiets nich böögt.
Blots bi de männlichen Hööftwöör warrt de 3. un de 4. Fall dör den Artikel den markeert (Utspraken warrt den so as denn [dɛn]) un in mannigwücken Dialekten warrt de 3. un 4. Fall bi swacken maskulinen Hööftwöör mit enen -en Suffix markert (t.B. de Os → den Ossen (Dat.  Akk.)).

De twete Fall warrt bi Personennaams dör een '-s' Suffix markert (Schosters Kinner, Pasters Veeh), man anners dör Konstrukschonen as Vadder sien Piep or Oma ehr Huus henstellt.
In all de annern Fäll blievt de Artikels de un dat unverännert bestahn.
De echte twete Fall gifft 't noch bi Dag- un Tiedangaven, so heet dat ’s Nachts un enes Dags. Dat Verkörten vun den Artikel is dorbi gang un geev.
Af un to warrt de twete Fall ook bi bestimmten Mengdeangaven bruukt (t.B. twee Pund Appels staats twee Pund vun de Appels).

Vergliek vun de hochdüütsche un plattdüütsche Artikels:

An wenige Woortresten kann man vandage noch sehn, dat dat fröher ok enen tweten un drüdden Fall geven hett, to’n Bispill: wieldes, dat is nich andem, buterdem ahndem kaam ik nich ut. En anner Relikt is de Dativ bi manke neutrale Wöör. So gifft dat bi welke fasten Utdrücken mit en saaklichet Woort in de Kortform vun de bestimmten Artikel en Dativ-n: to'n Bispeel. Aver dit Prinzip warrt ok faken op nich faste Utdrücken anwannt, wenn de Artikel in de Kortform steiht: Ik gah to'n Spelen rut. In de Langform warrt dat aver wedder de kasusfre'e Artikel: Ik gah to dat Spelen rut. Of düsse Formen nu mit de Utspraakökonomie tohoophangt, en Överreguleren is oder vun dat Hoochdüütsche kaamt un de Nasal to immiteren versöökt, kann nich nipp un nau seggt warrn.

De Mehrtall köönt de plattdüütschen Wöör up verschedene Wies billen. Överlangs gifft dat för een un dat sülve Woort twee Formen, un faken is de Mehrtall denn anners as in dat Hoochdüütsche.

Wat dat in de noorden Dialekten vun dat Plattdüütsche nich gifft, is de hoochdüütsche Mehrtall op -e. (Dor wo fröher mal en -e weer, is dat verswunnen, as HD: Lampe → Platt: Lamp). Un so kann -e as Plural nich richtig ween. Bi disse Wöör warrt de Plural faken op -en billt. Bispelen: een Andeel → twee Andelen, een Blitz → twee Blitzen, een Programm → twee Programmen, een Konzept → twee Konzepten.

Bi de persöönlichen un besittanwiesen Förwöör gifft dat för jedet Geslecht blots twee Fälle. De 3. und de 4. Fall sünd in ene Form vereent (nich alltiet in Oostfäälsch), de 2. Fall warrt umschreven,

Bi de Flexion (dat Bögen) von Egenschapswöör gifft dat in't Plattdüütsche verschedene Formen. Se laat sik aver nich na bestimmte Dialektrebetten un ok nich na richtig oder verkehrt unnerscheden. Man faken is dat denn doch nich so ünnerscheedlich, dennso gifft 't mehr or minner een Schema.

De Egenschapswöör wardt in dree Aarten indeelt. Dor gifft dat de starken Egenschapswöör, de swacken Egenschapswöör un de nich böögten Egenschapswöör.
De eersten twee bruukt een, wenn dat Egenschapswoort an een attributive un adsubstantivsche Stell steiht.

Een bruukt de swacken Egenschapswöör wenn dor een bestimmten Artikel, een henwiesenet Förwoort (Demonstrativpronomen) or wat Vergliekboors vör steiht.
Se hebbt twee Suffixen: -en (för de Mehrtall un för den Dativ un Akkusativ bi maskulinen Hööftwöör) un -e (för de annern Fäll).
Man in mannigwücken Dialekten wardt disse nich mehr böögt. (Dordör dat de Artikel or dat Pronomen al de grammatsche Funkschoon henstellt.)

De starken Egenschapswöör bruukt een, wenn dor keen Artikel un Förwoort, keen bestimmten Artikel or so dorvör steiht, man dat Egenschapswoort liekers an een attributive un adsubstantivsche Stell steiht.
Dat gifft hier dree Suffixen: -en (för de Eentall bi Maskulina), -et/es (för de Eentall bi Neutra) un -e (för all annern).
Ook hier is dat so, datt een in mannigwücken Dialekten disse nich böögt, wenn dor de nich bestimmte Artikel steiht. (Man faken doch, wenn dor keen Artikel steiht t.B. een lütt Gaarn man lütten Gaarn)

Steiht dor keen Förwoort or keen Artikel, denn gifft dat noch ene twete Art dat Egenschapsword to bögen.

Ok bi de Egenschapswöör gifft dat noch Resten vun den Genitiv — as bi de Hööftwöör.
Faken sünd dat Resten in Sprickwöör or Seggwiesen. (t.B.: enes goden Dags)
Een bruukt den Genitiv vun Egenschapswöör ok denn, wenn se bi bestimmten Mengdeangaven staht. (Bi de Mehrtall is he man nich mehr uteneentokennen vun de annern Fäll) 
De Enn is jümmer -en bi swacken un starken Egenschapswöör.
De Genitiv kann nich adverbial in'n Satz stahn.

Se wardt bruukt in Fäll as t.B. Dat Huus is lütt un is denn adverbial or prädikativ (also een Deel vun'n Prädikaat). 

För all dree Geslechter kann aver ok de Form ahne jede Endung bruukt weern:

De Stiegformen (hooch, höger, hööchste) weert dör de Endungen -er un -ste billt, de Superlativ ((t.B. am besten) warrt mit an'n oder up't. (He kunn dat an'n besten oder  He kunn dat up't best.)

Präpositionen sünd: aower, achter, an, baoven, bi, bilangs, in, binnen, dal, dör, gegen, hendör, langs, na, noast, op, twüschen, ünner, ut, vör, vun, too, roond um, up too, vun of; jensiets (+ Gen.).




#Article 105: Plattdüütsch Vokabular (119 words)


De Plattdüütsche Spraak hett en wiede Wöörtavel de ut männige Oorsprungen kaamt. 'N Slag sünd gemeen för alle de Germanschen Spraken, welke sünd mit dat Nederlannsch, welke sünd mit dat Ingelsch gemeen, welke mit dat Däänsch, Norwegsch un Sweedsch, welke mit dat Hoochdüütsch. Ook de Römers hebbt us vele Wöör geven. Sünd ook 'n ganzen Hümpel vun Wöör, de regional sünd, dat heet vun en Rebeet afhangt. Un ook welke, de to bestümmte Fackspraken tohöört, besünners to de Seefohrt un de Landweertschap. Dor is dat ook, dat Wöör as in't Hoochdüütsch utkiekt (un ook verwandt sünd), avers 'n anner Bedüden hebbt. Un dor sünd besünnere Wöör, so as rullögen, schirrwarken, nickkoppen, de dor nich so in annere Spraken sünd.




#Article 106: Plattdüütsche Orthographie (682 words)


Plattdüütsche Orthografie, dat meent de Schrievwies vun de plattdüütsche Spraak. In de Hansetiet hefft se dat mit dat Schrieven jüst so nipp un nau nahmen as in’t Hoochdüütsche un Ingelsche, dat heet, meist nich so doll. Op Plattdüütsch hett sik - in’n Ünnerscheed to anner Spraken - avers keen Duden oder so wat dörsett. Gifft twors Standards, man dor bruukt sik keeneen an to hollen.

Dat Problem mit de plattdüütsche Orthografie sünd de velen Dialekten. Dat Plattdüütsch nich blots in een Land snackt warrt, un dat för ’n poor Vokale dat keen normalen düütschen oder engelschen Bookstaven gifft, to’n Bispill dat düstere a, wat meist na dat o rövergeiht, so as in dat Däänsche dat å. Tominnst is dat so, wenn’n dat vun dat Düütsche ut bekieken deit. In de Phonologie vun de Spraak sülven (wenn’n dat ankiekt, ahn dat mit dat Düütsche to verglieken), denn is dat eendoont, wieldat dat lange /a/ jümmers so utspraken warrt, je na Dialekt. 

Een vun de gröttsten Problemen bi de Schrievwies vun dat Nedderdüütsche oder Plattdüütsche is dat de mehrsten Schrieverslüüd dat phoneetsch hebben wüllt, so as’n Aard Luutschrift, nipp un nau för elkeen Dialekt, nich abstrakter, phonemisch un överdialektaal, so as in annere Spraken. Dat annere grote Probleem is, dat de Schrievwies in Noorddüütschland na düütsche Aard maakt warrt (un in de Nedderlannen na hollandsche Aard), un dat de Lüüd daarbi in’n Tüdel kaamt, al wieldat dat ’n Barg Luden in’t Hoochdüütsche (un in’t Nedderlandsche) nich gifft. Nu dat de Spraak offitschell as egenstännig gellen deit, meent mehr un mehr Minschen, se schull ok wedder ehr egenstännige Schrievwies hebben, un se harr de al in de Hansetiet hatt. Dargegen meent annere, so wat schull wull de Dialekten tonichtenmaken. Man de annere Partie antert darop, dat ’n Standardschrievwies nich dat sülvige is as ’n Standardspraak, ’n „Hoochspraak“, dat bi ’n Standardschrievwies man blots dat Lesen vun twüschen den enkelten Dialekten lichter warrt.

En påår Henwies för dat Lesen un Schrieven

Na den Vörslag vun Holger Weigelt geht dat so:

Meest warrt Plattdüütsch in en Orthografie schreven wat van dat Hoochdüütsche afkeken is (oder van dat Nedderlandsche in de Dialekten dar, so as Grünnens to’n Bispill). Vör welke Dialekten gifft dat aver ok egen Schrievwiesen, so as vör dat Oostfreesch Platt of dat Mönsterlandsche Platt. Disse alternative Schrievwiesen setten dat Platt mehr van Düütsch of un wiesen de egen Luden un besünners ok de egen Grammatik iets beter op. Vele Minschen schrieven wiederhen lever in de düütsche Schrievwies, vunwegen dat se dat so wennt sünd, maar dor kommen immer mehr bi, de de Vördelen van de alternative Schrievwiesen sehn, dat se en geregelte Orthografie hebben, de mit ehr Spraak overeen stimmt. In Unnerscheed to de Ostfreesch Schrievwies kummt de Mönsterlandsche mit bloot een besünner extra Teken ut maar disse Unnerscheed kummt ok dorvan, dat in det Ostfreesch Platt mehr verscheden Luden un Diphtongen utnanner hollen werden möten, wiel anners de Wöör verkehrte Bedüden kriegen oder de grammatisch Funktion niet opgewesen waard.

Eens is wiss: dat Plattdüütsche hett vele verschedene Mundaarten, un darum kann dat kienen plattdüütschen Duden geven. Dat heet aver nich, dat dat kiene Schrievregeln geven kann, de all Schrievers anwennen köönt, egaal in wecke Mundaart se schrieven doot. Kompetente Vertreders ut Sleswig-Holsteen, Hamborg un Ollnborg weern sik al vör vele Jahren (1956) enig, dat sik de plattdüütsche Schrievwies an de von Johannes Sass anlehnen schull. (Plattdeutsches Wörterbuch mit den Sass’schen Schreibregeln, Fehrs-Gilde, 3. Auflage, 2004). 

En groot Probleem bi de Schrievwies na Sass is avers, dat se stark na de stannarddüütsche Rechtschrieven utricht is un se so keen gode Grundlaag is för grenzöverstrieden schriftlige Kommunikatschoon mit Plattsnackers vun de nedderlandsche Sied un de weldwiede Diaspora. Jüst dat weer avers belangriek för vele junge Plattsnackers vundaag, de Plattdüütsch as internatschonale Kommunikatschoonsspraak in't Internet bruken wüllt. So is dat ook kamen, dat mehr un mehr Lüüd findt, dat weer nich leeg, en Aard Intersassische Schrievwies to hebben, de een so de Dialekten vun de düütsche Sied as ook de Dialekten vun de nedderlandsche Sied mit schrieven kann. 

För ene Översicht över plattdüütsche Wöörböker, kiek bi .




#Article 107: Physik (133 words)


Physik (greeksch: physica=Natur) is de Wetenschop vun de Materie, ehr Egenschop un ehr Verholen in Ruum un Tiet.
Physik warr sehn as de grundliggend Naturwetenschop, dat vun anner Wetenschoppen as de Chemie oder de Ingenieurwetenschoppen in Delen bruukt warr.

De grundliggend Methoden vun de Physik sünd dat Experiment un de Mathematik.
Physikalisch Theorien warrn in de Spraak vun de Mathematik formuleerd.
Experimente gifft Henwiesen dorup, wo vun Theorie de korrekte Beschrieven vun de Wirklichkeit gifft.

Physik is een quantitativ Wetenschop.
De Experimenten meet Grötten as Tiet, Läng, Masse, Temperatur, Elektrische Ladung oder Lichtstärk. Annere warrn dorut met mathemaatsche Methodens afleidt, dat is utrekent, so to’n Bispeel Impuls un Energie.
 
De modern Physik liet all Vörgäng vun veer Grundkräft af:

Ünnergruppens vun de Theoretischen Physik sünd:

Ünnergruppens vun de anwandt ellers experimentell Physik sün:




#Article 108: Portugal (662 words)


Portugal is en Republiek, de in'n Westen vun Europa an'n Atlantik liggt. Naver is Spanien. De Hööftstadt is Lissabon. Portugal hett en grote Historie as „Entdeckernatschoon“.

Amtsspraak is Portugeesch.

Portugal is mit de Inseln Madeira un Azoren 92.345 km² groot un hett 10.525.000 Inwahners. (112 Inw./km²). Dat 550 km lange un 180 km brede Land is dör hoge Bargen van Spanien afsparrt aver apen na den Atlantischen Ozean. De Laag an den Ozean verdankt dat Land al siet Jahrhunnerten siene politische un kulturelle Sülvstännigkeit.

Twüschen den Douro un Tejo liggt de Serra da Estrella, de bit 1990 m hooch is. Süden darvan is dat Land flacher. Hier is dat in'n Sommer temlich heet un dröög.
De Rebedden mit de ümmergrönen un de Hartloofplanten weert mit de Tiet ümmer weniger un maakt Platz för Kulturland. In den dichter besiedelten Noorden warrt Koorn anboot, aver de Aarnten sünd man minn, wiel de Landweertschap noch en beten trüchstännig is. En Produkt, dat mehr inbringt, is de Wien t.B. de Portwien, de in dat Dourodaal wasst. Ut de künstlich bewaterten Grootplantagen in'n Süden weert Kork, Früchte un Oliven utföhrt. Ölsardinen un Thunfisch levert den gröttsten Export. In Porto un Lissabon hett sik de Konserven- un Textilindustrie got rutmaakt. Mit dat Kapital van Utlänners is de Bargbo van Kopper un van Wolfram in Gang brocht wurrn. De Hannelsbilanz is aver ümmer noch passiv, wiel veel Waren inföhrt weern mööt, besunners ut England.

Portugal warrt toeerst van de Lusitanier bewahnt, warrt aver 27 v.Chr. röömsche Provinz un laterhen van Germanen innahmen.

De Arabers nehmt Portugal in.

Graaf Heinrich van Burgund kriggt as Gemahl van de Dochter van Alfons VI., den König van Kastilien, de Graafschaft Portucale as Lehn.

Portugal warrt na den Sieg över de Mauren en sülvstännig Königriek.

Lissabon warrt innahmen

De Algarve kummt to Portugal

Portugiesen bedrievt dat Updecken van Kolonien un begrünnt ehre Macht in Ostindien un Brasilien. Lissabon warrt de gröttste Hannelsstadt in Europa.

De bugundsche Dynastie starvt ut, Philipp II. van Spanien grippt na de porugeesche Kroon, verlüst aver in den Kamp gegen de Holländer de indischen Kolonien.

De Portugiesen sünd nich tofreden mit de Spanier.Se böhrt sik up un kriegt dat hen, dat Portugal unafhängig warrt.

Unner José I. versocht de Minister Pombal den Verfall un den Unfreden bi dat Volk mit siene Reformen uptohooln 

De Königsfamilie flücht vör de napoleonschen Truppen na Brasilien

De Engländer unner Wellington befreet dat Land. 

König Johann kummt ut dat Exil trüch un gifft ene radikale Verfaten.

Brasilien maakt sik unafhängig unner Kaiser Pedro I., de aver Portugal siene Dochter Maria da Gloria överlett.

Pedros Broder Miguel lett sik to'n König utropen, mutt aver 1831 upgeven, wiel Pedro as Kaiser van Brasilien afdankt un na Portugal trüchkummt.

Parteikämpe, Intrigen, Noot un Elend regeert dat Land. Ok en Diktator mit Namen Franco (nich de Spanier!) kann nix dargegen doon.

König Karl un de Thronfolger weert umbrocht.

König Manuel II. warrt verdreven un de Republiek utropen. Se stüürt enen radikalen karkenfeendlichen Kurs an.

Portugal trett in den Krieg gegen Düütschland in.

De Binnenpolitik is undüchtig, wartt van Revoluzzers un Militärs bestimmt. Dat Volk is politisch unriep, de wirtschapliche Laag ungünstig

De unrohige Tiet nimmt en Enn mit den Staatsstriek van den General Carmona.

Carmona benöömt Salazar as Ministerpräsident.

Salazar formt Portugal to ene autoritäre Republiek um

Dat Konkordat trennt Staat un Kark

In'n 2. Weltkrieg blifft Portugal neutraal, överlett aver de Alliierten de Azoren un Timor as Stüttpünkt.

Portugal trett den Atlantik-Pakt bi.

Portugal warrt in de EU upnahmen

Portugal is en Republiek. De Präsident vun de Republiek warrt direktemang vun’t Volk wählt. Siet 2006 is dat Aníbal Cavaco Silva. De Baas vun de Regeern is Premierminister José Sócrates, en Sozialist (PS). An’n 29. September 2009 is he wedder wählt worrn, man blots mit en Minnerheitsregeern. In’t Parlament gifft dat 230 Afordnete. De Baas vun de Oppositschoon is Pedro Passos Coelho, en Sozialliberalen (PSD). Anners gifft dat noch de Konservativen (CDS), den Linksblock (BE) un de Kommunisten (PCP).




#Article 109: Paris (266 words)


Paris (op Franzöösch Paris [pa.ˈʁi]) is de Hööftstadt vun Frankriek. De Stroom Seine deelt de Stadt up in en nöördlichen (rive droite) un en süüdlichen (rive gauche) Deel. tadt is indeelt in 20 nummereerte Rebeeden, de Arondissemangs nöömt warrt, un hett bi de 2,2 Millionen Inwohners (Stand: 2013). Man dat gellt bloß för de Stadtgrenz vun 1859. Hüdigendags is Paris dor duchtig över rutwussen, un wat as Paris ut den Weltall to sehn is, hett üm de 12 Millionen Inwohners.

Los güng dat mit Paris, as de Kelten vun'n Stamm Parisii up de Seine-Insel, wat vundag Ile de la Cité heet, dat Dörp Lutuhezi boot hefft. Na de Eroberung dörch de Römers weer dat Dörp as Lutetia utboot un befestigt. 
De franksche Keunig Chlodwig hett dat 508 to de Hööftstadt vun sien Riek maakt.

Sied 1977 hett Paris een Börgermeester, de vun de Staatraat wählt warrt. Do de Stadt Paris togliek datt Département Paris is, hett de Börgermeester ok de Funktion vun'e Präsident vun'e Generalraat.

Börgermeester is sied de 18. März 2001 Bertrand Delanoë vun de Parti socialiste (PS).

Börgermeesters vun Paris:

In'n Vörort Versailles in den Südwesten vun Paris liggt dat Slott Versailles.

De Premierministers, de in Paris boren sünd, sünd: Jacques Chirac, Laurent Fabius, Jacques Chaban-Delmas, Michel Debré, Félix Gaillard, Pierre Mendès-France, René Mayer, Léon Blum, Pierre Étienne Flandin, Camille Chautemps, André Tardieu, Paul Painlevé, Frédéric François-Marsal, Alexandre Millerand, Léon Bourgeois, 
Jean Casimir-Périer, Albert de Broglie, Ernest Courtot de Cissey, Charles Cousin-Montauban, Comte de Palikao, Louis Eugène Cavaignac, Louis, comte Molé, Victor de Broglie, Armand-Emmanuel du Plessis, Duc de Richelieu, Charles Maurice de Talleyrand.




#Article 110: Plautdietsch (470 words)


Plautdietsch is en plattdüütschen Dialekt, de vun de Mennoniten snackt warrt. Hüütvandag vör allen in Kanada, Düütschland, Mexiko un Paraguay.

In dat 16. Johrhunnert möten de Mennoniten ut de Nedderlannen weg un sünd denn na dat Wießel-Delta hen, twüschen de olen Hansestäder Danzig un Elbing. Dor hebbt se denn den plattdüütschen Dialekt vun de Gegend annahmen, de to dat Nedderpreußische höör. Aver ok ut de nedderlannsche Tiet hebbt se ’n Slag Wöör beholen. De Mennoniten weren jümmer dorgegen, Kriegsdienst to leisten un harr so faken Arger mit de Staten, in de se leven. In Preußen weer dat to Enn vun dat 18. Johrhunnert kuum mehr mööglich, sik gegen den Staat dörtosetten.

So wat af 1789 harr denn Katharina de Grote, wat de Zarsch vun Russland ween is, de Mennoniten na de Ukraine inlaadt. Se hebbt dor in twee grote Kolonien siedelt: Molotschna (1789 grünnt) un Chortitza (1803 grünnt). Ok hier hett de Spraak wedder vele ne’e Wöör ut dat Russ’sche opnahmen. Aver to Enn vun dat 19. Johrhunnert kunnen de Mennoniten ok mit den russ’schen Staat nich mehr torechtkamen.

In de Tiet 1874 bet 1880 sünd üm un bi 10.000 Lüüd na de USA un 8.000 na Kanada utwannert. Vun dor un vun Russland her hebbt de Mennoniten denn ok in Süüamerika siedelt un bruukt jemehr Spraak ok dor. Toletzt sünd de Mennoniten ut Russland veel na Düütschland utwannert.

In Belize hebbt sik 1958 Mennoniten ansiedelt, de ut Manitoba in Kanada un Chihuahua in Mexiko kemen. Se hebbt sik in verscheden Gemeenschoppen ansiedelt: Blue Creek, Shipyard, Little Belize, Spanish Lookout, Lower Barton Creek un Upper Barton Creek. Vun disse Lüüd hebbt na’n Zensus vun 1991 5.763 Plautdietsch spraken.

In Brasilien leevt Mennoniten to’n Bispeel in Fernheim, Witmarsum un Curitiba.

In Costa Rica hett sik ok en Koppel Mennoniten ansiedelt. Dat sünd man blots üm un bi 100 Lüüd.

In Paraguay leevt vele Mennoniten in’n Chaco, to’n Bispeel in de Kolonien Menno (10.000 Lüüd, 1926 ut Kanada), Fernheim (5000 Lüüd, 1930 ut de Ukraine un Russland) un Neuland (3000 Lüüd, 1947 ut Russland).

In Russland un de Ukraine leevt hüüt kuum mehr Plautdietsche. Meist all Mennoniten sünd na Amerika oder Düütschland utwannert. De, de nableven sünd, snackt nu meist Russ’sch.

In Düütschland leevt hüüt vele Mennoniten, de siet den Tweten Weltkrieg ut Russland inwannert sünd. In Düütschland gifft dat aver kene Kolonien un Siedlungen un de Mennoniten leevt verstreit. Dat Plautdietsche warrt hier kuum mehr snackt.

Dat Plautdietsche is de Ümgangsspraak in de Gemenen vun de Mennoniten. Na buten bruukt se mehrsttiets de Spraak vun dat Land, in dat se leevt. De Spraak vun de Kark is dat Hoochdüütsche.

Siet 1987 gifft dat dat niege Testament (översett vun J.J. Neufeld) un siet 2004 is ok dat ole Testament fardig (översett vun Ed Zacharias). Dormit is nun de Bibel op Plautdietsch kumplett.
 




#Article 111: Periodensystem (514 words)


Dat Periodensystem vun de cheemsch Elementen wiest, welke Elementen dat gifft un woans ehr Egenschoppen tosamenhangt. De Elementen sünd dorbi opstiegend na jemehr Atomtall ordent un in Perioden (Längsregen) un Gruppen (pielliek Regen) indeelt. In fröhere Tieten weer dat Periodensystem vun grote Bedüden för dat Opdecken vun ne’e Elementen. Vundaag is dat man blots noch en Översicht, de aver bi cheemsch Vörgäng jümmer noch goot to bruken is.

Nafolgend is dat Periodensystem in sien hüüt bekannte Form dorstellt:

All Materie, de uns ümgifft besteiht ut lütte Deelken, de Atomen nöömt warrt.

Jedet Atom besteiht ut en Atomkarn un en Elektronenhüll:

Ut de Systematik kann man wies warrn, dat sünnere Egenschoppen vun de Elementen an bestimmte Positschonen un Rebeden in’t Periodensystem to finnen sünd:

Butendem warrt in dat Periodensystem de radioaktiven Elementen kenntekent, ofschoonst dat mit de Elektronenkonfiguratschoon un de Stellung in’t Periodensystem nix to kriegen hett:

Dat cheemsch Element Blie (Atomtall 82) is dat letzte Element, dat noch bestännig is, also ok nicht-radioaktiv vörkummt. All höögeren Elementen mit gröttere Atomtallen sünd ahn Utnahm radioaktiv un dormit unbestännig. En sünneren Grenzfall stellt dat Wismut dor, wat en bannig lange Halfweertstiet opwiest.

Aver ok bi lütteren Atomtallen gifft dat Elementen, de radioaktiv sünd un keen bestännige Isotopen hebbt: Technetium un Promethium. Dormit blieft opletzt blots noch 80 bestännige Elementen över, de in de Natur vörkamt, all annern sünd radioaktiv. Vun de radioaktiven Elementen kommt ok blots Wismut, Thorium un Uran in gröttere Mengden in de Natur vör. Dat liggt doran, dat se Halfweertstieten hebbt, de meist so groot sünd, as dat Öller vun de Eer oder sogor noch grötter.

All annern radioaktiv Elementen sünd Verfallsprodukten vun Uran oder Thorium oder se entstaht bi de roren natürlichen Karnreaktschonen oder dör spotanen Verfall vun Uran un Thorium. Elementen mit Atomtallen grötter as 94 künnt opstunns blots künstlich maakt warrn. Solke Elementen künnt woll ok bi natürlich Vörgäng, as de Fusion in en Supernova tostannen kamen, man vun wegen jemehr düchtig lütte Halfweertstieten is vun jem in de Natur bit vundaag noch keen Spor nawiest worrn.

Wanneer de eersten Elementen opdeckt weern, is vundaag nich mehr goot natovulltehn. En poor sünd jo al siet de Antike begäng, man Opteken doröver sünd tomeist nich nau un ok swor to finnen. Opteken, worut en nauen Tietpunkt afleidt warrn kann, gifft dat eerst af dat 18. Johrhunnert – bit dorhen weern eerst 15 cheemsch Elementen as solke bekannt un beschreven, dorünner veel Metallen as Iesen, Kopper, Blie, Sülver, Quecksülver un Gold, aver ok de Nichtmetallen Kohlenstoff, Swevel un Phosphor. De meisten Elementen sünd in’t 19. Johrhunnert opdeckt worrn un to’n Anfang vun’t 20. Johrhunnert geev dat blots noch 10 vun de natüürlichen Elementen, de noch nich bekannt weern.

Vör dat 19. Johrhunnert harrn sick de Chemikers swor doon, Regeln ruttofinnen, dat se wat vörherseggen kunnen. De Eerst, de rutfunnen harr, dat dor ’n Regel för cheemsche Verwandschop is, weer Johann Wolfgang Döbereiner 1817, de Gruppen vun jümmers dree Elementen maakt harr, de he Triaden nöömt harr. To’n Bispill Lithium, Natrium un Kalium. Ok Calcium, Strontium un Barium. Un Chlor, Brom un Jod.




#Article 112: Peerd (220 words)


Dat Peerd (n., ok Peer, Pird, Pärd schreven, pl. de Peer) höört to dat Veehtüch. Latiensch is dat Equus caballus. Sünd de Peer lütter as 148 cm, denn heet se ook Pony 

De Kierl heet Hingst, dat Wiev heet Peer oder Stuut, wenn se Lüttje hett, warrt se Tööt nöömt. De Lütten heet Fohlen. Un wenn vun een Kierl de Bommeln afsneeden ward, denn gifft dat een Ruun oder Wallach.

Dat Peerd weer all de Tied sünnerlich to'n Rieden dor. Ook hüüt ward reden, as Sport, t.B. dat Ringrieden. 

Denn weer dat ook to'n Trecken. Vör den Wogen un den Ploog. Un ok Scheep weern trocken, lütte op een Kanaal oder lütten Stroom as de Alster. Dat heet denn Treideln. 

Ook to'n Eeten warrd Peer bruukt, obers nich so faaken. Vun wegen dat dat Fleesch een afsünnerlichen Smack hett. Obers in de Peerwust marks nix mehr dorvun.

Blangen dat Woord Peerd sünd dor ook anner Naams för dat Tier. Dat Woord Hest is Deel vun dat Woord Hestpranger – dat is een, wat mit Peer hannelt – un Hesthöft – dat is een Wisch för de Hingten in’t Dörp.
Een anner Woord is Hies
Dat Faal vun een Peerd heet ook Hiesfalen of Hiesfaal 
Dat oold Woord för Peerd is Hors. Dat Wrinschen vun een rossig Tööt heet ook Horsen.




#Article 113: Planet (508 words)


Planet is en Begreep ut de Astronomie. 

Dat Wort kummt ut dat Greeksche un heet so veel as Wannelsteern. Dat kuumt dorvun, dat de Planeten an Himmel jüst so utseen hebt as de annern Steerns, nämlich as lütte lüchtende Punkte. De sünd aber man nich fast, as de Steerns, sondern bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor. De meisten dorvun sünd hell noog, dat man jüm mit bloten Oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen Greeken oder de Chinesen bekannt. Mit dat Utfinnen vun de Wietkiekers (ok Fernrühr nöömt) sünd noch meer entdeckt worrn, as letzten is 1930 Pluto funnen woorn, as dat al grote Teleskopen geev, mit de man ok noch bannig swack Licht wornemmen kann.
Planeten sünd – wie man denn laater rutfunnen hett, as man meer mit Telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten Ruumsonden in den Weltruum schoten worrn sünd, de uns denn Fotos no de Eer funkt hebbt – gröttere Massen, de as een Kugel formt sünd, man anners as en Steern nich vun sülvst lüchten dot. 

Dat System vun uns Sünn (man seggt ok: Sünnsystem) hett bit August 2006 negen Planeten hat (vun binnen na buten):

Wenn de Mass lütter wörr, denn hett man vun Planetoid oder ok Asteroid snackt. De hebbt nich blots en Beteken, sondern krigt ok een Nummer towiest, de denn mit to den Namen hörrt. Twüschen Mars un Jupiter is en Asteroidenrebeet – so ganz genau is dat man nich afgrenzt. Af un an geev dat Spekulatschonens, dat dat noch en teihnten Planeten achter den Pluto gifft. Wenn von Sünnsystem snackt warrt, is meist uns eegen meent. Dorto höört nich blots de Planeten, sondern allns, wat in de Gravitatschoon vun de Sünn steit. Siet en poor Johren weet wi aber, dat ok anner Steerns Planeten hebbt. In de Fachspraak nöömt sik so en Planet denn Exoplanet.

In August 2006 hett sik dat nu en beten ännert. Na johrelang Snacken, wat denn nu en Planet is un wat nich, un wo man de Grenz leggen kann, wo groot en Mass wesen mutt, dat man noch Planet dorto seggen kann, hett de Internatschoonale Astronoomsche Union (IAU) aver en ne’e Definitschoon rutgeven. Dorna is de Pluto blots noch en Dwargplanet, wat bi de IAU nich meer so rech as „richtigen“ Planet gellt, man en egen Klass von Massen billt un jümmer noch to dat Sünnsystem tellt.

Pluto is nich de einzige Dwargplanet. Woveel dat dorvun gifft, dat weet man noch nich so nau, dat mutt noch prüft warrn. Vun Pluto afsehn hett de IAU noch twee benöömt, de vörher als Asteroiden betekend weern. Asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen, wiel dat jo keen Planeten sünd. Un dormit dat sien Richtigkeit hett, hett nu ok Pluto en Nummer kregen.

Opstunns sütt uns Sünnsystem nu as folgt ut (na tonehmen Halfass; Planeten sünd normal, Dwargplaneten kursiv schreven):

Dat gifft aver noch annere Asteroiden, de as möögliche Dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt. De Tall warrt in de tokamen Tiet seker noch stiegen.




#Article 114: Religion (184 words)


Religion is dat, wat een glöven deit. Dat Woort kümmt ut dat Latinsche (religio). Kanns ok Gloven to seggen.

Dat gifft en Slag Religionen op de Welt. En Deel hett blots een Gott, anner hebbt vele Gödder. Gifft aver ok Religionen, wo dat keen Gott gifft, blots Spöken un Dämonen (Animismus). Un denn noch den Atheismus, wat meent, dat een keen Gott hett. Un denn noch den Agnostizismus, wat meent, dat een nich weet: Gifft dat een Gott? Gifft dat keen?

Meisttieds gifft dat en Oort Gottsdeenst. Bi de Christen is dat in de Kark, bi de Juden tohuus un in de Synagogen, aver eerst siet de Tied, wo dat keen Tempel mehr gifft. Den harrn ja de Römers tweislaan. Bi de Muselmanen is dat de Moschee. Tempels geev dat ok bi de olen Ägypter, de Greken un de Römer. De olen Germanen harrn keen Tempel, man so'n hillig Holt. Weer ok so bi de olen Kelten. 

Meisttieds geiht dat in'n Gloven ok dorüm, wo de Minsch vun herkümmt un wo dat mit den Dood is un wat dat'n Leven na den Dood gifft.




#Article 115: Russland (285 words)


Russland (russ'sch Россия Rossija; egentlich Russ'sche Föderatschoon (russ'sch Российская Федерация Rossijskaja Federazija, ) is dat gröttste Land vun de Eer un en Republiek, de in den Oosten vun Europa un den Noorden vun Asien liggt („Sibirien“). In Russland leevt up 17.075.400 km² üm un bi 142.400.000 Inwahners ( Juli 2006). Dat sünd 8,3 Inwahners up een km². Navers sünd Finnland, Eestland, Lettland, Wittrussland, de Ukraine, Georgien, Aserbaidschan, Kasachstan, de Mongolei, China, Japan, bi de Exklaav „Kaliningrader Oblast“ (dat fröhere Königsbarg) an de Oostsee ok Litauen un Polen, över de Beringstraat ok de USA. De Hööftstadt is Moskau.

Amtsspraken sünd Russ'sch un de Spraken vun de Minnerheiten, t.B. Tatarsch, Baschkirsch oder de Spraak vun de Tschuktschen in Sibirien.

In Russland sünd all klimatsche Zonen to finnen - mit Utnahm vun de Tropen. Sibirien is bekannt för dat extreme Winterklima. Bi Oimjakon in Ostsibirien hebbt se 1983 -72,2 °C op dat Thermometer kregen. 

De Verfaten is demokraatsch siet 1992. Dormols hett sik de vörmolige Sowjetunion uplööst. Präsident is Dmitri Medwedew. Russland hett bannig vele Minnerheiten, de - as de Tschetschenen - ok Unafhängigkeitsbestreven hebbt.

Russland is siet 200 in söven Föderatschoonskreise indeelt.

Artikel 65 vun de Verfaten vun Russland leggt de 86 Delen fast, ut de de Russ’sche Föderatschoon besteiht: 21 Republiken, 7 Regionen (Kraj), 49 Rebeden (Oblast), 2 Bundsstäder (Moskau un Sankt Petersborg), 1 Autonom Rebeet un 7 Autonome Kreise.

De eerste Tied na de Perestrojka is präägt wesen dör groote wertschopliche Problemen. Siet de Amtstied vun Wladimir Putin (2000) hett sik dat Land stabiliseert. De wichtigsten Exportgöder sünd Ööl un Gas, wat in Sibirien funnen warrt. Dat Rüchgraat in verkehrstechnische Hensicht is de Transsibirische Iesenbahn, de dat Land vun Moskau to Wladiwostok an'n Pazifik dörlöppt.




#Article 116: Röömsch Riek (4926 words)


Röömsch Riek, latiensch Imperium Romanum (vun dat Staatsrecht her weer de antike Naam „Senatus Populusque Romanus“ (S.P.Q.R.): „De Senaat un dat röömsche Volk“) is de Naam för de Länner un Gemarken, de twuschen dat 8. Johrhunnert v. Chr. un dat 7. Johrhunnert n. Chr. vun de Römers, vun de Stadt Rom oder vun den röömschen Staat regeert wurrn sünd. Ganz klaare Sche’en na de vörröömsche Tied un ok na dat Riek vun Byzanz hen könnt dor nich bi tagen weern. 
De Aart vun de Herrschop in dat Riek hett sik mit de Johrhunnerte mehrmols ännert. Toeerst is dat en Monarkie ween. Denn is dat umwannelt wurrn in ene Republiek un noch later in en Kaiserriek. As dat unner Kaiser Trajan in’t Johr 116 an’n gröttsten ween is, hett sik dat Röömsche Riek utreckt över Länner up dree Kontinente rund um de Middellannsche See to. Dat lang vun Gallien un grote Deele vun Britannien bit to de Gemarken rund um de Swarte See to hen. 

Hannel, Kunst un Kultuur hefft in de Tied vun dat Riek in Deele vun sien Rebeet up en unbannige Hööchde stahn. Dat scholl noch Johrhunnerte duern, ehr in Europa un Noordafrika wedder so veel Lüde leven döen. 

Dat Riek hett en groten Infloot harrt up de Länner, wo dat över regeern dö, man ok över siene Grenzen weg. In de ööstliche Hälft hett sik de röömsche Kultuur mischt mit greeksch-hellenistische un orientaalsche Elemente. De Westen vun Europa is latiensch wurrn. Latiensch is Amtssprake in dat ganze Riek ween, ofschoonst ok annere Spraken nich unnergahn sünd. Sunnerlich de Ooltgreeksche Sprake is, in’n Osten vun dat Riek as Lingua franca, in’n Westen un an den röömschen Hoff as Spraak vun Kultuur un Bildung veel bruukt wurrn. 

De Geschichte vun dat Röömsche Riek lett sik groff in veer Afsnitte updelen:

In dat Ole Rom sülms is över dat Johr vun de Grünnen seggt wurrn, dat weer twuschen 814 un 728 v. Chr. ween, de meisten menen, dat weer um 750 v. Chr. rum ween. De bekannte Tahl 753 v. Chr. (Ab urbe condita), de laterhen dat offizielle Johr vun de Stadt ehre Grünnen wurrn is, geiht torüch up den Gelehrten Marcus Terentius Varro, de vun 116 bit 27 v. Chr. leevt hett. De öllsten Sporen vun Wohnstäen up den Grund vun de latere Stadt Rom sünd ut dat 10. Johrhunnert v. Chr. to finnen, man de eersten Henwiese, datt dat dor en Stadt geven hett, stammt ut dat leste Drüddel vun dat 7. Johrhunnert v. Chr.. 

De nee Stadtstaat is slank unner de Hand vun etruskische Könige kamen; düsse Tied in de röömsche Geschicht warrt de Röömsche Königstied nömmt. Ofschoonst de Gemarken vun Rom bloß ut unbannig schraa’en Grund, to’n Deel ut Fehn un Sand bestünnen un ofschoonst dat meist nich mööglich weer, dor en Landweertschop to bedrieven, de Winnst afsmieten dö, speel Rom mank de Etruskers weertschopplich en Rull. Dat keem vunwegen, datt Rom twee bedüdende Straten för den Hannel kuntrolleern dö: De Via Latina un de Via Salaria. Ok de oorole Toll in’n röömschen Haben up all Hannelsgöder hett to de röömsche Weeligkeit bidragen. 

Verscheden Legennen wüllt de röömsche Königstied tohopenknütten mit de Geschichte vun Troja. So schöllt de Trojaners, de den Krieg överleevt hefft, vun Anchises sien Söhn Aeneas (de Mudder weer Venus) up en lange Seefohrt vun Lüttasien na Latium föhrt wurrn sien. De öllsten Stücke vun düssen Mythos sünd vun Timaios vun Tauromenion överlevert wurrn. Later hett de röömsche Dichter Vergil to de Tied vun Kaiser Augustus dor dat Natschonalepos vun de Römers vun maakt, dat weer de Aeneis.

Wat de Kultuur angeiht, hefft de Etruskers bannig up de Römers inwarkt, ok allerhand greeksche Saken sünd över de Etruskers na de Stadt Rom kamen. De etruskischen Tahlen, de greeksch-etruskische Schrift, wo later dat Latiensche Alphabet vun wurrn is, de etruskische Religion mit Lebberspikeleern (Haruspizium) un Vagelspikeleern un de Aart un Wiese vun dat Gräffnis sünd so up de Römers tokamen. Um 500 v. Chr. hefft sik de Römers free maakt vun de Etruskers ehre Hand un Herrschop un Rom hett sülms jummers mehr en Rull speelt in Italien.
De leste röömsche oder etruskische König Tarquinius Superbus („Tarquinius de Stolte“) schall in dat Johr 509 v. Chr. vun dat röömsche Volk un sien Anföhrer Lucius Iunius Brutus ut Rom verdreven wurrn sien. Dat warrt vertellt, een vun siene Söhns harr en Römerdeern mit Naam Lucretia Gewalt andaan. Man dat Johr 509 is wohrschienlich nich histoorsche Wohrheit. Mag angahn, datt is later so upschreven wurrn, as wiest weern scholl, dat to desülvige Tied, as in Athen um 510 v. Chr. de Peisitratiden fullen sünd, in Rom de Könige ok fullen sünd. Wohrschienlich is, na de Siet vun de Historie hen, dat Königriek eerst gegen 475 v. Chr. umwannelt wurrn in de Röömsche Republiek („res publica“: „de apentliche Sake“).

De röömsche Staat is mit de Johre grötter wurrn un hett sik jummerloos ännert. Polybios, wat en greekschen Gelehrten weer, hett seggt, Rom weer in düsse Tied en Mengelmoos ut Monarkie (Ämter, as Konsul), Herrschop vun den Adel (Senaat) un Demokratie (Comitia). 

Dat böverste Amt in’n Staat hett toeerst en „Praetor“ utöövt, later weern dat jedet Johr twee Konsuln. De harrn de böverste Amtsgewalt in’e Hand un stünnen in den Cursus honorum ganz bovenan. De Senaat, wo sik de röömsche Adel in versammeln dö, speel en grote Rull. Denn geev dat ok noch en Reeg vun Konventen, wo dat Volk in tohopenkeem, dat weer de Comitia, de sunnerlich in de Fragen vun Krieg un Freden wichtig weer un in Rechtspreken. De eerste enigermaten fixe Punkt in de röömsche Geschichte is dat Dalleggen vun dat Twölftafelgesett um 450 v. Chr. rüm. 

De Middelpunkt vun de röömsche Republiek weer dat Forum Romanum. Dor sünd de Lüde tohopenkamen, wenn dat um Fragen vun de Politik, vun den Gloven un vun soziale Saken güng. Dormols hett sik ok de Upbo vun de röömsche Sellschop rutbillt, wo in de neegsten Johrhunnerte bloß man suutje wat an ännert wurrn is. Bovenan stünnen de olen Familien vun Rom. Dat weern de Patriziers, de Land besitten döen un in de Politik dat Seggen harrn. De meisten Inwahners vun Rom weern de so nömmten Plebejers (Plebs). De dröffen bloß man in Deele vun de Politik mitsnacken. Slaven sünd nich as sülvstännige Minschen ankeken wurrn, man as „Warktüüg mit Sprake“. Se hefft keen Rechte harrt, man dat weer jem mööglich, free to weern. Wie dat twuschen Plebejers un Patriziers lopen dö, weer in dat Klientelsystem regelt. 

Toeerst dröffen bloß man de Patriziers een vun de hogen Ämter in’n Staat annehmen. Dor konnen se sik denn mit sehn laten vör de Lüde. Wehrplicht hett dat avers för all Börgers geven, all mössen se vundeswegen ok in’n Krieg trecken. Man na langen Striet sünd de Plebejers 367 v. Chr. in Saken vun de Politik meist liek stellt wurrn. Liekers hefft dat bloß man en paar Familien schafft, ut de Plebejers hooch to kamen in de Böverschicht.

Rom is toeerst bigahn, sik in Middelitalien ut to breden. Dor is de Etruskerstadt Veji 396 v. Chr. bi erovert wurrn. Man ok Daalsläge hett dat geven. In dat 4. Johrhunnert hett sunnerlich de „Gallierstorm“ unner Brennus deepe Sporen in de Römer ehre Seelen torüch laten. Dor is de Slacht an de Allia an’n 18. Juli 387 v. Chr. bi as „Dies ater“ (swarten Dag) in de Geschichte vun Rom ingahn. Denn güngen de Samnitenkriege los (343 – 341 v. Chr.; 326- 304 v. Chr. un 298- 290 v. Chr.). Vun 340 – 338 v. Chr. is denn ok to’n tweeten Mol Krieg gegen de Latiners föhrt wurrn. Amenne weern de Bündnisse vun Rom wiet vertwiegt över Italien. Mit verschedene Stämme ut Italien hett Rom en Bund slaten. Dor hefft de Lüde vun düsse Stämme avers nich dat Röömsche Börgerrecht bi kregen. An Stäen, de vun de Strategie het wichtig weern, hett Rom Kolonien anleggt. 320 v. Chr. maakt de Römers ehre eerste Kolonie (colonia) op. Dat is Luceria in Apulien. 312 v. Chr. warrt de Appsche Straat (Via Appia boot, as dat de Censor Claudius Caecus anseggt hett.

As düsse Johre to Enne weern, stünn Rom dor as en dannigen Staat mit en Armee, de toslahn konn. De Grundlagen weern leggt, nu scholl de Staat grötter weern. In düsse Johre weern de Mächte, de sik up de Halfinsel vun Italien gegen Rom stellen konnen, de Etrusker ehre Stadtstaten nöördlich vun Rom, de Kelten in dat Siedland vun den Po-Stroom un de Kolonien vun de Greken in’n Süden. 

In dat 3. Johrhunnert v. Chr. hett Rom sik denn dörsetten konnt gegen de Samniten un annere itaalsche Stämme. Lütt bi lütt is de ganze Halfinsel Rom in’n Schoot fullen, bloß Böveritalien nich, wat eerst later daalslaken wurrn is). In’n Süden hett de Republiek um 275 v. Chr. rüm de doren greekschen Stadtstaten innahmen. Vördem weer dat glückt, den hellenistischen Hegemon Pyrrhus vun Epiros af to slahn. 280 v. Chr. harrn de Römers Krieg anfungen gegen de greeksche Kolonie Tarent. De Tarenters hefft na den König Pyrrhos vun Epirus ropen. De keem na Italien mit 25.000 Mann. He konn de Römers bi Ausculum verdriewen, man siene Verluste sünd so hoog, dat he seggt hett: Noch mol so een Sieg, denn bün ik verloorn. Dor kümmt de Snack vun den Pyrrhussieg vun af. 275 v. Chr. drievt de Römers Pyrrhus ut Italien rut.

As Rom sik nu avers in’n Süden breedt maken dö, stött de Republiek dor an de Hannelsrepubliek vun Karthago, de bitherto fründlich över Rom dacht harr. Man nu lööp allens up de Punische Kriege to.

De Eerste Punische Krieg (264-241 v. Chr. güng los, weil Rom sik nich holen harr an de Afspraken, wie dat mit Sizilien wieter gahn scholl. Rom möök sik breed bit an de Grenzen vun Karthago siene Macht. Dat is in Karthago as Provokatschoon ankeken wurrn un so hett Karthago mit siene Flott de Römers vun See her angrepen. As de Römers dor slahn wurrn weern, hefft se slank ehre Flotte utboot. Nu güng dat hen un her un dat geev woll ok Daalsläge för Rom, man amenne hefft se de karthaagsche Flott mehrmols slahn un sunnerlich in Sizilien Foot faten konnt. In’n Fredensverdrag hett Karthago all sien Besitt up Sizilien (un later ok Sardinien un Korsika) verlaren. Vun dor af an harr de Politik in Karthago dat man bloß noch dor up afsehn, düsse Nedderlage un ehre Folgen ut to glieken. Dat Huus vun de Barkiden, wat in Karthago veel to seggen harr, hett denn in Hispanien en Aart vun karthaagsche Kolonie upboot. Düsse Kolonie stünn in’n Striet gegen Rom mit an de Siet vun de Karthagers. 

In’n Tweeten Punischen Krieg (218-201 v. Chr.) hett nich veel fehlt, un Karthago sien Feldherr Hannibal harr Rom up’e Knee dwungen. Grund för den Krieg weer, datt Hannibal de greeksche Kolonie Saguntum in Hispanien inslaten harr un ehr amenne ok innehmen konn. Saguntum harr averst en Bündnis mit Rom slaten. Rom verlang nu, Karthago scholl sien Strategen Hannibal utlevern, man Karthago speel dor nich mit. Dor verklaar Rom den Krieg. Hannibal marscheer in Italien in. He nehm dor den Weg öber dat Land bi. Eerst güng he dör Süüdgallien dör, denn kladder he mit siene Armee över de Alpen un full in Italien in. Een na’nanner hett he dor en ganze Reeg vun röömsche Armeen toschannen maakt. Sunnerlich de Nedderlage in de Slacht vun Cannae (216 v. Chr. hett de Römers kullen. Dat weer de dullste Nedderlage in de ganze röömsche Geschichte bit dorhen un dat seeg so ut, as wenn numms gegen Hannibal ankamen konn. Man amenne hett Hannibal to minn Lüde bi sik harrt un mit de Logistik weer dat ok swaar. Todem hefft verscheden Süken siene Truppen angrepen. Besunners hett Hannibal dat nich henkregen, de „Foederati“ (Bundsgenoten) vun Rom up siene Siet to trecken un en Spleet twuschen Rom un jem to kriegen. So harr Hannibal faken en Slacht wunnen un bleev man doch alleen. Amenne hett de röömsche Feldherr Scipio in dat Johr 204 v. Chr. siene Truppen na Afrika översetten laten un hett dor gegen Hannibal wunnen in de Slacht bi Zama (202 v. Chr.). Nu weer dat mit Karthago siene Macht toenn. Rom hett siene Kolonie Hispanien as en nee Provinz övernahmen un Karthago hett all sien Besitt buten Afrika un siene Flotte verlaren.

Na de beiden wunnen Punischen Kriege över Karthago hett Rom nu in de westliche Middellannsche See alleen dat Seggen harrt. Rom weer nu en junge Seemacht. Karthago möss bannig veel Geld betahlen un de Sülver-Bargbo in Hispanien hett dor ok mit to bidragen, datt dat Rom an nix fehlen dö. Vun 200 v. Chr. af an misch Rom ok mit in dat Machtspeel vun de hellenistischen Grootrieke ut Alexander den Groten sien Arv. De verschedenen Grootmächte harrn sik jummerlos in’e Klatten. Rom hett sik denn mit dat Huus vun de Antigoniden anleggt un in de Johre vun 200-197 v. Chr. in Grekenland ingrepen. De Republiek woll den makedoonschen König Philipp V. un sien Infloot ut Grekenland rutholen. 

As verscheden Staten ut Lüttasien Rom um Hölp bidden döen, is de Röömsch-Syyrsche Krieg utbraken, de vun 192-188 v. Chr. duern dö. Dor güng dat bi gegen dat Seleukidenriek unner Antiochos III.. Nadem Rom wunnen harr, möss düsse König sik den gröttsten Deel vun sien Besitt in Lüttasien begeven. „De Facto“ is Rom nu ok Vörmacht in de Kuntreien vun de ööstliche Middellannsche See wurrn. As Makedonien denn versöch, de ole Hegemonie wedder up’e Been to stellen, geev dat Krieg. 168 v. Chr. sünd de Makedonen endgüllig unnerkregen wurrn. Ehr Königriek is denn tweislahn wurrn un 148 v. Chr. in en röömsche Provinz umwannelt wurrn. 146 v. Chr. keem ganz Grekenland in röömsche Hand. Vun 27 af an is dat in de röömsche Provinz Achaia umwannelt wurrn.

In den Drüdden Punischen Krieg (149-146 v. Chr. hebbt se Karthago endgüllig ünnerkregen. De Stadt, de vördem al wedder up’e Beene kamen weer, wurr nu heel un deel to Dutt maakt. Dat Land dor umto is denn to de nee röömsche Provinz Africa maakt wurrn. Pergamon is dör en Arvverdrag 133 v. Chr. röömsche Provinz wurrn. Just so güng dat 64/63 v. Chr. den Rest vun dat Seleukidenriek in Syrien. Dat weer to swack to’n Överleven un so hett Pompeius dat slankweg in de Provinz Syria umwannelt. Bloß dat Riek vun de Ptolomäers in Ägypten hett eerst Mol siene Unafhängigkeit beholen, ofschoonst as en röömsch Protektorat. Man 30 v. Chr. is dat denn ok in’t Röömsche Riek upgahn. Bloß an de ööstlichen Grenzen na dat Partherriek hen güng dat för Rom nich fudder. Un so scholl dat för de neegsten Johrhunnerte ok blieven. Hier harr Rom en liek starken Gegenspeler funnen. 

Vun de Midden vun dat 2. Johrhunnert af an is de Republiek vunwegen de Binnenpolitik in ene Krise kamen. Amenne is de denn tolopen up de Röömschen Börgerkriege un den Unnergang vun düsse Form vun’n Staat. Achtergrund vun de Krise weer toeerst, dat na Reformen ropen wurrn is, sunnerlich in de Landweertschop. An un for sik dröff keen röömschen Börger mehr as 500 Iugera Land besitten. Man nu geev dat doch unbannig grote Landgöder. Nu sünd de Lüttbuern unner Druck kamen un mössen faken ehre Höve verkopen. En groten Deel vun de Landlüde sünd utpovert ween un sünd na de Städer trocken. De Grootbuern sünd jummers grötter wurrn. Up de annere Siet geev dat avers ok Plebejers, de in’n Hannel to Geld kamen weern. De wollen nu mehr Rechte hebben. So sünd de Bröer Tiberius Sempronius Gracchus un Gaius Sempronius Gracchus an de Macht kamen. Se hefft de so nömmte Gracchische Reform up’e Been stellt. Dor scholl de Landbesitt mit reformeert weern un de utpoverten Lüde schollen an Land un Geld kamen. Man gegen düsse Reform hefft sik de konservativen Krinken vun de Senators up’e Achterbeene stellt. Twee Parteien hefft sik billt: De Popularen, de sik för de Plebejers un Lüttbuern insetten döen, un de Optimaten, de Partei vun den konservativen Adel. De Parteien sünd gegen’anner angahn un wollen beide ehre Politik dörsetten gegen de annern. Tiberius Gracchus is an’e Siet brocht wurrn un sien Broer Gaius hett sik süms 121 v. Chr. umbrocht. Up de Straten geev dat Moord un Doodslag un allerhand Lüde sünd ut politische Grünn an’e Siet maakt wurrn. Bovenhen gnarr dat in de Balken vun Rom sien Bündnissystem un 91 v. Chr. is de so nömmte Bundsgenotenkrieg utbraken. De duer bit 89 v. Chr.. Amenne hefft all röömsche Bundsgenoten dat Röömsche Börgerrecht kregen. Glieks achterher is 88 v. Chr. de gruuliche Vesper vun Ephesus utbraken. Dor sünd in Lüttasien Teindusende vun Röömsche Siedlers bi an’e Kant maakt wurrn. Vundeswegen is Rom in den Krieg tagen gegen König Mithridates VI. vun Pontos un hett em na en mehrjöhrigen Krieg unner kregen. 

Na düsse Geschichten güng dat los mit den Röömschen Börgerkrieg. Dor stünnen sik wedder Popularen un Optimaten gegen över (Marius, Cinna, Sulla). Sulla hett wunnen un hett en Diktatur upricht’. Dor woll he de Herrschop vun den Senaat wedder mit stark maken. Man lange duer dat nich, denn hett Sulla Bott geven un de olen Kräfte füngen wedder an mit den Striet. Jummerloos is de Republiek na binnen hen swäcker wurrn, man in desülvige Tied is se in de Butenpolitik allerbest togange kamen un hett sunnerlich dat Seleukidenriek daalslaken un den Osten dör Gnaeus Pompeius Magnus nee up’e Reeg brocht.

De Krise in de Herrschop vun den Senaat is amenne düütlich wurrn in dat eerste Triumviraat, wat in dat Johr 60 v. Chr. tostann kamen is. De grote Suldaat Gnaeus Pompeius Magnus, den siene Verdeenste de Senaat nich gellen laten woll, Gaius Julius Caesar, de hooch rut woll, un de rieke Marcus Licinius Crassus hefft sik tohopendaan. Caesar hett twuschen 58 un 51 v. Chr. as en Feldherr in den Gallischen Krieg Gallien bit an den Rhien hen unner siene Föte peddt un innahmen. Nadem Crassus in en Kriegstog gegen dat Partherriek to Dode kamen weer, hefft sik de vörmoligen Frünnen Caesar un Pompeius in’e Haare harrt üm de Macht in’n Staat un sünd dor gegen’anner in’n Krieg tagen (49-46 v. Chr.). Pompeius stünn dor up de Siet vun den Senaat bi. Toeerst hett Caesar den Westen vun dat Riek unner siene Kuntrull kregen, man denn hett he gegen Pompeius an’n 9. August 48 in de Slacht bi Pharsalos in Grekenland wunnen. Pompeius möss utkniepen un is denn, nich veel later, in Ägypten an’e Siet bröcht wurrn. Caesar hett denn Kriegstöge in Ägypten, Lüttasien, Afrika un Spanien unnernahmen un dor de lesten Republikaners bi slahn. Dor is de Republiek denn tosamen stört. 46 v. Chr. hett Caesar den Juliaanschen Klenner inföhrt. In’n Februar 45 v. Chr. hett sik Caesar to’n „Diktater up Levenstied“ utropen laten. 

Man Caesar is in de Iden vun den März in dat Johr 44 v. Chr. dör ene Gruppe vun Verswörers unner Marcus Iunius Brutus un Gaius Cassius Longinus ümbröcht wurrn. So konn dat afwennt weern, datt de Republiek in en Diktatuur verwannelt wurrn is. Man de Anhängers vun de Republiek hefft dat nu nich henkregen, de ole republikaansche Verfaten wedder her to stellen. Dat Tweete Triumviraat is tostanne kamen mit Marcus Antonius, mit Octavian, wat de latere Kaiser Augustus ween is, un mit Marcus Aemilius Lepidus. Denn güng dat gegen de Verswörers. Nu is wedder en Börgerkrieg utbraken. De Triumviren hefft dor in de Slacht bi Philippi gegen Brutus un Cassius wunnen. Denn hefft se den lesten Gegenspeler Sextus Pompeius in Sizilien tonicht maakt. Nadem hefft se sik in dat Triumviraat vertöörnt un toeerst hefft Octavian un Marcus Antonius sik gegen Lepidus stellt, man, as se den unnerkregen harrn, sünd se beide gegen’anner angahn. In de Slacht vun Actium hett Octavian 31 v. Chr. Marcus Antonius unner de Föte peddt un ok de Königin Kleopatra vun Ägypten, de em Stütt un Stöhn geven hett. Nu hett Octavian de Macht över dat ganze Riek in siene Hannen holen.

Octavian harr dat, just so, as Caesar, dor up afsehn, datt he alleen regeer. Man he hett dat anners anpackt, as Caesar un hett dat nich mit eene Diktatuur versöcht. He hett veelmehr de ole republiekaansche Verfaten vun de Form her in Kraft laten. Siene Positschoon hett he dor mit afstütt, datt he verscheden Ämter övernahmen hett, sunnerliche Vullmacht sik geven laten hett un besunners den Befehl över wichtige Provinzen mit allerhand Legionen vun Suldaten dor bi. Allens unner de ole Verfaten un ohn dor wat vun af to breken. Den olen Adel ut’n Röömschen Senaat konn he dor to bringen, siene Herrschop gellen to laten, tomol de wichtigsten Republikaner-Familien al ut’n Weg rüümt weern. De Senaat hett Octavian as „Princeps“ ankeken, as „den Staat sien eersten Börgersmann“. So hett Octavian en Aart vun Herrschop tohopenschostert, de doch man duchtig verschelen dö vun dat, wo dat de ole republikaansche Verfaten up afsehn harr. Vundeswegen warrt düsse Aart vun Herrschop ok „dat Prinzipaat“ nömmt. In dat Johr 27 v. Chr. hett Octavian vun den Senaat den Titel „Augustus“ kregen.

Ok in de Kaisertied sünd veel Saken bestahn bleven, de in de res publica inricht wurrn sünd. Dor höört de cursus honorum (de Senaat) to, ok de Verwaltung vun de Provinzen un de Preesterschop. Uppersten Preester (Pontifex maximus) is averst nu de Kaiser ween. De Ämter ut de Tied vun de Republiek hefft sik wannelt vun Ämter, wo een wat mit to seggen harr, to Ämter, wo dat bloß noch um de Verwaltung gahn is. De Sellschop in de Republiek hett anfungen, sik to ännern, un unner Augustus konnen Lüde vun en ne’en Slag upstiegen in den Stand vun en Senator un sunnerlich vun en Ridder („Eques“). De Kaisers hefft dat Recht harrt, Ridders to beropen un hefft dor so mit för sorgt, datt de Scheden mank de sozialen Gruppen nich toslaten bleven sünd. De Kaiser konnen ok den Rang vun en Patrizier an en plebeejschen Senator verlehnen. Blangenbi is dat ok för en Nich-Börger eenfacher wurrn, dat Börgerrecht vun Rom to kriegen. 

To düsse Tied hett dat Imperium Romanum al över all Länner rund um de Middellannsche See to regeert. Ok de Westen un de Süden vun Germanien hefft to dat Röömsche Riek tohöört. Augustus harr dat ok dor up afsehn, dat Riek na Noordosten hen ut to breden, man dor is nix vun wurrn dör de Varusslacht in’t Johr 9 an’n Osning oder bi Kalkrees. Dor weer den Varus siene dree Legionen slahn wurrn dör den Cherusker Arminius, de later in Düütschland den Naam vun „Hermann“ kregen hett. Varus hett sick denn in sien Swert stött. Dorvun is he doodbleven. Un Augustus bleef blots över, to seggen Varus redde legiones, wat soveel heet as Varus, giff mi mien Legionen wedder trüch. Denn harrn de Römers keen Lust mehr op Germanien.Later hett sik Augustus dor mit tofreden geven, de Grenzen af to sekern. An düsse Grenzen stünn meist de ganze Armee, de ut Suldaten vun Beroop bestünn, un de 300.000 Mann stark ween is. 

In de Tied vun Augustus sünd veel neemoodsche Saken inföhrt wurrn. Unner annern is dat Volk in’t ganze Riek tellt wurrn. Straten un Verkehrswege sünd utboot wurrn un Weertschop un Kultuur hefft bleiht („Augustus siene Klassik“). De Tahl vun Provinzen is grötter wurrn un de röömsche Kultuur is bit in de butersten Provinzen henkamen. Up de eene Siet is dormols versöcht wurrn, de olen Inrichtungen ut de Tied vun de Republiek to bewohren, up de annere Siet gung dat doch wieter up den Weg na en modernen Grootstaat, de nich mehr bloß vun de Stadt Rom afhangen dö. Augustus hett sik dree Johre lang in Gallien upholen un is gor nich na Rom gahn, um dor up’n Throon to sitten. Sien Nafolger is sogoor de meiste Tied up Capri ween. Siene Herrschop stunn up so stevige Beene, datt he dat nich mehr nödig harr, in Rom to ween un en Oog up den Senaat to smieten. 

.

Augustus harr den Tiberius to’n Söhn annahmen. He folg em ok na. Tiberius gellt as en vigelienschen Charakter. In sien Binnersten föhl he sik woll noch as en Republikaner. As Herrscher geev he sik dor mit tofreden, de Grenzen af to sekern. Sien Nafolger is denn Caligula ween. He hett bloß man dree Johre lang regeert un warrt as eersten Vertreder vun den „Cäsarenwahn“ ankeken. Hüdigendags warrt nich allens glöövt, wat Sueton över em schreven hett, man dat bedutt doch nich, dat he för’n goden Kaiser holen warrt. Nadem Caligula an’e Siet maakt wurrn is, is Claudius Kaiser wurrn. En betern harr sik just nich funnen. An un for sik konn de Throon nich arvt weern. Unner Claudius is Britannien to dat Riek mit to kamen. Later denn ok noch Thrakien, wat avers al vördem en afhängigen Staat ween weer. Na Claudius keem denn Nero up den Throon. Em is allerhand vörsmeten wurrn, to’n Deel ok eerst lange na siene Tied dör en christliche Brill un so gellt he as en Düvel vun Minss. Man ok heidnische Schrievers, de dat mit den Senaat holen döen, hefft nix Goods över em seggt un de moderne Forschung sütt dat wiethen ok nich anners. So schall he sik um dat Militär nich sunnerlich scheert hebben. Nero sien Dood in dat Johr 68 hett en Enne maakt an dat Huus vun de Juliers un Claudiers. Düt Huus stamm vun twee vun de öllsten Familien vun den Adel iin de Stadt Rom af. Vun Nero sien Enne af an scholl dat anners weern: In de Tokumst is man meist keen Kaiser mehr ut en ole Familie ut de Stadt Rom kamen. 

In dat eerste Veerkaiserjohr is dat eerstmol duchtig dör’nanner gahn, man denn hefft de Flaviers de Macht in’e Hand kregen. Alltohopen hefft se ehre Sake goot maakt. Kaiser Vespasian hett in dat Johr 70 en Upstand in Judäa dör sien Söhn Titus daalpedden laten. Vespasian hett de Finanzen vun dat Imperium wedder up Schick bröcht un de Grenz na Osten to gegen de Parthers afsekert. An un for sik hett Vespasian allerhand tostanne kregen. As he in dat Johr 79 sturven is, hett sien Söhn Titus den Throon övernahmen. To siene (korte) Tied hett dat en Reeg vun Katastrophen geven, as dat Utbreken vun den Vesuv un allerhand Süken. Man Titus hett sik dor oorntlich mit rumslahn un is dor woll mit toranne kamen. Avers al in dat Johr 81 weer he dood un sien Broder Domitian is em nafolgt. Tacitus un Sueton maalt den sien Bild in düstere Farven, vunwegen datt he sik mit den Senaat in’e Plünnen harr, man he is dörchut ganz goot torecht kamen un hett ok henkregen, datt de Verwaltung slanker arbeiden dö. Man in’t Johr 96 is he dor över strumpelt, datt de Hoff sik gegen em verswaren harr. 

Nu keem de Tied vun de Adoptivkaisers. Se güng mit Nerva los un warrt allgemeen as de beste Tied vun dat Imperium ankeken. De Macht vun Rom stunn up de Hööchde, just so siene Kultuur. De Kaisers hefft sik meist mit den Senaat afsnackt un ok bi de Staatsordnung vun dat Prinzipat is dat bleven. An’n gröttsten is dat Riek unner Nerva sien Nafolger Trajan in dat Johr 117 ween. Trajan stamm nich ut Italien, man he keem ut de Provinz, ut Hispanien. Dormols is he as optimus princeps fiert wurrn, as „besten Kaiser“. He hett Kriege gegen de Dakers maakt un weer mit siene Armee unnerwegens gegen de Parthers. Dat Riek reck nu (vun Noord na Süüd) vun Schottland bit na Nubien un (vun West na Oost) vun Portugal bit na Mesopotamien. Man dat duer nich lang un de Länner ööstlich vun den Euphrat-Stroom mössen wedder upgeven weern. Trajan weer de Vörweser vun Hadrian, de en kloken Minschen weer un de dat mit de Kultuur vun de Greken harrt hett. Nu is dat Imperium na binnen hen stärker wurrn un de Zivilisatschoon, de Kultuur un de Technik bleihten. So keem dat, dat ok de junge christliche Gloven sik allerwegens in dat Riek utbreden dö. Hadrian klemm sik dor achter, datt de Grenzen afschott’ wurrn sünd dör gode Wallanlagen, as den Hadrianswall in Britannien. Ok möök he de Grenzen na Osten to dicht oder kört jem af. Dat gifft avers moderne Historikers, de smiet den Kaiser vör, he harr nich goot up dat Riek siene Finanzen keken. Worraftig dükert al in’e Feern de Anfang vun en Weertschopskrise up, man allto dull is dat to siene Tieden noch nich ween. 

Denn güng dat leeger. De Germanen harrn dat Wannern kreegen. Un denn sünd to'n Bispeel de Alemannen vun de Oostsee na Süden trocken un över den Limes. Anno 395 harr Theodosius denn dat Riek deelt, nu geef dat een Weströömsch Riek un en Oströömsch Riek.

De Markomannen un Bajuwaren hebbt sick Öösterriek un Bayern haalt. De Goten hebbt sik vun den Süden vun Sweden opmaakt un sünd eerst an de Oostsee. Se hebbt sik denn in de Westgoten un de Ostgoten deelt. De Westgoten sünd - later ok mit de Wandalen eerst na Italien un denn na Spanien. De Wandalen hebbt sick denn Afrika holt. De Ostgoten sünd denn na Italien. Dat Wannern keem nich bloots so. Dor weern de Hunnen, de sünd vun Asien na Westen un harrn 'n Slag Germanen vör sik herdreewen. 451 sünd se denn in Gallien slaan woorn. 

Obers in'n Westen weer dat nu to Enn mitt dat Röömsche Riek. Dor weern nu de Germanens. In'n Osten weer dat anners. Dor harrn sik de röömschen Kaisers noch lang holln. Justinian weer de gröttste. Obers denn güng dat ok dal mit dat Oströömsche Riek. Harr sick obers noch bit 1453 hintrocken, denn harrn de Törken Konstantinopel innahm un dat heet nu Istanbul.




#Article 117: Rostock (226 words)


De Hansestadt Rostock is de gröttste Stadt vun Mekelnborg-Vörpommern un en Universitätsstadt. In Mekelnborg warrt se manchmal in’n Spaaß ok noch „Pierknüppel“ nöömt, wat von „Ross“ und „Stock“ översett is (spaaßhaftige Hyperkorrektur).

De Nam Rostock kümmt von dat Slawische af. Toiersten hett dat ’ne Stää anne Warnow beteikent: roz heit sovääl as „uteinanner“ un tok „Fluß“, dat is also de Stell west, wo de Warnow sick verbreitern dehd. Laterhen is dat denn de Nam vör den Urt worden. Dat ierste Mal warrt sei donn bie Saxo Grammaticus nennt. Hei schrifft in sien „Gesta Danorum“, dat de Urt afbrennt wier. De Stadt is donn up latiensch urbs Rostochium näumt worden, as Adjektiv Rostochiensis. In’t 18. Johrhundert is ook de Beteiknung „Rost“ to finnen, dor is denn de letzte Sülv affollen. Hüüt warrt oewer Rostock seggt. Früher geef dat woll ook noch de Utsprak Roschtock. De Mäkelborgers hemm den Namen donn ook spaaßhaftig as „Pierknüppel“ in’t Plattdüütsche „oewersett“. 

Rostock liggt an de Münn vun de Warnow in de Oostsee, jüst in den Noorden vun Mekelnborg-Vörpommern.

Dat ji dat ok nicht vergeten doot, wat de bedüdenste Kennewarden vun de Stadt Rostock sünd, gifft dat dor en oll Riemels to:

De bedüdensten Attrakschonen sünd dat Rathuus un Karken:

Wiedere Attrakschonen sünd ünner annern:

Rostock is de gröttste düütsche Oostseehaven un en Verkehrsknotenpunkt för den Fährverkehr na Noordeuropa (Däänmark, Sweden, Finnland). 




#Article 118: Rügen (143 words)


Rügen is dat gröttste Eiland vun Düütschland. Dat höört bi Mekelnborg-Vörpommern un is bit to’n 4. September 2011 ok’n egenstännigen Landkreis wesen. Nu höört dat to’n Landkreis Vörpommern-Rügen.

Dat Eiland liggt in’e Oostsee un warrt scheedt vun’t Fastland dör den smallen Strelasund un den veel bredern Griepswolder Bodden. Dat Eiland meet 935 km² un tellt 73.000 Inwahners (2001). De Hööftstadt is Bargen. Wichtig sünd de Tourismus un de Verkehr mit Skandinavien över den Haven vun Neu Mukran (früer Sassnitz).

In’e Boddens wörrn Fünn’ maakt, wat wiesen doon, dat al in’t Steenöller Minschen up Rügen tohuus weren. Later kemen Germanen (Rugiers) un ünner de grote Volkwannering ok slaavsche Stämm (Ranen oder Rujanen) na’t Eiland. Dunn hüür Rügen bi’t Hertogdom Pommern, Sweden, Prüzen un bi’t Düütsche Riek. Na’n Tweden Weltkrieg hüür Rügen bi’e DDR un siet de Weddervereening is dat nu’n Deel vun’t Bundsland Mekelnborg-Vörpommern.




#Article 119: Swiez (110 words)


De Swiez (Hoochdüütsch: Schweizerische Eidgenossenschaft, Franzöösch: Confédération suisse [kɔ̃.fe.de.ʁɑ.sjɔ̃.ˈsɥis], Italiensch: Confederazione Svizzera, Rätoromaansch: Confederaziun svizra, Latien: Confoederatio Helvetica) is en Republiek, de in Europa in de Alpen liggt. Navers sünd Öösterriek, Liechtensteen, Düütschland, Italien un Frankriek. De Hööftstadt is Bern.

In dat Land leven 8.544.527 Inwahner (Stand: 31. Dezember 2018) up en Rebeet vun 41.285 km².

Amtsspraken sünd Hoochdüütsch, Franzöösch, Italieensch un Rätoromaansch. Umgangsspraak sünd unner annern verschedene Dialekte vun dat Swiezerdüütsch un dat Frankoprovenzaals. 

De Rhien is een stroom in de Swiez.

De Alpen sünd en barggrupp in dat land.

De Verfaten is demokraatsch. 

De Swiezer sünd nich inne Europääsche Union mit binnen.

De Swiez besteiht ut 26 Kantone.




#Article 120: Sassen (Volk) (1694 words)


De Sassen weren en Verband vun germaansche Stämm in’n Noordwesten vun dat hüdige Düütschland un in de hüdigen ööstlichen Nedderlannen. Düsse Verband hett sik woll in dat 3. Johrhunnert tosamenslaten ut de vörmoligen sülvstännigen Stämm vun de Chauken, de Angrivariers un de Cheruskers. Düsse Stämm weern dor al in dat 1. Johrhunnert tohuse. 

De Sassen hebbt nix to doon mit dat Bundsland Sassen. De Inwahners vun dat Bundsland sünd in de düütsche Oostkolonisatschoon to’n groten Deel ut fränksche, slaawische un annere Wuddeln wussen. De Graaf vun Meißen hett bloß de Titel van de Hartog vun Sassen kregen un denn hefft se ok sien Land „Sassen“ nömmt. To’n Ünnerscheed vun düsse hüdigen Bundsbörgers warrt later to dat Volk vun de Sassen ok Neddersassen seggt, un to’n Ünnerscheed von de Sassen, de nah Grootbritannien utwandert sind, warrt de Sassen Oltsassen nömmt.

Kaiser Karl de Grote hett dat sassische Rebeet innahmen un de Sassen döpen laten. Dörtig Johr Krieg harr Karl bruukt, dat he de Sassen överwinnen kunn. Denn hett he in Veern an de Aller sien Blootgericht hollen un allerhand sassische Lüüd en Kopp körter maakt. Dat is in de Wetenschop vun de Historie ümstreden, wo veel dat woll ween sünd. Sünnerlich geiht dat dor üm de Masse vun 4500 Lüde, de Einhard in siene Vita angifft. De meisten Forschers hüütodaag meent, dat weer överdreven. Later kemen denn mit de Ottonen ok Sassen op den Kaiserthron vun dat Hillge Röömsche Riek.

De germaanschen Stämm vun de Sassen weern tohuse in de nedderdüütschen Kuntreien twuschen Südersee (hüde: Iesselmeer), de Gegend twuschen Werser un Elv un nöördlich vun de Elv in Holsteen (bit an de Eider hen. 

Mit de Tiet hefft sassische Stämm grote Delen vun dat hüdige Noordwestdüütschland un de ööstlichen Nedderlannen innahmen. De Stämm, de dor wohnen döen, hefft se an jem ehrn egen Verband anslaten. Tolest weern dat in dat 6. un 7. Johrhunnert dat Hamaland (dat hüdige Westmönsterland), de Brukterers ehr Land (dat hüdige Mönsterland un dat nöördliche Ruhrrebeet) un de Tubanten (hüdigendags de Landschop Twente in de nedderlannsche Provinz Oaveriessel). 

Groff tohopenfaat, siedeln de Sassen denn in de ööstlichen Nedderlannen, in dat hüdige Westfalen, in Neddersassen mit Utnahm vun de Delen, wo de Fresen in leven döen, in Holsteen un in de nöördlichen Delen vun Sassen-Anholt. 

Wo de Naam vun den Stamm herkamen deit, is nich ganz klaar. Faken warrt seggt, de antiken Schrievers, de düssen Naam upbringen döen, de harrn em woll vun dat Slagmess afleit’, dat bi de Sassen in Swung weer. Düt Mess oder Sweert dreeg den Naam „Sax“. Ok in de Sassen ehre Sagen speelt düt Mess en Rull. In dat Annoleed ut dat late 11. Johrhunnert heet dat: : von den mezzerin alsô wahsin, wurdin si geheizzin Sahsi. In en Handschrift ut dat late 8. Johrhunnert warrt en Gott mit Naam „Saxnot“ nömmt. In düt Sassisch Doopverspreken heet dat, nich bloß de Gödder Wodan un Donar, de allerwegens bi de Germanen anbeedt wurrn sünd, scholl en Sasse afswören, wenn he sik döpen leet, man ok den Gott Saxnot. Harrn se ehrn Naam amenne na düssen Gott kregen? Dat is hüdigendags nich mehr bekannt, ob dat blangen „Sassen“ (Ooldsassisch: sahso) noch annere egen Naams geven hett för düssen Stamm.

Vun dat 3. Johrhunnert af an warrt in röömsche Borns klaagt över sassische Seerövers. In dat 5. Johrhunnert wannern denn Sassen, Angeln un Jüten in den Süüdoosten vun England in (Kiek ok: Hengist un Horsa). Dor hefft se sik tohopenslaten to de Angelsassen un de Kelten, de dor tohuse weern, mit Gewalt unnerkregen un jem dat Land wegnahmen. Denn hefft se dor för en paar Johrhunnerten dat Seggen harrt. In de Keltschen Spraken is de Sassen ehr Naam as Naam för de Englänner bruukt wurrn (Irisch Gäälsch: „Sasana“, „Sasanach“, Schottsch Gäälsch: „Sasunn“, „Sasunnach“). De hüdige Naam „England“ kümmt vun de „Angeln“ her, man Landschopsnaams, as Wessex („Westsassen“), „Essex“ („Oostsassen“), „Sussex“ un „Middlesex“ („Middelsassen“) wiest klaar up de Sassen hen.

Na Berichten ut dat 4. Johrhunnert siedelt de Chauken just in desülvigen Länner, wo just to desülvige Tied ok de Sassen tohuse sünd. Nu gifft dat avers rein gor keen Henwiesen up Striet oder Krieg twuschen düsse beiden Völker. Dorüm warrt annahmen, de Chauken weern woll dortieds en Deelstamm vun de Sassen ween oder de Sassen un de Chauken harrn sik in Freden tosamenslaten to den gröttern Verband vun de „Sassen“.

Mit de grote Völkerwannern harrn de Sassen up dat Faste Land meist nix to kriegen harrt. Bit hen to de Dage vun Karl den Groten, as de jem unnerkriegen dö, sünd se bi jem ehre ole Germaansche Stammverfaten bleven. Dat bedüüd, se harrn keen König un kemen tohopen up jem ehr „Ding“, wenn Fragen vun de Politik to regeln weern. To’n Ding versammeln sik denn in Marklo al free Sassen. Hartöög geev dat bloß in’n Krieg. As Afordenten för dat „Ding“ hefft de verscheden Deel- oder Unnerstämm vun de Sassen dor „Gohförsten“ oder Försten vun den Stamm henstüürt. De schollen för jem ehre Deelstämm snacken un verhanneln. Man bi de Sassen weer dat anners, as bi annere germaansche Stämm. De Gohförsten weern nich de Herrn över dat Land, för dat se afordent weern. Dat höör jem nich to. 

Düsse ole free Ordnung vun de sassischen Deelstämm is in Karl den Groten siene Sassenkriegen in’n Dutt gahn, man Karl hett doch 802 de Lex Saxonum rutgahn laten un dor de Sassen ehre egenen Gesetten mit geven.

Alltohopen geev dat in dat ole Sassenland dree Gohe. Dat is avers nich klaar, ob düsse Indelen nich eerst vun de Franken na ehrn Sieg in de Sassenkriegen vörnahmen wurrn is. 

Bloß de Naam vun „Westfalen“ warrt hüde noch för en Landschop bruukt. De Naams „Engern“ un „Oostfalen“ sünd verschütt gahn, nadem dat Hartogdom vun den Stamm Sassen uplööst wurrn is, as Hinrich de Lööw 1180 ünner Rieksacht kamen weer. Bloß in den Titel vun den Herrscher vun dat jüngere Hartogdom Sassen bleev de Naam vun „Engern“ lebennig. He heete „Hartog vun Sassen, Engern un Westfalen“. Oostfalen bleev toeerst noch en Deel vun den Naam vun den Oostfalengau. Wat de Plattdüütsche Sprake angeiht, is dat Oostfäälsch en vun de dree groten Dialektgruppen, blangen Noordneddersassisch un Westfäälsch. 

De Westfalen leven tomeist twuschen dat Vörland vun’n Rhien, dat Mönsterland, de Middelruhr, dat Suerland un de Werser. De Naam bedutt so veel, as „Westlüde“ oder „Westsassen“. Toeerst is he to höörn in Karl den Groten siene Tied. In de leste Tied hefft Wetenschopplers dor an twiefelt, ob de Westfalen överhaupt to dat Volk vun de Sassen tohöörn döen. Dat fallt up, dat archäoloogsche Funnen düütlich maakt, dat de Lüde in Westfalen al in dat 6. Johrhunnert stark ünner Indruck vun de Franken stahn hefft. Man to de Franken torekent weern konnen se ok nich. Hüdigendags sütt dat so ut, as wenn de fränkschen Eroverungen jem eerst dorto nödigt harrn, sik up de Siet vun de Sassen to stellen. Eerst de Franken hefft jem denn na ehrn Sieg gegen de Sassen as en Deel vun de Sassen ankeken, ofschoonst se an un for sik egenstännig weern.

De Oostfalen („Oostlüde“) hefft twuschen Werser un Elv leevt. Vörmols harrn in düsse Kuntreien de Döringers leevt. Sassen sünd dor eerst in dat 7. bit 10. Johrhunnert hentagen un hefft dat besiedelt. 

De Engern seten bi de Sassen in de Midden. Se leven an de Werser, twuschen Oost- un Westfalen. Up jem ehr Land liggt de Dingstäe vun Marklo an de Werser. Dat sütt so ut, as wenn „Engern“ (up Latiensch: „Angarii“) en korte Form vun den Naam vun de Angrivariers weer. De weern denn woll een vun de wichtigen Deel- oder Ünnerstämm vun de Sassen.

As de Naam al seggt (latiensch „albis“ heet „Elv“), leven de Noordalbingiers in’n Noorden vun’e Elv. De ööstliche Deel vun düt Land (Oostholsteen) is in’t 8. Johrhunnert veloren gahn an de Slawen, de vun Oosten her inwannert sünd. Eerst in dat hoge Middelöller hefft de Grafen vun Holsteen dat wedder unnerkregen. De Sassen ehr Rebeet grenz in’n Noorden an de Eider un de Levensau (nöördlich vun Kiel), in’n Oosten an de Schwentine un bloß an de Kieler Föör lang dat bit na de Oostsee ran.

In dat Johr 919 is Hinrich I. ut dat Huus vun de Liudolfingers düütschen König wurrn. He weer de eerste Hartog vun Sassen, de up den düütschen Throon keem. Na em kemen de eersten düütschen Kaisers Otto de Grote, Otto II. un Otto III.. As Hinrich II. 1024 storven weer, dor weer de Tied vun de sassischen Kaisers al wedder vörbi. Man vör düt ene Johrhunnert hett dat Gewicht vun Politik un Kultur in dat Hillge Röömsche Riek in dat Rebeet vun de Sassen legen. 

As Hinrich de Lööw 1180 ünner de Rieksacht keem, vunwegen dat he den Kaiser Frerich Barbarossa mit sien Heer nich na Italien folgen wull, dor hett de Kaiser dat ole Hartogdom vun den Stamm vun de Sassen tweislahn. Westfalen hett he an de Kark övergeven, Hinrich de Lööw dröff bloß Bruunswiek un Lüümborg beholen. De Försten un Bischöp in de vörmolig sassischen Länner verklaar de Kaiser för rieksunmiddelbor. Un bloß an en lüttjen Deel vun dat Land, an de Elv, bleev noch de Naam vun dat Hartogdom Sassen klehm.

Dat duur en paar Johrhunnerten, dor kreeg de Markgraaf vun Meißen düt Stück Land. Dat weer Frerich I. vun Sassen. Sien Ökelnaam weer „de Strietbüdel“. An’n 6. Januar 1423 kreeg he dat Land un dor denn ok den Titel vun en Hartog mit. Vunwegen dat he bitherto bloß en „Markgraaf“ ween weer, leet he sik nu „Hartog vun Sassen“ nömen. So wanner de Titel vun den Hartog vun Sassen vun dat ole Sassenland ut in de Gegend vun dat hüdige Bundsland Sassen. Nu lä dat „nee“ Hartogdom Sassen in en Land, den sienen vörmoligen Inwahners de Döringers ween weern. Düt Land kreeg för en lange Tied den Naam „Böversasssen“, dat Land un Volk vun de olen Sassen heete vun dor af an „Neddersassen“. Na dat Enne vun dat Königriek Hannober un vun dat Land Preußen (dor harr Hannober vun 1866 af an tohöört), is düsse Naam „Neddersassen“ na den Tweeten Weltkrieg as Naam vun dat hüdige Bundsland wedder rutkregen wurrn. 

Up Platt is nix över de Sassen rutkamen. 




#Article 121: Sweden (133 words)


Sweden (Sverige) is en Monarkie, de in den Noorden vun Europa an de Oostsee liggt (Skandinavien). Navers sünd Finnland, Norwegen un över de Oostsee Däänmark. De Hööftstadt is Stockholm. Sweden harr 2005 9.060.430 Inwahners.

Amtsspraak is Sweedsch, in den Noorden ok Lappsch. An de Grenz to Finnland warrt Finnsch un in den butersten Süden Schoonsch, en sülvstandige däänsche Dialekt, spraken.

Twischen Trelleborg un Uppsala, in’t südenste Drüddel, wahnen 85 Perzent vun de Sweden. Sweden is vun den Süden to den Noorden 1900 km lang.

De Verfaten is parlamentarsch-demokraatsch. Staatsböverster is de König, de aver kene politsche Macht hett. Dräger vun de politsche Macht sünd de Rieksdag un (in twete Hand) de Regeren. Dat fehlt de Nakiek vun de Gesetten dörch de richterliche Macht, op engelsch judicial review.

Sweden is indeelt in 21 Lehn:




#Article 122: Sleswig-Holsteen (165 words)


Sleswig-Holsteen is en düütsch Bundsland in'n Noorden. De Hööftstadt is Kiel. Sleswig-Holsteen liggt an de Waterkant vun de Noord- un Oostsee. De gröttste Stroom is de Eider. Sleswig-Holsteen hett 2.830.889 Inwahners (31. März 2009).In'n Noorden warrt Freesch un Däänsch, in'n Noorden un Süden ok Plattdüütsch snackt.

Op Freesch Schlaswik-Holstijn, op Däänsch Slesvig-Holsten, op Hochdüütsch Schleswig-Holstein; un op anner Spraken ward meist de hoochdüütsche Form bruukt.

Beröhmte Gesichter ut de Politik sünd to'n Biespeel Gerhard Stoltenberg (CDU), Heide Simonis (SPD), Björn Engholm (SPD), Wolfgang Kubicki (FDP), Willy Brandt (SPD), Peter Harry Carstensen (CDU), Torsten Albig (SPD), Ralf Stegner (SPD), Uwe Barschel (CDU).

Navers sünd in’n Noorden Däänmark, in’n Oosten de Oostsee, in’n Süüdoosten Mekelborg-Vörpommern, in’n Süden Hamborg un Neddersassen un in’n Westen de Noordsee.

Sleswig-Holsteen billt den süden Deel von de Kimbrische Halvinsel (Jüütland) un is Deel von dat Noorddüütsche Deepland.

Von West na Oost hett Sleswig-Holsteen de Landschopsformen Waddensee (mit de noordfreeschen Eilannen), Masch, Geest un Hügelland.

kiek ok: List vun de Städer vun Sleswig-Holsteen




#Article 123: Spanien (1429 words)


Spanien is en Königriek, dat in’n Süüdwesten vun Europa up dat Ibeersche Halfeiland liggt. Navers sünd Frankriek, Andorra un Portugal. De Hööftstadt is Madrid.

Amtsspraak is Spaansch in’t ganze Land. In welke Regionen sünd ok Basksch, Katalaansch, Okzitansch un Galicisch Amtsspraken.

Spanien liggt up de Ibeersche Halfinsel un nimmt dar veer Föffdel van in. In’n Westen grenzt dat Land an Portugal un an den Atlantischen Ozean, In'n Noorden an Frankriek, in’n Oosten an de Middellannsche See un in’n Süden an dat britische Gibraltar un an de Straat van Gibraltar. To Spanien höört ok noch de Balearen, dat sünd Inseln in de Middellannsche See, un de Kanarischen Inseln, de westlich van Noordafrika in den Atlantischen Ozean liggt. Spanien is 505.000 km² groot. De Küsten sünd över 3000 km lang, siene Landgrenzen so um 1700 km.

Dat Klima in Spanien is teemlich unnerscheedlich. Galicien in’n Noordwesten höört mit 250 cm in'n Jahr to de regenrieksten Rebeden van Europa, aver Andalusien is mit 30 cm Nedderslag de dröögste Gegend in ganz Westeuropa. Ene dachte Lien van Lissabon över Madrid un Zaragossa na Barcelona deelt de Halfinsel in de noorden maatigde un de süden subtroopsche Zoon. Süden disse Lien gifft dat man af un to en beten Frost, un de Sommer is övermaten heet un dröög. An de Atlantikküst is dat in’n Sommer teemlich köhl un in’n Winter moi week. An de Küst von de Middellannsche See is dat Klima ungefähr so as an de franzöösche un italiensche Riviera, blots in'n Winter noch en beten weker. In Madrid un in Südspanien gifft dat in’n Hoochsommer Tempraturen twüschen 40 un 45 °C. Dat Klima up de Balearen is en beten anners: In Palma stiggt de Tempratur in'n Sommer selten över 33 °C un in Ibiza nich över 30 °C. In'n Winter fallt se in Palma nich unner 0 °C, up Ibiza nich unner 7 °C.

De Pyrenäen in’n Noorn hefft na Westen hen noch en Foortsetten in de Kantabrischen Bargen, de bit na Asturien un Galicien gaht. Tosamen mit de Sierra de Gata un de Sierra de Gredos, de Sierra de Guadarrame un de Iberschen Bargen rahmt se de Landschap Oolt-Kastilien in. Ok de Hoochevene La Mancha südlich van Madrid is van Bargen umgeven: van de Toledo-Bargen, de Sierra Morena un de Serrania de Cuenca. An de Südküst liggt de Sierra Nevada (de Sneebargen) mit den hööchsten Barg van Spanien, den Mulhacen (3481 m).

Van Spaniens fiev längsten Strööm kummt de Ebro ut de Kantabrischen Bargen un münnt twüschen Barcelona un Valencia in de Middellannsche See. De Duero kummt ut de Ibeerschen Bargen, flütt dör Oolt-Kastilien un Portugal un münnt in den Atlantischen Ozean. De Tajo hett siene Spring in de Serrania de Cuenca, flütt an Toledo vörbi un münnt bi Lissabon in den Atlantik. Ok de Guadiana kummt ut de Serrania de Cuenca, flütt dör de Hoochevene La Manche un dat Hoochland van Estremadura. An de Grenz van Portugal wennt he sik na Süden un münnt in den Golf van Cadiz. De eenzige Stroom, up de Scheep föhren köönt, de Guadalquivir, flütt an Córdoba un Sevilla vörbi un münnt noorden van Cadiz.

 
De Höhlenmalereen ut de öllere Steentiet, to’n Bispill de in de beröhmte Höhl van Altamira, sünd de Bewies darför, dat Spanien al vör 20.000 Jahren besiedelt weer. De Basken un de Iberer, de wahrschienlich ut Afrika kamen sünd, weren de eersten Bewahner van de Halfinsel. Twüschen 1500 un 500 v. Chr. lannen verschedene Völker ut de Rebeden üm de Middellannsche See an de Küsten van Spanien, vör allen Greken un Phönizier. Ok keltische Stämme leten sik up de Halfinsel nedder. Van dat 5. Jahrhunnert an kemem ok Karthager in’t Land. Se grünnen unner annern de Stadt Cartagena.

De Römers verdrievt de Karthager un hebbt sess Jahrhunnerten dat Seggen in den gröttsten Deel van Spanien.

In de Tiet van dat Völkerwannern sett sik de Sweben, Wandalen un Alanen up de Halfinsel fast. Um 411 kaamt de Westgoten van Frankriek her över de Pyrenäen un överwinnt de Sweben un Wandalen. Toledo warrt de Hauptstadt van dat Westgotenriek.

De Mauren, de van Noordafrika inwannert sünd, överwinnt de Westgoten bi Jerez de la Frontera un störmt wieter bit an de Pyrenäen.Blots in'n Noordwesten köönt de Christen sik noch to Wehr setten.

Córdoba is en sülvstännig Emirat. Christen nehmt to’n Deel de araabsche Spraak un araaabsche Sitten an.

Dat Maurenriek dehnt sik wieter ut. Toledo warrt innahmen, aver in’n Noorn weert de christlichen Königrieke bilütten starker.

Dat Kalifat van Córdoba deelt sik in mehr Fürstendömer up.

Dat Torüchwinnen (de Reconquista) van dat maurische Spanien kummt in Gang. De König van Kastilien nimmt Córdoba, Sevilla, Murcia, Valencia un Cadiz in. Blots Granada blifft noch in de Hannen van de Mauren.

Sizilien kummt to Spanien un blifft bit 1713 spaansch.

Ok dat Königriek Neapel kummt unner spaansche Herrschap.

De kastielsche Thronarvin Isabella heiraat den aragonschen Thronarven Ferdinand.

De Kathoolschen Könige Ferdinand un Isabella regeert tosamen över ganz Spanien.

Na 11 Jahren Krieg warrt Granada, dat leste Bollwark van de Mauren, innahmen.

Kolumbus deckt Amerika up. Grote Rebeden in Översee kaamt unner spaansche Herrschap.

Na Isabellas Doot regeert Ferdinand in Kastilien för siene Dochter Johanna de Wahnsinnige, de mit Philipp den Schönen, den Arven van Kaiser Maximilian I. verheiraat is.

Karl I. van Habsborg, de Söhn van Philipp den Schönen un van Johanna arvt ganz Spanien. Na Maximilians Doot (1519) warrt he as Karl V. de röömsch-düütsche Kaiser. („In mien Riek geiht de Sünn nich unner“.)

Cortez nimmt Mexiko för Spanien in.

Peru un Chile weert spaansch.

Bi dat Updelen van Karl V. sien Riek fallt an sienen Söhn Philipp II. (1556-98) Spanien, de Nedderlannen, Neapel, Sizilien un de Kolonien in Översee. Philipp versoch, England in de Knee to dwingen, verlüst darbi aver sien Flott, de „Armada“ 1588 in den engelschen Kanaal.

Philipp III.

Philipp IV. mutt 1648 togeven, dat Holland unafhängig is.

Na den Doot van den lesten spaanschen Habsborger (Karl II.) geiht de Spaansche Arvenkrieg los. In den Freden von Utrecht (1713) verlüst Philipp V. all spaansche Besitten in Italien un de Nedderlannen an Österriek, uterdem Gibraltar un Menorca an England.

Menorca warrt wedder spaansch.

De spaansche Flott geiht in de Slacht bi Trafalgar verloren

Napoléon Bonaparte sett sienen Broder Joseph Bonaparte as König van Spanien in. Dat Volk is nich inverstahn un maakt en Upstand, in den de Englänner sik as Hölpers inmischt.

In dat van Franzosen besette Cadiz warrt de eerste spaansche Verfaten verkünnigt. De Spanier verleert all ehre Kolonien in Südamerika, ut de unafhängige Staaten weert.

Ferdinand VII. ännert dat Thronfolge-Gesett to Gunsten van siene Dochter Isabella.

De Anhängers van Don Carlos, de egentlich König weern schull, fangt enen Krieg an. Isabella warrt mit 13 Jahren as münnig verklaart, aver dat kummt 1868 to ene Revolutschoon, un se mutt na Frankriek flüchten.

Amadeus van Aosta, de Söhn van den italienschen König warrt as König van Spanien wählt, aver 1873 dankt he af.

Mit Alfons XII., den Söhn van Isabella, warrt Spanien wedder Königriek.

Fö Alfon XIII., de eerst na den Doot van sienen Vadder boorn warrt, regeert bit 1902 siene Moder Marie Christine van Österriek.

Upstand in Kuba, de 1898 toden Amerikaanschen Krieg föhrt, in den Spanien Kuba, Porto Rico un de Philippinen verlüst.

Spanien blifft neutral.

Bi fre'e Gemeendewahlen winnt de Republikaanschen. Alfons XIII. dankt af, un de Twete Republik warrt utropen.

Primo de Rivera grünnt de Falange, ene Partei mit en faschistisch Programm.

Bi de Parlamentswahlen winnt de Linksparteien. In’n Juli warrt Salvo Sotello, de Baas van de Rechten umbrocht. Dat is dat Signaal to’n Upstand, de an'n 16. Juli 1936 unner dat Leit van General Franzisco Franco losgeiht. De Westen un de Noorden van dat Land slutt sik Franco an. De Oosten mit Barcelona un Madrid blifft in de Hannen van de republikaansche Regeren.

Na de Slacht an'n Ebro kaamt de Franco-Truppen an de Middellannsche See un spleet dat republikaansche Spanien up.

An'n 26 Januar warrt Barcelona un an’n 30. März Madrid van de Natschonalisten innahmen. An’n 1. April is de Börgerkrieg toennen. Ene Million Minschen sünd to Doot kamen.

Volksafstimmen över de Fraag, of Spanien wedder Monarchie weern schall. Franco blifft Staatsbaas.

Volksafstimmen över de Verfatensreform.

Franco sett fast, dat de Prinz Juan Carlos na sienen Doot de Regeren as König vörsitten schall.

An'n 20. November blifft Franco doot. Juan Carlos warrt König.

En General un en Oberst versöökt enen Militärputsch un störmt dat Parlament. De König versteiht dat, dat Militär up siene Siet to trecken un so den Putsch to verhinnern.

Spanien warrt in de Europäsche Union upnahmen.

Felipe VI. wurrd nee König vun Spanien.

De Verfaten is demokraatsch.




#Article 124: Swien (292 words)


Dat Swien warrt latiensch ok Sus scrofa nöömt un höört to dat Veehtüüch.

Uns Huusswien stammt vun dat Wildswien af. De Swien freet meist allens. Dorwägen köönt se ok ut’n Drang födert warrn. De eersten Huusswien hebbt se in Anatolien holen, wat in de Törkie liggt. Dat was in dat 7. Johrdusend v. Chr. In Middeleuropa gifft dat Funnen ut dat 4. Jahrdusend v. Chr., ut de Swiez, woneem se dat Torfswien (Sus scrofa palustris) funnen harrn. 

Bet to dat 18. Johrhunnert hen wörrn de Swien meist as half wild holen. Se güngen op de Mast, besünners in’t Ekenholt (Eckermast). Later keem dat denn, dat de Swien in’n Stall holen wörrn. In de ökoloogsche Landweertschop warrn de Swien nu wedder mehr na de Natuur holen un hebbt’n grötter Rebeet, sünd dat hele Jahr buten un hebbt lütte Ünnerstännen op de Swienswisch. Dat gifft denn ok betere Swien, un dat Fleesch is’n leckere Köst.

Na ene Drachttiet vun 115 bit 118 Daag smitt de Söög sess bit twölf Farken.

Dat Swien warrt för dat Fleesch holen. De Schinken warrt rökert, heet denn ok Katenschinken. Goot is ok de Mettwust. Ok annere Wüst warrt vun’t Swien maakt. Un de Snuut un de Poot, de warrt för Snuten un Poten nahmen, wat in Noorddüütschland en heel besünner Eten is.
 
De Religionsgesetten vun de Juden un Mohammedaner verbeet dat Eten vun Swiensfleesch.

De He vun dat Swien is de Ever, Beer, Beernt, Höcker, Kujel oder Kemp, de Se heet Söge, Söög, Su, Sau oder Mutt. De Lütten, dat sünd de Farken, de laterhen ok woll Löper oder Faselswien nöömt weert. De Farken heet denn ok woll Bigg, Bigge, Pugge, Kötken, Pölk oder Kodde. Hett de Ever de Klöten afsneden kregen, denn heet he Borg oder Foor.




#Article 125: Schaap (811 words)


Dat Schaap, wat as anner Veehtüüch bi us as Huusdeert in de Landweertschop holen warrt (up latiensch: Ovis orientalis aries), stammt vun dat wille Mufflon af. In de Steentiet hefft de Minschen anfungen, de willen Deerter in to fangen un up to tehn. In de Geschicht vun de Minschheit speelt dat Schaap en Rull vunwegen sien Melk, sien Wull un sien Fleesch.

Dat Heken vun dat Schaap warrt „Buck“ nömmt, dat Seken is dat „Auschaap“. Junge Schaap sünd de Lämmer. Schaap könnt tein bit twölf, mitunner ok 20 Johr oolt weern. Na Öller un Geslecht weert de Schaap so ünnerscheden:

Ut de Melk ward Schaapskees mookt. Een Grupp vun Schaap nöömt sik 'n Koppel oder Küdd Schaap. 

Dat gifft Schaaprassen mit’n korten Steert un annere mit’n langen. Fröher hefft de Lüde dacht, de Schaap mit’n korten Steert (as de Heidsnuck) stammen vun dat Europääsche Mufflon af un de mit’n langen Steert (as dat  Merinoschaap) kemen vun dat Urial (Orientaalsch Steppenschaap) vun her. Hüüt is avers klaar, dat all Schaaprassen, de in’e Landweertschap en Rull speelt, bloß vun en enzig Wildschaap afstammt, un dat is dat Armeensche Mufflon. 

Schaap un Zeeg höört to de öllsten Tiere, de vun’n Minschen as (Lütt)Veeh holen wurrn sünd. Schaap könnt allerhand verdregen un bruukt ok nich veel. Wat dat Weer angeiht un dat Freten, könnt se allerhand af. Dor is dat nich swaar um, Schaap to holen. Dorüm gifft dat in de ganze Welt so veel vun düsse Tieren. 

Fröh hett dat al Schaap geven, as dat  Zackelschaap, wat hüdigendags  in Ungarn tohuse is. De hefft Höörn, de staht liek af un sünd in sik verdreiht. Al in de Bronzetiet geev dat Veerhornschaap, as dat Jakobsschaap, wat hüdigendags noch tagen warrt.

Över de ganze Welt hen gifft dat woll bi 1,03 Mrd. Schaap. 40% vun jem leevt in Asien. In Afrika sünd bi 20% tohuse un in Ozeanien üm un bi 15% (besunners in Australien un Neeseeland). De Rest verdeelt sik över Europa un Amerika hen. In Europa gifft dat de meisten Schaap in Grootbritannien. Dat sünd in dat Johr 2002 bi 36 Mio. Stück ween. Dorgegen is dat in Düütschland mit bi 2 Mio. Schaap man tämlich minne. In de lesten Johren sünd dat in Europa vun Johr to Johr weniger Schaap wurrn. Dat hangt mit de Gemeensame Agrapolitik in de EU tohopen un ok dormit, dat de Prämien un de Produktschoon ut’neen holen weert. Upfallen deit, dat mit de Schaap in Asien tomeist Wull produzeert warrt, man in Europa geiht dat üm Fleesch. Neeseeland steiht bi dat Fleesch un bi de Wull an de Topp.

In Düütschland weert de meisten Schaap an en fasten Standoort holen. 1994 sünd dat mehr as 34% ween, de in Koppeln holen wurrn sünd. De Herden, de jummers to sehn sünd, hefft en Andeel vun 15,7% (Wannerherden) un 4% (Diekherden). Bi dat Holen in en Koppel warrt in'n Dörsnitt mit 5-10 Aulämmer up en ha rekent. Dor könnt denn noch mol 10-15 Lämmer tokamen. 

In Europa weert tomeist Fleeschrassen holen. De wichtigste Twieg vun de Scheeperee is dor de Lämmermast bi. Dat weer nich ummer so: Bit to’n Anfang vun de 1950er Johren güng dat in Düütschland besunners üm de Wull. Man  Kattuun un cheemsche Fasern hefft de Schaapwull denn an’e Kant schaven un so güng dat vun de 1950er Johren af an up de Fleeschproduktschoon to. Bit dorhen harr de Wull 90% vun den Verdeenst bi de Scheeperee utmaakt un de Lämmer bröchen denn noch mol 10%, man hüdigendags is dat just annersrüm. 1950 hett en Kilogramm Wull 4,50 Düütsche Mark köst, hüüt sünd dat bloß noch bi 0,5-0,75 Euro. 

Denn gifft dat ok noch de Schaapsmelk, as bi dat Oostfreesche Melkschaap un dat Fell, as bi de Lämmer vun dat Karakulschaap.

In Düütschland weert de Landschaap för de Landschopspleeg bruukt. Se hölpt, dat de Woold nich allens towassen deit un dat de Heid in Form un Funktschoon bestahn blifft. Besunners wichtig sünd de Schaap ok för de Dieken. Se pedd mit jem ehre Treed den Unnergrund fast un hölpt dorto, dat de Dieken nich breken doot. 

De Aulämmer sünd fruchtbor na de Saison oder ok buten de Saison. Tomeist bückt se in Harfst, man wenn se buten de Saison fruchtbor sünd, bückt se ok in annere Johrestieden. Binnen 21 Dage sünd se jummers dree Dage fruchtbor. Dregen doot se denn bi 5 Maanden (in’n Dörsnitt bi 150 Daag), man dat is mank de verscheden Rassen en beten verscheden. 

Kiek ok bi: List vun de Schaaprassen

De Schaaprassen weert indeelt na de Aart, wie se bruukt weert:

Wat de Tucht angeiht, weert de Rassen so updeelt:

Dat Schaap, wat in Düütschland an’n meisten holen warrt, is dat Merinoschaap mit bi 30% vun de Schaap alltohopen. Ok dat Swartkopp-Fleeschschaap is wiethen to sehn un ok Krüzungen twuschen de verscheden Rassen.

Allens Hoochdüütsch, up Platt is nix över Schaap rutkamen.




#Article 126: Sankt Petersborg (270 words)


Sankt Petersborg (), vun 1914 bet 1924 Petrograd un vun 1924 bet 1991 Leningrad nöömt, is na Moskau de tweetgröttste Stadt vun Russland. Sankt Petersborg liggt in’n Noordwesten vun dat Land, nich wiet af vun Eestland un Finnland. De Stadt hett 4,9 Millionen Inwahners (2012).

Sankt Petersborg weer vun 1721 bet 1918 Hööftstadt vun Russland. In den Eersten Weltkrieg weer de Naam för de Russen to düütsch, un so weer de Naam 1914 na Petrograd russifizeert. Dree Daag na den Dood vun Lenin weer de Stadt 1924 denn Leningrad nöömt. Na dat Enn vun de Sowjetunion in’t Johr 1991 hebbt de Inwahners vun de Stadt över den Naam afstimmt un 54 % weren dorför, den olen Naam trüchtokriegen. Un so heet de Stadt vundaag wedder Sankt Petersborg. Blots de Provinz, wo St. Petersborg binnen liggt, heet jümmers noch Leningradskaja Oblast.

Sankt Petersborg liggt an de Münn vun de Newa in den Finnischen Meerbusen un besteit ut vele Inseln.

Eremitage, Isaakskathedrale, Peder-un-Pauls-Festung, Panzerkreuzer Aurora, de witten Nachten, vele Brücken.

In Sankt Petersborg is besünners maritim orienteerte Industrie, dat heet Warften, Maschinenbo un so wieder. Denn besitt de Stadt Möbelindustrie, Nehrensmiddelindustrie (to’n Bispeel de bekannte Brueree Baltika) un Eerdöölveraorbeiden Industrie.
Sankt Petersborg is wichtig för den Verkehr. De Stadt is de gröttste Haven vun Russland. Vun Sankt Petersborg gaht ok Fährscheep no Königsbarg, Stockholm, Helsinki, Kiel un anner Havenstäder an de Oostsee. Över de Newa un verschillige Kanäle besteiht schippbore Verbinnen to’n Ladogasee, to de Wolga un to de Witte See. Dorför geiht de Scheep bi Nacht dör dat Rebeet vun de Stadt. Iesenbahn liet no Murmansk, Kirow, Moskau, Tallinn un Helsinki.




#Article 127: Saarland (171 words)


Dat Saarland is en düütschet Bundsland in’n Süüdwesten. De Hööftstadt is Saarbrücken. Dat Saarland, ok de Hööftstadt Saarbrücken, liggt an de Grenz to Frankriek un Luxemborg. De gröttste Stroom is de Saar.

Dat Saarland liggt in de Süüdwest vun de Bunnsrepubliek Düütschland. Dat gröttste Bargmassiv is dat Hunsrück, wiedere sünd de Utlöpers vun de Pälzer Woold.
De längste Stroom is de Saar.
In’t Saarland sünd twee Drüddel vun de Flach mit Meschholt afdeckt. Dormit is dat Saarland mit Baden-Württemberg un Hessen dat Bundsland mit de gröttste Holtflach. 
De hööchste Barg is de Dollbarg, de tweetgröttste is de Schimmelkopp.

Dat Saarland is in de Historie meist düütsch wesen, man vun Tiet to Tiet harr Frankriek groten Influss op dat Saarland. 
Na de Eerste Weltkrieg hett de Völkerbund de Verantwoorden, man de Lüüd hebbt seggt dat se bi Düütschland blieven wöllt. 
Na de Tweete Weltkrieg is dat Saarland unafhängig warrn, bit 1957, wenn de Lüüd wedder för dat Verblieven bi Düütschland afstimmt hebbt.

Ministerpräsidenten vun dat autonoom Rebeet, laterhenn vun dat Bundsland Saarland:




#Article 128: Sassen (Bundsland) (370 words)


De Freestaat Sassen is en düütsch Bundsland an de Grenz to Polen un Tschechien. Todem grenzt Sassen an de Bundslänner Bayern, Döringen, Sassen-Anholt un Brannenborg. In Sassen leevt up 18.451,51 km² 4.254.000 Inwahners (30. September 2006). Dat sünd 231 Inwahners/km². De Hööftstadt is Dresden, de gröttste Stadt is Leipzig. De gröttste Stroom is de Elv.

Regeert warrt Sassen vun den Oktober 2004 af an vun en Grode Koalitschoon ut CDU un SPD. Ministerpräsident is Michael Kretschmer vun de CDU vun den 13. Dezember 2017 af an. Sien Vörgänger weer Stanislaw Tillich.

In de Lausitz warrt Sorbsch snackt, wat en slaavsche Spraak is un mit Poolsch un Tschechsch verwandt is. Ministerpräsident Tillich hörrt ok to de Sorben. Annerwegens snackt de Lüde Hoochdüütsch.

De Freestaat Sassen hett sik 1918 ut dat Königriek Sassen billt. Düütschland weer nu Republiek un de König afsett. 1945 kemen to den Freestaat de Delen vun Slesien, de westen de Neiße legen. Sassen weer nu Deel vun de Düütsche Demokraatsche Republiek (DDR). 1952 hett de DDR denn de Länner oplööst un Bezirke billt. Dat Rebeet vun Sassen keem an de Bezirke Leipzig, Dresden un Chemnitz. Nadem de DDR 1990 de Bundsrepubliek Düütschland bitreden is, geev dat wedder den Freestaat Sassen in siene Grenzen vun 1952.

Den Naam driggt dat Land aver, ofschoonst dor to kene Tiet Lüüd vun den olen Sassenstamm leven, op de sik de Naam betüht. De Herrschers vun de olen Sassen harrn Rebeden in dat ole Stammland vun de Sassen un ok in de Neesiedelrebeden in’n Oosten, wo vördem vör allen Slaven leven. Mit de Tiet hett sik aver de Besitt vun de Sassenherrschers op mehr Förstendömer opdeelt. Een vun de bedüdensten ünner de Förstendömer, de den Naam na sassisch weren, weer nu dat Hartogdom Sassen-Wittenbarg. De Hartög seten in Wittenbarg, wat to de Tiet noch even in dat ole sassisch-nedderdüütsche Rebeet leeg. 1423 is del letzte Hartog doodbleven un nu keem dat Hartogsamt an de Markgrafen vun Meißen. Dormit weer denn de Sassennaam ganz op en Rebeet övergahn, dat buten dat Sassenland leeg. Dat Stammland vun de Sassen heet nu mehrsttiets Neddersassen (wat aver ok nich ganz dat sülve is as dat hüdige Bundsland), dat annere heet toeerst Obersassen, denn baald blots noch Sassen.




#Article 129: Sassen-Anholt (281 words)


Sassen-Anholt (: ST, Hoochdüütsch Sachsen-Anhalt, is en düütsch Bundsland in’n Osten. De Hööftstadt is Meideborg, de gröttste Stadt is Halle. Dat Land grenzt an Neddersassen, Brannenborg, Sassen un Döringen. Sassen-Anholt liggt twüschen Havel un Harz. De gröttste Stroom is de Elv, de hoogste Barg is de Brocken in'n Harz.

In'n Norden warrt Sassen-Anholt sunnerlich vun Siedland präägt. In de Ooldmark, wo nich veel Minschen leven doot, gifft dat ole Hanse-Städer, as Soltwedel, Garlä, Stendal un Tangermünn. Den Overgang vun de Ooldmark to de Region Elv-Börde-Heide mit de fruchtbore Meideborger Börde, wo nich veel Holt to finnen is, sund de Colbitz-Letzlinger- Heid un de Drömling. In de Meideborger Börde liggt de Städer Halslä, Oscherslä, Wanzlä, Schöönbeck, Ascherslä un Meideborg, wo de Region ehrn Naam vun hett. 

In'n Süüdwesten liggt de Horz mit den Natschonalpark Horz, de over Grenzen henweg geiht, mit dat Horz-Vorland un dat Mansfeller Land, dorto ok, unner annern, de Städer Halverstadt, Queddelnborg, Werningerode, Thale un Eisleven. 

An de Grenz na Sassen hen gifft dat den Grootruum Halle/ Merseborg/Bitterfeld-Wolfen (ok „Middeldüütsch Chemiedreeeck“ nömmt, de bit na Leipzig in Sassen hen geiht. Halle is de grottste Stadt in Sassen-Anholt. In de vergahn Tieden is hier de Chemieindustrie tohuse ween, de ehrn weertschopplichen Middelpunkt in Leuna harrt hett. 

An de Saale un de Unstrut in'n Süden vun dat Bundsland warrt Wien anboot in de Saale-Unstrut-Region. Dor liggt Zeitz, Naumborg, Wittenfels un Freeborg. Amenne höört to Sassen-Anholt de Region Anholt-Wittenbarg mit de druddgrottste Stadt vun't Land, Dessau-Roßlau. Düsse Stadt hett sik ut de ole anholtinsche Residenzstadt Dessau utspunnen. Un denn gifft dat ok noch de Lutherstadt Wittenbarg un en Deel vun den Flämling. 

In de Oolmark un in de Börde warrt Plattdüütsch snackt.




#Article 130: Swevel (118 words)


De Swevel is en cheemsch Element ut de Serie vun de Nichtmetallen un warrt mit dat Atomteken S afkött. 

Elementaren Swevel kümmt in en Slag Modifikatschonen vör. De α-Swevel hett de tyypsch geel Klöör un is stabil ünner Normalbedingen. Bi höögere Temperaturen hebbt wi den β-Swevel, de meist ahn Klöör is. Seltener is de γ-Swevel (warrt ok Rosickyit nöömt), de ok ahn Klöör is. Röken dot beide nich. Un wenn de Swevel smölt is, denn gifft dat noch mehr Modifikatschonen. 

Swevel maakt een ganzen Slag Verbinnen, anorganisch un organisch. 

De Swevel weer vun de Tied vun de Christianisierung an een Teken för den Düwel, tominns de Gestank. Dorvun seggt wie hüüt noch: Dat stinkt as Pick un Swevel.




#Article 131: Sülver (3569 words)


Dat Sülver is en cheemsch Element ut dat Periodensystem un is en Swoormetall vun de Övergangselementen. Sülver tellt butendem to de Eddelmetallen. De Atomtall vun Sülver is 47 un dat Atomteken is Ag vun dat latiensche argentum, wat Sülver bedüüd. 

Sülver is week un goot to formen. Vun all Elementen hett Sülver de hööchste elektrische Leddanlaag un togliek de hööchste Warmsleddanlaag vun all Metallen. Blots Suprafletigkeiten, de nich störten kristallinen Modifikatschonen vun’n Kohlenstoff (Demant, Graphen un graphenneeg Graphit un Kohlenstoffnanoröhren) un vun’t Bornitrid wiest en betere thermische Leddanlaag op.

Sülver warrt vun de Minschen ruchweg siet dat 5. Johrdusend v. Chr. verarbeit un weer to’n Bispeel al vun de Assyrers, de Goten, de Greken, de Römers, de Ägypters un vun de Germanen bruukt. Tietwies weer Sülver sogor mehr Weert tospraken as Gold. Dat Sülver keem tomeist ut de Minen in Laurion, de ruchweg 50 km süüdlich vun Athen legen. Bi de ollen Ägypters weer Sülver as Maandmetall bekannt.

In’t Middelöller un de fröhe Neetiet weern in Zentraleuropa Sülvervörkamen in’n Horz, in Waldeck-Frankenberg, an’n Donnersbarg, in’n Döringer Woold, in dat Erzgebirge, in’n Süüdswartwoold, in Böhmen un in de Slowakei opdeckt. Vörkamen mit hoge Büüt geev dat butendem in Kongsberg (Norwegen). De gröttste Produzent in’t Middelöller weer Schwaz. Dor weern to de Tiet bit to 80 % vun’t Sülver afboet.

Later hebbt de Spaniers grote Mengden Sülver ut Latienamerika na Europa bröcht, so as ut de Mien vun Potosí, vun de dat vele Sagen geev. Ok Japan weer in’t 16. Johrhunnert Produzent vun Sülver un hett dat Metall ok exporteert. De Weert vun’t Sülver is in de ollen Welt aver rünnergahn, wegen dat gröttere Anbott. Na 1870 weer vör allen Gold as Müntmetall bruukt, so dat Sülver mehr un mehr an weertschoppliche Bedüden verloren hett. 

Mitt vun’t 19. Johrhunnert is rustfre’e Stahl entwickelt worrn, de beter to bruken un günstiger hertostellen weer un dormit na den Eersten Weltkrieg Sülver in vele Rebeden aflöst hett, so as Kökenreedschoppen, Platen oder Besteek. Gegenlöpig dorto hett sik dat Rebeet Fotografie un Fotochemie entwickelt, woneem Sülversolten bruukt weer. Dit Rebeet hett eerst Enn vun de 1990er Johren wedder an Bedüden verloren, siet sik de digitale Fototechnik entwickelt hett.

Sülver warrt jümmer mehr in de Elektrik un Elektronik insett un ok to’n Kontrolleren vun Mikroben. Dör den starkeren Insatz vun RFID-Chips warrt de Nafraag in dat Rebeet wieter stiegen, vunwegen dat de Funkantennen vun disse Chips ut Sülver maakt sünd. Ok de Kuntakten an de Böversiet vun Solarzellen warrt vundaag ut Sülver maakt. Ne’e Entwickeln as disse sorgt dorför, dat de Nafraag na Sülver weltwiet jümmer mehr stiegen deit.

Sülver is en roor Element, dat in de Eerdköst mit en Andeel vun ruchweg 0,079 ppm vörkummt. Dat is so üm 20 mol fakener as Gold aver düütlich weniger as Kopper. In de Natur kummt Sülver gediegen vör, also in elementare Reinform as Köörn, mitünner ok as Nuggets, dünne Platen oder Blick oder as vertwiegt Geflecht (Dendrit) oder dünne Dröhd int Rebeet vun hydrothermal billte Ierzgäng oder Zementatschoonszonen. Vun de International Mineralogical Association (IMA) warrt Sülver dorüm as Mineral rekent.

Blangen gediegen Sülver, dat in de Natur an ruchweg 4300 Öörd nawiest worrn is, sünd vör allen sulfidische Mineralen vunt Sülver to finnen. To de wichtigsten Ierzen tellt to’n Bispeel de Akanthit (Sülvergleem) Ag2S mit en Sülverandeel vun ruchweg 87 % un Stromeyerit (Koppersülvergeleem) CuAgS mit üm un bi 53 % Sülver. Den hööchsten Sülverandeel hett mit 99 % aver dat rore Allargentum. Annere rore Sülvermineralen sünd ünner annern Chlorargyrit (fröher ok Hoornierz) AgCl un de Miargyrit (Sülverantimongleem) AgSbS2. Tosamen mit dat gediegene Sülver weern bit 2010 167 Sülvermineralen bekannt.

Wieter gifft dat ok noch de so nöömten sülverbargen Ierzen, in de Sülver tomeist blots in Sporen (0,01 bit 1 %) vörkummt. Dorto höört Bliegleem (PbS) un Kopperkies (CuFeS2). Ut den Grund warrt Sülver faken as Blangenprodukt bi’t Herstellen vun Blie un Kopper wunnen. En Sülveramalgam mit en Quecksülverandeel vun ruchweg 5 % warrt as Kongsbergit betekent un gellt as Varietät vun’t Sülver. Dit Amalgam is bit nu an 35 Fundsteden nawiest worrn. En annere Sülvervarietät mit de Beteken Küstelit hett en Goldandeel vun 10 bit 30 % un is mit Stand vun 2011 an ruchweg 60 Fundsteden nawiest worrn.

Siet dat 18. Johrhunnert is ok bekannt, dat künstliche (anthropogen tüügte) Sülverdröhd dör dat Ophitten vun Akanthit oder bi’t Verhütten vun Sülverierzen tostannen kamen künnt.

De wichtigsten Sülvervörkamen gifft dat in Noordamerika (in Mexiko, de USA un Kanada) un in Süüdamerika (in Peru un Bolivien). Mit üm un bi 30% vun de weltwiete Produkschoon weer Pero 2009 de gröttste Sülverproduzent. 2011 weer dat Mexiko mit 4500 t.

Wichtige Fundöörd vun gediegen Sülver weern: Freiberg in de Ierzbargen, Schwaz in’n Tirol, Kongsberg in Norwegen, Sankt Andreasberg in’n Horz, dat Keweenaw-Halfeiland in de USA, Batopilas in Mexiko oder dat Mansfeller Kopperschiver-Revier (Eisleben, Sangerhausen). Dat meiste Sülver warrt aver ut Sülverierzen wunnen, de faken tosamen mit Blie-, Kopper- un Zinkierzen in Form vun Sulfiden oder Oxiden vörkamt.
Twüschen den Anfang vun’t 20. Johrhunnert un dat Enn vun’n Tweeten Weltkrieg weer de Mengde, de in’t Johr afboet weer, teemlich wesselhaft, in’n Dörsnitt aver teemlich gliek. Na’t Enn vun’n Krieg hett sik de Mengde bit hüüt aver mehr as verdubbelt.

Dat poolsche Ünnernehmen KGHM is mit dörsnittlich 1.200 Tünnen Sülver in’t Johr de bedüdenste Sülverproduzent vun de EU un dat tweetgröttste weltwiet.

Na en Studie vun’t Rhiensch-Westfäälsch Institut för Weertschopsforschen, vun’t Fraunhofer-Institut för System- un Innovatschoonsforschen un vun de Bundsanstalt för Eerdwetenschoppen un Rohstoffen reckt de Sülvervörkamen blots noch för 29 Johren. In de nächsten Johren is also dormit to reken, dat Sülver knapp warrt. De Bericht wiest aver ok, dat jümmer mehr Sülver recycelt warrt, so dat de Vörkamen schoont warrt. Wenn een vun de Daten vun’n USGS (Januar 2012) utgeiht, reckt dat Sülver (ahn Uttuuschstoffen un Recycling intobetehn) noch 22 bit 23 Johren.

Jüst so as bi annere Eddelmetallen, speelt Recyling en grote Rull to’n Wedderopbereiden vun Materialen, de Sülver bargt. Dorto tellt Fotopapeer, Röntgenfilmen, Entwickler- un Fixeerbäder, Elektronikschrott oder Batterien.

Ruchweg 20 % vun’t Sülver warrt ut Sülverierz wunnen. Analog to’t Winnen vun Gold warrt dat Sülver tomeist dör Cyanidlaugen mit Hülp vun 0,1 %ige Natriumcyanid-Lösen rutlööst. Dat Ierz warrt dorto toeerst to fienen Mudd tweibroken un mahlt. Dorna kummt de Natriumcyanid-Lösen dorto. För dat Verfohren warrt Suerstoff bruukt, so dat en go’e Belüften nödig is.

Bi de Togaav vun Natriumcyanid lööst sik elementar Sülver as ok dat Sülverierz (Ag2S, AgCl) as Dicyanoargentat(I) [Ag(CN)2]−:

De Reakschoon vun Natriumcyanid mit Sülversulfid steiht in en Gliekgewicht, dorüm mutt dat Natriumsulfid dör Oxidatschoon mit Suerstoff oder dör Utfällen (to’n Bispeel as Bliesulfid) ut de Lösung rutnahmen warrn. Dorna warrt dat eddlere Sülver mit Zink utfällt:

Dat utfällte Rohsülver warrt denn affiltert un dör Raffinatschoon wieter rein maakt.

Bi’t Winnen vun Blie utu Ierzen as to’n Bispeel Bliegleem entsteiht na’t Rösten un Reduzeren dat so nöömte Roh- oder Warkblie, dat tomeist noch en Andeel vun 0,1 bit 1 % Sülver bargt. Dat Eddelmetall warrt in en wieteren Schritt ut dat Rohblie afscheedt un as weertvull Nevenprodukt wunnen.

Dorto mutt dat Sülver toeerst vun’n gröttsten Deel vun’t Blie scheedt warrn. Dat geiht na dat Verfohren vun’t Parkeseren (nöömt na Alexander Parkes, de dat Verfohren 1842 utklamüstert hett). Dat Verfohren baseert op de ünnerscheedliche Löslichkeit vun Sülver un Blie in Zink. Bi Temperaturen bit 400 °C sünd Blie (fletig) un Zink (fast) praktisch nich to mischen. Toeerst warrt bi Temperaturen 400 °C Zink in dat smölte Blie geven un de Mischen denn afköhlt. Sülver lööst sik licht in Zink, geiht in de Zinkphaas över un lett sik so vun’t Blie afscheden. De Zinksmölt verklamt denn as so nöömten Zinkschuum (Zink-Sülver-Mischkristallen), de ok as Armblie betekent warrt. Dat warrt dorna bit op den Smöltpunkt vun Blie (327 °C) hitt maakt, so dat en Deel vun’t Blie smölt un wegnahmen warrn kann. De Rest warrn hitt maakt bit to’n Kaakpunkt vun’t Zink (908 °C), wat den afdestilleert warrn kann. Torüch blifft dat so nöömte Riekblie, dat twüschen 8 un 12 % Sülver bargt.

Üm dat Sülver antoriekern, warrt nu de so nöömte Driefarbeit maakt. Dorto warrt dat Riekblie in en Driefaven smölt. Över de Smölt warrt en Luftstroom föhrt, de dat Blie to Blieoxid, wiel dat Sülver blifft as dat is. Dat Oxid warrt na un na wegmaakt. Wenn de Blieandeel so lütt worrn is, dat sik an de Böverflach keen Blieoxidschicht mehr billt un de letzte fiene Huut vun’t Oxid apenrieten deit, is dorünner dat gleemige Sülver to sehn. Man seggt dorto ok Sülverblick un to de Legeren dorünner Blicksülver, dat nu to mehr as 95 % ut Sülver besteiht. 

Butendem kummt Sülver ok in Kopperierz vör un fallt bi’t Herstellen vun Kopper blangen wietere Eddelmetallen in den so nöömten Anodenmudd an. De warrt toeerst mit Swevelsüür un Luft vun’n gröttsten deel vun’t Kopper reinigt. Dorna warrt de Mudd in’n Aven smölt un oxideert, so dat de nich eddlen Metallen in de Slack gaht un afscheedt warrn künnt.

Dat Rohsülver warrt nu dör en Elektrolys in’t so nöömte Möbius-Verfohren reinigt. Dorto warrt dat Rohsülver in en Elektrolyszell as Anood schallt. As Kathood warrt en Fiensülverblick nahmen, un as Elektrolyt deent salpetersure Sülvernitratlösen.

Dat Verfohren is dat glieke as dat elektrolytische Reinmaken vun Kopper. Bi de Elektrolys warrt Sülver un all de weniger eddeln Bestanddeelen vun’t Rohsülver (Blie oder Kopper) oxideert un gaht in de Lösen. Eddlere Metallen as Gold oder Platin künnt nich oxideert warrn un fallt ünner de Elektrood, woneem se den Anodenmudd billt, de en wichtigen Born för Gold un annere Eddelmetallen is. An de Kathoood warrt nun blots dat Sülver afscheedt. Dit hoochreine Sülver warrt as Elektrolyt- oder Fiensülver betekent.

Sülver is en Eddelmetall vun witte-gleemige Klöör, dat in’t kubisch-flachzentreerte Kristallsystem kristalliseert. Ünner normaldruck liggt de Smölttemperatur vun Sülver bi 961°C un de Kaakpunkt bi 2212°C. Sülver hett aver al över 700°C en düütlichen Dampdruck. Kaken deit Sülver ünner Billn vun en een-atomigen, blauen Damp. As vele Eddelmetallen is ok Sülver en Swoormetall mit en Dichte vun 10,49 g/cm³ (bi 20°C).

Tyypsch is de metallsche Gleem. En frische Snittflach, de noch nich korrodeert is, wiest vun all Metallen de hööchsten Licht-Reflexionsegenschoppen. Frisch afscheedt Sülver reflekteert över 99,5 % vun’t sichtbore Licht. Disse Egenschopp is de Grund, dat Sülver ok to’n Herstellen vun Spegels bruukt warrt. De Streekklöör is en grau-witt. De Klöör warrt jümmer düsterer, wenn de Koorngrööt lütter warrt. Bi fotograafsch fien verdeelte Sülverkristallen is de Klöör swart. Dat Reflexionsspektrum wiest en utprägte Plasmakant in’n nege UV.

Sülver tekent sik ünner de Metallen ut dör de beste Leddanlaag för Warms un Elekrtizität. As Sülver so week un dehnbor is (Mohshard vun 2,5-4) lett sik dat to fienste, blaugröön dörschimmern Folien utdünnen (bit 0,002-0,003 mm dünn), oder to dünne Dröhd uttehn, de bi 2 km Läng jüst mol 0,1-1 g weegt (Filigrandraht).

Rein Sülver in smölten Tostand lööst ut de Luft dat twintigfacke Volumen an Suerstoff, de bi’t Verklamen vun de Smölt ünner Opplatzen vun de al fasten Böverflach wedder afgeven warrt. Sülver dat blots ’n lütt beten legeert is, hett disse Egenoort nich.

Sülver is en Eddelmetall mit en Normalpotential vun +0,7991 V. Dorüm reagert dat Metall eher slecht. Ok bi högere Temperaturen reageert Sülver nich mit den Suerstoff ut de Luft. Man, in de Luft sünd Sporen vun Swevelwaterstoff (H2S), de tosamen mit den Luftsuerstoff mit elementar Sülver to Sülversulfid (Ag2S) regeren deit: 

Disse Reakschoon sorgt dorför, dat Sülver mit de Tiet swart anlopen deit.

Sülver lööst sik blots in Süren, de oxideert, as to’n Bispeel Salpetersüür. In Süren, de nich oxideert, lööst sik Sülver nich. Lööslich is dat dorgegen ok in Cyanid-Lösen, wenn Suerstoff dorbi is. Dorbi billt sik en bannig bestännigen Sülvercyanid-Kumplex, bi den dat elektrocheemsche Potential düchtig schaven is. In kunzentreerte Swevel- un Salpetersüür lööst sik Sülver blots bi högere Temperaturen, as dat dör Sülvernitrat un -sulfat passiveert is. Gegen smölte Alkalihydroxiden as Natriumhydroxid is Sülver bestännig. In’t Labor warrt för disse Smölten dorüm ok Sülverfatten bruukt an Steed vun Porzellan- oder Platintegels.

In fienstverdeelte Form hett Sülver en bakterizide Wirken, is also swack toxisch, wat op en grote Tall vun löösliche Sülverionen bi de groten Böverflach torüch geiht. In’n Organismus warrt Sülverionen aver teemlich gau an Swevel bunnen un scheedt ut den Stoffkreisloop as düster’t, swoor lööslich Sülversulfid ut.

Woans dat wirkt hangt vun de Böverflach af. Dat warrt in de Medizin utnütt för Wundoplagen un in vasive Reedschoppen (to’n Bispeel endotrachela Tuben). För den bakteriziden Bruuk warrt Sülver dorüm tomeist in Medizinprodukten as Beschichtung oder in kolloidale Form insett, jümmer fakener ok as Nanosülver. Sülverionen warrt in de Wundtherapie as Desinfekschoonsmiddel un as Therapeutikum insett. Krankmakers, de op Sülver reageert, künnt na en teemlich lange Inwirktiet reversibel ünnerdrückt warrn, mitünner wirkt se ok bakteriostaatsch oder sogor bakterizid (maakt also Bakterien doot). Man snackt dorbi vun’n oligodynaamschen Effekt. In eenige Fäll warrt Chlorionen tosett, üm de lütte Wirksomkeit vun Sülver to verbetern.

Wirkmechanismen sünd dorbi:

All disse Effekten künnt en Zell afstarven laten.

Blangen de Argyrie – en grau Verfarven vun de Huut un Sliemhüüt, de nich torüchgeiht – kann en anstegen Sülveransammeln in’n Lief ok to Stören vun’t Smecken oder Röken kamen oder ok to zerebrale Rammanfäll.

Ümstreden is de therapeutische Innahm vun kolloidal Sülver, wat siet eenige Johren wedder mehr Acht in de Apentlichkeit hett un över’t Internett un anndere Borns verköfft warrt. Anboden warrt dat as Universalantibiotikum, dat ok noch annere Lieden helen künnen schall. Wetenschoppliche Studien to de Wirksomkeit gifft dat aver nich. De to en normal Antibiotikum vergliekbore Wirkung is bi perorale Innahm stark antotwieveln. Lütte Mengden bit 5 Mikrogramm Sülver op’n Kilogramm Liefgewicht, de an’n Dag oral opnahmen warrt, schüllt na Ansicht vun de US-amerikaanschen Ümweltschuulbehöörd EPA aver nich giftig wesen.

Fröher weer de wichtigste Bruuk vun Sülver dat Herstellen vun Sülvermünten as Betahlmiddel. För Münten weern in’t Öllerdom un in ’t Middelöller blots Sülver, Gold un Kopper (pder Bronze) bruukt. De Müntweert weer denn so hooch as de Weert vun’t Metall sülvst (Kurantmünt). In Düütschland geev dat bit 1871 ok vör allen Sülvermünten (Daler) un de Geldsoort weer dör Sülver afdeckt (Sülverstandard).  Dorna is de Sülver- dör den Goldstandard aflööst worrn. De Grund leeg in’t hoge Weertspiekern un de Weertbestännigkeit vun Sülver un Gold, vunwegen dat de Metallen roor sünd. Eerst in moderne Tieten weern ok annere Metallen bruukt as Iesen, Nickel oder Zink. De Metallen sünd nich so veel weert un deckt ok nich den Weert de op jem präägt is (Scheedmünt). Echt Sülver oder Gold warrt vundaag an sik blots noch för sünnere Münten to’n Gedenken insett.

Sünners in Tieten, in de de Weertschop nich op de Hööch is, hett sik blangen Gold ok Sülver as en wichtige Form vun de Weertanlaag wiest wegen sien Kurs- un Weertbestännigkeit. 

Blangen Gold un Eddelstenen is Sülver en wichtig Material to’n Herstellen vun Smuck. Siet Johrhunnerten al warrt Sülver för sünners fein un weertbestännig Eetbesteek, Tafelsülver un Sakrale Reedschoppen bruukt. Bi Smuck, Reedschoppen un Barren kann de Sülverandeel normalerwies an sien Fiengeholltstempel aflest warrn.

Eddelmetall warrt ok bi vele Sportwettstrieden as to’n Bispeel de Olympischen Spelen vergeven, üm de betsen Leistungen to ehren. Sülver deent hier as Teken för den tweeten Platz, wat histoorsch dorvun kummt, dat Sülver na Gold as dat nächst eddle Metallen gelln de. Man, vundaag warrt ok de Goldmedaille ut 92,5 % Sülver maakt un is blots mit 6 g rein Gold vergoldt. Ok in annere Rebeden gifft dat Utteken, de mit wat Sülvern tosamenhangt: Sülvern Boor, Sülvern Griffel, Sülvern Schoh oder Sülvern Lorbeerblatt.

Geern insett warrt Sülver ok bi Musikinstrumenten. Dör sien hoge Dicht, tüügt Sülver en schönen, warmen toon, is butendem licht to verarbeiten un kann in enkelte Fäll an Steed vun dat anfallige Holt bruukt warrn.

Wegen sien hoge elektrische un Warmsleddanlaag as ok sien utprägt optisch Reflekschoonsvermögen, finnt Sülver ok vele Anwennen in de Elektrik, Elektronik un Optik. Dat Reflekschoonsvermögen warrt to’n Bispeel bi Spegels utnütt, jüst so aver ok bi Dannenboomsmuck, Licht- un Warmsreflekters. En Suspension vun Sülverpulver in Kleevstoffen maakt dorut en Klever, de elektrisch leiden kann.

Dat Swartfarven vun de Sülverhalogeniden dör den Verfall bi Licht warrt to’n Bispeel in de Fototechnik nütt. Von ruchweg 1850 bit to’n Vörmarsch vun de Digitalfotografie weer dat de Grundlaag vun de Fotografie.

In de Elektrotechnik un in de Lööttechnik warrt ok geern Sülverlegeren mit verschedene Metallen bruukt. Se warrt aver ok en de Dentaltechnik oder as Dekoratschoon insett.

Sülver hett butendem ok en antibakterielle Wirken, wat bi Warkstoffen un Beschichten vun Medizinprodukten utnütt warrt. Dorför warrt kolloidal Sülver, Nanosülver oder Sülverfadens bruukt.
Bispelen in Medizinprodukten sünd ünner annern:

In Hensicht op medizinsche Anwennen vun Sülver gifft dat Bundsinstitut för Risikobeweerten (BfR) aver den Raat, toeerst mol vun den Insatz vun nanoskalige Sülververbinnen un Nanosülver in Produkten, de dicht an’n Verbruker sünd aftosehn.

Sülverkatalysater warrt industriell in de Deeloxidatschoon vun Ethen to Ethylenoxid oder vun Methanol to Formaldehyd insett. Dör de Bedüden vun Sülver in de Oxidatschoonskatalyys geev dat tallrieke Ünnersöken to de Wesselwirken vun Sülverböverflachen mit Suerstoff. Verschedene Suerstoffspezies sünd an de Böverflach vun Sülver, in böverflachennege Rebeet oder in’t Sülvervolumen lokaliseert. Blangen Spezies, de op dat Substrat överdragen warrt un dormit to en Oxidatschoon föhrt, gifft dat ok Steden, de en katalytisch Dehydreren mööglich maakt. Dat is intressant in’n Tosamenhang dormit, dat de Deeloxidatschoon vun Methanol to Formaldehyd ünnerstöchiomeetrische Mengden an Suerstoff bruukt.

Op de annern Sietkatalyseert Sülver ok de Redukschoon vun orgaansche Substraten dör Waterstoff, as to’n Bispeel de Hydreren vun α,β-nichsättigte Carbonylverbinnen. De Wesselwirken vun H2 mit Sülverkatalysaters is blots swack utprägt, in Vergliek mit klass’sche Hydreerkatalysaters as Platin. Sülverkatalysaters künnt dorüm Dubbelbinnen vun  bi-/multifunktionelle Molekülen selektiv hydreren (to’n Bispeel dat Hydreren vun Acrolein to Allylalkohol).

Sülver warrt as Levensmiddelfarvstoff E 174 insett, as to’n Bispeel bi’t Övertehn vun Söötworen. Sülversolten warrt to’n Infarven vun Glas un Email bruukt.

Sülver kann mit vele annere Metallen legeert warrn. Dat geiht sünners goot mit Gold, Kopper un Palladium. En Andeel vun 20-30 % Palladium maakt Sülver to’n Bispeel bestännig gegen Anlopen. In begrenzten Ümfang kann Sülver aver ok mit Chrom, Mangan oder Nickel legeert warrn. Dör den Vörgang warrt dat Sülver normalerwies harder. Mit Kobalt oder Iesen lett sik dat dorgegen nich legeren.

De wichtigsten Sülverlegeren sünd vundaag Kopper-Sülver-Legeren. Se warrt tomeist na den Fiengehollt an Sülver (in Dusendstel) betekent. Begäng sünd vör allen Legeren mit Fiengehollten vun 800, 835, 925 un 935 Dusendstel Deelen Sülver. Na de britischen Geldsoort Pund Sterling warrt dat 925er Sülver ok as Sterlingsülver betekent. Dat is de wichtigste Sülverlegeren, de to’n Herstellen vun Smuck, Münten un Eetbesteek bruukt warrt.

In Hensicht op den Export warrt Korpuswaren vundaag vörallen ut en Sülverlegeren mit en Fiengehollt vun 935/1000 herstellt, vunwegen dat de Woren mit Sülverloot lööt warrt, de en sieteren Fiengehollt hebbt. So warrt de na’t Gesett fastleggte Samtfiengehollt vun 925/1000 inhollen. En ne’e Legeren ut England is Argentium™ Sterling-Sülver, dat nich anlopen schall. Ok bi veel bruukt Besteken geiht de Trend jümmer mehr na’t Sterlingsülver. Sülverworen warrt normalerwies an’t Enn fienversülvert, Besteken un Bruukartikels dorgegen hardversülvert. Dör’t reine Sülverbeschichten kummt de strahlenwitte Sülverklöör beter rut, wat goot för den Verkoop is un en stark minnert Anloop maakt.

För’t verschönern vun Kunstwarken weer in’t Middelöller en Legeren bruukt, de as Tulasülver betekent warrt. Dat is en Legeren ut Sülver, Kopper, Blie un Swevel. Faken warrt Sülver ok vergoldt, wat na en franzöösch oder latienschstännig Woort denn as Vermeil betekent warrt.

Neesülver ist dorgegen gor keen Sülver, man sütt blots optisch so ut. Dorbi hannelt sik dat üm en witte Metalllegeren ut Kopper, Nickel un Zink in verschedene Gewichtsandeelen, de nich eddel is. Bi Bruuksaken un Besteek warrt disse Legeren ok as Alpaca betekent. En Legeren mit blots lütten Sülverandeel (250/1000) is oorsprünglich as „Tibetsülver“ in’n Hanneln wesen. Vundaag warrt so aver meist all versülverte un nich versülverte Zinklegeren in’n Smuckhannel so nöömt. Dormit Woren mit Sülver galvaniseert warrn kann, warrt se vörher vernickelt. In disse Legeren, de fröher Wittmetall, Metall oder Weekgussmetall nöömt weern, is aver keen Sülver binnen.

In cheemsche Verbinnen kummt Sülver tomeist in de Oxidatschoonsstoop +I vör. De Oxidatschoonsstopen +II, +III un +IV sünd root un tomeist blots in Kumplexen bestännig.

De Sülverhalogeniden tellt to de wichtigsten Sülververbinnen. Se verfallt in Licht un warrt dorüm veel in de Fotografie insett. Mit Utnahm vun dat Flourid sünd de Sülver-Halogen-Solten swoor in Water to lösen un warrt ton Nawies vun Halogenid-Ionen bruukt.

Sülveroxiden mit högere Weertigkeit as +I könnt blots elektrocheemsch herstellt warrn. Dat sünd de Verbinnen  Sülver(I/III)-oxid (AgIAgIIIO2, verkehrtewies ok as Sülver(II)-oxid oder AgO betekent),  Sülver(II/III)-oxid (Ag3O4) un Sülver(III)-oxid (Ag2O3).

Sülver in högere Oxidatschoonstopen kummt to’n Bispeel in Tetrapyridinosülver(II)-persulfat ([Ag(C5H5N)4]S2O8), in Kaliumtetrafluoroargentat(III) (K[AgF4]) oder Caesiumhexafluoroargentat(IV) (Cs2[AgF6]) vör. De giftigen Sülvercyaniden warrt ünner annern in galvaansche Bäder to’n Versülvern un Klöörvergolden (hellgeel-grööngeel) insett. Bi Sülver(I) is de Tendenz Kumplexionen to billn utprägt, tomeist mit de Koordinatschoonstall 2. Disse Kumplexionen sünd mit Utnahm vun’t [AgCl2]−, dat eerst in stark soltsure Lösen entsteiht, blots in alkalische oder neutrale Lösen bestännig.

Warrt drapenwies Halogenidlösen in en Fletigkeit geven, de ünnersöcht warrn schall, billt sik Nedderslääg, wenn Sülver-Kationen dorin sünd. To’n Bispeel mit Chlor:

As Nawiesreakschoon för Sülversolten warrt dorüm Soltsüür oder Natriumchloridlösen togeven, wat en witten Nedderslag vun Sülverchlorid tüügt. In verdünnt Ammoniakwater is dat lööslich, dorbi entsteiht de Sülverdiamminkumplex [Ag(NH3)2]+. Bi hoge Chlorid-Kunzentratschonen lööst sik dat Sülverchlorid deelwies wedder op, wenn sik kumplexe Dichloroargentaten(I) billt:

De Nedderslag is bi Iodid-Ionen (AgI) geel-gröön un nich in Ammoniakwater to lösen. Bi Chlorid- un Bromid-Ionen (AgCl, AgBr) is de Nedderslag eher witt.




#Article 132: Swerin (302 words)


Swerin is de Landshööftstadt vun dat Bundsland Mekelnborg-Vörpommern, in den Noorden vun Düütschland. Mit ehr 95.818 Inwahners (1. Januar 2019) is se de lüttste Landshööftstadt in Düütschland.

De Stadt wörr 1012/18 dat eerste Maal nöömt. Se warrt to de Tiet Zuarina schreven un 1170 Zuerin, Zwerin. Dat kummt vun polabisch zvěŕ, Beest + Suffix (-in), zvěŕin Haag för wille Beester oder ok Gestüt. Villicht hett dat aver ok mit den slaavschen Gott Svarog to kriegen (Swarzyn - Svarog sien Oort). Düütsch worrn is de Oort 1160 ünner den Hertog vun de Welfen, Hinnerk de Lööw. Vun 1167 an seet in Swerin een Graaf, Gunzelin. 1358 is Gunzelin sien Familie utstorven un de Stadt güng an dat Hertogdom Meckelborg. Vun dat 15. Johrhunnert an bet 1918 leven in Swerin de Hertög vun Meckelborg-Swerin. Blots vun 1763 bet 1837 hebbt de Hertög in Ludwigslust seten. Swerin weer ok Seet vun en Amt, ut dat se 1935 den Landkreis Swerin maakt hebbt, den se bi de Kreisreform 1994 aver wedder oplööst hebbt. Sietdem is Swerin kreisfre’e Stadt. Na 1918 weer Swerin Hööftstadt vun den Freestaat Meckelborg-Swerin un na den Tweten Weltkrieg is de Stadt Sitt vun dat Land Meckelborg worrn, to dat denn al de Westdeel vun Pommern höör. Nadem se 1952 in de Düütsche Demokraatsche Republiek de Länner oplööst harrn, weer Swerin Bezirkshööftstadt vun den Bezirk Swerin. 1990 denn hebbt se Swerin to de Landshööftstadt vun dat Bundsland Mekelborg-Vörpommern maakt.

in't westlich Mekelborg-Vörpommern;
söben Seen: Sweriner See, Heidensee, Teigelsee, Medeweger See, Lankower See, Osdörper See, Fauler See

Swerin hett 95.818 Inwahners (1. Januar 2018), dat maakt 734 Inwahners op den Quadratkilometer. Na 1972 hett Swerin sogaar över 100.000 Inwahners hatt, man nu is dat nich mehr so veel.
Dat Auto-Kennteken is SN.

Een Broeree un de Nahrungsmiddelindustrie sünd bannig wichtig för de Stadt Swerin.




#Article 133: Soziologie (358 words)


De Soziologie is de Wetenschop vun dat Soziale un de Sellschop. Se mookt sik kunnig doröver, woans dat geiht mit dat Tosamenleven in de Gemeenschoppen un wat dat för Strukturen gifft. Se tellt to de Sozialwetenschoppen.

De Soziologie is en junge Wetenschop. Dat füng in dat 19. Johrhunnert an, as de Börgerlichen na baben kamen sünd. 

Faken ward twüschen Soziologie, de sik üm de Gemeenschoppen un wo se tosamen hangt (Makrosoziologie) un na den Tosamenhang twüschen den enkeln Minschen un dat soziale System (Mikrosoziologie) ünnerscheeden.

Dat Wort „Soziologie“ hett sik Auguste Comte infallen laten. He hett dat ut dat latinsche socius (Macker, Liddmaat) un societas (Sellschop, Vereen) un dat greeksche logos (Wort, Wohrheet, Wetenschop) tosamensett.

De Soziologie in Düütschland hett Ferdinand Tönnies ut Eiderstedt anfungen. Max Weber harr en Modell för de verklorende Soziologie mookt. Dat hebbt denn de Mackers vun den Rational Choice Ansatt wiederföhrt, to'n Bispeel Sigwart Lindenberg un Jon Elster. In Düütschland to'n Bispeel Hartmut Esser. Dat gifft ok noch bannig veel annere Lüüd achtern Knick:

Émile Durkheim
image:Vilfredo Pareto 1870s2.jpg|Vilfredo Pareto
image:Ferdinand Toennies Bueste Husum-Ausschnitt.jpg|Ferdinand Tönnies
image:Simmel 01.JPG|Georg Simmel
image:Max Weber 1894.jpg|Max Weber

Theodor W. Adorno - Raymond Aron

Hans Paul Bahrdt - Bálint Balla - Roland Barthes - Jean Baudrillard - Zygmunt Bauman - Daniel Bell - Peter A. Berger - Peter L. Berger - Herbert Blumer - Raymond Boudon - Pierre Bourdieu - Karl Bücher

Shmuel N. Eisenstadt - Norbert Elias - Jon Elster - Friedrich Engels - Hartmut Esser - Amitai Etzioni

Jürgen Habermas - Maurice Halbwachs - Donna Haraway - David Harvey - Rudolf Heberle - Bruno Hildenbrand - George C. Homans - Max Horkheimer

Ibn Khaldun

Franz-Xaver Kaufmann - Karin Knorr-Cetina - René König - Leo Kofler

Oskar Negt - Oswald von Nell-Breuning - Otto Neurath

Harvey Sacks - Claude-Henri Comte de Saint-Simon - Max Scheler - Helmut Schelsky - Erwin K. Scheuch - Joseph Schumpeter - Alfred Schütz - Alphons Silbermann - Georg Simmel - Alfred Sohn-Rethel - Werner Sombart - Georges Sorel - Pitrim Sorokin - Herbert Spencer - Otto Stammer - Lorenz von Stein - Sebald Rudolf Steinmetz - Anselm Strauss

Wolfgang Zapf - Florian Znaniecki




#Article 134: Sassenspegel (134 words)


De Sassenspegel is dat opschreven sassische Recht.

De Sassenspegel is vun den sassischen Ridder Eike vun Repgow üm dat Johr 1225 opschreven worrn. He hett dor dat Recht opschreven, wat in dat Sassenland güllig ween is un wat bit darhen dör Vertelln wiedergewen worrn is. He hett dat op Middelnedderdüütsch opschreven un dat kreeg denn Gülligkeet in grote Dele vun Europa bit na Polen, Russland un Ungarn hen.

In Preußen harr de Sassenspegel Gülligkeit bit 1794, as dat Allgemeen Landrecht Gülligkeet kreeg. In Anhalt un Döringen weer de Sassenspegel bit 1900 de Grunnlaag vun Recht un Gesetz.

De Sassenspegel is vun dat Landrecht un dat Lehnsrecht. 

Hüüt hebbt wi noch Sprickwöör, de vun den Sassenspegel sünd, t.B.

der sassen speyghel, Sachsenspiegel- Recht - Alltag, Band 1 und 2, Oldenburg 1995,
ISBN 3-89598-240-7 / 241-5




#Article 135: Steentiet (131 words)


De Steentiet is de öllste Periode vun de Historie un heurt to de Oole Tiet. Vun wegen dat dat dor meisttiets keen opschreeven Texten vun gifft un de Lüüd dat Schrieven noch nich utklambüstert harrn, warrt de Tiet ok to de Vörhistorie tellt.

De Steentiet deelt wi in 

In de Steentiet weer Steen un Holt un Ledder sünners wichtig för Warktüüch to bosseln. Se is de längste Tiet in de Historie vun’n Minschen un de meesten Oorden vun Minschen hebbt in de Steentiet leevt. 

De Steentiet fung an, as de eerste Homo rudolfensis un Homo habilis ut Steen de ersten Warktüüch maakt hebbt, de för en sünnern Sinn dacht weern. Dat weer vör 2,4 Millionen Jahren.

De meesten Kulturtechniken, de wi hüüt noch kennt, hebbt de Menschen in de Steentiet rutklambüstert:




#Article 136: Sott (917 words)


Sott oder Soot is en swarten pulverigen Faststoff, de to’n gröttsten Deel ut dat cheemsche Element Kohlenstoff besteiht.

Sott kann ünnerscheedliche Egenschoppen opwiesen, de dör de Oort vun de Produkschoon un de Variatschoon vun Parameters ännert warrn künnt.

Bestahn deit Sott ut lüttste Deelken, de tomeist as’n Kugel formt sünd. Se warrt Primärpartikels nöömt un hebbt Grötten vun 10 bit 300 nm, so dat een dorto ok Nanodeelken seggt. De Dörmeter vun en Hoor is to’n Vergliek ruchweg 1000 mol grötter as so en Deelken. Se wasst mit annere Deelken to Keden, deels ok de klutenordige Aggregaten tohopen, de sik wedder tosamen lagern doot to so nöömte Agglomeraten. De Grött vun de Primärdeelken un jemehr Aggregeeren künnt dör de Bedingen bi de technischen Produkschoon instellt warrn.

In disse Dimensionen warrt de Egenschoppen nich mehr alleen vun de cheemschen Egenschoppenbestimmt, man ok dör de Grött un de Form vun de Partikels. Dorto kamt de Strukturn, de twüschen den reinen Kohlenstoff un de groten Molekülen vun Kohlenwaterstoffresten leegt. De optischen, elektrischen un magneetschen Egenorden, as ok de Hard, Taagheit oder de Smöltpunkt vun Nanomaterialen ünnerscheedt sik düütlich vun de makroskoopschen Fastkörpers, wat för de sünneren Egenschoppen vun’n Sott sorgt. De spezifische Böverflach vun Sottpartikels liggt bi 10 bit 1000 m²/g.

Sott warrt nich blots technisch herstellt, man dat is ok en nich-wullt Biprodukt vun’t Verbrennen, dat an sien Böverflach adsorbeerte Pyrolyysprodukten bargt. Afhangig dorvun, wat de Utgangsstoffen sünd, bragt dat ok de ööligen Bestanddeleen ut’n Verbrennen, de nich vullstännig aflopen is.

Disse Sott hett in’n Deerversöök de Anlaag wiest, Kreeft uttolösen. Bi en vullstännig Verbrennen warrt Kohlenstoffdioxid (CO2) tüügt, wiel bi de nich vullstännige Verbrennen Sott tohopen mit Kohlenstoffmonoxid (CO) entsteiht. Bito entstaht dorbi as Twüschenprodukten ok polyzyklische Aromaten (PAK), de de Krebsgefahr utmaakt.

In olle Heizungsanlagen hett sik de Sott as’n Produkt vun’t nich vullstännige Verbrennen bi’t Afköhlen afsett un dat Versotten vun’n Schosteen to folgt hatt. De weern den vun en Handwarker, den Sottje, weg maakt, de sien Beteken vun den Sott hett. De Schaadwirken vun’n Sott is faken in de Medien diskuteert worrn, as to’n Bispeel in’n Tosamenhang mit den Dieselsott in’t Afgas vun Lastwagens (kiek ok: Sotttall).

Sott is nich blots en Affallproduk, man ok en wichtig technisch Produkt (Industriesott, engelsch: carbon black), dat dör nich vullstännig aflopen Verbrennen oder Parolyys vun Kohlenwaterstoffen in  grote Mengden herstellt warrt.

Industriesott is vundaag en Hoochtechnologie-Warkstoff. De Produkschoon lööpt dorüm na en nipp un nau Plaan, ümdat de wünschten Egenschoppen akkerat to tügen.

Dat wichtigste Verfohren för de Sottprodukschoon, dat weltwiet 98 % utmaakt, is de Furnace-Vörgang. Bi dit Verfohren warrt en Hittgas vun 1200 bit 1800 °C dör Verbrennen vun Eerdgas oder Ölen in en Brennkamer (eng. furnace) tüügt. In dat Hittgaas warrt en Sottrohstoff inpust, wat tomeist aromatenrieke Kohlen- un Eerdööl-stämmige Sott-Ölen sünd. Dör nich vullstännige Verbrennen un thermisch Splitten (Pyrolyys)  vun den Sottrohstoff warrt dorbi de Sott billt. Na en sünnere Ophollduer warrt dat de Gasmischen dör inpusten vun Water op’n Slag afköhlt (Quenching), un de Sott warrt in Slauchfilters afscheedt. De Brennkamers warrt dat hele Johr ahn Poos („24/7“) in’n Schichtbedrief föhrt. De rutagen Afköhlen in’n Vergliek t. B. Gassott oder Channel-Verfohren, de duersom arbeit, föddert dat Billn vun Sottpartikels.

Blangen Furnace- un Gassott-Verfohren gifft dat noch dat Flammsott-, dat Acetylensott- un dat Thermalsottverfohren.

Hett de Sott lütte Primärdeelken un wietvertwiegte Aggregaten, denn maakt he en elektrische Leddanlaag in vele Anwennen mööglich. För vele Anwennen is dat nödig, den Sott natobehanneln. to’n Bispeel warrt Sott för hoochfarvdeepe Lacken dör en nadräglich Oxidatschoon ut Basissott herstellt.

De industrielle Sott warrt to 90 % as Füllstoff in de Gummiindustrie bruukt, vör allen vör Autoriepen un Födderbänner. Dat gifft alleen för de Autoriepen ruchweg veertig ünnerscheedliche Sottoorden, de elk för sünnere Egenschoppen vun’t Gummi sorgt. Internatschonal begäng is en Indelen vun Sottoorden na de US-amerikaanschen ASTM-Norm. In’t Rebeet vun de GUS-Staaten is dorgegen de GOST-Norm begäng.

Döt de Nanostruktureeren bi de Produkschoon is dat mööglich worrn, de dree wichtigsten Kenngrötten vun Autoriepen to stüern. Dat sünd de Rullwedderstand, de Nattrutshfastigkeit un de Afrief.

Bi lütte Deelken un wiet vertwiegte Aggregaten, winnt de Sott elektrische Leddanlaag för verschedene Anwennen. Dorüm warrt dorto ok Leddsott seggt.

Disse Oort vun Sott warrt in de Elektroindustrie bruukt un as Rohstoff för Ingeniörkeramik un Elektrodenmaterial insett. En sünnere Anwennen is de Produkschoon vun Druckfarven, de elektrischen Stroom leiden künnt. De warrt as Sekersheitsmarkmol in Dokumenten bruukt. Wieter warrt mit disse leiden Druckfarven ok Leiderbahnen druckt.

Sott warrt as Swart-Pigment (C.I. Pigment Black 7) för Tuschen, Druckfarven, Lacken un to’n Infarven vun Kunststoffen (vör allen as UV-Schuul) insett. Ok in sünnere Anwennen as Maskara, Graffeer, Dekorpapeer un Fesen warrt Sott as Swartpigmaent bruukt.

Farvsott is bannig fien un verlütt dör disse Fienheit mehr un mehr den brunen Grundtoon. Verwennt warrt Farvsotten sünners bi’t Herstellen vun swarte Druckfarven för de ünnerscheedlichen Verfohren. De druckten Schichten sünd bannig dünn un deelwies ok transparent, so dat en sünnere Gööd vun’n Sott nödig is. För en gode Farvdeep (Swarttoon) vun weniger düre Sottgöden, sünners bi Daagblatt-Druckfarven, warrt faken mit Blaupigmenten naholpen. Ok för swarte Lackfarven un Kunststoffen kamt Farvsottgöden to’n Insatz. Vörrangig is dorbi dat Infarven.

Sott för hoochfarvdeepe Lacken warrt dör en nadrägliche Oxidatschoon vun’n Basissott herstellt. De oxidischen Gruppen geevt en betere Netten mit Binnmiddels un Horzen.

Acetylen-Sott  (eng. acetylene black) warrt as Tosatz bi’t Herstellen vun Kathoden för Zink-Kohlen-Batterien bruukt. Dat Bigeven vun Acetylen-Sott verbetert de elektrische Leddanlaag vun’t elektrocheemsch aktive Manganoxid (Bruunsteen) un verlööft en betere Opnahm vun de Elektrolyytlösen in de Kathood.




#Article 137: Theater (211 words)


en Theater oder Theoter is en ole Kultursaak un en Vergneugen togliek. Dat Speel heet Theoter un dat Huus, wo Theoter speelt warrt, ok. Gifft ok de Utdrück Speeldeel, Speelkoppel un Theatergrupp för Lüüd, de Theaterstücken spelen doot.

Wokeen dat anfungen hett, Theoter to spelen, dat weet wi nich. Man de olen Greken harrn dat to richtige Theoters bröcht. Ut de Tied (so wat bi 500 vör Christus) sünd ok de eersten opschreven Theoterstücken. Weern to’n Bispeel vun Euripides un Aristophanes. In de Römertied weern dat denn to’n Bispill Plautus un Terentius.

In dat Medeloller güng dat denn ok in den Norden los. Dor güng dat in all Spelen üm den Gloven. Vun Christi Geburt un vun sien Lieden un Starven. In de plattdüütschen Rebeden weern de Speel’ op plattdüütsch, to’n Bispill dat Redentiner Oosterspeel ut dat Johr 1464. 

Obers denn geev dat ok wat to’n Högen. Weern meist Theoterspelers, de in de Lannen rümfohrt sünd. Dor keem uns plattdüütschet Vulkstheoter vun af.

So mit Lessing un anner güng dat denn mit orig Theoter los. 1678 geev dat dat eerste Opernhuus in Hamborg. 1765 harr Conrad Ernst Ackermann dat Comödienhaus opmaakt. Dor güng Lessing denn hen un schreev dor ok siene Hamborger Dramaturgie. 

Dat gifft ’n Slag ünnerscheedliche Oorten vun Stücken.




#Article 138: Törkie (150 words)


De Törkie is en Republiek, wat in'n Süüdoosten vun Europa un in Vörderasien liggt (Anatolien). Dor leevt hüdigendags (2006) 70.413.958 Inwahners up 779.452 km². Dat sünd 88,25 Inwahners/km². Navers sünd Bulgarien, Grekenland, Georgien, Armenien, Iran, Irak, Syrien un över de Middellannsche See ok Zypern. De Hööftstadt is Ankara. Staatspräsident is Recep Tayyip Erdoğan.

Amtsspraak is Törksch. Dat gifft en groote kurdsche Minnerheit in'n Oosten. Babenhen gifft dat noch een lüttje Minnerheit vun üm un bi 40.000 Armeniers in dat ganze Land, besunners in Istanbul. Bit to den groten Völkermoord 1915 harrn mehr as twee Millionen Armeniers in dat dormalige osmaansche Riek leevt.

De Törkie ward vun Bargen präägt.

De Törkei is een Präsidiale Republik. 
De Verfaten is demokraatsch. Staatspräsident is siet 28. August 2014 Recep Tayyip Erdoğan. De Republik Törkie is grünnt wurrn an'n 29. Oktober 1923. Vörgänger weer dat Osmaansche Riek. Den sien Anfäng liggt in dat Johr 1299.




#Article 139: Döringen (107 words)


Döringen oder Thüringen is en düütsch Bundsland in’n Zentrum vun Düütschland. De Hööftstadt is Erfurt. Döringen warrt domineert vun’n Döringer Woold.

In Döringen warrt as överall in Düütschland veel de hoochdüütsche Standardspraak bruukt. Bi de traditionellen Dialekte warrt in Döringen vör allen dat middeldüütsche Döringsch spraken. In’n Süüdwesten warrt ok Oostfränksch snackt. De Rennsteig is dor de Spraakgrenz.

Ganz in’n Noorden vun Döringen, noorden Worbis, dor warrt en plattdüütschen Dialekt snackt, de to dat Oostfäälsche höört.

Siet de Kreisreform an’n 1. Juli 1994 is Döringen in 17 Landkreise un söss kreisfre’e Städer indeelt. De sünd wedder in 992 Gemenen opdeelt, de aver faken in Verwaltensgemeenschoppen tosamenslaten sünd.




#Article 140: USA (6022 words)


De Verenigten Staten vun Amerika (USA, United States of America) sünd en Bundsstaat in Noordamerika. 50 Bundsstaten höört dorto. Nahwers sünd Kanada, Mexiko un över de Beringstraat ok Russland. De Hööftstadt is Washington. In'n Januar 2007 leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat BBP liggt bi 44.828 US-$/Inwahner.

Snackt warrt amerikaansch-Ingelsch un in den Süden ok Spaansch. Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten Plattdüütsch snackt, to'n Bispeel in Iowa, Missouri, Washington un Wisconsin.

De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt. 

Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en Bundsstaat mit en starken Präsidenten an de Spitz vun den Bund. Siet 2017 is dat Donald Trump. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit. 

De Präsident is Baas vun de Exekutive. In een Person is he Böverst vun’n Staat un Baas vun de Regeern. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de Strietkräft vun de Vereenigten Staten. 

De Legislative is de Kongress. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de Republikaansch Partei de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De Verfaten schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat Repräsentantenhuus. De tweede Kammer is de Senat. 

Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen. 

De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree Klassen. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt. 

Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt. 

Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „Vörsitter up Tiet“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „Spreker vun dat Repräsentantenhuus“ (Speaker). Spreker (hüdigendags Nancy Pelosi) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator Robert Byrd) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is. 

Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n Bundsgesett weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall. 

De Judikative in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de Böverste Gerichtshoff. Wat de Verfaten vun 1787 bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27 Tosatzartikels toföögt wurrn sünd.

In de USA warrt na dat Mehrheitswahlrecht wählt. So is dat kamen, dat sik dor en Tweeparteiensystem bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de Demokraatsche Partei un de Republikaners. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „American Liberties Union“ bi de Demokraten un de „Moral Majority“ bi de Republikaners.

Lüttjere Parteien, as de Grönen oder de Libertarian Party speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt.

De USA bestaht alltohoop ut 50 Bundsstaten. Disse 50 Staten warrt ok op de Flagg vun de USA dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen).

Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt Washington D.C. un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten.

St. Augustine in den hüdigen Bundsstaat Florida seggt vun sik, se weer de öllste Stadt vun de USA. Se is 1565 grünnt wurrn. Man se weer en spaansche Grünnen un is eerst in dat 19. Johrhunnert to de USA hento kamen. De ehre Wuddeln liggt in de engelschen Kolonien, de in dat 17. un 18. Johrhunnert grünnt wurrn sünd. Al in dat Johr 1585 hefft engelsche Seefohrers up Roanoke Island in den hüdigen Bundsstaat North Carolina en eerste Wohnsteed mit Naam Virginia boot. Man as later annere Inwannerers dorhen kemen, weer dor nix mehr vun to sehn. Dat is an to nehmen, dat Indianers düsse Wohnsteden in'n Dutt maakt hefft. 1607 is denn Jamestown in Virginia as öllsten Oort vun de hüdigen USA anleggt wurrn. 

Bit to'n Anfang vun'n Engelschen Börgerkrieg 1641 weern al mehr as 70.000 Englänner na Amerika utwannert. Dormank ok en Reeg vun Kathoolschen ünner den Schutz vun Lord Baltimore. Se siedeln sik nöördlich vun den Potomac an un geven ehr Land den Naam Maryland. Bekannter sünd avers de Pilgervaders wurrn. Se sünd an Bord vun de „Mayflower“ na Amerika seilt un 1620 bi Cape Codd in dat hüdige Massachusetts an Land gahn. 1664 nehmen de Engelschen de vörmols nedderlannschen Kolonien in. Dor sünd denn later New York un woll ok Delaware vun wurrn. 

Dormols sünd de amerikaanschen Kolonien tomeist vun en Gouverneur in den König sien Naam regeert wurrn. Man Connecticut un Rhode Island regeern sik süms. An den Gouverneur siene Siet stünn dormols en so nömmte „Assembly“, de ehr Liddmaten wählt wurrn sünd. Na de „Glorious Revolution“ in England in de Johren 1688 un 1689 kregen düsse Assemblies jummers mehr Macht in'e Hannen. Dor läen al de Wuddeln för de latere Sülvstännigkeit. 

In dat 17. un 18. Johrhunnert geev dat faken Krieg mit Frankriek üm de franzöösche Kolonie an den ünnern St. Lorenz-Stroom mit de Hööftstadt Quebec. Dor hefft Indianers faken as Hölpstruppen up beide Sieten bi mitmaakt. 

De Inwannerers nehmen jummers mehr Land ünner'n Ploog un de Wohnsteden vun de Towannerers breden sik mehr un mehr na Westen hen ut. Dormols kemen bi 60% vun de Siedlers ut England, un jummers bi 8-9% ut Schottland, Irland un Düütschland. In de Midden vun dat 18. Johrhunnert leven in Boston mehr as 15.000 Inwahners un in Newport al bi 10.000. 1775 harr Philadelphia 40.000 Inwahners un weer dor na London, Dublin un Bristol de veert gröttste Stadt vun dat engelsche Empire mit. Dartein Kolonien hett dat an't Enne vun de Kolonialtiet geven un dor leven tolest bi 2,5 Mio. Minschen in. De föffte Deel dor vun weern swarte Slaven, de to 90% in'n Süden leven döen. De Küstenstreek weer över en Längde vun meist 2.000 km hen besiedelt un de Kolonien reckden dormols bit 300 km wiet in dat Land rin.

As de Sövenjöhrige Krieg toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen Louisiana an Spanien verkopen. An'n 7. Oktober 1763 güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de Appalachen-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un Mississippi scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn 1764 dat „Amerikaansche Fiskalgesett“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat Molasse ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn Toll na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „Währungsgesett“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett 1765 ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her. 1767 maak London de Sake noch leger, as en Toll up Tee inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in Boykott gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n 1. Oktober 1768 lä de Regeern twee Regimenters engelsche Suldaten na Boston. An'n 5. März 1770 füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n 16. Dezember 1773 entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de East India Company in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „Boston Tea Party“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „Storm up de Bastille“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners Thomas Jefferson an mitarbeit'. An'n 3. September 1783 hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat Völkerrecht offiziell gellen laten. 

An’n 4. Februar 1789 is George Washington to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll Benjamin Franklin weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer John Adams ut Massachussetts. James Madison harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De Kongress hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn 1791 ünner den Naam „Bill of Rights“ Deel vun de Verfaten wurrn. 

Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in Washington D.C.? Butenminister Thomas Jefferson meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister Alexander Hamilton meen, ohn en starken Bund konnen Industrie, Hannel un Schippfohrt nich richtig in’e Gangen kamen. 

In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln. 

In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr 1801 is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat Spanien Louisiana in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n Mai 1803 verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen Mississippi un Rocky Mountains nöördlich vun Texas för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem. 1804 is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de napoleoonschen Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien 1806 un mit en Hannelsembargo 1807. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n 18. Juni 1812 den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer, Kanada un ok noch Florida intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de Indianers ehre Länner in Indiana un Ohio innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn Hööftling Tecumseh vun den Stamm vun de Shawanos up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al 1813 in Kanada fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August 1814 in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n 24. Dezember 1814 is denn, wietaf in Belgien, in Gent Freden slaten wurrn. 

In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to. 1817 güng dat los mit den Bo vun den Eriekanal. 1825 weer he fardig. In düsse Johren steeg New York up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst. 1818 kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in Neepundland un över de Grenz twüschen de USA un Kanada. 1819 treed Spanien Florida an de USA af, de dorför Mexiko un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit Russland övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n 2. Dezember 1823 en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „Monroe-Doktrin“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln. 1824 is denn John Quincy Adams Präsident wurrn. 1828 folg Andrew Jackson na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an. 

De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun Pennsylvania un den Ohio-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr 1860 bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12 % vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten. 

Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik. 1837 stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n 1. März 1845 is Texas denn ünner Präsident John Tyler doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n 13. Mai 1846 verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts Kalifornien in un un marscheern in Mexiko-City in. An’n 2. Februar 1848 is Freden slaten wurrn un de Rio Grande gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn. 

In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen. 

In’n Juli 1854 is in Michigan de Republikaansche Partei grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den Ökelnaam „Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n 16. Oktober 1859 hett John Brown mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun Robert E. Lee hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn. 

Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei.

An 20. Dezember 1860 verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n 4. März 1861 sien Amt antreden konn, hefft bit to’n 1. Februar al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen Jefferson Davis ut Mississippi to’n Präsidenten vun de Konfödereerten Staten vun Amerika. An’n 12. April 1861 güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up Fort Sumter. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun Charleston. So füng de Amerikaansche Börgerkrieg an. 

Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern Virginia, Arkansas, Tennessee un North Carolina. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union: Delaware, Maryland, Kentucky un Missouri, dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun 1863 af an ünner den Naam West Virginia en egen Staat binnen de Union wurrn sünd. 

De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de Iesenbahn sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „Winchester Rifle“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun Generalen, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer Robert E. Lee en General, de wat vun Taktik verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen. 

De eerste Slacht weer an’n 21. Juli 1861 de Slacht vun Bull Run. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n 17. September 1862 weer bi Antietam de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n 1. Juni 1863 slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na Pennsylvania un dreep bi Gettysburg up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn. 

Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer Ulysses S. Grant. He nehm an’n 4. Juli Vicksburg in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun Tenneessee. Dor nehm he Chatanooga in. Vun dor ut töög William Tecumseh Sherman dör Georgia na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n 9. April 1865 möss Lee bi Appomatox Court House in Virginia kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n 14. April 1865 dootschaten wurrn un Andrew Jackson wurr de nee Präsident.

Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit 1878 en Reeg vun Indianerkriegen föhrt wurrn. Amenne weern de lesten Indianers, de dat denn noch geev, in Reservaten tohopendrängelt. Üm 1900 rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt. 1862 weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160 acres Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich Oklahoma, Arizona un New Mexiko as Staten Liddmaat vun de Union wurrn. 

Bit 1880 sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen. 1865 harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km. 

In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de Schrievmaschien, dat Telefon, de Registreerkass, de Settmaschien, de Rekenmaschien usw. utfunnen wurrn. 1882 grünn John D. Rockefeller mit den Standard Oil Trust den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun Andrew Carnegie mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit 1914, is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven. 

De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn. 1854 al harr de Marine de Japaners dwungen, jem ehrn Markt open to maken. 1867 intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit Hawaii. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de Midway-Inseln an sik un köffen för 7 Mio. Dollars Alaska vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de Monroe-Doktrin en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln. 1898 reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al 1893 de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n Pazifik up den Weg na China hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de Samoa- Inseln in’n Süüdpazifik. Kuba höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n 19. April 1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n 25. April verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n 1. Mai maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun Manila de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar 1899 geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien Puerto Rico un Guam an de USA af. De Philippinen schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat 19. Johrhunnert en Weltmacht.

Präsident Theodore Roosevelt (1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in Latienamerika an („Big Stick“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr 1903 Panama ut Kolumbien rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den Panama-Kanal geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer. 

In den Eersten Weltkrieg hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit 1917, bit se in den Krieg intreden döen. Dat Düütsche Riek harr dormols gegen Russland wunnen un weer nu stärker, as Grootbritannien un Frankriek. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „U-Boot-Krieg ahn Grenzen“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de Entente nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident Woodrow Wilson (1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en Völkerbund. Mit Hölpe vun sien 14-Punkten-Programm scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven. 

Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen US-Senat nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer.

Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n Oktober 1929 stört an den „Swarten Dunnersdag“ de Böörs in New York ineens. Nu folg de Krise vun de Weltweertschup. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit (1932). Denn keem Präsident Franklin D. Roosevelt mit sien „New Deal“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en Investor uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den Social Security Act vun 1935 ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn. 
As dat mit den Tweeten Weltkrieg losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat Utlehn- un Pachtgesett (lend-lease bill), dat de Kongress beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as Japan an’n 7. Dezember 1941 den groten Flottenhaben Pearl Harbour up Hawaii angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un Italien den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche Industrie weer de Krieg vun dor af an för de Middelmächt nich mehr to winnen. Vunwegen de Atombomben up Hiroshima un Nagasaki in’n August 1945, de Präsident Harry S. Truman befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen.

In den Kolen Krieg na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de Kommunismus. In de „McCarthy-Johren“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De Senater Joseph McCarthy weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t Feernsehn utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident Dwight D. Eisenhower harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört.

Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg 1865 nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen (Jim-Crow-Gesetten). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en Börgerrechtbewegen („Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de Böverste Gerichtshoff in dat Johr 1954 dat Scheden na de Raass afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de Natschonalgarr dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“). 1968 hett de Kongress den „Civil Rights Act“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident Lyndon B. Johnson hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper John F. Kennedy holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen Minnerheiten beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn. 

An’n 26. Juni 1945 sünd in San Francisco de Vereenten Natschonen grünnt wurrn. De Sowjetunion weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit Stalin un amenne weer de Kole Krieg dor. Präsident Harry S. Truman maak sien Rollback-Politik
künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den Kommunismus in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „Truman-Doktrin“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de Monroe Doktrin, wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in Grekenland ünner de Arms un hölpen ok de Törkei. För Westeuropa stellen se den Marshall-Plaan up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen. 1948/49 sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun Berlin in de Blockaad vun Berlin af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de Berliner Luftbrugge up. 1949 is denn de NATO vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat Militär angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen. 

De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den Warschauer Pakt. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en Wettrüsten mit Atomwapen twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn (Overkill). Gefährlich weer dat, as bi den Korea-Krieg (1950 – 1953) un bi de Kuba-Krise 1962 de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen. 1968 hett dat denn en Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen geven un 1969 sünd de SALT-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen. 

Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as Jimmy Carter Präsident weer. As de Sowjetunion in Afghanistan inmarscheer, möök Amerika gor nix. 

Ünner de Regeern vun Ronald Reagan (1981-1989) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de Minschenrechten gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den Eersten Golfkrieg twuschen Iran un Irak (1980-1988) utgerekent achter den Diktator Saddam Hussein ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de Mullahs in Iran. Mit jem ehre Satelliten hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween. 

In de Reagan-Tiet keem dat ok to de Iran-Contra-Saak: 1986 verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun Panzers. De US-Sekerheitsraatgever Robert McFarlane un de US-Oberst Oliver North harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de sozialistische Regeern vun de Sandinisten gegenan güngen. 

Ok an de Mujaheddin in Afghanistan geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de islaamschen Fundamentalisten mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem. 

Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (evil empire), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den Weltruum schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte „Star-Wars-Programm“ (SDI-Projekt, Krieg in de Steerns). Man 1985 un 1986 hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen Michail Sergejewitsch Gorbatschow drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer START (Strategic Arms Reduction Talks). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen. 1991 breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt.




#Article 141: Ukraine (173 words)


De Ukraine (Україна, Ukrajina) is en Republiek, de in’n Oosten vun Europa liggt. Up 603.700 km² leevt 46.958.740 Inwahners (1. Dezember 2005). Dorvun sünd 77,8% Ukrainers un 17,3 % Russen. Navers sünd Polen, de Slowakei, Ungarn, Rumänien, Moldawien, dat Swarte Meer, Russland un Wittrussland. De Hööftstadt is Kiew.

Amtsspraak is Ukrainsch. Ok Russ’sch warrt veel snackt. In’t Westen warrt vör allens Ukrainsch snackt, in’n Oosten Russ’sch. In Kiew snackt de Lüü beidet. De Spraakensituatschoon in de Ukraine is een bannig wichtige politische Angelegenheit, de Regeering versöcht, de Russ’sche Spraak torücktodrängen, üm sik vun Russland aftokoppeln. In 80ern weer dat man annersrum. Denn weer dat verboden, Ukrainsch to snacken. Vundaag snackt de meisten olen Lüü Ukrainsch, de Lüü in’t mittlere Öller snackt mehr Russ’sch un de Lütten fangt wedder an mit Ukrainsch, wiel in de School blots Ukrainsch ünnerichtet wart.

De Ukraine streckt sik vun dat Swarte Meer to de Karpaten. De gröttste Fluss is de Dnepr.

De Verfaten is demokraatsch. De Präsident vun den Staat is Petro Poroschenko, de Premierminister is Wolodymyr Hrojsman.




#Article 142: Vagels (212 words)


En Vagel , pl. Vagels (lat. Aves) is en Deert, wat Flünken hett. De Vagels sünd en Klass vun de Warveldeerter. Op Latiensch heet se Aves. Vagels hebbt Feddern un warmet Blood. Dat Hart hett veer Kamern. De Wetenschop vun de Vagels heet Ornithologie oder Vagelkunne. 

De Vagels leggt Eier. Dor kaamt de Lütten rut, de weert Küken nömmt. Tomeist kümmert sik de Vagels üm de Lütten. Se boot toeerst en Nest, wo se de Eier rinleggt. Denn sitt se op de Eier un hoolt se warm, dat is dat Bröden. Wenn de Lütten denn rutslüppt, denn kann dat angahn, dat se glieks teemlich sülvststännig sünd. Dat sünd de Nestflüchters. Ellers sünd se naakt un bloot un mööt mehr vun de Öllern betüdert warrn. Denn sünd dat Nettsitters. 

De lüttsten Vagels, dat sünd de Kolibris in Süüdamerika. In Middeleuropa sünd de Sommer- un Wintergoldhahn de lüttsten Vagels. De gröttste Vagel is de Afrikaansche Struuß. De gröttste, de flegen kann, dat is de Kondor in de Anden in Süüdamerika.

Nich all de Vagels köönt noch flegen. De Pinguinen sünd goot in’t Swemmen, aver flegen köönt se nich. Un de Kiwi ut Niegseeland kann ok blots lopen.

Vagels warrt ok in de Landweertschap trocken. Dat sünd sünners

De Vagels warrt in twee Ünnerklassen indeelt: 




#Article 143: Wikipedia (226 words)


Wikipedia is en free Nakieksel, wo elkeen an mitwarken kann. Elkeen kann glieks en Artikel schrieven oder ok en Artikel, den dat al gifft, verbetern. Wikipedia kümmt vun dat hawaiische Woord wiki, wat op plattdüütsch gau heet. Un pedia kümmt vun encyclopedia, wat Nakieksel op Ingelsch is. De Inholt steiht ünner de Lizenz GNU-FDL.

Wikipedia is de Opfolger vun Nupedia. Jimmy Wales harr Nupedia 2000 grünnt un wull dormit en Nakieksel opboon, dat elkeen kostenlos bruken kunn. Freewillige schullen de Artikels schrieven un dorför wull he Experten ranhalen, de Artikels ut jemehr Fackrebeet schrieven schullen. Aver för dat Projekt weer dat en groot Problem ok noog Lüüd rantokriegen. Nupedia keem eenfach nich in’e Pötte. Dorvun hebbt an’n 15. Januar 2001 Jimmy Wales un Larry Sanger Wikipedia opmaakt. Bi Wikipedia schullen ok Lüüd schrieven, de kene Facklüüd sünd. Wat denn bi Wikipedia schreven warrt, schullen de Facklüüd op Nupedia dörkieken un wenn allens richtig weer, denn schull dat op Nupedia rinstellt warrn. Aver Wikipedia harr nu so’n Spood, dat Nupedia dor gor nicht achterher kamen kunn. Wikipedia alleen dee veel beter lopen. Nupedia is denn en Stoot later opgeven worrn. Vun Wikipedia harr dat toeerst blot en engelsche Utgaav geven. Na’n Tiet eerst kemen denn en hoochdüütsche un en katalaansche Utgaav dorto. Un mit de Tiet jümmer mehr Spraken. De plattdüütsche Utgaav gifft dat siet April 2003.




#Article 144: Werser (264 words)


De Werser is en Stroom in Noorddüütschland.

De Werra kummt ut den Thüringer Wald un de Fulda ut de Rhöön. Van Hannobersch-Münnen af an, wo de beiden  tosamenfleet, is de Werser 450 km lang. Se flütt van Hannobersch-Münnen toeerst na Noorden un denn in westen Richtung dör dat Werserbargland. De wichtigsten Städer an den Stroom sünd Höxter, Holtsminne, Hameln un Rinteln. Na den Dörbrook dör de Porta Westfalica dicht bi Minden ströömt de Werser dör dat Deepland vörbi an Nienborg und de Haaien in noorn Richtung na de Münnen van de Aller to un denn na Noordwesten dör Bremen. 

In de brede Unnerwerser is tweemaal an’n Dag de Tiede to marken. Dat Water loppt sess Stunnen lang up un darna sess Stunnen wedder af. In de Tiet twüschen uplopen un aflopen Water, sett sik veel Schlick un Sand af, so dat dat Fahrwater stännig utbaggert weern mutt, dat de Scheep bit na Bremen kamen köönt.

Fröher weer de Unnerwerser stark versandt un överall behinnern grote Sandplaten de Schippfahrt. Ut dissen Grund grünn Börgermester Johann Smidt 1827 an de Wersermünne de Stadt Bremerhoben. In de Tiet van 1887 bit 1894 kreeg de Waterbomester Ludwig Franzius den Updrag, de Unnerwerser so to korrigeern, dat de Sandbänk to’n groten Deel verswunnen, dat Fahrwater so verleggt weern kunn un bit to teihn Meter deep weer. Na de Werserkorrektschoon kunnen ok wedder grötere Scheep bit na Bremen fahren.

Wichtige Havens an de Unnerwerser sünd Noornham, Braak un Elsfleth.
Bi Elsfleth münnt de Hunte in de Werser. Dör de Hunte un den Küstenkanaal is de Werser mit dat Ruhrrebeet verbunnen.




#Article 145: Water (224 words)


Water (dat, n., pl. Waters) is een chemischen Stoff ut Waterstoff un Suerstoff. 

De Formel is H2O. Dat bedüüd, dat twee Atoms Waterstoff mit een Atom Suerstoff tohoopknütt sünd.

Fastet Water (friesen Water) warrt Ies naamt. Gasförmig Water heet Waterdamp. Water friest bi 0 °C un kaakt bi 100 °C. 

Water is de Grunnlaag för dat Leven. De Minsch, to’n Bispill, hett över 65 Perzent Water in sik. 

Twee von dree Delen vun de Eer sünd mit Water bedeckt. Besünners in de Ozeanen un in de See hebbt wi Soltwater. De Soltgehalt liggt normol bi 3,5 Perzent Solt, in de Oostsee un anner sötere Seen liggt he dorünner. In de Strööm un Meeren hebbt wi Söötwater. Gifft obers ok Soltmeeren (Soltseen), to’n Bispill de Schotts in Algerien un Tunesien un dat Dode Meer.

Water is ok en Grunnlaag för den Verkehr. Strööm, Seen un Meeren hebbt Waterstraten för den Schippsverkehr. 

Dat Water in’t Meer is ok dör de Sünn un den Maand jümmers in Bewegen. Dat Water stiegt wat över 6 Stünnen un denn fallt dat wedder. Dat warrt de Tied naamt. Dorvun gifft dat dat Watt un de Prielen.

Water kann sik in ene Reakschoon, bi de Warms free warrt, ut Waterstoff un Suerstoff billen:

Waterstoff un Suerstoff trennen geiht to’n Bispill dör Elektrolys. Dorbi warrt wedder Energie opwennt, de beiden Stoffen utenannertokriegen.




#Article 146: Warschau (225 words)


Warschau (poolsch Warszawa) is de Hööftstadt vun Polen un een vun de politische un weertschopliche Zentren vun Middeleuropa. Warschau liggt an de Wießel in de Woiwodschop (Provinz) Masowien un hett 1,7 (2013) Millionen Inwahners (mit Agglomeratschoon bi 2,9 Millionen).

In'n dörtigjohrigen Orlog wörr Warschau vun de Sweden platt maakt. Na de twete Updeelung vun Polen weer Warschau vun Preußen besett. In de napoleonische Tiet is Warschau Seet vun en Hertogdom mit de sülm Naam wesen, bevör dat 1815 Hööftstadt vun'n russ'schen Satellitenstaat Kongresspolen wörr. 

In'n Eersten Weltorlog Besetzung dör düütsche Truppen, siet 1918 Hööftstadt vun dat wedder unafhängige Polen. Achter de Regeren vun Präsident Pilsudski sünd 1939 wedder düütsche Truppen inmorscheert (Tweet Weltorlog). In düsse Tiet sünd mindst 300.000 jüüdsche Börgers vun Warschau deporteert un ermordt worrn. 1943 un 1944 hebbt de Inwahners revolteert (dormang en Revolt vun de jüüdschen Börgers in'n Ghetto). In'n Verloop vun de tweete Revolt 1944, as sowjetsche Truppen op't annere Wießelöver tosehn hebbt, ahn intogriepen, wörr de Ole Stadt vun Warschau zerstört.

Achter den Tweten Weltorlog is de ole Stadt vun 1946 an in en as historisch beacht Meesterstück wedder opbaut worrn (Weltkulturarv vun de UNESCO).

Kathedrale St. Johann, Slott (1680-92), Sigismundssüül (1643/44, Landmark vun de Stadt), verschillige Paläste (Gninski-Palast, Lazienkipalast mit -park, Belvederepalast, Wilanowpalast).
En anner dominant Bo in't Zentrum is dat vun de Sowjets opbaute „Kulturzentrum“ in'n Zuckerbäckerbaustil.




#Article 147: Waterstoff (182 words)


De Waterstoff is dat lichteste Element in de Chemie un warrt mit dat Atomteken H (vun dat latiensch Hydrogenium – Watermaker) afkört. In dat Periodensystem steiht de Waterstoff ganz baven links an de eersten Steed. Waterstoff is dat Element, dat in dat Universum an fakensten vörkummt, man in de Eerdkrust is dorvun nix to finnen. Tomeist hett Waterstoff blots een Proton in’n Atomkarn. Denn warrt dat ok as Protium betekend. Man dat gifft ok noch annere Isotopen.

Ünner Normalbedingen, de normalerwies op de Eer herrschen doot, kummt Waterstoff nich atomar för, sünnern blots as dimerisierte Form as H2-Molekülen, wat denn en Gas ahn röök un Klöör is. An sik tellt Waterstoff to de cheemsch Serie vun de Nichtmetallen. Üm Waterstoff to kondenseeren, mutt dat bannig koolt maakt warrn. Fasten Waterstoff hett denn aver doch mehr de Egenschoppen vun de Metallen.

Kümmt elementar vör as Moleküle mit de Formel H2. Dat is dat lichteste Gas. Dorüm harrn se de Zeppelinen un Ballons dormit vull mookt. Egenschoppen vun den elementaren Waterstoff:

Waterstoff reageert mit Suerstoff to Water, wat dat Oxid vun den Waterstoff is:




#Article 148: Weströömsch Riek (180 words)


Dat Weströmsche Riek weer de westliche Deel vun dat römsche Riek. Anno 395 weer de römsche Kaiser Theodosius I. doodbleewen. Sien Söhn Arcadius un Honorius kreegen nu jedereen een Deel vun dat Riek. Honorius kreeg den Westen mit de Hoofdstadt Rom. 

To dat Weströmsche Riek höörten to: Italien, Afrika, Spanien un Portugal, Gallien, Germanien (de Deel, den de Römers noch besett harrn) un Britannien. 

Dat Weströmsche Riek harr na den Dood vun Theodosius een Nedergang to beleewen. Dat keem besünners vun de verscheeden Germanen, de dor langs trocken un sick Deele vun dat Riek ünnern Naagel reeten. Een groote Roll harrn ook de Hunnen. De keemen vun Osten un driewen all de Germanens vör sick her. Un kemen bit na Gallien. Dat Militär keem - as de Roll vun Ricimer wiest - gau in de Hann vun germansche Generols. Un dat Militär harr bannig veel Geld köst. Dor harrn de Kaisers de Stüürn jümmers wedder na baben sett. Un vun wegen dat de Germanens sick jümmers wedder Saaken un Lü muust harrn, harrn de römschen Börger nix mehr to'n betalen.




#Article 149: Weertschop (273 words)


Weertschop is en tosaamfaten Woort för allens wat mit Produkschoon un Hannel un Deenst to doon hett. Dat sünd Verkoop, Inkoop, Export, Import. 

De Weertschop is dorop ut, dat, wat de Minschen hebben wullt, to maken un praat to stellen. 

Na de Oort ünnerscheedt wi:

De Historie vun de Weertschop fangt al in de Steentiet an, as Minschen sik op bestimmte Saken spezialiseert harrn. Dat eerste Handwark is de Füersteenklopper ween, de fein Warktüüch un Wapen ut Füersteen kloppt harr. Dat kunn jo nich jeden. Un ok bi de Jagd geev dat welk, de dat beter kunnen. Un denn güng dat Hanneln los. De Füersteenklopper geev de Jagers Speere un kreeg dorför Fleesch un Leder. Füersteen geev dat nich överall. Un dor kemen welk op de Idee, as fohrende Höker dör de Welt to reisen un Steen to hanneln. Dat weer al in de Iestiet so wiet.

Na de Iestied güng dat mit de Bueree un dat Veehtrecken los. Un de Hannel güng wieder, besünners as de Minschen Scheep boot harrn. In de Bronzetiet weer de Hannel al över See, dat dat Kopper un Tinn ok to de Lüüd keem. As de Minschen Städer un Rieken optoboen, neem dat Handwark Opschwung. In Manufakturen füng dat denn an, dat se ok gröttere Mengen produzeren deen. 

Geld keem denn wat üm 1000 v. Chr. op. Un dat Geld utleihn. Aver mit richtige Banken güng dat denn eerst üm 1500 n. Chr. los. Un denn neem de Bargbau in dat 17. Johrhunnert Opschwung un later in dat 18. Johrhunnert güng dat mit de Industrie los. Denn kunn veel billiger un mehr produzeert warrn.

Kiek ook bi:




#Article 150: Wiehnacht (1167 words)


Wiehnacht (ok Wiehnachten oder Christfest) is dat Fest vun Jesus Christus siene Geboort. Na den christlichen Gloven heet dat, dat an düssen Dag Gott en Minsch wurrn is. De wichtigste Dag vun dat Fest is de 25. Dezember, man de Fieree geiht al den Avend vörher los. Wenn an den „Hilligavend“ (ok „Hillige Nacht“ oder „Christnacht“ nömmt) an'n 24. Dezember de Sünn ünnergeiht, denn is dat so wiet. In allerhand Staten is Wiehnachten en gesetzlichen Fierdag, faken fangt dor ok die Wiehnachtsferien an. In Düütschland, Öösterriek un Delen vun de Swiez warrt an'n 26. Dezember ok noch de Tweete Wiehnachtsdag fiert. 

Wiehnachten is tohopen mit Paaschen un Pingsten en vun de dree christlichen Hööftfesten (kathoolsch: Hoochfesten) in dat Karkenjohr. Düt Karkenjohr geiht mit de Adventstiet los. De Wiehnachtstiet fangt den na Sünnünnergang an'n Hilligen Avend mit de Christvesper (evangeelsch) oder mit de Christmette (kathoolsch) an. Se geiht toenne an den lesten Sönndag na Epiphanis, dat is de Dag vun de Hillige Dree Königen an'n 6. Januar. Wannehr düsse leste Sönndag na Epiphanias liggt, dat is vun Johr to Johr ünnerscheedlich. Dat hangt dor mit tosamen, wie dat Oosterfest in't Johr liggt. Oostern warrt ja na'n Maand utrekent un liggt jedet Johr anners. 

As Fierdag vun de Kark finnt sik de 25. Dezember to'n eersten Mol in Rom in dat Johr 336. Worüm dat just an düssen Dag fiert warrt, kann een nich genau seggen. De Dag liggt dicht bi den Dag vun de Wintersünnwenn. Dor warrt Jesus siene Geboort verbunnen mit dat Torüchkamen vun dat Licht in de düstern Wintermaanden. Bavenhen is dor in de Antike nu de röömsche Fierdag för den Gott Sol Invictus mit aflööst wurrn. Faken is ok seggt wurrn (besunners in de Tiet vun den Natschonalsozialismus), de Wiehnachtsdag harr wat mit dat germaansche Julfest to doon. Man vun düt Fest is eerst veel later wat to hören. 
     
Hüdigendags fiert Christen un Nichchristen Wiehnachten tomeist as en Fest för de ganze Familie. Dor schenkt de Lüde sik wat. So is dat in evangeelsche Länner al vun dat 16. Johrhunnert af an Bruuk. Bi de Kathoolschen hefft de Kinner fröher jem ehr Geschenken an'n Sünnerklaasdag kregen. Jummers wedder is to de Fieree wat Nees hentokamen. Vun dat 11. Johrhunnert af an geev dat Krüffspelen, Wiehnachtsbööm kemen dor in't 16. Johrhunnert to un de Wiehnachtsmann is dor denn noch in't 20. Johrhunnert tokamen. De Wiehnachtsmann hett den Sünnerklaas un dat Christkind in verscheden Gegenden mit de Tiet an de Siet schaven, oder is dor ok mit tohopenmuddelt wurrn.

To'n eersten Mol is dat Woort Wiehnachten in dat Johr 1170 to lesen: „diu gnâde diu anegengete sih an dirre naht: von diu heizet si diu wîhe naht.“ („De Gnaad keem to us düsse Nacht: Dorüm heet se nu Wiehnacht.“)

Al fröh is seggt wurrn, dat düsse Naam woll al ut vörchristlich Tieden stammen dö: „das dieser heydnisch nam [Ostern] und standt nicht von Petro, sonder von den heyden in das christenthumb ist kommen, wie auch die fasznacht, weinnacht etc.“

De eerste Deel vun dat Woort Wieh, ooldsassisch wîh, bedutt hillig. Dat gifft ok Spraakforschers, de seggt, dat harr mit *wich-a-z to doon, wat dat Partizip passiv vun de Wuddel wîq (wieken) is: Dat düüd denn up en Oppertier hen, wat vun de Heerd afsunnert weer un scholl ok wat mit dat latiensche Woort victima to doon hebben.

Martin Luther hett bi Wiehnachten an wegen dacht (hoochdüütsch: wiegen) un hett dor denn dat Woort Wygenachten vun maakt, „vunwegen dat wi dat Kindeken weegt“. 

Man ok de twete Hälft vun dat Woort „Wieh-nachten“ is gediegen un wiest, dat dat Woort al bannig oolt is. Tacitus hett in siene Germania in dat 11. Kapitel över de Germanen schreven: nec dierum numerum, ut nos, sed noctium computant (Se tellt nich de Dage, as wi dat doot, man de Nachten).

In dat Nee Testament warrt nich vertellt, wannehr Jesus boren is. De eersten Christen hefft dor ok nix vun afwüßt. Man al in dat 2. Johrhunnert warrt dor denn doch na fraagt. Verscheden Gelehrten hefft sik dor den mit ut'neensett. Dor speel de Dag- un Nachtgliekheit in't Vörjohr an'n 25. März en besunnere Rull. De Gelehrten glöven dormols, dat weer woll de eerste Dag vun de Schöpfung ween un ok de Dag, an den Christus storven weer. Vör dat Johr 221 schrifft Julius Africanus, Jesus weer an'n 25. März an't Krüüz slahn wurrn un he weer ok just an düssen Dag tüügt wurrn. Wenn een denn akraat 9 Maanden torekent, denn so möss Jesus ja woll an'n 25. Dezember up'e Welt kamen ween. 

In Ägypten hett Clemens vun Alexandria  an den Anfang vun dat 3. Johrhunnert ganz anners dor över dacht. He meen, Jesus weer woll in de Tiet vun Paaschen na Pingsten boren. In de öllsten christlichen Klenner, de dat gifft, warrt angeven, dat Christus an densülbigen Dag boren un storven is. Dat weer de 14. Nisan vun den jöödschen Klenner. So steiht dat ünner annern in den Oosterkanon vun Hippolyt vun Rom, De pascha computus, to lesen. Düsse kanon is ut dat Johr 222. Hippolyt weet also noch nix vun Jesus siene Geboort an'n 25. Dezember. 

In de Karken vun dat Morgenland in Palästina geev dat de Wiehnachtslesungen ut de Bibel in de drüdde Week na Paaschen, bi de Armeniers weern se up'n 5./6. Januar fastsett un bi de Georgiers up'n 25./26. Dezember. Dat geev also ene Tiet, dor is Wiehnachten in Palästina midden in'n Maimaand fiert wurrn. Dat gifft ok en Bericht vun de Nonn Egeria ut düsse Tieden. Dor schrifft se vun en besunnern Goddesdeenst in de Nacht in de Kark vun Jesus siene Geboort to Bethlehem. Un in dat Museum vun Konstantinopel is en Doos to sehn, dor is en Reliquie in (Enkolpion) un dor is en Krüff up to sehn un de Text, de dor bi steiht, de wiest up den 25. Mai hen. Un en Afschrift vun en ole Liturgie in Palästina hett de Wiehnachtsliturgie ünner den 16. bit 28. Mai stahn (Kluge).

To'n eersten Mol warrt utdrücklich vun Wiehnachten up'n 25. Dezember schreven bi Furius Dionysius Filocalus in sien Chronograph vun 354. De grippt up Borns ut Rom torüch, de ut dat Johr 336 stammen doot. Dor steiht in en List mit de Naams vun de röömschen Konsuln to lesen: „Christus is in de Tiet, as C. Augustus un L. Aemilianus Paulus Konsuln weern, an'n 25. Dezember boren wurrn. Dat weer en Freedag, de 15. Dag vun dat Maandöller.“ Dat warrt avers hüdigendags dor över streden, ob düsse röömsche Born ok echt is, oder bloß namaakt. Jedenfalls is de Text so to verstahn, dat an'n 25. Dezember in Rom Wiehnachten ok as Fierdag fiert wurrn is. Wie lange dat al vör düsse Tiet in Rom so holen wurrn is, kann een hüdigendags avers nich akraat seggen.

To de Wiehnacht heurt dat Evangelium na Lukas, wat dat meist kennte is. Obers ok Matthäus snackt in sien Evangelium vun de Geburt Christi.

In’t 16. Johrhunnert keem denn de Bruuk mit den Dannenboom op. Toeerst in Straßburg. 




#Article 151: Ökelnaam (239 words)


Een Ökelnaam is 'n Naam, den een nich up döfft woorn is. Op Ingelsch heet dat nickname, op hoochdüütsch Spitzname. 

Dat kümmt af un an vör, dat wen sien Ökelnaam beter bekennt is as sien echten Naam. To'n Bispill Hummel. De Waterdräger ut Hamborg weer op Johann Wilhelm Benz döfft. Man vör em weer een Georg Daniel Christian Hummel Waterdräger. Dor harrn besünners de Kinners ook to Benz Hummel seggt un em Hummel, Hummel! achteranropen. Benz harr denn jümmers Mors, Mors! seggt vun wegen dat se sik an'n Mors kleien schullen. Un hüüt noch snackt jedereen vun Hummel, man blots 'n paar Minschen doot weten, dat he Benz heten dee.

In de Dörper Oorssen un Habenhusen bi Bremen gifft dat een ganzen Barg Lüe, de mit Nohnaamen Stehmeier heten doot. Kannst reinweg dör´nanner kaamen. Wenn daar nu ook noch de sülbige Vöörnaamen bi is, kannst de gar nich mehr ut´neen hollen. So gifft dat dree Ewald Stehmeiers. Ut düssen Grund weert Ökelnaams bruukt. Vundage warrt jümmers noch vertellt, dat en Ehpaar mit Naam Stehmeier mol de Ökelnaams Jan Cognac un Anna Likör harr.

Bi de Musikers, de Hip-Hop- un Rap-Musik maken doot, sünd Ökelnaams ganz begäng. So is Jan Philipp Eißfeldt veel bekannter as „Jan Delay“, man ok as „Eizi Eiz“ un as „Boba Ffett“. De bekannte düütsche Rapper Samy Deluxe heet anunforsik Samuel Sorge. Bekannt is he man bloß ünner sien Ökelnaams, as Samy Deluxe, WickedaMC un SamSemilia. 




#Article 152: Bronzetiet (337 words)


De Bronzetiet is de Deel vun de Historie vun de Minschen, wo de Lü dat Warktüüch ut Bronze mookt harrn.

Vör de Bronzetiet weer de Steentiet, besünners de Koppertiet. Later keem denn de Iesentiet. 

De Bronzetiet ward mol na de Prähistorie, mol na de Historie stellt. Kümmt op an, wat de Lü al schrieven kunnen. Besünners ut Europa, dat westliche Asien un Noordafrika kennt wi Överresten vun bronzetiedlich Kulturen. Ok Troja heurt dorto. 

Bronze is en Legeeren ut Kopper un Tinn. Af un an weer ok Zink tomischt. För dat de Lü Bronze mooken kunnen, harrn se al gediegen Metall bruukt, so as Gold un reinet Kopper. För dat Kopper harrn se al leern mööten, woans se dat Metall ut en Steen rutkreegen. Besünners ole Kopperstücken geev dat in Anatolien bi Konya (7. Johrdusend v. Chr) un in Ägypten (Anfang 5. Johrdusend v. Chr.)

Op düsse Technik harrn se den opbaun köönt, dat se ok Legierungen henkreegen. Dat weer toeers in Ägypten, in dat 4. Johrdusend v. Chr.. In China güng de Bronzetied in dat 3. Johrdusend v. Chr. los, al in de Xia-Dynastie.

Mit den Bruuk vun de Bronze geev dat en technologischen Schuuv: Niege Techniken för de Bargwarkens sünd utklamüstert worrn un ok de Verhüttung, vun wegen dat dat Kopper un Tinn nich in gröttere Mengens gediegen in de Natur gifft. 

Mit den Bronzeguss kunnen Saken, so as Warktüüch un Wapens in Serie mookt warn. De Hannel keem op. Schippbu un Seefohrt weurn neudig, dat dat Kopper ut Zypern un Tinn ut Britannien na’n fasten Wall keemen. Bronzesaken weern good as Hannelsgood.

De meesten Lü weern Buurn. Obers in de Bronzetiet keem ok dat Leven in de Stad op. De eersten Staaten keemen op, as Stadtstaaten un - in Ägypten un China - ok as gröttere Rieken.

Un de Lü harrn sik dat Schrieven infallen laten, sünners in China, Ägypten, Palästina (Phönizier) un Mesopotamien.

Ok in Süüdamerika hebbt se al vör Christoph Kolumbus Bronze ut Kopper un Tinn mookt. De öllsten Funnen sünd ut Argentinien.




#Article 153: Tinn (328 words)


Tinn is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit de Atomtall 50, dat to de Grupp vun de Metallen tellt. Dat Atomteken is Sn – afleddt vun’t latiensche stannum, wat Tinn bedüüt. Vun dor kummt ok de Naam Stanniol för dünne Metallfolie, de fröher ut Tinn weer, hüüt aver tomeist ut Aluminium.

Tinn weer al in ole Tieden bruukt, so vun 2500 v. Chr. an. As Bimengen to Kopper, för dat denn Bronze rutkümmt. Un för sick allen. Tinn keem sünners ut Britannien, neemlich ut Cornwall. Aver ok annerwegens geev dat Tinnierzen. 

Tinn is een temlich edlet Metall, wat nich so licht reageert as anner Metallens, ma nich so edel as de Eddelmetallens. Wat opfallt is besünners de laage Smöltpunkt. Dorüm is Tinn een vun de ersten Metallens ween, de de Minschen bruukt harrn, sünnerlich för de Bronze, ober ook för Tellers un Kröög de licht to geeten weern. Un ook as Lot wör un ward dat bruukt, vun de Klemptneree bit na de Elektronik. 

Tinn kümmt besünners as Tinndioxid, SnO2 vör. Dat ward ook Kassiterit naamt un is een tomeist swattbrunen Steen. Dat Tinndioxid ward lütt maakt un denn mit Kohle reduzeert. 

Denn ward dat knapp bet över den Smeltpunkt hitt maakt un fleet denn rut.

Tinn heurt to de veerde Grupp vun dat Periodensystem. Dor is dat denn ünner Kohlenstoff, Silizium, Germanium un vör Blie. Dorum kümmt dat in Verbinnungen tomeist ook in de Oxidationsstufe +IV vör. Tinn as Element is nich giftig, obers Verbinnungen vun dat Tinn könnt giftig sien.

Hüüt ward dat Tinn besünners as Lot bruukt. Vun wegen dat dat so good fleet un denn anner Metallens, sünnerlich Kopper good verbinnen deit. För dat normole Lot ward 30-40 % Blie tomixt. För Elektroniklot gifft dat verscheeden Rezepten, ook mit Sülver. Un för de Klemptneree ward reinet Tinn bruukt: Dat Fittingslot (heet so vun wegen dat dor mit de Fittinge mit dat Kopperrohr verbunnen warn) hett 97% Tinn un blots noch 3 % Kopper.




#Article 154: Upnahm vun ne’e EU-Länner (166 words)


Mit de Opnahm vun ne’e EU-Länner is meent, dat de EU (Europääsche Union) is in ehr Historie faken wassen is un ne’e Länner in de Gemeenschop opnimmt. 

An'n 13. Dezember 2002 worr in Kopenhagen de Upnahm vun teihn Staten in de EU beslaten. De sünd siet den 1. Mai 2004 Leden. Dat sünd

An’n 1. Januar 2007 sünd Rumänien un Bulgarien nee in de EU opnahmen worrn.

De EU ümfaat nu 27 Länner.

De Swiez is en sünnerlichen Fall. Dat Land liggt mittenmang in de EU, as en Insel mit Liechtensteen. Aver dat Volk harr „nee“ seggt. Denn geev dat 'n Slag bilaterale Kontrakten. För de längere Tokumst warrt rekent, dat de Schweizer ehr Menen mol ännert. 

Wat de annern europäischen Länner angeiht, dat kann noch wat länger duern, so as mit Russland, Wittrussland, de Ukraine, Moldawien, Georgien, Serbien oder Noordmakedonien.

To den Anfang weern dat blots sess Leden, de sik mit de Römschen Kontrakten 1957 tosomensluten harrn: Belgien, de Nedderlannen, West-Düütschland, Frankriek, Italien un Luxemborg. 




#Article 155: Europääsche Union (629 words)


De Europääsche Union (Afkörten: EU) is en supernatschonale Organisatschoon, de dör Tosamenslut vun europääsche Staten in Gang kamen is. De EU hett dree Piler: 

Besünners wichtig un utpräägt is de EG. All de Richtlienen un Verornen warrt op de Basis vun den EG-Verdrag (aktuell is de Version vun Nizza) maakt. De EU-Verdrag hett sünnerlich de Tosamenarbeit op de Rebeden vun Justiz, Binnenpolitik, Butenpolitik un Sekerheitspolitik to de Saak. De EU is dat gröttste Weertschopsrebeet vun de Welt, afmeten an dat Bruttobinnenlandsprodukt.

Grünnerleden vun de dree europääschen Gemeenschoppen weren Belgien, de Bundsrepubliek Düütschland, Frankriek, Italien, Luxemborg un de Nedderlannen. Dat weern söss, un vun de Tiet ward ok as dat Europa vun de Söss snackt. Denn sünd jümmer mehr Staten bipetten, kiek dorto bi Upnohm vun niege EU-Länner. 

An'n 1. November 1993 keem de Verdrag över de Europääsch Union to Gülligkeet. In dissen Verdrag vun Maastricht sünd dree Piler vun de EU fastleggt: 

Bi EG un Euratom is de EU en övernatschonal Organisatschoon, bi den tweeten un drütten Piler is dat blots en Tosamenarbeit twüschen de Regeren vun de Leedstaaten. As övernatschonal Organisation is de EU en egen Saak. Se is noch keen Staat, aver mehr as blots en internatschonal Organisatschoon as de UNO. En vullstännigen Staat is se nich, vun wegen dat se nich vun sik ut Kompetenzen an sik trecken kann, wat se dat will. To't Bispeel kann se nich Gesetten för de Polizei maken, vun wegen dat dat nich in ehr Tostännigkeit fallt. Se is aver binah en Staat, to't Bispeel bi de Weertschop un de Umwelt, vun wegen dat se en egen Parlament hett un dat ok wat vörschrieven kann. De Verornen vun de EU mööt aver denn in dat natschonale Recht övergahn, dat dat sien Ornen hett. Aver wenn en Staat dat nich henkriggt, denn ward de EU-Verornen vun sülvst güllig. 

De Europääsch Raat is tosamensett ut de Basen vun de Regeren vun de Leden un de Butenministers. Düsse Raat maakt Leitlienen.

De besteiht ut de Fackministers vun dat Rebeet. Dat heet, för den ECOFIN-Raat sitt de Ministers för Weertschop un Finanzkraam tosamen. Düsse Raat maakt de Richtlienen un Verornen. Dor mutt sik an hollen warrn. 

Dat Parlament snackt över den Huusholt vun de EU un hett bi de Richtlienen un Verornen mit to snacken.

De EuGH is dat böverste Gericht för de EU in EU-Saken. Dor kann sik ok jedeen Börger an wennen, wenn he de natschonalen Gerichten utnütt hett.

De kontrolleert de Finanzen.

An’n 1. Januar 1999 is dat Courant för de EU, de Euro as Bookgeld inföhrt worrn. An’n 1. Januar 2002 geev dat denn Euro as Müntgeld. Dat ole Geld worr umtuuscht. Vun de twölf Staten harrn sik Sweden, Grootbritannien un Däänmark utsloten.

De Europääsch Konvent hett en Europääsch Verfaten utarbeidt, de kümmt aver eerst denn in Gülligkeit, wenn de Staten jo seggt hebbt. 

Liddmaten (blau) un Kandidaten (geel) vun de EU

Över de wiederen Leden kiek na bi Upnohm vun niege EU-Länner.

In de Weertschopspolitik gifft de EU sünnerlich veel Geld ut för de Bueree un de in de Weertschopskraft swacken Rebeden. 42,5 % vun dat EU-Geld geiht in de Subventschonen för de Bueree, 36 % kriegt de swacken Rebeden (Strukturfördern) (Stann: 2003, Born: ). De Strukturfördern hett wat henkregen, to'n Bispeel in Portugal, Spanien un Irland. De Buereepolitik warrt faken kritiseert, vun wegen dat se düür is un ok de Ökologie nich good op de Reken hett. Versöken, dat to ännern, hett dat faken geven. Aver besünners de franzööschen Buern hebbt dat bit nu verhinnert.

Dat gifft 24 offizielle Spraken in de EU, dor schall allens in översett warrn. Un denn de Regionaal- un Minnerheitenspraken, de in de Charta nedderleggt sünd. Regionaalspraken sünd to’n Bispeel Plattdüütsch, Freesch, Sorbsch un Katalaansch.

För dat Översetten vun de EU-Begreep gifft dat Eurodicautom.




#Article 156: Kopenhagen (104 words)


Kopenhagen (däänsch:  [], in bit in dat 19. Johrhunnert gültig Rechtschrieven Kjøbenhavn) is de Hööftstadt vun Däänmark un dat kulturelle un wertschapliche Zentrum vun dat Land. De Stadt is Sitt vun dat Parlament (Folketing) un de Regeeren, as ok Residenzstadt vun de däänsch Königin Margrethe II.

De Stadt liggt op de Insel Seelann, wat in'n Osten vun Däänmark is. Kopenhagen hett 632.340 (Stand: 2020) Inwahner up en Flach vun 86,2 km². In'n Ballungsruum Kopenhagen (Hovedstadsområdet) bedrocht de Inwahnertall 1.330.993 (Stand: 1. Januar 2020).  Kopenhagen hett völ Paläste, den Vergnögenspark Tivoli un en groot Hoben. Över de Öresund liedt de Öresundbrüch nah Malmö in Sweden.




#Article 157: Tietrebeet (137 words)


De Eer is in 24 Tietrebeden indeelt. De gaht ründ um den Globus un treckt sick vun den Noordpool bet na den Süüdpool. Vun Oost na West sünd dat 24 Tietrebeden. In een un dat sülve Tietrebeet gellt jümmers de sülve Tiet. 

Internatschoonal wartt de Tiet na UTC angeven. Dat is de Universal Time Coordinated. Dat is dat sülvige as de ole Greenwich Mean Time (GMT). Jedeen Tietrebeet het sien Afwieken in Stünnen vun de UTC.

De Nedderlannen, Düütschland, Däänmark, Polen un wat dor süüdlich un nöördlich vun liggt, sünd in dat Tietrebeet vun de Mitteleuropäisch Tiet. De wiekt +1 Stünn vun de UTC af. Dat kümmt dorvun, dat dat Rebeet wieder in’n Oosten liggt as Greenwich un von düttwegen geiht de Sünn fröher op. In’n Sommer, wenn de Sommertiet is, denn sünd dat +2 Stünnen Afwieken.




#Article 158: Bardörp (490 words)


Bardörp is en Stadtdeel un togliek een vun de söven Bezirken vun Hamborg. 

Bardörp (up hochdüütsch Bergedorf) weer freuger en sülvsstannig Stadt. Dat Stadtrecht kreeg Bardörp al 1275. 1420 keem de Stadt ünner de Regeren vun Hamborg un Lübeck togliek. Dat güng so as gemeensom regern bit to den 31.12.1866. Denn heur Bardörp blots noch to Hamborg.

De Stadt Bardörp is nu de zentrale Deel vun den Bezirk Bardörp, wo ok Lohbrüch un de Veer- un Marschlanne to heurt.

Un dat sünd 
in de Veerlannen: Oolgamm, Corslok, Karkwarder, Neegamm und

in de Marschlannen: Allermöh, Billwarder, Moorfleet, Ossenwarder, Reitbrook, Spodenlann un Totenbarg. Un siet 1.1.2011 Neeallermöh.

Mittenmang liggt dat Slott Bardörp in sien Park, wat een Waterslott is un vondaag as een Heimotsmuseum bruukt ward.

Bardörp is al siet 1842 an de Isenbohn anslaten. Hüüt geiht vun den Bardörper Bohnhoff de S-Bohn un ok de Ferntöög; vun den oolen Bohnhoff Süd fohrt aff un an ok noch de Museumsbohn mit den Damptoch no Geesthacht. Mannicheen Dag fohrt dor aver ook de Toch mit den Atomschiet lang. De Ennsteed dor is Krümmel. Een vun de öllsten Bohnhöff in Dütschland steiht ok in Bardörp, man dor is hüt een Theoter binnen.

De lüttje Fluss, de dörch Bardörp geit, is de Bill. De kummt ut den Sassenwald und un geit in de Elv. Mittenmang in Bardörp is de Bill opstoppt, wiel anners dat Slott drüchfallen deit. Een Deel von dat Water löppt in’t „Schippwater“ un vun dor de „Doove Elv“ daal. De anner Deel geit dörch een Piep ünner de Straten vun Lohbrüch un kummt denn kort för de Heckkoten wedder an ’t Licht un geit denn döch Billwarder no de Elv. Een lütten Hoben gifft dat ook in Bardörp, dor hebbt se freuer Steen un Holt schippert. Hüt liggt door de Barkassen för de Elvschipperee un een poor Freetiedschipper hebbt eer Scheepen ook dor liggen.

De gootkennte Musiker Johann Adolf Hasse is in 1699 in Bardörp boorn worden, dat Huus, wo sein Moder daalkamen is, steit hüüt noch biesiet von den Bardöper Kark.

De Stadt hett noch een Slag ole Hüüs un süht scheun ut. Toon Bispeel:
 
De „Willersche Koot“ is 1750 boot worn un heurt hüüt noch de Familie Willers to un door is een Kröger binn. In düsse Huus geev dat freuer een Looden, vun Emma Anna Christine Willers bedreeven. Dorvon kummt de Begreep „Tante Emma Loden“ aff. De oole Baas vun de Bundsregeren, Helmut Schmidt, hett sogor vun düsse Huus in een Rääd bi de Versammeln vun de Düütschen Verköpers snackt.
 

Bardörp heet woll ook Bardörp wiel dat an een, obers ook op ‘n Barg liggt. Un dat gift ok een Pfingstbarg un een Doktorbarg. Op den Barg, den Gojenbarg, gift dat sogor een Hevenkiekeree.

Een Floogplatz het de Bezirk Bardörp ok, de liggt in Bobarg. Dor kummt man bloots Seilfleegers up un dool.

Dat is een Heimat-Museum in Veerlannen.

Und dat sind Billers vun de Hevenkiekeree op den Gojenbarg:




#Article 159: Wetenschop (222 words)


Wetenschop is all dat, wat de Minschen rutkreegen hebbt över Minsch un Natur as ok dat Ünnersöken vun Tosamenhäng un Saken, de opstunns noch nich verstahn warrt. Ne’et Weten kriggt de Wetenschop dör de Forschung. Wat dormit rutfunnen warrt, mutt denn so opschreven warrn, dat annere Lüüd dor ok rankümmt. Dat heet sünners in Böker un wetenschoplich Tiedschriften. Sünners wichtig is bi’t Forschen de Bewies. Een kann nich blots vertellen, wat he utfunnen hett, man he mutt ok verkloren, woans he dorop kamen is un dat all’ns mit dat Weten tohopenpasst, wat dat al gifft. Dör de Lehr warrt dat Weten wiedergeven, sünners an de Universitäten. 

För de Wetenschop hett sik – as dat Karl Popper formuleert hett – inbörgert, dat 

Wetenschoplich Arbeet mutt sik an sünnere Kriterien hollen:

Wetenschop geiht faaken na düsse Schritt för sick:

De modernen wetenschoplich Methoden gaht trüch op Francis Bacon. 

In de olle Tiet weer de Indelen na de söven Künst (lat. Artes). Dor weer ok de Astronomie bi, de fröher ok de Astrologie as Deel harr. De annern Künsten weren Gramatik, Rhetorik, Dialektik, Arithmetik, Geometrie un Musik.

Ok in de anfangen Niege Tied weer Wetenschop noch nich so opdeelt as hüüt. De Wetenschopler harrn sick üm verscheden Rebeden kümmert, so as Leonardo da Vinci un Gottfried Wilhelm Leibniz.

Hüüt warrn de Wetenschoppen faaken so indeelt:




#Article 160: Esperanto (301 words)


Esperanto is en Spraak, de in dat Johr 1887 plaant worden is. De Dokter för Ogenheelkunn Ludwik Lejzer Zamenhof, de in de domalig Russland leevt hett, konstrueerde en Grammatik mit blots 16 Regeln. Esperanto is en egen Spraak, man de Wöör sünd sünnerlich ut dat Latien nahmen oder ut Dochterspraken vun’t Latien (de romaanschen Spraken Franzöösch, Italieensch, Spaan’sch un Portugees’sch, man ok welke ut Hoochdüütsch, Engelsch, Greeksch un annere Spraken.

Esperanto warrt regelmatig opschreven. Dor gifft dat en Alphabet bi, wat anners is as dat nedderdüütsche Alphabet: 

Grote Bookstaven: 

Lütte Bookstaven: 

Dat Esperanto is logisch konstrueert, met ganz wenige Regeln, de olle sünner Utnaamen gellen. Dorüm is et bannig veel lichter to lehren as natüürlich gewassene Spraaken.

Anners as de mehrsten Plaanspraken is Esperanto nich blots en Projekt bleven. Dat gifft nu in de hele Welt Minschen, de Esperanto snacken un schrieven doot.

Zamenhof hett nich an sien Recht an de Spraak fasthollen. So kunn se vun Anfang an vörankamen dordörch, dat se bruukt warrt, so as annere Spraken ok.
De Spraak hett sik bannig entwickelt, över de Basis is stabil, so dat man de ole Texten vun Zamenhof ümmer noch perfekt verstaht.

De Besünneren Bookstaven sünd doföör do, om de Kombinatschonen to vermeden, de in’t Hoochdüütsche bruukt warrt, om Luden eenfach to schrieven, för de dat latinsche keen eigen Bookstaven hett (so as de Ümluden ä, ö un ü en dat Hoochdüütsche):
Ĉ  staats tsch – Ĝ  staats weeket dsch – Ĥ  staats ch – Ĵ  staats weeket sch as en dat franse Garasch – Ŝ  staats sch – Ŭ  kottet, verbunnenet u

Düsse besünneren Bookstaven kann man mit alle Programme schrieven, de Unicode schrieven künnt. In de Esperanto-Wikipedia schrievst du eenfach Cx staats Ĉ, Gx staats Ĝ un so wieder. Na den spiekern sühst du denn de richtige Esperanto-Bookstaven. 




#Article 161: Gröönkohl (338 words)


Gröönkohl (in Bremen un in't Brunswieksche seggt een ok Bruunkohl dorto, in't Hümmling man Kool) Brassica oleracea 'var' sabellica' L. is en Plant ut de Familie vun de Kohlplanten (Brassicaceae). He warrt as Grööntüüch in de Landweertschap op grote Feller trocken, aver ok in’n Goorn. 

De Gröönkohl is sünners in Noorddüütschland een vun de Natschonaleten. Goden Gröönkohl mutt toeerst Fröst hebben, anners smeckt he nich. Dorüm is de Gröönkohlsaison ok in’n Winter. Hüdigendags wurd de Gröönkohl aber ok dör en groot Gefreerschapp transporteert und denn is dat dat sülvig, as wenn he Fröst afkregen hett. Bruunkohl het ok dorum, wiel he in dissen Fall so lang kokt wurd, bit he bruun wurd.

To den Gröönkohl höört röken Fleesch dorto. In dat Rebeet vun Bremen un üm rum warrt de Pinkelwust dorto eten, de mehrst blots ut fetten Speck un Havergrütt is. Dorüm heet dat door „Kohl un Pinkel“.

För dat Kaken vun den Kohl bruukt een en bannig groten Pott, best geiht en Grapen. Dor kümmt Smolt rin. To dat Smolt denn en groten, in lütte Stücken sneden Zibbel. Jümmers rühren bit de Zibbelstücken dörsichtig sünd. Denn kümmt de tweemol waschen Gröönkohl rin. De warrt in den Pott mit en scharp Mess lütt sneden. Denn kümmt Brüh rin, dat nix anbrennt. Dat dat later ok smeckt, kümmt en lütt beten mahlen Peper rin, en lütt beten Solt un good röken Buukfleesch, Mettennen un Kassler. Allens good dör un dör röhren. Havergrütt (gifft dat in’t Reformhuus) mutt ok rin. Se bindt den Kohl un maakt em sämig un let em en beten na Nött smecken. In Bremen kümmt dor denn ok noch „Wunnerpeper“ (Piment) mit bi. Gröönkohl smeckt beter, wenn he jümmers wedder opwarmt warrt. Un för dat Fleesch kümmt Semp dorto.

In’t Mönsterland un anslutend in Neerlaund warrt de Gröönkohl, ok „Moos“ nöömt, an’n levsten mit Eerdappels trech maakt. In dat Norden vun Neerlaund nöömt se dat „Mous“. In Sleswig-Holsteen un Noordneddersassen sünd ok solten un söte Braatkantüffeln begäng. De söten Braatkantüffeln warrt in Zucker anbraat un karameliseert.




#Article 162: Navigatschoon (118 words)


Navigatschoon is dat Lenken vun een Fohrtüüch to een Oort wo ji hen wullt. Dat Woort Navigeern
kümmt ut'n Latienschen navigare: schippern, navis: dat Schipp. Wenn ji navigeern wullt, hebbt ji dree Opgaven:

Dat kunn een Kurs för een Schipp, Floogtüüch oder en anner Fohrtüüch sien.

Navigatschoon is ok de Technik un Wetenschop, de sik mit de Ortung befaten deit, nämlich to'n Biespeel dormit, rut to kriegen, wat in een Ogenblick de Loog, de Hööchd, de Snelligkeit
un de Richtung vun en Fohrtüüch is.

Toeerst is de Navigatschoon för de Seefohrt bruukt wor'n.
Ober hüüt ward Navigatschoonscomputers nich nur dor för insett,
sonnern ok in'n Stratenverkehr un' bi de Landvermeters (Geodäsie).

Kiek ok an: Nautik, Luftfohrt, Ruumfohrt, Schipperee




#Article 163: Aalsupp (364 words)


De Aalsupp is een norddüütsche, besünners Hamborger Spezialität. Gifft ober ook hollandsche, Bremer, Holsteener und Mekelnborger Variantens. 

De Naam kümmt dorvun, dat dor allens rinkümmt, was so in de Keuk is, dat kann, mutt obers nich, ok Aal sien. För dat de Söödlanner nich anfangt to muulen un vun wegen dat dat ok beter smeckt, kümmt hüüt tomeist obers doch wat Aal rin. Tomeist is dat rööken Aal, af un an ok kaakten oder braten Aal. De Aalsupp is een sülvstannig Haupteeten. 

De öllste opschrewen Naricht kümmt ut een Keukenordnung vun dat Hamborger Hillig-Geist-Hospital ut dat Johr 1756. De Encyklopädie vun Johann Georg Krünitz ut 1782 seggt, se is een Gericht für gemeine Leute un twors an denen Orten, wo diese Fische in Mengen anzutreffen sind. 

De Landphysikus Rambach beschreew 1801 dat Rezept as so abentheuerlich, daß sie einem Ausländer fast ebenso lächerlich seyn muß als das Rezept zur römischen Suppe des Doktors im Peregrin Pickle... Dieß Gemenge ist für den Hamburger ein äußerst wohlschmeckendes Gericht, und wird deswegen gewöhnlich allein, ohne weitere Zukost aufgetragen. So mannigfaltig ihre Zusammensetzung ist, so habe ich noch niemals Nachtheil von ihr gesehn, ob sie gleich immer bis zum Uebermaß gegessen wird. 

Vun düsse Tied an keem de Aalsupp to den Status as Lief- un Mogen-Eeten vun de Norddüütschen. Dat Holsteinische Idiotikon vun 1801 (Autor: Johann Friedrich Schütze) wiest ut: Bei den Aalsuppenschmäusen, welche von den Holsteinischen städtischen und ländlichen Gastwirthen nach der Art der Picknicks für männliche Gäste angestellt werden, ist die Aalsuppe das Hauptessen.

Grunnlaag vun de Aalsupp is een op den Knaaken kaakte Fleeschbrüh. De ward mit Suppengreun un Backbeern fein mookt. Vun de Backbeern mutt dor so veel rin, dat de Supp lütt beten sööt smeckt. Beten Zucker kann dor noch to. Denn kümmt Eddig rin, dat de Smack sööt un suur ward. Denn köönt ook noch Mehlklüten rin. 

Wat rin mutt, is dat Aalkruut, een Mixtur ut verscheeden aromatische Gewürze. Welk dat sünd, steiht nich fast, sünnern hangt vun de Region un den Smack af. To dat Aalkruut heurt besünners: Thymian, Mairaan, Peersill, Salbei und Bohnkruut, ok Bruunsilken, Estragon, Portulak, Sellerie, Kerbel, Mint, Dill, Melisse, Suuramper, un Tripmadam. 

Een vun de velen Rezepten:




#Article 164: Auerk (3295 words)


Auerk is de Kreisstadt vun den Landkreis Auerk in Oostfreesland in' Noordwesten vun Neddersassen. Auerk is de tweetgröttste Stadt vun Oostfreesland - sowohl nah Inwahners (achter Emden) as ok nah de Flach (achter Wittmund). Mit rund 40.000 Inwahners is Auerk en sülvstännig Gemeend un wurrd in de Ruumordnung vun dat Land Neddersassen as Middelzentrum führt.

Auerk weer in de Loop vun de Johrhunnerte nahnanner de Residenz vun de oostfreesch Fürsten, de Sitt vun de preußisch, hannobersch un weer preußisch Verwalten in Oostfreesland. Ok nah den  Tweeten Weltkrieg weer de Stadt Sitt vun den glieknamigen Regeerensbezirk bit de mit de Regeerensbezirken Ollnborg un Ossenbrügge to'n Regeerensbezirk Werser-Eems verschmüllt (1978) wurr un de 2004 ganz uplööst wurr. Ut disse Traditschoon spiest sück de Sülvstbeteken vun Auerk as heimlich Hööftstadt vun Oostfreesland.

Auerk is bit hüüd Sitt vun tallriek Behörden, dorünner ok Bunds- un Landsbehörden. In de Auerker Blücher-Kaserne is de 4. Luftwaffen-Division vun de Bundswehr to Huus. Buterdem het de Ostfreesch Landschap, dat Kulturparlament vun Oostfreesland, in de Stadt ehrn Sitt.

Nah den Tweeten Weltkrieg hett sück in Auerk so nah un nah en Industrialiseeren vulltrucken un dormit en Wannel weg vun en rein Beamtenstadt. In de 1990er Johren wurr dat besünners dör den Upstieg vun den  Windenergieanlagenhersteller Enercon düütlich, de mittlerwiel mit mehr as  2.800 Beschäftigten de gröttste private Arbeitgever vun de Stadt is un in Auerk sien Sitt hett. 

Siet 2004 is Auerk berechtigt, tweesprakig Oortschiller in hoochdüütsch un plattdüütsch uptostellen. 

Auerk liggt midden vun de Oostfreessch Halfinsel un hett en Flach vun 197,25 Quadratkilometern bi en Noord-Süüd-Utdehnen vun 16 Kilometern un en Oost-West-Utdehnen vun 19 Kilometern.

Dat Intoogsrebeet reckt düütlich över de Stadt rut. Sowohl de Auerker Behörden as okr de Ünnernehmen beschäftigen nich blots Arbeitnehmer ut de Stadt un de direkt Ümlandgemeenden, sonnern ok vun wieder her. Ok as Inkoopsstadt strahlt Auerk  – besünners dör sien zentraal Laag binnerhalv vun Oostfreesland bedingt  – wiet över de Stadt un hör unmittelbor Nahbergemeenden ut.

Auerk wurrd in de Ruumordnung vun dat Land Neddersassen as Middelzentrum führt. En Upstuufen to en Middelzentrum mit böverzentraal Deelfunktschonen, as se 2007 de Nahberstadt Emden kreeg, wurr vun de  Raatsmehrheit un den Börgermeester fordert, aber vun dat Land torüchwiest. Ok hett dat Land den Vörslag aflehnt, dat Auerk,  Leer un Emden en gemeensam Middelzentrum mit böverzentraal Deelfunktschonen billen.

Dat middlere Ostfreesland weer fröher starker vun Mooren bedeckt, as dat aktuell Landkoorten erahnen laaten. Tüschen den Leegmooren an' Rand vun de Geest un vör allen up de  Scheitellagen vun den Oostfreeschen Geestrügg befindlichen Hoochmooren wurrn sandig Geestdörraagen vun de Grundmoräne för Siedelsgsrünnen bruukt. Up so en, etwa dree bit negen Meter över den Meeresspegel, liggt de Auerker Karnstadt. 

Geest un Moor prägen wiet Deelen vun dat, dat to meest dree Veertel landwertschaplich bruukt wurrd. Auerk hett todem  – in' binneroostfreesschen Vergliek – en överdörsnittlich groot Waldflach. Good en Teihntel vun de Stadtflach is bewaldet, wat Auerk nah de Samtgemeend Haag un de Nahbargemeend Freebörg to de oostfreesch Kommune mit den darthööchsten Waldandeel an de Gesamtflach maakt. Neben Forsten maken ok  Wallheech en Gooddeel vun den Boombestand vun de Stadt ut. Se prägen de Landschap in de up de Geest liggend Butenberieken vun dat Stadtrebeet.

De Nahbergemeenden (in' Klockricht, anfangend in' Westen) sünd Süüdbrookmerland un Grootheid (beid Landkreis Auerk), Eversmeer, Westerholt, Neeschoo un Blombarg (all Samtgemeend Holtriem in' Landkreis Wittmund), Dunum (Samtgemeend Esens in'  Landkreis Wittmund), de Kreisstadt Wittmund sülvst as ok Freebörg (Landkreis Wittmund) un toletzt noch Wiesmoor, Grootfehn un Ihl (wedderum all in' Landkreis Auerk). Auerk is dormit de Kommune mit de meest Nahbergemeenden in Oostfreesland. Dat gellt ok denn, wenn de Liddmaatsgemeenden in de nömmt Samtgemeenden nicht eenzelt tellt wurrd.

Dör de Gemeendrebeetsreform 1972 sünd völ ehmalig sülvstännig Gemeenden in de Stadt Auerk ingleedert wurrn. De nee Oortsdeelen billen Oortsräde, in de de öörtliche Belange vertreden wurrd.

De Bevölkerungsdicht in de Stadt Auerk is – en Utwirken vun de Kommunalreform – bannig ungliek verdeelt. In' Stadtkarn, de bit 1972 de Stadt Auerk dorstellen dee, is en Bevölkerungsdicht vörtofinnen, de grootstädtisch Niveau hett: mehr as 2.000 Inwahner pro Quadratkilometer. An dat anner Enn' vun de Skala reckt de vun Wald, Moor un landwertschaplich bruukt Flachen präägt Stadtdeel Brockzetel mit rund 20 Inwahners pro Quadratkilometer nich mal en Elftel vun den bundsrepubliekaanschen Dörsnitt.

Stand: 31. Dezember 2005

Auerk liggt in de gemäßigten Klimazoon. Dat Stadtrebeet steiht hööftsächlich in' direkten Infloot vun de Noordsee. In' Sömmer sün de Temperaturen an' Dag faken deeper, in' Winter faken höhger as in dat wiedere Inland. Dat Klima is insgesamt vun de middeleuropäisch Westwindzoon präägt. Klimatisch beünnere Verhältnisse herrschen hengegen in de Hoochmoor-Rebeeden, de sück vör allen in' Oosten un Süüdoosten vun dat Stadtrebeet befinnen. Wegen de Ünnergrundverhältnisse in en Regenmoor sünd de Temperaturünnerscheeden tüschenTag un Nacht extrem. In' Sömmer kamm dat över Dag to düchtig hooch Temperaturen an' Grund kommen, so dat Moorbrände entstahn könnt. Todem sünd de Moorgegenden düchtig völ nebelintensiver as de Ümgegend.

Nah de Klimaklassifikatschoon vun Köppen befind sück Auerk in de Indeelen Cfb.

Dat dörsnittliche Johrestemperaturmiddel liggt bi 8,4 °C. De warmste Maand is de Juli mit en Maandtemperaturmiddel vun 16 °C. De koldste Maand is de Januar mit 1,0 °C in' Dörsnitt.

De Nedderslagsmenge binnerhalv vun en Johr liggt in Auerk bi knapp 830 mm. De meest Regen kummt in' November rünner mit 84,4 mm, de regenarmste Maand is de Februar mit 43,1 mm.

In't Johr schient in Auerk de Sünn all tosommen good 1.455 Stünn, wat en Middelwert vun good 121 Stünn pro Maand ergifft. In' Mai gifft dat mit 205 Stünn Sünnschien de meeste Sünn. Dat Gegendeel is in' Dezember. Denn schient de Sünn blots 29 Stünn lang.  

De angeven Werte betrecken sück up dat langjohrig Middel vun de Johren 1961 bit 1990. 

In Auerk gifft dat en Völtall vun Natuurschuul- un Landschapsschuulrebeeden as ok Natuurdenkmalen. Dat siet 2007 ünner Natuurschuul stahn un rund 279 ha groot Natuurschuulrebeet Kollrunger Moor befind sück up dat Rebeet vun de Stadt Auerk un de Nahbergemeend Freebörg (Landkreis Wittmund). Dat is Deel vun dat Fauna-Flora-Habitat-Rebeet „Kollrunger Moor und Klinge“ un ümfaat sowohl Resthoochmoorflachen as ok weddervernässte Rebeeden nah den Törfafbau. 171 ha groot is dat NSG Brockzeteler Moor dicht bi. Dat steiht siet 1986 ünner Natuurschuul. In' Noordwesten vun dat Stadtrebeet hett Auerk Andeel an dat 1.180 ha groot Natuurschuulrebeet „Ewiges Meer und Umgebung“. Dat Meer sülvst liggt up dat Rebeet vun de Nahbergemeend Eversmeer. Dat steiht siet 1990 ünner Natuurschuul un is Deel vun dat FFH-Rebeet „Ewiges Meer, Großes Moor bei Aurich“ un vun dat EU-Vagelschuulrebeet „Ewiges Meer“. Inrahmt wurrd dit Natuurschuulrebeet vun dat Landschapsschuulrebeet Berumerfehner-Meerhusener Moor (1726 ha). Dat is siet 1973 schuult. All siet 1966 steiht dat 871 ha groot  „Egelser Wald und Umgebung“ ünner Schuul. Süüdlich vun den Stadtdeel Schirum hett Auerk Andeel an dat 833 ha groot LSG „Ihlower Forst und Niederung des Krummen Tiefs“, dat siet 1986 schuult is. Dorto kommen lüttgere Landschapsschuulrebeeden: Upstalsboom und Umgebung (6,4 ha, seit 1965), Wilhelminenholz (3,2 ha, siet 1964), Popenser Gehölz und Umgebung (15,6 ha, siet 1972) un Am Forstamt Sandhorst (8,5 ha, siet 1969). Siet 1986 steiht en 4,9 ha groot Amphibienbiotop in Brockzetel as Natuurdenkmal ünner Schuul. To de beid öldste Natuurdenkmalen (Ünnerschuulstellen 1941) hörrn dat Grootsteengraff Tannhuusen un de Lindenallee up den Auerker Stadtwall. De Linden- un Bökenallee an de Esenser Straat is siet 1969 as Natuurdenkmal schuult, de Bökenallee Moltkebahn siet 1983. Dorto kommt en Reeg vun wiederen Solitärbööm in dat Binnenstadtrebeet as ok in de Butenberieken vun de Stadt.

De Historie vun Auerk lett sück bit in dat 13. Johrhunnert torüchverfolgen. De Oorsprungssiedlung  Aurechove wurrd eerstmalig in en freesch Rechtsupteken ut dat Johr 1276, den  Brookmerbreef, nömmt. De öldste Siedensspoor in de Auerker Karnstadt (Gefäß-Brookstücken) stammt ut dat 9. Johrhunnert un wurr 2009 bi Utgravungen opdeckt.

Se leeg um de Lambertikark herüm, de vun Grafen Moritz von Ollnborg stift un den Hilligen Lambertus, den in dat Johr 703 dood maakt Bischop vun Maastricht, weeht wurr. Hör wuchtig Karktoorn, de sück in hüüdig Form siet 1662 wiest, is en vun Wohrteken vun de Stadt.  

In dat laat Middelöller geev dat en Tiet de vun Konflikten vun mehreren Hööftlings-Familien präägt wurr, de eerst to Enn' gung, as sück um 1350 de Cirksena dörsetten kunnen, dat latere Grafen- und Fürstengeschlecht. De hebbt eerst in Emden ehrn Sitt harrt, hebbt ehr Hoff  aber 1561 nah Utnannersetten mit Repräsentanten vun de Habenstadt nah Auerk verleggt. 

Nah dat Utstarven vun de Cirksena hebbt de Preußen de Herrschap över Oostfreesland övernommen. An' 7. Juni 1744 wurr Auerk ahn Wedderstand vun 500 preußisch Suldaten un Beamten besett. An' 23. Juni hett dat Land de preußisch Kroon huldigt. Auerk bleev Sitt vun de Landsbehörden, kreeg en Kriegs- un Domänenkamer un wurr Regeerenshööftstadt vun de preußisch Provinz Oostfreesland. 

In de napoleoonsch Tiet hebbt tonächst holländsch, later franzöösch Suldaten de Stadt besett. Oostfreeskland wurr as „Departement de l’Ems-Oriental“ („Osterems“) dat franzöösch Kaiserriek angledert. Auerk werr Sitt vun den böversten franzöösch Beamten, den Präfekten.

Nah den Wiener Kongress wurr de Stadt mit Oostfreesland to dat Königriek Hannober toslahn, full denn nah den Düütschen Krieg 1866 weer an Preußen. Ehr Status as Verwaltenszentrum vun Oostfreesland kunn Auerk ünner de verscheeden Herrschapen erhollen. To en Industrialiseeren keem dat aber in de Tiet nich. Wertschaplich bleev de Stadt vun hör Stellung as bedüüdend Veehhannelsplatz präägt, de se siet dat 14. Johrhunnert immer wieder utbauen kunn. 

In dat 20. Johrhunnert kreegen de Natschonalsozialisten af Midden vun de 1920er Johren immer mehr Toloop. Bi de Rieksdagswahlen 1932 hebbt 44,2 % vun de  Stimmberechtigten in' Regeerensbezirk Auerk de NSDAP wählt. De Wahlen van 1932 un 1933 weeren to glieker Tiet ok dat Enn' vun de jung Demokratie. För Jöden, Kommunisten un anner de nee Machthevers nich genehme sellschopplich Gruppen fung en Tiet vun dat Utgrenzen, de Verfolgung un den Mord an. Vun groot Bevölkerungsschichten wurrn de Natschonalsozialisten aber begeistert begrööt. In de Folgejohren keem dat to eenig Grootveranstaltungen in Auerk mit mehreren Duusend begeistert Tokierkers.

In de Nacht van' 9. up den 10. November 1938 keem dat ok in Auerk to de vun de Rieksleitung vun de Natschonalsozialisten befohlen Utschreitungen gegen den Jöden, de later as  „Reichskristallnacht“ oder Novemberpogrome 1938 betekent wurrn. Twee Johr later wurr de Stadt as judenfrei meld.

Wiels den Tweeten Weltkrieg bleev Auerk vun grötter Luftangreep. Dremal wurr de Stadt bombardeert. Dorbi keemen all tosommen 17 Minschen to Dood un 24 wurrn verletzt. De gröttsten Schäden sünd an' 27. September 1943 entstahn, as dör Spreng- un Brandbomben 30 Hüüs kumplett kört gungen, 180 swoor und 285 licht beschädigt wurrn. Alleen an dissen Dag keemen 13 Minschen to Dood un 18 wurrn verletzt. 

Nah 1945 wurr de Stadt vun völ Flüchtlings bevölkert. Har se bi Kriegsutbröök  7.089 Inwahner, weer de Tall Enn' 1945 all up 10.350 ansteegen.

An' 1. Juli 1972 wurrn in' Rahmen vun de kommunal Rebeedsreform in Neddersassen völ hüüdig Oortsdeelen to dat Stadrebeet Auerk toslahn. Dör de Ingemeenden vun wiet Deelen vun dat hüüdig Stadtrebeet hett sich de Inwahnertall vun Auerk um etwa dat Düppelte vun sien vörherig Grött un hett de de 30.000-Inwahner-Marke düütlich överschreeden. Siet de Kommunalreform is Auerk somit nah Inwahner de tweetgröttste Kommune vun Oostfreesland. 

In de 1990 Johren fung 1984 de Upstieg vun dat grünnd Windenergieanlagenherstellers Enercon, de binnerhalv vun twee Johrteihnten nah sien Grünnen to en Industrieunternehmen mit en veerstellig Mitarbeitertall in Auerk heranwuss.

Över de Düüden vun den Stadtnaam gifft dat verscheeden Hypothesen. Entweder he is en Person (Affo, oostfreessch Vörnaam) un sien Besitt (Riek) totoordnen oder he betreckt sück up en Waterwark an de fruchtbor, waterriek Neederung vun den lütten Stroom Aa (oder Ehe), an de de Stadt erricht wurr. Bekannt sünd de Schrievwiesen Aurichove, Aurike, Aurikehove, Auryke, Auwerckhove, Auwerick, Auerk, Auwerck, Auwreke, Awerck, Awreke, Awrik, Auwerich un Aurickeshove.

De Stadt Auerk tellt hüüd good 40.000 Inwahner, weer um 1900 noch en lütt Stadt vun etwa 5.000 Inwahner. En wesentlich Schuuv in de Inwahnerentwicklung ergeev sück nah den Tweeten Weltkrieg, as völ Flüchtlings ut de fröhere Oostrebeeden vun dat Düütsch Riek upnommen weern. De Inwahnertall vun Auerk leeg 1945 temelk genau um 50 Perzent höhger as 1939. En tweet Schuuv in de Inwahnerentwicklung geev dat dör dat Ingemeenden vun völ lütt Umlandgemeenden in' Rahmen vun de Kommunalreform in Neddersassen 1972.

De Tonahm vun de Inwahnertall siet 1990 ergifft sück to'n Eenen ut Personen, de ut de nee Bundslänner nah Aurich trucken sünd, noch mehr aber ut Laatutsiedlers, de in Auerk en nee Heimat funnen hebbt. Siet Enn' vun de 1990er Johren liggt de Inwahnertall vun Auerk recht konstant bi en beeten wat mehr as 40.000. De Gebortensaldo is siet Anfang vun dat 21. Johrhunnert negativ, wurrd aber dör Totrecken weer utgleeken. Dorbi spelen Ruheständler ut anner Regionen vun Düütschland, de hör Levensavend in Oostfreesland verbringen will, en wichtig Rull.

De Auerker Bevölkerung is överwiegend protestantisch. De Landkreise Auerk un Wittmund hebbt de hööchst Andeelen an Lutheranern an de Gesamtbevölkerung in ganz Düütschland. De liggt bi rund 85 Perzent vun de Inwahner. 

Dennoch präägt, as in dat övrige Oostfreesland, Völfalt dat religiöös Leven vun de Stadt. Neben de lutherschen Gemeenden gifft dat in Auerk ok de kathoolsch St.-Ludgerus-Gemeend, de reformeerte Kark, de neeapostoolsch Gemeend un dorneben noch völ Freekarken. Siet Midden vun de 1990 er Johren hebbt sück in de Stadt ok völ Muslime daallaaten. En jöödsch Gemeend gifft dat siet de Tieden vun den Natschonalsozialismus nich mehr. 

De Evaangelsch-lutherisch Kark in Auerk harr lang Tiet blots en Goddeshuus, de Lambertikark. Nahdem de Stadt in Folge vun den Totoog vun de Verdreven nah den Tweeten Weltkrieg bannig anwuss, wurr dat bald notwennig, dat karlich Leven nee to ordnen. In eenzelt Oortschapen vun de Stadt wurrn bald nee Karkengemeenden grünnd. De Karkenkreis Auerk, to de ok wiet Rebeeden in dat zentraal Oostfreesland tellen, is mit mehr as 75.000 Liddmaaten, de tweetgröttste Karkenkreis vun des Landskark.

Neben den Lutheraners gifft dat in Auerk siet de franzöösch Besetten en evangeelsch-reformeert Karkengemeend. De Gemeend entstunn dör de Ansiedlung vun hugenottsch Flüchtling an lutherschen Fürstenhoff. Later wuss se dör Totüüg ut de reformeert Rebeeden vun Oostfreesland un dör Gloovensflüchtlinge ut de Palz, de um 1800 bi Auerk de Palzdörper grünnen deen. De Bau vun hör Goddeshuus in de Karkstraat in de Johren 1812–1814 geiht up en Spende vun Napoleon torüch. Hüüd hörrn to de Gemeend etwa 1400 Personen.

En Röömsch-kathoolsch Karkengemeend geev dat nah de Reformatschoon nich mehr. Eerst in dat 19. Johrhunnert weer de Antall an Katholiken in Auerk weer so anwussen, dat de königlich Regeeren in Hannober an' 2. Mai 1849 den Bau vun en kathoolschen Kark genehmigen dee. De wurr an' 17. Oktober 1849 inweeht. De St.-Ludgerus-Gemeend  is vör allendör den Totoog vun Verdreven ut Schlesien in dat Johr 1946 enorm anwussen. Hüüd tellt se mehr as 3.000 Gemeendliddmaaten.

Ünner de Freekarken kunn de Adventgemeend up de längste Historie torüchkieken. Hör Vörlöpergemeend wurr 1900 grünnd un 1972 uplööst. 1998 is se weer nee grünnd, aber 2010 ok weer uplööst wurrn.

Evangeelsch-Freekarklich Christen, ok Baptisten nömmt, hebbt nahwieslich siet Midden vun dat 19. Johrhunnert in Auerk leevt. Se wurrn tonächst vun de Baptistengemeend Hamswehrum (siet 1875 Jennelt) un af 1908 vun de  Baptistengemeend Moorhusen ut betrüet. 1947 sünd de Auerker Baptisten en Twieggemeend wurrn, deren Betrüen anfangs de Moorhusener un af 1952 de Emder Baptisten övernehmen deen. 1961 kreeg de Evangeelsch-Freekarklich Gemeend hör Sülvstännigkeit. Bit 1958 funnen de gemeendlichen Tosommenkünfte in dat Gymnasium Ulricianum statt. De 1958 inweeht  Krüüzkark an' Eickebuscher Weg deen etwa 40 Johr lang as Gemeendeuentrum. Siet 1998 hett de  Evangeelsch-Freekiarklich Gemeend Auerk hör Ünnerkommen in dat nee baut Gemeendzentrum an de Oldersumer Straat in Auerk-Rahe.

De Gemeendbezirk vun de Evangeelsch-methodistisch Kark besteiht ut de beid Gemeenden Auerk un Neeschoo. Beid tosommen hebbt etwa 400 Liddmaaten, vun de de meest in Neeschoo betrüet wurrn. De Goddesdeensten vun de Methodistisch Kark in Auerk wurrn siet 2010 mit de Bethlehemkark (Neeschoo) tosommenleggt, nahdem de lütt Stadtgemeend an' Sluss noch en Dörsnittsbesöök vun 12 Personen harr.

De Free evangeeelsch Gemeend wurr 1980 grünnd. Se is Liddmaat in den Bund Freier evangelischer Gemeinden in Deutschland.

Siet dat Totrecken vun Gastarbeiters un Flüchtlings, vör allen in' Tosommenhang mit den  Jugoslawien-Konflikt gifft dat ok Muslime in de Stadt, de aber kien eegen Goddeshuus hebbt. Goddesdeensten wurrn to Tiet in privat Gebetsrüüm afhollen. De nächstliggend Moschee befind sück siet Oktober 2009 in Emden. Se drocht de Naam Eyüp-Sultan-Moschee.

De jöödsch Gemeend Auerk bestunn över en Tietruum vun ruch weg 400 Johren vun hör Anfänge 1657 bit to hör Enn' an' 1. März 1940. Eerstmals nömmt wurrn jöödsch Inwahner all 1635. De jöödsch Gemeend weer de tweetgröttste vun Oostfreesland nah de Gemeend vun Emden. De hööchste Andeel an de Gesamtbevölkerung wurr 1925 mit 7,4 Perzent reckt, in afsluuten Tallen wurr 1885 mit 406 Liddmaaten de Hööchtpunkt reckt. 

Nah 1933 utgrenzt un verfolgt, sünd völ Jöden emigreert. De 1810 baut Synagoog vun de jöödsch Gemeend wurr an' 9. November 1938 zerstört.Man nimmt an, dat etwa 200 vun de rund 400 Auerker Jöden in' Holocaust umkommen sünd, de Rest is över de ganze Welt verstrüet. 

An de jöödsch Gemeend wurrd hüüd mit en Gedenksteen för de dallbrennt Synagoog up den Hohen Wall, en Gedenktafel to Erinnerung an de ehmalge Jöödsch School an dat Huus vun de Ärztekamer in de Karkstraat un en Henwiesschild an de Bullenhall in Auerk erinnert, in de de Jöden in de Nacht van' 9. up den 10. November 1938 tosommendreven wurrn. Todem is de jöödsch Karkhoff an de Emder Straat erhollen. Nah den letzten jöödschen Gemeendvörsteher Abraham Wolffs wurr en Straat nömmt. 

Dör de Kommunalwahl in Neddersassen an' 11. September 2011 ergeev sück folgend Sittverdeelen för den Raat vun de Stadt Auerk:

De Wahlbedeeligen leeg mit 51,01 Perzent licht ünne den neddersassischen Dörsnitt vun 52,5 Perzent.

Auerk hörrt to de wenig Kommunen in Düütschland, de siet Johren Schulden afbauen. Leeg dat kumuleert Johresdefizit Mdden vun de 1990er Johren noch bi mehr as 50 Million Euro, so sullen dat nah Huushaltsplaan Enn' 2008 noch knapp 20 Million Euro ween. Besünners in de Wahlperiood  2001 bit 2006 wurrn düütlich Schulden afbaut. De Stadt harr in de vergangen Johren immer tüschen  40 un mehr as 50 Million Euro Gewarfstuern innommen, vör allen vun Enercon.

Mit en Wahlbedeeligen vun 57,18 Perzent geev dat an'  24. September 2006 en Steekwahl för dat Amt vun den Börgermeester vun de Stadt Auerk. To Wahl stunnen de Amtsinhaberin Sigrid Griesel un hör Herutforderer Heinz-Werner Windhorst, beid ehmalg SPD-Liddmaaten un intüschen  parteilos. Griesel wurr vun de Auerker CDU un de GAP ünnerstütt, Windhorst vun de SPD, den Grönen as ok de Auerker Wählergemeenschap (AWG). Griesel kreeg 44,7 Perzent vun de Stimmen, Herutforderer Windhorst 55,29 Perzent. Windhorst hett sien Amt an' 1. November 2008 antreden. Siet 2006 gellt in Neddersassen för Börgermeester en Amtstiet vun acht Johren. Se is dormit um dree Johr länger as de för de Raatsliddmaaten. 

In' Landdag vun Neddersassen (Legislaturperiood bit 2013) is to Tiet en Afordneter ut den Wahlkreis 86 (Auerk, Südbrookmerland, Ihl, Grootfehn, Brookmerland, Grootheid) vertreden. Dat Direktmandat wunn bi de Wahl 2008 de Sozialdemokrat Wiard Siebels. Över Listenplatzen vun de Parteien is kien wiedere Politiker ut den Wahlkreis in den Landdag in.

De Bundsdagswahlkreis Aurich/Emden umfaat de Stadt Emden un den Landkreis Auerk. Bi de Bundsdagswahl in' Harvst 2005 wurr de Sozialdemokrat Garrelt Duin direkt wählt. Mit en Tweetstimmen-Ergevnis van 55,9 Perzent gelung de SPD in' Wahlkreis Auerk/Emden dat best Resultat in Düütschland. Buterdem wurrd de Wahlkreis vun den Bündnisgrönen Thilo Hoppe ut Auerk vertreden. De truck bi de Wahl över de Landslist in de Bundsdag in.

De Ergevnisse vun de Bundsdagswahl, Wahlkreis 25: Auerk/Emden an' 28. September 2005 in' Eenzelnen:

Auerk is Ünnernehmenssitt vun den Windkraftanlagenhersteller Enercon, de alleen de Stadt siet Johren en tweestelligen Millionenbetrag an Gewarfstüern betahlt. Auerk isdorüm een vun 36 so nömmt abundanten Kommunen in Neddersassen, de kien Slöteltowiesen vun dat Land krriegen, sonnern völmehr en Deel vun hör Stüerkraft as Finanzutglieksumlaag afführen mooten.




#Article 165: Stadt (172 words)


Ene Stadt is en groot Oort mit den Titel Stadt, dat heet, dat dat en Steed is, wo Minschen sik nederlaten hebbt.

De Ünnerscheed to Därper is meest in de Grött. Tomeist warrt en Hümpel Hüüs denn Stadt nöömt, wenn dor mehr as 10.000 Minschen in wahnt. Freuger weer dat anners. Dor geev dat ok lütte Städer mit 500 Inwahners, de sik Stadt nömen dröffen. Ok vundag gifft dat noch so lütte Städer, as t.B. Arnis an de Slie bi Kappeln in Sleswig-Holsteen. Dat hett minder denn 1000 Inwahners.

En Stadt hett en Regeren. De Böverste is de Börgermeester, in gröttere Städer heet he ook Oberbörgermeester. Un in Hamborg heet he Erster Börgermeester. Denn gifft dat den Magistraat un den Raat. In de olen Hansestäder, so as Hamborg, Bremen, Lübeck, Rostock, Wismer un so, warrt de Stadtregeren Senat nöömt un dat Stadtparlament, wat woanners tomehrst Stadtraat heet, is de Börgerschap.

En Stadt kann ok en Lann för sik ween, so as Hamborg un Bremen, de Bundslänner sünd. Freuger weern dat egen Republieken.
 




#Article 166: Seefohrt (188 words)


De Seefohrt is de Verkehr op de See mit Scheep un Boote. 

Na den Sinn ünnerscheed wi

För dat de Seefohrers ook na den Hoben finnen doot, gifft dat de Navigatschoon. Freuger weer de Seefohrt de enigste Meuglichkeet, vun een Kontinent na een annern un ok vun en Insel na den Fasten Wall un anners rum to komen. Hüüt geiht dat twoors ok mit den Fleger, aver de Welthannel baseert jümmers noch op de Seefohrt. Dat hett ok sien Grund, vun wegen datt de Seefohrt de Saken nich blots billiger transporteert. Ok för de Umwelt is dat veel beter, vun wegen dat dor nich so veel Larm un Kohlenstoffdioxid bi rutkümmt.

De Seefohrt is de öllste Oort vun Verkehr - afsehn vun dat to Foot loopen. Al in de Steentied harrn de Lü anfungen, Boote to baun un dormit op de See to fohrn. Op ole Steenteken in Skandinavien is dat al antokieken. Toeerst güng dat blots na lütte Inseln vör de Küst, later denn ook wieder. De Ägypters harrn sick denn op den Nil de ersten grötteren Scheep infallen laaten, denn ok de Karthagers un de Greeken.




#Article 167: Hamborger Platt (224 words)


Hamborger Platt heet allens, wat in Hamborg snackt ward un plattdüütsch is. Man egentlich sünd dat heel verschedene Saken, wat de Lüüd dor mit menen doot; dat gifft näämlich nich blots een Oort Plattdüütsch in Hamborg. 

In en heel Deel Böker kannst du lesen, dat dat in Hamborg twee Soorten Platt geven deit: Geest-Platt un Marsch-Platt.

Egentlich snackt de mehrsten Lüüd in Hamborg vundaag Hoochdüütsch, besünners de Lüüd, de richtig in de Stadt wahnen doot. Man op’t Land, wat to Hamborg höört, dor snackt se ok noch Platt, also in de Veer- un Maschlannen oder ok in’t Oolland. Un dat sünd Dialekten ut’t Masch-Platt. So kümmt dat, dat de Lüüd mit Hamborger Platt vundaag tomehrst Masch-Platt menen doot. Ok wenn du Lüüd in de Mööt kümmst, de fröher in’n Haven arbeidt hebbt oder op St. Pauli opwussen sünd, de snackt denn ok Marsch-Platt. Wenn se Platt snackt: Dat kann ok angahn, dat se nich richtig Plattdüütsch snackt, man Missingsch. Dat is wedder wat anners, näämlich ’n Spraak twüschen Plattdüütsch un Hoochdüütsch; Missingsch kümmt dor bi rut, wenn een Hoochdüütsch snacken will un egentlich blots Plattdüütsch kann.

Hamborger Platt (Geest- un Marsch-Platt) höört to Noordnedderdüütsch mit to, un dat is wedder ’n Deel vun't Neddersassische (Westnedderdüütsch). In Veerlannen kannst du aber an’n poor Saken höörn, dat dat al ’n beten dichter bi Mekelnborg bi is.




#Article 168: Reekner (184 words)


En Reekner (ingelsch: Computer) is en elektroonsch Rekenmaschien. Hüüt is he obers nich blots för dat Reken dor, een kann ok dormit Texten schrieven, wat teken, un ok speelen. Binnen is en Slag Elektronik inbaut, un dormit rekent he. 

En Computer besteiht ut

De Hardware is tomeist ut

Na de Grött ünnerscheed wi 

De eersten Reekner weern bannig groot. Den eersten harr Konrad Zuse baut. Weer noch rein elektromechaansch, mit Relais un so. Kort dorop weer denn in de USA de Eniac baut. De Elektronik weer ut Röhrens. De Reekner weern bannig groot, so as en Kamer. Un kunnen graad so'n beten wat vun dat, wat vundaag een lütten Taschenreekner kann. As denn de Transistor dor weer, kunnen de Reekner wat lütter warrn. Un mit de integreerten Schaltkrinks (IC) noch wat lütter. Denn keem de eerste CPU op, de 4004 un later de 8008 vun Intel.

De meesten Reekner sünd Personalcomputers. Se köönt mitnanner to en Nettwark knütt sien. Lütte Nettwarken heet LAN, grote as dat Internet WAN. 

KDE, dat is en grafisch Böversiet för dat Bedriefssystem Linux, gifft dat nu ok op platt.




#Article 169: Ubbo Emmius (142 words)


Ubbo Emmius (* 5. Dezember 1547 in Greetsiel; † 9. Dezember 1625 in Groningen) weer en freesche Historiker un de eerste Rektor Magnifikus vun de Universität Grunneng.

Emmius wörd 1547 int ostfreessche Greetsiel baren. He studeerte Theologie in Genf un wörd 1579 Rektor vun de latiensche Schoul in Nörden, wat he sülven noch als Schouler besöcht het. Hie hett in de Schoul een un anner fix in Gang kregen, man vunwegen dat he Calvinist weer, wörd hie vun de Grafen ontlaten. Dan is he noa Leer trokken, weer he as Rektor vun de latiensche Schoul anstellt wörd. 1595 wörd he Rektor vun de latiensche Schoul in Grunneng.

Emmius hett sik as Historiker veel mit dat Beschrieven vun de Historie vun de Freesen befaat. 1596 is sien eerste Book rutkamen. All sien historische Schrieven is 1616 onner de Naam Rerum Frisicarum Historia rutkamen.




#Article 170: Binnenschipperee (117 words)


De Binnenschipperee is de Schippfohrt op dat söte Water (meest in en Stroom). Dat heet, allens, wat nich op de See is.
Dat is ok normalerwies de billigste Art, wat vun een Ort to’n annern to kriegen. Vör allen grote Saken (Schwertransporte), Containers un Massengöder.
In Europa gifft dat en heel Nettwark von Kanals de de Steden unnerenanner verbinden deiht.
De Scheepe, de Binnenscheepe, sünd meist lang un smaal un hefft keen groten Freeboord.
De Binnenschippers sünn veel unnerwegs und wohnt faken recht op dat Schipp. Veel hefftt ehr Auto un Fahrrad un Motorrad un wat nich noch allns an Bord, so dat de in den Hoben dat Fahrtüch an Land hebbt un denn ok mobil sünd.




#Article 171: Ollnborg (1513 words)


Ollnborg (na Sass: Ollenborg; hoochdüütsch Oldenburg) is en Grootstadt in Neddersassen mit 160.000 Inwahners. De Stadt liggt an de Hunte un hett enen Haven un ene Universität. Fröher is Ollnborg Residenz vun dat Land Ollnborg wesen.

Wahrschienlich al in dat 10. Jahrhunnert geef dat twüschen de Utlöper von de Delmenhorster un de Ammerlänner Geest an dat Hunteknee ene faste Anlaag un laterhen ene Borg, de as Aldenborg oder Olde Borg de Siedlung ehren Naam geef. In de Schuul von de Borg woor ut de Siedlung bilütten een Martplatz för den Warenuttuusch twüschen Freesland und Westfalen. Inladungen to de Marten gungen um 1243 bit na Utrecht un Düörpm.

Siet 1180 is Ollnborg sülfstännige Graafschup, de Stadt weer de Seet von de Grafen von Ollnborg un laterhen von de Groothertöge von dat Groothertogdoom Ollnborg.

Graaf Anton Günther vun Ollnborg (1603–1667) weer de lesde un de beröhmteste von de Ollnborger Grafen. He bewahrde Ollnborg vör de Schrecken von den Dartigjährigen Krieg.

Na den Dood von Graaf Anton Günther full Ollnborg an de däänsche Kroon (1667–1773). 1676 leet een Grootbrand ungefähr de ganze Stadt in Flamen unnergahn. 1773 woor Ollnborg een sülfstännig Hertogdoom un harr siene Bleuhtiet unner de Hertöge Peter Friedrich Ludwig (1785–1829) un Paul Friedrich August (1829–1853).

Dör dat Daalrieten von de fasten Wallanlagen 1775 wuss de Stadt, un de Tahl vun de Inwahners nehm gau to. Hannel, Weertschup un Verkehr nehmen groden Upswung. Von 1810 bi 1813 weer Ollnborg een Deel von dat franzöösche Riek.

As de Franzosen woller aftrucken weern, maakde de Stadt noch eenmaal ene Updrifft as Seet von de Landesverwalten un woor Kulturmiddelpunkt mit de Landesbibliothek, dat Gymnasium, dat Lehrerseminar un dat Staatstheater.

De Utbo von dat Stratennett, de Bahnstreken un de Bo von den Küstenkanaal maakden Ollnborg to enen Verkehrsknütten in dat Kuntrei twüschen Werser un Ems. Von 1848 bit 1933 weer de Stadt de Seet von den Ollnborger Landdag.

In´n tweten Weltkrieg woorn nich veel Geböden tonicht maakt. As 1946 dat Land Neddersassen grünnt woor, verloor dat Land Ollnborg siene Sülfstännigkeit. De Stadt weer nich mehr Hooftstadt sünnern bloots noch Seet vun't Bezirksregeern.

An de Stä von de ole Borg fung Graaf Anton Günther 1607 mit den Bo von dat Residenzslott an. In den Dartigjährigen Krieg gungen de Arbeiden man tämlich langsaam vöran. Mehr at de Middelbo in´n Noorwesten woor nich farig. Eerst 1774/78 gung dat wieter mit den Holmerschen Flögel, un to Peter Friedrich Ludwigs Tieden keem de siede Galerieflögel darto. 1894/97 folgde de Anbo von den Saalflögel mit den groden Festsaal. Siet 1922 is dat Slott Landesmuseum för Kunst un Kultuurgeschichte. In den groden Saal föhrt dat Ollnborger Staatstheater faken utwählte Stücken ut sienen Speelplaan up.

Dat Palais woor 1894/96 boot un weer bit 1918 de Wahnsitt von den Groothertog siene Familie, Vandaag is dar dat Sozialgericht unnerbrocht, un dar weren ok al maal de Graaf-Anton-Günther-School un dat Katasteramt in.

De Pulvertoorn is dat öllste Geböde, dat sik von de Festungsanlagen holen hett. He is in dat Jahr 1529 upboot woorn. To finnen is he dar, wor de Theaterwall, de Gaardenstraat und de Slottwall tosamenstööt.

De Lappan an de Lange Straat is de Toorn von de fröhere Hilligengeistkapell. He is dat bekanntste Wahrteken von de Stadt. Vandagen is dar een Reisebüro in unnerbrocht.

Dat Degode-Huus mit sienen moien Fachwarkgevel, een Ooltollnborger Geschäfts- un Börgerhuus, liggt an`n Martplatz. Boot woor dat to Enn von dat 16. Jahrhunnert un överstund as een
von ganz wenige Hüüs den groden Brand von 1676.

Dat Hotel „Graf Anton Günther“ an de Lange Straat weer fröher maal een Börgerhuus mit ene Sandsteen-Utlucht. Laterhen is dat as Hotel inricht woorn. De Binnenrüüm sünd mit Wandbiller von Bernhard Winter mit Motive ut dat Leven von den Graaf Anton Günther utmaalt woorn. An ene Butenmüür is een Bild von Graaf up sien Peerd Kranich to sehn. Maalt hett dat de Kunstmaler August Oetken (1868-1951).

De Gertrudenkapell steiht up den Gertruden-Karkhoff in den Winkel twüschen de Alexander- und de Nadorster Straat. Se is 1428 in slichte Backsteengotik boot woorn un is dat öllste Karkengeböde in Ollnborg, Binnen sünd gotische Wandmalereen to sehn.

Dat Mausoleum up den Gertruden-Karkhoff is 1790 as de Graffstä för de Familie von den Groothertog boot woorn. Binnen sünd twee Skulpturen von Johann Heinrich von Dannecker to sehn.
Dannecker, dat weer de Künstler, de Schiller afmaalt hett.

De Lambertikark steiht an´n Martplatz. Wecke Delen von de Buterwand, de Granitblöcke, sünd Reste von den gotischen Backsteenbo ut de Tiet um 1224. In dat 16. Jahrhunnert woor de Kark so umboot, dat se dree Schepen harr. De neegste Umbo keem 1790/97. Domaals kreeg de Saal siene runde Form. 1878 woor de 86m hoge Hoofttoorn boot. In de Sietennischen sünd Särge un Sarkophage upstellt. Een darvon is de Tinnsarg mit dat Gebeen von Graaf Anton Günther.

Dat PFL woor 1838/41 an de Peterstraat upboot. De laggestrechte Bo in siene klassizistische Form mit siene moie Sülenhall is een Andenken an den Hertog Peter Friedrich Ludwig. Över hunnert Jahr weer dat PFL dat beste Krankenhuus in Ollnborg. Vandagen deent dat as Kulturzentrum. Ene von de velen Veranstaltungen, de dar afholen weert, is de Ollnborger Kinnerbookmesse, de Kibum.

An´n Dobben staht de beiden Geböde, de daran erinnert, dat Ollnborg fröher en sülfstännigen Staat weer. Dat Ministerium un dat Landdagsgeböde woorn in de Jahren 1914/16 boot. Na 1946 weer dar eerst de Regierung von den Verwaltungsbezirk Ollnborg und laterhen de Regierung von den Bezirk Weser-Ems unnerbrocht 2004 hett de Regeerung in Hannover den Verwaltungsbezirk Weser-Ems upplöst, un nu is dar de Regierungsvertretung Oldenburg un de Direktion vun de Polizei unnerbrocht.

In Ollnborg gifft dat fief gode Museen:

Ollnborg is ene gröne Stadt. De Slottgaarden, dat Everstenholt, de Dobbenplatz, de Bürgerbusch, de Toonkuhl un vele Gröönplacken, Dieken un Spazeerwegen maakt de Stadt to enen angenehmen Wahnplatz. Nich to vergeten, dat Ollnborg de eerste Stadt in Düütschland weer, de ene Footgängerzoon inricht hett. Upstunns allerdings sünd de Börgers sik nich eenig in de Fraag, of dicht bi dat Slott een neet Koophuus boot weern schall oder nich.

Ammerland, Ollnborgische Landschap

Ene von twintig Ollnborger Balladen 

Um Ollnborg woor de Stadtwall boot,
dar bleef de Bomester bi doot, 
un kieneen wuss, wo´t wieter gung.
Dat Wark verloor den rechten Swung.
Dar weern noch Gatten in den Wall 
un Waterpütten överall, 

Do keem een Buur ut Wahnbek her, 
de keek, wat dar to maken weer.
Gerd Oldejohanns weer sien Naam.
Mit Waterbo un sonen Kraam,
as Bollwarken un Schanzen boon 
harr he al ümmer wat to doon. 

Graaf Otto kreeg em in de Kunn 
un dreihde mit em ene Runn. 
He höör sik an, wat Olljanns sä, 
un geef den Updrag, up de Stä 
dat Bowark na sien egen Plaan 
mit faste Hannen antogahn. 

Wat Olljanns nu upstellen de, 
dat leet meist so as Hexeree. 
He geef de Bolüe kien Respiet. 
De Wall keem trecht in korte Tiet. 
Kanonen leet he darup stelln, 
un denn kunn he Graaf Otto melln: 

De Stadt kann jeden Feend afwehrn. 
Wi mööt bloot noch das Scheten lehrn. 
Nu pröven se de helen Daag. 
Dat Dunnern weer ´ne arge Plaag, 
Ok darbi weer Olljanns de Baas. 
He harr an´t Scheten sienen Spaas. 

He maakde de Suldaten vör 
dat Laden von Kanonenröhr 
un wo man de denn richten muss. 
He sülben droop mit jeden Schuss.
De utbillten Suldaten, 
de kunnen ´t meist nich faten. 

As allns up Reeg weer un in Loot, 
do sä he: So, nu is´t ok goot.
Mien Kriegshandwark is nu vörbi, 
mien Hoff in Wahnbek tööft up mi. 
Un is maal wedder Noot an´n Mann, 
so will ik hölpen, as ik kann.  

Dar duur nich lang, do woor bekannt: 
Van Sudoost keem een Feend in´t Land, 
een Heer von Bremen un Willshusen.
Graaf Otto kreeg dat kole Grusen. 
He muss den Feend tomöte gahn, 
em vör de Stadt tosamenslaan.  

Man darför weer dat nu to laat. 
Suldaten stunnen noch nich praat. 
In siene Noot reep he Olljanns 
na Ollnborg up de nee´e Schanz.

Un wenn se rankaamt an de Stadt, 
denn kriegt se düchtig wat up´t Gatt. 
He schuulde, un denn keek he up: 
Do keem de eerste Söldnertrupp.
To Perd de stolte Kummandöör, 
ut Osenbarger Büschen vör. 

Un Olljanns reep: Kanonen her! 
Den Baas nehm ik mit up´t Viseer. 
He füürde af. Den Kummandant, 
den full de Sabel ut de Hand.
Man wat weer dat? De ganze Rott, 
de weer up eenmaal risch un krott. 

Se störden vörwaarts mit Gebrull, 
as of´t een Unweer geven schull. 
Olljanns hullt dat Kanonenröhr 
noch eenmaal up den Kummandöör. 
De Kugel droop den Sadelknoop, 
de Rieder schoot verbaast tohoop. 

Sien rechten Foot gleet ut den Bögel, 
un ut de Hand full em de Tögel. 

spijöökde Kanoneer Olljanns. 
De ganze Rott stund up de Stä, 
sä kienen Luut, de kienen Trä. 

Verbiestert reep de Kummandöör: 

denn de verdüvelte Kunstabel 
gefallt mi nich. De is kumpabel, 
us bannig up den Pott to setten. 
Torügg, torügg! Wi mööt us retten! 

Olljanns, de reep ehr höhnschen na: 

den Steert inklemmt. Harr´k dat nich sehn, 
so weer von jo nich een Gebeen 
noch länger up de Föte bleven, 
Haut af, sünst könnt ji wat beleven! 




#Article 172: Oostnedderdüütsch (133 words)


Oostnedderdüütsch is de Naam för de nedderdüütschen Dialekten, wat de Lüüd in Mekelnborg, Vörpommern un Brannenborg snackt. Vör 1945 behören dorto ok de Dialekten vun Hinnerpommern, Westpreußen un Oostpreußen. Oostnedderdüütsch un Neddersassisch tosamen warrt Plattdüütsch nöömt.

Oostnedderdüütsch sünd all de Dialekten, de in't sogenannte Neusiedelland oosten de Elv spraken warrt oder worrn, to'n Bispeel in Wagrien, Mekelnborg, Vörpommern, Brannenborg un fröher in Pommern un Oostpreußen.
Kennteken vun't Oostnedderdüütsche is de Verb-Endung in de drütte Person Mehrtall -en sttats -t in't Altsiedelgebiet (Neddersassen, Westfalen), also wi maken staats wi maakt anlehnt an't Middelnedderdüütsche vun de Hanse.

Dat Oostnedderdüütsche hett en grootrüümigere Dialektgliederung als dat Westnedderdüütsche. De Spraak is en Utglieksmundoort in de Siedler ut verschedene Rebeden (Flannern, Westfalen, Neddersassen etc.) ehr Spraak inbrocht hebbt un sik so allgemeen över Dialektgrenzen verständliche Wöör dörsett hebbt.




#Article 173: Westfalen (132 words)


Westfoalen is de osten Deel vun dat düütsche Bundsland Noordrhien-Westfalen. Fröher weer dat en oolt neddersassisch Stammsdom, wat ok Ossenbrügge, Bentem un noch en Bentem un nao een Lück annere Städer ut't Bundsland Neddersassen bihöört. In de Historie hett dat ok mal en Königriek geven, wat Westfalen heet, dat weer nodem Napoleon Düütschland dörenanner bracht hett. En annern bedüden Fakt ut de Historie is de westfäälsche Freed, de in Mönster un Ossenbrügge maakt worrn is un dat Enn vun den dörtigjohrigen Krieg bedüüd hett. Vundaag gifft dat den „Landschaftsverband Westfalen-Lippe“, de ut de Bezirken Mönster, Deppelt un Arensperg besteiht. In wiete Delen vun Westfalen (ok in Ossenbrügge) snackt de Lüüd en neddersassisch Dialekt wat Westfälschet Platt (Westfäölsk) heet.

Städer in Westfalen sünd to'n Bispeel Düörpm, Baukem, Gelsenkiärken, Mönster, Builefeld, Minn un Patterbuorn.




#Article 174: Noordrhien-Westfalen (114 words)


Noordrhien-Westfalen is en Bundsland in’n Westen vun Düütschland. Dor leevt up 34.085,27 km² 18.036.855 Minschen (2006). Dat sünd 529 Inwahners/km².

De Hööftstadt is Düsseldörp. Noordrhien-Westfalen liggt twischen Aken un de Werser.

De gröttste Strööm sind de Rhien un de Ruhr un ok de Werser un de Iämse.

Regeert warrt dat Land vun 2017 af an vun en Koalitschoon ut CDU un FDP. Ministerpräsidentsche is Armin Laschet vun de CDU.

In Westfalen warrt ok Plattdüütsch snackt. In dat Rhienland is Ripuarisch ganz begäng. Man tomeist warrt Hoochdüütsch snackt. Midderwielen sünd ok allerhand Spraken vun Towannerers ut de ganze Welt in NRW tohuse.

Noordrhien-Westfalen hett fiev Regeerensbezirken (Inwahners Stand 31. Dezember 2005):

Noordrhien-Westfalen hett twee Landschupsverbannen: 




#Article 175: Arbeitsleed (111 words)


En Arbeitsleed is en Leed, wat bi de Arbeit sungen warrt.

Dat gifft ünnerscheedlich Oorden, so as

Besünners bi de Shantys is dat to marken, wat en Arbeitsleed utmookt. Dat is nich blots för den Spooß, dat de Arbeit lichter vun de Hand geiht, dat is faken ok neudig, dat Arbeed in’n Takt mookt warrt. Un dat geiht an besten mit so een Shanty.

Verklookfiedelt wi uns dat mol an den Shanty Hamborger Veermaster. De is besünners to’t Halen. Dat fangt mit en Optakt an. Dor warrt de Tampen faat. Un jümmers, denn, wenn de betonte Slag kümmt, denn warrt trocken. Op de anner Slääg warrt de Tampen wedder körter faat. 




#Article 176: Oostenn (535 words)


Oostenn (düütsch Ostende, fläämsch Oostende) is en Stadt in Belgien, in de Provinz West-Flannern an de Noordsee. In Oostenn wahnt knapp 70.000 Lüüd up 37,72 km². Dor is Oostenn de gröötste Stadt mit langs de belgisch Küst un een wichtig Zentrum för Tourismus un Weertschop. Dat gifft dor ok een Seehaben un een Flegerhaben. Sünnerlich vun Bedüden is de Fährhaven. Dor geiht dat na England. 
In Oostenn is ok dat Sommerslott vun den Belgschen König. De Stadt is ok Seebad.

De Stadt liggt midden an de belgisch Küst, um un bi 35 km vun de Grenz vun de Nedderlannen af. Bit nah de Grenz vun Frankriek sünd dat ok bloß bi 30 km. Oostenn liggt dune bi dat Water in den Küststreek bi de Dünen. In'n Westen vun den Haben in Oostenn is de Küst meist ganz voll boot. In'n Oosten grenzt de Stadt an de Dünen mank Oostende un De Haan an. Dat weer fröher militäärsch Rebeet. Dorum gifft dat dor keen Hüser un Boowarken up. In verleden Tieden lä Oostenn up dat vörmalig Eiland Testerep vör de fläämsche Küst. Oostenn weer dat Dörp, dat in den Oosten vun düt Eiland lä. Dor kümmt de Naam vun her. An de anner Kant vun dat Eiland lä Westerenn un in de Midden weer Middelkerke.

In dat Zentrum vun Oostenn liggt de historisch Kern vun de Stadt. Dor ümto is een Gördel vun Straten un Hüser ut dat 19. Johrhunnert. Langs de Küst is later ok boot wurrn. Typisch för dat Utsehn vun de Stadt sünd de groten un hogen Hüser mit Wohnungen langs de Küst, de Binnenstadt, de dicht boot wurrn is un dorto grode Anlagen as de See- un Flegerhaben. Oostende hett een groot Inkoopszentrum, wo de Lüde vun wiet her kaamt un allerhand Scholen un Anlagen för Urlaub un Ferien.

In Oostende gifft dat acht Bezirken:

Up Straat kann een slank nah Oostenn henkamen. De Stadt liggt an de Autobahn A 10. Den gifft dat noch den internationalen Flegerhaben un den Seehaben. Babendem liggt de Stadt an den Kanal Gent-Oostenn un is mit Tog un Stratenbahn verbunnen. 

In dat Jor 2005 weer Oostenn de 21st gröttste Gemeende in Belgien. De Antall vun de Inwahners kladdert een lütt beten, besünners in dat Zentrum. Oostenn is een Stadt, wo de Lüde in'n Dörsnitt jümmers öller weert. Üm un bi een vun veer Inwahners is öller as 65 Johr. Mehr Geboorten gifft dat bloß man in de Randgemeenden. De Tall vun Frömden un Allochtonen in de Stadt is man ring: Dat sünd bloß bi 3%. Un de stammt denn noch meist ut de EU.

Oostenn is een Stadt mit een hogen Andeel vun arme Lüde. Dor gifft dat een hoge Arbeitslosigkeit un een groot Deel vun de Arbeitslosen sünd al lang ohn Arbeit. De veerde Deel vun de Arbeitslosen in Oostenn is jung (18-25 Johr). Dat gifft ok allerhand Problemen mit Drogen, man de Ämter vun de Stadt versöökt dor, tohopen mit dat Mediziensch-Sozial-Zentrum aktiev gegenan to gahn.

Vun 1995 af an gifft dat in Oostenn een Koalition vun de Sozialistisch Partei Anders, de SPIRIT un de CDV. Jean Vandecasteele vun de Sozialisten is de sesste Börgermeester vun dat Enn vun den 2. Weltkrieg af an.




#Article 177: Kombüs (122 words)


De Kombüs is de Sted in een Schipp, wo dat Eeten kaakt ward.

Dat Woort kümmt vun dat medelnederlannisch 'Kabuys', wat vun dat 15. Jorhunnert weg in dat medelnederdüütsche as 'Kabuse' vörkümmt. Dat bedüüd so veel as een lütten Verslag.

Op de lütten Schippen freuger un sünnerlich bi de Fischkutter weer de Kombüs ook waraftich lütt. Op mennig Fischkutter weer dat nich mehr as een Schapp, wo een lütt Füersteed binnen weer. 

Bi de grötteren Seilschippen weer denn de Kombüs ook grötter. Un bi de groten Krüüzfohrer is se so groot as een groot Keuk vun een Hotel.

Bi een Yacht ward de Kombüs ook Pantry naamt.

De Kombüs is dat Reek vun den Smutje, wat de Kock op een Schipp is.




#Article 178: Brüssel (156 words)


De Stadt Brüssel ( Brussel,  Bruxelles) is de Hööftstadt vun Belgien un vun de Kuntrei vun Flannern. De Stadt is ok Seet vun vele Institutschonen vun de Europääsche Union. De Naam is afleit' vun Broek-zele (Brookdörp). 

De Stadt Brüssel is een vun de 19 Gemeenden vun de Kuntrei vun de Hööftstadt Brüssel ( Hoofdstedelijk Gewest Brussel) . In de Gemeende vun de Stadt Brüssel leevt üm un bi 145.000 Minschen. De 19 Gemeenden vun de Hööftstadtkuntrei hefft alltohopen bi 1.018.000 Inwahners. Meist weert düsse 19 Gemeenden vun de ganze Kuntrei tohopen as de Stadt Brüssel bekeken un nich bloß de Gemeende Brüssel süms. Man all de 18 annern Gemeenden (kiek ünnen bi: Gemeenden) sünd heel un deel sülvstännig.

In de Kuntrei vun de Hööftstadt Brüssel gifft dat twee offiziell Spraken:

Up dat platte Land üm Brüssel ümto warrt meist ehrder Nedderlannsch snackt.

De 19 Gemeenden vun de Kuntrei vun de Hööftstadt Brüssel mit jem ehr Postcodes:




#Article 179: Gulfhuus (252 words)


En Gulfhuus is en Huustyp in Oostfreesland un Grünneng. De meist Husen in't Oostfreesland bünt Gulfhuus. Elker Gulfhuus hett 'n Vörenn un 'n Achterenn. In't Vörenn wohnen de Lü, in't Achterenn bünt de Schüür, de Veehstallen un de Gulfen. Dat Achterenn is breeder as't Vörenn, umdatt dat Dack wieder amdaal trukken is.So kummt dor Bott för de Kohstallen up't Enn un de Utkübbens up de anner Siet. Vör de Kohstallen langs löppt de Kohgang. Achter't Kohstall is van Ollers her 't Gemack un up't Enn van't Kohgang is 'n tweideelt Döör, de heet van Messeldöör, umdatt's dor dörmautten bi't Utmessen.
Vör't Gevel is de Peerstall. In't Midden van't Schüür bünt de Gulfen, wor't Hai burgen word un't Groot Reef. Lütjerder Reev un anner Gaut kummt in't Utkübbens. Up de Siet van't Utkübbens löppt dor 'n Gang nah't groot Schüürdöör to. De is so groot, dat's dor mit'n Wagen dör köönt.
Faal is dor baben de groot Schüürdöör 'n Finster dat is halfrund un hett 'n iesdern Rahm. In'n Binnen is dat updeelt, as wullt 'n upgahnd of daalend Sünn dorstellen.
Dat Dack van't Gulfhuus liggt neet up de Butenmüren, man up'n holten Stapelwark, wat binnen 't Huus upsett is.
Een Utsünnerlkheit van meenig ool Gulfhuus is de Upkamer in't Vörenn. Dat is 'n Kamer, wat hogerder liggt, as de annern, umdatt dor 'n Keller unner is, wat man to 'n Hälft unner'n Grund is. Van buten kann 'n dat faak noch gewohr worden, umdatt ok de Fensters verschelend hooch in't Müürwark sitten.




#Article 180: K Desktop Environment (100 words)


KDE (K Desktop Environment, dat weer Kool Desktop Environment, aver dat K hett nu keen Bedüden mehr) is en Böverflach för Bedriefssystemen as Linux un Unix mit männich Programmen. Dat gifft’t nu (mit KDE =3.2.2) ok op Plattdüütsch. Frie Software is dat, kost nix un du kannst allens ännern, wat du wullst.

KDE hett Programmen för allet, wat du normaal mit en Computer maakst. Dor is en Programm för Email (kmail), en Webkieker (konqueror), en Kontoor (koffice) un männich mehr.

KDE weer anfungen vun Matthias Ettrich an’n 14. Oktober 1996. He wull en frie Alternativ för de Unix-Böverflach CDE maken.




#Article 181: Muus (Reekner) (115 words)


De Muus an de Reekner is en Hardware, mit dat du op en grafisch Böversiet arbeiden kannst. En Punkt op den Bildschirm, de Cursor, warrt mit de Muus bewegt. Den kannst du klicken mit een vun de Tasten (en Muus hett twüschen een un fief Tasten), un denn mookt de Computer wat.

De Muus keem toeerst bi de Lisa vun Apple to’n Insatt. Dat weer dormols een heel niege Saak. Denn güng dat ok bi de annern Computers, dor en Muus rantobosseln. 

Vun de Technik gifft dat verscheden Müüs:

De lieke Funkschoon as een Muus hett ok en Trackball, wat an un för sik nix anners is as en ümdreiht Muus mit en groten Ball.




#Article 182: Elektronik (339 words)


Elektronik is de Deel vun de Elektrotechnik, de sick mit dat Utklambüstern un Mooken vun de Elektrik un de elektronschen Bauelementen in Saaken befaat. Faaken warrn ook de elektronschen Bauelementen as Elektronik opfaat. Elektronik is jümmers denn bi de Saak, wenn dor keen Mechanik mehr to dat Schalten neudig is. 

Besünnere Bauelementen vun de Elektronik sünd

obers ok 

Dee een Saak, wo de Elektronik besünners mit to doon hett, is dat Schalten. Strom in un Strom ut. Dor kann denn een Logik opbaut warn, de ook de Grunnlag vun de Computers is.

De anner Saak is dat Verstärken. Dat is denn t.B. in't Radio un Kiekschapp so. 

Vun düsse twee Grundfunktschoonen kann een de Elektronik in Digitalelektronik (wo dat üm Strom in un Strom ut geiht) un de Analogelektronik indeelen. 

De Prinzipien vun de Elektronik laaten sick ook mit Licht anwennen, denn geiht dat üm de Optoelektronik.

To Anfang vun dat 20. Johrhunnert sünd de ersten Vakuumröhrens mookt worn un denn weern dormit ook Schaltungens baut. Dormit weer dat möglich, elektrisch Signalens dör anner elektrisch Signalens to ännern. Dat heet: een Potenschal stüert een annern Strom. Dat weer de Grunnlaag för Radio, Kiekschapp un Radar. De Röhrens weern obers noch groot un hitt.

De Analogelektronik ännert Signalens in ehr Grött. Mit elektronsche Schaltungens köönt de Signalens mehr Knööv kreegen (verstärkt warn), filtert warn oder anners ännert. 

De Digitalelektronik hannelt nich dorvun, wo groot een Signal is, sünnern wat dat dor is oder nich. Strom in un Strom ut, dat kann een as Jo un Nee opfaaten. Un denn kann dat bruukt warn för Logik. Wenn t.B. twee Signalens dor sien mööten, dat een Drütt rutkoomt, denn is dat een Un-Schaltung. Dat is denn de Basis för de Computers. Un ook Saaken, de freuger Analog mookt worn sünd, gahn hüüt tomeist digital, so as Musik un Kiekschapp. 

Dat sünd na den Bau un de Funkschoon:

Dioden: Zener-Diode, Kapazitätsdiode, PIN-Diode, Tunnel-Diode
Transistorens: Bipolartransistor, Heterobipolartransistor (HBT), Feldeffekt-Transistor (FET), MOSFET, IGBT
anner Halfleederbauelementens: Thyristor, GTO
Operationsverstärker
Optoelektronsche Bauelemente: Fotowiderstand, Fotoelement, Fotodiode, LED, Optokoppler




#Article 183: Schippbo (542 words)


Schippbu ward dat Handwark, de Kunst un de Industrie nömmt, de Scheep mookt un repareert.

De Schippbu ward vun besünnere Bedrieven dörföhrt, de Werften. Dor ward dat Schipp, tomeist in en Dröögdock op Kiel leggt. Denn ward de Rump opbaut, toeerst de Spantens, denn de Plankens, denn de Opbau. Denn ward dat Schipp to Water laten, dat heet, dat löppt vun den Stapel. An den Utrüstungskai kümmt denn de Rest vun de Inbauten rin. 

För dat een Schipp baut ward, mutt dat eerstmol konstrueert warrn. Freuger weer dat na de Erfahrung un Handwarksregeln. In de niege Tied geev dat denn nipp un naue Plaans. Un en Modell, wat nipp un nau so utkiekt as dat Schipp, blots lütter is. Dat weer al in dat 17. Johrhunnert so. Vun dat 19. Johrhunnert weg weern anner Modellen ok dorto dor, de Hydrodynamik vun dat Schipp ruttokriegen. Hüüt geiht dat mit Computermodellen. 

Toeerst weern dat de Ägypters, de Scheep för den Nil baut hebbt. Al ut Holt. Vun de Tied geev dat denn den Timmermann, den Seilmoker un den Reepslager. De Reepslager ehr Tampens weern ok för de Stabilität neudig, vun wegen dat se Vörschipp un Achtersteven tosomen holln harrn. Anners weern de Scheep tweibroken. 

De Phönizier un Greken dreven dat denn wieder. Se moken grote Langscheep un Hannelsscheep för de Middellannsche See un dat Swarte Meer. Faken weer dat neudig, dat Schipp op See wedder kloor to moken. Vun dor weg weer de Timmermann an Bord neudig. Toerst weer dat Bauen an den Strand dat Normale, denn geev dat de ersten Werften. 

In dat 3. Johrhunnert v. Chr. weer de Schippbau de Domäne vun de Karthagers. Denn keem de punisch Kreeg un de Römers hebbt den anfungen, ok grote Scheep to bauen.

In dat Middeloller geev dat an de Middellannsche See un in den Norden twee Linien vun de Utwickeln. 

An't Mittelmeer güng dat na de Wies vun de Römers wieder, in Skandinavien un bi de Sassen keem de Klinkerbuwies för de Planken op. Dat Nydam-Schipp ut dat 4. Johrhunnert is typisch dorför. 

De Wikingers harrn denn dorut ehr Langscheepe utwickelt, mit de se op Wikingerfohrt güngen, obers ok na Iesland, Gröönland un Amerika. Denn ok Hannelsscheep, de breder weern. 
De Wikingerscheep harrn en Rahseils. 

In de Hansetied keem dat denn to de Hansekogge, ok mit Klinkerplankens, obers wat breder un mit en Ruder in de Mitt. Later keem denn de Kraweelplankung ok na den Norden un de Holk keem op.

De ersten Dröögdocks geev dat bi de Chinesen. Dor harr de Admiral Zheng He al an den Anfang vun dat 15. Johrhundert welk in Nanking baut. Dat weer de Basis för siene riesigen Schattscheep, de över 100 m lang weern. 

In Europa geev dat dat eerst Dröögdocks 1495 in Portsmouth (England). 

De langste Tied weer Holt dat Material för den Schippbau. Denn woor dat Holt raar un Spantens un Kielswien woorn ok ut Iesen mookt. De Planken bleven ut Holt, kregen obers ünner Water noch Kopperblick op. 

Komplett ut Iesen, dat wülln de Seelüü nich, vun wegen dat dat jo nich swemmt. Obers as denn in en Storm blots een iesern Schipp dörkeem un de hölten Scheep nich, güng dat anners. Vun 1890 weg keem denn de Stahl, de mit Nieten tosomenholln woor.




#Article 184: Football (174 words)


De Football is en Speel, wo twee Mannschoppen mit ölben Lüüd (davun sünd teihn Feldspelers un en Speler steiht in dat Door) un en Ball speelt. Dat geiht dorüm, den Ball in dat Door vun de anner Mannschop to spelen. Un twors mit de Feut, un af un an ok mit den Kopp. Obers nich mit de Hann. 

Dat Speelfeld is een Recheck. An de korten Sieden sünd de Doren. Een Speel geiht 90 Minuten. Na een Dreeveertelstünn is Halftied un denn ward Foffteihn maakt. Na de Halftied warrt de Sieden wesselt.

In Düütschland is de hööchste Speelklass de Eerste Football-Bundsliga. Dor sind 18 Verenen in togange. In’n Momang löppt de Saison 2020/2021. Dat is de 58. Saison siet 1963, as dat losgüng. 

Dat gifft Football vun de Mannslü un vun de Fruunslü. In Düütschland hebbt nu de Fruunslü de Böverhann un sünd Weltmeester. De Natschonaalmannschap vun de Mannslü hett dat Speel üm den drüdden Platz bi de Weltmeesterschop 2006 wunnen.

De düütsche Mannslü weern aber al veer Mal Weltmeester (1954, 1974,1990 un 2014).




#Article 185: Paläontologie (222 words)


De Paläontologie (f.) is de Deel vun de Biologie un vun de Geologie, de sick mit de Beester un Planten vun freuger in de Historie vun de Eer befaat. 

Sünners wichtig för de Paläontologie sünd de Fossilen. Dat is de Överrest vun Beester un Planten, de doodbleewen sünd. Besünners sünd dat de Knaken. Obers to de Fossilien telln ook Sporen, Schiet (Koprolithen) un anners, wat övrig bleewen is. 

De Tied, wo de Beester un Planten mol leewt harrn, kriggt een rut, wenn een de geologische Schicht bekiekt. Tomeist geiht dat so, dat de öllern Schichten ünnen sünd un de jüngern baven. De Tied kann een ook mit’n Verfall vun de radioaktiven Nukliden rutkreegen, t.B. mit de C-14-Methood. Sünners wichtig is ok dat Verglieken mit anner Fossilen ut de lieke Schicht, de aver beter bekannt sünd un faken vörkümmt (Leddfossilen).

De Paläontologie is to'n een de wichtigste Born för de Evolutschoonstheorie. Över de Fossilen un ehr Dateern kreegt wi een Indruck, woans dat fröher vör mennig Millionen Johr op de Eer weer un woans dat togüng.

Op de anner Sied is se een wichtigen Deel vun de Geologie. Över de Leddfossilien kriggt een rut, vun wann en Schicht is. Un denn ook, wat dat fröher för een Ökologie weer. Denn kann een beter nakieken, woneem Kohle un Ööl un so to finnen sünd. 




#Article 186: Homo sapiens (619 words)


De moderne Minsch (m., wetenschopplich: Homo sapiens) höört to de högern Söögdeerten. Dormank warrt he to de Ordnung vun de Primaten (Primates) un de Unnerordnung vun de Dröögnesenapen (Haplorrhini) rekent. Amenne höört he noch to de Familie vun de Minschenapen (Hominidae) un to den Tribus vun de Hominini mit to. De moderne Minsch is de eenzigste Aart mank dat Geslecht Homo, de bit up düssen Dag överleevt hett. Dat gifft Mannslüüd un Froonslüüd. Dat sünd de twee Geslechter. De Kinner sünd de Jungs un de Deerns. 

Fröher is de moderne Minsch in de Wetenschop ok Homo sapiens sapiens nömmt wurrn. Dor scholl dat mit düütlich maakt weern, dat de Neanderdaler to desülvige Aart tohören dö, as de moderne Minsch. De Neanderdaler harr dormols den wetenschopplichen Naam Homo sapiens neanderthalensis kregen. Man hüdigendags warrt de Neanderdaler as en egene minschliche Aart ankeken. Dor hett de Homo sapiens nu sien körtern Naam vun weg. He kümmt ut de Latiensche Spraak un is tohopenföögt ut de beiden Wöör homo „Minsch“ un sapiens „de Bescheed weet“.

DNA-Unnersöken hett rutbröcht, dat de moderne Minsch vör um un bi 200.000 Johren in Afrika as Aart upkamen is. De Homo sapiens hett en sunnerlich
goot entwickelten Brägen. Dor kann he abstrakt mit nadenken, snacken, in sik rinkieken, Problemen lösen un Geföhlen wiesen. He is intelligent un steiht un geiht liekup. Dor hett he de Arms üm free un kann Gegenstänn to Faat kriegen un bearbeiden. Veel mehr, as annere Aarden kann he Reedschoppen bruken. De moderne Minsch leevt över de ganze Welt hen up all Kontinenten in grote Masse, bloß nich up de Antarktis. In'n Juli 2008 hett dat up de Eer mehr as 6,7 Milliarden Minschen geven. 

Just, as de meisten annern Apen sünd de Minschen vun en soziale Aart. Sunnerlich weet se wat af vun dat Bruken vun Kommunikatschoonsmiddeln. Dor drückt se sik sülms mit ut, dor tuuscht se Ideen unner'nanner mit un dor bringt se Saken mit up'e Reege. Minschen boot sunnerliche soziale Gruppen up, vun Familien bit hen to Natschonen. Mank de Minschen gifft dat en unbannige Tahl vun Traditschonen, Ritualen, Ethiken, Normen un Werten un Gesetten. All höört se to de Grundlagen vun dat minschliche Tohopenleven. 

Dat Woort „Minsch“ (Hoochdüütsch Mensch, Sweedsch människa, Däänsch menneske) is en Variant vun „Mann“, (as up Düütsch, Engelsch: man). Amenne geiht düt Woort torüch up den indogermaanschen Stamm *„man-“: „denken“ oder *„ma-“: „meten“. Düsse Stamm is ok to finnen in latiensch „mens, mentis“: „Geist, Verstand“, „memoria“: „Gedächtnis, Erinnerung“, Greeksch „menos“: „Geist“, „mnèmè“: „Gedächtnis“, Sanskrit „man-“: „Denken, Geist“, Russisch „mnit“: „menen, denken“. In dat ooldindische gifft dat „Manu“: „(Oor-)minsch“, in dat moderne Hindi „manusha“: „Minsch, Mann“.

De wetenschoppliche Naam vun den modernen Minschen is Homo sapiens. He kümmt ut de Latiensche Sprake. Dat Woort „homo, hominis“ is villicht verwandt mit „humus“: „Eer, Land“.

Vergleken mit annere Deerter hett de moderne Minsch noch keen sunnerlich lange Geschicht achter sik. Na Europa is he vör um un bi 40.000 Johren as Cro-Magnon-Minsch henkamen. In Afrika harr he avers al veel länger leevt. Düsse „Afrikaners“ sünd as Vörlöpers vun den Cro-Magnon-Minschen ankeken wurrn. Düsse Meenung is unnerstütt wurrn, as 1967 an den Omo-Stroom twee Schädels funnen wurrn sünd. Wetenschopplers hefft dormols annehmen, düsse Schädels weern bi 130.000 Johre oolt. De Schädels sünd later noch mol unnersöcht wurrn. Dor is denn bi rutkamen, dat düsse beiden Homo-sapiens-Schädels unner Umstänn öller sünd, as 195.000 Johre. 

Hen un wenn warrt ok seggt, dat de Homo sapiens an verschedene Städen vun de Welt upkamen is. Nich bloß in Afrika, so as dat jummers annahmen wurrn weer, man ok in China. 

Taxeert wurrn is, dat vun dat Upkamen vun den modernen Minschen af an so um un bi 107,5 Milliarden Minschen boren wurrn sünd.




#Article 187: Ridder (138 words)


En Ridder (m.) is in dat Medeloller een vun den leegeren Adel wesen, de en Peerd harr un to’n Ridder slahn weer.

Al in de Römertied geev dat Ridders, wat Soldatens weern, de op een Peerd seeten un de Riederee utmookt harrn. In dat Middeloller güng dat den los, dat Karl de Grote een Heer vun Panzerrieders opstellt harr. De mööten sülvens för ehr Peer un de Rüstung sorgen. För ehrn Deenst kreegen se denn Land towiest. Dat weer ehr Lehn, vunwegen dat dat vunn den König utlehnt weer. 
Denn fungen de Ridders an, Borgen to baun. Un moken sick de Buurn to Knechten. Welk güngen ook dorto över, Kooplü uttorööven. 

As dat Scheetgewehr opkeem, dor güng dat mit de Ridder un de Riddertied to Enn. Dat weer, as de Törken vör Wien stahn deen (12. September 1683).




#Article 188: GNU-FDL (156 words)


De GNU frie Lizenz för Dokumentatschoon is de plattdüütsche Översetten för de ingelsche GNU Free Documentation License (GNU FDL, hier een plattdüütsche Översetten).
GNU-Lizenzen sünd Lizenzens vun dat GNU-Projekt. Dat is dorför dor, Software un anner Werkens to mooken, de een frie bruuken kann. 

De Lizenz för Dokumentatschoon is an un för sick för de Dokumentens (Handbeuker un so) utklambüstert worn. 

Wikipedia steiht ünner düsse Lizenz för allens, wat dor binnen is. För de Juristeree is de ingelsche Originaltext tostannig: 

Frie heet dorbi nich, dat jedeneen dormit mooken kann, wat he lustig is. Wenn een wat anners dorut mooken will, denn mutt he oppassen, dat nich allens vun anner Lü koppeister geiht. Un dat geiht ook nich, dat as eegen Krom uttogewen un dor vielliecht noch Geld för to verlangen. De ingelsche Begreep Copyleft wiest di dat. Dat is so as een Copyright, blots annersrüm. De Regelns sünd dorför dor, dat dat frie is un blifft. 




#Article 189: Fru (109 words)


En Fru (f., pl. Fruunslü) is en opwassen Minsch, de Kinners kregen kann. En lütte Fru, de noch nich utwassen is, heet Deern, in besünner Kuntreien as Oostpreußen oder Oostfreesland ok Marjell oder Wicht. 

Dat Bedüdensbild för en Fru is ♀ – dat Venusbedüdensbild, de Farv root.
 
Dat Woort warrt ok as Anreed bruukt, t.B. Fru Meier, Fru Hansen.

Wenn de Fru verheiraat is oder sülvs en sünnern Beroop oder süns wat sünners hett, denn warrt dat dör dat Suffix -sch(e) utdrückt. T.B. is de Kööksch en Fru, de Kaken as ehrn Beroop hett. De Schostersche is sülven Schoster oder ok ehr Mann. De Olsch is en ole Fru.




#Article 190: Planten (118 words)


Een Plant (f., pl.: Planten) is een lebennig Wesen, wat to de Eukaryonta heurt un Photosynthees maakt. Af un an gifft dat ook Planten, de dat nich doot, aver denn hebbt ehr Vöröllern dat maakt. 

Planten sünd tomeist greun. Wi ünnerscheed Krüter un Blomen, Bööm un Algen. De meesten Planten (obers nich de Algen) hebbt 

Mit de Planten befaat sick de Biologie, sünnerlich de Botanik. Veele Planten, so as de Weten, de Kantüffeln, de Haber un de Roggen warrt in de Landweertschap trocken un deent uns as Eten, jüst as dat Grööntüüch, wat in’n Goornbuu trocken ward. 

Plattdüütsche Blomen-, Bööm- un Plantennaams,
ok dorbi sünd de Naams in Düütsch, Engelsch un de botanschen Naams no de niegeste Nomenklatur




#Article 191: Fritz Reuter (424 words)


Heinrich Ludwig Christian Fritz Reuter (* 7. November 1810 in Stemhagen; † 12. Juli 1874 in Iesenack) is een vun de wichtigsten plattdüütschen Schrieverslüüd.

Reuter is 1810 in Stemhagen, Mekelnborg op de Welt kamen. Sien Öllern weern de Börgermeester Georg Johann Jakob Reuter un sien Fru Johanna. Bit dat he veerteihn weer, kreeg he private Ünnerwiesen. Denn keem he op de Latiensche School in Friedland. Sien Persepter Horn wies em de Ideen vun de Düütschen Burschenschapen. Dormit harr he de Grunnlaag för sien demokratsche Menen kregen. Dat harr later denn bannigen Influss op sien Leven. 

An’n 31. Oktober 1833 harr de Obrigkeet em denn op de Reis trüch na Stemhagen in Berlin fastnahmen. He weer interneert op de Festung Silberberg. An’n 4. August 1836 kreeg he wegen „Majestätsbeleidigung und versuchtem Hochverrat“ een Urdeel op Dood. 1837 harrn se em denn de Gnaad wiest un dat Urdeel to 30 Johr Haft op de Festung afmildert. De Groothertog vun Mekelborg hett denn henkregen, dat Reuter blots noch 8 Johr sitten schull. Seten harr Reuter denn in Groß Glogau, Meideborg, Graudenz und Däms. An’n 25. August 1840 weer he denn in Däms frielaaten.

Reuter schreew later dorto: „Un wat hadden wi denn dahn?“ „Nicks, gor nicks. Blot in uns’ Versammlungen un unner vir Ogen hadden wi von Ding’ redt, de jetzt up apne Strat fri utschrigt warden, von Dütschlands Friheit und Einigkeit, Äwer taum Handeln wiren wi tau swack, taum Schriwen tau dumm, dorum folgten wi de olle dütsche Mod’, wi redten blot doräwer.“ (Ziteert na Julius Stinde)

Reuter probeer denn, in Heidelbarg to studeern. Denn trock he to sien Ohm, den Paster in Jabel. 1842 fung Fritz Reuter as „Strom“ (Volontär) bi en Gutspächter in Demzin an. Dor bemööt em sien latere Fru Luise. Se weer de Dochter vun den Paster Kuntze ut Roggensdörp un arbeed as Kinnsdeern bi den Paster Augustin in Rittermannshagen. 

An’n 3. März 1845 bleev de Vadder vun Fritz Reuter dood. He harr sien Söhn keen Arv geven. Reuter fung nu dat Schrieven an. Toers op hooch, denn op plattdüütsch. Dormit harr he mehr Erfolg. 

Reuter sien Wark wiest to’n een en präzisen Bruuk vun de plattdüütsche Spraak. Dormit wies he de Lü, dat plattdüütsch ok för Literatur geiht. To’n annern hett sien Wark smusterigen Humor un mennig satirsche Formuleern. Reuter wies, dat he de Lü op dat Muulwark kieken kunn. Dorbi bröch he ok jümmers wedder soziale Frogen to Papeer un bruuk de plattdüütsche Spraak, dat he an de Zensur vörbi ok Kritik an de Aristokratie un de Obrigkeet moken kunn. 




#Article 192: Nettkieker (490 words)


Een Nettkieker (m., pl: -s), dat is een Programm (Software) för dat Ankieken vun HTML-Sieden, t.B. ut dat WWW. Een Nettkieker mutt ut den HTML-Text een Text to'n Ankieken moken un ok de Billers wiesen. Un de mutt ok javascript un java-Programmens utföhren. 

Bispelen: 

un annere Nettkiekers.

Tim Berners-Lee, en Pioneer för Hypertext hett 1990 den eersten Nettkieker ünner den Naam WorldWideWeb schreven. (Later is dat to Nexus ümnöömt warrn.) Dat Programm leep op en NeXT-Workstation. In'n März 1991 hett he dit Programm an dat CERN vörstellt. Siet disse Tiet is dat Entwickeln vun niege Nettkiekers jümmers dicht mit dat Entwickeln vun dat Web sülvst koppelt wesen.

Richtig loos gung dat mit den Nettkieker NCSA Mosaic, en graafsch Nettkieker ünner Unix, de aver gau na Apple Macintosh un Microsoft Windows porteert warrn is. De Verschoon 1.0 keem in'n September 1993 rut un de Lüüd hebbt dat de Killer Applikation för dat Internett nöömt.

Marc Andreessen, de Anföhrer vun dat Mosaic-Team bi NCSA hett denn bi NCSA ophöört un sien egen Firma grünnt: Mosaic Communications Corporation, later ümnöömt to Netscape Communications Corporation. Ehr wichtigst Produkt weer de Netscape Navigator, de in'n Oktober 1994 rutkeem.

Bet to disse Tiet harr Microsoft bi de Nettkiekers nich mitmaakt. Sogor 1995 hett Bill Gates noch vertellt, dat mit dat WWW geiht gau wedder vörbi. Aver denn hett Microsoft sik dat anners överleggt un den Internet Explorer rutbröcht. De Basis dorför harrn se vun Spyglass, Inc inköfft. Dormit gung den de Nettkiekerkrieg los, in den Netscape un Microsoft sik över den Marktandeel op den Nettkiekermarkt in de Wull harrn.

In 1996 harr Netscape en Marktandeel vun 86%, de Internet Explorer man bloots 10%. Microsoft hett denn den Internet Explorer to jemehr Bedriefssysteem Windows mit dortopackt, sodat jeedeen, de Windows harr, op sien Reekner glieks den Internet Explorer funnen hett. Microsoft hett sik dormit en Kartellverfohren inhannelt, aver de Nettkiekerkrieg weer vörbi un de Afstieg vun Netscape weer nich mehr optohalen. Den gröttsten Marktandeel harr Microsoft denn in dat tweete Halfjohr vun 2004 hett mit mehr as 92%. Siet disse Tiet is dat bilütten weniger warrn un in'n Mai 2007 weern dat jümmers noch 79%.

Mit en Internet Explorer, den Microsoft verschenkt, weer för Netscape keen Geld mehr to verdenen. Netscape hett denn sien Produkt as Open Source ünner den Naam Mozilla rutgeven. An den Afsteeg vun Netscape ehr Marktandeel hett dat aver nix ännert. 1998 hett denn America Online Netscape övernahmen. Dat Mozilla-Projekt harr dat toeerst swoor, Entwicklers to finnen, de bi dit Open-Source-Projekt mitmaakt, aver 2002 is denn doch en stabilen un mächtigen Nettkieker bi rutkamen, de Mozilla Firefox. 2006 weer Mozilla denn bi en Marktandeel vun 12%

Blangen de twee groten Nettkiekers (Internet Explorer un Firefox) gifft dat noch en grote Tall vun Nischenprodukten. Opera gifft dat siet 1996. Safari is en Nettkieker vun Apple. Ok bi KDE is en Nettkieker mit dorbi un de is ok op Platt översett.

Kiek ook bie: KDE




#Article 193: Week (119 words)


Een Week (Mehrtall: Weken) is en Afsnitt vun de Tiet, de söben Daag hett. 

Dat sünd de Daag vun de Week:

Fröher hett de Week mit den Sünndag anfangen. Man siet 1976 fangt de Week in Düütschland nu mit den Maandag an. Dat is von uns Regeren so besloten worrn.

De Indeelen vun de Week kümmt ut de jödsch-christlich Religion. 

För den Grootdeel vun den Christen is de Sünndag hillig, vun wegen dat dat de Dag is, wo Jesus Christus vun de Doden opstahn is. Bi de Juden (un ok bi en Deel vun den Christen) is de Sabbat (de Sünnavend) de hillige Dag, weil uns Herrgott na dat Maken vun de Welt an den Sabbat foffteihn maakt hett.




#Article 194: Tiet (192 words)


De Tiet is een vun de Dimenschoonen vun de Welt. As wi dat weet, hett se - anners as anner Dimenschoonen - en Richt. Dat kümmt, üm dat Tiet dat Produkt is vun Bewegen un Verännern, nauer seggt, vun Ornen na Unornen. (Chaostheorie) Un dorüm seggt wi ok de Tiet de löppt. 

Meten warrt de Tiet mit de Klock. Indeelt warrt se in

De Sekunnen warrt denn noch wieder indeelt in Millisekunnen, Mikrosekunnen, Nanosekunnen un so wieder.

Fröher harrn de Minschen glöövt, dat de Tiet jümmers fast aflöppt. Albert Einstein harr denn rutkregen, dat dat gor nich so is. Na de Relativitätstheorie löppt de Tiet nich so gau, wenn een sik sülvens gau bewegen deit. Dat is al vun den Astronauten in de Ruumfohrt nawiest worrn. De ehr Klocken güngen nich so gau as de op de Eer. Aver dat düsse Effekt een länger leven laat, dorför mutt een meist so gau as dat Licht ween.

De Begreep Tiet hangt ok mit de Tied tosamen. Dat is dat Afwesseln vun Ebbstroom un Floot. Vun en Floot na de nächste sünd dat en beten över söss Stünnen. Kannst meist dien Klock na stellen. 




#Article 195: Dag (126 words)


Een Dag (m., pl. Daag, (ok: Deeg, Dääg, Däg)) is en Eenheit för de Tiet. En Dag op en Planeten duert so lang, as de Planet bruukt, dat he wedder nipp un nau sik so to de Sünn dreiht hett as he vörher weer. Op de Eer hett een Dag 24 Stünnen. So lang bruukt dat vun den böversten Stand vun de Sünn bet se wedder op den böversten Stand is.

Söben Daag sünd een Week. Elk Dag vun de Week (Weekdag) hett sien egen Naam. Een Maand hett 28 bet 31 Daag. Un dat Johr hett 365 oder 366 Daag.

As Dag ward obers ok kort de hellichte Dag meent, in'n Ünnerscheed to de Nacht. Dag is denn, wenn de Sünn an den Heven steiht.




#Article 196: Flensborg (257 words)


 
Flensborg (dänsch Flensborg, hoochdüütsch Flensburg, noordfreesch Flansborj) is een Stadt in Sleswig-Holsteen, un twors heel in den Norden blangen de däänsche Grenz. De Stadt heurt sülvig nich to een Landkreis. Un se is de drütt gröttste Stadt vun Sleswig-Holsteen. 

Flensborg liggt ca. 68 km Nord vun Kiel un 92 km in’n Söden vun Kolding. 1950 harr Flensborg 100.000 Inwahners un weer Grootstadt, denn is de Stadt obers wedder lütter woorn. Nu sünd dat 87.432 (Stand: 31. Dez. 2016) Lü, de in Flensborg wahnt.

Ook in Flensborg ward Moin oder ehr Moin Moin seggt. Spraaken sün Plattdüütsch in de nordneddersasisch Dialekt, Däänsch, den Mischmasch Petuh-Snack künnen se ok un Hoochdüütsch snacken se al so. Flensborg hett ook een däänschet Gymnasium, de Duborg-Skolen. Flensborg höör Johrhunnerte lang to Däänmark.

Beröhmt is Flensborg för dat Flens, dat is dat Flensborger Beer, wat sünnerlich dör den Werner-Comic bekannt is. Flensborg is ok beröhmt för den Rum, dat is een Arvstück ut de däänsche Koloniaal-Historie. 1962 hett Beate Uhse in Flensborg den eersten Sex-Shop op de Welt apenmaakt. Bi Flensborg is de Gemeente Handewitt, de een bekannten Handballvereen hett, dat is de SG Flensborg-Handewitt, de vun 2001 af an in de nee Flens-Arena (fröher Campushall) speelt. Weniger künnig is, dat Flensborg ok sien egen Kortfilmfestival hett. Bekannt is besünners ok Flensburgs Ortsdeel Mürwik. Dor sitt ok dat Kraftfahrtbundesamt, wat de Punkte opschrifft, wenn een mit dat Auto to gau is.

De Volksschauspelerschen Erna Raupach-Petersen un Uta Stammer, de Petuhtanten Renate Delfs un Gerty Molzen sowie de Swemmsportlerin Haide Klüglein keem van hier. 




#Article 197: Boom (568 words)


Unner Boom (pl. Böme, Bööm; westfäölsk Baum, pl. Bäime) warrt allgemeen en holten Plant verstahn, de ut en Wuddel un en Stamm un en Kroon mit Loof doran besteiht.

In de Botanik warrt klaar stellt, datt Böme mehrjöhrige, holten Saatplanten sünd. Se hefft en Hööftstamm, de bi dat Wassen in de Hööchde ok jummers dicker warrt mit de Tied. Düsse Kennteken maakt den Unnerscheed ut twuschen Boom un Struuk, Farn, Palmen un annere holten Planten. Anners, as ehre Vörwesers in de Geschicht hefft de meisten Böme Blöer, de veel vigelienscher upboot sünd. Se wasst ut lange un korte Äst, de denn noch wedder in en Reeg vun Twiegen utlopen doot. Stamm, Äst un Twiegen weert jedet Johr wat länger. Dor drievt se Endknuppen un Siedelknuppen bi ut. De ne’en Twiegen weert mit de Tied holten un de Böme wasst up düsse Aart jummers grötter. Anners, as bi’n Struuk regeert bi de Böme de Endknuppen över de Siedelknuppen (Apikale Dominanz). So warrt en Hööftsproot tostanne bröcht, de över de annern Sproten regeert (Akrotonie).

Boomhaftige Planten gifft dat in verscheden Gruppen: „Echte Böme“ sünd de Loofböme . Se weert vun de Botanik to de Todecktsadigen torekent. „Echte Böme“ sünd ok de boomhaftigen Naaktsamers, wo de bekannten Nadelböme tohöörn doot, man ok de Gingko un allerhand Vertreders vun de Naaktsamers mit Fedderblöer (Cycadophytina). De afsunnerlichste Boom is woll de „Welwitschia mirabilis“, de in Namibia wassen deit. Ehr Stamm blifft in de Eer. As en Boom könnt ok Palmen un Boomfarnen utsehn, man de hefft keen echt Holt (sekundäär Xylem) un weert dor nich um as Boom ankeken. En Sunnerrull speelt de Drakenboom (Dracaena). 

As en Boom könnt an un for sik bloß man Planten in 50 högere Plantenfamilien utsehn. Gor nich as en Boom utsehn könnt Algen, Mosen, Lelenplanten, Leeschplanten (Iridaceae), Hydrocharitaceae, Orchideen, Chenopodiaceae, Primelplanten, un meist ok de Convolvulaceae, Enzianplanten, Klockenblomenplanten, Körbsplanten (Cucurbitaceae), Doldenplanten, Saxifragaceae, Papaveraceae, Ranunculaceae oder Nelkenplanten (Caryophyllaceae).

Böme kaamt mank de Naaktsamers (Gymnospermen) as Naaktsamers mit Nadelblöer (Coniferophytina) vör. Sunnerlich vun Belang is hier de Unnerklass vun de Nadelböme (Coniferae) ut de Klass Pinatae. Dor speelt besunners dat Geslecht vun de Nadelholtplanten (Pinales) en grote Rull mit de Familien vun de Föhrenplanten (Pinaceae) (Fichten, Föhren, Dannen, Douglasie, Lärchen, Goldlärche), Cupressaceae (Zypressen, Schienzypressen, Thuja, Machandelböme, de Unnerfamilie Taxodiaceae (Mammutboom, Küstensequoie, Oorweltmammutboom, Brookzypresse) un de Familien Podocarpaceae (Podocarpus, Dacrydium), Araucariaceae (Araucarien, Agathis), Taxaceae (Iwe) un Cephalotaxaceae (Koppiwe). 

Veel Boomsorten kaamt avers ok binnen de Grupp vun de Todecktsamers (Angiospermen) vör. Ut de verscheden Unnerklassen sünd ganz unnerscheedliche Typen vun Loofböme tostanne kamen. Mit de wichtigsten sünd hier de Hamamelididae mit de Bökenplanten (Fagaceae), wo nich bloß de Böken (Fagus spp.), man ok de Eken (Quercus spp.) un de Eetkastanie (Castanea sativa) to tellen doot. Ok de Barkenplanten (Betulaceae) höört dorhen, mit de Barken un Ellern un de Nootböme (Juglandaceae), de Ulmen (Ulmaceae) un de Muulbeerplanten (Moraceae). To de Unnerklass vun de Rosidae höört de Aaftböme ut de Familie vun de Rosenplanten (Rosaceae), man ok de Leguminosen (Fabales) mit unbannig veel Arden, sunnerlich ut de Tropen. To düsse Grupp höört ok de Geslechter vun de Palisannerböme (Dalbergia) un vun de Robinien mit to. För de Weertschop speelt de Zedrachplanten (Meliaceae) en grote Rull. Dor höört de Geslechter vun de Mahagoniböme (Enthandophragma) un Cedrala mit to un ok de Unnerklass Dilleniidae, wo de Familie vun de Dipterocarpaceae mit bi is un dor wedder dat Geslecht Shorea (Meranti, Bangkirai).

Över verscheden Boomarden:




#Article 198: Wekendag (126 words)


As Wekendag meent wi de Daag vun de Week. 

Dat sünd söben:

De Wekendaag sünd Lehnöversetten von de toeerst babylonschen Naamen. De söben Daag in de babylonschen Week weern na de Wannelsteerns (Planeten) nöömt, de een ahn Kiekrühr sehn kann (Sünn, Maand, Mars, Merkur, Jupiter, Venus, Saturn). To de Tiet weern de ok as Gödder ansehn.

De Naamen un de Gloov sünd dör Vermiddeln von de Juden na de Greeken un Röömers bröcht un von jüm övernahmen worrn. As de Germanen in dat 4. Johrhunnert disse Naamen höört hebbt, nöömen se jüm eenfach na de entsprekend germanschen Gödder üm. In den Tog von de Christianiseeren is later denn versöcht worrn, de heidnisch Naamen wedder trüchtodrammen. Dat hett aver blots bi den Middeweken un den Sünnavend funktschooneert.




#Article 199: Klabusterbeer (154 words)


De Klabusterbeer is in de plattdüütschen Länner en Beteken för de lütten Murmelken, de sik dörch de rievende Bewegen twischen de Morsbacken entstahn. Kloor dat dat Schüüren von de Underwäsch op de Huut ok doran mit inslotten is. 

De Hoor un Fusseln von de Underwäsch maken bi de Lüü, de veel to furts to'n Topp gahn un ok süs in eern Leven veel to snell lopen möten, dat se kene Tiet hem sik den Achtersteven genögend to sööbern. Wenn de Lüü so laat damit umgahn, kann dat to dullen Smarten un ok to echten Krankheiten von den Mors warn.

Dat givt welch Lüü, de glöven, dat dat Dragen von Latex-Underwäsch un dat Rasieren von dat Morshoor oder fusselfrieet un düürstet Klopapeer de Klabusterbeern dorvon avhollen, sik to billen. Över dat is blots Seemannsgorn. En Mittel gifft dat blots, um de Dinger nich upkamen to loten, un dat is den Mors gründlich rein to maken.




#Article 200: Rechtenfleth (489 words)


Rechtenfleth is en Dörp in de Gemeen Hagen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen. Binnen de Gemeen billt de Oort en egen polietsche Oortschop.

Bi Rechtenfleth höört ok de Hööv von Feldhoff, de Hoff Blömkenmoor un de Hüüs an’t Dreptersiel mit to.

Rechtenfleth liggt in de Masch an dat rechte Över von de Ünnerwerser.

De Naveröörd sünd Deersdorp in’n Noorden, Neenlann un Swegen in’n Noordoosten, Driftseth in’n Oosten, Saanstermoor in’n Süüdoosten un Saans in’n Süden. Op de anner Sied von de Werser doot in’n Süüdwesten Schmalenfleth liggen, in’n Westen Sürwörden un Als un in’n Noordwesten Roonkarken.

De Oort kummt 860 toeerst in de Vita Willehadi vör, in de beschreven warrt, dat en Froo ut Rechtenfleth, de nich mehr lopen kunn, dör een von de Wunners an Willehad sien Graff wedder op de Been kamen is.

In’n Krieg von 1870/1871 sünd negen Soldaten ut Rechtenfleth fullen oder vermisst

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Weersbe in’n Kanton Dammhagen höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

Dat Dörp hett vör 1885 to dat Amt Hagen tohöört un dor to Noord-Oosterstood. Na 1885 weer dat in’n Kreis Geestmünn. 1932 is dat Deel von’n Landkreis Wersermünn un 1977 von’n Landkreis Cuxhoben worrn.

In dat 20. Johrhunnert is de Oort Rechtenflethermoor, de vörher mit to Rechtenfleth höört hett, an de Gemeen Hagen wesselt un is vondaag Deel von de Oortschop Driftseth.

Rechtenfleth is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannes-de-Döper-Kark in Saans.

För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Jesu-Kark in Geestmünn tostännig.

Dat Wapen von Rechtenfleth wiest op roden Grund över en grönen Schildfoot mit sülvern Wellenlien en sülvern Haal.

En Denkmaal för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht op’n Karkhoff un een för de Fullenen ut’n Krieg 1870/1871 an’n Diek.

To’n 1. Mai warrt in Rechtenfleth en Maiboom opstellt.

De freewillige Füürwehr Rechtenfleth is 1902 grünnt worrn.

Rechtenfleth liggt an de Kreisstraat 50, de in’n Noorden na Neenlann löppt un in’n Süden na Saans. Von de K 50 böögt na Westen de K 53 af, de na de Werserfähr henlöppt, de na Golzwarden geiht. De Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Bremerhoben) löppt so bi veer Kilometer in’n Oosten von Rechtenfleth langs. De nächste Opfohrt is de Opfohrt 12 Hagen.

De nächste Bahnhoff is so bi 15 Kilometer weg de Bahnhoff Lox an de Bahnlien Bremen–Bremerhoben.

Von September 1911 bet 1931 harr de Oort en egen Bahnhoff an de Nedderwerserbahn.

De Oort harr fröher en egen Volksschool, de later aver dichtmaakt hett. In dat Gebüüd is vondaag de Speelkreis un de Füürwehr ünnerbrocht. De Kinner gaht nu op de Grundschool an de Staleek in Hagen.

Rechtenfleth is en Feernoort un hett en 7,2 Hektar groten Campingplatz an de Werser.

De Schriever Hermann Allmers is 1821 in Rechtenfleth boren un dor 1902 ok doodbleven. Ok de Schriever Erp Lindenbrog stammt ut Rechtenfleth.




#Article 201: Photosynthees (378 words)


De Photosynthees oder Photosynthese is de Vörgang, wenn de Planten un wisse Bakterien mit Licht-Energie ehr Bostoffen un Reservestoffen opbaut. De Planten nehmt dortau bloots Water un Kohlenstoffdioxid un künnt dorut mit Licht Zucker opbaun. Bi eenige vun de Photosynthees-Bakterien geiht dat ok so, aver bi annere geiht dat ’n beten anners (to’n Bispeel nehmt welke H2S stats Water).

Dat geiht sünners in de Bläder vör sik. Un dor besünners in dat Palisadenparenchym un dat Swammparenchym. Dor hebbt de Zellen vun de Planten besünners veel Chloroplasten, wat greune Organellen sünd. De sünd vell lütter as een Zell un greun. Dat kümmt dorvun, dat dor dat Chlorophyll is, wat de greune Klöör vun dat Blatt utmookt.

To de Photosynthees heurt en ganzen Slag verscheeden Prozessen to. Wi ünnerscheed sünnerlich de Licht- un Düsterreakschoon.

De Photosynthees bruukt Licht. Un dat mutt infangen warrn. Dat geiht dör dat Chlorophyll, wat de greune Farv is. Dat hett Magnesium binnen un denn dor noch anner Molekülen um rüm. De maakt en Komplex, as de Chemikers seggt. Dor geiht dat Licht op. Dat is jo Energie. Kümmt denn een Photon Licht an, denn hievt dat en Elektron vun dat Chlorophyll op en heuger Energieniveau. Dat is denn anregt. Un denn geiht dat wedder dal mit sien Energie: Dat geiht vun dat Chlorophyll an verscheeden chemisch Molekülen un dorbi ward dat de Energie wedder los. Dorbi ward nu aktiven Waterstoff (NADPH+H+) un ATP maakt. Dorto warrt denn Water bruukt (för den Waterstoff) un Suurstoff kümmt rut. Sotoseggen as Affall.

Dat NADPH+H+ un dat ATP sünd nu dor. Nu geiht dat los mit dat Infangen vun dat Kohlenstoffdioxid. Dat geiht över den Calvin-Zyklus, wat en Stoffwessel-Kring is. Ribulose-1,5-bisphosphat, wat en Zucker mit fiev C-Atomen is, kriggt een CO2 anbackst un denn warrt dorut en Carbonsüür mit söss C-Atomen. De is aver nich stabil un brickt glieks to twee 3-Phosphoglycerat-Molekülen uteneen, elk mit dree C-Atomen. Denn warrt dat hen un her boot, bit dor wedder Ribulose-1,5-bisphosphat rutkümmt. Dat geiht nu söss mol un denn kümmt dor ook Glukoos rut, wat de Druuvenzucker mit söss C-Atomen is. 

Dat bruukt keen Licht un geiht ok in dat Düstern vunstatten. Aver dat bruukt Energie as ATP un Waterstoff as NADPH. Dat is jüst dat, wat ut de Lichteakschoon rutkomen is.




#Article 202: Klöör (3496 words)


De Klöör oder Farv is en individuellen visuellen Indruck, de dör Licht tostannen kummt, dat för dat Oog in’t sichtbore Rebeet liggt. De Klören, de vun Minschen wohrnahmen warrn künnt („Farvreiz“), leegt in’t elektromagneetsche Spektrum bi Bülgenlängen twüschen 380 un 780 Nanometer. Dat Wohrnehmen vun Klören is subjektiv dör den Tostand vun de Ogen, de Fienföhligkeit vun de Rezepters un den tostännigen Apparat to’n Wohrnehmen bestimmt. Anner optische Indrück as Struktur (Wirken vun Licht un Schadden), Gleem oder Ruuchheit un sünnere psychische Effekten hebbt nix mit de Klöör to doon un warrt dorvun ünnerscheedt. 

In de DIN 5033 warrt de Klöör so defineert:

De Begreep Klöör kann in överdragenen oder in’n nich-faklichen Sinn mehrere verschedene Bedüden hebben. Wat na de DIN 5033 definert is, is de Indruck vun de Klöör (Farvwohrnehmen). De Indruck, de över den Kieksinn entsteiht kann bi verschedene Minschen aver ünnersscheedliche Gööd hebben. Togliek steiht de Beteken ok för de Gööd un de Mengde vun’t Wohrnehmen vun en Klöör un för de Klassen vun wohrnahmen Klören (Farvnaams)

De Lichtklöör beschrifft dat Strahlen vun Lüüchten un Strahlers, wiel de Körperklöör de visuelle Farvindruck is, de ünner den Influss vun de Lichtklöör vun en Saak utgeiht. Butendem gifft dat Farvmiddels as Pigmenten, Farven oder Lösungen to’n Farven, de bruukt warrt, üm Saken en sünnere Klöör to geven. Wiel dat Woort „Klöör“ tomeist den visuellen Indruck betekent, kann dat Woort „Farv“ ok för Farvmiddels bruukt warrn. De Begreep Kolorit is in’n Sinn vun’t Gestalten vun de Klören en Fackbegreep ut de Maleree un de Fotografie.

Klöör is dat, wat wohrnahmen warrt. Se entsteiht dör en visuellen Reiz in de Farvrezepters vun’t Oog as Antwoort op en Farvvalenz, jüst so as de mechaansche Reiz dör Druck  oder Ruuchheit utlöst warrt. Klöör is nich de Egenschop vun’t Licht, dat een sütt (Farvreiz), man se is de subjektive Indruck vun en physikaalschen Oorsaak vun elektromagneetsche Bülgen twüschen 380 nm un 780 nm. Na de spektralen Farvvalenz (verschedene Intensitäten in’t Licht) warrt ünnerscheedliche Farvreizen utlöst, de ünnerscheedliche Utprägen vun’t Farvwohrnehmen billt. Ünner’n Streek warrt dormit verschedene Klören wohrnahmen.

Dat optische Phänomen vun’t Farvwohrnehmen is en Forschungsrebeet, dat bannig veelsietig un kumplex is. Dorin sünd physikaalsche (Spektrum), physioloogsche (Farvreiz) un psycholoogsche (Farvvalenz) Aspekten mit’nanner verknütt, as ok spraakliche Kunventschonen. Dat visuelle Wohrnehmen vun’n Minsch passeert över Fotorezepters, de op de Netthuut vun’t Oog sünd. Dat gifft Stääv to’n Wohrnehmen vun Hell-/Düster-Kuntrasten un de Tappens för’t Farvwohrnehmen.

De Tappens gifft dat in dree Utprägen mit verschedene Maxima vun de Fienföhligkeit. Disse leegt in de Spektralrebeden „Root“, „Gröön“ un „Blau“. Klöör lett sik wegen disse dree Sorten vun Farvrezepters as dreedimensionale Egenschop dorstellen. Jeedeen Kombinatschoon vun Anregen vun de dree Tappenorden dör (Licht-)Strahlen, de op de Netthuut draapt maakt dorbi en spezifischen Farvindruck. Ünner disse Definitschoon sünd ok Swart (gor keen Anregen), Neutralgrau (gliek grote Anregen) un Witt (vulle Anregen vun all dree Sorten) Klören, de to de Klass vun de „nichbunten Klören“ tellt warrt.

Spektralfarven, as dör dat vun de Bülgenläng afhangige Breken achter en Prisma optreden doot, künnt as Farvkrink vun de bunten Klören dorstellt warrn, se stellt aver blots en Deel vun’t möögliche Farvwohrnehmen dor. Sichtbore Strahlen – dat Licht – is en elektromagneetsch Strahlen in’t Rebeet vun de Bülgenlängen 380 nm bit 780 nm. Warrt Klören dör Farvmiddels op Böverflachen utlööst, mutt en Borns to’n Belüüchten dorwesen, anners kann een nix sehn. Kuntrasten, de dör rüümliche Neeg tostannen kamt, warrt as Simultankuntrasten betekent, de Nafolgeffekt vun Gegenklören heet Sukzessivkuntrast. Mit den Simultankuntrast is ok de „klöörte Schadden“ verwandt: Warrt en Saak mit gröön Licht bestrahlt, hett he dorna en ro’en Schadden.

Binnen den Böverbegreep Klöör (Klöörtheit) is Klöör ok Utdruck vun de Kriterien to’n Ünnerscheden vun disse Gööd. Gras hett de Klöör Gröön, Blood hett de Klöör Root, en Zitrooon hett de Klöör Geel. Kloor Glas is ahn Klöör, hett also keen egen Klöör. Dat Wohrnehmen vun disse Gööd vun en visuellen Indruck kummt vun’t Beteken mit Wöör.

Wöör un Begrepen beschrievt den Indruck: Blau, Deepblau, Blassblau, Himmelblau, Rootblau, usw. Dör’t Beteken vun ünnerscheedliche Klören kann de Minsch sien Wohrnehmen uttuuschen. Blangen dat Wiesen vun Materialproven kann man also ok dör Wöör vun un över Klören snacken („tweet Signalsystem“), wat op de Grundlaag vun Spraak passeert, vun Generataschonen präägt worrn is un in de Kindheit lehrt warrt. Dat individuelle Wohrnehmen vun (objektiv) gliek nöömte Klören kann bi verschedene Minschen ünnerscheedlich utfallen. Dat kann bit to’n deelwiesen oder ok vullstännigen Utfall vun Rezepters gahn, bit hen to en Fehlsichtigkeit.

Naams vun Klören deent dorto, de Ümwelt gemeensom beter to verstahn. Dorto kamt Konventschonen, de nich över de Spraak funktschoneert: Bi en Ampel is to’n Bispeel Root baven un Gröön ünnen. Butendem hett de Farvwirken un de Indruck ok Influss op Farvstimmungen, also dat Vörwirken in de Tiet un den Ruum afhangig vun individuelle Insichten un dat Raineeren vun’t Wohrnehmen.

Dat Wohrnehmen vun Klören geiht blots över dat Licht. Dat Licht entsteiht dör dat Bewegen vun Molekülen un Atomen dör Warms oder dör’t Ännern vun Energieniveaus in de Elektronenhüll. De Klöör vun dat afstrahlte Licht sülvst kummt also dör de Frequenzen tostannen, de in dat Spektrum vun’t Licht binnen sünd. Se warrt as Lichtklöör betekent. 

Dorvun afgrenzt is de Körperklöör, de dat visuelle Wohrnhemen vun Saken un Körpers beschrifft. Wenn dat Licht op en Böverflach drapen deit, warrt dat dör Strein Licht reflekteert. Man sünnere Frequenzen oder Bülgenlängen vun dat Licht künnt dör Absorpschoon in’t torüchstrahlte Licht fehlen. Dordör ännert sik dat Spektrum un dormit un de Samtindruck vun de Klöör ännert sik. In de Maleree warrt de Begreep Gegenstandsklöör bruukt, in sünnere Fäll ok Lokalklöör as Gegensatz to den Samttoon vun de Klöör. Dorbi kann ok de Struktur vun de Böverflach en Klöör ut physikaalschen Achtergrund tügen (Strukturklöör), as to’n Bispeel de blinkern Placken op de Flögels vun en Bottervagel. 

All Spraken hebbt en grote Tall vun Wöör to’n Afgrenzen vun enkelte Farvtöön. In eenige Spraken fehlt aver ok Farvnaams, de dat in annere Spraken gifft. To’n Bispeel is de Beteken Magenta eerst laat in’t Hoochdüütsche opkamen, jüst so as de Klöör Oraansch. De Woortbedüden staht bito ok ünner en sozialen Wannel. So hett in’t 17. Johrhunnert in Düütsche Bruun mehr dat hüütige düstervigelett bit düsterblau betekent, as dat in’t Karkenleed Hernieder ist der Sonnen Schein / die braune Nacht bricht stark herein düütlich warrt. Ok gifft dat verschedene Ansichten to blaue un gröne Fravtöön in verschedene Kulturen, wat bi’t Översetten mitünner to Fehlers föhren kann. Butendem gifft dat Ansätz, de mööglichen Beteken för sünnere Klören as Spraakuniversal in Form vun implikatschonale Hierarchien uttodrücken.

För dat Wohrnehmen vun Klöör is Licht nödig. Ahn Licht geiht dat nich. Dat Licht entsteiht op de Even vun Molekülen un Atomen, to’n een dör de Warmsbewegen, to’n annern dör Ännern vun de Energieniveaus vun de Elektronenhüllen vun Atomen.

De Körperklöör is dat visuelle Wohrnehmen vun Saken, de dör sünnere Ännern vun’n wedder afstrahlte Spektrum vunwegen de Absorpschoon vun stoffspezifische Bülgenlängen (Lambert-Beersch’ Gesett) vun de optischen Strahlen oder dör Strein an de Böverflach torüch reflekteert warrt. In de Maleree warrt de Begreep Saakklöör bruukt un in sünnere Fäll de Begreep Lokalklöör as Gegensatz to den Samttoon. Dorbi kann ok dör de Struktur vun de Böverflach en Farv ut physikaalsche Grünnen tüügt warrn (Strukturklöör), as to’n Bispeel to Gleem vun de Flögels vun Bottervagels.

Wenn dat Oog vun Licht mit en sünner’t Lichtspektrum reizt warrt, hett dat en psychische Wirkung in’t Zentralnervensystem, de över denn eenfacken Sinnindruck (as „himmelblau“ oder „grasgröön“) rutgeiht.

Minschen ut’n glieken Kulturkreis hebbt dör Optucht un Traditschoon veel gemeensom, man ok dor kann dat vun Minsch to Minsch Ünnerscheden geven. De psychische/seelische Wirkung vun’t Wohrnehmen vun Klören warrt – intuitiv oder mit Afsicht – ok för’t künstlerische Utgestalten, bi’t Gestalten vun de Mood oder in de Warf utnütt. Psycholoogsche Farvteste künnt dorbi hülpen, de wünschte Wirkung to kriegen. De Farvindruck wirkt jüst so as annere Indrück op de Psyche in. Klören, de nich begäng sünd, künnt ok dorto bruukt warrn, enkelte Saken beter ruttoheven oder to versteken. So kann een ok Lüüd dorenanner bringen.

Farvtests schüllt so ok de Mööglichkeit geven, op de Persönlichkeit vun en Testperson torüchtosluten, wenn de sünnere Klören un Kombinatschonen vörtehn deit. Allgemeen geevt Farvtests woll ok Utkunft woans Persönlichkeiten op verschedene Klören reageert. Psychisch Farvwirken warrt in vele Kulturen annahmen, wat sik ok in Spreekwöör un Reedwennen utdrücken deit. Dat Weten doröver warrt in de Warf insett. 

De Wirkung un Bedüden vun Klören in de verschedenen Kulturkreisen staht in de enkelten Artikels to de Farvtöön (kiek ok Farvsymbolik).

Dör Insichten, de een mit de Tiet hett, kamt bi Klören de eenfachsten Betöög tostannen, as dat ok bi’n Temperaturindruck is.

Disse Indruck dröff aver nich mit de physikaalsch defineerten Farvtemperatur vun Lichtborns verwesselt warrn. Butendem hangt de Indruck ok vun de persönlichen Insichten un de kulturellen Achtergrünnen af. Blau, wat vundaag as en kole Farv gellt, weer in’t Middelöller noch as warm inordent un to’n Bispeel mit de Mudder Maria tosamenbröcht.

De Arbeitswies vun’t visuelle System in’t Zentralnervensystem un sünners in’n Bregen in’t Tosamenspeel mit dat Geföhlszentrum is noch nich utforscht. Kloor is aver, dat dat Wohrnehmen vun ünnerscheedliche Bülgenlängen in de Tappens un Stääv vun de Netthuut nich alleen för dat Entstahn vun Biller verantwoortlich is. Dat Sehn vun Klöör un Form vun en Saak is dordör prägt, dat de Grootbregen en Sinnindruck mit en Gedanken vun fröher verknütten deit. De Klöör, de en „föhlen“ deitis dorbi nich jümmer mit en physikaalschen oder meettechnischen Klöör to verglieken. Dat Bild, dat ut de jüst opnahmen Informatschonen wohrnahmen warrt, is veelmehr överdeckt vun dat Weten, dat een to dat Objekt hett.

In de Psychologie is in’n Tosamenhang mit Farvwohrnehmen hüüt de Begreep Gedächtnisfarv begäng. Objekten mit en tyypsche Klöör warrt dorna dör Torüchgriepen op den prototyypschen Farvtoon in’t Gedächtnis wohrnahmen. Tomaten warrt to’n Bispeel in en duller’t Root wohrnahmen, as dat in Wohrheit de Fall is. En Wisch schient sogor bi Schummerlicht noch gröön, un ok de blaue Himmel is so en Utbilln.

In de Farvmetrik kann dit individuelle Wohrnehmen Malesse mit sik bringen, vunwegen dat twee Klören vun verschedene Lüüd nich automaatsch gliek wohrnahmen warrt, ok wenn de glieke L*a*b-Weert meten warrt. De CIE-Farvmetrik betütt sik op Normalbeobachters mit de Statistik un mit de Licht- un Farv-Technik vun de 1920er Johren.

Dat Wohrnehmen vun Klören passeert psycholoogsch op twee Orden.

Assoziatschonen un Geföhlen as Antwoort op en Farvwohrnehmen hebbt Ingang in de Traditschonen vun de Kulturen. Na de „Empiristischen Theorie vun de Geföhlswirkung vun Klören“ warrt Farvgeföhlen individuell un implizit (d. h. nich bewusst, nich besinnbor) lehrt: Dat sünd vör allen Geföhlen, de en Minsch op Grundlaag vun Verarven hett, wat em andrieven deit un wat de Inholt vun sien Leven is, gegenöver vun Saken un Situatschonen de dat överall geven deit. Universalobjekten in dissen Sinn sünd to’n Bispeel de blaue Himmel, kloor Water, gröne Planten, gele Sünn, dat ro’e Blood oder swarte Brandresten. Vergliekbore Universalsituatschonen künnt ünner annern de düstere (swarte) Nacht wesen oder de helle (witte) Dag.

De Optucht un de Insichten verbinnt Saken, de mit Geföhlen besett sünd, jümmer en (vun’n Kulturkreis vörgevene) sünnere Klöör. Dordör entstaht bi’n Minschen disse Geföhlen ok denn al, wenn he blots de Klöör wohrnehmen deit. De Reakschoon op de Klöör is dormit denn inprägt: Root signaliseert Gefohr, ok wenn de Gefohr sülvst (dat Füür) gor nich dor is, man blots en Wand root anstreken is. Dat is dat glieke as en lehrten Reflex as bi Pawlow sien Hunnen dör klass’sche Konditschoneren.

Klöör is en Stoffegenschop, de – wöörtlich nahmen – foorts in’t Oog fallt. Al de Minschen in de Steentiet hebbt dissen visuellen Effekt wohrnahmen, de all Primaten toegen is. En Nawies för’t aktive Wohrnehmen vun Klöör sünd to’n Bispeel de Höhlenteknungen, in de Klören ut de Natur in egene Biller mit ünnerscheedliche Klören weddergeven worrn sünd.

För Arbeiten in’t Handwark mööt klöörte Vörlagen nabillt warrn, religiöse Ansichten to de Natur hebbt in de Philosophie to Diskusschonen över disse Stoffegenschop un Lichtefekten föhrt. Eerste Anmarken in disse Richt geev dat in’t klass’sche China, in’t olle Vörderasien – vör allen in de Antike. Dat glemige Geel vun dat Gold as Stoff vun de Gödder un Afbild vun de Spnn, hett den Wunsch tostannen kamen laten, dat Metall natomaken. Versöken vun de Metallhandwarkers un philosoophsche Ansätz to de Alchemie op Grundlaag vun de Theorie vun de Elementen hebbt den Wunsch föddert, düre Pigmenten anner un billiger in glieke Farv hertostellen. Sünners dat „schöne“ aver düre Gold künstlich natomaken is na sien Egenoort vun de sichtbore Klöör Grundlaag un Andrief vun de Alchemie wesen.

Theorien un Lehren to de Klöör hebbt sik, as in jede Wetenschop, in’n Striet vun verschedene Ansichten entwickelt. Demokrit meen to’n Bispeel, dat ro’e Deelken spitz weern un gröne rund. In’n düütschen Spraakruum hebbt vör allen de Ünnersöken un Ansichten vun Johann Wolfgang von Goethe in sien Gegenansicht to Isaac Newton wirkt. Ünnersützt weer he dorbi vun Philipp Otto Runge. To nöömen sünd dorbi ok Hermann von Helmholtz, Ewald Hering, Wilhelm Ostwald un ok Johannes Itten oder Harald Küppers. Bi jem all geev dat ok de pädagogische Aspekt vun’t „Raatgeven to’n Anwennen vun Klören“.

Grundlagen för Klören in’n Sinn vun Farvstoff weern to Anfang de Naturstoffen. Blau is ut dat düre (vunwegen dat dat bannig roor weer) Lapislazuli-Pulver wunnen worrn. To’n Blau Farven vun Tüüch deen de Küüp mit Indigo. Purpur weer ut dat Sekret vun de Purpursnick herstellt un weer de Farvstoff för Kaisers un Königen. Root kemm ut de Cochenille-Schildluus, wiel för Bruun-, Geel- un Roottöön Boddens un Eerden bruukt weern. Bekannt sünd to’n Bispeel Umbra un de Terra de Siena (Sienaeer) ut Italien. Witt is as Bliewitt ut Blie wunnen worrn, un för Swart weer Sott as Pigment insett. Textilen swart intofarven weer sünners swoor. Dorut hett sik en egen Handwark entwickelt in de Zunft vun de Swartfarvers. Gold harr butendem in de byzantinische Maleree as Klöör för den Himmel en metaphysische Bedüden.

De Farvspektrum is in’t 19. Johrhunnert vergröttert worrn, as ne’e anorgaansche Farvstoffen un Pigmenten dorto kemen as Berliner oder Preußisch Blau, Rinmans Gröön oder Schweinfurter Gröön. Dör’t Namaken vun rore natürliche Farvstoffen in grote Mengden dör industrielle oder ne’e Verfohren geev dat veel mehr Mööglichkeiten to’n Farven.

En grote Tall vun möögliche Klören keem mit de orgaanschen Anilin-Farven dorto (BASF). De natürlichen Farvstoffen un Pigmenten künnen nu in de Kunst un in de Weertschop dör künstliche Farven uttuscht warrn. De ollen Naams mit regionalen Tosamenhang sünd dorbi deelwies övernahmen worrn. So keent man ok vundaag noch Klören as Neapel-Geel, Venezianer-Root oder Veroneser Gröön.

In’t 20, Johrhunnert sünd ok de Mööglichkeiten to’n Weddergeven vun Klören dör Farvfotografie un Farvdruck mehr worrn. Nu is ok na de Gesetten vun de farvnauen Weddergaav forscht worrn. Wieter verbetert worrn is de Weddergaav vun Naturfarven ok dör’t Entwickeln vun’t Farvfeernsehn un mit de Digitalfotografie. Togliek hett sik aver ok dat Sehn vun Klören ännert, wat to’n Deel Klöörnastellen nödig maken de. Malessen mit dat Ümsetten vun Klören vun en Vörlaag vun’n Scanner to’n Grootformat för Warf un Reklame warrt dör „Klöörtraining“ in de Breed vun de Inwahners nee wohrnahmen.

Dormit stiggt aver ok de Ansprook vun’n Verbruker, dat Klören goot weddergeven warrt. Tosamen mit de beteren technischen Mööglichkeiten un de Forschung hett sik dat „Meten“ vun de physioloogschen Grött Klöör to dat Rebeet vun de Farvmetrik wieterentwickelt.

Üm Klören quantitativ to beschrieven, also mit Hülp vun Tallen antogeven, ahn dat een dorför nipp un nau weten Insichten hebben mutt, woans de Klöör utsütt, sünd verschedene Farvmodellen utklamüstert worrn. De Angaav vun so een Tallentripel (to’n Bispeel: L=75, a=5, b=33) is nich explizit mit dat Wohrnehmen vun en Klöör verknütt. In’t Farvmodell warrt jede Klöör as Punkt in en (faken) dreedimensionalen Farvruum dorstellt. Den sien Ümfang richt sik na de Reinheit vun de Grundkumponenten, worut he tosamensett is. De Modellen sünd dör den Fall vun’t Anwennen bedingt un begrenzt. De Farvruum schüll all in de sünner’n Technik möögliche Klören ümfaten. För den Fall, dat in en Farvmanagement ünnerscheedliche Techniken to’n Dorstellen vun Klören bruukt warrt, künnt de Farvrüüm blots mit Inschränken in’nanner ümrekent warrn. Deelwies sünd nich-lineare Afhangigkeiten mööglich, tomeist hannelt sik dat aver üm Matrizen mit Stüttsteden, twüschen de denn linear interpoleert warrn mutt. Ünnerscheedliche Farvrüüm deckt also nich de glieken Farvrebeden af. Klören künnt dorüm faken blots relativ to’nanner afbillt warrn, aver nich afsluut gliek. De wichtigste Fall is dat Afbilln vun’n RGB-Farvruum (Klören, de an’n Monitor dorstellt warrt) op den CMYK-Farvruum, de bi’t Drucken bruukt warrt.

Anners is dat CIE-Lab-Modell, dat op Ünnersöken vun’t minschliche Wohrnehmen baseert un all Klören vereent, de vun Minschen sehn warrn künnt. „Lab“ warrt dorüm in de Farvreprodukschoon faken as Referenzfarvruum bruukt, över den de annern Farvrüüm defineert warrt.

Klören mööt aver nich jümmer mathemaatsch defineert wesen as in de Farvmodellen. Dorblangen gifft dat ok Musterkatalogen, in de materielle Proven vun defineerte Farvtöön dorstellt warrt. Afhangig vun’n Weertschopstwieg warrt se as Mapp oder as Musters rutgeven. Opletzt billt de Samtheit vun de Afmischen ut verschedene Pigmenten in de Böverflachenfarv (Druckindustrie) oder dat Dörmischen mit Pigmenten un Farvstoffen (Kunststoff- un Textilindustrie) en Farvkataloog in en dreedimensionale Weddergaav, mitünner in enkelte Evenen dorvun.

In Farvkatalogen sünd tomeist Farvweerten in’n dreedimensionalen Ruum biföögt. Togliek sünd Farvweerten in verschedene Modellen mathemaatsch defineert. Dormit warrt dat mööglich Katalogen un Modellen in’nanner ümtoreken. Wegen den ünnerscheedlichen Farvümfang vun de toordenten Farvrüüm sünd de Resultaten vun’t Ümreken sünners in de Randrebeden nich jümmer richtig. Üm sik hier goot antonegern, kann een de Farvnastellen an’t Teelsubstrat bruken.

Wenn en grote Tall vun Klören dorstellt warrn mööt, reckt dat en lütte Tall vun Grundfarven to hebben. All annern künnt dorut torechtmischt warrn. Faken warrt dree Grundfarven bruukt.

En Spektralfarv is de Indruck, de dör den Reiz vun en Utsnitt vun dat sichtbore Spektrum entsteiht. En Methood, en Utsnitt ut dat Spektrum to kriegen, is dat Splitten vun witt Licht dör en Prisma oder en Streigidder. De Intensität un Indruck vun de Spektralfarv hangt vun de Breed vun dat Bülgenlängenintervall af, un dormit ok de Reinheit vun de Spektralfarv. Op de annern Siet, stellt de enkelten Bülgenlängen vun’t Spektrum in’t sichtbore Licht blots en lütten Deel vun möögliche Klören dor. In en Regenbagen sünd to’n Bispeel de Spektralfarven to sehn, aver nich jemehr Mischen. Sünners Klören vun de „Purpurlien“ twüschen Vigelett un Root künnt nich as Spektralfarven vörkamen – dat sünd Valenzfarven.

Mischfarven sünd all Klören, de dör Farvmischen tostannen kamt, wat se nu an’n Bildschirm dör Mischen vun elektromagneetsche Strahlen oder dat Belüchten vun reflekteren Böverflachen vun bedruckte Medien entstaht. Dat gifft ok Mischfarven, de dat minschliche Oog wegen Metamerie as gliek ansütt, ofschoonst de Intensität vun dat Licht an verschedene Steden vun de Bülgenlängenskala nich de sülve is. Metamerie is afhangig vun den Lichtborn. De Effekt hett dormit to doon, dat dat Spektrum vun de Strahlen, de op dat Oog drapen doot, op blots dree verschedene Tappenorden afbillt warrt.

Na Wilhelm Ostwald sünd Optimalfarven idealiseerte Spektralfarven mit en defineerte Breed vun dat Intervall vun de Bülgenlängen, bi de blots de Intensitäten 0 % un 100 % vörkamt. En Optimalfarv is en Körperfarv, de ehr Remisschoonskurv β(λ) en rechtwinklige Kurv is, bi de blots de Remisschoonsgraden β(λ)=0 un β(λ)=1 tolaten sünd mit hööchstens twee Sprungsteden in’t sichbare Spektrum. Dat gifft blots veer Typen vun Optimalfarven:

De Naam, de dorachter steiht, deent blots to’n Verkloren un is afhangig vun de Breed vun’t vulle Remisschoonsrebeet to verstahn. En Langendfarv, de meist bit an’t kortbülgige Enn vun’t sichtbore Spektrum recken deit, is to’n Bispeel en strahlen Witt mit Blautoon. Dorgegen is en smallen Striepen vun en Middelfarv Swart mit en lütten Farvinslag.

In de Alldagsspraak warrt Swart un Witt as Klören ansehn, liekers warrt se nich as klöört betekent. Mitünner warrt de neutrale Grauskala ok as unbunte Klören betekent. De bunten Klören dorgegen leegt twüschen en Farvinslag un de Sättigung. Se maakt en mehr oder minneren Farvindruck, de as bunt beschreven warrt.

De Ünnerscheed liggt in’t Farvwohrnehmen:

Von Ewald Hering stammt dorgegen de Veerklörentheorie, de vun Gegenklöörporen „Root-Gröön“ un „Geel-Blau“ utgeiht un de vun Sehnerv överdragenen un vun’n Grootbregen wohrnahmen Tosamenhäng as de buten vun’n Lief veroorsaakte physikaalsche Situatschoon beschrifft. Grau, Witt oder Swart sünd dorbi Sünnerfäll, wenn all dree Tappens mit ruchweg glieke Intensität anregt warrt un dormit glieke Nervensignalen tügen doot. De Farvdimensionen Farvintensität un Farvsättigung sünd dormit Utddruck vun de Stärk vun den utlösten Reiz.

Entwicklungshistoorsch gaht de Tappens un de Stääv op de glieke Utgangszellen torüch. Dat Entwickeln hett dorto föhrt, dat dat Kiekspektrum vun Deerten nich dat glieke is as bi de Minschen. Immen künnt to’n Bispeel in’t Ultravigelett beter wohrnehmen, vunwegen dat jemehr Sehzellen energieriekere Photonen (Strahlen mit körte Bülgenläng) wohrnehmen künnt as de Minsch. Bi Vagels hett sik wiest, dat de Kuntrast twüschen ro’e Frücht un gröön Loov wichtig is. För Fisch is en Wohrnehmen vun krote Bülgenlängen nödig, vunwegen dat de langbülgigen Andeelen vun’t Sünnlicht dör Water absorbeert warrt.

De Begreep „Farv“ kann blots inschärnkt op Deerten överdragen warrn. De kumplexe Natur vun dat Phänomen Klöör is de Grundlaag för ünnerscheedliche Evenen vun’t Abstraheren.




#Article 203: Kiel (Schipp) (117 words)


Een Kiel (m.) is bi een Schipp de ünnerste Deel. Bi de olen Seil- un Ruderschepen weer dat een groten Balken ut Holt. Mit den Kiel füng de Bau vun een Schipp an. De Kiel drägt de Spanten un de Masten sünd dor ook an fastmookt. Anners seggt: Wat för een Minsch dat Rüchgraat is, dat is de Kiel för een Schipp. 

Blangen de statische Funkschoon hett de Kiel bi Seilschepen ook een hydrodynamsche Funkschoon. He sörgt dorför, dat de Wedderstand dwars to de Fohrt grötter is, as in de Richtung vun de Fohrt. Dormit drifft een Schipp nich so gau af. Bi lütte, platte Seilschepen, so as Evers, sörgt dorför ook de Sweerter an de Sied.




#Article 204: England (512 words)


England (ok Ingland) is en Deel vun dat Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland un liggt op de Insel Grootbritannien. Westlich vun England liggt op de sülvige Insel Wales un in den Noorden Schottland. Vun düsse veer Rebeten is England de Deel mit de meesten Inwahners un dat gröttste Rebeed. England tellt üm 53 Millioon Inwahners.

De Naam England warrt faken as pars pro toto bruukt, üm dat hele Vereenigte Königriek to benömen. Siet dat Wedderopleven vun den Schottschen Natschonalismus in de Johren 1930 vermiddt man, düsse Wennst to bruken. Opstünns gillt düt Bruken vun dat Woort England as politick inkorrekt, vergliekbor mit dat Bruken vun dat Woort Holland, üm de gehele Nedderlannen to benömen.

De Naam England kümmt vun de Angeln, de tosamen mit de Sassen un Fresen as Angelsassen üm 450 n. Chr. över de Noordsee na Britannien kemen. Dor harrn se denn männige lütte Königrieken grünnt, de mit de Loop vun Tiet grötter worrn, sünnerlich Anglia. De Naam, mit den de Angelsassen ehr egen Land benömen, weer oftens Englaland, dat heet Land vun de Angeln op Ooldengelsch. Dor weren söven eerdere Königrieken in de Tiet, an de de Angelsassen leven. De Königrieken heten do so:

Dat Rebeet vun England is wat bi 130.395 km² groot. Dor wahnt meist 50 Millionen Lüüd. Gröttste Stadt is London, anner grote Städer sünd Liverpool, Birmingham, Manchester, Leeds, Sheffield, Nottingham, Bristol un Southampton.

In England warrt Ingelsch snackt. In Cornwall gifft dat en lütte Grupp vun Lüüd, de wedder Koornsch snackt, de ole inheemsche keltsche Spraak, de mit dat Bretoonsche un Walissche tosamenhangt.

Al in de fröhe Steentiet harrn dor Minschen wahnt. Wat bi 900 v. Chr. kemen de Kelten an, de sik dor as Briten nedderlaten harrn. Caesar keem denn 55 v. Chr. na Britannien, aver blots kort. Denn keem 43 n. Chr. Claudius un maak England to en Deel vun dat Röömsche Riek. As dat Johr 400 n. Chr. vörbi weer, sünd de Römers utneiht. De Briten harrn denn na de Angeln schickt un denn kemen de mit de Sassen un Fresen un Jüten över de Noordsee. So füng dat an mit de Angelsassen. De sünd denn forts to Christen döfft worrn. Dor harrn se denn söven Königrieken opmaakt:

De Wikingers maken denn 793 en Överfall op dat Klooster Lindisfarne. Un denn kemen se jümmers wedder. In den Noorden harrn de Dänen denn ehr Rebeet un dat weer dat Danelag. York weer to'n Bispeel däänsch.

De Hansetiet harr ok in England ehr Deel: De Hanse harr in London den Stalhof, wat en groot Kontor weer. Later kemen denn de Hollanners mehr togang. 

De König Hinrich VIII. harr denn Arger mit Rom vun wegen dat he sien Fru Katharina vun wegen en anner Fru, de Anna Boleyn heet, verlaten wüll. De Paapst wüll dat nich. Denn maak Henry forts en eegen Kark op, de Anglikaansche Kark.

In dat 18. Johrhunnert güng dat denn los mit de Industrie. England harr de eersten Dampmaschinen (Newcomen un James Watt) un Iesenbahnen. Bessemer maak sien Beer to'n Stahl koken. Un Dook weer ok flietig maakt un exporteert. 




#Article 205: Klotstockspringen (206 words)


Klotstockspringen is een Speel un Sport, de besünners an de Westküst vun Sleswig-Holsteen dreewen ward. He is verwandt mit dat Pullstockspringen bi de Fresen in Oostfreesland un de Nedderlannen.

Bi dat Klootstockspringen jumpt een an een grooten Holtstock (3-5 m hoog) över een Grüpp, Siel oder anner Water. Dat is meist as een fröhe Form vun den Stavhoogsprung. 

Dat Klotstockspringen hett obers ook mol militärsche Bedüden hatt. In de Slacht vun Hemmingstedt, anno 1500,  harrn de Dithmarscher Buurn ehr Spiess as Klotstöck bruukt. To düsse Tied keem een Ridderheer vun den dänschen König Johann, de ook Hartog vun Sleswig un Holsteen weer, na de Republiek Dithmarschen. Dithmarschen weer dormols temlich frie. De Ridders weern 12.000 Mann. De Dithmarscher harrn blots 6.000 Mann. De Ridders nehmen Meldörp. Denn trocken se na Norden. 300 Dithmarscher harrn denn bi Hemmingstedt een Schanz opbaut. Un denn harrn de Dithmarscher de Siele opmookt un denn keem de Floot. Dor kreegen de Kreegslü dat Bang. Se kunnen nich vun den Weg, anners deen se versupen. Un de Dithmarscher ünner Wulf Isebrand, de ut Holland weer, jümmers mit ehr Spießen as Klotstöck op de Kreegslü rop un wedder weg. Dor weer dat ut mit dat Heer un Dithmarschen harr bit 1559 sien Roh.




#Article 206: Bedriefssystem (189 words)


Dat Bedriefsysteem (n, pl: Bedriefssystemen) is de Software, de du för all Reekners bruukst, wenn du wat mit den maken wullt. Dat Bedriefsystem is twüschen de Hardware un de Programmen, un seggt de Hardware wat de Programmem wullt.

För en Bedriefsysteem, bruukst du blots en Kernel, de Drievers, en Compiler un en Editer. De grafisch Böversiet (so as t.B. KDE) höört nich to dat Bedriefssysteem to.

Bedriefssystemen sünd t.B.

Öllere Bedriefssystemen sünd t.B.

Toerst weer en Bedriefssystem blots dorför dor, dat de Reekner wat vun de Tastatur rinkriggt, dat he Tekens op den Monitor schrieven kunn un dat he Bänners lesen un schrieven kunn, later ok Disketten. 

Denn keem de Muus to den Reekner dorto un de Grafik. Un denn keem Apple mit sien Lisa, wat een Vörlöper vun den Mac weer. Dor füng dat an, dat dat Bedriefssysteem ook mit de Grafik togang weer. Denn harr Microsoft datsülvige versökt un dor keem denn Windows 1.0 rut. Weer meist blots en grafisch Böversiet för MS-DOS. Later weer denn dat allens tosomen integreert. Un Unix weer an’n Anfang ook blots över de Tastatur. Denn keem ook dor een Böversiet op.




#Article 207: Linux (300 words)


Linux (ook GNU/Linux) is een Bedriefssystem för Reekners. 

Dat is een Oort vun Unix, un Linus Torvalds hett sik dat infallen laten. Dat besünnere doran is, dat dat frie is un ünner GNU-Lizenz steiht. Dat heet, dat jedeneen dat bruken, ännern oder in sien egen Bedriefssystem bruken kann, wenn dat ok ünner GNU-Lizenz steiht.

Linux steiht toerst maal för den Kernel, wat de ünnerste Laag vun dat System is. Denn warrt dat obers ok för dat kumplette Bedriefssystem bruukt, wo een ganzen Slag Programmen tohöört. 

Un denn warrt dat mit anner friee Software tosamenpackt un gifft denn en Linux-Distributschoon, to’n Bispeel Mandrake, Red Hat, SUSE Linux, Debian GNU/Linux, Knoppix oder Ubuntu. Bi so een Distributschoon is denn ok to’n Bispeel GNOME un KDE (Desktopböverflach, mit Biller, Finster un so) dorbi un OpenOffice.org un anners. Un mit KDE kriggt een denn ok en Linux op Platt hen.

Richard Stallmann hett 1983 dat GNU-Projekt erfunn, dormit wull he een friee UNIX-ähnliche, POSIX-kompatible System mooken. In de 90er hem de zwar schon een ganze Masse Programme för dat System schreeven, aber de eegentliche Kernel (de Kern vun een System) weer noch nicht uutriebt un woor uk nur langsam wiederentwickelt. De frie Berkeley Software Distribution, wat ungefähr to de selbe Tied wer, ha een Probleme mit Gesetz, wer also ook keen Alternative för de Entwickler.

Linus Torvalds ha 1991 mit een Terminal-Emulator anfung, allerdings woor dat immer mehr to een Bedriefssystem. Also het he sien System in de Usenet-Grupp comp.os.minix ankünnigt und in de September in't sülvige Johr publiziert. Dat sull eegentlich Freax heeten, aber die Administrator vun de Server wer mit de Noom nicht inverstoohn und het dat denn ünner de Noom Linux afspeekert. Torvalds het de Noom erst nicht gefulln, aber denn seer he in, dat de Noom Linux eenfach beder wer.




#Article 208: Internet (119 words)


Dat Internet, kort ok dat Nett nöömt, is een Nettwark vun Reekners, wat över de heele Welt geiht. De Reekner sünd sülvstannig, obers mitnanner tosomenknütt as een Fischernett.

Dat Internet is för de elektronsche Kommunikatschoon. Dat heet, een kann Nettbreven rutschicken un kreegen, Datens schüffeln, Sieden vun dat World Wide Web ankieken, wat daalladen, telefoneern un anners. De Reekner snackt över wisse Protokollen mitnanner, sünnerlich dat TCP/IP-Protokoll.

Anfungen harr dat mit dat ARPANET, wat vun de Advanced Research Project Agency (ARPA), för dat Militäär opbaut weer. Dat schull seker ook vör een Atomslag ween, un dorüm harrn se sik överleggt, dat dat dezentral sien schull. Denn kemen de Universitäten an. Toers in de USA, denn op de ganze Welt.




#Article 209: Horst Köhler (484 words)


Horst Köhler (* 22. Februar 1943 in Skierbieszów, Polen) weer von’n 1. Juli 2004 bet to’n 31. Mai 2010 as Bundspräsident Staatshööft vun Düütschland. He weer bit 4. März 2004 Geschäftsführender Direktor vun de Internationaalen Währungsfonds (IWF) un is Liddmaten vun'd CDU.

Köhler is as en düütschstämmigen Buernsöhn un tweedjüngsten vun acht Kinner boren. Sien Öllern levden as Bessarabiendüütsche in Bessarabien´, wat dormols to Rumänien tohöörn dö (hüüt Moldawien). Köhler siene Öllern sünd mit annere Volksdüütsche toeerst in dat Düütsche Riek hoolt wurrn un later in dat damaalgen Generalgouvernement in de Kreishoofdmannschaft Zamość in'd Distrikt Lublin ansiedelt worrn. In'n Januar 1945 büx sien Mudder mit Horst und dree annern Geswistern vor de Roote Armee na Markkleeberg-Zöbigker ut. Dor bi Leipzig versöchen sien Öllern wieder, een Buernleven optobuen. As de Zwangskollektivierung vun de Landweertschop droh, hett de Familjie Köhler to Ostern 1953 de DDR verloten. De Flucht güng nu över West-Berlin in de Bunnsrepubliek Düütschland. Bit 1957 leevde Horst Köhler mit sien Familie in Flüchtlingslagers, bit se in Ludwigsburg en Hüsing kregen hefft. Horst Köhler seggt, Ludwigsburg is sien Heimoot, an'd dore Eduard-Mörike-Gymnasium hett he ok 1963 sien Abitur mookt (mit allen'd Veern).

Nu keem en twee Johr lang Wehrdiensttied as Tietsoldat bi de Panzergrenadieren in Ellwangen, he hett de Bundeswehr as Leutnant vun'd Reserve verloten. Vun 1965 bi 1969 studeerte Köhler an de Eberhard-Karls-Universität in'd schwäbsche Tübingen Volksweertschopslehr un Politikwetenschoppen. Vun 1969 bit 1976 is he an'd dore Institut för Angewandte Weertschopsforschung Assistent ween. Na över 20 Johr Tätigkeit in annern Bereichen (Finanz- un Währungspolitik) is he in'n Harvst 2003 an de Universität, tosammen mit Wilhelm Rall, to en Honorarprofessor maakt wurrn.

Vun 1976 bi 1981 is he in'd Bunnsministerium för Weertschop in Bonn in de Grundsatzabteilung togange ween. 1981 is Horst Köhler Liddmaten vun'd CDU wurrn, een Johr loter wessel he up Vörslag vun Gerhard Stoltenberg, för de he vördem al arbeit' harr, as de in Sleswig Holsteen Ministerpräsident weer, na dat Finanzministerium.

Vun 1990 bi 1993 ward Köhler beamteten Staatssekretär in'd Bundsfinanzministerium as Nahfolger vun Hans Tietmeyer. He is verantwortlich ween för finanzielle un monetäre Beziehungen un domit de maßgebliche düütsche Unnerhändler bi de Verhandlungen för'd Maastricht-Verdrag un deelwies ok bi de Afspraken för de düütsche Wiedervereingung. As so nömmten Sherpa (Beamten un Raatgever, de Hölpsarbeiden övernümmt) vun'd damalgen Bundskanzler Helmut Kohl un ok as den sien persönlichen Vertreder hett he de G7-Wirtschaftsgipfel in Houston (1990), London (1991), München (1992) un Tokio (1993) vorbereit'.

In'd Johr 2000 is Köhler op Vörslag vun Budnskanzler Gerhard Schröder (SPD) as Geschäftsführenden Direktor för een Amtstied vun fief Johren vun'd Internatschonalen Geldfonds (IWF) wurrn. He is dor de Nahfolger vun Michel Camdessus wurrn, de an'd 14. Februar 2000 ophöört hett.

An’n 23. Mai 2004 is Horst Köhler to'n Bundspräsidenten vun de Bundsrepubliek Düütschland wählt worrn. Dit Amt hett he an 1. Juli 2004 antreden.

Horst Köhler is evangeelsch, verheirat mit Eva Köhler un hett twee Kinner.




#Article 210: Microsoft Windows (130 words)


Microsoft Windows  is en Bedriefssystem vun de Firma Microsoft ut de USA. Dat is, wat bannig Lüüd op ehr Reekner hebbt. Anners as för Linux gifft dat keen Windows op Plattdüütsch, weil Microsoft segt, dat lohnt nich. Frööer wer dat een Opsatz för dat Bedriefssystem MS-DOS (uk vun Microsoft). Intwischen het Microsoft dat wer upgeben un het nun een nüe Kernel för sien Systemen.

Windows warrt eegentlich blots in’n Desktop-Bereich bruukt (also to Huus oder in’t Büro), et givt aber uk Versionen för Server un för PDAs. Hüüt warrt Windows to ca. 90% bruukt.

(Sünd na Erschienen sorteert.)

Windows 9x baseert op MS-DOS, het aber een eegne 32-bit-Kernel, wat no de Start de Funktionen öbernimmt. Windows 9x het siin eegne DOS (anners as Windows 1-3.x, wat een vörinstallerte DOS bruukte)




#Article 211: Johannes Rau (1479 words)


 
Johannes Rau (* 16. Januar 1931 in Wupperdaal, † 27. Januar 2006 in Berlin) weer en düütschen Politiker (SPD) un weer vun 1. Juli 1999 bet 30. Juni 2004 as Bundspräsident Staatshööft vun de Bundsrepubliek Düütschland.

Tovör weer he Kommunal-, Lands- un Bundspolitiker vun de SPD. Van 1969 bit 1970 war weer Rau Böverbögermeester vun Wupperdaal, 1977 bit 1998 Landsvörsitter vun de SPD in Noordrhien-Westfalen un van 1978 bit 1998 Ministerpräsident vun dat Land Noordrhien-Westfalen. Bi de Bundsdagswahl 1987 weer he Kanzlerkandidat der SPD. In dat Johr 1993 hett he nah de Rücktree vun Björn Engholm kommissarisch den Vörsitt vun de SPD-Bundspartei. 

Rau weer de Söhn vun den Koopmann un Blaukrüüzprediger Ewald Rau (* 1. April 1898; † 15. Dezember 1953) un de sein Fru Helene Rau geb. Hartmann (* 27. März 1901; † 1. August 1988). Up Drängen von sien Vader hett he in September 1948 den Besök vun en Gymnasium nah de Bövertertia afbroken. Rau harr mehrfach den Ünnericht nicht besöcht un sien Vader meen doruphenn, dat he dat Geld för de Schoolutbilden ok glieks ganz insporen kunn. Johannes Rau fung an’ 5. Oktober 1948 en Lehr as Verlagsbookhändler bi dat Wupperdaaler Verlagshuus Emil Müller an. Nebenher weer he af 1949 free Mitarbeiter bi de Westdüütsche Rundschau in Wupperdaal.

Nahdem he sien Lehr beend harr, arbeidt he af Juni 1952 as Verlagshülp in Wupperdaal un wurr denn 1953 Lektor bi en lütten Verlag in Witten. Af 1954 arbeitedt he as Geschäftsföhrer bi de Jugenddienst-Verlag; 1962 wurr he Liddmaat in de Vörstand un 1965 Direkter vun de Verlag.

Johannes Rau weer siet den 9. August 1982 mit Christina Delius (* 1956) verheiraadt, en Enkelkind vun de fröhere Bundspräsident Gustav Heinemann. Tosommen harrn se dree Kinner: Anna Christina (* 1983), Philip Immanuel (* 1985) un Laura Helene (* 1986). De Standesamtliche Hochtiet funn in London statt, de Karkenfier aber an’ 22. August 1982 in de Nee Evangelsch Eilandkark up Spiekeroog. Up dat Eiland sünd ok de Kinner Rau’s döfft wurrn. 

Dat Noordsee-Eiland Spiekeroog weer johrteintenlang Urlaubsziel vun de Familie Rau, de dor en Ferienhuus hebbt. Hier hett sück Johannes Rau vun de Strapazen vun de Politikeralldag verhaalt un Kraft tankt nah sien swoor Operatschoonen. An de Dag nahdem he ut dat Amt as Bundspräsident utscheeden is, is he glieks nah Spiekeroog fohren. Toletzt weer he in’ Sömmer 2005 veer Week up Spiekeroog, deren Ehrenbörger he 2000 wurr. 

Rau keem in sien Leven lang mit dree Wahnsitzen ut: He is upwussen tüschen de Barmer Nordpark un Klingelholl in de Wahnen vun sien Öllern nun is dor bit Enn’n vun de 70er Johren bleven. To sien Ministerpräsidenten-Tiet wahn he in en eegen Huus in de Wupperdaaler Stadtdeel Elberfeld. Eerst as he sien Amt as Bundspräsident antreden harr, keem he nah Berlin in dat Slott Bellevue un, wiel de dor an’t umboen weern, noch in de Deenstwahnen vun de Bundspräsident, de he aber nich nutzt hett. 

Sien Oort un Wies, sien christlich Glooven apenlich to leven, drog Rau de Beteknung „Bruder Johannes“ in, aber ok vun Wiglaf Droste en satirisch Wertung as „gefürchteter Kirchentagsschwätzer“.

Siet 1995 wuss Rau vun sien gefährlich Aneurysma in de Buukslagaader, hett aber lang Tiet en Operatschon aflehnt. In dat Johr 2000 hett he sück denn doch in de Universiätsklinik Essen opereeren laaten. 2004 hett he en künstlich Hartklapp kreegen. Blots twee Maand nah disse Operatschoon hebbt se hümm an’ 19. Oktober 2004 en Blooderguss ut de Buukruum ruthaalt. 

Sein letzte apenliche Uptreden weern de Priesverleihungen vun de düütsch-törkisch Fruendschapspries in Solingen (29. Mai 2005) un de Inweehn vun de Fruenkark in Dresden (30. Oktober 2005).An de Empfang to sien 75. Geburtsdag an’ 16. Januar 2006 in’t Slott Bellevue in Berlin kunn he ut gesundheetlich Grünnen nich mehr deelnemmen. 

Johannes Rau is an’ 27. Januar 2006 tegen 8:30 Uhr in Berlin in Kreis vun sien Familie storven. An’ 7. Februar is he up den Dorotheenstädtischen Karkhoff in Berlin begraben wurrn.

Van 1969 bit 1970 weer Johannes Rau Böverbörgermeester in sien Heimatstadt Wupperdaal.

Van 1958 bit 1962 weer Rau Vörsitter vun de Jungsozialisten in Wupperdaal. 1958 wurr he eerstmalig in de Landdag vun Noordrhien-Westfalen wählt. Bit 1999 bleev he dor ok. 1962 wurr he Liddmaat in de SPD-Fraktschoon und 1967 deren Vörsitter. Van 1964 bit 1978 weer he dorto noch in de Stadtrat vun Wupperdaal un 1969 un 1970 ok Böverbörgermeester. 

Johannes Rau weer ünner de Parteichefs Willy Brandt, Hans-Jochen Vogel, Björn Engholm, Rudolf Scharping, Oskar Lafontaine un Gerhard Schröder stellvertredend SPD-Bundsvörsitter. Nahdem Björn Engholm torüchtreden weer, hett Rau van 5. Mai bit to de Wahl vun Rudolf Scharping an’ 23. Juni 1993 kommissarisch den SPD-Bundsvörsitt övernommen.

Bi de Bundsdagswahl 1987 weer Rau Kanzlerkandidat vun de SPD, hett aber de Wahl tegen den amteerenden Bundskanzler Helmut Kohl verloren. 

De vun sien Amtsvörgänger Roman Herzog 1997 anfungen Rieg vun de Berliner Reden hett Rau fortföhrt. Anners aber as Herzog hett de jährlichen Reden sülvst hollen un dorbit sellschapsrelevante Themen, as Towannerung, Bio- un Gentechnik oder Globaliseerung upgrepen. Sien letzte Berliner Rede hett he in’ Mai 2004 to dat Thema Vertrauen in Deutschland – eine Ermutigung hollen. Dorin hett he in en för hüm ungewöhnlich direkt Oort un Wies Politiker un Ünnernehmer to mehr Ehrlichkeit und Verantwortungsbewusstsein upfordert. 

All tohoop hett Rau 76 Utlandsreisen as Staatsböverhoopt makt. Bi sien Staatsbesöök in Israel in dat Johr 2000 weer he de eerste düütsch Politiker, de in disse Eegenschap vör de Knesset stunn. Sien dor an’ 16. Februar hollen Reed, weer de eerste, de up Düütsch hollen wurrn is. He hett dorbi üm Vergeven för de Verbreken vun de Holocaust beden. 

Johannes Rau hett an’ 22. Juni 2002 dat Parteienspektakel üm dat Towannerungsgesett scharp kritiseert. De Parteien harrn sück in Bundsrat bannig doröver in de Wull kregen un hebbt denn afstimmt, wobi sück de Vertreter vun Brannenborg nich eenheitlich entscheeden hebbt. He dat dat Gesett denn aber doch ünnerschreben, dat Gesett is dann nahst aber vun dat Bundsverfatengericht „kippt“ wurrn.

An’ 4. September 2003 geev Rau bekannt, bi de nächst Wahl an’ 23. Mai 2004 nich mehr för dat Bundspräsidentenamt to kandideeren. To de Tiet gung man dorvan ut, dat dat dormit to doon harr, dat he dorvan utgahn dee, kien Mehrheit in de Bundsrat to kriegen. Man kann aber ok to dat Ergebnis kommen, dat Rau domols all wuss, wu slecht dat gesundheetlich um hüm stahn de un dorum all keen twete Kandidatur wull. 

An’ 23. März 2004 hett Rau en Afrika-Reis afbroken, kört bevör he en Truppenbesök bi düütsch Suldaten in Dschibuti maken sull. De Geheimdeenst sall dorvan utgahn wesen, dat en Mordanslag up en hochrangig europäisch Repräsentanten veröövt wurrn sull. An’ 23. April is he vun sien letzte Staatsbesök ut Poolen torüchkommen.

An’ 29. Juni 2004 wurr he mit en Grooten Zappenstriek vun de Bundswehr verafscheed.

Vör en evangeelsch-freekarklich Achtergrund weer he immer up sellschaplichen Utgliek bedacht und gell as moralisch Instanz. Zentraal Motiv vun sien Politik weer ok dat Werben för soziale Gerechtigkeit („Versöhnen statt Spalten“).

Kritiker ut de Riegen vun de CSU hebbt hüm aber vorhollen, dat dat Bundsland Noordrhien-Westfalen in de letzte 20 Johr ünner Johannes Rau in de binnerdüütsche Vergliek wertschaplich, technologisch un sozial bannig torüchfallen is. Rau harr to lang an olde Industrien, besünners an de Köhlnbargbo, de blots rood Tallen schrieven de, fasthollen un nee Techniken to wenig fördert. Disse Kritiker kriegen aber ok immer to hörrn, dat de Strukturwannel in de Stahlindustrie un in de Bargbo up dat land överproportionale Utwirkungen harrt hett un de Politik vun Rau dorto bidragen hett, en Massenverelendung as Folg vun de Strukturwannel to verhinnern. 

Johannes Rau weer Schirmherr vun de Initiative Schüler helfen Leben un Ehrenpate vun dat weltwiet millionsten Patenkindes vun dat Kinnerhülpwark Plan International. De Ehrenpatenschap harr he vun sien Amtsvörgänger Roman Herzog övernommen. He weer ok Schirmherr vun de Düütsche Stiftung Denkmalschutz. Johannes Rau hett sück ok för de Stiftung Museum Slott Moyland, deren Vörsitter vun’t Kuratorium he bit 1998 weer un de Festspeelen Balver Höhe insett. In dat Johr 2000 övernehm he ok noch de Schirmherrschap för de Börgerinitiative Gesicht zeigen!, de in Düütschland tegen Utländerhass un so nömmt No-Go-Areas kämpt. 

Van 1965 bts 1999 hörr Johannes Rau de Landssynode vun de evangeelsch Kark in’t Rhienland an un weer stellvertredend Liddmaat in de Karkenleitung vun disse Institutschoon. Den Düütschen Karkendag weer Rau eng verbunnen; van 1966 bit 1974 weer he Liddmaat vun dat Präsidium un nehm dornah ok regelmäßig an de Karkendag in offiziell Funktschoon as ok as Privatmann deel. 

Johannes Rau weer langjohrig stellvertredend Vörsitter vun de Friedrich-Ebert-Stiftung un Mitherutgever vun de evangeelsch Tietschrift Zeitzeichen. In dat Johr 2000 hett he sien eegen Stiftung, de „Johannes-Rau-Stiftung“ grünnd.

Bundspräsident Horst Köhler hett to’n Gedenken an Johannes Rau för den 7. Februar 2006, elf Daag nah sien Dood, en Staatsakt nah de Gottesdeenst in de Berliner Dom anördnt. 

De Düütsche Post hett an’ am 2. März 2006 en Sonnerbreefmark to’n Dood vun Johannes Rau rutgeven. 




#Article 212: Walter Scheel (137 words)


Walter Scheel (* 8. Juli 1919 in Solingen; † 24. August 2016 in Bad Krozingen) weer en düütschen Politiker (FDP). He weer vun 1969 bet 1974 Butenminister un Viezkanzler, un vun 1974 bet 1979 as Bundspräsident Staatshööft vun de Bundsrepubliek Düütschland.

Van 1948 bit 1950 weer Scheel Stadtrat in sien Heimatstadt Solingen. Van 1950 bit 1954 weer he Liddmaat vun den Landdag vun Noordrhien-Westfalen as direkt wählt Afordneter vun den Wahlkreis Remscheid. 1953 wurr he denn Liddmat vun den Düütschen Bundsdag, de he bi to’n 27. Juni 1974 anhörrn dee, as he sien Mandat nah sien in’n Mai erfolgt Wahl to’n Bundspräsidenten veer Daag vör den Amtsanträe daalleggen dee. Van 1967 bit 1969 weer he Viezpräsident vun den Düütschen Bundsdag. 

Van’n 1. Juli 1956 bit 20. November 1961 weer Walter Scheel buterdem Liddmaat vun dat Europääsch Parlament. 




#Article 213: Karl Carstens (567 words)


Prof. Dr. Karl Walter Claus Carstens (* 14. Dezember 1914 in Bremen; † 30. Mai 1992 in Meckenheim) weer en düütschen Politiker (CDU). He weer vun 1979 bet 1984 as Bundspräsident Staatshööft vun de Bundsrepubliek Düütschland.

Carstens is as Söhn vun en Studienraat boren. Ehr he up'e Welt keem, is sien Vadder in Frankriek fullen. 1933 möök he up dat „Ole Gymnasium“ in Bremen sien Abitur un studeer Jura un Politologie in Frankfort an'n Main, Dijon, München, Königsberg un Hamborg. 1936 möök he sien eerstet un 1939 sien twedet Staatsexamen. 1938 hett he sien Promotschoon to'n Dr.jur. kregen. Vun 1939 bit 1945 is he as Suldat bi de Flakartillerie in'n Tweeten Weltkrieg ween. Tolest weer he Leutnant. As de Krieg vörbi weer, is he in Bremen as Afkaat tolaten wurrn. 1948 güng he bi un studeer an de Yale-Universität in New Haven, Connecticut (USA). Düt Studium hett he 1949 afslaten mit den Titel vun en „Master of Laws“ (LL.M.). Vun 1949 bit 1953 weer he Raatgever för Recht bi den Bremer Senat un Bevollmächtigten vun dat Land Bremen bi den Bund. Vun 1950 af an hett he en Lehrupdrag an de Universität to Köln  harrt. Dor hett he denn ok sien Habilitatschoon maakt. 1954 is he bi de Bunnsrepublik Düütschland in den Deenst bi dat Butenamt intreden. Bit 1955 weer he stännigen Vertreder vun de Bunnsrepublik Düütschland bi den Europarat in Straßburg, denn güng he na dat Butenamt in Bonn. 1958 is he dor Baas vun de Afdelen West I Europa wurrn. 1960 is he as Professor för Recht vun de Staten un Völker an de Universität Köln wurrn. Vun 1970 bit 1972 hett he dat Leit harrt in dat Institut för Forschung vun de Düütsche Sellschop för Butenpolitik in Bonn. 

Vun 1940 bit 1945 weer Carstens Liddmaat vun de NSDAP. He schall den Andrag up Upnahm stellt hebben, as he Referendar weer. Dor schall de Präsident vun dat Landgericht em seggt hebben, he scholl man beter bitreden, wenn he anners nich Nadelen up sik nehmen müch. Man Carstens is al vun 1933 af an Liddmaat vun de SA ween. 

Vun 1955 af an höör he to de CDU to. 

Vun 1972 bit 1979 hett Carsten in den Düütschen Bundsdag seten. He is 1972 över de List vun dat Land Sleswig-Holsteen in den Bundsdag intagen. 1976 is he as Afordenten vun den Wahlkreis Oostholsteen direktemang wählt wurrn. 
Vun Mai 1973 bit Oktober 1976 is he dor Vörsitter vun de CDU/CSU-Fraktschoon in den Bundsdag ween. Dor hett he de Oppositschoon mit anföhrt. Na de Wahlen to'n Bundsdag 1976 is Carstens an'n 14. Dezember 1976 to'n Präsidenten vun den Düütschen Bundsdag wählt wurrn. 

Vun Juli 1960 bit Dezember 1966 weer Carstens Staatssekretär in dat Utwärtige Amt. In de Johre vun de Grote Koalitschoon vun Dezember 1966 bit 1969 is he denn as Staatssekretär Baas vun dat Bundskanzleramt bi Bundskanzler Kiesinger ween. Bi de Wahlen to den Düütschen Bundspräsidenten 1979 hett de Düütsche Bundsversammlung em to'n 5. Bundspräsidenten vun de Bundsrepubliek Düütschland wählt. Dor hett he Walter Scheel mit aflööst. Carstens is in siene Amtsjohre bekannt wurrn as de „Wannerpräsident“, vunwegen datt he so geern wannern dö. Bi't Wannern is he faken mit allerhand Minschen tohopenkamen, de denn en Stück mitlopen sü+nd un mit de he denn ok unnerwegens wat eten hett. Vunwegen sien Öller hett he sik de tweete Amtstied begeven un hett an'n 30. Juni 1984 Bott geven. 




#Article 214: Konrad Adenauer (9186 words)


Konrad Hermann Josef Adenauer (* 5. Januar 1876 in Köln; † 19. April 1967 in Rhöndorf bi Bonn) weer de eerste Bunnskanzler vun'd Bunnsrepubliek Düütschland.

He hett toeerst Juristeree studeert un denn as Afkaat arbeit. 1906 is he in de Zentrumspartei intreden. 1917 is he Börgermeester van Köln wurrn un 1924 sogor Präsident van de preußsche Stadtrat. As Hitler 1933 an de Macht kommen is, hett he all sien Ämter verloren un tüschen in is he ok mal in’t Gefängnis kommen.

Nah de Tweete Weltkrieg is he nochmal för 6 Maand Börgermeester van Köln ween. An’ 15. September 1949 is he to’n Bunnskanzler wählt wurrn. Van 1951 bit 1955 weer he ok noch Butenminister un hett Düütschland in disse Funkschoon ok in de NATO föhrt.

He hörr de CDU an und weer van 1950 bit 1966 Parteivörsitter.

He weer de eerste Dräger vun de Bundsverdeenstkrüüz in sünnere Utföhren vun de Verdeenstoorden. 

Konrad Adenauer weer dat darte van fief Kinner van den Sekretär an dat Appellatschoonsgericht (hüüd Böverlandesgericht Köln) un lateren Kanzleiraat Johann Konrad Adenauer (1833–1906) un sien Ehefru Helene, borene Scharfenberg (1849–1919). Sien Familie weer röömsch-kathoolsch präägt. Sien Geschwister weern August (1872–1952), Johannes (1873–1937), Lilli (1879–1950) un Elisabeth (1882, dreeenhalf Maand nah de Gebort storven).

Adenauer hett an'n 5. März 1894 dat Abitur an dat Apostelgymnasium in Köln afleggt. Nah en blots 14 Daag lang düern Banklehre bi dat Kölner Bankhuus Leopold Seligmann in'n April 1894 hett he sück noch in den sülvigen Maand an de Universität Freiburg in'n Breisgau inschreeven, dornah in München un Bonn för de Facken Rechts- un Staatswetenschap, de he 1897 mit dat Staatsexamen afsluuten dee.

In Freiburg is he in de kathoolsch Studentenverbindung K.St.V. Brisgovia Freiburg in den Kartellverband katholischer deutscher Studentenvereine (KV) treeden, dornah in den K.St.V. Saxonia im KV to München, den K.St.V. Askania-Burgundia Berlin un in den KStV Arminia in den KV to Bonn, de he tietlevens eng verbunnen bleev. Sien eerst juristisch Staatsexamen hett he 1897 mit dat Prädikat „gut“ afleggt, sien tweet 1901 mit „ausreichend“. Ansluutend wurr he 1902 Assesser bi dat Amtsgericht Köln. Van 1903 bit 1905 weer he Vertreder van Justizraat Hermann Kausen, Afkaat bi dat Böverlandesgericht Köln.

Wiels den Eersten Weltkrieg weer Adenauer för dat Versörgen van de Stadtbevölkerung mit Levensmiddeln tostännig, de ok wegen de britisch Seeblockaad tonehmend swoorer wurr. Wiel he – vör völ annern – den Krieg för Düütschland all to en fröh Tiet as verloren ansehn dee, fung he an, Nehrensmiddel to horten. Buterdem führ he spoodriek verscheeden Ersatzprodukte in, so en van hüm sülvst utfunnen „Kölner Brot“ ut Ries- un Maismehl, Topinambur statt de Kartuffels, de nah en Kartuffelfuul-Epidemie 1916 Mangelwaren weern, un nich toletzt Göört. För dit „Rheinische Schwarzbrot“ kreeg he an’n 2. Mai 1915 sogor en Patent. He kunn woll so de bedrohlichsten Folgen van den Steckrövenwinters 1916/17 mildern, aber wegen den ehrder slechten Smack van de van hüm inführt Produkte hett hüm de Kölner Bevölkerung mit den despekteerlichen Ökelnaam „Graupenauer“ bedocht.

An‘n 18. September 1917 hett hüm de Kölner Stadtverordnetenversammlung ahn Gegenstimm up 12 Johr to’n dormals jüngsten Böverbörgermeester van en düütsch Groottadt wählt; dat Amt wurr hüm offiziell an‘n 21. Oktober 1917 dör Erlass van den König van Preußen överdragen. Van 1917 bit 1933 un för eenig Maand van dat Johr 1945 weer he Böverbörgmeester van de Stadt Köln.

An‘n 12. Februar 1918 wurr Adenauer up Levenstiet in dat Preußisch Herrenhuus beropen, dat allerdings wegen de Novemberrevolutschoon noch in dat sülvig Johr afschafft wurr. In de 1920er Johren hörr Adenauer den Upsichtsräten van de Deutsche Bank, de Deutsche Lufthansa, de Rheinisch-Westfälische Elektrizitätswerke, de Rhein AG för Bruunköhlenbargbau un Brikettfabriken (Rheinbraun) un wiederen twalf Ünnernehmen as ok den Riekswertschapsraat an.

Van‘n 7. Mai 1921 bit 1933 weer he mit Ünnerstütten van Zentrum, SPD un DDP Präsident van den preußischen Staatsraat. In disse Funktschoon stunn he in en politischen düersamen Striet mit den sozialdemokraatschen preußischen Ministerpräsidenten Otto Braun, de van Adenauer bit vör den Staatsgerichtshoff för dat Düütsch Riek dragen wurr. Wiels Braun en stark zentraliseert Preußen as Bollwark van de Demokratie begreep, stunn Adenauer as Rhienlänner den preußischen Staat stark aflehnend tegenöver. An‘n 1. Februar 1919 hett he in en Reed de verbreedt, antipreußischen Ressentiments tosommen faat, de ok hüm nich frömd weer: Dornah weer Preußen „der böse Geist Europas, […] der Hort des kulturfeindlichen, angriffslustigen Militarismus“, dat droog de Schuld an den Eersten Weltkrieg, dat weer „von einer kriegslüsternen, gewissenlosen militärischen Kaste und dem Junkertum beherrscht“, un dit Preußen „beherrschte Deutschland“.

Bestreeven van de Zentrumspartei, denen Adenauer nahe stunn, hemm in de Krisenjohren nah den Eersten Weltkrieg 1918/19 un 1929 up en Rhienland afteelt, dat autonom van Preußen ween sull. Dormals un later hett man Adenauer vörsmeeten, dat he separatistischen Bestreeven nah stahn harr, dat Rhienland ok van Düütschland aftotrennen. 

Buterdem weer Adenauer as Verfechter van den Kolonialgedanken van 1931 bit 1933 as Viezpräsident van de Düütsch Kolonialsellschopp politisch tätig.

In de Weimarer Republiek weer he mahrfack (1921, 1926, 1928) as Kandidat för dat Amt van den Riekskanzler in‘ Gespräch. An’n utsichtrieksten weer dit för den Kanzler des Westens un König des Rheinlands 1926, he kunn aber sien politischen Forderungen nich dörsetten. En Tuusch van dat seker un persönlich befreedigend Amt in Köln mit de unseker Riekskanzlerschap seech för hüm ok nich as Gewinn ut.

Nah den Krieg hett he dörsett, dat ut de olt preußisch Festungsring en Grööngördel wurr. Wiels sien Amtszeit wurrn 1919 de Universität to Köln, 1924 de Messe, 1925 de Musikhoochschool un 1926 de Kölner Warkscholen (nahdem he de Kunsthoochschool „Das Bauhaus“ nich nah Köln halen kunn)

Adenauer hett sück düchtig dorum bemöht, utlannsch Investoren nah Köln to halen. 1927 harr he all en Toseggen van Citroën för en Automobilfabrik, dat Projekt keem denn aber doch nich tostannen. Nah intensiv Verhandlungen mit den US-amerikaanschen Autohersteller Ford gelung hüm dat, dat Ünnernehmen dorvan to övertüügen, en kumplett nee Wark in Köln uptorichten, anstatt de all bestahn lütt Anlagen in Berlin uttobauen. Allerdings kunn ok dit Wark de wertschaplichen Probleme, in de Köln as dat gesamte Riek in de laat Tieden van de Weimarer Republiek, blots för en lütten Tiet uphollen. Bi de Bau van de dormals technisch eenmalige Mülheimer Brügg hett he taktisch geschickt mit de KPD verhannelt; anners weer dat Projekt nich in’n Raat dörtobringen. 

Wiels sien Kölner Tiet gull Adenauer aber bi all partieller Upgeslootenheit, to’n Bispeel wat Städtebau un Universitätsgrünnen bedrapen dee, as „der engstirnige katholische Zentrumspolitiker, für den es keine uneingeschränkte Freiheit von Wissenschaft und Kunst gab, sobald es um Fragen der katholischen Grundanschauung ging“ (Peter Koch, 1985). Dat gung so wiet, dat he eegenhändig den Text in Bertolt Brecht sien Dreigroschenoper ännern dee, Bartók sien Danzpantomime Der wunderbare Mandarin verbeeden un en Gemälde van den Expressionisten Otto Dix ut dat Wallraf-Richartz-Museum rutnehmen laaten dee. 1922 weer he Präsident van den 62. Düütschen Katholikendag in München.

Ok nah den so nömmten Preußenslag van 1932, as Franz von Papen de preußische Staatsregeeren afsetten dee, bleev Adenauer Liddmaat in dat Dreimännerkollegium.

An’n 18. Februar 1933 hett Adenauer weer jeglichen Flaggensmuck bi den Besöök van Hitler verboden. Nah de Machtövernahm van Adolf Hitler un de  Natschonalsozialisten is de Zentrumspartei in Köln bi de Kommunalwahlen vom 12. März 1933 ünnerleegen. De NSDAP hett Adenauer, de ünner annern en natschonalsozialistischen Führer bi de sien Besöök in Köln den Handslag verwiegert harr, an’n 13. März 1933 van sien Amt as Böverbörgermeester un wenig later ok van dat Amt as Präsident van den preußischen Staatsrat enthaben. Kört dornah, an’n 30. März 1933, wurr Adolf Hitler per Raatsbesluss to’n Ehrenbürger van de Stadt Köln nömmt.

Ahn de Berliner Dienstwahnen un in Köln bedroht van sien natschonalsozialistischen Gegnern, de up Wahlkampplakaten „Adenauer, an die Mauer!“ fordert un hüm Deenstvergehen vörsmeeten harrn, hett he en ehmalgen Schoolfrüend um Hülp beeden: De Abt van de Abtei Maria Laach, Ildefons Herwegen, nehm Adenauer as „Bruder Konrad“ an‘n 26. April 1933 vörövergahnd in de Abtei up. De ehmalge Börgermeester führ van hier ut dat Deenststraafverfohren, dat he gegen sück sülvst beandragt harr, un bleev, bit he in’n April 1934 en Huus in den Potsdamer Voroort Neubabelsberg betruck. Dor wurr he an’n 30. Juni 1934 in‘n Tosommenhang mit den Röhm-Putsch för twee Daag fastnommen.

Um sien Pensionsanspruch to wohren, hett Adenauer in en teihn Sieden langen Breef van’n 10. August 1934 an den preußischen Binnenminister in Berlin up sien bitherig Verhollen tegenöver de  NS-Bewegung henwiest: He harr de NSDAP „immer durchaus korrekt behandelt“ un bispeelswies „jahrelang entgegen der damaligen Verfügung des preußischen Innenministers der NSDAP die städtischen Sportplätze zur Verfügung gestellt und ihr bei ihren Veranstaltungen auf diesen das Hissen ihrer Hakenkreuzfahnen an den städtischen Flaggenmasten gestattet“. Wiederhen harr he sück en Anordnung van dat preußisch Staatsministerium weddersett, natschonalsozialistische Beamte „zwecks Disciplinierung“ naamhaft to maaken, „da (er) sie für unberechtigt und für ungerecht hielt“. He hett in den Breef ok seggt, 1932 verkloort to hemm, „daß nach (s)einer Meinung eine so große Partei wie die NSDAP unbedingt führend in der Regierung vertreten sein müsse“.

Enn’ 1932 harr sück Adenauer för en Regeerensbillen van Zentrum un Natschonalsozialisten in Preußen utspraaken. An‘n 29. Juni 1933, fief Maand, nahedem Hitler to’n Riekskanzler nömmt wurrn weer, schreev he in en Breef: „Dem Zentrum weine ich keine Träne nach; es hat versagt, in den vergangenen Jahren nicht rechtzeitig sich mit neuem Geiste erfüllt. M.E. ist unsere einzige Rettung ein Monarch, ein Hohenzoller[,] oder meinetwegen auch Hitler, erst Reichspräsident auf Lebenszeit, dann kommt die folgende Stufe. Dadurch würde die Bewegung in ein ruhigeres Fahrwasser kommen.“ He weer bang, „wenn der revolutionäre Zustand nicht rechtzeitig in die Periode der neuen Ruhe und des neuen Aufbaus übergeht, dann kommt die Katastrophe“.

In en as Reaktschoon up Ingaav van Adenauer affaaten Vermerk van dat Rieks- un Preußisch Ministerium van dat Binnere van’n 8. November 1934 wurrrd Adenauer to „denjenigen Persönlichkeiten [tellt], die als Träger des verflossenen politischen Systems in besonders ausgesprochener Weise hervorgetreten sind“. So leev he bit 1945 as Pensionär.

Nah den scheefgahn Anslag vun’n 20. Juli 1944 up Hitler wurr Adenauer in’n Rahmen van de  Aktion Gitter an‘n 23. August verhaft un nah en Tüschenstatschoon bi de Bonner Gestapo in dat Messelager Köln brocht. Konkrete Verdachtsmomente gegen hüm leegen nich vör. Dat ehmalige Zentrumsliddmaat sülvst weer immer mal weer van de Wedderstandskämper ansnackt wurrn, hett aber jede Bedeeligen strikt aflehnt. In dat Arbeitserziehungslager in den Messehallen in Köln-Deutz hett hüm de Kölner Kommunist Eugen Zander, de as Kapo för de nee Häftlinge tostännig weer, ünner sien Fittiche nommen. As de de Naam van Adenauer in de Fangenkartei mit den Vermerk „Rückkehr unerwünscht“ opdeckt hett, hett he Adenauer anraaden, sück krank to stellen. Adenauer hett mit en Beschienigung van de Dokters up „Perniziöse Anämie“ en Överwiesen in dat Krankenhuus Köln-Hohenlind henkreegen, van wo he denn flücht is. He wurr aber later weer faat, an’n 26. November 1944 aber ut dat Gefängnis Brauweiler vör de Tiet entlaaten. 

De Biograph van Adenauer Henning Köhler hollt disse Episood, de toeerst in de Adenauer-Biographie van Paul Weymar ut dat Johr 1955 noteert wurr, för nich to glööven:: Die Natschonalsozialisten harrn woll nich up de Gesundheit van en Fangen, de se sowieso umbringen wullen, so en Rücksicht nommen. Dat Lager van Köln-Deutz, dat nich de SS ünnerstahn dee, weer ehrder en „fideles Gefängnis“ ween.

An‘n 4. Mai 1945 hett hüm de US-Besattensmacht to’n Böverbörgermeester van Köln nömmt. Kört dorup, an’n 6. Oktober 1945, wurr he wegen angevlich ünnerlaaten Plichterfüllung van den britischen Militärgouverneur van de Provinz Nordrhien, John Ashworth Barraclough, ut dit Amt weer entlaaten: Adenauer harr sück nich düchtig noog um de Nehrensversörgen kümmert. Binnen acht Daag harr he Köln to verlaaten. För de Tiet van’n 6. Oktober bit 4. Dezember 1945 hett de britisch Besattensmacht hüm ok verboden, sück parteipolitisch to betätigen.

In en Breef in’n Februar 1946 schreev Adenauer an en kathoolschen Geistlichen in Bonn:

Zitat:Nach meiner Meinung trägt das deutsche Volk und tragen auch die Bischöfe und der Klerus eine große Schuld an den Vorgängen in den Konzentrationslagern. Richtig ist, daß nachher vielleicht nicht viel mehr zu machen war. Die Schuld liegt früher. Das deutsche Volk, auch Bischöfe und Klerus zum großen Teil, sind auf die nationalsozialistische Agitation eingegangen. Es hat sich fast widerstandslos, ja zum Teil mit Begeisterung gleichschalten lassen. Darin liegt seine Schuld.

Nu hett sück Adenauer up de Parteiarbeit konzentreert: An‘n 31. August 1945 is he de Christlich Demokraatsch Partei (CDP) bitreeden. De CDP weer een van veer  Vörgänger-Regionalparteien van de CDU in de eenzelt Besattenszonen. Up de eerste Zonenutschusstagung an‘n 22./23. Januar 1946 in Herford hett he as de Öldste de Führung van de CDU in de britisch Zoon övernommen, de as Union eerst siet den 16. Dezember 1945 bestunn. An‘n 5. Februar 1946 folg in Krefeld-Uerdingen de Wahl to’n eersten Vörsitter van de CDU Rhienland. Mit disse politisch Rüggstärkung hett he sück up de tweet Tagung van den CDU-Zonenutschuss an’n 1. März 1946 in Neheim-Hüsten endgültig to’n Vörsitter gegen den westfäälschen Landsvörsitter Friedrich Holzapfel dörsett. Adenauer hett mit dat Neheim-Hüstener Programm en eerst Parteiprogramm för de Zoon maatgevend mitformuleert. 

An’n 1. Juni 1946 is he de CDU (Kreispartei för den Siegkreis) bitreeden. In‘n Oktober 1946 wurr he Fraktschoonsvörsitter van de CDU in den eersten Landdag Noordrhien-Westfalen, de van de britisch Besattenssmacht insett wurr.

He hett de folgend Johren dorto bruukt, um sien Huusmacht binnerhalv van de Partei uttobauen, so dat he 1948 Präsident van den Parlamentarischen Raat wurr, de över de Verfaaten för en düütschen Weststaat beraden dee. Adenauer, de buterhalv van de britisch Zoon bi wieden nich so bekannt weer as sien Konkurrenten Kurt Schumacher (SPD) oder Ludwig Erhard (parteilos), hett dat eegentlich machtloos Amt as Podium bruukt; de SPD harr för hör Mann, Carlo Schmid, den as völ wichtiger ansehn Höötutschuss-Vörsitt sekert. Schmid hett aber ehrder weniger för de Apenlichkeit arbeit, wiels Adenauer dat nipp un nau Gegendeel weer. De is in de Apenlichkeit as en Aart Vetreeder van de Düütschen (ok tegenöver de Allieerten) uptreeden dee. He wurr somit luut Carlo Schmid „erster Mann des zu schaffenden Staates, noch ehe es ihn gab.“ Dat gull ok in sien Partei, de Adenauer af 1946 in de Britisch Zoon führen dee. Bundsvörsitter kunn he eerst wurrn, as sück de CDU 1950 ok up Bundsebene grünnd harr. He behull dit Amt bit 1966.

Dat Adenauer as Inwahner van Rhöndorf – in Sichtwiet van Bonn – maatgevend doran bedeeligt ween hemm sall, dat 1949 Bonn statt Frankfort an’n Main Bundshööftstadt wurr – Frankfort weer nich blots SPD-regeert un stark in Dutt, sonnern vör allen Seet van den US-amerikaanschen Militärgouverneur – wurrd hüüd wietgahnd as Verkörten van den Entscheedensperzess afdaan. Tatsächlich gung de Initiative dorto, den Parlamentarischen Raat nah Bonn to halen, van den Düsseldörper Ministerialbeamten Hermann Wandersleb ut. Dormit weer all en wichtig Vörentscheeden fallen. Eerst as de sien  Präsident hett sück Adenauer af September 1948 denn mit düchtig Geschick dorför insett, dat dat ok Hööftstadt wurr.

Konrad Adenauer hett 1949 dör Johann Jacob Kindt-Kiefer bi den franzööschen  Ministerpräsidenten Georges Bidault interverneert, um to verhinnern, dat West-Berlin en düütsch Bundsland wurr. De Berliner Afordneten kreegen dordör nich dat vull Stimmrecht in‘n Bundsdag. Kindt-Kiefer weer Tüüg van en en Gesprächs tüschen Adenauer un Bidault:

Zitat: Es drehte sich darum, in welcher Weise von Frankreich aus Adenauer und seiner Partei Wahlhilfe geleistet werden könnte. […] Adenauer schlug vor, Frankreich möge sich dafür einsetzen, daß West-Berlin nicht der Bundesrepublik angeschlossen werden solle, weil sonst die Gefahr eines sozialdemokratischen Übergewichts in Westdeutschland entstünde… Johann Jacob Kindt-Kiefer

Dat Grundgesett un dat Gesett to de Bundsdagswahl insluutend Berlin-Klausel wurr 1949 van den Parlamentarischen Raat annommen. 

Bi de eerst Bundsdagswahl an’n 14. August 1949 wurr Konrad Adenauer as direkt wählt Afordneter van den Wahlkreis Bonn Stadt und Land mit 54,9 Perzent van de Stimmen in den Düütschen Bundsdag wählt. He hett den Wahlkreis Bonn bit to sien Dood 1967 vertreeden un wurr bi de fief Bundsdagswahlen 1949 bit 1965 mit Mehrheiten van bit to 68,8 Perzent jewiels direkt wählt.

An‘n 1. September 1949 wurr Adenauer to’n Vörsitter van de gemeensame CDU/CSU-Bundsdagsfraktschoon wählt. Binnerhalv van de CDU hett he de Regeerensbillen van en börgerlich Koalitschoon van CDU/CSU, FDP und Deutsche Partei dörsett, wiel disse börgerlichen Parteien mit tosommen 208 van de insgesamt 402 stimmberechtigten Sitten in’n Bundsdag en knapp Mehrheit harrn. Allerdings trucken Deelen van de CDU angesichts van den staatlichen Neeanfang en Groot Koalitschoon vör. Adenauer hull aber de lütt Koalitschoon för unumgänglich, um sien Ideen van en soziale Marktwertschap un en umfaaten Westbinnen dörtosetten. Dorbi kunn he up de goot Tosommenarbeit van de Parteien in‘n Wertschapsraat van de britisch-amerikaansch Bizoon torüchgriepen. De SPD dorgegen weer ehrder för de Plaanwertschap un streev todem en neutral Düütschland an, um up dissen Weg de Weddervereenigung lichter to maaken. Ok binnerhalv van de CDU harr de Plaanwertschap Lüüd, de dorför weern; wenige Johren vörher harr en Mehrheit van de CDU Noordrhien-Westfalen noch dat Ahlener Programm dörsett. Up de Rhöndorfer Konferenz van’n 21. August 1949 aber kunn Adenauer sien Standpunkt dörsetten un endgültig seker stellen, dat he de Kanzlerkandidat van de Unionsparteien wurr. To de ansluutend tüschen CDU/CSU, FDP un DP drapen Afspraaken to dat Billen van en Bundsregeeren ünner sien Leitung hörr ok de  van den Koalitschonsparteien ünnerstütt Wahl van den FDP-Vörsitter Theodor Heuss to’n Bunspräsidenten an’n 12. September 1949.

De Bundsdag hett Adenauer an‘n 15. September 1949 mit 202 Stimmen, un dormit de denkbar knappsten Mehrheit van de 402 stimmberechtigten Liddmaaten van dat Huus bi 142 Nein-Stimmen to’n eersten Bundskanzler van de Bundsrepubliek Düütschland wählt. Twee FDP-Afordnete weern nich anwesend, fief wiedere Afordnete van de Koalitschonsparteien harrn nich för hüm stimmt, dorför harr he aber de Stimm van den Bayernpartei-Afordneten Johann Wartner kreegen un ok för sück sülvst stimmt. Eerst Oppositschonsführer wurr de SPD-Vörsitter un Fraktschonsvörsitter Kurt Schumacher. 

Bundspräsident Theodor Heuss hett Adenauer de Ernennungsoorkunn an’n 16. September 1949 övergeven. Adenauer sien eerst Regeerensverkloren folg an’n 20. September un sien eerst Besöök bi de Hooch Kommissaren van de Allieerten an‘n 21. September – den sülvigen Dag, an de dat Besatzungsstatut in Kraft treeden dee.

Adenauer wurr nah de Bundsdagswahlen 1953, 1957 un 1961 dreemal as Kanzler weer wählt. Dat Bundsdagswahlergevnis van 1957 weer eenmalig in de bundsdüütsch Geschichte: de CDU/CSU kreeg de afsolute Mehrheit van de Stimmen un Sitten in’n Bundsdag un harr ahn Koalitschonspartner regeeren kunnt. Dennoch hett Adenauer en Koalitschonsregeeren mit de  DP (bit Juli 1960) billt, um mit deren Hülp de CSU un upsternaatsch CDU-Liddmaaten in Schach hollen to können.

De Bundsrepubliek wurr mit Inkrafttreeden van de Pariser Vertdrääg an‘n 5. Mai 1955 un de Upheeven van den Besattensstatus en binnenpolitisch wietgahnd souverän Staat, ünnerleeg aber wiederhen de Veermächte-Verantwortung. De vull Souveränität kreeg Düütschland eerst 1990 dör de Weddervereenigen un den Zwei-plus-Vier-Verdrag. För Adenauer weer dorum de Butenpolitik de bestimmend Faktor van sien politische Strategie. Van 1951 bit 1955 hett he, eenmalig in de Historie van de Bundsrepubliek Düütschland (afsehn van dat twee Week lang düern Intermezzo van Helmut Schmidt nah dat Utscheeden van de FDP ut de Bundsregeeren 1982), sowohl dat Amt van den Bundskanzler as ok dat van den Butenminister besett. 

Sien Strategie weer en eng Anbinnen an de westeuropääschen Staaten (Magnet-Theorie), en  wertschapliche Verflechtung mit Frankriek un Belgien un insbesünnere en goot politisch Verhältnis to den USA. Adenauer hett sück för dat Vereenigte Europa insett, wiel ut sien Sicht blots dat en langfristigen Freeden garanteeren kunn. He hett dorbi sowohl up sien politischen Vörstellungen ut de Weimarer Republiek torüchgreepen as ok up de Erfohrungen, de he mit den Natschonalsozialismus maakt harr.

Wertschaplich gung de all vör 1949 dör den Marshallplaan anstött Perzess dör de  Montanunion, de Europääsche Wertschapsgemeenschap un Euratom wieder. Adenauer hett sien Vertruen in den Bankier Hermann Josef Abs sett, de Infloot up de Verdeelen van de  Marshallplaan-Gelder harr. He hett Abs gelegentlich beeden, as Gast to’n Kabinettsdisch to kommen un hett hüm ok regelmatig to sien Rhöndorfer Koffietafel, an de he sönndags sien Ratgever tosommenkommen leet, inladen. He hett hüm to’n Verhannelnsführer van de Londoner Schuldenkonferenz nömmt. Düütschland beleev mit dat Wertschapswunner en Upstieg un hett sück in den europääschen Markt infunnen. De wertschapliche Integratschoon münn in de europääschen Eenigungsperzesse, up de de hüdige Europääsche Union foot. 1954 wurr Adenauer all mit den Karlspries uttekent.

Adenauer hett dat ok schafft, dat nich eenfack Verhältnis to den ehmalgen Kriegsgegner Frankriek to verbetern. Noch up de Londoner Negenmächtekonferenz 1954, up de de Biträe van de Bundsrepubliek to de NATO vörbereit wurr, hull Adenauer den franzööschen Ministerpräsidenten Pierre Mendès France offenbar för en sowjeetschen Inflootagenten. Bi dat deep Misstruen, mit dat sück de Düütsche un de Franzoos to de Tiet drapen deen, weer later sien goot persönlich Verhältnis to den Präsidenten van de Franzöösch Republiek, Charles de Gaulle, van groot Bedüüden. Anfangs weer Adenauer ehrder skeptisch: As de Gaulle 1958 Präsident wurr, seech Adenauer in hüm noch en Aart Hindenburg, en ehmalgen General, de sück mit negativen Folgen in de Politik inmischen dee.

In de Apenlichkeit weniger bekannt weer, dat Adenauer all 1949 up de Bedeeligen van Düütschland an en europääsch Armee henarbeit hett. 1950 is Binnenminister Gustav Heinemann torüchtreeden, vör allen, wiel disse Politik ok vör Heinemann geheim hollen wurrn weer. In’n April 1950 hett Adenauer, nah den Upbau van en kaseerneerten Volkspolizei in de DDR den Upbau van en mobile Polizeitruppe up Bundsebene in de Bundsrepubliek fordert, wat ok 1951 mit de Grünnen van den Bundsgrenzschuul ok passeert is. De Apenlichkeit hett eerst Johren later erfohren, dat he all 1957 en Projekt genehmigt harr, mit Frankriek un Italien gemeensam en Atombombe to entwickeln. Dör den Machtanträe van Charles de Gaulle wurr dat Projekt henfällig, wiel Frankriek fortan up en eegen Projekt hinstüern dee, de Force de frappe.

De militärische Integratschoon wurr nich, as van Adenauer haapt, dör en eegenständige Europääsche Verteidigungsgemeenschap (EVG), sonnern dör de Upnahm van de Bundsrepubliek in de NATO (1955) verwirklicht.

Sien Politik van de entscheeden Westbinnen, de en Wedderbewappen van de Bundsrepubliek in Koop nehm oder sogor wünschen dee, en Weddervereenigen van Düütschland aber wiet weg to rücken schien, hett hüm düchtig Kritik inbrocht. So wurr he in’n Rahmen van den Bundsdagsdebatte van’n 24./25. November 1949 över dat Petersberger Afkommen un de Fraag, of de  Bundsrepubliwk, as van Adenauer fordert, Vertreeder in de Internatschonale Ruhrbehörde entsennen sull, van den SPD-Vörsitter Kurt Schumacher mit den Tüschenroop „Der Bundeskanzler der Alliierten!“ verunglimpt. In de Wedderbewappensdiskussion van de fröh 1950er Johren weern de Sozialdemokraten bang, dat dordör all Chancen up en baldige düütsch Eenheit verspeelt würrn. De Parteihistoriker Kurt Klotzbach schrifft van en „nahezu manischen Fixierung auf das deutsche Wiedervereinigungsziel“. De Ahn-mi-Beweegen hett Demonstratschonen gegen en Wedderbewappen organiseert.

An‘n 23. Januar 1958 hemm Gustav Heinemann (nunmehr SPD) un de ehmalge Justizminister Thomas Dehler (FDP) vör den Bundsdag mit de Politik van Adenauer afrekent: Dehler hett hüm vörsmeeten, dat he de Weddervereenigen gor nich „ernsthaft erstrebt“ harr, he würr sogor angesicht de Saakzwänge van den Koolen Krieg in’n Grunde up Politik verzichten, „die eigentlichen Entscheidungen gehen am Parlament, auch am Kabinett vorbei“. Dorher würr he sück schaamen, nich as Heinemann de Moot to’n Rückträe harrt to hemm. De hett in sien Reed Adenauer vörsmeeten, de Stalin-Noten as „belanglos“ afdaan to hemm, ofschons se doch up „weite Zustimmung“ ok binnerhelv van sien eegen Partei stött weern. De Reden wurrn live in’t Radio överdraagen un harrn en Millionenpublikum, wat in de CDU-Führung temelk Besörgnis utlöösen dee. Fraktschonsvörsitter Heinrich Krone seech all en „neue Dolchstoßlegende, Adenauer wolle die Wiedervereinigung nicht“. Mit Blick up den kommenden Wahlkamp hett he raaden, natschonale Themen düütlich starker to betonen, as bither. Schwarz wiest dorgegen dorup hen, dat man stets den historschen Kontext van de Adenauersche Positschonen berücksichtigen müss:

Zitat: Gewiß finden sich weiterhin einzelne Autoren, die von der Annahme ausgehen, die angebliche Wiedervereinigungspolitik dieses Bundeskanzlers sei eine einzige große Lüge gewesen, und er trage die Hauptschuld an den Leiden der Teilung. Wenn man mit dieser Gewißheit an Adenauer herangeht, werden sich immer wieder Dokumente finden, die diesen Verdacht bestätigen, sofern man nur Sorge trägt, den historischen Kontext auszublenden. Hans-Peter Schwarz:

Adenauer hett sück ok tatkräftig um de Versöhnung mit de Jöden bemöht. En anfänglich, gemeensam mit Hermann Josef Abs entwickelt Plaan wurr weer ümsmeeten. De harr en Spende van teihn Millionen DM as utrckend ansehn un de Uprichten van en Krankenhuus in Israel vörsehn.

Dat 1952 afslooten Luxemborger Afkommen mit den nee grünnd Staat Israel stell en eerste  Geste van Entschuldigung dor. Gegen den Wedderstand van sien Finanzminister hett Adenauer de Betallen van en Weddergootmaaken van 3,45 Milliarden DM – 3000 DM för jeden israeelschen  Flüchtling – an Israel dör, de vörweegend ut Warenleefern bestunn, de ut düütsch Produktschoon stammen deen. In New York is he 1960 mit den israeelschen Ministerpräsidenten David Ben Gurion tosommendrapen. Nah Upnahm van diplomatisch Betrecken to Israel 1965 is he in dat folgend Johr as eerst hoochrangig düütsch Politiker nah den Tweeten Weltkrieg nah Israel reist.

An‘n 27. März 1952 is um 18:20 Uhr en an Bundskanzler Adenauer adresseert Päckchen in dat Polizeipräsidium München explodeert. De Polizeibeamter Karl Reichert keem dorbi to Dood. Twee mit de Afgaav van dat Päckchen bi de Post beupdraagt Jungs harrn dat to de Polizei brocht, wiel se van hör Updraggever verfolgt wurrn. As sück in’n Toog van de Ermittlungen herutstellen dee, dat de Spooren to Splittergruppen van de 1948 uplööst jöödschen Partisanen- un Ünnergrundorganisatschoon Irgun führen deen, hett sück de Bundsregeeren dorto entslooten, dat Bewiesmaterial geheim to hollen, um kien antisemitischen Reaktschonen in de Apenlichkeit to provozeeren. Fief Verdächtige wurrn nah Israel afschaaven; de mootmaatlich Drahttrecker, Jakob Farshtej, de Bombenbauer, Elieser Sudit, as ok de Överbringer van de Bombe, Josef Kronstein, sünd entkommen, woruphen van düütsch Siet nichts wieder mehr ünnernommen wurr. De Premierminister van Israel, David Ben-Gurion hett disse Entscheeden begrööt uns all sück Adenauer tietlevens dorför verbunnen wiest hemm. Um de so nah un nah nee wassen bilateralen Betrecken nich noch tosätzlich to belasten, hemm de düütsch Behörden de Ermittlungen instellt.

To de Oorheverschap van den Anslag hett Elieser Sudit later en Book schreven, wornah as Drahttrecker för den Anslag up Adenauer de ehmalge Kommandant van den Irgun, Chef van de Cherut-Partei un latere israeelsch Ministerpräsident Menachem Begin ween hemm sall. Luut Dorstellen van den Mittäter Elieser Sudit weer dat nich dorum gahn, Adenauer ümtobringen – allen Beteiligten sei klar gewesen, dass die Bomben ihr vorgebliches Ziel nicht erreichen würden –, sonnern för allen um de apenliche Upmarksomkeit. De Grund dorför weer de nah Begin sien Ansicht in de verfehlt Reparatschonspolitik van de Bundsregeeren tegenöver Israel to söken. Begin weer immer de Meenung, de Weddergottmaakensbetallen harrn nich an de israeelsch Regeeren, sonnern direkt an de Familien van de Opfer gahn mussen.

De eng Politik van de Westbinnen führ ünner de dormaligen Gegevenheiten dwangslöpig to’n Konflikt mit de Sowjetunion. De in de Folge van den Tweeten Weltkrieg upkommen  ideologischen Gegensätze hemm to de Deelen van Europa un de Welt in twee Blöcke führt: den Ostblock ünner de dormals noch unstrittigen Führung van de Sowjetunion un dat westlich Lager ünner de Führung van de USA.

Ofschons he apenlich anerkennt hett, dat in all Staaten van Osteuropa nach den Tweeten Weltkrieg en berechtigt Misstruen tegenöver Düütschland bestahn dee, hett sück Adenauer wiegert, up de  politischen Forderungen van de Ostblockstaatenintogahn. För hüm weer en Weddervereenigen blots mögelk un antostreeven, wenn dat mit free, demokraatschen Wahlen passeeren würr. För hüm führ de Kurs van de Stärke, tomindst in apenlich Bekunnen, langfristig to en Weddervereenigen ünner free Bedingungen. Kooperatschoon mit de kommunistisch DDR weer för hüm blots in ganz lütt Träen mögelk. Up dormals faken antodrapen düütschlandpolitischen Konzepte, de en Neutralität un en „darten Weg“ tüschen westlich un östlich System in en Gesamtdütschland vörsehn dee, hett he tonächst nichts geeven. Düütschland muss sück, nah den „von Deutschen vom Zaune gebrochenen Krieg“, dat Vertruen van de free Welt weer verdeenen un drüff kien Schaukelpolitik bedrieven. Adenauer hett dorum 1952 de Stalin-Noten aflehnt, in de Stalin en Weddervereenigen un free Wahlen ünner de Bedingung van de Neutralität van dat vereenigte Düütschland vörslahn harr. 

Nahdem de Sowjetunion in‘n Januar 1955 offiziell den Kriegstostand mit Düütschland afslooten harr, is Adenauer in‘n September 1955 mit en groot Delegatschoon nah Moskau reist un hett dorbi de Freelaaten van de letzt 9626 düütsch Kriegsfangenen ut den Tweeten Weltkrieg, de sück noch  – as „Kriegsverbreker“ veroorrdeelt – in sowjeetsch Fangenschap befunnen, henkreegen. As nah den Dood van Adenauer (1967) in en Umfraag nah de sien gröttste Leistung fraagt wurr, wurr de so nömmt Heimkehr der Zehntausend an’n fakendsten nömmt. To glieker Tiet hett he ok de Upnahm van diplomatisch Betrecken tüschen de beid Staaten verinbart. Wenig Daag nah sien Rückkehr nah Bonn hett he de Hallstein-Doktrin dörsett, de den Alleenvertreedensanspröök van de Bundsrepubliek för Düütschland fastschreev un de Upnahm van diplomatisch Betrecken to de anner Ostblock-Staaten bit to de „Ostpolitik“ van Willy Brandt blockeeren dee. En eersten Ansatz to en Ostpolitik hett Adenauer in‘n März 1958 utprobeert: Ahn Beachten van de Apenlichkeit hett he bi Botschopper  Andrei Andrejewitsch Smirnow utloot, of dee Sowjetunion nich de DDR den Status van Öösterriek gewähren kunn, dat heet, free Sülvstbestimmen bi internatschonal garanteert Neutralität. Van de Möglichkeit van en Weddervereenigen weer kien Reed, Adenauer hett dorup henwiest, dat he de Angelegenheit „nicht vom Standpunkt des deutschen Nationalismus“ sehn dee. Offenkundig weer he dorför, dat Weddervereenigungsgebot van dat Grundgesett achtern an to stellen, wenn sück blots de Levenssituatschoon van de DDR-Börger verbetern leet. De Versöök bleev ahn Spood.  

In dat politisch Denken van Adenauer weer de expansionistische Charakter van de Politik van de Sowjetunion, de he in sien Reden geern as „Sowjetrußland“ oder „Moskau“ umschreev, en fast Grött: „Moskaus Ziel ist auch heute noch ohne jegliche Einschränkung die Eroberung der Welt und die Herrschaft des Kommunismus.“ Later hett he disse Sicht wat anners sehn, as he up sien letzt CDU-Bundsparteidag in’n März 1966 seggt hett, „[…] daß die Sowjetunion in die Reihe der Völker eingetreten ist, die den Frieden wollen.“ Anlaat dorför weer de spoodriek sowjeetsch Vermiddeln in’n Indisch-Pakistaanschen Krieg van 1965/1966. Mit disse Meenen hett Adenauer völ van sien Anhänger irriteert.

Nahdem de Grundsatzentscheeden för de Soziale Marktwertschap fallen weer, hett Adenauer de Wertschaps- un Sozialpolitik wietgahnd sien Fackministern, insbesünnere den Bundswertschapsminister Ludwig Erhard överlaaten. He sülvst hett sück up de Butenpolitik konzentreert. „Von der Außenpolitik, der außenpolitischen Entwicklung hängt alles ab, hängt die ganze Wirtschaft ab, hängt ab, was wir auf sozialem Gebiet machen“, so sien Begrünnen.

Allerdings weer Adenauer, in’n Vergliek to Erhard, wesentlich upslootener tegenöver Wertschapsverbänden un Gewerkschapen. Ok in de Sozialpolitik hett he sück inmischt: 1957 bispeelswies hett Adenauer – gegen den Raat van Ludwig Erhard – de Umstellung van de gesettlich Rentenversekern up en Umlaagfinanzeeren dörsett. Dordör wurr dat mögelk, de Renten eenmalig düchtig antoheeven un se denn jedes Johr proportschonal to de Entwicklung van de Bruttolöhne to erhöhen. De fröher immer vörhannen Öllersarmoot as Folg van stiegend Verbruukerpriesen bi nich stiegend Renten weer dordör för Johrteihnten vörbi. Över Wohrschoon van sien Wertschapsminister sall sück Adenauer mit den Hinwies „Kinder kriegen die Leute immer“ henwegsett hemm. De för dat Umlaagverfohren weer, hemm sück ok up dat so nömmt Mackenroth-Theorem beropen, nah den de Finanzeeren van de Renten immer ut dat loopend Volksinkommen betallt wurrn moot. 

Neben sien Insatz fär dat Umlaagverfohren hett sück Adenauer ok dorför insett, de Kriegsfolgen sozial uptofangen. Dat führ to Gesetten to de Versörgen van Kriegsbesehrten un -achterbleeven, to Ingleederrungsgesetten för Verdreevene un Flüchtlings un den so nömmt Lastenutgliek. Doröver herut is Adenauer dorför intreeden, dat nah Mögelkeit völ Minschen an dat Wertschapswunner un sien Erfolgen deelhemm kunnen. Dat führ denn to dat Bedrievsverfaatengesett  (ünner annern Mitbestimmen), dat Montan-Mitbestimmensgesett, de Deelprivatiseeren van Firmen as Preussag un Volkswagen mit so nömmt Volksaktien as ok to dat Vermögensbillensgesett.

In de Amtstiet van Adenauer weer de Butenpolitik an’n meesten umstreeden. Nahderhen wurrd he aber faken för sien sellschopspolitisch Maatnahmen kritiseert. Wiels hüm dat gelung, de Bundsrepubliek butenpolitisch bit to de Weddervereenigen in hör Grundtüüg fasttoleggen, hett he versöcht sellschopspolitisch en konservative Politik ut Kaiserriek un Weimarer Republiek wieder to verfolgen. De Slogan „Keine Experimente“, eegentlich blots up de Butenpolitik betrucken, wurr in dat apenliche Verständnis to den charakteriseerend Begreep van Adenauer sien Politik. 

De Besetten för de Ressorts Binnenpolitik un Justiz sünd hüm ok blots mau van de Hand gahn. Sien  Wunschkandidat för dat Binnenministerium Robert Lehr (CDU) is 1949 an den Wedderspröök van de Fraktschoon scheitert un nah blots een Amtstiet wurr dat ehmalge DNVP-Liddmaat van de CDU nich mal mehr för den Bundsdag nomineert. He hett denn aber 1950 Heinemann as Bundsminister ersetten kunnt un is offiziell ut Öllergrünnen nich weer antreeden. De eerste Justizminister Thomas Dehler (FDP) muss nah blots een Amtstiet gahn, wiel sück Bundspräsident Theodor Heuss wiegert hett, sien Ernennensoorkunn to ünnerschrieven, un de Präsident van dat Bundsverfaatensgericht Hermann Höpker-Aschoff mit Rückträe droht hett, wenn Dehler weer Minister wurrn dee. 

Adenauer hett up en konfrontativen Kurs tegenöver den Kommunisten, aber ok den Sozialdemokraten sett. De Sozialdemokraten weern sien Rhetorik nah ideologisch eng mit den Kommunisten verwandt; besünners tegenöver Herbert Wehner harr he en hooch Misstruen. In sien Amtszeit fullen 1950 de so nömmt Adenauer-Erlass to de Verfaatentrüe van de apenlich Bedeensteten un dat van de Bundsregeeren beandraagt un van dat Bundsverfaatensgericht 1956 utspraaken KPD-Verbot, wenige Johren nah dat Verbot gegen de NSDAP-Nahfolgepartei Sozialistische Reichspartei (SRP). De 1952 grünnd Bundeszentrale für Heimatdienst, Vörlöper van de Bundeszentrale für politische Bildung, hett in den Koolen Krieg en strikten antikommunistischen Kurs verfolgt.

Wiels Adenauer mit Macht versöcht hett, jeden Ansatz van kommunistisch Politik in‘n Twiefel ok straafrechtlich to behanneln, verfolg he de Strategie, ok ehmalge Amtsdräger van den NS-Staat intogleedern, sofeern se sück to de Bundsrepubliek un to de Demokratie bekennen deen. An’n symbolträchtigsten passeer dit mit Hans Globke. De ehmalge Herutgever van den Kommentar to de Nürnbarger Rassegesett]en un Hööftverantwortliche för de antisemitische natschonalsozialistische Namensänderungsverordnung hett siet Oktober 1953 för Adenauer dat Bundskanzleramt leit. Adenauer leet sück dör all Kritik nich dorvan afbringen, hüm up de Stäe to laaten. De Organisatschon Gehlen, deren Chef un tallriek Mitarbeiter ebenfalls all in ähnlich Upgaven för dat NS-Regime arbeit harrn, gung in’n Wesentlichen unverännert in den Bundsnahrichtendeenst up. Ebenso 1953 hett Adenauer Theodor Oberländer to’n Minister för Verdreevene, Flüchtlinge un Kriegsgeschädigte beropen. Noch wirkungsrieker aber weer, dat FDP-Justizminister Thomas Dehler mit Tostimmen van Adenauer in dat nee uptobauen Justizministerium un de Gerichtsbarkeit völ Juristen ut de Tiet van den Natschonalsozialismus övernehm. Adenauer hett sück för en Enn’n van de Entnazifizeeren utspraaken. Adenauer, de immer weer betonnt harr, dat man bi den Upbau van dat Butenministerium up erfohren Diplomaten torüchgriepen muss, hett in de Bundsdagsdebatte över den Utschussbericht in’n Oktober 1952 ünner annern seggt:

Zitat: Wir sollten jetzt mit der Naziriecherei einmal Schluss machen, denn, verlassen Sie sich darauf, wenn wir damit anfangen, weiß man nicht, wo es aufhört.
In de fröh Johren van de Regeeren Adenauer fullen umfangriek Revisionen van de Kriegsverbreekerperzesse direkt nah den Tweeten Weltkrieg, en Straaffreeheitsgesett för NS-Minnerbelastete.

 
Wiel Adenauer bekennender un praktizeerender Katholik weer, hemm völ Tietgenossen vermoot, dat sien Politik van de Kark beinfloot weer. Sowiet dat um weltanschauliche Dinge gung, hett he sück bemöht, Ansichten to vertreeden, de van gloovend Christen van beid Konfessionen ünnerstütt wurrn. Adenauer hett dat henkreegen, dat in dat traditschonell konfessionell zerstreeden Düütschland en Partei mit christlich Grundsätzen entstunn, de för bei Konfessionen wählbar weer. To’n Enn‘ van sien Regeerenstiet hemm denn ok konfessionelle Motive bi de Wahlen blots noch en minn Rull speelt.

Dennoch wurr hüm faken ünnerstellt, dat he de Weddervereenigen nicht wullt harr, um en protestantisch Wählermehrheit oder en van de Sozialdemokraten to verhinnern. He harr all 1946 vör den Zonenutschuss van de CDU dorvör wohrschoot, dat bi politisch un wertschaplich Gliekstellung van de sowjeetsch Zoon de Sozialdemokraten bi Wahlen de Mehrheit kriegen würrn.

Konrad Adenauer gull bi sien Anhänger as nich to överdrapen Wahlkämper. För hüm fung de nächste Wahl an‘n Dag nah de Wahl an. Neben sien Sinn för wichtige Themen hemm hüm sien Slagfertigkeit un en för sien Öller groot Leistungsfähigkeit uttekent. Trotz en hüm fröher ünnerstellt swaak  Gesundheit – van den Militärdeenst weer he wegen swaak Konstitutschoon befreet wurrn, later wull hüm ut den glieken Grund kien Levensversekerung hemm un ut twee swoor Grippe-Erkrankungen van hör Chef muss sück sien Umgebung jedes Johr instellen – kunn he mehrere Veranstaltungen pro Dag bestrieden, nebenher de Regeerensgeschäfte erledigen, bit in de Nacht mit Journalisten diskuteeren un an’n nächsten Tag in vull Frische weer antreeden. Dorgegen staht aber deelwies Berichte, dat he siet en Autounfall 1933 nich mehr ahn Tabletten slaapen kunn un middags faken Slaap bruuken dee. As Bundskanzler hett he gelegentlich dat Upputschmittel Pervitin nommen. Hart un Blootgefäße weern bemarkenswert gesund, wat ok doran leeg, dat  Adenauer nich rooken dee un bi en för de dormalige Tiet wenig begäng Körpergrött van 186 cm kien 70 Kilo weegen dee.

De dormals 73-johrige Adenauer harr all up de Rhöndorfer Konferenz 1949 sien Dokter Paul Martini ziteert, de meenen dee, Adenauer kunn gesundheitlich problemlos noch een of twee Johren Kanzler blieven. Tatsächlich reck he en Amtstiet van 14 Johren, wat eerst van Helmut Kohl överdraapen wurr.

Nah eenig Weeken hett Adenauer sien Kandidatur weer torüchtrucken, nahdem sowohl Heuss as ok inflootriek Parlamentarier ehrn Wedderstand gegen Adenauer sien Afsicht, de Machtgewichtungen in dat politisch System to ännern, düütlich maakt harrn. Dorto keem, dat Adenauer de Wahl van Ludwig Erhard to’n Bundskanzler verhinnern wull. Sien Verzicht up de Kandidatur hett Adenauer an‘n 5. Juni 1959 dormit begrünnd, dat sück intüschen de butenpolitische Situation verschlechtert harr un he dat bi disse Entwicklung nicht verantworten kunn, den jetzigen Posten as Bundskanzler to verlaaten. To’n Bundspräsidenten hett man denn an’n 1. Juli 1959 den bitherigen Landwertschapsminister Heinrich Lübke wählt.

An den lang anhollen Striet um sien Nahfolge weer he nich unbedeeligt. Sien Meenen nah harr Erhard weder noog Führungsqualitäten noch en Huusmacht in de CDU. Adenauer hett aber nichts övernommen, um en beteren Kandidaten uptobauen. Sien Favoriten, de he tüschendör harr, de Bundsminister Franz Etzel, Heinrich Krone un Gerhard Schröder, kreegen nie noog Ünnerstütten van hüm, as dat se wirklich ernsthafte Herutforderer van den populären Erhard harrn wurrn kunnt.

De Versöök van Adenauer, en van den Bund kontrolleert Düütschland-Feernsehn as Konkurrenz to de van de Länner kontrolleert ARD uptobauen, is in’n Februar 1961 an dat 1. Rundfunk-Oordeel van dat Bundsverfaatensgericht scheitert. In de Tiet van den Wahlkamp to de Bundsdagswahl 1961 full de Bau van de Berliner Müer an‘n 13. August 1961. Mit sien Entscheeden, eerst twee Week later Berlin to besöken, kreeg he blots Unverständnis, ebenso mit sien düütliche Kritik an den Berliner Börgermeester Willy Brandt.

Nahdem bi disse Wahl de Unionsparteien de afsolute Mehrheit verloren harrn, is hüm dat gelungen, mit Hülp van de FDP, de sück in’n Wahlkamp för sien Aflösen utspraaken harrn, as ok Deelen van de  CDU/CSU nochmals to’n Kanzler wählt to wurrn. Dorför hett he verspraaken, fröh noog för de nächste Wahl torüchtotreeden, um för en Nahfolger Bott to maken – hett sück aber wiegert, en verbindlichen Termin to seggen. Nah de Spiegel-Affäär 1962, de den Verteedigungsminister Franz Josef Strauß wegen de sien Hannelnswiesen to Fall broch, hett he sück up de Harvst 1963 fastleggt. 

En wieder langfristig Ergevnis van de Politik van Adenauer hett de Utsöhnen mit Frankriek bedrapen. In’n Juli 1962 hemm Adenauer un De Gaulle an en symbolträchtigen Versöhnungsmesse in de Kathedrale van Reims deelnommen. En Hööchtpunkt in sien letzt Amtstiet weer in’n Januar 1963 de Afsluss van den Élysée-Verdrag tüschen de Franzöösch Republiek un de Bundsrepubliek Düütschland. Mit dit Verdragswark hemm Adenauer un De Gaulle offiziell dat Enn’n van de langdüern, so nömmt „Arvfeindschap“ tüschen de beid Länner besegelt. Beid Regeeren hemm en eng Tosommenarbeit van beid Länner mit regelmatigen Regeerenskonsultatschonen vereenbart.

Sien letzt Johren as Kanzler wurrn dör sien verbeetend Kamp, so lang as mögelk in’t Amt to blieven, un dör den – vergevlichen – Versöök, de Wahl van Ludwig Erhard as Nahfolger to verhinnern, in den Schadden stellt. Faken wurr he in disse Tiet as „der Alte“ betekent.

De Verafscheeden van Adenauer dör de Bundswehr funn an’n 12. Oktober 1963 up den Flegerhorst Wunstorf statt. Bundsdagspräsident Eugen Gerstenmaier hett to de Würdigung van den scheeden Kanzler seggt: „Konrad Adenauer hat sich um das Vaterland verdient gemacht.“

Ok nah sien Rücktoog ut de Politik kritiseer Ademauer as CDU-Vörsitter sien Nahfolger, de he nich lieden kunn. Kört vör sien Dood hett he noch den Stört van Erhard beleevt  – „Der eine is wech!“ weer sien Kommentar. He hett dör Zeitungsartikel, Reden un Interviews noch in dat politische Geschehen ingreepen, sück vör de Bundsdagswahl 1965 noch postiv över en mögelke groot Koalitschoon ütert in stell nah den Amtsanträe van dat Kabinett ünner Kurt Georg Kiesinger an’n 1. Dezember 1966 fast, dat diplomatische Betrecken to de Staaten van Osteuropa mögelk weern, wat en grundsätzliche Afkehr van de Hallstein-Doktrin bedüüden dee. 

In de Johren nah sien Kanzlerschap schreev Adenauer sien in mehreren Bänden herutbrocht Memoiren över sien politische Tätigkeit nah 1945, de in Deelen in’t Engelsche, Franzöösche, Italieensche un Russische översett wurrn.

He hett mehrere internatschonal beacht Utlandsreisen ünnernommen. Bit to sien Dood weer he Liddmaat van den Bundsdag un dordör mit 91 Johren un dreenhalf Maand de bither öldste Bundsdagsafordnete. Noch van sien Starvensbett ut hett he Kiesinger mit Raatslääg ünnerstütt. 

An‘n 13. April 1967 – söss Daag vör sien tatsächlichen Dood – is de Westdüütsch Rundfunk en Falschinfo up de Liem gahn un hett dat Live-Programm van dat WDR-2-Mittagsmagazin ünnerbraken. Över den bedrohlichen Gesundheitstostand van Adenauer, de toletzt an‘n 24. Februar in‘n Bundsdag uptreeden weer, harrn de Medien tovör siet Daag spekuleert. De Moderator van de Sennen hett en Telefon-Interview mit den Henwies an de Tohörer afslooten, dat en „traurige Nachricht aus Rhöndorf“ verwacht wurr un dat wurrn mehrere Stücke mit Truermusik inspeelt. In Bonn hett dat Verteedigungsministerium daruphen Truerbeflaggung anordnet. In München hemm sück de Afordneten van den Bayerischen Landdag to en Swiegminüüt erhaben, dat Kabinett wurr to en Sonnersitzung inberopen. In London wurrn Butenminister Willy Brandt un en düütsch Parlamentarierdelegatschoon mit Bileidsbekundungen överhööft – de jüst in Bonn wielend britisch Verteidigungsminister harr den Dood van Adenauer nah London meld. 
Anner Medien un Nahrichtenagenturen hemm de Falschmeldung weltwiet verbreedt. Dat latere Beklagen van anner Medien, de WDR harr en Falschmeldung verbreedt, is aber insofern nich richtig ween, wiel Wöör as etwa „Konrad Adenauer ist tot“ nich seggt wurrn sünd.

Dör en Missverständnis harr 1956 dat sweedsch Blatt Dagens Nyheter ok all Mal den Dood van Adenauer meld.

Adenauer is an’n 19. April 1967 nah kört Grippe un dree Hartinfarkten in dat Öller van 91 Johren in sien Huus in Rhöndorf storven. Den eersten Hartinfarkt harr he all Enn‘ 1962 harrt, den tweeten an’n 29. März 1967 un den darten wenige Daag later. In Familie un Früendeskreis sünd verbörgt sien letzt Wöör: „Da jitt et nix zo kriesche!“ („Dor gifft dat nichts to blaahn!“, richt an sien Dochter Libet, de in Traanen utbraken weer).

Söss Daag nah sien Dood, an’n Mörgen van den 25. April 1967, funn in den Plenarsaal van den Düütschen Bundsdag en Staatsakt to Ehren van Adenauer statt. Doran hett sück dat Staatsbegrävnis anslooten, an dat neben den Staatspräsidenten van Frankriek ,de Gaulle, un US-Präsident Johnson 12 Regeerenschefs as ok Butenminister un Botschopper ut all tosommen 180 Staaten deelnehmen deen. De Afscheed van  Adenauer wurr mit en Requiem in‘n Kölner Dom vörnommen. Arzbischop Joseph Kardinal Frings hett dat Pontifikalamt zelebreert. An’n Sarg hemm hoochrangig Offiziere van de Bundswehr, allesamt Ridderkrüüzdräger, afwesselnd de Ehrenwaak hollen. Ansluutend hett de Bundsmarine den Sarg mit dat Schnellboot Kondor in en Schippskonvoi up den Rhien nah Bad Honnef/Rhöndorf överführt. Dor wurr Adenauer up den Waldkarkhoff bisett.

An‘n 28. Januar 1904 hett Adenauer, in de Pfarrkark St. Stephan, Emma Weyer (1880–1916), de Dochter van den ansehn Kölner Galeristen un Nichte van den lateren Rieksdagspräsidenten Max Wallraf heiraadt.  Ut disse Ehe stammen de Kinner Konrad (1906–1993), Max (1910–2004) un Maria (Ria, 1912–1998). Nah sien Hochtiet hett he in de Klosterstraße 71 in Köln-Lindenthal to Hüer wahnt. Nah de Gebort van de Kinner hett he 1910 dat Huus Max-Bruch-Straße 6 in Köln-Lindenthal köfft, in dat dee Familie 1911 intrucken is. An’n 6. Oktober 1916 is sien eerst Fru storven.

An‘ 26. September 1919 hett Adenauer Auguste Zinsser (nömmt Gussie, 1895–1948), Dochter van den Dermatologen Ferdinand Zinsser un Süster van Ernst Zinsser heiraadt. Mit hör harr he wiesere fief Kinner: Ferdinand (* 1920, bald nah de Gebort storven), Paul (1923–2007), Charlotte (Lotte, * 1925), Elisabeth (Libet, 1928–2019) un Georg (* 1931). Auguste Adenauer is 1948 storven. In de Forschung is dat umstreede, of de Doodsoorsaak Leukämie weer oder de Folg van en Sülvstmordversöök, den se 1944 in Gestapo-Haft ünnernommen harr, ut Reue, wiel se den Vernehmungsbeamten ünner de Drohung, de Döchter in‘n Appellhofkeller in Haft to nehmen, Adenauer sien Upenholtsoort verraaden harr.

De Enkel van Adenauer, Sven-Georg Adenauer (Söhn van Georg) is Landraat in’n Kreis Gütersloh. En anner Enkel, Patrick Adenauer (Söhn van Konrad), weer van 2007 bit 2011 Präsident van de Arbeitsgemeinschaft Selbständiger Unternehmer.

Tüschen Mai 1934 un April 1935 hett he van sien jöödschen Früend Paul Wiener de „Villa Wiener“ hüürt, en möbleert Eckhuus in Neubabelsberg, Rosa-Luxemburg-Straße 40 (fröher Augustastraße). In‘n Mai 1935 is he denn nah Rhöndorf umtrucken, tonächst in en hüürt Huus in de Löwenburgstraße 76, denn af Dezember 1937 in sien nee Huus in‘n Zennigsweg 8, dat sien Schwager, de Architekt Ernst Zinsser, entworfen harr. Betallen kunn he dat vör allen ut dat Nahbetallen van sien Pension un en Entschädigung för sien Kölner Huus, för dat he van de Stadt Köln 153.886,63 Rieksmark kreeg. Sien Huus in Köln-Lindenthal wurr hüm nah 1945 torüchöverdragen. In sien Rhöndorfer Wahnsitt is he in’n April 1967 storven.

Nie to Enn‘ baut wurrn is de as Geschenk van de Wertschap an Adenauer plaant Adenauervilla mit 600 m² in den Eifler Kammerwald. Den Bauantrag van’n 11. Juli 1955 för den „Neubau eines Jagd-, Wochenend- und Gästehauses bei Duppach“ up en 2000 Quadratmeter groot Grundstück harr Baurat Dr.-Ing. Friedrich Spennrath ünnerschreeven, dormals Vörstandsvörsitter van AEG un Präsident van de Industrie- un Handelskamer Berlin. As bekannt wurr, dat Adenauer bi en Berlinbesöök in de sien Grunewald-Villa Quartier nommen harr un de an den Bau van de Villa bedeeligt Architekt, Heribert Multhaupt, Adenauer sien Schwegersöhn weer, wurrn um dat Vörhebben Korruptschonsspekulatschonen luut. Nahdem de apenlich wurrn, sünd de Arbeiten nah wenig Maand stoppt wurrn. Adenauer harr dat Geschenk aflehnt un weer noch dree Johr later över de loopend „vernünftige Bereinigung“ in Kenntnis sett wurrn.

Um sien Wahnhuus in Rhöndorf pleeg he en grooten Gorden mit en südlännsch anmooden Völfalt van Planten, Plastiken un Pütten as ok vör allen Rosen, de Adenauer leeven, aber entgegen en wiet verbreedt Legende nich tüchten dee. De Gorden erinnert an dat nördliche Italien, dat Adenauer schätzen un leeven lehrt harr. In Cadenabbia an‘n Comer See, wo he in de letzt teihn Johren van sien Levens regelmaatig sien Urlaub verbrocht hett, hett he ok dat Boccia-Speel kennenlehrt, dat hüm so düchtig anspreeken dee, dat he sück in sien Gorden in Rhöndorf as ok in den Park van dat Palais Schaumburg in Bonn en Bahn dorför bauen leet. 

Konrad Adenauer weer Grünnensliddmaat in den Rotary Club Köln un in‘n Düütschen Werkbund. In sien langjohrigen Wahnoort Rhöndorf weer he Ehrenliddmaat van den Kathoolschen Börgervereen as ok Liddmaat van den Oortsvereen Rhöndorf, de sück 1974 to’n Bürger- und Ortsverein Rhöndorf tosommensluuten deen.

As Utfinner hett sück Adenauer dree Patente sekert, so etwa dat för en Verfahren zur Herstellung eines dem rheinischen Roggenschwarzbrot ähnelnden Schrotbrotes (Kölner Brot, tosommen mit Jean un Josef Oebel). En wieder Utfinnen weer de „von innen beleuchtete Stopfkugel“. Wiel aber all de AEG en Patent anmeldt harr, wurr dat Stopfei van Adenauer blots van sien Fru insett. Buterdem hett he kört nah den Eersten Weltkrieg en nee Utgeet för Gordengeetkannen anmeld, de mit en beweglichen Klapp afdeckt wurrn kunn; entsprekend Patente wurrn aber nich bekannt maakt. 

Buterdem hett he 1916 en Sojaworst (Kölner Worst) utfunnen, wiel in disse Tieden Fleesch knapp weer. De Patentantrag wurr aber wegen en Formfehler in Düütschland nich anerkannt un stattdessen blots in England anmeldt.

Nahdem he in de Tiet van den Natschonalsozialismus sien Amt verloren harr, hett he in de free wurrn Tiet ok dormit verbrocht, an wiederen Utfinnen to arbeiten. In disse Tiet entstunn de „Einrichtung zum Schutz gegen Blendung durch Scheinwerfer entgegenkommender Fahrzeuge, bestehend aus einem Kopfschirm oder einer Brille“. De wurr aber an’n 22. September 1937 van dat Patentamt aflehnt mit de Begrünnen, dat dat nichts Nees weer. Wiedere kuriose Utfinnen weern de „Elektrobürste zur Schädlingsbekämpfung“ un de „ortsfeste Brausekopf für Gießkannen“. Wiel deraardige Utfinnen meestens kien Spood bi de Anmellen to dat Patent harrn, hett Adenauer disse Aktivitäten in sien Memoiren nicht nömmt.

Adenauer kreeg in de Loop van sien Leven tallriek staatliche un nichtstaatliche, natschonale un internatschonale Utteknungen un Orden, de de Wertschätzung besünnes van sien Wirken as Bundskanzler af 1949, un dormit internatschonal ok Anerkennung van sien Politik för de noch jung Bundesrepubliek Düütschland, wedderspeegeln.

Adenauer weer ünner annern Ehrenbörger van Bad Honnef as ok van Baden-Baden, Berlin, Bonn, Griante Cadenabbia, de Stadt Köln, de Universität to Köln un van Trier.

Adenauer kreeg all tosommen 23 Ehrendoktertitel, dorünner glieks fief van de Fakultäten van de  Universität to Köln un acht in den USA. De wenig begäng fief Ehrendoktets van all dormalig Fakultäten sünd dormit begrünnd, dat de Weddergrünnen van de Universität nich ahn Adenauer sien Todoon tostannen kommen weer. De beide ersten wurrn van de överleit Fakultäten van de Vörgängerhoochscholen Hannelshoochschool Köln un Akademie für praktische Medizin verleeht. De övrigen keemen nah de Konstitueeren un Konsolideeren van de folgend Fakultäten dorto De Math.-Nat.-Fakultät wurr eerst 1955 ut de Phil.-Fak. utgleedert. De Ehrungen nah 1950 sünd up sien Politik in dat Nahkriegsdüütschland torüchtoführen.

Adenauer wurr kört vör dat Enn‘ van dat Königriek Preußen mit eenig preußisch Orden ehrt, dorünner dat Verdeenstkrüüz för Kriegshülp (Preußen) (1917), dat Iesern Krüüz an’n witt Band (1918) un den Rooden Adlerorden (4. Klass) (1918).

In‘n Januar 1954 weer Adenauer de eerste Dräger van dat Bundsverdeenstkrüüz (Grootkrüüz in besünner Utführung). In‘n Mai 1958 wurrr hüm de bayerische Verdeenstorden verleeht.

Van den Hiligen Stohl kreeg Adenauer dör Paapst Pius XII. in‘n Dezember 1955 den Orden vom Goldenen Sporn; as Dräger van dissen Orden harr he theoretisch dat Recht, up en Peerd in en Kark intorieden. In‘n September 1963 hett hüm Paapst Paul VI. tosätzlich den Christusorden, de hööchste Utteknung van den Hilligen Stohl verleeht. Neben Antonio Segni is Adenauer dormit de bitlang eenzige Persönlichkeit, de beid päpstlich Orden kreegen hett.

Adenauer weer siet 1951 Ridder van den Souveränen Malteserorden; de Utteeknung (sien eerste buterhalv van Düütschland nah 1945) wurr hüm to’n Anlaat van den Staatsbesöök in Italien tospraaken. 1958 wurr he ok as Ehrenridder in den Düütschen Orden upnommen.

Ünner de internatschonalen staatlichen Ehrungen in sien Tiet as Bundskanzler weer de Orden van dat Krüüz van den Süden in Brasilien in‘n Juli 1953 de eerste; nah Tammann is dat bemarkenswert, wiel Brasilien in‘ Tweeten Weltkrieg as eenzig südamerikaansch Land Truppen gegen dat Düütsch Riek entsandt harr, un de Utteknung somit as Utsöhnung to verstah weer. In dat sülvig Johr wurr Adenauer in Südamerika ok in Peru mit den Orden El Sol del Perú, in Argentinien mit dat Grootkrüüz van den Orden de Mayo al Mérito un Kolumbien mit den Orden de Boyacá uttekent. 1955 keem Mexiko mit dat Grootkrüüz van den Orden van den Aztekschen Adler dorto.

De eerste staatliche Ehrung in Europa kreeg Adenauer Enn’ 1953 in Italien dör dat  Grootkrüüz van den Verdeenstorden van de Italieensch Republiek; dornah folgten 1954 Grekenland mit dat Grootkrüüz van den Königlichen Orden van Georg den Eersten, 1955 Iesland mit dat Grootkrüüz van den Falkenorden, 1956 Portugal  mit den Christusorden, Belgien mit dat Grootkrüüz van den Leopold-Ordens, und Grootbritannien mit dat Grootkrüüz van den Order of St. Michael and St. George. 1957 keem Luxemborg dorto mit dat Grootkrüüz van den Orden der Eichenkrone. 1960 hett hüm de nedderlannsch Königin Juliana den Orden van den Nedderlannschen Löwen as Grootkrüüz verleeht. 1962 wurr he in de franzöösch Ehrenlegion upnommen.

In Japan kreeg Adenauer van Kaiser Hirohito 1960 den Orden der Aufgehenden Sonne 1. Klasse; dree Johr later kreeg he deren hööchste Stuuf, den Orden der Aufgehenden Sonne mit Paulownien-Blüten, „aufgrund seines langjährigen Engagements zur Verständigung der japanisch-deutschen Freundschaft sowie für den Frieden und die Wohlfahrt in der Welt.“

In‘n Mai 1954 kreeg he den Karlspries van de Stadt Aken als „kraftvollen Förderer eines einigen Europa“.

Dat TIME-Magazin hett Adenauer 1953 to’n Man of the Year („Mann van dat Johr“) nömmt.

Förr sien Talent as „Meister der Vereinfachung“ kreeg Adenauer 1959 (to dat 100. Jubiläum van den Akener Karnevalsvereen) den Orden wider den tierischen Ernst; bi de Priesverleehn leet he sück aber, as bitlang eenziger neben Helmut Schmidt 1972 un Karl-Theodor zu Guttenberg 2011, vertreeden. Adenauer sien Fähigkeit (för de he den Orden kreeg), ok komplizeert Saaken vereenfackt un för jeden to verstahn dortostellen, wurrd van sien Biographen mehrfack besünners nömmt.

To de Internatschonalen Gordenbauutstellung 1953 wurr en van  Adenauer sülvst utsöcht Rosensoort nah hüm nömmt.

Nah Adenauer sünd ok völ Bauwarken nömmt wurrn. De Flooghaben Köln/Bonn drocht sien Naam; ebenso de Berliner Parteizentrale van de CDU (dat fröhere Bonner Huus wurr 2003 afreeten). Neben tallriek Plätzen, Straaten un Alleen sünd ok mehrere Brüggenbauwarken nah hüm nömmt (kiek Konrad-Adenauer-Brügg).

En van de beid Regeerensmaschinen Airbus A340 van de Luftwappen-Floogbereitschap drocht as ok en Kaserne in Köln den Naam van den eersten düütschen Bundskanzler.

In‘n Mai 1982 wurr vör dat Bundskanzleramt in Bonn en van Hubertus von Pilgrim schafft Plastik van sien Kopp upstellt. De weer ansluutend as Symbol van de Bonner Republiek faken in’t Feernsehn to sehn, denn völ Kameralüüd sünd up dat Porträt schwenkt, wenn se dat Bundskanzleramt wiesen deen. 

En wieder Denkmal wurr Adenauer 1998 mit en Büste in de Walhalla bi Regensborg sett.

De Mercedes-Benz 300, en typisch düütsch „Staatskarosse“ van de 1950er-Johren, is noch hüüd nah sien prominenten Bruuker as Adenauer-Mercedes bekannt. De originale Adenauer-Mercedes is in dat Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland in Bonn utstellt.

Twee bedüüdend Stiftungen dragen de Naam van Adenauer: Eenmal is dat de parteinahe Stiftung van de CDU in Sankt Augustin, de siet 1964 Konrad-Adenauer-Stiftung heet un up de 1955 grünnd Gesellschaft für christlich-demokratische Bildungsarbeit torüchgeiht, un to’n annern de Stiftung Bundeskanzler-Adenauer-Haus Rhöndorf, de noch in dat Doodsjohr 1967 inricht un 1978 in hör hüüdig Form upricht wurr.

De Konrad-Adenauer-Stiftung sett sück natschonal un internatschonal för politische Bildung as ok de Förderung van de europäääsch Eenigung in, ünnerstütt Kunst un Kultur, fördert begabte Studenten un Doktoranden mit Stipendien un dokumenteert un forscht de geschichtliche Entwicklung van de christlich-demokraatsch Bewegung ut.

De Stiftung Bundeskanzler-Adenauer-Haus, de to de fief Politikergedenkstiftungen van den Bund hörrt, betallt un organiseert dat Erhollen van dat fröhere Wahnhuus van Konrad Adenauer in Rhöndorf un de sien Togänglichkeit in’n Rahmen van apenlich Führungen. Ferner is se tostännig för de Pleeg un Utbau van dat siet 1967 immer mehr wassend umfangriek Adenauer-Archiv, ut de sien Bestände in Tosommenarbeit mit regelmatig wetenschaplichen Editschonen un Verapenlichungen to dat Leven un Wark van Adenauer hervörgaht. Ok dat Graff van Adenauer up den Rhöndorfer Karkhoff is van de Stiftung to pleegen. 

Etwa 20 Institutschonen, dorünner ok welke ut dat Utland, vergeeven Konrad-Adenauer-Priese. Sien Vaderstadt Köln ehrt hüm siet 2002 mit de Stiftung van hör Konrad-Adenauer-Pries, de all twee Johr (undoteert) verleeht wurrd.

En van de eersten nee Intercity-Express-Iesenbahn (ICE 4) wurr nah  Konrad Adenauer nömmt.

Bildbiografien und Photodokumentationen

Zu Levensafsnitten

Prinzipien, Werte un Stil, Handlungsmotive

To Eenzelaspekten

Historisch-kritische Bewertung




#Article 215: Ludwig Erhard (2906 words)


Ludwig Wilhelm Erhard (* 4. Februar 1897 in Fürth; † 5. Mai 1977 in Bonn) weer en CDU-Politiker un Wertschapswetenschapler. He weer van 1949 bit 1963 Bundsminister för Weertschap un gull in disse Funktschoon as Vader van dat düütsch Wertschapswunner un van dat as Soziale Marktwirtschaft kennteekend Wertschapssystem van de Bundsrepubliek Düütschland. Buterdem weer he van 1957 bit 1963 Viezkanzler un van 1963 bit 1966 de tweet Bundskanzler (as Nahfolger van Konrad Adenauer) van de Bundsrepubliek Düütschland.  

Ludwig Erhard wurr an' 4. Februar 1897 as Söhn vun de Textilworenhändler Wilhelm Philipp Erhard, de ut dat Dörp Rannungen (Ünnerfranken) stammen de, un sien Fru Augusta (borene Hassold) in Fürth boren. Ludwig weer dat tweete van veer Kinner, de all evangeelsch döfft wurrn sünd, ofschons sien Vader kathoolsch weer. In dat Öller van twee Johr is he an spinaler Kinnerlähmung krank wurrn; ut disse Tiet hett he en deformeerten Foot behollen. Erhard hett in Fürth de Volks- un Realschool besöcht; dornah fung he en Utbillen as Wittworenhändler an. In dat Fröhjohr 2016 hett he de Utbillen as Eenzelhannelskoopmann afslooten.

Dornah nehm Erhard as Suldat van de Bayerische Armee an'n Eersten Weltkrieg deel. He weer 1916/17 mit dat 22. Feldartillerie-Regiment in Rumänien un 1918 an de Westfront insett, wo he Enn' September 1918 bi Ypern dör en Handgranate swoor besehrt wurrn is; söben Operatschonen weern nödig. Dat hett he körperlich, aber nich seelisch verwunnen. Lang Stahn achter de Ladentheke in dat Geschäft van sien Vader weer denn aber nich mehr mögelk, so dat Erhard in de Wetenschap wesselt is.

Van 1919 bit 1922 hett Erhard ahn Abitur an de dormals nee grünnd Hannelshoochschool Nürnbarg studeert un kreeg dor den Afsluss as Diplom-Koopmann. Ansluutend hett he noch en Studium in Bedrievswertschapslehre un Soziologie an de Universität Frankfort maakt un dor 1925 sien Doktertitel (Dr. rer.pol.) bi Franz Oppenheimer över „Wesen und Inhalt der Werteinheit“ kreegen. As sien akademischen Lehrer hett he besünners Wilhelm Rieger un Franz Oppenheimer schätzt, denen he sück in levenslang Dankborkeit verbunnen föhlen dee. 

De Promotschoon weer en kritische Reflexion to de Arbeitswerttheorie van den Doktervader, de Noot dorför weer „gut“. Eerst 1928 kunn Erhard beroplich weer Foot faaten, nahdem dat Geschäft van sien Vader de Inflatschonstiet nich överleeft harr. Erhard wurr Assistent bi dat Institut för Wertschapsbeobachtung van de düütsch Fardigware an de Hannelshoochschool Nürnbarg. Grünner van dat Institut weer dree Johr tovör de Natschonalökonom Wilhelm Vershofen ween, de de Natschonalversammlung anhörrt harr. Vörbild weer dat amerikaansch National Bureau of Economic Research, aber to de sien düütsch Gegenstück hett sück bald dat Berliner Berliner Institut för Konjunkturforschung entwickelt. Dat geiht ünner annern up Erhard torüch, dat dat Nürnarger Institut sück in dat Dart Riek up de Marktforschung för Industriekunden verleggen dee.

Van 1928 bit 1942 weer Erhard as wetenschaplich Assistent, later as stellvertreedend Baas bi dat Institut tätig. Siet 1933 weer he Lehrbeupdragter an de Nürnbarger Hannelshoochschool. In’n  Oktober 1932 hett he fordert, de Verbruuksgöderproduktschoon to fördern un is, in’n Gegensatz to den dormals vörherrschen Protektschonismus för en Wettbewarfswertschap un free Marktpriesbillen intreeden. 

De Hannelshoochschool harr siet 1931 dat Habilitatschoonsrecht, un Erhard hett sück an dat ambitschoneert Thema „Die Überwindung der Wirtschaftskrise durch wirtschaftspolitische Beeinflussung“ versöcht. Dat Manuskript is dör sien Nahlaat bewohrt bleeven. Biograf Hentschel, sülvst Wertschapshistoriker, meent, Erhard dörg nah den  Habilitatschonsversöök nich as wetenschaplich Natschonalökonom, wiel hüm de formale Strenge un de Fähigkeit fehlen dee, kloor un in sück sluutend Gedanken to faaten un ünner Henwies up de bruukt Borns argumentativ mitnanner to verbinnen. De Oorsaken van de dormalige Weltwertschapskrise harr Erhard logisch unslüssig düüt, de Lösung van de akuten Probleme weer verfehlt ween. So harr he fordert, de Staat sull in de Produktschoon ingriepen un de Wertschap beter lenken, wiel dat Eenzelinteressen nich tototruen weer. Erhard hett aber nich verklort, wu de Staat dat maken sull. „Das Ganze wäre bei straffer Gedankenführung in knapper Diktion auf fünf Seiten abzutun gewesen.“ Dat weer aber nich Erhard sien Saak ween, de 114 Sieden schrieven dee un dorbi sien Gedanken freen Loop geven harr.

Later hett Erhard seggt, dat de Natschonalsozialisten hümm an de Habilitatschoon hinnert harrn. De aber harrn, so Hentschel, kien inhaltlich Problem sehn, sülvst denn nich, wenn Erhard dat Manuskript ahn Apparat vörleggt harr. In de Zeitung van dat Institut hett sück Erhard bispeelswies positiv över de natschonalsozialistische Dwangskartelleeren ütert, denn dat würr Schäden van den „artfremden Preiskampfes“ vörbuugen.

Ludwig Erhard weer siet Dezember 1923 mit de Volkswirtin Luise Schuster (1893–1975), borene Lotter, ut Langenzenn verheiraadt. Ut hör Ehe gung de Dochter Tochter Elisabeth hervör. Familie Erhard leev van 1953 bit to sien Tod in Gmund an‘n Tegernsee (Bayern). Dat Zigarrenrooken weer af 1930 dat Markenteeken van Erhard. Luut Utseggen ut sien Umfeld hett he in eenig Phasen van sien politisch Arbeit jeden Dag etwa 15 bit 20 Zigarren rookt.

De parteilose Wertschapsfackmann keem nah den Krieg flink in hooch politische Ämter. Ludwig Erhard weer eenige Maand lang Wertschapsreferent in sien Heimatstadt Fürth, bevör he in’n Oktober 1945 van de amerikaansch Militärregeeren in de van Ministerpräsident Wilhelm Hoegner (SPD) führt Bayerische Staatsregeeren to’n Staatsminister för Hannel un Gewarf beropen wurr. Nah de Wahlen in’n Dezember 1946 muss he dit Amt daalleggen. 

An‘n 2. März 1948 wurr Erhard up Vörslag van de FDP to’n Direkter van de Verwaltung für Wirtschaft van dat Vereenigte Wertschapsrebeet wählt un weer dormit för de Wertschapspolitik in de westlich Besattenszonen verantwortlich. De nah un nah Upheven van de Priesbinnen dör Erhard hett sien Mitarbeiter Leonhard Miksch ut dat Freiburger Umfeld van Walter Eucken entwickelts. Erhard wurr eerst fief Daag vör den plaanten Termin van de West-Allieerten över den Tietpunkt van de bevörstahn Währungsreform an‘n 20. Juni 1948 informeert. Een Dag vör de Reform leet he över Rundfunk verkünnen, Dwangsbewertschapen un Priesbinnen weern för en eersten Beriek van industrieller Fardigprodukte uphaben. De Entscheeden van Erhard, de denn mit dat „Leitsätzegesetz“ van’n 21. Juni 1948 bestätigt wurr, gellt völ Lüüd as en fröh Bidrag to dat latere „Wertschapswunner“. Doch geev dat ähnlich rasanten Aufschwung ok in anner Industrielänner ahn Währungsreform un mit düersam Wertschapslenken.

Erhard sien Wertschapspolitik weer tonächst düchtig umstreeden un ok nich direkt spoodriek, wiel de Levenshollenskösten in de eerst veer Maand nah de Priesfreegaav um 14 Perzent anstiegen deen. An‘n 12. November 1948 hemm de Gewerkschapen en Generalstreik utroopen. Ok in de  Printmedien kreeg Erhard düchtig Wind van vörn. So hett Marion Gräfin Dönhoff in‘n Sömmer 1948 in de ZEIT kommenteert: „Wenn Deutschland nicht schon eh ruiniert wäre, dieser Mann mit seinem vollkommen absurden Plan, alle Bewirtschaftungen in Deutschland aufzuheben, würde das ganz gewiss fertigbringen. Gott schütze uns davor, dass der einmal Wirtschaftsminister wird. Das wäre nach Hitler und der Zerstückelung Deutschlands die dritte Katastrophe.“
Eerst dat insetten Wertschapswassdom to Anfang van de 1950er Johren schien sien Kurs to bestätigen.

As Direkter van de Verwaltung för Wertschap hett Erhard 1949 versöcht, dör Interventschoon bi den US-Militärbehörden de Rückgaav van de Porzellanfirma Rosenthal Porzellan AG, de van de Nazis „ariseert“ wurrn weer, an de Familie van den Ünnernehmensgrünner Philipp Rosenthal to verhinnern. Erhard harr en Beraderverdrag mit de Rosenthal AG un kreeg jedes Johr 12.000 DM. De US-Geheimdeenst hett hüm af dissen Tietpunkt as bestechlich instuuft. De Ludwig-Erhard-Stiftung hollt disse Dorstellen för twiefelhaft.

Van 1949 bit to sien Dood 1977 weer Erhard Liddmaat van den Düütschen Bundsdag. Van 1949 bit 1969 truck he as direkt wählt Afordneter van den Wahlkreis Ulm in den Bundsdag in, 1972 un 1976 över de CDU-Landeslist Baden-Württemberg. Sowohl 1972 as ok 1976 weer he as Öllerspräsident för de Eröffnung van den Düütschen Bundsdag tostännig. 

Nah de Bundsdagswahl 1949 wurr Erhard an‘n 20. September 1949 as Bundsminister för Wertschap in de van Bundskanzler Adenauer führt Bundsregeeren beropen.

Ludwig Erhard gellt as Vertreder van den Ordoliberalismus, de in’n Wesentlichen van Walter Eucken in de sien Wark Grundlagen der Nationalökonomie ut dat Johr 1939 präägt wurr. In’n  Ordoliberalismus kummt den Staat de Upgaav to, en Ordnungsrahmen för den free Wettbewarf to schaffen, in de de Freeheit van all Wertschapssubjekte (ok vörnanner) schuult wurrd. Ut disse School harrn besünners Wilhelm Röpke un Leonhard Miksch unmittelbaren Infloot up de Wertschapspolitik in dat eerste Johrteihnt in van de Bundsrepubliek.

As tweet wertschapspolitisch Konzept harr de van Alfred Müller-Armack entworfene Soziale Marktwertschap grundsätzlichen Infloot up de Politik van de jung Bundsregeeren.

Erhard weer en van de beleevtesten Politiker van de 1950er Johren. He gull för völ as de Schöpfer van dat „düütsch Wertschapswunner“, de sien Markenteeken de immer Zigarren rooken Wertschapsminister wurr. De groot Wahlsiege van de CDU bi de Bundsdagswahlen van 1953 un 1957 weern to’n grooten Deel de spoodriek Strategie to verdanken, den (tatsächlich internatschonalen) Wertschapsupswung mit dat Unionsleitbild van de Soziale Marktwertschap in dat Börgerbewusstween to verknütten. Ludwig Erhard truck twee Johrteihnten later in’n Rückblick dat Resümee: „In jenem ersten Wahlkampf waren Soziale Marktwirtschaft und CDU zu einer Identität geworden.“ In sien populär Book Wohlstand für Alle (1957) legg he sien Vörstellungen allgemeenverständlich dar. Ahn Afwieken is Erhard för de Liberaliseeren van den Butenhannel intreeden, wat hüm ok in de eegen Riegen den Roop van en Dogmatiker inbroch.

As övertüücht Verfechter van de Marktwertschap hett Erhard hart Utnannersetten mit den  Sozialpolitiker Adenauer utdragen, de de Tipp 1957 in‘n Striet um de van Adenauer mit sien Richtlinienkompetenz as Kanzler dörsett Rentenreform hör Hööchtpunkt harr. Dat sietdem bestahn Umlaagverfahren (so nömmt Generatschonenverdrag) hett Erhard as nich tolunftfähig aflehnt. Adenauer hett sück aber mit den bekannten Utspröök „Kinder kriegen die Leute sowieso“ över disse Bedenken weggsett. Sowohl Kanzler Adenauer as ok en wichtig Afdeelensbaas (Alfred  Müller-Armack) hemm also för en aktivere Sozialpolitik as de ordoliberale Erhard arbeit.

Van Anfang van sien Tätigkeit as Minister an seech sück Erhard hart Kritik van Sieden van den Kanzler utsett. Adenauer hett hüm faken vörsmeeten, dat Erhard faken nich anwesend weer, unbedacht Reden hollen un sien Ministerium nich utreckend kontrolleeren dee. Sien Anhänger wurrn scherzhaft „Brigade Erhard“ nömmt – nah en Marineeenheit ut den Kapp-Putsch van 1920.

Nah de Bundsdagswahl 1957 hett Adenauer Ludwig Erhard to’n Viezkanzler nömmt. Um Erhard as Minister loos to wurrn hett Adenauer an’n 24. Februar 1959 de Kandidatur van Erhard för dat Amt van den Bundspräsidenten vörslahn, wat aber van Erhard an‘n 3. März endgültig aflehnt wurr. Nah de Bundsdagswahl 1961 wurr Erhard weer Viezkanzler un Wertschapsminister. As he 1962 wiels de Spiegel-Affäär Kanzler wurrn kunn, weer he aber to afwachtend, wat bi sien Anhängern nich goot ankeem.

Nahdem Adenauer vergevens versöcht harr, Erhard as sien Nahfolger to verhinnern, wurr he een Dag nah den Rückträe van Adenauer an’n 16. Oktober 1963 to’n Bundskanzler wählt. As Adenauer ok hemm ok völ annern glöövt, dat Erhard as Kanzler nich geeignet weer. In de neere historsch Forschung wurrd inbesünnere dorup henwiest, dat  Adenauer sien Wertschapsminister minschlich aflehnen dee:
Zitat: Adenauers Abneigung gegen Erhard war abgrundtief und absolut. Der betagte Kanzler war sich nicht zu schade, Erhard öffentlich oder hinter dessen Rücken in Parteikreisen anzugreifen. […] Er hasste Erhards lange Monologe zu Wirtschaftsthemen. Er mochte Erhards lässige Kleidung nicht und missbilligte den Zigarrenrauch, mit dem sich Erhard gern einnebelte, ebenso wie die Zigarrenasche, die sich auf seinem Revers ansammelte. Erhards Alkoholkonsum betrachtete er als moralischen Affront. Und schließlich war ihm Erhards Hang zum Selbstmitleid unerträglich.

So wurr he mehrheitlich as en Aart Tüschenlösung ansehn mit e Hööftupgaav, en Wahlsieg bi de Bundsdagswahl an‘n 19. September 1965 to halen. Erhard hett woll den bit dorhen tweetgröttsten Wahlsieg in de Historie van de Union schafft, aber all bi de Regeerensbillen kunn he sien Ansichten in de CDU/CSU nich mehr dörsetten.

De Regeerenstiet van Erhard gellt as glücklos. Ut de Riegen van de CDU hett man hüm ünner annern vörsmeeten, dat he för dat Afköhlen van de düütsch-franzöösch Betrecken verantwortlich weer. Neben Butenminister Gerhard Schröder tell he to de Atlantikern, de den Betrecken to de USA tegenöver de to Frankriek den Vörtoog geeven deen. In de folgend Maanden gung dat mit sien Autorität immer mehr bargdaal. Dat van hüm upstellt Leitbild van en „formierten Gesellschaft“ funn meest kien Tostimmen. Um sück to behaupten un sien Konkurrenten Rainer Barzel to bremsen, leet sück Erhard sück an’n 23. März 1966 as Nahfolger van Adenauer ok to’n Vörsitter van de CDU wählen.

Sien Ansehn as Wertschapspolitiker wurr erschüttert, as 1966 US-Präsident Lyndon Baines Johnson hooch tosätzliche Betallen van 1,35 Milliarden US$ (etwa 5,4 Milliarden DM) för Besattenkösten un den Vietnamkrieg infordern dee. 

Nahdem de Minister van de FDP wegen en Finanzkrise un en andocht Höhgersetten van de Stüern ut dat Bundskabinett torüchtreeden weern, hett Erhard an‘n 27. Oktober 1966 en Minnerheitsregeeren ut CDU un CSU billd. De CDU/CSU-Bundsdagsfraktschoon hett aber Kurt Georg Kiesinger to’n  Kanzlerkandidaten wählt, de en Groot Koalitschoon mit de SPD tostannen brocht hett. Erhard is sluutend an’n 1. Dezember 1966 torüchtreeden. In’n Mai 1967 hett he ok den CDU-Vörsitt daalleggt.

Sien politisch Scheitern as Kanzler wurr nich toletzt dorup torüchführt, dat hüm as „Dwarsinstieger“ in de Politik Dörsettenskrft fehlen dee un sien kollegialer Stil as Führensswaakheit utleggt wurr. Dorto keem sien in’n Vergliek to de twee Johrteihnten öllere Adenauer all temelk anslahn Gesundheit. Da ungoot Geföhl mit sien Amtsführung wurrd in en Reportage ut sien eerst Amtsjohr in dat Nahrichtenmagazin Der Spiegel utdrückt:
Zitat: Der Bundeskanzler gehört zu jenen nur scheinbar dickhäutigen und dickfelligen Pykniker-Typen, die Anerkennung brauchen […] Schon die kühle Brise, die Erhard ab und zu ins Gesicht bläst, seit er die Kommandobrücke im Palais Schaumburg betreten hat, reicht aus, um sein seelisches Gleichgewicht zu stören. Ok de Berader van Erhard, Johannes Gross, hett up de sien Schüchternheit un Zögerlichkeit in’n lütten Kreis henwiest, se stunn in’n Kontrast to de apenlich to Schau stellt Optimismus in sien mitrieten Reeden.

Ludwig Erhard leet 1964 in den Park van dat Palais Schaumburg den Kanzlerbungalow as Deenstwahnen van den Bundskanzler bauen. 

Ofschons he as Wertschapsminister utsluutend CDU-führt Kabinetten anhörrn dee un siet 1949 blots för de CDU as Bundsdagsafordneter wählt wurr, is de Fraag van de formale Parteiliddmaatschap van Erhard nich afsluutend klärt. Van 1966 bit 1967 weer he Bundsvörsitter, af 1967 Ehrenvörsitter van de CDU.

In 2002 keem de Welt to dat Rechercheergevnis, dat sück de Fraag van en Parteiliddmaatscgapp för Erhard tatsächlich eerst bi sien Wahl to’n CDU-Vörsitter stellt harr, wiel dit Amt blots van en Parteiliddmaat utöövt wurrn kann. Erhard weer dorum 1966 de CDU bitreeden, sien Biträe weer in de Böker van de CDU aber dree Johren torüchdateert un somit formell up 1963 fastleggt wurrn.  Faktisch weer Erhard dormit aber bi sien Amtsanträe as Bundskanzler 1963 parteilos ween.

An’n 13. Februar 1966 hett Konrad Adenauer luut Daagbook van sien Söhn Paul Adenauer in’n Familienkreis bericht, dat Fritz Burgbacher hüm vertellt harr, wu stur dat ween weer, Erhard vör atwa een bit twee Johren as Liddmaat van de CDU in en lütt Oort dicht bi Heidelbarg ünnertobringen, wat hüm en gooden Stang Geld köst harr. In dat Archiv van de  Ludwig-Erhard-Stiftung gifft dat en Anfraag van’n 14. Februar 1966 van Adenauer an Erhard in Betoog up de Parteiliddmaatschap.

In en Interview mit den Journalist Günter Gaus 1963 wurr Erhard to sien Parteiinträe 1949 fraagt un worum he sück för de CDU entscheeden harr. He hett sück dorto persönlich ütert: 

Gaus: ‚Sie haben sich erst Mitte 1949 vor der Wahl zum ersten Bundestag zur CDU bekannt. Das war Ihr erster Parteieintritt überhaupt. Warum haben Sie sich für die CDU entschieden?‘
Erhard: ‚Weil es galt, eine liberale, freiheitliche Politik, wie sie mir vorschwebte, in der Praxis zu verwirklichen. Dazu gehörte nicht, dass ich noch einmal eine liberale Partei stärke, sondern es gehörte dazu, dass ich die große Volkspartei, die CDU, für mich, für meinen Gedanken gewinne und dann auch darauf festlege.‘| Quelle = Zur Person vom 10. April 1963| ref =

Erhard bleev nah sien Tiet as Bundskanzler noch 11 Johr Bundsdagsafordneter. eit als Bundeskanzler noch elf Jahre Bundestagsabgeordneter. 1967 hett he de Ludwig-Erhard-Stiftung grünnd, de sien wertschapswetenschaplichen un Wertschapsordnungs-Vörstellungen wetenschaplich un publizistisch wieder pleegen sall. Buterdem weer he eerst Vörsitter van dat Kuratorium van de Hermann Kunst-Stiftung zur Förderung der neutestamentlichen Textforschung (1964–1977), dat de Arbeit van dat Institut für Neutestamentliche Textforschung in Mönster fördert.

Rückblickend hett he sück kört vör sien Dood to sien wertschapspolitisch Schaffen, insbesünnere to dat Ünnerbinnen van dat Upblasen van den apenlichen Sektor un de düchtig anwassen Staatsverschuldung ütert: „Ich habe als Bundesminister 80 Prozent meiner Kraft dazu verwenden müssen, gegen ökonomischen Unfug anzukämpfen, leider nicht durchweg mit Erfolg.“

Erhard weer Liddmaat van de evangeelsch Kark. He is an’n 5. Mai 1977 an Hartverseggen in Bonn storven. An’n 11. Mai 1977 funn to’n Anlaat van sien Dood en Staatsakt in den Plenarsaal van den Düütschen Bundsdag statt. He wurr up de Bargkarkhoff in Gmund an‘n Tegernsee bisett. Dor erinnert in de Oortsmidden en Büste van den Bildhauer Otto Wesendonck an den berühmten Börger.

De Ludwig-Erhard-Pries wurrd jedes Johr footend up dat EFQM-Modell an Ünnernehmen verleeht, de besünnere Leistungen in dat Qualitätsmanagement erkennen laaten.

Mit den Fürther Ludwig-Erhard-Preis tekent de Ludwig-Erhard-Initiativkreis Fürth wertschapswetenschapliche Dissertatschonen ut, „in denen verstärkt die Faktoren Innovation, Praxisnähe, Realisierbarkeit, wirtschaftlicher Nutzen und die Auswirkungen auf die Menschen in unserer Gesellschaft berücksichtigt sind“.

De Ludwig-Erhard-Stiftung verleeht de Ludwig-Erhard-Medaille für Verdienste um die Soziale Marktwirtschaft un den Ludwig-Erhard-Preis för Wertschapspublizistik.

An dat Gebortshuus van Erhard in Fürth wurr dat Ludwig-Erhard-Zentrum inricht.

To’n Anlaat van sien 110. Gebortsdag 2007 wurr en van den Akener Bildhauer Wolf Ritz anfertigt Büste in den Ingangsberiek van dat Bundswertschapsministerium in Berlin aufgestellt und eingeweiht.

Een van de eersten 2018 un 2019 utleefert ICE-4-Iesenbahnen drocht de Naam Ludwig Erhard erhalten.
In völ düütsch Städer sünd apenliche Straaten, Plätze usw. nah Ludwig Erhard nömmt wurrn.




#Article 216: Kurt Georg Kiesinger (128 words)


Kurt Georg Kiesinger (* 6. April 1904 in Albstadt-Ebingen (Württemberg); † 9. März 1988 in Tübingen) weer en düütschen Politiker (CDU). As Nahfolger vun Ludwig Erhard wurr he an 1. Dezember 1966 Bunnskanzler vun de eersten Groden Koalition (bit 1969).

Kiesingers Vader Christian weer koopmansch Angestellter un evangeelsch. Döfft wurrn is he aber kathoolsch, wiel sien Moder kathoolsch weer. Se is all all froh storven, as Kurt Georg en half Johr old weer. Kiesinger wurr aber von beid Religionen prägt un hett sück sülvst gern as evangeelsch Katholiken betekent. He hett eerst dat Realgymansium absolveert un dornah dat kathoolsch Lehrerseminar in Rottweil. In disse Tiet hett he sück ok mit de Lyrik beschäftigt un de Gedichtband Wallfahrt zu Gott schreven. He hett ok woll överleggt, Dichter to wurrn..




#Article 217: Willy Brandt (4159 words)


Willy Brandt (* 18. Dezember 1913 in Lübeck; † 8. Oktober 1992 in Unkel an'd Rhien; boren as Herbert Ernst Karl Frahm) weer en vun de bedüüdenst sozialdemokraatsche Politikers. He weer van 1957 bit 1966 Regeeren Börgermeester vun  Berlin, van 1966 bit 1969 Butenminister un Viezkanzler in dat Kabinett Kiesinger as ok van 1969 bit 1974 de veerte Bundskanzler vun de Bundsrepubliek Düütschland. För sien Ostpolitik, de up Entspannung un Utgliek mit de osteuropäischen Staaten utricht weer, kreeg he 1971 den Freedensnobelpries. 

Van 1964 bit 1987 weer Brandt Vörsitter vun de SPD un van 1976 bit 1992 Präsident vun de Sozialistische Internatschonale.

Willy Brandt, oorsprünglich Herbert Frahm, wurr an’ 18. Dezember 1913 as Söhn vun Martha Frahm, en Verköperin in’ Konsumvereen, un den ut Hamborg stammen John Möller in de Lübecker Vörstadt St. Lorenz-Süd boren. Den Naam vun den Vader hett Martha Frahm nich nömmt, as de Gebort vun hör Söhn Herbert Frahm bi dat Standesamt indragen wurr. 

An’  26. Februar 1914 hett Martha Frahm ehrn Söhn in dat Pastorat II vun de Lübecker Kark St. Lorenz dööpen laaten; dat Dööpen in de Gemeendkark wurr nichehelich boren Kinner nich togestahn. Sien richtigen Vader hett Brandt nie nich kennenlernt. De weer knapp eenenhalv Johr Realschollehrer in Lübeck un hett sück vun dor in Brandt sien Gebortsmaand, den Dezember 1913 weer afmeldt. 

Brandt is bi sien Moder un sien Steefgrootvader Ludwig Frahm (1875–1935) upwussen, de Martha Ewert nah de Heiraat mit deren Moder Wilhelmine Ewert sien Naam geven harr. Willy Brandt hett sien Steefgrootvader Papa nömmt. In sien Abiturtüügnis wurr Ludwig Frahm as Vader nömmt.

Sien nicheheliche Gebort, de vun de Lüüd ut sien Tiet faken as Makel ansehn wurr, hebbt politisch Gegner bit in sien Utwussenleven bruult, um hüm heraftosetten. He hett sück dorgegen nich wehrt, aber he hett seggt, „Herkunft und üble Nachrede“ harrn hüm en  „Stachel eingepflanzt“. Nah de Hochtiet vun sien Moder in’ September 1927 mit den Müerkerpolier Emil Kuhlmann un de Gebort vun den Söhn Günther in’ Februar 1928 bleev Herbert bi sien Steefgrootvader un de sien tweet Fru Dora, de he „Tante Dora“ nömmt hett. Ludwig Frahm hörr de SPD an un kandideer 1926 un 1929 up de SPD-List för de Lübecker Börgerschap; Herbert weer af Harvst 1925 Liddmaat vun de  Kinnerfrünnen, en Kinnergrupp vun de  Falken, af April 1929 vun de  Sozialistisch Arbeiter-Jöögd (SAJ), in de he as Liddmaat vun de Lübecker Grupp Karl Marx en radikalen Kurs vertreeden dee.

He hett de St.-Lorenz-Knaben-Middelschool, af 1927 de Von Großheimsche Realschool besöcht un wessel 1928 to dat Johanneum zu Lübeck, an de he 1932 sien Abitur afleggt hett. In den Andrag up Tolaaten to dat Arbitur hett he Journalist as Beropswunsch angeven. Publizistisch harr he sück all mit 13 Johren betätigt. De Lübecker Volksbote, dat örtliche SPD-Blatt, hett in’ Februar 1927 en Upsatz mit twee Teknungen över en Dagswannern vun den Schöler mit Frünnen to de Born vun de Trave afdruckt. Van 1929 bit 1931 hett he denn politische Texte in’ Volksboten schreven. De Chefredakteuer vun dat Blatt weer  Julius Leber, vun de he later seggt hett, dat de hüm entscheeden beinfloot harr. 

Nah Hitler sien Machtgriepen 1933 wurr de SAPD verboden. De Partei hett beslooten, in’ Ünnergrund gegen de Natschonalsozialisten to kämpen. Willy Brandt kreeg in’ März 1933 den Updrag, de Utreis vun dat SAPD-Leitungsliddmaat Paul Frölich nah Oslo to organiseeren. Frölich wurr aber fastnommen, so dat Brandt de sien Upgaav övernehm, in Oslo en Zelle vun de Organisatschon uptobauen. Brandt is över Däänmark nah Norwegen emigreert un fung 1934 in Oslo en Geschichtsstudium an, dat he aber wegen sien publizistischen Tätigkeit för norweegsch Zeitungen un sien politischen Insatz wenig vorandreev un nich to en Afsluss broch. In Oslo hett he ok de Zentrale vun de SAPD-Jöögdverband SJVD leit. Dorneben hett he den SJVD van 1934 bit 1937 bi dat Internationalen Büro revolutionärer Jugendorganisationen vun dat Londoner Büro vertreden.

Ünner de Decknaam Gunnar Gaasland kehr he in’ Updrag vun Jacob Walchers van September bit Dezember 1936 as Student nah Deutschland torüch. He hull sück as  Kriegsberichterstatter in Berlin up un hett dorbi Düütsch mit norweegsch Akzent snackt. De richtige Gunnar Gaasland weer af 1936 mit Gertrud Meyer, Brandt sien Lübecker Jöögdfrüendin, verheiraadt, de hör langjohrigen Gefährten in’ Juli 1933 nah Norwegen folgt weer. De Ehe mit Gaasland bestunn blots up Papier un geev „Trudel“, de bit 1939 mit Brandt tosommenleev, de norweegsch Staatsanbörgerschap. Gaasland stell Brandt sien Naam to Verfügung un bleev in Norwegen.

Brandt weer 1937 Berichterstatter för mehrere norweegsch Zeitungen in’ spaanschen Börgerkrieg. An’ 16. Juni entgung he in Barcelona en Verhaftenswell vun de Kommunisten gegen de POUM, de he nahestunn, un kehr nah Oslo torüch.

An’ 5. September 1938 wurr he vun de natschonalsozialistisch Regeeren utbörgert. Deswegen hett he sück um de norweegsch Staatsbörgerschap bemüht. Wiels de düütsch Besetten vun Norwegen in’ Tweeten Weltkrieg keem he 1940 vorövergahnd in düütsch Fangenschap. As he aber upgreepen wurr, droog he de norweegsch Uniform un is somit nich upflagen. Bald, nahdem he freelaaten wurrn weer, kunn he nah Schweden flüchten. In Stockholm hett he tosommen mit twee sweedsch Journalisten en sweedsch-norweegsch Presseagentur grünnd, de 70 Daagblööt in Schweden beleefern dee. 

In’ August 1940 wurr hüm vun de Botschap in Stockholm de norweegsch Staatsbörgerschap tospraken. Bit to’n Enn’ vun den Krieg bleev he in Stockholm, wo he gemeensam mit August Enderle fedderführend an de Wedderannäherung vun de SAPD-Exilanten an de SPD mitarbeit hett. Dor hett he ok Bruno Kreisky, den latere öösterriekschen Bundskanzler kennenlehrt. De beid weern johrenlang früendschaplich verbunnen. 

Brandt weer van 1941 bit 1948 mit Carlota Thorkildsen verheiraadt un harr mit hör de gemeensam Dochter Ninja (* 1940). Nah de Scheeden hett he noch 1948 de Wittfru Rut Bergaust, boren Hansen (* 1920; † 2006) heiraadt. Ut disse Ehe gungen dree Söhns hervör: Peter (* 1948), Lars (* 1951) un Matthias (* 1961). Nah 32 Johren Ehe leeten sück Rut un Willy Brandt 1980 scheeden. An’ 9. Dezember 1983 hett Brandt de Historikerin un Publizistin Brigitte Seebacher (* 1946) heiraadt.

An’ 1. Juli 1948 kreeg he vun de sleswig-holsteensch Landsregeeren weer de düütsch Staatsbörgerschap. 

Den Decknaam Willy Brandt, de he sück 1934 toleggt harr, hett he af 1947 düersam bruukt. 1949 leet he hüm as offiziellen Naam vun dat Polizeipräsidium Berlin anerkennen. He sülvst snack 1961 vun en Allerweltsnaam, den he wählt harr, doch geev dat in Lübeck, as he dor sien Volontariat maakt hett, en Schippsutrüsterfirma William Brandt Wwe.

Sien politisch Karriere in dat Nahkriegsdüütschland fung 1949 as Berliner Afordneter för de SPD in’ eersten Düütschen Bundsdag an. Brandt hörr den Bundsdag van 1949 bit 1957, 1961 un van 1969 bit to sien Dood 1992 an, also all tosommen 31 Johr lang. 1950 wurr he ok Liddmaat vun dat Afordnetenhuus vun Berlin. He hett dit Mandat eerst an’ 6. April 1971 daalleggt, also knapp twee Johr nah sien Wahl to’n Bundskanzler.
 

Disse Popularität hett sück ok in de Ergevnisse vun de Berliner SPD bi de Wahlen to’ dat Berliner Afordnetenhuus daalslahn: 1958 kreeg de SPD 52,6 % vun de Stimmen (en Plus vun 8%) un 1963 reck se mit 61,9 % vun de Stimmen dat tweetbest Ergevnis in hör Historie.

In de Tiet vun Brandt as Regeeren Börgermeester full 1963 de Besöök vun Präsident Kennedy in West-Berlin (tosommen mit den dormaligen Bundskanzler Konrad Adenauer). Bekannt wurr nich blots Kennedy sien Reed mit dat berühmt Zitat „Ich bin ein Berliner“, sonnern ok Brandt sien Begröötensreed van' 26. Juni an Kennedy: Wir grüßen nicht nur das Amt, wir grüßen auch den Mann“.

He bleev bit to'n 30 November 1966 Regeeren Börgermeester. Van' 1. November 1957 bit to'n  31. Oktober 1958 weer Brandt turnusmatig Bundsraatspräsident.

Van 1958 bit 1963 weer he Landsvörsitter vun de SPD Berlin.

Bi de Bundsdagswahl 1961 is Brandt eerstmals as Kanzlerkandidat vun sien Partei gegen den dormals 85 Jahre ollen Konrad Adenauer antreden. In' Wahlkamp wurr Brandt faken mit de jöögdhaftigen charismatischen US-Präsidenten John F. Kennedy vergleeken. Adenauer speel an'  14. August 1961, een Dag nah den Anfang vun den Müerbau in Beginn, bi en Wahlveranstaltung in Regensborg, as he vun sien Gegenkandidaten as Brandt alias Frahm snack, up de sien Johren in't Exil an, doch wurr de Utdruck ok as Henwies up sien nicheheliche Gebort verstahn. An' 16. August hett Adenauer disse Formuleeren in Bonn nochmal bruukt. Franz Josef Strauß harr all in' Februar 1961 in Vilshofen ünner Anspeelen up de Exiljohren vun Brandt, de immer weer to'n Anlaat för persönlich Angreep bit hen to'n Vorwurf vun Vaderlandsverrat nommen wurrn, seggt: „Eines wird man Herrn Brandt doch fragen dürfen: Was haben Sie zwölf Jahre lang draußen gemacht? Wir wissen, was wir drinnen gemacht haben.“

De SPD hett bi de Wahl mit 4,4 Perzentpunkten up 36,2 Perzent vun de Wählerstimmen düütlich toleggt. To en Regeerensövernahm keem dat aber nich, ofschons en Koalition mit de 12,8 Perzent vun de FDP reknerisch mögelk ween weer. En Gespräch vun Brandt mit Erich Mende führ to  kien Ergevnis. De afsolute Mehrheit vun de CDU weer aber braken, se verlor 4,8 Perzentpunkte.

In disse Tiet weer he de woll umstreedenst Politiker in de Republiek. Hüm is besünners suer upstött, dat he wegen sien Vergangenheit angahn wurr, wiels fröhere Natschonalsozialisten hör Vergangenheit vergeeven wurr. Immer weer greep de konservativ Presse Brandt sien Vergangenheit up un legg se gegen hüm ut. To de bekannt Vorwürfe keem in' Wahlkamp 1961 de Instrumentaliseeren vun sien Privatleven in de apenlich Utnannersetten dorto. 1965 hett Brandt seggt: „Dieser Wahlkampf hat Wunden hinterlassen.“

Nah den Rückträe vun Erhard 1966 wurr Kurt Georg Kiesinger (CDU) to'n Bundskanzler wählt, de en Groot Koalitschoon mit de SPD bilden dee. Willy Brandt is vun sien Berliner Amt torüchtreden un övernehm dat Amt vun den Butenminister un Viezkanzler.

Nah de Bundsdagswahl in' September 1969 hett Willy Brandt gegen den Willen vun Herbert Wehner un Helmut Schmidt, de en Fortsetten vun de Groot Koalitschoon vörtrucken harr, en Koalitschoon mit de FDP bildt. De sozialliberale Koalitschoon harr blots en Mehrheit vun twalv Stimmen. De Bundsdag hett Brandt in' Oktober 1969 to'n veerten Bundskanzler wählt. Viezkanzler un Butenminister wurr Walter Scheel (FDP).

Brandt sien Amtszeit is verbunnen mit dat Motto „Wir wollen mehr Demokratie wagen“ un mit dat Steekwort vun de „Neuen Ostpolitik“, de den Kollen Krieg ünner de Losung „Wandel durch Annäherung“ (Egon Bahr) bzw. „Politik der kleinen Schritte“ afmildern un de Berliner Müer dörlässiger maken sull. Trotz eenig anfänglich Skepsis, (Nixon, Kissinger, Pompidou) hebbt as Vertreder vun de Westmächte disse Politik ünnerstütt. 

De weltwiet beacht Kneefall vun Warschau an' 7. Dezember 1970 an dat Mahnmal vun den  Ghetto-Upstand van 1943 hett symbolisch de Entspannungspolitik inleist, de later in de Ostverdrääg mit Polen un de Sowjetunion münn dee. Dorto keem de  Grundlagenverdrag mit de DDR. 1970 harr he sück in Erfurt mit den Vörsitter vun den Ministerraat vun de DDR Willi Stoph tonächst to'n eersten düütsch-düütschen Tippdrapen in' Erfurter Hof un denn in Kassel drapen. De Erfurter „Willy, Willy“-Roopen weern eendüüdig up Brand betrucken un hebbt de DDR-Machthaber rein weg dörnanner brocht. Dat folg denn noch en Afkommen mit de Tschechoslowakei. För sien Ostpolitik kreeg Brandt 1971 den Freedensnobelpries.

Mit disse nee „Neuen Ostpolitik“, de Willy Brandt gemeensam mit Walter Scheel gegen den entscheeden Wedderstand gegen de Mehrheit vun de CDU/CSU-Oppositschoon dörsetten dee, hett he sück um en „Entspannung in Europa“ bemüht.

Eenig Geschichts- un Politikwetenschapler seecht dorin hüüd en Paddmaaken för den Tosommenbröök vun de kommunistisch Regeeren in Osteuropa un de Düütsch Weddervereenigen, de vun Brandt mit sien Ostpolitik aber nich vörsehn weer. To de Tiet wurr hüm vun konservativ Siet vörschmeeten, dat he dormit en unnötig Anerkennung vun de DDR bedreeven harr. Se hebbt de Entspannungspolitik nich as Weg to'n Tosommenbröök vun de Ostblockstaaten sehn, sonnern hebbt in' Ergevnis eenzig en Upwerten un Stabiliseeren vun de Regeeren sehn. 

To glieker Tiet gung hüm dat um binnenpolitisch Reformen in de Sozial-, Billens- un Rechtspolitik. „Mehr Demokratie wagen“ weer dat Motto, mit de Brandt de binnenpolitisch Stagnatschoon vun de Nahkriegstiet överwinnen wull. Ok wegen de Öölkries van 1973 as Folg vun den israeelsch-arabschen Jom-Kippur-Krieg sünd disse Reformen blots deelwies dörführt wurrn. Besünners de so nömmt „Radikalenerlass“ gegen Extremisten in' apenlichen Deenst, de 1972 inführt wurr, is bit hüüd bekannt bleven. De wurrd bit hüüd vun de Kritiker vun de linke Siet scharp kritiseert un ok Brandt sülvst hett hüm nahderhen as swooren Fehler betekent. 

Vun' Amtsanträe vun de Regeeren Brandt bit to dat 1972 weern so völ Afordnete vun de SPD un de FDP to de Unionsfraktschoon wesselt (dorünner de ehmalge Bundsminister  Erich Mende), dat de CDU/CSU-Fraktschoon reknerisch en knappe afsolute Mehrheit harr. De  CDU/CSU-Fraktschonsvörsitter Rainer Barzel hett dorher in' April 1972 glöövt, Willy Brandt middels en konstruktiv Misstruensvotum aflösen to können. Aber för sien  Wahl to'n Bundskanzler hebbt hüm bi de Afstimmen twee Stimmen fehlt. Later wurr bekannt, dat dat Ministerium för Staatssekerheit (MfS) vun de DDR mindstens een Afordneten, Julius Steiner, vun de CDU bestaken harr. Ünner Verdacht stunn dormals ok  Ingeborg Geisendörfer. Mitddlerwiel is dör de Rosenholz-Akten woll ok en tweeten Afordneten ut de Reeg vun de CSU bekanntwurrn: Leo Wagner sall vun den MfS 50.000 DM kreegen hemm.

Wiel allerdings de SPD/FDP-Koalitschoon in' Bundsdag kien hannelnsfähige Mehrheit mehr harr, stell Brandt in' September 1972 de Vertruensfraag, bi de sück as dat afspraken weer, de Bundsminister enthollen deeen, so dat de Vertruensfraag nich positiv beantwoort wurr un  Bundspräsident Gustav Heinemann im Sinne vun de Afsichten vun Brandt den Bundsdag uplösen kunn.

Bi de Neewahlen in' November 1972 wurr de Regeeren Brandt bestätigt un harr nu en hannelnsfähige Mehrheit in' Bundsdag. De SPD wurr mit 45,8 % vun de Stimmen eerstmals starkste Bundsdagsfraktschoon, en Ergevnis, dat ok in't Utland as Volksafstimmen över de   Ostverträge verstahn wurr, för deren parlamentarisch Ratifizeeren jetzt de Weg free weer.

An' 7. Juni 1973 hett Willy Brandt as eerst düütsch Bundskanzler Israel besöcht, nahdem 1965 de diplomaatsch Beziehungen tüschen de Bundsrepubliek un Israel upnommen wurrn weer. 1970 harr all mit Abba Eban eerstmals en israeelsch Butenminister de Bundsrepubliek besöcht, de Gegenbesöök dör Butenminister Walter Scheel funn in dat sülvig Johr statt. 

De wunnen Bundsdagswahl 1972 stellt woll den gröttsten politischen Spood vun Brandt dor, aber de Beobachter ut sien Tiet as Egon Bahr sünd sück dorin eenig, dat disse „Höhepunkt eindeutig auch der Scheitelpunkt war – von da an ging es bergab“. Politisch Ermüdungserscheinungen vun Brandt hebbt sück mit de hooch Verwachten an sien tweet Regeerenstiet poort. 

Dennoch keem sien Rückträe för de Apenlichkeit överraschend, worbi de Guillaume-Affäär ehrder de Utlöser as de Oorsaak för Brandt sien Rückträe weer. As Oorsaken wurrd ok de Öölkries un de dormit verbunnen Wertschapsafswung as ok de nah en harten Laway in' Apenlichen Deenst vun de ÖTV ünner  Heinz Kluncker dörsett hooch Tarifafslüsse ansehn. Beides hett den Speelruum för mögelk Reformen minnert. 

An' Enn vun en turnusmatig Tosommenkunft vun SPD un Gewerkschapsspitzenfunktschonären in de Kurt-Schumacher-Akademie (dormalig Naam „Haus Münstereifel“) in Bad Münstereifel an' 4. un 5. Mai hett Brandt in en up den 6. Mai 1974 dateerten handschriftlichen Breef sien Rückträe mitdeelt, de vun den NDR an den folgen Dag publik maakt wurr. Anlaat weer de  Enttarnung vun den DDR-Spion Günter Guillaume, de as Referent för Parteiangelegenheiten en vun de engste Mitarbeiter vun Brandt ween weer. Brandt övernehm mit sien Rückträe Verantwortung för Fohrlässigkeiten binnerhalv vun de Bundsregeeren. Guillaume weer in unmittelbor Nähe vun den Kanzler bleeven, ofschons he siet mehr as een Johr lang in Verdacht stunn, Spionage to bedrieven. Brandt harr in den Gloov, Guillaumes blot DDR-Herkunft weer de Grund för den Spionageverdacht ween, de Brisanz vun de Angelegenheit ünnerschätzt. Brandt hett later seggt, Herbert Wehner (to de Tiet Vörsitter vun de SPD-Bundsdagsfraktschoon) weer an sien Rückträe mitschuldig ween, wiel de hüm nich dorvan afhollen harr. Bei bleeven in den Zentraalvörstand vun de SPD un harrn af denn tallriek Unstimmigkeiten. En anner Kontrahent in dat Kabinett Brandt II weer Helmut Schmidt, dormals Finanzminister.

Ok wenn Wehner dat immer weer anners vertellt hett, so wurrd doch allgemeen annommen, dat weniger de Affäär ansück, as völmehr Wehner sein Inschätzen, de gesundheitlich anslahn, ünner  Depressionen lieden Brandt weer nich to hollen, den Utslag to'n Rückträe geven hett. Brandt seech sück Diffameerenskampagnen vun politisch Gegner utsett, de he nah de Inschätzen vun Wehner in den bevöröstahn Wahlkamp meest nich standhollen harr. Brandt wurrn tallriek Affären mit Fruen un Alkoholprobleme nahseggt. Todem bestunnen ünner annern bi Horst Herold un Günther Nollau Befürchtungen, de düütsch Regeerenschef kunn dör disse Affären erpressbor wurrn. Tosommen mit de Brandt ünnerstellt Amtsmödigkeit un de siet eenig Tiet schwelen Kritik – Wehner harr Brandt wiels sien Moskaureis apenlich mit den Wöör „Der Herr badet gerne lau“ angreepen – sall dat de Grund för Wehner ween hemm, den Wessel vun den SPD-Kanzler gau un unsentimental to vulltrecken. Nahfolger vun Brandt as Bundskanzler wurr Finanzminister Schmidt. De will vun de Nomineeren överrascht ween un dat Amt vörrangig ut Plichtgeföhl övernommen hemm. Willy Brandt sülvst bleev aber SPD-Vörsitter. To'n Enn vun sien eegen Kanzlerschap hett Schmidt dat as Fehler betekent, neben de Kanzlerschap nich ok noch den Parteivörsitt övernommen to hemm. He seech dorin een vun de Oorsaken för sien eegen Scheitern.

Ok nah sien Rückträe vun dat Amt as Bundskanzler bleev Brandt politisch aktiv: 1976 wurr he Präsident vun de Sozialistisch Internatschonale (bit to’n 17. September 1992), af 1979 weer he Liddmaat vun dat Europääsch Parlament (bit to’n 1. März 1983).

In’ April 1977 droog Weltbankpräsident Robert McNamara Brandt den Vörsitt vun de „Unafhängig Kommission för Internatschonale Entwicklungsfragen“ (Noord-Süüd-Kommission) an. Nah meest dree Johr lang Beraden legg de Kommission an’ 12. Februar 1980 in New York ehr Noord-Süüd-Bericht vör, de allgemeen as „Brandt-Report“ bekannt wurr.

An’ 15. November 1978 hett Brandt en Hartinfarkt harrt, so dat he sien politisch Upgaven vorövergahnd nich mehr wohrnehmen kunn.

An' 7. Juli 1979 keemen Brandt un de öösterrieksch Bundskanzler Bruno Kreisky in Wien mit Jassir Arafat, den Baas vun de palästinensisch PLO, to en Meenenuttuusch tosommen. An 15. Oktober 1984 hett sück Brandt up Kuba mit Staatspräsident Fidel Castro drapen. In dat sülvig Johr droop he sück ok noch mit Deng Xiaoping un Michail Gorbatschow. An' 19. September 1985 keem he in Ost-Berlin to Gesprächen mit den DDR-Staatsratsvösitter Erich Honecker tosommen.

Bi de Freedensdemonstratschoon in Bonn an' 22. Oktober 1983 hett Brandt den NATO-Düppelbesluss kritiseert: „Wir brauchen in Deutschland nicht mehr Mittel zur Massenvernichtung, wir brauchen weniger.“

Brandt hörr wiederhen den Bundsdag an un hett nah de Bundsdagswahl 1983 eerstmals as Öllerspräsident den Bundsdag inleit, ofschons he blots de tweetöldste Afordneter weer. Egon Franke harr as tatsächlicher Alterspräsident up disse Würde verzicht un Brandt den Vörträe bi de eerst Sitzung laaten. Nah de Bundsdagswahlen 1987 un 1990 hett Brandt as tatsächlich Öllerspräsident de eerst Sitzung vun den jeweiligen Bundsdag inleit.

An' 23. März 1987 is Brandt vun den Parteivörsitt vun de SPD torüchtreden, nahdem an sien Nomineeren vun Margarita Mathiopoulos as Kandidatin för dat nee to besetten Amt vun de Parteisprekerin bannig parteiinterne Kritik ütert wurr. Up den außerordentlichen Parteidag an' 14. Juni 1987 wurr he to'n Ehrenvörsitter up Llevenstiet wählt; sien Nahfolger als Parteivörsitter wurr Hans-Jochen Vogel wählt.

An' 20. Januar 1989 hett Bundspräsident Richard von Weizsäcker to'n Anlaat vun den 75. Gebortsdag vun Willy Brandt to en Gebortsdagsfest in de Villa Hammerschmidt inlaaden, to de tallriek Frünnen, Weggenossen un Politiker keemen. 
De eerst Sitzung vun den eersten gesamtdüütschen Bundsdag hett Brandt an' Dezember 1990 as 1983 un 1987 ebenfalls as Öllerspräsident inleit. Eenig Weeken vörher, an' 9. November 1990, weer Brandt mit 194 Geiseln, deren Freelaaten he bi den irakschen Präsidenten Saddam Hussein reckt harr, nah Düütschland trüggkehrt. 

Nahdem de Müer fallen weer, weer Brandt entscheeden dorför, dat de Regeeren vun Bonn nah Berlin truck. An' 20. Juni 1991 hett de Bundsdag beslooten – ünner annern up Andrag vun Willy Brandt – toletzt dat deelwies Ümtrecken (Hööftstadtbesluss).

Am 4. Oktober 1991 wurr bi Brandt en Tumor in' Darm opdeckt, de an' 10. Oktober 1991 wegnommen wurr. An' 1. Februar 1992 kreeg Brandt in Heidelbarg den Dolf-Sternberger-Pries. An' 9.Mai 1992 geev Brandt den Bild-Redakteur Ulrich Rosenbaum sien letzt Interview. An' 10. Mai 1992 wurr he weer in de Universitätsklinik Köln inwiest un an' 22. Mai 1992 ok weer opereert. De Operatschoon hett man aber nah 10 Minüüt afbraken, de Krebs weer torüchkommen un harr in de Tüschentiet to stark street, mehrere Organe weern all bedrapen. An' 30. Mai 1992 hett Brandt de Klinik weer verlaaten un hett sück mit sien Frau in sien Huus nah Unkel begeeven, dat he bit to sien Dood nich mehr verlaaten hett. To en unglückelk Vörfall keem dat an' 20. September 1992: As Michail Gorbatschow Brandt unanmeldt besööken wull un sück mit Gorbatschow an de Spreekanlaag vun dat Huus melden dee, hull Brandt sien Fru dat för en slechten Spaass un hett den Besöker de Döör nich apen maakt. Se hett nich glöövt harrt, dat Gorbatschow tatsächlich vör de Döör stunn.
Brandt sien Gesundheitstostand verslechter sück af August 1992 tonehmend. An' 8. Oktober 1992 um 16:35 Ühr is he de storven. An' 17.Oktober 1992 hett de Bundsdag an hüm mit en Staatsakt docht.
Dat Ehrengraff vun Willy Brandt befind sück up den Berliner Waldkarkhoff Zehlendorf neben dat Ehrengraff vun Ernst Reuter, Vörgänger vun Brandt as Regeeren Börgermeester vun Berlin in de Johren 1948 bit 1953. Brandt sien tweet Ehefru Rut is ebenfalls up den Waldkarkhoff bisett.

Nah sien Dood wurr Willy Brandt völfack ehrt, Straaten un Platzen nah hüm nömmt, ünner annern de Willy-Brandt-Straße in Berlin, an de dat Bundskanzleramt liggt, de Willy-Brandt-Straße in Hamborg as ok de Willy-Brandt-Allee in sien Heimatstadt Lübeck un in de Bonner Museumsmiel as Deel vun de B9 tüschen den Bundeskanzlerplatz un de Heussallee. In Erfurt wurr de Bahnhoffsvörplatz in Willy-Brandt-Platz ümnömmt, wiel dor dat eerste düütsch-düütsche Gipfeldrapen mit Willi Stoph stattfunn. Ok in Kassel, den Oort vun den Gegenbesöök, drocht hüüt de Vörplatz vun den Bahnhoff Wilhelmshöhe de Naam vun Brandt. De Stadt Frankfort an' Main hett 1992 den Theaterplatz in Willy-Brandt-Platz ümwidmet. Dor is hüüd ünner annern de Zentraal vun de Europääsch Zentraalbank ansässig.

Willy-Brandt-Denkmäler buterhalv vun Düütschland gifft dat in Porto (Portugal) in de Avenida do Marechal Gomes da Costa un in Lille (Frankriek) an de Gare de Flandres Eck Avenue Willy Brandt. In Warschau wurr en Willy-Brandt-Platz mit Denkmal schafft, dat an den Kneefall vör dat Ghettomahnmal erinnert. Sien Konterfei zier en Deel vun de 2-DM-Münten. He is todem Ehrenbörger vun mehreren düütsch Städer (Heimatstadt Lübeck, Berlin).

De Bundsrepubliek Düütschland hett to sien ehrend Gedenken de Bundeskanzler-Willy-Brandt-Stiftung mit Sitz in Berlin erricht. Dat is een vun fiev Politikergedenkstiftungen vun den Bund. An' 18. Dezember 2007, to'n 94. Gebortsdag vun Brandt, hett de Stiften en Butenstäe in de Königstraße vun de Lübecker Oltstadt, dat Willy-Brandt-Haus Lübeck apen maakt. Dorneben besteiht as wiedere Stiften nah norweegsch Recht de Norweegsch-Düütsch Willy-Brandt Stiften mit Sitz in Oslo un Berlin.

Dat Willy-Brandt-Haus is de Bundszentraale vun de SPD in Berlin-Kreuzberg, de 1996 inweeht wurr. In dat Atrium vun dat Huus steiht en överlevensgroot Willy-Brandt-Denkmal ut Bronze vun de Maler un Bildhauer Rainer Fetting.

De ENA-Johrgang 2007–2009 geev sück de Naam „Willy Brandt“. De École nationale d'administration is de franzöösch Elitehoochschool, de de angahn hooch Beamten vun den franzzöschen Staatsdeenst utbillen deiht. 

Brigitte Seebacher-Brandt schreev up Wunsch vun hör Mann en Biografie, de aber bi eenig Historiker Unmoot hervörropen dee. Hör wurr vörsmeeten, Brandt deelwies unrichtig interpreteert to hemm,  bzw. Brandt verfälscht un för eegen Zwecke verinnahmt to hemm. 

An' 20. Mai 2009 wurr up dat Daack vun dat ehmalge Hotel „Erfurter Hof“ in Erfurt de Luchtschrift „Willy Brandt ans Fenster“ in Erinnerung an dat eerste düütsch-düütsche Gipfeldrapen in dat Johr 1970 inweeht. Dat Denkmal wurr vun David Mannstein schaffen un ziteert den Roop vun dusende Erfurter, de den dormaligen Bundskanzler vun de Bundsrepubliek Düütschland sehn wullen. 

Nah Besluss vun den Upsichtsraat vun de tostäänig Floogsellschopp van' 11. Dezember 2009 kriggt de nee Flooghafen Berlin Brandenburg den Binaam Willy Brandt.

Dat Willy-Brandt-Forum Swerin wurr in dat Johr 2001 grünnd. An' 21. Oktober 2005 wurr vun  35 Grünnensliddmaaten de indragen Vereen Willy-Brandt-Forum e.V. bildt. De Vereen is en apen  Forum, dat insbesünnere to sellschopspolitischen, sozialen un kulturellen Themen Veranstaltungen anbütt. Dat Forum ist den apen Dialog verplicht. Siether hett dat Willy-Brandt-Forum rund 40 verscheeden Veranstaltungen organiseert. In' Harvst 2005 wurr en sössköppig Biraat beropen, de för de inholtliche Utgestaltung vun dat Forum verantwoortlich tekent.

In Brandt sien letzt Wahnoort Unkel besteiht en düersam Utstellen to sien politisch Wirken, de vun dat öörtlich Willy-Brandt-Forum inricht wurr. 2011 wurr en tiethistorsch Museum mit den glieker Naam inricht, dat ünner annern Brandt sien original privat Arbeitszimmer un en Porträt vun den Oltkanzler wiest. Dat wurr vun Georg Meistermann för de vun Helmut Schmidt 1974 in't Leven ropen Kanzlergalerie maakt.

Da Forum Willy Brandt Berlin, Unter den Linden 62-68, is siet März 2010 nee Hööftsitt vun de  Bundeskanzler-Willy-Brandt-Stiftung. De weer af 1996 in dat Raathuus Schöneberg ünnerbrocht. Dat Forum Willy Brandt Berlin hett in' Juni 2012 en nee moderne ständige Utstellung to dat Leven un Wark vun Willy Brandt inricht (Willy Brandt - Politikerleben). Dorto bütt dat  Forum en Programm historsch-politisch Bildung mit lüttgere Veranstaltungen (Tiettüügengespräche, Vördrääg, Podiumsdiskussionen).

 




#Article 218: Helmut Schmidt (1160 words)


Helmut Heinrich Waldemar Schmidt (* 23. Dezember 1918 in Hamborg; † 10. November 2015 in ebendor) weer en düütschen Politiker (SPD). He weer vun’n 16. Mai 1974 bit to’n 1. Oktober 1982 düütschen Bundskanzler. Vun 1967 bit 1969 is he Vörsitter vun de SPD-Frakschoon in’n Bundsdag ween, vun 1968 bit 1972 Bunnsminister för’t Verdeffenderen, in dat Jahr 1972 Bunnsminister för Weertschop un Finanzen. Vun 1972 bit 1974 weer he blots Bundsminister för Finanzen un ganz an’t Enn vun sien Tiet as Kanzler is he ok noch Butenminister ween (vun’n 19. September 1982 bit 1. Oktober 1982).

Wat de Lehr vun de Weertschop angeiht, gellt he as Vertreder vun de Theorie vun John Meynard Keynes. Vun 1983 af geev Schmidt, tohopen mit annere, de Tietschrift Die Zeit rut.

Helmut Schmidt sien unehlichen Vadder harr een jöödschen Vadder. De Familie versöch, dor nix vun an’t Licht kamen to laten. Eerst 1984 hett Schmidt süms dorvun spraken, man bloots, wieldat Journalisten dat spitzkregen harrn, as Schmidt sien Fründ Valéry Giscard d’Estaing jem dat vertellt harr. In sien Vertellen öber siene Kinnertiet seggt he, dor harr dat wat mit to doon harrt, dat he vun den Nationalsozialismus nix afweten wull.

Nah dat Abitur an de Lichtwark-School in Hamborg hett Schmidt toeerst sienen Arbeitsdeenst un Militärdeenst afleist. Bit 1945 is he Soldat in’n 2. Weltkrieg ween. An’n Anfang weer he in Bremen bi de Flakartillerie. 1941 hefft se em an de Oostfront afkummandeert. Later is Schmidt is Berlin un Bernau bi dat Rieksministerium för Luftfahrt togange ween as een, de öber de Aart un Wies vun dat Utbillen an de Flak wat seggen konn. 1944 un 1945 is he denn bruukt wurrn as Baas vun een Batterie an de Westfront. As de Krieg toenne weer, weer he Oberleutnant.

As Liddmaat vun dat Rieksministerium för Luftfahrt wurr he to’n Tokieken bi de Schauprozessen vun den Volksgerichtshoff afkummandeert. He hett dat fies funnen, wat he dor to sehn un to hören kreeg, un sien vörsitten General beden, datt he dor nich mehr hen müss. De hett em dat denn ok verlööft, datt he dor nich wedder hen güng.

He seet fungen in een Suldatenlager. As he free kamen weer, studeer he in Hamborg de Lehr vun de Volksweertschap. 1949 konn he sien Studium afsluten un weer vun dor af an Diplom-Volksweert. He hett denn bit 1953 ünner dat Regeer vun Karl Schiller bi dat Amt för Weertschup un Verkehr vun de Free un Hansestadt Hamborg arbeit. Vun 1952 bit 1953 hett he dor dat Ünneramt för den Verkehr ünner siene Hannen harrt. 1958 is he bi de ganz ne’e Bundswehr Kaptein vun de Reserve wurrn.

An’n 27.Juni 1942 hett Schmidt Hannelore Glaser heirat. Ehr Ökelnaam weer Loki. De beiden hefft twee Kinner kregen. De Söhn Walter wurr an’n 26. Juni 1944 baren un sturv in’n Februar 1945 noch, ehr he een Jahr oolt wurrn is. He hett woll Meningitis harrt. De Dochter Susanne is 1947 boren un leevt un arbeit (bi Bloomberg TV) hüdigendags in London. 

Schmidt un sien Froo hebbt lange Tiet in Hamborg-Langenhoorn leevt. En tweeten Wohnoort harrn de beiden an den Brahmsee in Holsteen. Loki Schmidt is 2010 storven. Sien Religion weer evangeelsch.

In’n März 1946 is Schmidt in de SPD intreden. Hier hett he eerst mal bi den SDS (sozialistische düütsche Studentenbund) mitmaakt. 1947 un 1948 weer he Vörsitter vun den SDS in de Zonen in den Westen vun Düütschland.

Vun 1968 bit 1984 weer Schmidt stellvertreden Bunnsvörsitter vun de SPD. Schmidt hett sik in de SPD för dat Mehrheitswahlrecht utspraken, so as dat in Grootbritannien begäng is. Anners as de beiden annern sozialdemokraatschen Bunnskanzler Willy Brandt un Gerhard Schröder is Schmidt nie nich Bunnsvörsitter vun de SPD ween. 

Anners as de Mehrheit vun sien Parteifrünnen sprickt sik Schmidt hüttodaags jümmers wedder dorgegen ut, dat de Törkie Liddmaat vun de EU (Europääsche Union) weeren kann. De Grünnen för siene Meenung hett he jümmers wedder in de Tietschrift Die Zeit angeven.

Schmidt wendt sik ok stracks gegen dat Utstiegen ut de Atomenergie, so as dat vun de letzte root-gröne Regeerung beslaten wurrn weer.

Vun’n 13. Dezember 1961 bit to’n 14.Dezember 1965 is Helmut Schmidt Binnensenater in Hamborg ween. Groot Ansehn un een bannig goden Roop hett he kregen, as he bi de Stormfloot in’n Februar 1962 de Saak in’e Hand nahmen hett.

Vun 1953 bit to’n 19. Januar 1962 un denn wedder vun 1965 bit 1985 is Schmidt Liddmaat vun den düütschen Bunnsdag ween. Dor hett he för den Wahlkreis Hamborg-Bargdörp seten. As he 1965 to’n tweeden Mal in’n Bunnsdag intagen weer, is he glieks to’n stellvertreden Vörsitter vun de SPD-Fraktion wählt wurrn. In de Tiet vun de eerste grode Koalitschoon is he Vörsitter vun de Frakschoon ween. Düt Amt hett em an’n meisten Spaaß maakt in all sien Jahren Politik, hett he later seggt. Dat weer in de Jahren vun 1966 bit 1969. Vun’n 27. April 1967 bit 1969 weer he Baas vun de Frakschoon ehren Arbeitskrink för Butenpolitik un gesamtdüütsche Fragen. Vun’n 27. Februar 1958 bit 29. November 1961 is he Liddmaat vun dat Europaparlament ween.

An’n 22. Oktober 1969 is Schmidt vun Willy Brandt in dat Kabinett Brandt I beropen wurrn as Minister för’t Deffenderen. In sien Tiet in dat Amt hett he den Wehrdeenst vun 18 up 15 Monate afkört un bavenhen dorför sorgt, dat in München un Hamborg Universitäten vun de Bundeswehr inricht wurrn sünd. 

An’n 7. Juli 1972 hett he dat Amt vun den Weertschops- und Finanzminister övernahmen. Karl Schiller harr Bott geven un so weer dat free. Nah de Wahlen to’n Bunnsdag 1972 öbernehm he dat Bunnsministerium för de Finanzen.

As Willy Brandt Bott geven müss nah de Affär mit Günther Guillaume hett de Bunnsdag Helmut Schmidt an’n 16.Mai 1974 mit 267 Ja-Stimmen to’n ne’en Kanzler wählt. In düt Amt hett he dat ünner annern to kriegen harrt mit de Öölkries in de 1970er Jahren un mit den Terror vun de Rode Armee Frakschoon ünner ehr Anföhrers Ulrike Meinhoff, Gudrun Ensslin un Andreas Bader. 

In dat Jahr 1977 hett he as eersten seggt, dat de ne’en SS-20 Raketen över de Middelstreck, de vun de Sowjetunion inföhrt wurrn sünd, de Relatschoon vun de Kräft in Europa dörenanner bröcht hefft. Dorüm kann seggt weern, datt Schmidt achter den NATO-Dubbelbesluss achtersteken dee. De Lüde in Düütschland un ok de Minschen in sien eegen Partei weeren dor nich so unbedingt up sien Spoor. 

In den laten Summer 1982 is de sozial-liberale Koalitschoon, de he anföhrt hett, uteneenbraken. Sünners, wat Weertschop un Soziale Saken angüng, legen sik de Parteien FDP un SPD in’e Haar. An’n 17. September 1982 sünd all FDP-Ministers ut jemehr Ämter torüchtreden. Schmidt hett denn ok noch dat Amt vun den Butenminister övernahmen. Man an’n 1. Oktober 1982 geev dat en Konstruktiv Misstrauensvotum. Dorbi is Helmut Kohl mit de Stimmen vun CDU, CSU un FDP to’n ne’en düütschen Bundskanzler wählt wurrn.

Schmidt is 1983 Ehrenbörger von Bremerhoben worrn.

Up Platt is nix vun un nix öber Helmut Schmidt rutkamen.




#Article 219: Helmut Kohl (3092 words)


Helmut Josef Michael Kohl (* 3. April 1930 in Ludwigshafen; † 16. Juni 2017 ok dor) weer en düütschen CDU-Politiker.
He weer van 1969 bit 1976 Ministerpräsident vun dat Land Rhienland-Palz un van 1982 bit 1998 de sösste Bunnskanzler vun de Bunnsrepubliek Düütschland. Van 1973 bit 1998 weer he todem Parteivörsitter vun de CDU. Kohl hett den Prozess vun de Düütsch Weddervereenigen mitgestalt un hett maatgevend to de europääsch Eenigungsprozess bidragen.

Helmut Kohl wurr 1930 as dart Kind vun de in dat ünnerfränkisch Greußenheim boren Finanzbeamten Hans Kohl (1887–1975) un de sien ut Ludwigshafen-Friesenheim stammend Fru Cäcilie boren Schnur (1890–1979) in Ludwigshafen boren. De Familie weer konservativ-kathoolsch präägt. Sien Geschwister weern Hildegard (1922–2003) un Walter (1926–1944). De Kinner hebbt hör Jöögd in de Friesenheimer Hohenzollernstraat verbrocht. Över de Beziehung to sien öllere Süster weet man nich völ, sien Bröer Walter, de he bannig verehrt hett, is fröh storven. Walter is November 1944 as Suldat bi en Deepflegerangreep dicht bi Mönster fallen.

Helmut Kohl hett af den 1. April 1936 de Grundschool „Ruprechtschule“ un siet 1940 – de Tweete Weltkrieg weer all utbraken – de Böverrealschool besöcht. As 14-Johrig wurr Helmut Kohl in en Ludwigshafener Füerlöschtrupp insett un per Kinnerlandverschickung nah Erbach in den Odenwald un later nah Berchtesgaden brocht. Van dor kehr he in‘ April 1945 mit dree Schoolkameraden to Foot torüch nah  Ludwigshafen. Nah sien Rückkehr weer de Böverrealschool tonächst slooten, un Kohl fung in‘ August 1945 en landwertschaplich Lehr an. All in November 1945 kehr he aber weer an sien old School torüch un hett dor in März 1950 dat Abitur makt. 

To dat Sömmersemester 1950 fung he denn en Studium vun Rechtswetenschapen un Historie in Frankfort an’n Main an, wat he aber nah twee Semester weer afbraken hett. To dat Wintersemester 1951/52 wessel he an de Universität Heidelbarg un hett en Magister-Studium mit de Hööftfaken Geschichte un Staatswetenschapen absolveert. Nahdem Kohl sien Studium 1956 mit den akadeemschen Grad Magister Artium beend harr, hett he en Stäe as Wetenschaplich Mitarbeiter an dat Alfred-Weber-Institut vun de Universität Heidelberg antreden. 1958 hett he mit de Dissertation Die politische Entwicklung in der Pfalz und das Wiedererstehen der Parteien nach 1945 bi Walther Peter Fuchs (1905–1997) sien Doktertitel (Dr. phil.) makt. Ansluutend wurr he Direktionsassistent bi en Iesengeeteree in Ludwigshafen un 1959 Referent bi den Verband der Chemischen Industrie in Ludwigshafen.

Rund fiefenhalv Johr nah dat Enn‘ vun sien Kanzlerschap, an‘ 4. März 2004, stell Helmut Kohl den eersten Deel vun sien Memoiren ünner den Titel „Erinnerungen, 1930–1982“ vör. Se umfaaten de Johren 1930 bit to de Beginn vun sien Kanzlerschap 1982. De tweete Deel över de Regeerensjohren bit 1990 keem an‘ 3. November 2005, de darte Deel över de Johren bit 1994 an‘ 16. November 2007 herut. Een veerten afsluutend Band is plaant.  

In‘ Fröhjahr as ok in‘ Harvst 2007 harr Helmut Kohl twee Kneeoperatschonen, bi de hüm künstlich Gelenken insett wurrn. He befunn sück noch in de Rehabilitatschoo, as he sück in‘ Februar 2008 bi en swooren Störrt in sien Huus en Schädel-Hirn-Trauma totruck, wat noch in de sülvig Nacht opereert wurrn muss. Sietdem bruukt he bi apenlich Uptreden en Rullstohl.  

Över de stuur Tiet nah den Störrt hett he sülvst seggt: „Wenn meine Frau nicht gewesen wäre, wäre ich nicht mehr am Leben, und wenn sie nicht bei mir wäre, wäre mein Leben heute sehr viel weniger lebenswert“. An‘ 8. Mai 2008 hebbt he un Maike Richter (* 1964), mit de he siet 2005 in en fasten Beziehung leevt, in de Kapell vun en Reha-Klinik in Heidelbarg in‘ engsten Früendeskrink heiraadt. De beid Söhns Walter un Peter weern nich inlaaden. Trootüügen weerm de Medienünnernehmer Leo Kirch un BILD-Chefredakteur Kai Diekmann. Maike Richter, de nah de Hochtiet de Nahnaam Kohl-Richter annehm, harr Kohl in dat Kanzleramt kennenlehrt, wo de Volkswirtin mit Doktertitel vun 1994 bit 1998 as Beamtin in de Wertschaftsafdeelen arbeiten dee. Nah Gerhard Schröder sien Wahlsieg weer se to de Finanzexperten vun de Unionsfraktschoon, Friedrich Merz, wesselt. Nah en Tätigkeit as Journalistin bi de Wirtschaftswoche is se to Tiet Baas vun dat Referat Regional Wertschaptspolitik, Städerbau un Ruumordnung in dat Bundwertschaftsministerium (is aber beurlaubt).

Helmut Kohl leevt in den Ludwigshafener Stadtdeel Oggersheim un in Berlin.

All as Schöler (1946) is Helmuth Kohl de CDU bitreden un weer ansluutend Mitbegrünner vun de Junge Union in sien Heimatstadt Ludwigshafen (1947). Sien politisch Aktivitäten hett he ok während sien Studium wieder verfolgt. 1953 wurr he Liddmaat vun den geschäftsführenden Vörstand vun de CDU in Rhienland-Palz, 1954 stellvertreden Landsvörsitter vun de Junge Union vun Rhienland-Palz, 1955 Liddmaat vun den Landsvörstand vun de CDU Rhienland-Palz. 1959 wurr he Vörsitter vun de CDU-Kreisverband Ludwigshafen, 1960–1969 weer he Fraktschoonsführer vun de Stadtratsfraktion Ludwigshafen, af 1963 Fraktschoonsvörsitter in den Landdag vun Rhienland-Palz, van März 1966 bit September 1974 weer he Landsvörsitter vun de CDU vun Rhienland-Pfalz, 1966 Liddmaat vun den Bundsvörstand vun de CDU, af 1969 Stellvertreder un van 1973 bit 1998 Bundsvörsitter vun den CDU. En wichtigen Förderer vun Helmut Kohl weer de to Tieden vun den Natschonalsozialismus un Tweeten Weltkrieg vermögend wurrn Industrielle Fritz Ries.

As Kohl 1966 to’n Landsvörsitter vun de CDU vun Rhienland-Palz wählt wurr, weer he ok to’n Nahfolger vun Peter Altmeier in dat Amt vun den Ministerpräsidenten bestimmt. Nah de folgenden Landdagswahl wurr woll noch eenmal Altmeier Ministerpräsident, aber an‘ 19. Mai 1969 lhett Kohl hüm in dit Amt aflööst. Wichtig  Entscheidungen in Kohl sien Amtszeit weern de Gebietsreform un de Grünnen vun de Universität Trier-Kaiserslautern (hüüd: Universität Trier, Technische Universität Kaiserslautern).

As Nahfolger vun Kurt Georg Kiesinger hett Kohl 1971 ahn Spood för den Bundsvörsitt vun de CDU kandideert un verlor tegen Rainer Barzel. 1973, en Johr nah Rainer Barzel sien scheitert Konstruktiv Misstrauensvotum tegen den amteerenden Bundskanzler Willy Brandt, hett Kohl hüm as Bundsvörsitter vun de CDU aflööst un behull disse Parteifunktschoon 25 Johr bit to’n  7. November 1998.

Bi de Bunddagswahl 1976 is he eerstmals as Kanzlerkandidat vun sien Partei antreden. De CDU/CSU hett de afsolute Mehrheit mit 48,6 Perzent vun de  Stimmen blots knapp verfehlt un de sozialliberale Koalitschoon kunn sück behaupten. Dat weer aber bit dorhenn dat tweetbest Wahlergebnis vun de CDU/CSU överhoopt. Kohl is nah de Wahl as Ministerpräsident torüchtreden un wurr as  Vörsitter vun de CDU/CSU-Fraktschoon in‘ Düütschen Bundsdag in Bonn Oppositschoonsführer. Sien Nahfolger as Ministerpräsident wurr an‘ 2. Dezember 1976 Bernhard Vogel. Nah de verloren Wahl hett de CSU den Kreuther Trennungsbeschluss to de Upheven vun de Fraktschoonsgemeenschap mit de CDU faat, Kohl kunn aber tegen den CSU-Vörsitter Franz Josef Strauß de Fortführen dörsetten. Bi de Bundsdagswahl 1980 muss he dorför Strauß den Vörtritt bi de Kanzlerkandidatur laaten. Wiel Strauß aber nah de verloren Wahl Ministerpräsident in Bayern bleev, weer Kohl wiederhenn Oppositschoonsführer.

Kohl weer van 1976 bit 2002 Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag.

Nahdem sozial-liberal Koalitschoon vun Bundskanzler Helmut Schmidt an‘ 17. September 1982 utnannerbraken weer – dat geev swoorwegend Meenungsverscheedenheiten över de tokünftig Wertschapspolitik in de Bundsrepubliek – nehmen FDP un de CDU/CSU an‘ 20. September 1982 Koalitschoonsgespräche up. Anlass för den Bröök weer ünner annern en  Strategiepapier vun de FDP, dat vun Otto Graf Lambsdorff utarbeit wurrn weer un  neoliberal Positschonen to en Reform vun den Arbeitsmarkts enthull.

Kohl wurr för dat Amt vun den Bundskanzler nomineert un an‘ 1. Oktober 1982 in‘ Rahmen vun da teerst spoodriek konstruktiv Misstrauensvotum in de Historie vun den Bundsdag tegen den amteerenden Bundskanzler Helmut Schmidt to’n sössten Bundskanzler wählt. Butenminister wurr, as ok all in de sozial-liberalen Koalitschoon, Hans-Dietrich Genscher. De Koalitionswessel weer binnerhalv vun de FDP bannig umstreeden. Wiel de FDP mit en Koalitschoonsutsaag togunsten vun de SPD in den Wahlkamp 1980 gahn weern, wurr fehlend materiell Legitimatschoon reklameert; formaal weer dat aber verfaatenskonform. Dorto keem, dat Kohl sien Kanzlerschap nich ut normal Bundsdagswahlen hervörgahn weer. Um dissen Makel to tilgen, hett Kohl en bannig umstreeden Verfohren dörführt: He stell den Bundsdag de Vertrauensfraag, över de an‘ 17. Dezember 1982 afstimmt wurr, Nahdem de Regeeerenskoalitschoon an‘ Dag tovör mit breet Mehrheit den Bundshuushollen för 1983 verafscheed harr; enthullt sück de Mehrtall vun de Afordneten vun de Regeerenskoalitschoon as vereenbort de Stimm, wodör dat wünscht Ergevnis tostannen keem: Kien Mehrheit för den Bundskanzler un dormit de Mögelkeit, den Bundspräsidenten de Uplöösen vun dat Parlament vörtoslahn. Bundspräsident Karl Carstens hett sück länger Tiet laaten mit de Entscheedung, sück denn aber in‘ Januar 1983 för de Uplöösen vun den Bundsdag un dat Utschrieven vun vörtrucken Bundsdagswahlen för den 6. März 1983. Gegen disse Vörgehenswies hebbt eenig Afordneten vör dat Bundsverfaatengericht klaagt, de aber den faststellt hett, dat dat Uplöösen nah de Verfaaten mögelk weer.

Bi de Bundsdagswahl an‘ 6. März 1983 wunn de Koalitschoon ut CDU/CSU un FDP mit Stimmengewinnen för de CDU/CSU (48,8 Perzent, +4,3 Perzentpunkten) un düütlichen Stimmenverlusten för de FDP (7,0 Perzent, -3,6 Perzentpunkten) de Mehrheit vun de Seeten in‘ Bundsdag. Helmut Kohl, de tüschen 1976 un 1998 sössmal as Kanzlerkandidat antreden, harr sien best Wahlergebnis (un dat tweetbest vun de Unionsparteien in de Historie vun de Bundsrepubliek). Kanzlerkandidat vun de  Sozialdemokraten weer de ehmalge Bundsjustizminister un Münchener Böverbörgermeester Hans-Jochen Vogel.

In de eersten Johren vun sien Amtstiet hett Kohl den noch ünner de Regeeren Schmidt faaten NATO-Nahrüstungsbeschluss tegen den Wedderstand vun de Freedensbewegen dörsett.

An‘ 22. September 1984 hebbt sück Kohl un de franzöösche Staatspräsident François Mitterrand an den Oort vun de Slacht um Verdun drapen, um gemeensam an de Dooden vun beid Weltkriegen to gedenken. Dat Foto vun hör minütenlang Hannendruck wurr en Symbol vun de düütsch-franzöösch Utsöhnung. Kohl un Mitterrand wurr in de folgend Johren en besünners eng Vertrauensverhältnis nahseggt. Se hebbt gemeensam Projekte as dat  Eurokorps un den Feernsehsenner ARTE up den Weg brocht. Ok Fortschritte in de  europäisch Eenigung as de Verdrag vun Maastricht un later de Inführen vun den Euro wurrn wesentlich de eng düütsch-franzööschen Tososammenarbeit toschreven.

In‘ Toog vun de Flick-Affäre um illegale Zahlungen vun den Flick-Konzerns an düütsch Politiker wurr Kohl dör wg. Kohl-Indraagen in dat sekerstellt Kassenbook belast. In den Ünnersökensutschuss vun den Bundsdag un den Mainzer Landdag hett Kohl nich de Wohrheit in‘ Betoog up sien Kenntnis vun den Zweck vun de Staatsbörgerlich Vereenigung as Spendenbeschaffungsanlaag un entgung nah en Anzeig vun Otto Schily blots knapp en Straafverfohren wegen uneidlich Falschutsaag. Kohls Parteifrüend Heiner Geißler hett hüm later mit den berühmt wurrn Kommentar, he harr wohl en „Blackout“ harrt, verteedigt. 

In Israel hett he an‘ 24. Januar 1984 vör de Knesset över de hüm todeel wurrn „Gnade der späten Geburt“, de Satz sülvst stamm vun Günter Gaus.

An‘ 5. Mai 1985 hett Kohl gemeensam mit US-Präsident Ronald Reagan in Bitburg en Kranz up den dortigen Soldatenkarkhoff daalleggt. Dat wurr in Deelen vun de düütsch un amerikaansch Apenlichkeit heftig diskuteert, wiel dor ok Liddmaaten vun de Waffen-SS beerdigt sünd (→ Bitburg-Kontroverse).

Bi de Bundsdagswahl 1987 wurr Kohl in sien Amt bestätigt. Gegenkandidat vun de SPD weer de Ministerpräsident von Noordrhien-Westfalen, Johannes Rau.

Kohl hett as eerst düütsch Bundskanzler en Privatreis in de DDR makt. In‘ Mai 1988 is he spontan un ahn Begleitschutz för dree Daag mit sien Frau un sien Söhn Peter dör middeldüütsch Städer fohren. Later hett he disse Reis as en vun de bewegendsten vun sien Leven betekent.

Nahdem sück de Tosommenbröök vun de DDR afteken dee un de Berliner Müer an‘ 9. November 1989 fallen weer, hett Helmut Kohl ahn vörherig Afspraak mit den  Koalitschoonspartner un den westlich Bündnispartnern an‘ 28. November 1989 in‘ Düütsch Bundsdag en „Zehn-Punkte-Programm zur Überwindung der Teilung Deutschlands und Europas“ vörleggt. An‘ 18. Mai 1990 wurr de Staatsverdrag över de Währungs-, Wertschaps- un Sozialunion mit de DDR ünnerschreven. Tegen den Wedderstand vun Bundsbankpräsident Karl Otto Pöhl harr Kohl dorin en Umtuuschkurs vun Mark der DDR in D-Mark vun 1:1 bi Löhnen, Gehältern, Mieten un Renten dörsett. Dat weer nahderhen en stark Belastung för Bedrieven in de Nee Bundslänner. Gemeensam mit Butenminister Hans-Dietrich Genscher hett dat in de so nömmt Zwei-plus-Vier-Gesprächen mit de Siegermächten vun den Tweeten Weltkrieg henkreegen, dat de de Tostimmung to de Düütsch Weddervereenigung geven hebbt Zwei-plus-Vier-Verdrag un ok tostimmt hebbt, dat dat weddervereenigt Düütschland in de NATO drin is.

De Düütsch Eenheit hett sück positiv up de wiedere Loopbahn vun Kohl as Bundskanzler utwirkt. Kohl weer dat 1989 up den Parteidag in Bremen blots swoor gelungen, en  „Putschversöök“ vun sien Gegner ut sien eegen Partei um Heiner Geißler, Rita Süssmuth un Lothar Späth aftowehren. 

An’ 17. Januar 1991 hett de Düütsch Bundsdag Helmut Kohl to’n darten Mal to’n Bundskanzler wählt, nahdem he sück bi de Bundsdagswahl 1990 tegen den Ministerpräsident vun dat Saarland un dormaligen SPD-Kanzlerkandidaten Oskar Lafontaine dörsett harr. Dormit wurr he to’n eersten Kanzler vun dat weddervereent Düütschland. 

Nah de knapp wunnen Bundsdagswahl 1994 wurr Kohl weer to’n Bundskanzler wählt, ditmal harr he sück tegen den Ministerpräsidenten vun Rhienland-Palz Rudolf Scharping vun de SPD dörsett. De folgend Johren weern ehrder vun butenpolitischen Spood präägt (Frankfort an’n Main as Seet vun de nee schaffen EZB, Euro-Inführung). Innenpolitisch teken sück ok wegen de vun de SPD-domineert Bundsraat un de dormit inschränkt Handelnsfähigkeit vun de Bundsregeeren en Stagnatschoon af, de in de Wahlnedderlaag 1998 ennen dee. 

De Wahl wurr vun de SPD wunnen, de mit den dormaligen Ministerpräsidenten vun Neddersassen Gerhard Schröder as Kanzlerkandidat antreden weer. De christlich-liberale Koalitschoonsregeeren wurr denn vun en root-gröön Koalitschoon afgelöst, un Kohl wurr an’ 26. Oktober dör Bundspräsident Roman Herzog ut dat Amt entlaaten. Kohl führ bit to’n 27. Oktober 1998 blots noch en geschäftsführend Bundsregeeren. 

Bi de Bundsdagswahl 2002 hett sück Kohl nich mehr um en Mandat bewurben. 

Helmut Kohl weer as meest kien anner Politiker ut de Bundsrepubliek Düütschland  Gegenstand vun politischem un ok unpolitischem Humor. De woll bekannst un andüernst satirisch Dorstellung vun den Kanzlers kreeg dat düütsch Satiremagazin Titanic henn, dat den Kanzler beernförmig inklusive Stängel karikeert hett – „Beern“ wurr ähnlich as bi den franzööschen Börgerkönig Ludwig Philipp en Schmähwoort as en karikaturistisches Symbol för Helmut Kohl.

Up dat Korn wurrn ok sien mangelnd Frömdspraakenkenntnisse, sien massig Statur, sien Volksdömlichkeit as provinzielle Herkunft nommen. Kohl-Imitatoren as de Parodist Stephan Wald hebbt sück sien sien Palzer Spraak annommen, mitsamt de hüm eegen  hyperkorrigeerten Utspraak vun dat des sch („Gechichte“). Dieter Hildebrandt mokeer sück in en Parodie vun Matthias Claudius sien Gedicht Abendlied („Der Mond ist aufgegangen“) över Helmut Kohl sien Angewohnheit, frömd Texte mit eegen Ideen to ergänzen.

Siet 1990 weer Helmut Kohl jedes Johr för den Freedensnobelpries nomineert wurrn, in‘ Fröhjohr 2007 etwa wurr Helmut Kohl vun EU-Kommissionspräsident José Manuel Durão Barroso as ok vun Michail Gorbatschow för de Utteknung vörslahn.

In‘ Juli 2009 hett Kohl sien Ämter in de vun sien storven Fru grünnd Hannelore-Kohl-Stiftung daalleggt; he hett dat mit de Övernahm vun de Stiftung dör Personen begrünnd, de „in keiner Beziehung zu seiner verstorbenen Frau standen“.

Anlässlich vun de Fiern to’n 20. Johresdag vun den Mauerfall hett sück Helmut Kohl an‘ 31. Oktober 2009 in‘ Berliner Friedrichstadtpalast noch eenmal mit sien dormalig Verhannelnspartners, den fröheren sowjetschen Staatschef Michail Gorbatschow un den dormaligen US-Präsidenten George Bush senior drapen. De dree Staatsmänner hebbt dorbi an de dramatisch Daag von dormals erinnert. Den Festlichkeiten an‘ 9. November 2009 un den Empfang vun den Bundspräsidenten
för tallriek Staatschefs bleev Kohl fern. Offiziell wurrn gesundheitlich Grünnen angeven, tatsächlich sall aber de Grund ween hemm, dat dat Bundskanzleramt hüm kien Maschien ut de Floogbereitschaft to Verfügung stellen wull.

Helmut Kohl engageer sück för dat Uparbeiten vun de SED-Diktatur. 1996 hörr he to de Grünnensliddmaaten vun dat Bürgerbüro Berlin, een Vereen för dat Uparbeiten vun Folgeschäden dör de SED-Diktatur, an de sien Grünnen Bürgerrechtler as to'n Bispeel Bärbel Bohley un Jürgen Fuchs oder Persönlichkeiten as Ignatz Bubis bedeeligt weern un dat he siet dem ünnerstütten dee. Siet 2003 is he todem Grünnensliddmaat vun de Fördervereen vun de Gedenkstäe Berlin-Hohenschönhausen.

De Europäisch Union hett Helmut Kohl an’ 11. Dezember 1998 to’n Ehrenbörger vun Europa ernannt, en Titel, de tovör blots an Jean Monnet vergeeven wurrn weer. 1999 kreeg Kohl denn noch de Presidential Medal of Freedom un an’ 31. Oktober 1999 kreeg he de St. Liborius-Medaille für Einheit und Frieden vun dat Arzbisdom  Patterbuorn.

För sien Verdeensten um de düütsch Eenheit un de dormit verbunnen Bidrag för dat Överwinnen vun de Spalten vun Europa wurr de fröhere Bundskanzler 2000 mit den Pries vun den Westfäälschen Freeden uttekent.

In dat Johr  2004 wurr hüm de Internatschonal Adalbert-Pries in Warschau vun den poolschen Staatspräsidenten överreich. Kohl is neben Konrad Adenauer de tweet Dräger vun dat Grootkrüüz in besünner Utführung vun den Verdeenstoorden vun de Bundsrepubliek Düütschland.

Helmut Kohl is Ehrenbörger vun de Städer Frankfurt am Main un Berlin. 1985 wurr he as eerst Düütsche Ehrenbörger vun sien öösterrieksch Urlaubsoort St. Gilgen.  An 2. September 2005 wurr he Ehrenbörger vun sien Heimatstadt Ludwigshafen an‘ Rhein. De Laudatio hull de Premierminister vun Luxemborg, Jean-Claude Juncker. Todem kreeg Kohl vun verscheeden Universitäten in dat In- un Utland de Ehrendokterwürde.

Gemeensam mit George Herbert Walker Bush un Michail Gorbatschow kreeg Kohl an‘ 17. Juni 2005 vör 10.000 Tokiekers den „Point Alpha Pries för Verdeenste um de Eenheit vun Düütschland un Europa in Freeden und Freeheit“.

In‘ September 2005 kreeg he den Franz Josef Strauß-Pries vun de Hanns-Seidel-Stiftung. De Laudatio hull de fröhere CSU-Vörsitter Theodor Waigel, de in dat Kabinett vun Helmut Kohl Bundsfinanzminister weer.

An‘ 3. Oktober 2005 wurr de Politiker mit de Quadriga uttekent, mit de de Vereen Werkstatt Deutschland herutragend Europäer vun de Nahkriegshistorie ehrt. De Oldkanzler wurr dormit nich blots wegen de Verdeensten um de Eenheit vun Düütschland, sonnern ok um sien Bemühen vun de europäisch Eenheit würdigt. De Laudatio hull de fröhere sowjeetsch Staatspräsident Michail Gorbatschow.

An‘ 17. Februar 2006 wurr Helmut Kohl mit de Sonnerpries vun den Konrad-Adenauer-Prieses för Kommunalpolitik vun de Kommunalpolitisch Vereenigung vun de CDU un CSU in Düütschland (KPV) uttekent.

An‘ 20. Juni 2006 kreeg Helmut Kohl in dat Yuste-Kloster bi Cáceres den spaanschen Europapries. In de vun Felipe González verlesen Laudatio wurr Kohl as „groot Architekt“ för en eenigt Europa betekent.

An‘ 25. Januar 2007 hett de Swiezer Bundspräsidentin Micheline Calmy-Rey hüm in Lausanne de goldene Medaille vun de Jean-Monnet-Stiften övergeven

An‘ 8. Mai 2009 kreeg he in Stuttgart den Hanns Martin Schleyer-Pries un an‘ 26. November 2009 den Millenniums-Bambi, övergeven vun sien Laudator Theodor Waigel.

An‘ 26. April 2010 wurr Kohl mit den hoochdoteerten Roland Berger Pries för Minschenwürde uttekent. För den ut gesundheitlich Grünnen hinnerten Kohl nehm de Ministerpräsident vun Hessen, Roland Koch den Pries vun Bundspräsident Horst Köhler entgegen. Laudator weer Wladyslaw Bartoszewski, ehmalger Butenminister vun  Polen. Vun de mit een Million Euro doteerten Pries hett Kohl in‘ Juni 2010 700.000 Euro de Ruprecht-Karls-Universität Heidelbarg un de restlich 300.000 Euro för den Bau vun en Krankenhuus in Sri Lanka spend.

As Herutgever:




#Article 220: Gerhard Schröder (3611 words)


Gerhard Fritz Kurt Schröder (* 7. April 1944 in Mossenberg-Wöhren, hüüd to Blommerg) is en ehmalger düütsch Politiker van de SPD. He weer van 1978 bit 1980 Bundsvörsitter van de Jusos, van 1990 bit 1998 Ministerpräsident van Neddersassen as ok van Oktober 1998 bit November 2005 de söbente düütsch Bundskanzler. Siet den Dood van Helmut Kohl in'n Juni 2017 is he de eenzige levende Oltbundskanzler van Düütschland. Van 1999 bit 2004 weer he todem Vörsitter van de SPD. Gerhard Schröder hett tüschen 1990 un 2002 up Bundes- un up Landesebene fief Wahlen ahn Ünnerbreeken as Tippkandidat van sien Partei wunnen un is in de Historie van de Bundsrepubliek Düütschland de eenzige Politiker, de dat schafft hett.

Siet dat Enn'n van sien politische Loopbahn is he as Wertschapsafkaat as ok in verscheeden Positschoonen as Wertschapslobbyist tätig, ünner annern as  Upsichtsraatsvörsitter van de Nord Stream AG (Oostsee-Pipeline) as ok Rosneft un as Ehrenvörsitter van den Nah- und Mittelost-Vereen.

Gerhard Schröder wurr as tweet Kind van dat Ehepaar Gunhild Erika Lauterbach (* 2. Oktober 1913 in Burgstall; † 1. November 2012 in Patterbuorn) un Fritz Schröder (* 12. September 1912 in Leipzig; † 4. Oktober 1944 bi Klausenburg) up en Buernhoff in Mossenberg (Lippe) boren. Schröder sien Moder weer mit en Früendin dorhen flücht, um de Luftangreep van de Allieerten uttowieken. Fritz Schröder weer ahn Öllern upwussen un hett bit 1939 faken as obdaakloos Gelegenheitsarbeiter un Landarbeiter leevt, de mehrmals wegen Klaueree veroordeelt wurrn is. Nahdem 1939 he ut de Haft entlaaten wurrn weer, truck he mit Erika Lauterbach, de he 1936 kennenlehrt harr, un Dochter Gunhild (1939–2017) to sien Moder un sien Steefvader Paul Vosseler (1906–1966) nah Deppelt, wo se an’n 28. Oktober 1939 heiraadt hemm. 1940 wurr he intrucken. He full as Obergefreiter van de  Wehrmacht bi Rücktooggfechten an‘n 4. Oktober 1944 dicht bi Klausenburg in Siebenbürgen wiels de Oostkarpatische Operatschoon van de Root Armee. Sien söss Maand olt Söhn harr he nich to Gesicht kreegen. 2001 hett Schröder sien Süster dat Graff in Ceanu Mare upspört.

Över de Kindheit van Schröder weer fröher wenig bekannt. De Moder sörg mit hör Arbeit för hör Kinner, hör Öllern, hör nee Ehemann Paul Vosseler, de van hör Schweegermoder Klara Vosseler schett weer, un de dree Halfgeschwister van Gerhard Schöder Lothar (* 5. April 1947; † 29. Januar 2019), Heiderose un Ilse Vosseler, de ut de nee Ehe hervörgungen.

Siet 2004 leet Schröder de Apenlichkeit immer wat mehr över sien Jöögd erfohren un hett seggt, dat he to de Armsten van de Armen in dat Land tellt hett. De Schröders weern up Fürsorge (Sozialhülp) anwiest. Se hemm 1957 as achtköppig Patchworkfamilie in en Tweezimmerwahnen in dat westfäälsch Osterhagen leevt. Över sien Familie hett de latere Kanzler ahn Umschrieven seggt: „Wir waren die Asozialen.“

Sien Kindheit hett Schröder van 1945 bit 1957 in den Stadtdeel Bexten van Bad Salzuflen verbrocht un hett dor de Volksschool besöcht. 1957 truck he nah Osterhagen un hett in Talle van 1957 bit 1958 de Voksschool besöcht. Dornah hett he bit 1961 en Lehr to’n Eenzelhannelskoopmann in en Porzellangeschäft in Lemgo maakt. As eenzig Söhn van en in den Tweeten Weltkrieg fallen Vader weer Schröder van den Wehrdeent befreet un hett neben sien Arbeit in en Iesenwarenhannel in Chöttingen för en Afsluss van de Middlere Riep van 1962 bit 1964 de Abendschool besöcht. Af 1964 hett he, um de Hoochschoolriep up den Tweeten Bildungsweg tonächst een Johr lang dat Siegerland-Kolleg in Weidenau un van 1965 dat Westfalen-Kolleg in Builefeld besöcht. 1966 hett he sien Abitur in Builefeld maakt.

Noch in dat sülvig Johr fung he an de Georg-August-Universität Chöttingen en Studium van de Rechtswetenschapen an, wat he 1974 mit dat eerst juristische Staatsexamen un 1976 mit dat twee juristische Staatsexamen afsluuten dee. Schröder weer somit Vulljurist.

Schröder weer van 1968 bit 1972 mit Eva Schubach, van 1972 bit 1984 mit Anne Taschenmacher un van 1984 bit 1997 mit Hiltrud Schwetje verheiraadt. Sien veerte Ehefru weer af 1997 de Journalistin Doris Schröder-Köpf (* 1963). Se weer siet 2013 Landdagsaforodnete för de SPD in Neddersassen.  An‘n 26. März 2015 wurr bekannt, dat sück Schröder nah 17 Johren Ehe van sien Ehefrau Doris Schröder-Köpf trennt heet. Rechtskräftig schett wurrn se an’n 11. April 2018. In‘n Januar 2018 hett he sien nee Partnerin, de süüdkoreaansch Wertschapsexpertin So-yeon Kim, vörstellt, de he an’n 2. Mai 2018 in Seoul heiraadt hett. Dat is Schröder sien fiefte Ehe.

Gerhard Schröder hett kien eegen Kinner, is aber Steefvader van Klara (* 1991), Dochter van Doris Köpf un den Journalisten Sven Kuntze. De Ehelüüd Schröder-Köpf harrn buterdem twee russisch Kinner adopteert: Gregor (* 2006; adopteert in dat Johr 2006) un de ut Sankt Petersburg stammend Viktoria (* 2002; adopteert in dat Johr 2004). De Familie hett lang Tiet in en Riegenendhuus in dat Zooveertel van Hannover leevt. In‘n Juni 2009 truck se in en Villa an den Rand van de Eilenriede in den Stadtdeel Waldhausen.

Siet de Trennung van dat Ehepaar in dat eerst Quartal 2015 leevt Gerhard Schröder in en Wahnen in  Hannover. He hett todem twee Eegendomswahnungen in en Ferienhuus up de Noordseeinsel Borkum.

Gerhard Schröder is evangeelsch. 2014 hett he seggt, dat hüm an den Protestantismus „die Klarheit, die Nähe zur Vernunft und die Abwesenheit von Brimborium“ gefallen dee. Up de Idee, politische Entscheedungen ut en Zwiegespräch mit Gott aftoleiten, weer he nie nich kommen.

Schröder betekent Wladimir Putin as sien privaten Früend. All as Bundskanzler hett Schröder an’n 23. November 2004 bi Beckmann seggt, dat to Putin en Grundvertruen bestahn dee un Putin en lupenreiner Demokrat weer. Bi de ünner Eid nommen van Putin nah de Wahl 2018 weer Schröder in‘n Andreas-Saal des Kremls nah den Patriarch van de russisch-orthodox Kark de tweete van blots dree Personen, de Putin gratuleeren deen, noch vör den Ministerpräsidenten Dmitri Medwedew.

Schröder is siet 1963 Liddmaat van de SPD. För den Bezirk Hannover hett he dor 1971 de Stäe van den Vörsitter van de Arbeitsgemeenschap van de Jungsozialistinnen un Jungsozialisten in de SPD (Jusos) övernommen, 1978 bis 1980 weer he ok Bundsvörsitter van de Jusos.

För de Landdagswahl in Neddersassen an’n 15. Juni 1986 weer as Tippkandidatin van de Partei tonächst Anke Fuchs vörsehn, de ehmalge Bundsministerin för Jöögd, Familie un Gesundheit. Fuchs hett aber denn verzicht, nahdem Schröder sien Kandidatur ankünnigen dee un sück dorbi de Ünnerstütten van mehreren Kreisverbände van sien Partei sekerstellt harr.

Binnerhalv van de Partei geev dat Diskussionen över mögelke Koalitschonspartner, sowohl up Landesebene as ok up Bundesebene: Wiels Kanzlerkandidat Johannes Rau för de Bundsfagswahl an‘n 25. Januar 1987 en Koalitschoon mit de Grönen utslooten harr un up en Mehrheit van de SPD setten dee, wull Schröder en root-gröön Koalitschoon in Neddersassen nich utsluuten. En van de Wahlkampthemen weern denn de entspreekend Utnannersetten tüschen Rau un Schröder.

Bi de Oorwahl van den SPD-Bundsvörsitter in’n Juni 1993 hett Schröder gegen Rudolf Scharping un Heidemarie Wieczorek-Zeul kandideert, wobi he togliek sien Kanzlerkandidatur för 1994 verkloort hett, he weer aber Scharping ünnerleegen. Nah den Rückträe van Oskar Lafontaine van all Ämter in‘n März 1999 wurr Schröder to’n SPD-Vörsitter wählt un behull dit Amt bit 2004.

Bi de Bundsdagswahl an‘n 5. Oktober 1980 wunn Schröder dat Direktmandat för sien Partei mit 50 % van de Stimmen. Bi de Bundsdagswahl 1983 reck Schröder 44,6 % van de Eerststimmen un verlor dormit den Wahlkreis gegen den Kandidaten van de CDU. Kunn aber över de Landeslist van de SPD doch noch in den Bundsdag intrecken.

In den Landdagswahlkamp 1986 in Neddersassen hett ünner de Führung van Schröder de SPD nich schafft, starkste Fraktschoon to wurrn, ok wenn se düütlich towunnen hett. De CDU verlor woll hör afsolute Mehrheit, kunn aber mit de FDP en Koalition mit knapp Mehrheit billen un wiederhen de Regeeren billen.

Schröder hett sien Bundsdagsmandat daalleggt un is as SPD-Fraktschonsvörsitter un Oppositschonsführer in de Landdag van Neddersassen wesselt un bleev dor bit 1998 Liddmaat.

To de Landdagswahl in Neddersassen 1990 weer Schröder weer de Tippkandidat van de SPD in Neddersassen un wurr an’n 21. Juni 1990 mit root-gröön Parlamentsmehrheit to’n Ministerpräsident wählt. In de beid folgend Landdagswahlen 1994 un 1998 wurr Schröder in dat Amt bestätigt un weer in sien Funktschoon as Ministerpräsident van’n 1. November 1997 bit 27. Oktober 1998 ok Präsident van den Bundsraat.

Nahdem Schröder bi de Landdagswahl an‘n 1. März 1998 weer de afsolute Mehrheit halen dee, hett hüm SPD-Bundesgeschäftsführer Franz Müntefering noch an den Wahlabend to’n Kanzlerkandidaten van de SPD för de Wahl to’n 14. Düütschen Bundsdag an‘n 27. September 1998 verklort.

Schröder wurr an’n 27. Oktober 1998 to’n söbenten Bundskanzler van de Bundsrepubliek Düütschland wählt. He weer nah Willy Brandt un Helmut Schmidt de darte sozialdemokraatsch Bundskanzler. Bi sien Wahl kreeg Schröder bi 287 Gegenstimmen un 27 Enthollen 351 Stimmen, ofschons de root-gröön Koalitschoon blots 345 Mandate harr. Dat weer dat eerste un bitlang eenzige Mal, dat en düütsch Bundskanzler mit „frömd“ Stimmen wählt wurrr. Schröder hett bitlang as eenzig düütsch Bundskanzler van de Mögelkeit Gebruuk maakt, den Eid up dat Grundgesett ahn religiöös Tosatz to leisten. Nah en körten Tiet mit Bodo Hombach wurr siet 1999 Frank-Walter Steinmeier as Baas van dat Bundskanzleramt en van de engsten Mitarbeiter van Schröder. Gerhard Schröder hett an’n 2. Mai 2001 as eerst Bundskanzler dat Nee upricht Bundskanzleramt in Berlin betrucken. 

All bald nah den Anfang van de Legislaturperiood wies sück, dat Schröder un Bundsfinanzminister Oskar Lafontaine ünnerscheedlich Ansichten to grundsätzlichen wertschaps- un finanzpolitischen Fragen harrn. De gegensätzlichen Upfaaten führen denn to en Machtkamp, up de sien Hööchtpunkt Lafontaine all in’n März 1999 de Regeeren verlaaten hett un sien Amt as Parteichef upgeeven dee. Doruphen wurr Schröder Bundsvörsitter van de SPD (Wedderwahl in de Johren 1999, 2001 un 2003); Finanzmister wurr Hans Eichel, de as Ministerpräsident bi de Landdagswahl in Hessen 1999 de Regeerensmehrheit för sien Koalitschoon verpasst harr.

In de Binnenpolitik hett de root-gröön Koalitschoon Deelen van dat Wahlprogramm „Innovation und Gerechtigkeit“ umsett.

In den Bundsdagswahlkamp 2002 leeg de root-gröön Koalitschoon lang Tiet in all Umfragen düütlich achter de Oppositschoon. Dennoch hemm SPD un Bündnis 90/De Grönen an‘n 22. September 2002 weer en knapp Mandatsmehrheit reckt, mit de de Regeerenskoalitschoon Schröder fortsett wurrn kunn. Beobachter hemm dorbi twee Faktoren as wahlentscheedend sehn:

Nahdem he an’n 22. Oktober 2002 weer to’n Bundskanzler wählt wurrn weer, hett Schröder weer en Reeg van konfliktriek Reformvörhebben anstött, so to de Gesundheitsreform un Plääns to de Grünnen van en Bad Bank.  

Mit de Agenda 2010 präsenteer Schröder an‘n 14. März 2003 dat gröttste un wichtigste Projekt van sien Kanzlerschap. Karnstück van disse Reform weer dat Hartz-Konzept, dat de Kommission „Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt“ ünner den Vörsitt van Peter Hartz siet den 22. Februar 2002 entwickelt harr. Eenige funnen disse Agenda as en Träe in de richtige Richtung, wiels Gewerkschaften, Oppositschoon un linker Flögel van de SPD dat as en massiven Sozialafbau sehn deen. Schröder muss all in sien eegen Partei düchtig drum kämpen, dat de Agenda 2010 överhoopt up den Weg keem. 

Dorto keem, dat de CDU in’n Bundsraat immer gröttere Stimmenandeelen kreeg un Schröder muss immer mehr Togeständnisse maken, dormit sien Agenda ok dör den Bundsraat keem. Aber de SPD verlor immer wieder an Stimmen un somit ok Wahlen. 

Nahdem de Sozialdemokraten bi de Landdagswahl in hör Stammland Noordrhien-Westfalen nah 39 Johren de Regeerensführung verloren harr, seech  Schröder de Grundlaag för sien Politik in Fraag stellt. In den Bundsdag hett he an’n 1. Juli 2005 de Vertruensfraag stellt, de mit 151 Ja-, 296 Nein-Stimmen un 148 Enthollen beantwoort wurr. Dormit weer de notwennig Kanzlermehrheit nich reckt wurrn. Schröder hett ansluutend de Uplöösen van den Bundsdag beandragt, de Bundspräsident Horst Köhler an‘n 21. Juli tostimmt hett. De Bundspräsident hett vörtrucken Neewahlen för den 18. September 2005 ansett. 

Bi de Bundsagswahl 2005 reck de SPD mit stark Verlusten blots noch 34,2 % van de Stimmen (222 van 614 Sitten), womit se knapp achter de Fraktschonen van CDU un CSU leeg. För en root-gröön Koalitschoon hemm de Stimmen van de Regeerensparteien nich reckt, aber ok CDU/CSU un FDP kunnen kien Regeeren billen.

Schröder bleev up Ersöken van den Bundspräsidenten nah de eerst Sitzung van den neen Düütschen Bundsdag an’n 18. Oktober 2005 in‘t Amt, bit Angela Merkel an‘n 22. November 2005 to sien Nachfolgerin wählt wurr. Dat Bundsdagsmandat hett he an’n 24. November 2005 daalleggt un hett sien Rücktoog ut de Politik verklort. Schröder sien Agenda 2010 wurr dör Angela Merkel in hör eerst Regeerensverkloren van’n 29. November 2005 loovt.

Van 2002 bit 2005 wurr Schröder van den US-amerikaanschen Geheimdienst NSA afhöört; dat hemm de Ergevnisse van de Globale Överwakens- un Spionageaffäär in‘n Februar 2014 ergeven.

Nah verbalen Attacken van italieensch Politiker gegen de Düütschen hett Schröder deswegen in dat Johr 2003 en plaant Italienurlaub afseggt.

De Regeerensstil van Schröder tekent sück dorsör ut, dat he, insbesünnere för sien Reformprojekte, nebn den in dat Grundgesett dorför vörsehn Institutschonen up völ beradens Gremien un Kommissionen torüchgriepen dee. Sückse Kommissionen hemm meest düchtig apelichkeitswirksam arbeit. Luut Schröder sullen se dorto deenen, en breet Konsens van de Experten bi de anstreevt  Reformen sekertostellen. Kritiker hemm hüm vörsmeeten, dormit grundleegend Mechanismen van de Demokratie uttoheveln. Anner hemm seggt, dat disse Gremien blots in’n Vörfeld tätig weern un kien Utwirken up den lateren Gesettensperzess harrn. 

To de Kommissionen hörrn dat Bündnis für Arbeit, Ausbildung und Wettbewerbsfähigkeit, de nationale Ethikrat, de Weizsäcker-Kommission zto de Tokunft van de Bundeswehr, de Süssmuth-Kommission to de  Towannern nah Düütschland, de Kommission Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt (Hartz-Kommission), de Rürup-Kommission to de Tokunft van de Sozialsysteme as ok af den  27. Juli 2005 en Kommission ünner Vörsitt van Kurt Biedenkopf, de Vörslääg för en Reform van de Ünnernehmensmitbestimmen ünnerbreeden sull. Mit Utnahm van Bert Rürup sünd all hier nömmt Politiker in de CDU.

Nah Schröder sien eegen Angaven wurr he eerstmals in’n November 2005 konkret mit de Fraag konfronteert, to de Nord Stream AG to wesseln, de to 51 Perzent to de russisch Gazprom hörrt. He harr tonächst aflehnt, wiel he sück nich langfristig binnen wull. Sien Afseggen harr  Wladimir Putin nich goot upnommen. Luut den Schröder-Biographen Gregor Schöllgen wull Schröder Putin nich hangen laaten un harr dorüm den russischen Präsidenten an‘n 9. Dezember up sien privat Handy anropen. In sien Autobiographie seggt Schröder, dat Putin hüm anropen harr, nich anners rüm. Putin harr hüm wegen de  „europääsch Bedüüden van dat Projekt“ övertüügt, den Vörsitt bi de Nord Stream AG to övernehmen. Putin weer dormit glieks an de Apenlichkeit gahn, wiel dat för hüm Spood weer, en düütschen Ex-Bundskanzler för dat bi Polen un Balten umstreeden Pipelineprojekt Nord Stream wunnen to hemm.Schröder sull de Interessen van de Aktschonäre vertreeden. Dormit weer he unmiddelbar in dat Nord-Stream-Projekt inbetrucken, dat he all as Regeerensched immer düchtig wohlwollend begleit un an’n 8. September 2005 mit Putin besegelt harr.. In: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 8. September 2005. Sien Gehalt as Vörsitter van den Aktschonärsutschuss bi Nord Stream sall luut Manager Magazin 250.000 Euro bedragen.

Sowohl düütsch Politiker van all Parteien as ok russische Oppositschonelle hemm de nee Beschäftigung van Schröder kritiseert. Politiker van de Grönen hemm den „dreiste Seitenwechsel“  as „politische Eselei“ un as „unanständig“ betekent; Schröder würr sück dormit sien Roop verneelen. 

Luut Guido Westerwelle (FDP) harr Schröder Respektlosigkeit tegenöver sien fröhere Staatsamt wiest, indem he sück up de Betallenslist van en utländsch Ünnernehmen setten laaten harr, den he tovör as Bundskanzler „ein Riesengeschäft verschafft“ habe. Wertschapsminister Michael Glos (CSU) hett, indirekt Schröder meenend, mehr Fingertippengeföhl anmahnt, hett aber dat Pipeline-Projekt as wichtigen Bidrag för de künftige Versörgenssekerheit van Düütschland un Westeuropa sehn. Frank-Walter Steinmeier (SPD) hett dorgegen Schröder sien Övernahm van de nah sien Meenen nah för Düütschland nützliche Positschoon verteidigt.

De Oost-Utschuss van de Düütsch Wertschap hett woll Schröder sien nee Job begrööt, hett aber de Aart un Wies van de Bekanntgaav as ok den Tietpunkt van den Wessel kört nah dat Enn‘ van de Schröder-Regeeren kritiseert.

In de Apenlichkeit un Politik in Polen wurr de Insatz van Schröder för de Nord-Stream-Pipeline un sien ansluutend Wessel Wessel to de Nord Stream AG besünners scharp kritiseert. Zeitungen hemm hüm Lobbyismus vörsmeeten un de ehmalge poolsch Butenminister hett seggt, dat weer „unstatthaft, dass einer der Architekten der Idee dieser Gasleitung daraus materiellen Nutzen zieht“.

Schröder sülvst hett sück vehement gegen de Kritik wehrt, bit hen to en spoodriek Ünnerlaatensklaag gegen Westerwelle sien Behauptung, he harr Gazprom den Updrag to’n Bau van de Oostseepipeline geven.

An‘n 31. März 2006 wurr bekannt, dat de Regeeren Schröder nah hör Wahlverlust, aber noch vör dat Enn‘ van hör Amtstiet, en staatliche Börgschap för en Kredit van de düütsch Banken KfW un Deutsche Bank in Hööcht van een Milliarde Euro för Gazprom övernehmen wull. Dorbi hannel sück dat um en Börgschap för en so nömmt „ungebundenen Kredit“, de van düütsch Banken an utlänndsch Ünnernehmen vergeeven wurrd, um dordör „nationale Interessen“ to sekern. De dormalige Bundsregeeren weer de Ansicht, dat de langfristik Sekerstellung van de Energieversörgen in Düütschland en natschonal Interesse dorstellt.  In de Presse wurrr kritisiert, dat dat in de letzt Maanden van de Regeeren Schröder loopen weer. Ok harr de düütsch Staat düchtig hooch Garantien up sück nommen, denn, wenn dat russisch Ünnernehmen pleite gahn weer, harr de düütsch Staat bit to een Milliarde Euro dragen musst.

De FDP hett Interessenkonflikte anmarkt, wiel de düütsch Staat up disse Wies de latere Tätigkeit van Schröder bi Gazprom mit betallen würr. Schröder sülvst hett seggt, dat he kien Kenntnis van de Börgschap harrt harr. Nah Angaven ut Regeerenskrinken harrn woll de dormalige Wertschapsminister Wolfgang Clement, Schröder sien Wertschapsberater in’t Kanzleramt Bernd Pfaffenbach un de Staatssekretär in dat Finanzministerium Caio Koch-Weser van de Verhanneln wusst un de Börgschap genehmigt, de  Kanzler sülvst wurr aber „bewusst“ nich informeert.

An‘n 18. April 2006 hett Gazprom aber den Kredit aflehnt, wordör de Börgschap henfällig wurde. De Aflehnen hett Lilija Schewzowa dormit verklort, dat Gazprom jüst to den Tietpunkt en Schandaal verhinnern un den Roop van Schröder nich riskeeren wull, „weil Gasprom und die russische Führung ihn für den wichtigsten Lobbyisten von Gasprom in Europa und in der Welt halten“, so Schewzowa.

An‘n 4. März 2014 hemm sück Schröder, Eckhard Cordes, Vörsitter van den Ost-Utschuss van de düütsch Wertschap, un Alexander Rahr, Lobbyist för de Gas-Firma un BASF-Dochter Wintershall, van de Gazprom groot Deelen van düütsch Gasspieker koopen will, in de russisch Botschap in Berlin drapen. Werner Schulz, EU-Parlamentarier van de Grönen, hett seggt, Schröder weer „insgesamt ein Lobbyist. Und andere Lobbyisten wie Alexander Rahr – die sind echte Kreml-Propagandiste…“.

Nah Dokumenten ut dat Wertschapsministerium, deren Herutgaav de Tagesspiegel nah dat Informationsfreiheitsgesetz beandragt harr, hett Schröder 2017 en Drapen tüschen Gazprom-Chef Alexej Miller un de düütsch Wertschapsministerin Brigitte Zypries organiseert. Schröder hett Kuntakt to Zypries upnommen, um mit hör över de Pipeline Nord Stream 2 to snacken. Zypries weer Justizministerin in Schröder sien tweet Kabinett. In‘n Ünnerscheed to anner Lobbyisten harr Schröder wenig Daag nah de eerst Anfraag en Termin bi de Ministerin kreeg. To dit Gespräch broch Schröder Alexej Miller mit. An‘n Mörgen nah dat Gespräch hett Gazprom verkünnd, dat dat en „Arbeitstreffen“ van Miller un Zypries in Berlin geven harr. De Rull van Schröder wurr dorbi nich mit nömmt. 

An‘n 29. September 2017 wurr Schröder up Vörslag van de russisch Regeeren, de de Aktienmehrheit an den Energiekonzern Rosneft (50 % plus een Aktie) hollt, to’n Cheff van den Upsichtsraat wählt. In Düütschland wurr de Aktivität van Schröder van tallriek Politikern un anner bekannt Persönlichkeiten kritiseert.In sien nee Positschoon sall Schröder Kontrolle över Konzernchef Igor Setschin utööven. Dat dat  tatsächlich mögelk is gellt as nich wohrschienlich: Setschin gellt in Russland as tweetmächtigst Mann un dank unbedingter Loyalität as eng Vertruensmann van Wladimir Putin.

Luut den Demokratieforscher Wolfgang Gründinger is dat problematisch, wenn ehmalige Politiker as Lobbyisten in Berieken tätig wurrn, för de se tovör politisch verantwortlich weern. Denn leeg de Verdacht nahe, „dass sie ihr Mandat darauf verwendeten, bestimmten Interessengruppen Vorteile zu verschaffen und sich damit als Kandidat für spätere lukrative Stellen zu präsentieren.“ Dorför weer de Wessel van Schröder to de Nord Stream AG, de dör den russischen Staatskonzern Gazprom domineert is, dat prominenteste Bispeel. All as Bundskanzler harr Schröder de umstreeden Ostseepipeline van de Nord Stream AG maatgevend vörandreeven. Schröder sien fleegend Wessel to de Nord Stream AG wurrd faken mit den Begreep „Dreihdör-Effekt“ beschreeven, womit de Övergang van en Spitzenpolitiker to en bedüüdend Posten in en Wertschapsünnernehmen meent is. Nah Stefan Meister van den European Council on Foreign Relations betallen russisch Staatskonzerne as Gazprom ehmalige düütsch Politiker, um hör Interessen to vertreeden. Schröder weer en bekannt Bispeel. Sückse ehmalge Politiker wurrn wiederhen as inflootriek Repräsentanten van Düütschland sehn, wobi unklor weer, welker Interessen se angesichts hör Beschäftigung bi Gazprom deenen. Schröder hett sück as Lobbyist ok för denBau van de South-Stream-Pipeline ut Russland insett, wiels he de konkurrerend Nabucco-Pipeline ut Zentraalasien, de Düütschland weniger afhängig van Russland maaken sull, aflehnen dee. In dissen Tosommenhang wurr he bi sien Rumänienbesöök kritiseert, rumäänsch Zeitungen schreeven „Russlands Vertreter in Rumänien“. Nah Boris Reitschuster beteeken russisch Regimekritiker Schröder as „Einflussagenten Putins in Europa“, as „wichtigsten Lobbyisten des Kremls“. He ziteert de Upfaaten van den ehmalgen Duma-Afordnten un Baas van de Journalisten-Gewerkschaft Igor Jakuwenko, dat en „Schröderisierung“ van westlich Eliten passeeren dee, de den Blick up de wohre  Natuur van Putin sien Politik verstellen deiht.

Tosommen mit Wladimir Putin hett Schröder 2001 den Petersburger Dialog in’t Leven roopen, de sietdem as Plattform deent för Drapen tüschen Vertredern van russisch un düütsch Wertschapsinteressen un düütsch Politikern. Luut Stefan Meister van dat European Council on Foreign Relations maakt dit Nettwark Lobbyismus mögelk.

In‘n März 2018 hemm dat US-amerikaansch Medium Wallstreet Journal, de ukrainsch Butenminister Pawlo Klimkin un düütsch Politiker as Elmar Brok (CDU) un Cem Özdemir (Bündnis 90/De Grönen) fordert, dat gegen Schröder internatschonale westliche Sanktschonen wegen sien Lobbyismus för Wladimir Putin to erlaaten weern. De düütüsch Bundsregeeren hett sückse Sanktschonen aflehnt.




#Article 221: Joschka Fischer (216 words)


Joseph Martin (Joschka) Fischer (* 12. April 1948 in Gerabronn, domaals Landkreis Crailsheim) weer en föhren Liddmaat vun de Partei Bündnis 90/De Grönen. He weer vun 1998 bit 2005 Butenminister un Viezkanzler vun de Bundsrepubliek Düütschland. Un dat eerste halve Johr vun 1999 Präsident vun’n Raat vun de Europääschen Union. Ruchweg een Johr na de Bundsdagswahl 2005 hett he sik ut de aktive Politik torüchtogen.

Siet dat Enn sien politischen Loopbahn arbeit he as journalistischen Kommentater, Ünnernehmensberader un in verschedene Positschonen in de Weertschop – ünner annern as Lobbyist för de Energieversorgers RWE un OMV.

Fischer weer in’n Mai 2002 as Ehrendokter vun de Universität Haifa uttekent. An’n 4. Mai 2004 weer he in Rüschlikon mit den renomeerten Gottlieb-Duttweiler-Pries ehrt. In sien Funkschoon as Butenminister vun de Bundsrepubliek hett he in’n Mai 2005 den Leo-Baeck-Pries kregen, also de höchste Utteken vun’n Zentralraat vun de Jöden in Düütschland, för sien Verdeensten in’n Neegoosten-Striet as Vermittler twüschen de Pälestinenser un de Israelis. Den 20. Mai 2006 kreeg he bito den Ehrendokter vun de Universität Tel Aviv tospraken.

För sien Insatz as hess’sch Ümweltminister gegen den Bruuk vun de Kuhl Messel as Mülldeponie un dat Wohhren vun de Kuhl as Fossilenfundsteed is na em 2005 en fossile Slang as Palaeopython fischeri nöömt worrn. Wieter is Fischer Ehrenbörger vun Budakeszi.




#Article 222: Bundsministerium för Weertschop un Energie (385 words)


Dat Bundsministerium för Weertschop un Energie (BMWi) is en Bundsministerium vun de Bundsrepubliek Düütschland. Grünnt weer dat Ministerium 1949 as Bundsministerium för Weertschop. De Hööftdeenstsitt vun’t Ministerium liggt in Berlin in de Invalidenstraat in’n Bezirk Mitte. En tweeten Deenstsitt befinnt sik in de ehmoligen von-Gallwitz-Kaserne in Bonn-Duisdorf. De Bundsminister is to Tiet Sigmar Gabriel vun de SPD.

Dat 1917 grünnte Rieksweertschopsamt kann as de Vörlöper vun’t hüütige Bundsministerium för Weertschop un Technologie ansehn warrn. Dat hett sik 1919 in dat Rieksweertschopsministerium entwickelt, dat bit 1945 Bestand harr. Vun 1946 bit 1949 weern de Opgaven vun’t Verwaltensamt för Weertschop övernahmen. Dat Bundsministerium för Weertschop geev dat na de Grünnen vun de Bundsrepubliek Düütschland in’t Johr 1949 bit in’t Johr 1998. Twüschendör, vun Mai 1971 bit Dezember 1972, weer dat Ministerium för en Tiet lang mit dat Bundsministerium för Finanzen to’t Bundsministerium för Weertschop un Finanzen tosamenleggt. 1998 is dat Technologierebeet ut dat Forschensministerium dorto kamen. Siet de Tiet hett dat sien hüütigen Naam. Twüschen 2002 un 2005 weer dat mit Deelen ut dat Bundsministerium för Arbeit un Sozialornen to’t Bundsministerium för Weertschop un Arbeit tosamenleggt. Disse beiden Rebeden sünd aver 2005 wedder splitt worrn, as de Bundsregeeren ünner Angela Merkel an’t Regeer kamen is. Dorna weer dat Ressort bit Dezember 2013 ünner de Beteken Bundsministerium för Weertschop un Technologie bekannt.

För de Arbeit an sien Opgaven is dat Ministerium in acht Afdeelen un en Zentralafdeel indeelt worrn:

Mehrere Bundsämter sünd dat Ministerium naordent. Dorto höört dat Bundskartellamt (BKartA) un de Bundsnettagentur för Elektrizität, Gas, Telekommunikatschoon, Post un Iesenbahn (BNetzA) in Bonn. In Berlin gifft dat wieter de Bundsanstalt för Materialforschen un -prüfung (BAM), de Physikaalsch-Technische Bundsanstalt (PTB) mit Hööftsitt in Bronswiek un de Bundsanstalt för Eerdwetenschoppen un Rohstoffen (BGR) mit ehrn Tweetsitt in Hannober. Dorto kamt noch dat Bundsamt för Weertschop un Utfohrkontroll (BAFA) in Eschborn un Bochum as ok de Germany Trade and Invest (gtai) in Köln.

De Hööftsitt vun’t Bundsministerium för Weertschop un Technologie is in en Kumplex vun Bowarken ünnerbröcht, dat ut histoorsche Hüüs vun de ehmoligen Kaiser-Willem-Akademie (Militärmedizinische Akademie) un de Överresten vun ehmolige Invalidenhuus besteiht, wo noch en poor Neebo-Hüüs tokamen sünd. Dat Invalidenhuus stammt oorsprünglich ut de Mitt vun’t 18. Johrhunnert un leeg to de Tiet buten de Stadt. Dat Bowark vun de Kaiser-Willem-Akademie is üm 1900 rüm boet worrn.




#Article 223: Bundsministerium för Finanzen (161 words)


Dat Bundsministerium för Finanzen (BMF, ok Bundsfinanzministerium) is en Ministerium vun de Bundsrepubliek Düütschland. Dat Ministerium is to Huus in Berlin un Bonn un is en Deel vun de düütsche Bundsregeeren. De Hööftsitt is dat Detlev-Rohwedder-Huus in de Wilhelmstraat in Berlin, wat dat ehmolige Rieksluftfohrtministerium un later dat Huus vun de Ministerien vun de DDR weer. De Finanzminister – en wichtigen Politiker –  hett dat Regeer över dat Ministerium. Ünnerstütt warrt dat Ministerium vun’n Wetenschopplichen Biraat bi’t Bundsministerium för Finanzen.

Dat Bundsministerium för Finanzen is ünner annern för de Bundsforstverwalten, för de Bundsmonopolverwalten för Branntwien, för de Bundsvermögensverwalten un för’n Toll (Bundssollverwalten) tostännig un föhrt de Rechts- un Fackopsicht över de Bundsanstalt för Finanzdeenstleistungsopsicht un över de Bundsanstalt för verenensbedingte Sünneropgaven. 

In de Tiet vun Mai 1971 bit Dezember 1972 weer dat Finanzministerium mit dat Bundsministerium för Wertschop as Bundsministerium för Weertschop un Finanzen tosamenleggt. 

Siet 1998 is dat Bundsfinanzministerium ok för de Utgaav vun Postweertteken mit de Beteken Düütschland tostännig.




#Article 224: Heinrich von Brentano (242 words)


Heinrich Joseph Maximilian Johann Maria von Brentano di Trimezzo (* 20. Juni 1904 in Offenbach; † 14. November 1964 in Darmstadt) weer en düütsch Politiker vun de CDU.

Brentano weer van 1955 bit 1961 düütscher Butenminister un van 1949 bit 1955 as ok van 1961 bit to sien Dood Vörsitter vun de CDU/CSU-Bundsdagsfrakschoon.

Heinrich von Brentano weer dat jüngste Kind vun Otto von Brentano di Tremezzo, de as Lidmaat vun de Zentrumspartei de Weimarer Natschonalversammlung anhörrn de. Clemens un Bernard von Brentano weern sien öllere Bröers. Nah sien Abitur studeer Brentano Juristeree un wurr aktiv Lidmaat vun de kathoolsch Studentenverbinnen Rheno-Bavara in’t Kartellverband. 1925 hett he sien eerst un 1929 sien tweete juristisch Staatsexamen afleggt un 1930 hett he an de Universität Gießen sien Dokter makt. Sien Arbeit harr de Titel Die Rechtsstellung des Parlamentspräsidenten nach Deutschem Verfassungs- und Geschäftsordnungsrecht. Af 1932 weer he Afkaat bi’t Böverlandsgericht Darmstadt, 1943 is he nah Hanau as Staatsanwalt deenstverplicht wurrn. Nah 1945 arbeit he weer as Afkaat un Notar in Darmstadt.

Brentano leev as unverheiraadt Katholik bi sien Moder, de he bit to hör Dood 1949 pleegt hett. Later hett he leev he denn meest immer in Rom, wo he vun sien Bröer Clemens, den Journalisten Max von Brück oder vun dat Ehepaar Johannes un Karin Schauff upnommen wurr. 

Brentano is an Krebs storven. Dree Daag nah sien Dood wurr he mit en Staatsakt in’t Plenarsaal ehrt. He is up de Waldkarkhoff in Darmstadt begraben. 




#Article 225: Hans-Dietrich Genscher (1638 words)


Hans-Dietrich Genscher (* 21. März 1927 in Reideburg; † 31. März 2016 in Wachtberg-Pech) weer en düütsch Politiker vun de FDP. Genscher weer vun 1969 bit 1974 Bundsbinnenminister un vun 1974 bit 1992 meist ahn Ünnerbreken Bundsbutenminister un Viezkanzler vun de Bundsrepubliek Düütschland. In de Tiet vun 1974 bit 1985 weer he butendem Vörsitter vun de FDP.

Hans-Dietrich Genscher is de Söhn vun den Juristen Kurt Genscher († 1937) un de Buersdochter Hilde Kreime († 1988). He is in de Böverschool in Halle (Saale) na School gahn un hett 1943 Deenst as Flakhelper doon. En Johr later is he to’n Rieksarbeitsdeenst intogen worrn. 1945 hett he sik freewillig bi de Wehrmacht mellt, üm dormit en Dwangsrekruteeren dör de Wapen-SS ut’n Weg to gahn, as he sülvst seggt. As Anhöörigen vun de „Armee Wenck“ is he kort vör’t Enn vun’n Krieg in US-amerikaansche un kort later i britische Kriegsfangenschop kamen. As he wedder free weer hett he as Bohelpsarbeiter arbeit un legg 1946 dat Tosatzabitur in Halle (Saale) af. In’n Winter 1946/47 is he swoor an Tuberkoloos krank worrn un müss sik dree Maanen in en Sanatorium ophollen. De Krankheit künn dormols noch nicht heelt warrn, so dat Genscher dormit noch wietere teihn Johren to kriegen harr un jümmer wedder längere Tieten in’t Krankenhuus müss. Liekers hett Genscher en Studium vun de Rechtswetenschoppen un vun de Volksweertschop afleggt, dat he 1949 in Leipzig mit de juristischen Staatsprüfung to Enn bröch. Dorna hett he as Referendar in’n Böverlandsgerichtsbezirk Halle arbeit.

An’n 20. August 1952 güng Genscher över West-Berlin in de Bundsrepubliek Düütschland gahn un hett dorna as Referendar in’n Böverlandsgerichtsbezirk Bremen arbeit. 1954 legg he dat tweete Staatsexamen in Hamborg af. Bit 1956 weer he dorna as Afkaatsassesser un Afkaat in Bremen beschäftigt.

Mit söventeihn Johren is Genscher in’n Johr 1944 Liddmaat vun de NSDAP worrn, wat na sien egen Utkumst över en Sammelandrag ahn sien Weten passeert is. In de Johren vun 1946 bit 1952 weer he Liddmaat vun de LDP in’n Landsverband Sassen-Anholt. Dorna is he in de FDP intreden. In’t Johr 1954 weer he to’n Viez vun’n Landsvörsitter vun de Jungdemokraten in Bremen wählt. Vun 1956 bit 1959 weer he wetenschopplich Assistent vun de Bundsdagsfrakschoon vun de FDP in Bonn.

Na 1959 is Genscher bit 1965 Frakschoonsgewarfsföhrer vun de FDP worrn, un wiel disse Tiet vun 1962 bit 1964 ok Bundsgewarfsföhrer. 1968 weer he to’n Viez-Bundsvörsitter wählt. Vun’n 1. Oktober 1974 bit to’n 23. Februar 1985 weer he opletzt Bundsvörsitter vun sien Partei. In sien Amtstiet is de Wenn vun de sozialliberalen Koalitschoon to de Koalitschoon mit de CDU/CSU fallen. Op sien AMt as Bundsvörsitter hett he 1985 verzicht. Na sien Rüchtritt 1992 as Bundsbutenminister is he Ehrenvörsitter vun de FDP worrn.
 

In de Johren vun 1965 bit 1998 weer Genscher Liddmaat vun’n düütschen Bundsdag för den Wahlkreis in’n Wupperdaler Westen. He weer dorbi jümmer över de Landslist Noordrhien-Westfalen in’n Bundsdag intogen. Vun 1965 bit to sien Intritt in de Regeren Brandt 1969 weer he parlamentaarsch Gewarfsföhrer vun de FDP-Frakschoon.

Na de Bundsdagswahl 1969 harr Genscher groten Andeel an’t Billn vun de sozialliberalen Koalitschoon. An’n 22. Oktober 1969 as he to’n Bundsbinnenminister in de Regeren vun Bundskanzler Willy Brandt beropen worrn. In siene Amtstiet füll de Börgennahm vun München wiel de Olympischen Spelen 1972. Genscher hett sik dorbi as Uttuuschbörg praat stellt, wat de palästinensischen Terroristen aver aflehnt hebbt. Na’t blödige Enn vun den Vörfall hett Genscher an’n 26. September 1972 den Bundsgrenzschuul anwiest, de Anti-Terror-Eenheit GSG 9 optostellen.

Na den Rüchtritt vun Willy Brandt un de Wahl vun Walter Scheel to’n Bundspräsident is Genscher an’n 16. Mai 1974 as Butenminister un Viezkanzler in de Regeren ünner Helmut Schmidt beropen worrn. In disse Funkschoon harr he bedüdenen Andeel an de Verhanneln över den Text vun de KSZE-Slussakte in Helsinki. In’n Dezember 1976 hett de Vullsversammeln vun de Vereenten Natschonen in New York Genscher sien Vörslag över en Anti-Terrorismus-Konventschoon annahmen, in de ünner annern fastleggt worrn is, dat op Foddern vun Börgennehmers op gor keen Fall ingahn warrn dröff. In’n Tosamenhang mit den NATO-Dubbelbesluss hebbt Schmidt un Genscher in Moskau vermiddelt, so dat de sowjetsche Regeren inverstahn weer, mit de USA över Middelstreckenwapen (Intermediate Nuclear Forces/INF) to verhanneln.

As de sozialliberale Koalitschoon bi de Bundsdagswahl 1980 bestätigt weer, hett Genscher bald al  op en Enn vun de de Koalitschoon twüschen SPD un FDP henwirkt, wobi he vör allen vun den Bundsweertschopsminister Otto Graf Lambsdorff ünnerstütt weer. De Grund dorför weern de tonehmen Ünnerscheden twüschen de Koalitschoonsparteien, vör allen in de Weertschops- un Sozialpolitik. An’n 17. September 1982 is Genscher tosamen mit all annern FDP-Ministers torüchpeddt. An’n 4. Oktober 1982 kehr he in sien Ämter as Bundsbutenminister un Viezkanzler wedder torüch, nadem an’n 1. Oktober 1982 de fröhere Oppositschoonsföhrer Helmut Kohl Bundskanzler worrn weer.

In de Johren 1984/85 weer Genscher Präsident vun’n NATO-Raat un Präsident vun’n Ministerraat vun de Westeuropääschen Union. As Butenminister Stünn he wieter för en Utgliek twüschen Oost un West un hett Strategien för en aktive Entspannungspolitik utklamüstert un för’t Wietermaken vun den Oost-West-Dialoog mit de UdSSR un dat Tosamenwassen vun de EG. Sünners af 1987 möök Genscher Warf för en aktive Entspannungspolitik as Antwoort vun’n Westen op de Möh vun de Sowjetunion. He harr groten Andeel an de Eenigung vun Europa un an’n Spood vun de Düütschen Weddervereenigen, över de he 1990 mit sien DDR-Amtskollegen Markus Meckel verhannelt hett. Toeerst stünn he Kohl sien Plaans to’n Weddervereenigen tögerlich gegenöver. In’n laten Sommer 1989 hett Genscher de Utreisverlööfnis för de DDR-Börger uthannelt, de in de Prager Bottschop flücht weern.

Bito hett he sik för en wriksome Ünnerstütten vun de politischen Reformen vör allen in Polen un Ungarn insett. De Middels, de dorför insett weern, hebbt dorto föhrt, dat de Politik vun em un Kohl mitünner ok afweerten as Scheckbookdiplomatie betekent weer. Genscher weer ok bi de eersten dree Butenministerdrapens vun de Twee-plus-Veer-Diskusschonen över de buteren Aspekten vun de düütschen Eenheit togegen. He un sien poolschen Amtskolleg Krzysztof Skubiszewski hebbt in’n Novemer 1990 in Warschau den düütsch-poolschen Grenzverdrag över’t Fastleggen vun der Oder-Neiße-Lien as poolsch Westgrenz ünnerschreven.

Sien hooch Ansehn in sien Heimatrebeet üm Halle (Salle) un de Hapen op den go’e Entwickeln na de Wenn hebbt dorto föhrt, dat de FDP bi de Bundsdagswahl 1990 in Sassen-Anholt op 17,61 % vun de Stimmen kamen is un dat eerste mol siet 1957 wedder en FDP-Kandidat (Uwe Lühr) en Direktmandat in’n Bundsdag kregen hett.

In’n Juli 1984 hett he as eerste westeuropääsche Butenminister siet de islaamschen Revolutschoon 1979 de iraansche Hööftstadt Teheran besöcht. Kritik hett dat geven, as Genscher in’n Dezember 1991 fröhtietig op dat Anerkennen vun de fröheren jugoslaawschen Deelrepublieken Slowenien un Kroatien henwirkt hett. Dat weer so mit Öösterriek afstimmt, lööp aver gegen en Afkamen vun de Europääschen Gemeenschop. Dorna schüll dat Anerkennen eerst af den 15. Februar 1992 vör sik gahn, üm de Resultaten vun de so nöömten Badinter-Komisschoon aftotöven. Genscher müss sik anhöörn, dormit den Verfall vun Jugoslawien düchtig ünnerstütt to hebben. 

An’n 18. Mai 1992 is Genscher na 23 Johren op egen Wunsch ut de Bundsregeren utscheedt. Dat harr he dree Weken vörher apentlich künnig maakt. He weer dormols de deenstöllste Butenminister vun Europa.

In de Johren 1994/95 weer Genscher as Honorarprofesser an’t Otto-Suhr-Institut för politische Wetenschopen an de Fre’en Universität Berlin. 1998 is he Opsichtsraatvörsitter vun de WMP Eurocom AG Berlin  woorn, de in’t Rebeet Kommunikatschoonsberaden  in de Weertschop, Medien un Poliitk arbeit. En Johr later hett he wedder en afkaatsche Arbeit in de Sozietät Büsing, Müffelmann  Theye (Büro Berlin) anfungen un weer 2000 gewarfsföhren Sellschopper vun de Hans-Dietrich Genscher Consult GmbH.

Vun 2001 bit 2003 weer he Präsident vun de Düütschen Sellschop för Utwärtige Politik (DGAP). Genscher is wieter ok Ehrenpräsident vun de Europääschen Bewegung Düütschland, vun de he 1992 bit 1994 Präsident weer. Bito is he Ehrenbörger vun de Stadt Halle (Saale), vun de sien Geboortsoort Reideburg vundaag en Stadtdeel is.

As Slichter in’n Tarifstriet hett he 2001 twüschen de Düütschen Lufthansa AG un de Vereenigung Cockpit e.V. vermiddelt. Genscher is Liddmaat in’t Kuratorium vun de Initiative A Soul for Europe vun de Stiftung Zukunft Berlin.

In’t Sommersemester 2002 weer he de drüdde Johannes-Gutenberg-Stiftungsprofesser an de Johannes-Gutenberg-Universität Mainz.

Genscher weer vun 1958 bit 1966 mit Luise Schweitzer verheiraat, mit de he sien Dochter Martina hett. Siet 1969 is he mit Barbara Schmidt verheiraat, He leevt in Wachtberg bi Bonn in’n Oortsdeel Pech.

De Stasi schall över Genscher en Akte föhrt hebben, in de he as IM betekent weer, ofschoonst he keen Kuntakten to de Staatsekerheit hatt hett. De Akte schall anleggt worrn wesen, üm em nödigenfalls politisch ünner Druck setten to künnen, vunwegen dat he ok wiel sien Partei- un Ministerloopbahn regelmatig privat in de DDR reist is. De verkehrte Akte schall aver in de 1980er Johren tonichten maakt worrn wesen.

De Utrichten vun de düütschen Butenpolitik to Genscher sien Amtstiet warrt as Genscherismus betekent. Man hett dorbi nich so dull de düütschen Intressen direkt in’n Vördergrund stellt, man an de Steed mehr op multilaterale Institutschonen Influss utöövt. To de wichtigsten Institutschonen in sien Amtstiet hebbt Europääsche Gemeenschop, de Organisatschoon för Sekerheit un Tosamenarbeit in Europa un de Helsinki-Prozess tellt.
Ok de vun dat Satire-Magazin Titanic prägte Ökelnaam Genschman is in de Ümgangspraak intogen wesen.

As kuum en annern Politiker warrt Genscher mit en Stück Kleedaasch in Verbinnen bröcht, neemlich sien gelen Pulli. Dorbi hannelt sik dat üm en dünnen, knütten Pullunder in gele Farv. Vun dit Markenteken sünd al mehrere Stücken för’n go’en Sinn veraukschoneert worrn.

Siet 1995 verleht de Johanniter-Unfall-Hilfe e.V. jeed tweete Johr den Hans-Dietrich-Genscher-Pries an Minschen, de sik in’t Nootfallredden oder in de Nootfallmedizin sünners verdeent maakt hebbt. De Pries is mit 2500,- Euro doteert. Genscher sien Naam driggt de Pries, vunwegen dat sik Genscher in sien Tiet as Bundsbinnenminister bannig dorför stark maakt hett, dat in Düütschland vundaag mehr as dörtig Nootfallheevschruvers in’n Insatz sünd.




#Article 226: Egon Franke (110 words)


Egon Franke (* 11. April 1913 in Hannober; † 26. April 1995 ok dor) weer en düütschen Politiker van de SPD.

Nahdem he ut de Kriegsfangenschap entlaaten wurrn weer, hörr Franke 1945 to de  Mitbegrünner vun de SPD in de Stadt un dat dormalig Land Hannober. 

Van 1945 bit 1947 weer Franke Ratsherr in Hannober. Van 1946 bit 1947 weer he Liddmaat vun den ernannten Landdag vun Hannober un van 1947 bit 1951 denn Liddmaat vun den Neddersasschen Landdag. 

He wer van 1969 bit 1982 Bundsminister för innerdüütsche Beziehungen und dorto van 17. September bit 1. Oktober 1982 ok noch Viezkanzler van de Bunnsrepubliek Düütschland.

Lehrt hett he aber Discher.




#Article 227: Hans Apel (129 words)


Hans Apel (* 25. Februar 1932 in Hamborg; † 6. September 2011 ok dor) weer en düütschen Politiker (SPD). He weer vun 1974 bit 1978 Bunnsminister för de Finanzen un no de Kabinettsumbildung vun 1978 bit 1982 Bundesminister för’t Verdeffenderen.

Nah dat Abitur 1951 hett Apel eerst en Lehr as Im- un Exportkoopmann in Hamborg mookt. Dornah füng he 1954 en Studium vun’d Weertschopswetenschoppen in Hamborg an, dat he 1960 mit de Promotschoon to en Dr. rer.pol. afslaten hett. Vun 1958 bit 1961 weer he Sekretär vun de Sozialistsche Frakschoon in’d Europäsche Parlament. Af 1962 weer he denn Beamten bi dat Europäschen Parlament in Straßburg wo he as Abteilungsleiter tostännig för de Wertschapps- un Finanzpolitik un ok för de Verkehrspolitik weer. 

Hans Apel weer verheiraat un harr twee Kinner.




#Article 228: Franz Josef Strauß (124 words)


Dr. h.c. Franz Josef Strauß (* 6. September 1915 in München; † 3. Oktober 1988 in Regensborg) weer een düütschen Politiker. He weer Liddmaat vun de Christlich Soziale Union vun Bayern (CSU). 

Sien Abitur hett Strauß 1935 up dat Maximiliansgymnasium in Schwabing maakt. Strauß weer van 1953 bit 1955 Bundsminister för sünnere Opgaven, van 1955 bit 1956 Bundsminister för Atomfragen, van 1956 bit 1962 Bundsminister för't Verdefferen un van 1966 bit 1969 Bundsfinanzminister. Van 1978 bit nah sien Dood 1988 is he Ministerpräsident vun Bayern wesen. Bi des Bundsdagswahl 1980 is Strauß för de Union tegen Helmut Schmidt antreden, dormit he Bundskanzler wurrn kunn. De Bundsbörger hebbt denn aber doch Schmidt wählt. 

Strauß weer ok en vun de Hauptverantwortlichen för de Grünnen vun Airbus.




#Article 229: Katt (399 words)


De Katt(e) (f., pl. Katten) is en Roofdeert, dat ok as Huusdeert holen warrt. Latiensch is dat Felis silvestris f. catus. 

Dat Heken heet Kater (oder Koter oder Bolzen (sünnerlich up Westfäälsch)), dat Seken heet Katt, un de Lütten sünd eenfach de lütten Katten, in verschedene Rebeden ok Kelling nöömt. Ökelnaam för de Katt op Plattdüütsch is faken Muusch oder Muuschi. Mitünner warrt de Katten ok Böhnhaas oder Dackhaas nöömt. 

Vörfohr vun uns Huuskatt is de Falbkatt vun de Steppens vun Afrika. De is in Sünnerheit slank un hett lange Been. Denn ok de asiaatsche Wildkatt, de dat in Indien gifft. Se hett mehr Knööv as de Falbkatt. Un denn gifft 't noch de Waldkatt, wat de Wildkatt in Europa is. De hett den basigsten Knööv un is wat sworer as de annern. 

Uns Huuskatten sünd dör Krüzen rutkamen. Dat Utsehn vun de Waldkatt is dorbi an böberste Stell (anners as bi dat Swien). 

Al de olen Buern in 't ole Ägypten harrn Katten hatt. De fungen de Müüs' in de Spiekers för dat Koorn. Un de Katten weern hillig. Un wenn se doodblieven deen, denn maken de Minschen dor 'n Mumie vun. Un wenn een 'n Katt doodslaan harr, denn wöör dat as Mord un Doodslag ankeken un bestraaft.

De Historie vun de Katt geiht üm un bi 15 bet 20 Johrhunnerden (Ewen) trügg. Dat is mehr as bi de Hunnen. Katten leevt as Rövers. Jümehr Jagdmethood is so as bi de willen Katten: anslieken un denn op dat annere Deert opspringen. Dat Slieken is typsch för de Katt. 

Katten sünd teemlich plietsch. Dat Miau vun de Katt is typsch för Huuskatten. Wildkatten doot dat nich, alleen inne Balz kann dat woll vörkamen. Un Katten weet, woans se ehrn Minschen torechttrecken köönt. Warrt ok seggt, dat sik de Katt ehrn Minschen utsöcht un nich anners. Op elkeen Fall sünd Katten tomehrst an dat Huus wöhnt. Dat is jümehr Reveer. Un wenn de Minschen ümtreckt, denn kann dat maal malöörn, dat de Katt wedder na ehr Tohuus trügg löppt. 

Denn sünd Katten ok Enkellöpers, anners as de Hunnen. Katten leevt normal nich soziaal. Un de Kater will al amend nich mit annere Katten tosamen wesen, bloots de Mudder mit ehr Lütten. Aver smusig kann se liekers sien, de Katt, wenn se wat will, un wenn se (un nich de Minsch), dat will un se dor dat Seggen bi hett.




#Article 230: Waterboren (349 words)


De Waterboren (Tardigrada), ok Suutjeloper naamt, sünd en Stamm vun lütte Deerter, de keen Rüchgrot hebbt.

Se sünd lütt (0,2-1,5 mm), de meesten sünd ünner 0,5 mm lang. Kanns blots mit dat Mikroskop bekieken.

Obers se sünd nüdelich. Hebbt een Kopp un 8 Been. In den Kopp is en Bregen, von dor geiht en Buukmark as Nervensystem dör den Buuk. Un se sünd meisttieds suutje un sinnig bi dat Bewegen. Dorvun ok de Naam Suutjelooper. 

Tardigrada leevt in Water. Welk sünd in de See, bit in de Deepsee. Un besünners in den Sand vun den Strand. Anner sünd in Söötwater. Dat ok in ganz lütte Waterdroppen, so as in dat Moos, wenn dat natt is. Düsse Oorten köönt heel dröög warrn. Un denn köönt se en poor Johr utholln. Denn wedder Water op un na en halv Stünn sünd se wedder quietschfidel.

Kryobiose warrt dat nömmt, wenn de lüttjen Deerter sunnerlich deepe Temperaturen overstahn könnt.  Dor is de Stoffwessel denn meist heel un deel bi runnerfohrt. Bit wiet unner den Gefreerpunkt könnt de Waterboren dat uthollen. De Unneraart Echiniscus sigismundi groenlandicus kann 6-8 Maande lang infraren ween in dat Winteries. Dat maakt ehr ok nix ut, wenn se in’e Overgangstied jummers wedder infreert un updaut mit de Tieden. 

Waterboren hefft sogor 10 Dage buten in’t Weltall uthollen. Mit den Satelliten FOTON-M3 hett de ESA 2007 en Reeg vun Waterboren hooch schaten. In’t All harrn se dat Vakuum, de Kulle un de UV-Strahlen afkregen. As de torüchkemen up’e Eer, weern ok mank de Waterboren noch de wecken, de lebennig weern, de vördem in en extrem Umto utsett ween weern.

De Deerter könnt ok in den Tostand vun de Ahydrobiose overgahn. Wenn se dor intreden sünd, gifft dat, tominnst in en dröög Umto, gor keen Stoffwessel mehr. Sunnerlich warrt rein gor keen Suerstoff mehr verbruukt. In düssen Tostand könnt de Waterboren extrem Utdrögen uthollen, man ok Inbringen in Soltlake, Ether, schier Ethanol oder flüssig Helium overstaht se so. Bovenhen könnt se denn leven bi Temperaturen vun -273 ° Celsius un + 150 ° Celsius, bi groten hydrostaatschen Druck un bi Vakuum.




#Article 231: Düütsche Bahn (148 words)


De Düütsche Bahn (hoochdüütsch Deutsche Bahn, kort DB oder DB-AG) is de gröttste Iesenbahn-Firma in Düütschland. De is an’n 1. Januar 1994 ut de privatiseerte Düütsche Bundsbahn un de Düütsche Rieksbahn vun de DDR entstahn. De DB-AG is hüüt opdeelt in DB Feernverkehr, wat den Feernverkehr maakt, DB Regio, wat den Nahverkehr maakt un Railion, wat den Frachtverkehr nich blots in Düütschland maakt un en paar lütte Firmen.

Na de düütsche Eenheit hebbt wi twee Staatsbahnen in Düütschland hatt, de Düütsche Bundsbahn (DB) un de Düütsche Rieksbahn vun de DDR (DR), de heel un deel ünnerscheedlich werrn. Un denn geev dat siet 1990 keen Monopool mehr för de Iesenbahn in Düütschland. So sünd dor nu niege Iesenbahn-Firmen entstannen, as Connex oder PEG. De twee Staatsbahnen hett de düütsche Staat denn privatiseert.

As en Aktiensellschop hett de DB-AG en Vorstand. De Liddmannen sünd:

Vörsitter vun’n Opsichtsraat: Dr. Michael Frenzel




#Article 232: Christlich Demokratsche Union vun Düütschland (288 words)


De Christlich Demokratsche Union vun Düütschland (hoochdüütsch: Christlich Demokratische Union Deutschlands, kort: CDU) is een grote Partei in Düütschland. Süsterpartei in Bayern is de CSU.

As de Tweete Weltkrieg toenn weer, dor harrn sik Lü an ünnerscheedlich Steden draapen un een gemeensom christlich Partei gründt. Mol heet de CDU, mol CDP, mol CSU, mol CDP un ook noch anners. Dat keem dorvun, dat dat in de Weimarer Republik ünnerscheedlich Parteien na de Konfessionens geev, de an't Strieden weern. In'n Juni 1945 geev dat al in dat Rhienland un Berlin CDU-Mööten. Grünnd wurrn is de Partei an' 26. Juni 1945 in Berlin. 1950 geev dat denn den Tosomenslut in Westdüütschland as Bunnspartei. Al 1949 harr Konrad Adenauer vun de CDU de Wahl to'n Kanzler henkreegen. In de ostdüütschen Lannen geev dat denn ook een Tosomensluten op DDR-Rebeet. 1990 hett denn de CDU de Volkskammerwahl wunnen. In dat sülbige Johr harrn sik denn Ost- un West-CDU tosomensluten.

De CDU hett denn vun 1949 bit 1969 un vun 1982 bi 1998 den Bunnskanzler stellt. Dat weern

Siet dat Jahr 2005 is Angela Merkel Bunnskanzlerske. Se is de eerste Froo in dat Amt.

Bunnspräsidentens vun de CDU weern

In all de Bunnslänner (mit Utnahm vun Bayern, wo de CSU is, un Bremen) hett de CDU tominns af un an den Ministerpräsidenten oder Börgermeester stellt. 

Mit de CSU is dat een besünnere Saak: CDU un CSU sünd twee ünnerscheedlich Parteiens. Obers dat Programm is temlich dat sülvige. In den düütschen Bunnsdag hebbt sick CDU un CSU to een un de sülvige Frakschoon tosomensluten. Un de CDU mookt nix in Bayern un de CSU nix in de annern Länner.

De CDU hett 557.175 Leden (Stand 30. November 2006). Vörsittersch is Angela Merkel ut Mekelnborg-Vörpommern.




#Article 233: Missingsch (150 words)


Missingsch is en Mischmasch vun Hoochdüütsch un Plattdüütsch. 
De Städer in de dat Missingsch snackt warrt, sünd Hamborg, Builefeld, Bremen, Chöttingen un annere Städer, inst ook Danzig un annere Städer.

Wokeen mal en Kostproob hebben will wo Missingsch sik anhören doot, de schall sik man mal en Stück vun dat Ohnsorg-Theater in’t Feernsehn ankieken. De Stücken för dat Feernsehn warrt mehrst nich op Platt maakt sünnern op Missingsch, so dat alle Lüüd dat verstaht. Blots Platt köönt de Lüüd so ut dat Feernsehn nich lehren.

Männich plattdüütsche Wöör sünd an de hochdüütschen Regeln anpasst worrn, bi anner is dat woll nich neudig wesst. Un ’n poor ole hochdüütsche Wöör hebbt in't Missingsch överleevt.

In’t Ruhrrebeet gifft dat ok en Mischmasch vun Hoochdüütsch un Nedderdüütsch, wat vele Lüüd snackt.
Ok in annere Delen vun Düütschland gifft dat lieke Formen, to’n Bispeel dat Neu-Altmärkisch in Sassen-Anholt un dat Eberswolder Kanaldüütsch in Brannenborg. 
 




#Article 234: Kristallwater (274 words)


Kristallwater is Water, wat in Kristallens  bunnen is, sünnerlich vun Soltens. Substanzens, de Kristallwater hebbt, warrn faaken ook Hydrat naamt. 

T.B. gifft dat Natriumsulfat Na2SO4 ahn Water un ook as Dekahydrat. Dat ios denn dat Glaubersolt, wat 10 Watermolekülens pro Soltformel bunnen hett: Na2SO4 · 10 H2O. Twüschen de Formel vun dat Solt un dat Water kümmt een lütten Punkt, de na baben sett is. Kann ook een x sien.

Dat Kristallwater kann de Eegenschapen vun den Kristall anners moken. T.B. de Smeltpunkt, de wat deeper liggen kann. Un af un an ook de Klöör, t.B. bi dat Koppersulfat, wat ahn Water witt is un mit fiev Water denn blau ward. 

Woans dat Water bunnen is, is ünnerscheedlich. Dat kann sien, dat een koordinative Binnung dor is as in dat Koppersulfat, över Waterstoffbrüchens  oder blots so as bi de Zeolithens. 

Tomeist is dat Kristallwater nich fast bunnen un geiht bi Wärme rut (Calcineeren, Brennen). So dröögte Kristallens kriggt geern ehr Water wedder, dorüm warn se för dat Dröven vun Lösemedel un Gasens bruukt.

Wenn de Kristallens Kristallwater opnehmen deiht, denn ward Energie as Hydratationswärme frie.

Een Bispeel is de Gips, wat Calciumsulfat is. Den ward dör Brennen (hitt moken) dat Kristallwater rutdreewen. Denn ward de brennte Gips mahlen un is nu hill dorop, wedder Water to kreegen. Dorbi ännert sick de Struktur vun den Kristallens un de Gips ward hart. 

Een anner Bispeel is dat Kobaltchlorid, wat to Kieselgel tosett ward. Denn is dat Blaugel. Dat Kobaltchlorid is blau, wenn dat keen Kristallwater hett. Kümmt Water dorto, denn ward dat rosa. Un denn mutt dat Blaugel, wat to'n Dröögen nahmen ward, sülvens dröögt warn.




#Article 235: Franzöösche Spraak (172 words)


De franzöösche Spraak, kort Franzöösch (up Franzöösch: la langue française [la.lɑ̃g.fʁɑ̃nˈsɛːz], kort français [fʁɑ̃.ˈsɛ]) is en vun de Langues d'oïl in de romansche Spraken un tellt to de indoeuropääschen Spraken.

Moderspraak is Franzöösch för rund 74 Millionen Lü. Dorto kaamt noch bi 50 Millionen, de Franzöösch as Tweetspraak köönt (op Stann vun 1999). 

De Sprakencode is fr, fra oder
fre (na ISO 639); för Olfranzöösch (842 bit
ca. 1400) is de Code fro un för Meddelfranzöösch (ca. 1400 bis 1600) is de code frm.

Franzöösch hett sien Sporen in de plattdüütsche Spraak achterlaten. Dat kümmt besünners vun de Franzosentiet, wat de Tiet weer, as Napoléon Bonaparte dör Europa trock. Aver ok vun wegen dat dat fein weer, sünnerlich bi den Adel, Franzöösch to snacken. Un denn keem ok wat an Wöör över See, deelwies ok över dat Ingelsche. 

Dat gifft 'n grote Tall vun Kreoolspraken, de op dat Franzöösche baseert, t.B. de Spraak vun Haiti.

Franzöösch is Amtsspraak in düsse Länners (in Klammers de Tall vun de, de dat as Moderspraak hebbt.




#Article 236: Rhien (935 words)


De Rhien ( [ʀaɪ̯n],  [ʁɛ̃], ) is een Stroom in Europa.

De Rhien is 1.230 km lang. dorvun sünd 833 km schippbor. Sien Rebeet ümfaat ca. 185.000 km². 

De Naam Rhien (btw. Rhen) kümmt vun de Kelten. Dat bedüüd fleeten. Op ooltgreeksch bedüüd 'rheīn' ok fleeten. Tosomen mit de Donau weer de Rhien de gröttste Deel vun de Grenz vun dat Römsche Riek. De Römers hebbt den Rhien Rhenus naamt. Al vun düsse Tied af is de Rhien een wichtige Waterstraat. 

De Rhien hett twee gröttere Bornströöm, den Vorderrhien un den Achterrhien. De kümmt vun dat Sankt-Gotthard-Massiv in den Swiezer Kanton Graubünden in de Alpen. Tosomenrekent hebbt 13 Bornströöm den Naam Rhien in ehrn Naam. Bi Graubünden blangen Chur fleet de Rhien as Alpenrhien na Norden bit in den Obersee vun den Bodensee. Dör düssen See geiht he dör un denn bi Konstanz in den Ünnersee. Kort vör Stein an den Rhien ward de Rhien wedder to een Stroom. Denn fallt he in den Rhienfall vun Schaffhausen dör een Waterfall. Denn geiht he wedder na Westen bit Basel un denn as Hoochrhien, Middelrhien un Nedderrhien Nord-Nordwest bit Rotterdam, wo sien Water in de Nordsee fleet. Al vörher - 30 km achter de Grenz twüschen de Nedderlanne un Düütschland - deelt sik de Rhien op in de Waal un den Panerdens Kanaal. De Waal heet denn Merwede un Niege Maas un geiht as Nieuwe Waterweg in de Nordsee. De nördlich Arm, der Panerdens Kanaal, ward to'n Neder-Rijn un denn to den Lek. 

Bit to dat Tertiär fleet de Rhien vun Basel weg in dat Bett vun de Saône un Rhône na de Middellannsche See, vun wegen dat de Isteiner Klotz den Weg na Norden dichtmookt harr.

De erste gröttere Ort an den Vorderrhien is Ilanz. De Achterrhien hett sien Born bi den San-Bernardino-Pass. Achter- un Vorderrhien fleet tosomen bi Reichenau (Chur). Denn is dat de Alpenrhien. Dat Dal ward bi Liechtenstein breed un flak. Dor is de Rhien to en Kanal mokt. Düsse Niege Rhien fleet bei Hard in Österriek in den Bodensee. De Ole Rhien geiht bi Altenrhein in den Bodensee. He is bit Rheineck schippbor. 

In den Bodensee sülvs löppt dat kole un griese Water ut de Alpen so, dat sik dat meist nich mit dat warme, greune Water vun den See mixt. De Loop in den See liggt besünners an de Nordsied vun Lindau bit Hagenau. Dor geiht dat denn na Süüdwest na Konstanz.

Bi Konstanz geiht de Rhien en kort Stück as Stroom to den Untersee. Bi Stein, Rhienkilometer 0, ward de Rhien wedder to en Stroom un stört denn bi Schaffhausen, den Rhienfall hendal. 

Vun dor geiht he as Hoochrhien lütt Stück na Süden, bit he an dat Tösseck (Münn vun den Stroom Töss) na West dreiht un de Grenz twüschen Düütschland un de Swiez utmokt. 

Bi Koblenz Aargau blangen Waldshut kümmt denn de Aare in den Rhien.

Vun Basel weg fleet de Rhien as Böverrhien na Nörden un is de Grenz twüschen Frankriek un Düütschland. Twüschen Basel (Rhienkilometer 150) un Iffezheim is de Rhien to en Kanal mokt un mit 10 Slüsen opstaut. 

För de neesten 200 bit 300 Kilometer geiht dat Bett vun den Rhien dör de Överrhiensche Deepebene, wat en Gravenbrook twüschen den Swattwald un de Vogesen is. Bi Straßburg gahn de Rhien-Marne-Kanal un de Rhien-Rhône-Kanal in de Rhien.

Von Lauterburg bit Mannheim is de Rhien de Grenz twüschen Baden-Württemberg un Rhienland-Palz. Bi Mannheim (Rhienkilometer 420) kümmt de Neckar. Denn is op de rechte Sied Hessen. Bi Mainz (Rhienkilometer 500) geiht de Main in den Rhien. Kort geiht de Rhien denn na West, bi Bingen denn na Nordwest. Dor geiht de Nahe rin. (Rhienkilometer 530).

Denn geiht de Middelrhien dör en deep un eng Dal mittenmang dör den Hunsrück un den Taunus. Dor wimmelt dat vun Touristen. Bi Rhienkilometer 554 is denn de Loreley, wat en Fels is, wo mennig Dichters vun sungen harrn. Bi Koblenz (Rhienkilometer 590), kümmt de Mosel un de Lahn rin. Denn geiht de Rhien twüschen den Westerwald un de Eifel dör.

Bi Bonn ward de Rhien Deel vun Noordrhien-Westfalen. De Stroom un ok dat Rebeet heet denn Nedderrhien. Dor liggen de gröttsten Städer Köln (Rhienkilometer 690) un Düsseldörp (Rhienkilometer 740). Langs de Ruhr, de bi Duisborg in den Rhien geiht, is dat Ruhrrebeet, een vun de gröttsten Industrierebeden vun de Welt. Bi Emmerich) is de Grenz na de Nedderlannen. Dor, bi Rhienkilometer 860, is de Rhien 730 Meter breed un hett mehr Water as de Ilv. 

Bi Rhienkilometer 868 fangt dat Delta vun den Rhien an. Bi Rhienkilometer 1031 deelt he sik un de Waal un den Pannerdens Kanaal. Düsse Kanal deelt sik bi Arnem in den Nederrijn (later Lek naamt) un de Ijssel. To Waal un Lek kümmt denn de Maas dorto, denn geiht dat Water (2.330 m³ Water pro Sekund) in de Nordsee.

(Länner: CH=Swiez, FL=Liechtensteen, A=Österriek, D=Düütschland, F=Frankriek, NL=Nedderlannen, (L) för linksrhiensch, (R) för rechtsrhiensch)

Alpenrhien un Bodensee

Böverrhien:

Na Angaven vun dat Umweltbunnsamt is de Rhien siet 1960 beter woorn. Dat kümmt to't eerste vun de Kläranlagens, obers ok dorvun, dat vun de Industrie nich mehr so veel Schiet un Afwater rinlaten ward. Hüüt gifft dat al wedder 40 Fischorden in den Rhien. Obers dat is jümmers noch en Barg Schiet, de den Rhien dal na de Nordsee fleet. 

De Rhien weer al in de Römertied un dat Medeloller en wichtige Waterstraat in Europa un is dat ok hüüt noch, besünners för Swoorgood. Mit de Mainzer Akte vun 1832 weer de Toll wegnahmen un mit de „Mannheimer Akte“ vun 1868 is de Rhien to en Oort Internatschonaal Waterstraat woorn. 




#Article 237: Stroom (Water) (168 words)


En Stroom, ok Fluss nöömt, is en fleten Water, wat grötter is as’n Beek.

En Stroom hett normolerwies Söötwater. Blots in den Ünnerloop, wo de Tied is, dor schufft de Floot ok Soltwater rin. Dat gifft denn Brackwater, so as in de Ünnerlööp vun de Elv, de Oost, de Werser, de Eems un de Eider.

En Stroom hett enen Born oder Spring, dor kümmt dat Water ut de Eer. Denn kümmt dor Beken un anner Strööm dorto, bit dat Water in de See geiht, af un an ok in enen See.

Links un rechts bi en Stroom is jümmers vun de Born ut keken. Anners is dat mit de Tonnen. Dor geiht dat vun de Münn ut, denn is de gröne Tonn an Stüerbord un de rode Tonn an Backbord.

En Stroom hett veel Leven in sien Water. Dat is Plankton un Fisch in dat fre’e Water, un Benthos an den Grunn. Tomeist sünd de Fisch Söötwaterfisch, avers dicht bi de See kümmt ok mal en Butt vör.




#Article 238: Oost (1180 words)


De Oost is en 153 km langen Stroom in Neddersassen, de in de Elv geiht. De Oost is von Bremervöör op an en Tiedenstroom.

De Oost hett ehren Born op de Geest un flütt denn bet Bremervöör dör Geestland. Na Bremervöör liggt na beide Sieden hen Masch. Blots an enkelte Steden stött noch wedder Geest bet an dat Över von de Oost.

De Born von de Oost is bi Töst. Denn geiht de Oost över Bremervöör, Oosten un Hemmoor. Tüschen Balje un Belen münnt de Oost in de Elv.

Dorbi flütt de Stroom dör de Landkreise Horborg, Rodenborg, Stood un Cuxhoben.

De Born liggt in en lütt Moor bi Schillingsbossel an’n Noordwestrand von de Lümbörger Heid. Von dor flütt de Oost as lütten Beek dör de Wischen na Westen an Depenbrook un Quellen vörbi un dör den Süden von de Gemenen Wist un Heidenau un dör den Noorden von de Gemeen Tiss. De Oost flütt dör Zittens un an Alpershusen langs. An de Grenz von de Gemenen Zittens un Groot Meckels flütt von rechts de Ramm rin’e Oost.

De Oost billt denn för en Tied de Grenz twüschen de Gemenen Groot Meckels un Homersen, later Elsdörp un Groot Meckels. An de Grenz von de Gemenen Homersen/Elsdörp münnt de Alpershusener Möhlenbeek. Bi Kohmöhlen münnt de Kohbeek in de Oost. In de Gemeen Heeßel flütt de Stroom twüschen Freyersen un Weertzen dör, an Oosterheeßel langs un denn dör Heeßel sülvs. Bi Oosterheeßel münnt de Knüllbeek in de Oost. Bi Offens verlett de Oost denn de Gemeen Heeßel un flütt an Brauel un Godenst langs. Hier in de Gemeen Seedörp flütt von links de Baad un von rechts de Twiest rin’e Oost. In de Gemeen Sürsen flütt de Stroom an Eitzt (mit Eitzmöhlen, wo en ole Watermöhl an’t Över steiht) un Lahmst langs un billt denn bi Rockst de Grenz twüschen de Gemenen Sürsen un Oostereis.

De Oost maakt dor denn en sachten Bagen na Noorden un flütt na de Gemeen Sandbossel un an Ochenhusen vörbi. Bi Ochenhusen münnt von rechts de Sürser Beek in de Oost. Denn kummt de Stroom na Minst un an Sprekens un Tingo vörbi. Dor is de Oost över den Oost-Hamm-Kanaal mit de Hamm verbunnen. Ok de Fohrendörper Kanaal geiht dor von de Oost af. Kort vör Bremervöör flütt von rechts de Bever rin’e Oost un von links de Öreler Kanaal. De Stroom geiht dör Bremervöör dör un an’n Vörer See vörbi un kummt denn bilütten in Moor- un Maschland. In Bremervöör gaht ok de Brüggen von de Bundsstraten 71 un 74 un von de Iesenbahnlienen Bremerhoben–Buxthu un Bremervöör–Wasra över de Oost.

Kort achter Bremervöör geiht rechts de Oost-Swing-Kanaal af, de de Oost mit de Swing verbinnen deit. De Oost billt von Neer-Ochenhusen un Öölm af an de Grenz von’n Landkreis Stood (mit Beeß as eersten Oort) un’n Landkreis Rodenborg. Bi Oostendörp grenzt de Landkreis Rodenborg an’n Landkreis Cuxhoben un de Oost is denn de Grenz von Cuxhoben na Stood. Blots in Gröpel un Brobargen reckt de Landkreis Stood mit lütte Rebeden op dat linke Över von de Oost. Bi Brobargen un Nindörp flütt von links de Meh rin’e Oost.

De Oost flütt nu an Lohmöhlen, an’n Geesthoff, Klint, Kronenborg un Blomendol vörbi. Twüschen Burweg un Heckthusen loopt de Iesenbahnbrügg Heckthusen von de Nedderelvbahn un de Oostbrügg Heckthusen von de Bundsstraat 73 över de Oost. Kort later münnt von rechts de Hosterbeek bi Host. De Stroom flütt an Bredenwisch, Neeland, Wisch un Lüttwöhrn vörbi, nimmt von rechts den Borgbeekkanaal op un bi Grootweurn flütt von rechts de Rönn rin’e Oost. Bi Lüttwöhrn kummt von links de Ihlbeker Kanaal.

Bi Oosten steiht de Sweevfähr Oosten, de na Basbeek rövergeiht. Von links münnt dor dat Basbeker Slüsenfleet in de Oost. Ok de Bundsstraat 495 geiht mit de Oostbrügg Oosten hier över de Oost. Von Oosten af an höört all beid Övers to’n Landkreis Cuxhoben. De Stroom flütt denn an’t linke Över an Warstood, Hemmoor, Hemm, Ohrensfluchterdiek, Braak un Öberndörp vörbi un op dat rechte Över an Achthöbenerdiek, Nedderstreek un Bentwisch langs. Dree Kilometer af von de Oost an dat linke Över liggt de Geestrügg von de Wingst.

Op dat linke Över kaamt nu Laak, Good Neendiek un Marn un op dat rechte Över Portshemm, Wetterdiek un Itzwöörden. Mit de Hööv Möhlenwisch un Olenwisch raakt de Landkreis Stood hier wedder op twee korte Stücken bet an de Oost. In Geversdörp löppt de Landsstraat 111 mit en Klappbrügg över de Oost.

Op dat linke Över sünd nu de Öörd Dingwöörden, Neehuus un Neehüserdiek. Bi Neehuus flütt von links de Au rin’e Oost.

De Oost münnt denn as 200 m breden Stroom en poor Kilometer in’n Oosten von Oterndörp twüschen Belen und Balje (Hörn) bi’n Hullen bi Elvkilometer 706,9 in de Elv. Vör de Münn liggt de Oostbank. Disse letzte Afsnidd mit dat Oostsparrwark liggt wedder in’n Landkreis Stood.

De Naam is wohrschienlich so üm un bi 1000 v. Chr. opkamen, in en Tied, in de sik dat Proto-Germaansch noch nich düüdlich ut dat Indogermaansche rutentwickelt harr. Dat gifft in Europa en ganz Reeg Strööm un Beken, de von den olen Stamm *aus afkaamt (von den wohrschienlich ok dat Woord ööschen afkummt).

In de Oorkunnen kummt de Oost denn as ad hostam toeerst vör in de Oorkunn von’n 29. Juni 786, mit de de Grenzen von dat nee grünnte Bisdom Veern beschreven worrn sünd.

De wichtigste Oort an de Oost weer Bremervöör. In Bremervöör hett dat en Föör geven, över de een över de Oost kamen kunn. Later hebbt se dor denn ok en Brügg boot. De Arzbischöp von Bremen hebbt lang jemehr Seet in Bremervöör hatt un Bremervöör weer en wichtigen Haven.

Stücken ut de Geschicht von de Oost sünd vondaag ünner annern in dat Bachmann-Museum in Bremervöör un in dat Natureum bi Neehuus to bekieken.

Von Bremervöör af an köönt op de Oost lüttere Scheep föhren. De öllsten Berichten von Schipperee op de Oost, de vondaag noch nableven sünd, sünd von üm un bi 1250. To de Tied hebbt al veel Evers op de Oost föhrt. Later in dat 19. un fröhe 20. Johrhunnert weer vör allen de Transport von Stackbusch hen na de Küst un von Törf ut dat Düvelsmoor na Hamborg un annere gröttere Öörd wichtig.

In de eerste Hälft von dat 20. Johrhunnert weer de Oost noch en wichtigen Transportweg för den Verkehr in’t Dreeeck twüschen Elv un Werser. Aver mit betere Straten is de Schippsverkehr denn in de twete Hälft von dat 20. Johrhunnert gau daalt. Scheep föhren nu noch fakener na dat Zementwark in Hemmoor. Aver ans sünd nich mehr veel Scheep föhrt. Dat hett noch bet in de Johren 1980 en poor Scheep geven, de Dünger bet na Gröpel bröcht hebbt, aver dat hett denn ok kumplett ophöört.

Vondaag gifft dat keen Worenverkehr mehr op de Oost. Dat gifft mit de Mocambo noch en Fohrgastschipp för Touristen, ans föhrt dor blots noch private Sportbööd.

Vonwegen den groten Verkehr fröher weer de Oost twischen Bremervöör un de Münn bet to’n 1. Mai 2010 en Bundswaterstraat. Denn is dat aver to en „Landesgewässer 1. Ordnung“ ännert worrn




#Article 239: Donau (300 words)


De Donau (rumäänsch Dunărea, kroaatsch Dunav, bulgaarsch un serbisch Дунав, ungaarsch Duna, slowaaksch Dunaj, latiensch Danubius, ingelsch Danube) is de tweetlängste Stroom in Europa. Se is rund 2.840 km lang, rekent af Donaueschingen btw. rund 2.890 km af de Breg-Born.

De Donau is de enigste grote Stroom in Europa, de vun West na Oost löppt. Se kümmt tostann bi de Stadt Donaueschingen, wo de lütten Strööm Brigach und Breg tosomenfleten. Dat meest Water kümmt vun de Iller (130 %), Inn (110 %), Lech (60 %), Isar (45 %), Drau (40 %) und Save (35 %).

In den böversten Verloop sackert en Deel Water in den Kalksteen, dor wo de Donau dör de Schwäbische Alb dörbreekt. Denn geiht dat dör Karsthöhlen ünner de Eer na Süden. Na 14 km kümmt dat denn in den Aachtopf wedder na baben. Dor fangt de Aach an, de in den Bodensee un dormit in de Rhien fleet.

De Donau löppt dör 10 Länner: Düütschland, Österriek, Slowakei, Ungarn, Kroatien, Serbien, Rumänien, Bulgarien, Moldawien, un Ukraine.

Na 2.852 km fleet de Donau in Rumänien un de Ukraine in dat Donau-Delta, wat in dat Swatte Meer geiht. Dat Afströömrebeed is ca. 817.000 km2 groot.

De böverste Deel vun de Donau, vun’n Born bit na Ulm, is de Obere Donau.

För de Binnenschipperee ward de Donau in dree Delen indeelt:

Dör den Main-Donau-Kanal is de Donau mit den Rhien verbunnen, dat gifft en dörgehend Waterstraat vun de Noordsee bit an dat Swatte Meer.

Brigach, Blau, Wörnitz, 
Altmühl, Schwarze Laaber, 
Naab, 
Regen, Ilz, Erlau, Ranna, Gr. Mühl, Kl. Mühl, 
Kamp, 
March, 
Waag,
Gran,
Ipoly (Eipel), 
Theiß, 
Jiu, 
Olt, 
Ialomiţa, 
Sereth, 

Rot, Riß, 
Iller, 
Günz, 
Mindel, 
Zusam, Schutter, 
Lech, 
Paar, Ilm, Abens, Grode Laaber,
Isar, Vils, 
Inn, 
Traun, 
Enns, 
Ybbs, 
Traisen,
Wien,
Schwechat, 
Fischa, 
Leitha, 
Raab, 
Drau, 
Save, 
Morava,
Timok, 
Iskar, 




#Article 240: Haven (103 words)


En Haven, (m., pl. Havens), ok Hoben, un Haben schreven, is en Steed an dat Water, de för de Schippfohrt inricht is. 

En Haven is en Oort, wo Scheep anleggen köönt un mutt darum an’t Water liggen, direkt an de See, an enen Stroom oder an enen See. 

Dat Över bi enen grötteren Haven is tomehrst besünners muurt to en Kai. Op den Kai sünd de Ümslagsanlagen, Krään, Containerbrüchen, Suuger un anners mehr. För den Transpoort to Land is an de Kaianlaag faken ok en Straat un en Iesenbahn. 

Dat gifft

Gröttere Havens sünd

De gröttste düütsche Binnenschippshaven is in Duisborg an'n Rhien.




#Article 241: Waterstraat (101 words)


En Waterstraat is en uttekent Rebeet op dat Water, wo en Schipp fohrn kann. 

Vun Natur ut sünd dat Delen vun de Solten See, en Stroom oder en See in dat Binnenland. En Waterstraat, de de Minsch maakt hett, heet Kanal. En Waterstraat mutt nich jümmers to befohrn sien, ok en Priel kann en Waterstraat sien, to’n Bispeel de Hobenpriel vun Frieborg an de Elv. 

Dat ward ünnerscheden blangen

För de Fohrt op en Waterstraat gifft dat wisse Regelns, to’n Bispeel ut de Waterstratenordnung; in Düütschland is dat de Seeschippfohrtsstraten-Ordnung för de Seeschippfohrtsstraten un för de Binnenschippfohrtsstraten is dat de Binnenschippfohrtsordnung.




#Article 242: Wikinger (1480 words)


Wikinger (ok Normannen, Waräger oder Rus) weern Seefohrers un Kreegslüüd ut Skandinavien, de twüschen 517 un 1066 sünnerlich de Küsten un Inseln vun Europa överfallen un deelwies ok koloniseert harrn. 

Se sünd faken ok de Strööm ropfohrt, to’n Bispeel na Paris un Hamborg. Besünners de Sweden sünd över de Strööm ok deep na Russland rin, dorvun hett Russland ok sien Naam. Över See sünd se bit Sizilien un Gröönland un Nordamerika kamen.

De Begreep Wikinger kümmt wohrschienlich vun dat ooltnoordisch víkingr, wat Röven un en Röövtog maken heet. Man ok wenn se dormit in Europa besünners beröhmt worrn sünd, sünd se doch de meeste Tiet freedlich anseten ween. De Wikingertiet betekt den laatsten Deel vun de skandinavsche Iesentiet. 

De germansche Woordstamm vik oder wik bedüüd en Steed, besünners an de See, wo Lüüd waahnt, un ok en Bucht. Hüüt noch wiest mennig Oort dat in sien Naam op, to’n Bispeel

De Wikinger hebbt ok Bedüden för den Hannel hatt. Haithabu an de Slie (bi Sleswig) weer een vun de gröttsten Hannelssteden in dat Middelöller. Dor kemen vele Lüüd tosamen, ok Sassen un Slaven. Dat Enn keem 1055, as Haithabu in en Slacht twüschen Harald Hardraada un Sweyn II. öödleggt worrn is. Bald dorop, 1066 hebbt denn de Slawen de Stadt heel nedderleggt. 

Anner grote Hannelssteden weern Birka in Sweden un de Insel Gotland. 
Een vun de wichtigsten Bornss ut düsse Tiet is de Historie vun dat Arzbisdom Hamborg, de Adam vun Bremen anno 1076 opschreven hett. Dor is toeerst ok vun dat Opfinnen vun Amerika (Vinland) to lesen. 

De eerste Wikingertog, vun den wi wat weet, is vun Gregor vun Tours in sien Historia Francorum opschreven: Anno 517 möök de dänsche König Chlochilaichum mit sien Scheep Fohrt op Gallien. He fohr na dat Rebeet vun den frankschen König Theuderik I. un hett’n Slag Franken fungen. Denn sünd se wedder na See, avers de König bleev an den Strand un tööv op de Floot. So keem dat, dat de Söhn vun Theoderik, Theudobertus, Tiet harr, mit en groten Heer un Flott antotrecken. He harr den däänschen König doodslaan un de dänsche Flott nedderkregen. 

De tweede opschreven Bericht vun en Wikingertog is vun dat Johr 793, as dat Klooster Lindisfarne an de Oostküst in den Noorden vun England vun Seefohrers överfullen un plünnert worrn weer. 

Denn güng dat Slag op Slag mit de Wikingertöög. Se hebbt den gröttsten Deel vun Irland besett un sik ok in grote Delen vun England nedderlaten. Se hebbt sik denn ok in den Norden vun Frankriek, in dat Baltikum, in Russland un Sizilien Rieken opboot. Överfäll geev dat ok in de Middellannsche See un sogor in de Kaspische See.

De Dänen sünd besünners na Freesland un dat Rebeet vun de Sassen, na Frankriek un in den Oosten un Süden vun England seilt. In den Noordoosten vun England, so üm York rüm, harrn se sik fast ansett. Dor weer ok dat däänsche Recht güllig un dat Danelag weer för en lang Tiet temlich sülvstannig. 

Knut de Grote weer König över Däänmark as dat sien gröttste Utdehnen harr. Dat Däänsche Riek güng vun Norwegen bit Sleswig un 1013 bet 1016 weer he ok König vun England. 

Den Grunnsteen för dat grote Riek harrn al sien Vadder Sven Gavelbart un sien Grootvadder Harald Blautahn leggt.

De Norwegers sünd besünners na Noordwest un West na de Färöer, de Shetlands, de Orkneys, na Irland, Iesland, Noordengland un Westengland seilt. 
Bet op Irland und Grootbritannien weren de Inseln lerrig un dor hebbt de Norwegers sik anseten. 

De gröttsten Seiltörns weern de na Gröönland un Amerika. Dat güng so: Erik de Rode harr in Norwegen Een doodslaan un muss denn na Iesland. Dor harr he wedder Striet un denn muss he ok Iesland verlaten. Dorbi is he denn na Westen seilt, vun wegen dat dor mal een Land in Sicht harr. Dor is he denn na Gröönland kamen. An de Westküst harr he dat manierlich funnen un denn mit sien Lüüd twee Städer opboot, Vestbygd un Austbygd. Kort later, üm 1000, is denn Leif Eriksson, sien Söhn, na Westen un hett dor Noordamerika opfunnen. Vun wegen den Wien, de se dor funnen harrn, hett he dat Land Vinland dööpt. 

En lütt Dörp weer op de nördlich Halvinsel vun Niegfundland bi L'Anse aux Meadows anleggt, avers denn geev dat Striet ünnernanner, ok mit de Indianers, un dat Klima weer ok nich so doll. Dat föhr denn to dat Enn vun de Wikingers in Amerika. Wat dorvun överbleev, is nu UNESCO-Weltkulturarv.

Op Gröönland güng dat langer. Avers na 1300 weer dat denn dor ok toenn, vun wegen dat dat Klima slechter worrn weer un villicht ok vun wegen Striet mit de Inuit.

De Sweden hebbt sik besünners na Oosten hen orientiert. Al in de Vendeltiet geev dat vele Kontakten mit Osteuropa, wat ünner annern an de Övernahm vun Helmoorden, as den Spangenhelm, den Nasalhelm un later den Brillenhelm Tüchnis to sehn is, wat de Wikingers vun de Steppenlüüd un de Oströmers övernahmen harrn.

De sweedschen Wikingers sünd besünners över de Strööm reist. So sünd se denn bet an dat Swatte Meer, na Byzanz un sogor na Bagdad to’n Hanneln kamen. Mit de Slaven hebbt se Honnig, Wass, Barnsteen, Fell, Wapen und Sklaven ruthannelt un dat denn in Byzanz und Bagdad för Sülver, Sied, Brokat, Gewürzkraam, Helmens und Rüstungen verkofft. 

De Finnen und Slaven hebbt de Skandinaviers ‚Rus‘ oder ‚Warjagi‘ (Waräger) naamt, de Byzantiners hebbt ‚Rhos‘ un ‚Waragoi‘ seggt un de Arabers hebbt se as ‚Al-Madjus‘, ‚Ruser‘ un ‚Saqaliba‘ betekent.

De Sweden harrn faken mit de Slaven koopereert un de Slaven harrn se af un an to Försten maakt. Af un an keem dat ok to Striet. So heet dat in de Nestorchronik, dat de Slaven de Warägers över dat Meer wegjaagt harrn. Denn avers wedder ropen, dat de Wikingers kloor Schipp moken schullen un den Försten spelen. So keem Rurik to den Förstentitel. Un heel Russland hett sien Naam vun düsse Rus (kiek ok ünner Kiewer Rus).

Tosamen mit de Slaven harrn de Rus denn af 860 jümmers mal wedder Byzanz överfallen. De Byzantiners harrn sik denn mit Hannelsprivilegien Freden un Frünnschop kofft. Denn güngen ok Rus in Deenst vun den Kaiser un maken de Warägergard ut.

Twee Oorden vun Scheep sünd typisch för de Wikingers:

Typisch is, dat de Planken in Klinkerbowies utföhrt sünd. 

Mit de Langscheep harrn de Wikingers dat gauste Verkehrsmiddel dormols. Se kunnen gau angriepen un överfallen, vun wegen dat de Schipps gauer weren as en Peerd.

En Grund för de Röövtöög kann sien, dat dat toveel Lüüd geev, vun wegen den technischen Fortschritt. En anner Grund is, dat in Europa na de Völkerwannerung veel Unordnung weer un dat licht güng, en Röövtog to maken. Lichter tominns as to de Römertiet. Denn weren ok Streken temlich lerrig, so as Sleswig, wo de Angelns weg na England weren un en groten Deel vun de Sassen ok. Op de anner Siet weern de Langscheep nödig, dat de Wikingertöög ok wat bröcht harrn. De weren avers eerst üm 700 fardig entwickelt.

De Mythologie weet wi besünners vun de Edda, wat dat gröttste Stück Literatur is. Veel güng över Vertellen, opschreven is dat avers eerst na 1000 ween. Blangen de Literatur weet wi ok’n Slag vun ole Graffstenen un anner Stenen, wo Runens rinschreven weren. De Runens weren Bookstaven, de ut dat Greeksche vun afkamen weren, avers sik denn sülvstannig entwickelt harrn. 

Wat de Mythologie angeiht, weer de nich veel anners as bi de Sassen. De Göttervadder weer Odin, wat dat lieke is as Wodan. Thor weer besünners wichtig. De Sweden hebbt besünners Freyr hillig hollen, sien wichtigstet Hilligdom weer bi Uppsala.

Op de een Siet güng dat Röven na 1000 nich mehr so good, vun wegen dat de Frankens ehr Macht na Noorden utdehnt harrn un de Städer faster maakt weren. Besünners avers hett sik nedderslaan, dat de Wikingers to dat Christendom kemen un sik döpen harrn laten. Denn kümmt dorto, dat in Norwegen, Däänmark und later ok in Sweden Königrieken mit en faste Ordnung tostann kemen un de Königens harrn Ordnung hebben wulln. 

De Wikinger Rollo harr sik besünners op de Seine rümdreven un dat Rebeet üm Paris överfallen. De franzöösche König Korl de Simple harr denn Rollo un sien Lüüd in den Verdrag vun St.-Claire-sur-Epte de Normandie as Lehen geven. Se schullen nu Frankriek vör Överfäll vun anner Wikingers bewohren. Vun ehr Afkomen her weren se Nordmänners, dat heet Normannen nöömt. So kreeg ok de Normandie ehrn Namen. De Normannen harrn sik denn gau to Franzosen maakt un franzöösch snackt. So keem dat, dat de Normannen, as se 1066 ünner ehrn Hartog Willem na England seilt sünd un bi Hastings den ingelschen König doodslaan harrn, al franzöösche Spraak un Kultur na England bröcht harrn. Anner Normannen sünd denn na Sizilien un hebbt dor en Riek opboot, wat bit to de Tiet vun Kaiser Barbarossa hollen harr.

Kiek ok bi: Berserker, Jomswikinger, Runensteen, Runen.




#Article 243: Proton (136 words)


En Proton is en lütt Deelken, wat to de Baryonen höört. Dat Symbol is p. Tosomen mit de Neutronens sünd de Protonens de Bausteen vun den Atomkarn. Beid tosomen warrn Nukleonens naamt. De elektrisch Laden is positiv (+). 

De Tall vun de Protonen in den Atomkarn gifft de Atomtall un bestimmt dormit dat Element. Opbot sünd de Protonen ut twee u-Quarks un een d-Quark (Formel uud).

Dat Proton unnerliggt düsse Grundkräft vun de Physik:

Opstunns is dat noch nich klor, wat dat Proton wirklich stabil is. De Grote Vereenheetlicht Theorie seggt een Halfweertstiet vun 1031s vörher. 

In de Chemie warrn ok Waterstoffionens (H+-Ionen) as Protonens betekent, t. B. bi de Protolyys. Dat kümmt dorvun, dat na dat Utneihn vun dat enigste Elektron vun den Waterstoff blots noch de Karn blifft, un de is blots een Proton. 




#Article 244: Priel (134 words)


Een Priel is een Waterloop in dat Watt un an Tidestrooms. De Strömung kümmt vun de Tied. Bi oploopend Water löppt dat Water in den Priel rin, bi afloopend Water löppt dat wedder rut. De Strömung kann bannig gau sien, mehr as 10 km/h. 

Faken löppt de Prielen in Mäanders. Denn gifft dat een Prallhang, de steep is un tomeist ut faster Sediment is un een flacken Gliedhang, woneem de Strömung sachter geiht un faken Slick is. De Loop vun een Priel kann sik vun een Johr to dat anner bannig ännern, besünners bi Stormflood. 

För Wattenlopers sünd de Prielen dorüm nich ahn Gefahr. De meesten Lü, de in dat Watt versupen, harrn sik vun Prielen afsnieden laten oder sünd dor versackt. 

Dat gifft ok Prielen, de as Fohrwater un as Waterstraat bruukt warrt.




#Article 245: Japan (125 words)


Japan is en langen, dünnen Stremel vun Land an de Ostküst vun Asien. De Hööftstadt is Tokio. Ut geoloogsche Sicht is Japan en Inselbagen, de ut 6852 Eilannen besteiht.

Dat Land is en beten wat grötter as Düütschland (373.000 km²), aver dor leevt 127 Millionen Lüüd (2015), un as dat vele Bargen geevt, leevt de mehrsten tohoop in de groten Städer, besünners in dat Rebeet Tokio (Tokio, Yokohama, Kawasaki un Chiba) un dat Rebeet Kansai (Kyōto, Ōsaka un Kōbe).

Dat gifft veer grote Inseln in Japan, Hokkaido, Honshu, Shikoku un Kyushu - un dusende vun lütten Inseln. De hööchste Barg is de Fuji, de is 3776 m hooch un as de en Vulkan is speit de af un an Füer, dat letzte Maal weer 1707.




#Article 246: Eer (371 words)


De Eer is de Planet, op den wi all leven, un de drütte in uns Sünnsystem, wenn man vun de Sünn ut kiekt. Un as de Eer haast runn is, kannst all stuur liekut löpen un kümmst all wedder trüch. Duurt nur en beten un musst ok mal swimmen, denn de Eer is bannig groot (de Ümfang is 40.076,592 km am Äquater) un natt (bloot 29,3 % sünd Land, de Rest is Water). De Eer is villicht 4,55 Milliarden Johr oolt un de enkelt Planet, op den överhoop wat leevt. De Lüüd luurt ok jümmers, ob se Leven op annere Planetens finnen doon, men se hebbt to Dag nix funnen. 

Dat grote tosamenhangende Land is en Eerddeel (ok Kontinent nöömt), dat geev Afrika, Amerika (Noord un Süüd), de Antarktis, Asien, Australien un Europa. Dat geev ok Lüüd de seggen dat Europa un Asien een Kontinent sünd un anner Lüüd de seggen, dat Ozeanien en Art Kontinent is, man bloot sunner veel Lann dor bünn. Dat is man bloot en Snack und hett nix to doon mit de wetenschopliche Indeelen. Dorna is en Kontinent, wat ut dat lichtere Granit maakt is, und dat annere is de ozeanische Krust, de ut Basalt maakt is. De Wetenschoppers kiekt naar de Steen und wo dick de Eerdkrust is un woneem de Eer in ehrn Innern opboot is. So is Iesland so dick as en Kontinent, ok wenn dat man bloot en Eiland is. 

Üm de Eer is de Atmosphäär to, dat is de Luft de wi all brukt to’n ademen. Baven an’n Heben kreist de Maand, dat is en lütt Trabant, de jümmers üm de Eer lööpt. Wi hebbt bloot den enen. Un den bruukt wi för de Tied, för Ebb un Floot. 

Aber de Eer dreiht sik ok sülven, dorum gifft dat Dag un Nacht. Un se löpt ok jümmers üm de Sünn un dat duert slankweg een Johr. Man de Ass üm de sik de Eer dreiht, steiht nich pielliek na baven, man is üm 23,5° scheev, un dorum gifft dat Fröhjohr, Sommer, Harvst un Winter. 

Kannst ok en lüttjen Modell vun de Eer köpen un kieken woneem de Länner un de See sünd un wo se heten. Dat is denn en Globus. 




#Article 247: Floot (403 words)


Wenn dat Water vun’t Meer wegen de Tied stiegt, denn is Floot. Wenn dat Water al wedder weglööpt, denn is Ebb. Wenn de Sünn, de Maand un de Eer bi Vullmaand un niegen Maand op een Reeg sitt, denn is de Floot besünners hooch, dor seggt de Lüüd denn Springfloot to. Aver wenn de Maand just dwars von Sünn un Eer steiht, twee Weeken later, denn is de Floot besünners nedrig, un dat is denn de Nippfloot. 

De Strom van de Floot is bannig stark, in en Priel im Watt kunn de mehr as 20 km/h gau löpen. Sünd al vele Lüüd, de in’t Watt nich oppasst hebben, nich wedder trüchkamen. 

De Floot is nich överall gliek hooch. In de Ostsee stiegt de Floot kene 30 cm över Normalnull, aver in de Noordsee steeg se 1 oder 2 m - in’n Atlantik över den mittelatlantischen Rüch blots 50 cm. Aver an de Küst, besünners wo dat eng warrt in een Bucht oder een Stroom as to’n Bispill de Elv, dor kann de Floot bannig hooch sien. Wo de Elv un de Werser in de Noordsee lööpt is de Floot veer Meter hooch, de Springfloot söss. Un ok in Hamborg kannst all wat vun Ebb un Floot marken, as in all de Flüss un Strööm, de keen Sparrwark hebbt, to’n Bispill in’n Amazonas, in de Thems, in de Elv, in de Werser, in de Wümm un in de Eems. De Engelsche Kanal is ok so een enget Nadelöhr, un dor is de Floot bit to 12 m hooch, un in Fundy Bay ok 15 m. 

Aver am meesten bang sünd de Lüüd an de Küst wenn en Stormfloot kummt. Dat is nich blots de Floot, de Wind drückt dat Water in de Buchten un in de Flüss. En Stormfloot kann 3 bit 5 m höher sien as en normale Floot un denn kunn de Lüüd blots beden, dat de Diek hollen doot. An de Noordsee is al veel Land afsapen: in de eerste un twete Groote Manndränke 1219 un 1362, aver ok in Hamborg (1962). Dat Land in Hamborg harrn de Lüüd wedder trüch kregen, aver an de Noordsee is veel wegspöölt worrn, to’n Bispill de Insel Strand un dat Karkspeel Rungholt. Ok hüüt vertellt de Lüüd noch vun Städer un Dörpen, de afsapen sünd un vun Kirchtürm op den Grund vun de See, wo de Klocken anfangen to bimmeln wenn en Stormfloot kummt. 




#Article 248: Occhi (283 words)


Occhi is italjenisch un heet Ogen. Das is een Handarbeit wor man mit Garn, dat op de lütje Skipje opwickelt ist, Spitze maken kann. In Mideloller keem disse Spitze uut de Orient na Europa. Dor heet de makuk. Op engelsch heet das Tatting un op franzöösch Frivolité. Erst hebt das blood de högere Damen in Europa makt. Aber naas het sik dat over de ganze Bürgerdom verbreed.

Dat Skipje is ungefähr so lang as een Duum. Dat sünd twee ovale Platten mit een Spuul dor tüschen. De beiden spitz toolopende Enden von de Platten komen en bietje annanner und holen so de Faden fast, wenn dat Skipje runnerhangt.

Fröher weer dat Skippje meest ut Elfenbeen, Schildpatt oder Sülver. Vandaag is dat ut Kunststoff. Enkelte hebbt ook een lütje spitze Nös. Damit kann man de Faden dör en Schlinge halen, wat man anners mit en extra Häkelnadel maken mutt.

De Spitze makt man mit vele lütje Knütten, de al op en Faden sitten. Disse Faden ward tosamentrucken und makt so een Ring. Nun warden de Spitzen aber nicht blood mit Ringen makt. Davör brukt man ook noch Bogens. Bogen kann man blood mit twee Skipjes maken. Und mit de Bogens ward meist de enkelten Ringen verbunden.
Und to moj moken ward dor ook noch „Pikots“ inarbeit. Dat sünd lütje Fadenschlingen, der kamt, wenn man een Knütt nicht dich bi de anner makt. Man makt de een lütjet Stück weg von de vörige Knütt und denn schufft man de annanner. Und denn bild dat Tüschenstück de lütje Schlinge. Meist makt man de Ringen und Bogen ook an so een Pikot annanner.

Dat Garn, dat man för Occhi nimmt ist meist fien. So as bi Klöppeln.




#Article 249: Langeoog (369 words)


Langeoog is en lüttje Eiland in't Nordsee un is en von den söven ostfreeske Oogs. Up Langeoog leven so 1800 Minsken un de Tourismus is heel wichtig för de Insulaners. De hebbt an de 15.000 Betten un mehr as 1 Million Övernachtungen pro Johr.

Dat Wahrteken van Langeoog is de Watertoren, de 1909 bood un 1994 renoveert wurden is.
Siet Mert 2005 steiht vör de Watertorern een Denkmal van Lale Andersen (Lili Marleen) de up Langeoog levt het un ok beerdigt is.

Na Langeoog kannst mit ’n Schip hen, ahn up de Tide achten to mutten, as de dor tidefree sünd, as up Nördernee und Borkum. Dat heet, dat sik de Fohrplan nich jeden Dag ännern deit, as dat up Juist, Baltrum, Spiekeroog und Wangeroog is.

De Haben an ’t Fastland hen nah Langeoog is Bensersiel, een Deel van't Samtgemeend Esens.

De Haben van Langeoog is heel groot un in't Krieg bood wurden.
De Haben ward brukt van ’t Schipfahrt van't Gemeend, de na Bensersiel hen fohren, van ’t DGzRS, van ’t Seilerverein und van ’t Seilschool.

Van ’t Haben in ’t Dörp fohrt de Inselbahn. 
Van 1896 bit 1937 geev dat een Peerbahn, dat heet de Wagens sünd van Peer locken wurden. De Bahn gung damals noch heel dör dat Dörp bit hen nah ’t Hospiz. 1937 is een nee Bahnhof bood wurden und een Inselbahn mit Motor insett wurden. Siedem fohrt de Inselbahn nich mehr dör ’t Dörp.

Tüschen 1993 un 1996 is ok de Langeooger Bahnhof up sülvig Stee nee bood wurden.

Up Langeoog givt dat ook en lüttjen Flugplatz, de is 1997 nee maakt worrn un het en plastert Bahn kregen.

Dat givt ok 'n School up Langeoog, de bet to de teinte Klass geiht und van 150 Kinners besöökt wurd. Dorna gahen de Kinners (wenn se Abitur maken wullen) up ’d NIGE, dat is de Nedersaksische Heimskool in Esens.

De Börgmester up Langeoog heet Uwe Garrels (keen Partei, siet 11.9.2011) und de Koalitschoon, de de meesten Sitten in ’t Raad hett, is siet 2011 de Gröönen/ CDU. Tosamen givt dat 10 Sitten in´t Langeooger Raad.

Up Langeoog givt dat een heelen Büld Vögels to nüsseln. Om Oost nüsselt een hellen Büld Karben („Larus argentatus“). 




#Article 250: Afrikaans (842 words)


Dat Afrikaans is en Dochterspraak vun de Nedderlannsche Spraak. Se warrt snackt in Süüdafrika un in Namibia. Babenhen gifft dat Utwannerers in Kanada, de USA, Australien, Nee-Seeland un Grootbritannien (besunners in London), de Afrikaans snackt. Afrikaans is en vun de ölben offiziellen Spraken vun Süüdafrika. Ofschoonst düsse Spraak de gröttste in Namibia is, is dor Engelsch de Amtsspraak.

Tomeist warrt Afrikaans in de Latiensche Schrift schreven, man dat gifft ok en poor Gruppen, de bruukt dor de Araabsche Schrift för. Dor warrt denn Getoelies to seggt. 

Afrikaansch hett desülbige Klassifikatschoon, as de Nedderlannsche Spraak. Man de en oder anner Spraakwetenschopper meent ok, Afrikaans weer en Kreoolspraak oder en Half-Kreoolspraak. Anner seht dat gor nich as en egen Spraak an, man bloß as en nedderlannschen Dialekt.

Afrikaansch hett sik utspunnen ut dat Nedderlannsch vun dat 17. Johrhunnert, un allerhand annere Spraken hefft dor noch wat bidaan. De Nedderlannsche Spraak keem nah Afrika, as Jan van Riebeeck an dat Kap in dat Johr 1652 en Kolonie grünnen dö. Dor güng de Geschicht vun Süüdafrika mit los. De Kapkolonie is gau grötter wurrn un allerhand Nedderlänners un Belgiers, man ok Düütsche un Franzosen kemen in'n Updrag vun de VOC dorhen. Se mössen Nedderlannsch snacken un hefft ok nedderlannsche Naams kregen. Allerhand anner Spraken hefft nun de nedderlannsche Spraak in de Kapprovinz verännert un 'n beten ummuddelt. Dor höör ok Maleissch mit to, vunwegen dat de Nedderlänners ok Malaysiers na Süüdafrika bröcht harrn. Vun 1740 af an güng dat los, un de afrikaansche Spraak kreeg en egen Leven. Man de Schriftspraak harr doch ehren Grund up dat europääsche Nedderlannsch, un so bleev dat ok bit 1925. Man midderwielen weer dor doch en egen Aart vun Nedderlannsch bi rutkamen, dat Kap-Nedderlannsch. Un so weer dat vun düt Johr af an ok as en egen Spraak ankeken. 

As de Briten de Kapkolonie övernehmen döen, is Engelsch de Amtsspraak wurrn. De Nedderlänners kregen nu den Naam „Afrikaners“ oder ok „Buren“ un sünd jummers wieter vun de Küst weg nah dat Binnenland hentrocken. Hier hefft se dree Staten grünnt. Dat weern de Oranje Freestaat, Transvaal un de Republik Natalia. In düsse Länner is Afrikaans de offizielle Spraak wurrn. Vun 1902 bit 1960 weern Engelsch un Afrikaans tohopen de beiden Amtsspraken in Süüdafrika. 

Afrikaansch is de jüngste germaansche Sprrak, de dat in'e Welt gifft. Hüdigendags warrt dat avers vunwegen de Tiet vun de Apartheid as de Spraak vun de vörmaligen witten Herrn ankenen. Man dat stimmt nich, vunwegen dat mehr as de Hälft vun de Lüde, de Afrikaans snackt, nich vun Europäers afstammt, man klöörde Huut hefft oder Swarte sünd oder ok Asiaten. 

Veel Universitäten sünd na dat Enne vun de Apartheid vun de Afrikaanse Spraak nah dat Engelsche övergahn. Ok allerhand Öörd in dat Land hefft jem ehren afrikaansen Naam verloren un jem ehren (olen) Naam in de Bantu-Spraak wedder kregen: De Noord-Provinsie heet nu Limpopo, Oos-Transvaal is to Mpumalanga wurrn, Pietersburg (de Hööftstadt vun de Noordprovinz) heet nu Polokwane. De Hööftstadt vun de Republik Süüdafrika schall, wenn dat na de regeern geiht, in Tokumst Tshwane heten un nich fudder Pretoria. 

Wenn dat na de Antall vun de Snackers geiht, denn is Afrikaans de drüdde Spraak vun Süüdafrika. Toeerst kümmt Zulu, denn kümmt Xhosa un denn folgt al Afrikaans. Bi dat grote Volkstellen in dat Johr 2001 hefft 5.983.423 Minschen seggt, jem ehr Mudderspraak weer Afrikaans (13 % vun de Inwahners). In dat sülbige Johr sünd ok de Inwahners vun Namibia tellt wurrn, un dor is bi rutkamen, dat bi 200.000 Minschen tohuse Afrikaans snackt (11% vun de Inwahners). Babenhen gifft dat in Süüdafrika un ok in namibia allerhand Lüde, de Afrikaans as tweete oder drüdde Spraak snacken könnt. Mank de verscheden Volksgruppen in Namibia is Afrikaans de lingua franca. Alltohopen gifft dat up de ganze Welt, so warrt afschätzt, bi 15 bit 20 Mio. Lüde, de Afrikaans snackt, dormank veel Emigranten in Översee. 

Vun de bi 6 Mio. Minschen, de in Süüdafrika Afrikaans snackt, sünd man 2.536.907 Witte (42,4%). De meisten Afrikaans-Snackers hefft en klöörde Huut (Klöörlingen): 3.173.970 sünd dat 2001 ween (53 %). Denn gifft dat ok noch 253.279 Swarte (4,2 %) un 19.267 Asiaten (0,3 %), de Afrikaans snackt. Vun de Witten in Süüdafrika snackt 59 % tohuse Afrikaans un 39 % Engelsch. Vun de Afrikaners mit klöörde Huut snackt 79 % Afrikaans un 19 % Engelsch. 

Dat sütt meist so ut, dat de Snackers vun Afrikaans in Süüdafrika in den Westen vun't Land leven doot. In den ganzen Westen vun dat Land, in de Provinzen Westkap , Oostkap un Noordkap un in den westlichen Deel vun den Oranje-Freestaat snackt de meisten Inwahners Afrikaans. Hier leevt de meisten Klöörlingen, man besunners in dat Westkap leevt ok veel Witte. In den ööstlichen Deel vun Süüdafrika leevt de Afrikaans-Sprekers besunners in de Städer, as in Pretoria, Bloemfontein, Vereeniging, Welkom, Potchefstroom, Klerksdorp, Krugersdorp un bloß hen un wenn up'n platten Land (de Buren). 

Dat Afrikaans steiht gor nich so ganz wiert af vun de nedderlannsche Standardspraak. De nedderlannschen Dialekten in Grunneng, West-Flannern un Limborg staht wieder weg vun de Standardspraak.




#Article 251: Nedderpreußisch (147 words)


Niederpreußisch (Westpreußsch, Oostpreußsch gifft dat as Wöör, aver se warrt nich vun Fachlüüd bruukt) is een vun de Dialekten vun de ostnederdüütschen Dialektgrupp. Bit 1945 weer se tohuus in Oostpreußen, Westpreußen, Danzig un - tohoop mit dat Polsche un dat Kaschubsche - in'n 'Polschen Korridor'. Dat Samländsche (West- un Oostsamländsch), de 'Mundart vun dat Ostgebiet', dat Natangen-Bartensch, dat West- un dat Oostkäslausch, de Mundart vun de Frische un de Danziger Nehrung, dat Platt vun de Danziger Hööch un vun de Weichselmünn weern Delen (Mundarten) vun't Niederpreußische. Dat beröhmte Leed Anke van Tharaw is in de Orginalverschoon (sachts Simon Dach) in Nederpreußsch schreven.
En Deel vun't Niederpreußisch is in welke Böker ok dat Plautdietsch. Een vun de Wöör, de ut dat Olprußsch kamen deen is dat beröhmte Marjell; dat 'j' muttst in de Kehl spreken (as dat nederlandsch 'g').

Welke Wöör, de dat Niederpreußisch mit't Plautdietsch gemeen hett:




#Article 252: Sünn (121 words)


De Sünn is de Steern, üm den de Eer un de annern Planetens vun dat Sünnsystem sick dreihn. 

De Sünn is veel grötter as de Eer, man as Steern is se lütt. Se liggt op een vun de büteren Arms vun de Melkstraat, wat een Galaxie in dat Universum is. 

Dat de Sünn lücht, dat kümmt dorvun, dat de Sünn as een Fusionsreakter funkschoneert. De Sünn besteiht to’n gröttsten Deel ut Waterstoff un Helium. De Waterstoff (nipp un nau seggt, dat swore Isotop Tritium) reageert to Helium. Un dorbi ward Masse in Energie ümsett. Bannig veel Energie. Und düsse Energie, de as Hitt un Licht dör den Weltruum geiht, maakt denn ok uns Eer un de annern Planetens warm un hell.




#Article 253: Balje (Neddersassen) (463 words)


Balje is en Gemeen in de Samtgemeen Noordkeden in'n Landkreis Stood in Neddersassen mit . De Oort liggt in Keden tüschen de Strööm Ilv inne Nord und de Oost inne Süd un hett 16 verscheeden Ortsdelen op ongefähr 5 809 ha.

De Düütsche Fährstraat löppt dörch dat Dörp.

Recht bekannt mang de Touristen un mennigmol 'n Ploog för de Buern is dat Vogelschutzrebeet in den grooten Butendiek mit den Hullen (höör’ von 1957 bit 1998 tau Hamborg; schull mol jemmer Vörhoben, Deepwaterhoben waarn) inne Nord-West-Spitz, an de Münnen von de Oost.

Bi dat Kaspel un de Gemeen Balje höört von öllers ok en Reeg annere Öörd mit to. Dat sünd: Baljerdörp, Eggerkamp, Bredendiek, Elvdiek, Wetterdiek, Hollerdiek, Hünkenbüttel, Övelgünn, Süderdiek, Fulenhoff, Wisch, Nalje, Butendiek, Feldhoff, Hörn, Kohdamm, Neenhoff, Oostdiek, Möhlenwisch un Riddershusen un de Göder Riddershusen, Baljerhoff, Feldhoff, Wischhoff, Hörn, Olenwisch, Kükenbüttel, Baljerdörp un Rosenkranz. 

De Gemeen liggt in de Masch von de Ünnerelv. Dat Water ut dat Rebeed warrt över de Krummendieker Wettern, dat Wisch-Fulenhöver Fleet, dat Möhlenwischer Fleet, dat Itzwöörden-Hörner Fleet un den Olenwischer Priel na Süden na de Oost hen afföhrt. In dat grote Rebeed twüschen olen Elvdiek un ne’en Elvdiek in’n Noorden warrt dat Water över süüdlichen un nöördlichen Sielgraven afföhrt.

De Navergemenen sünd Krummendiek in’n Oosten, Öderquart in’n Süüdoosten, Kumbarg in’n Süden un Neehuus un Belen in’n Westen. Op dat annere Över von de Elv in’n Noorden doot de sleswig-holsteenschen Gemenen Niefelderkoog un Brunsbüttel liggen.

Wo auld dat Dörp is, weet nüms so recht, wohrschienlich is dat al ut dat 13. Johrhunnert. 
De Naam (in de verscheeden Tieden Balgha - Balghe – Ballie – Balje) kummt woll af von dat aulsassisch’ Woord „balko“, dat heit „Vörsprong“ in de Meent von „Landtung“.
Mennigwelk Lüüd glöövt ok an 'n Herkoomst von „-balje“ („Waschbalje“), schall 'n grauten Priel dörlaupen hebben.

De ole Lüchttoorn von Balje is 1904 boot worrn un de ne’e 1977.

De Oort weer vör 1885 Deel von dat Amt Freeborg un weer denn in’n Kreis Keden. 1932 is dat an’n Landkreis Stood kamen.

Balje is evangeelsch-luthersch präägt un billt mit de Marienkark en egen Kaspel.

För de Kathoolschen is de Hillig-Krüüz-Kark in Oterndörp tostännig.

Dat Wapen wiest op blauen Grund en gollen Karkenklock över en sülvern Schildfoot.

Dat Wapen kummt af von de ole Saag, dat de Baljers bi en Stormflood de Klock ut Bruunsbüttel klaut hebbt. Dat Dörp hett dat Wapen dör Erlass von dat Neddersassische Binnenministerium an’n 26. April 1948 kregen.

In Balje warrt jümmer an’n drüdden Advent op’n Dörpplatz bi de Kark Wiehnachtsmarkt fiert. Den eersten Wiehnachtsmarkt in Balje hett dat 2009 geven.

Balje hett en egene freewillige Füürwehr.

De Volksbank Keden hett in Balje in de Bahnhoffstraat 5 en Filiaal un de Kreisspoorkass Stood in de Bahnhoffstraat 24.

In Balje gifft dat de Grundschool Balje.




#Article 254: Samtgemeen Noordkeden (312 words)


De Samtgemeen Nordkeden is en Rebeetsverband in’n noord-westlichen Deel vun den Landkreis Stood. Se hett  un liggt an de Elv in’n noorden Deel von dat Land Keden, von Wischhoben bit Balje.

De Samtgemeen besteiht ut de Gemeenden Freiborg, Wischhoben, Oederquart, Krummendiek un Balje.

De Navers sünd de Gemeen Drochters in’n Süüdoosten, de Samtgemeen Hemmoor in’n Süden un de Samtgemeen Land Hadeln in’n Süüdwesten. Op dat annere Över von de Elv sünd de Navers dat Amt Marn-Land in’n Noordwesten, de Stadt Brunsbüttel in’n Noorden un dat Amt Wilstermasch in’n Noordoosten. Op en ganz lütt Enn in’n Oosten grenzt de Samtgemeen ok noch an dat Amt Horst-Hartshoorn.

De Samtgemeen hett sik an’n 1. Januar 1971 grünnt.

Dat Wapen vonn de Samtgemeen wiest op roden Grund op en grönen Schildfoot Marie in sülvern Kledaasch, mit gollen Kroon un Hillgenschien, mit en sülvern Bloom an en grönen Steel in de rechte Hand, de op en gollen Stohl sitt, un in ehren Arm dat Kinjees in sülvern Kledaasch un mit gollen Hillgenschien.

De Samtgemeenraat hett 21 Sitten. Blangen de 20 Liddmaten höört de Samtgemeenbörgermeester de Samtgemeenroot an.

Dat Amt von’n Samtgemeenbörgermeester weer bet to dat Enn von de Tweegleisigkeit 2001 ehrenamtlich. Siet 2001 is de Börgermeester in’t Hauptamt för de Verwaltung von de Samtgemeen tostännig.

Dat Amt von’n Samtgemeendirekter is 2001 mit dat Enn von de Tweegleisigkeit in dat Amt von’n hauptamtlichen Samtgemeenbörgermeester opgahn.

In de Samtgemeen Nordkeden gifft dat mehrstendeels de Bueree mit veel Aaftanbo un Veehweertschop.

De Fähr Wischhoben-Glückstadt is de eenzige Lenk för Autos över de Elv ünnerhalf vun Hamborg.

De Samtgemeen Noordkeden is Dreger von de Oberschool Noordkeden (Oberschool) in Freeborg un von de Grundscholen Balje, Freeborg un Wischhoben.

De Grundschool Öderquart hett mit dat Enn von dat Schooljohr 2013/2014 dichtmaakt, von wegen dat de Schöllertallen to dull dalgahn sünd.

Ans gifft dat as Förderschool de Astrid-Lindgren-School, för de de Landkreis Dreger is.




#Article 255: Knoppix (328 words)


Knoppix is een Live-CD. Klaus Knopper hett se maakt un aktualiseert ehr ok af un an. Knoppix is een Linux, dat op dat Debian-Systeem baseert. De grote Vördeel vun Knoppix is, dat keeneen sien eegen Fastplatt dorvör ännern mutt. Knoppix löppt op de mehrsten Rekners per CD. Kort naa't Booten vun CD is dat mööglich, een kompletten Rekner mit velen Anwendungen, Office, Internet-Programmen, Speelkraam, Multimedia, CD-Brenner un veel mehr goden Kraam ünner Linux to bruken, ahn dat to installeren. 

Klaus Knopper hett een grote Innovation maakt mit sienen Knoppix. Toeerst is dat, dat Knoppix sik an de vorhannenen Rekners anpassen deit und een ganzen Barg all kennt vun de Saken, de dor anbammeln und de Hardware sik sülvst installeert. En anner Geschicht is de Mengleer vun Software. Knoppix hett een fiene Mengleer ut aktuelle un stabeele Versionen vun Programmen. Dank sien transparente Datenkompreschoon passt op een reguläre CD mit 700 MB mehr as twee Gigabyte Software op.

Dat gifft veele annere Software un Live-CDs un veele Lüüd künnt de Vördelen vun Knoppix good bruken. Wieldat Knoppix  - as ook anner Linux-Distributschoons - Open-Source-Software is, kost dat nix, un jeedeen kann dat ut'n Internet rünnerladen un glieks legaal insetten. Knoppix is besünners davör schicklich, wenn een op een Rekner togriepen mutt, op den de Installaschon vun een anner Bedreefssystem tweigahn is: Wenn de Rekner met de Knoppix-CD löppt, kann enn op de Fastplatt togriepen un de Daten seekern, egaal, wat op de Maschien Windows, Linux/Unix oder wat anners instaleert is.

Aktuell is dat ok mööglich, Knoppix fast un ahn CD lopen to laten. Klaus Knopper harr dat nich vun Anfang an so plant - aber dat gifft vele, de dor no fraagt harren un so warrt dat Stück vör Stück optemeert.

Vundaag gifft dat sowat noch nich von CD. Wokeen Linux installeert hett, kann dat sülvig maken. Knoppix is översett un optemeert worrn in en poor Spraken und löppt mit KDE - wat dat nu ok in plattdütsch gifft.




#Article 256: Karl May (105 words)


Karl Friedrich May (* 25. Februar 1842 in Ernstthal; † 30. März 1912 in Radebeul; egentlich Carl Friedrich May) weer en düütschen Schriever ut Sassen.

He hett Böker schreven över den wilden Westen un ut den Orient (män nich blots). Sien best bekannte Helden weren Winnetou un Old Shatterhand in den Wilden Westen un Kara Ben Nemsi un Hadschi Halef Omar in den Orient.

Old Shatterhand un Kara Ben Nemsi weer he mal allselbens as Verteller der Döntjes. Vele Böker weren in Filmen ümsett, de „Karl-May-Filmen“, so vun 1920 bet 1968. De bekanntesten Speler weren Lex Barker as Old Shatterhand un Pierre Brice as Winnetou.




#Article 257: Theodor Storm (307 words)


Hans Theodor Woldsen Storm (* 14. September 1817 in Husum; † 4. Juli 1888 in Hademarschen) weer en düütschen Dichter.

De Familie vun sien Moder leev al siet Generatschonen in Husum. Dar un in Lübeck besoch he de School, studeer denn in Kiel un Berlin Juristeree. In Kiel weer he de Fründ vun Theodor un Tycho Mommsen, mit de tosamen he sleswig-holsteensche Sagen sammel. 1843 geven se dat Lederbook vun dree Frünnen herut. In dat glieke Jahr leet sik Storm in siene Vadderstadt as Rechtsanwalt dal un heiraad 1845 siene Kusine Constanze Esmarch († 1865).

Mit de domalige däänsche Regeren harr Storm kien Invernehmen, un darum verloor he 1852 sienen Posten. He treed in preußsche Deensten in, toeerst as Assessor in Potsdam un 1856 as Kreisrichter in Hilligenstadt. Aver sien Lengen na de Heimat vergung em in de Frööm nich. As Sleswig-Holsteen 1864 düütsch wurr, keem Storm foors na Husum torüch, wo he Landvogt wurr un 1866 de twete Ehe ingung mit Dorothea Jensen. 1867 wurr he Amtsrichter, un 1879 steeg he up to'n Amtsgerichtsraat. 1880 treed he in den Rauhstand un siedel um na Hademarschen. Dar sturv he an'n 4.Juli 1888.

Storm weer anfangs mehr Lyriker as Novellenschriever. In siene Gedichten spöört man siene sachte Natuur, vörnehme Slichtheit, fiene Lunen un höört sowat as liese Musik. Siene eenfache meloodsche Aart to Vertellen hett veel vun Levenslust, togliek aver ok vun Trorigkeit an sik. Dar is faken de Reed vun Verdreet mit de Leevde, vun versüümt Glück un verswegen Leed.

De fröhen Novellen sünd nich ümmer free vun Sentimentalität (Immensee). Laterhen sett sik denn mehr rejelle Düütlichkeit dör (Pole Poppenspäler), un dat Beste vun Storms Warken is de Novell Der Schimmelreiter (De Schimmelrieder), in de Minsch un Natuur mitnanner in'n Kamp staht.
Sien Urenkelin, Ingrid Bachér, is ok een Schrieversche.

De Schimmelrieder is ok op Platt rutkaamen:




#Article 258: Kultur (124 words)


Kultur (latiensch cultura, Pleeg (vun de Lief un de Geist), Landbau, ut colere, bebuen, (be)wahnen, plegen, ehren) is allens, wat vun de Minschen schapen is. Dat sünd Saken, as Warktüüch, obers ok vun de Minsch makte Ännern in de Natur un de geistigen Produkte vun de Minsch, as de Schrift un de Kunst, un ok de Organisatschoonsformen vun dat soziale Leven. De Begriep Kultur is no dem eng mit den Begriep Zivilisatschoon verwandt. De Begriep ward op de een Siet generell op de heele Minschheet anwandt, op de annere Siet obers ok tosamenfatend vun de Levensümständen vun en Ethnie oder Region oder vun en historschen Phaas.

In’n engeren Sinn fallt ünner Kultur de Rebeeten Spraak, Literatur, Historie, Religion, Ethik, Kunst, Weertschop, Wetenschop un Juristeree.




#Article 259: Revel (4864 words)


Revel (amtlich weer bit 1918 de hoochdüütsche Naam Reval, de in Düütschland ok hüdigendags noch bruukt warrt), in Eestnische Spraak Tallinn; öllere Naams : russisch Ревель = Rewel, sweedsch Lindanäs, däänsch Lyndanise) is de Hööftstadt vun Eestland. Se liggt bi 80 km in’n Süden vun Helsinki an de Oostsee.

De Naam „Revel“ kümmt vun den eestnischen Naam för de Landschop „Revele“ her. För de Borg un de Stadt Revel is düsse Naam denn later vun de Dänen un de Düütschen bruukt wurrn. De eestnische Naam „Tallinn“ schall herkamen vun „Taani-linn(a)“, wat in de Esten ehre Sprake „Däänsche Stadt“ oder „Däänsche Borg“ heten deit. Hüdigendags leevt dor bi 400.000 Inwahners. Revel is en ole Hansestadt.

De Geschicht vun Reval füng an mit en holten Borg up den hüdigen Dombarg. Dat warrt annahmen, dat sik vun de Midden vun dat 11. Johrhunnert ok en Hannelsplatz vun de Esten dor bi funnen hett. In düsse Tiet is ok de eerste Haven vun Revel anleggt wurrn. 

In dat Johr 1219 hett de däänsche König Waldemar II. de ole eestnische Borg up den Dombarg innahmen un hett ehr denn achterher an desülbige Steed nee upboot. He füng dor denn ok an un leet en Domkark boen för den Bischop vun Eestland. Düsse Bischop weer üm 1167 vun Däänmark insett wurrn, as de Dänen bigüngen un de Mission in Eestland bedreven. De Bischop vun Revel weer en Suffragan vun den Arzbischop vun Lund, wat in dat hüdige Sweden liggt. Däänmark konn de Borg avers nich lang verdeffendeern gegen de upsternaatschen Esten un gegen de Düütschen, de dor middewielen in dat Land streven döen. 1227 hett de Orden vun de Sweertbröder vun den Paapst Verlööv kregen, de Stadt intonehmen. Ut de Hand vun den Paapst sien Statthöller in Eestland kreeg de Orden de Borg un en groten Deel vun dat hüdige Eestland to’n Verwalten. 

Later lehn de Orden dat af un woll de Borg un sien Land nich wedder an den Paapst sien Legaten torüchgeven. Dor güng denn foorts de däänsche König bi un meen, Revel un Eestland weern sien. 1236 is de Orden in en Nedderlaag gegen en Armee ut Litauen meist tonichte maakt wurrn. Dor streev he denn an, sik foorts mit den Düütschen Orden tohopen to sluten. De Paapst stimm bloß to, weil he dor Revel för kreeg. So hefft sik 1237 de Sweertbröderorden un de Düütsche Orden tohopenslaten un de Stadt Revel keem 1238 wedder an den König vun Däänmark. Dor is Revel denn to’n eersten Mol en „civitas“ (en Stadt) bi nömmt wurrn. Bit 1346 bleev Revel denn bi Däänmark un de Stadt is in düsse Tied fix grötter wurrn un mit de ganze Weertschop güng dat vöran. 1248 geev de König ehr dat Lüübsche Stadtrecht. Dat scholl denn bit 1865 gellen. Man düt Stadtrecht goll bloß in de ünnere Stadt un nich up den Dombarg. Stadt (ünner den Dombarg) un Dombarg weern al twee ünnerscheedliche  Rechtskörperschaften. Mit de Tiet kreeg de Stadt allerhand Privilegen un so weer se vun den Herrn vun dat Land meist ganz unafhängig. In de Hansetieden is in Revel Middelnedderdüütsch snackt wurrn un noch hüdigendags sünd dor allerhand Denkmolen un Schriften in düsse Sprake to sehn. Bit 1889 is de Amtsspraak denn Hoochdüütsch ween. Denn treed Russ’sch an siene Steed. 

Revel stünn dormols ünner den Dään, man in de Stadt hefft doch de Düütschen dat Seggen harrt. Mit de Hanse geev dat fix en goden Kuntakt. Vun 1252 af an seeg Revel dat so, dat de Stadt na de Hanse mit tohöörn dö. Vun 1285 af an gifft dat dor ok Urkunnen över. Wichtig weer, dat de däänsche König 1294 Verlööv geev, dat all düütsche Kooplüde bit na Nowgorod un Narva henreisen dröffen. Dor weer Revel denn en Knotenpunkt för de Hanse ehren Hannel an de Oostsee mit wurrn.

Na dat de grote Upstand vun de Eesten mit Hölp vun den Düütschen Orden dalslahn weer, hett de däänsche König 1346 siene Vasallen in Eestland free geven. He verköff siene Rechten an Noord-Eestland an den Düütschen Orden. Revel harr sik in dat Johr tovören just al de olen Rechten un en Reeg vun nee Rechten dorto vun den däänschen König toseggen laten. Nu leet ok de Orden as nee Lehnsherr al Privilegen bestahn un, wat dat Recht angüng, stünn dat mit de Stadt in düsse Tied vun’n Övergang noch beter, as vördem. 
Revel höör to dat „Livlannsch Drüddel“ vun de Hanse to un kreeg 1346 tohopen mit Riga un mit Pernau dat Stapelrecht. Dat bedüüd, dat al Kooplüde, de mit Russland Hannel drepen döen, en vun düsse dree Städer anlopen mössen un dor in en Tied vun dree bit acht Dage jem ehr Waren up’n Markt anbeden mössen. Mit den freen Hannel in de Stadt weer dat nu ut un de Reveler Kooplüde kregen ganz exklusive Hannelsrechten. Visby, wat bit dorhen de wichtigste Stadt för den Hannel in de Oostsee weer, konn sik nich wedder verholen, as de däänsche König ehr 1361 utplünnern dö un as dat achterher noch Krieg över en Reeg vun Johren hen geev. As ok noch de Vitalienbröder ut de Oostsee verdreven weern, dor weer Revel miteens de wichtigste Stadt vun de Hanse ehrn Hannel in de Oostsee. 

Mit den Hannel mit Russland güngdat  avers nich ummer leifig voran. De Russen  ut Moskau grepen an un 1471 weer denn keen Hannel mit Nowgorod mehr mööglich. 1478 hefft de Moskauer denn ok Nowgorod innahmen, wat bit dorhen en unafhängig Förstendom weer. Dat Grootförstendom Moskau weer ok in’n Krieg mit Livland. Dor geev dat ja nu en gemeensame Grenz mit. 1481 grepen de Moskauer Livland an un de ganzen Flüchtlingen, de na Revel rinströmen döen, bröchen de Pest mit sik. Ok in de Johren 1464, 1495/96 un 1519/20 is de Pest in de Stadt utbraken. Na en korte Tiet, wo Freden weer un wo dat Kontor vun Nowgorod eerst wedder upmaakt un denn doch wedder slaten wurrn is, geev dat in de Johren 1501-1503 en Kriegstog vun den Düütschen Orden gegen Moskau. De güng goot vöran un amenne is en Freden slaten wurrn, de hett bit 1558 holen. 

De Kriegen gegen de Russen ut Mopskau bröchen dat mit sik, dat dat mit de Weertschop in Livland un ok in Revel duchtig bargdal güng. Ok mit de Inwahners is dat veel weniger wurrn. 1514  keem denn avers vun’n Neen en Hannel vun Revel un Derpt mit Nowgorod tostanne un mit de Weertschop leep dat nu wedder beter. In dat 16. Johrhunnert leven in Revel bi 5.000-7.000 Inwahners. 

De Reformatschoon keem al 1523/24 na Revel. In’n Juli 1524 versammeln sik Vertreder vun de Städer un de Ridders ut ganz Livland in dat Raathuus to Revel un beslaten, dat se vun nu af an bi de protestantsche Lehr blieven wullen un dat se düsse Lehr ok ünner all Ümstänn verdeffendeern wullen. In’n September vun datsülbige Johr is dat denn ok to en Billerstorm kamen. Dor is in dree Karken allens, wo se mit utstaffeert weern, bi to Dutt kamen. Man al an’n neegsten Dag konn de Stadt ehr Raat de Ordnung wedder herstellen un sorg ok dorför, dat allens, wat ut de Karken wegnahmen wurrn weer, wedder torüchbröcht weern möss. 

Allens tohopen kann een seggen, dat bi de Reformatschoon in Livland un ok in Revel keen Bloot vergaten wurrn is. An’n 9. September 1525 is de nee Lehr in Revel „amtlich“ wurrn. Dormols hett de Raat, tohopen mit de Gillen, en nee, luthersche Karkenordnung rutgahn laten. 1549 kreeg de Olaikark en gootschen Toorn, de weer 159 m hooch. To düsse Tied weer dat en unbannige Hööchde. Bit he 1629 afbrennt weer, is he dat hööchste Bowark in de ganze Welt ween. In’t 19. Johrhunnert is de Toorn wedder upboot wurrn. Vun dor af an is he 123,7 m hooch.

Den Rest vun de Tiet vun den Düütschen Orden geev dat binnen ut buten allerhand Striet. In de Johren 1558 – 1568 kreeg Moskau bi siene Angreep in Livland den Düütschen Orden ünner. Vor de Doren vun Revel keem dat 1561 to dat Scharmutzel bi den Barg Jerusalem. Dor hefft de Rieders vun de „Bröder vun de Swarten Hööften“ gegen en russischen Trupp Suldaten wunnen un de Russen vun Revel wegjaagt. Man amenne weer dat mit den Düütschen Orden vorbi un Revel krööp bi Sweden unner de Flunken. Bit an dat Enne vun den Groten Nordischen Krieg in dat Johr 1710 bleven nu de Sweden de Herren in Revel. In düsse Johren weer Revel de tweetgröttste Stadt in Sweden. De Sweden hefft mit de Johren de Düütschen ehre Sunnerrechten in de Stadt to’n Deel wegnahmen, man nich so wiet, as de Esten dat woll hofft harrn. 1631 is in Revel dat eerste Gymnasium grünnt wurrn. 1684 hett dat en groten Brand up den Dombarg geven un na de grote Pest vun 1710 leven bloß noch 2.000 Inwahners in de Stadt. 

Vunwegen den Groten Nordischen krieg keem Revel 1710 na Russland. Peter de Grote hett de olen düütschen Raatsgeslechter heel un deel wedder up jem ehren Platz sett, man in de neegsten twee Johrhunnerten sünd de Rechten vun de Stadtregeern een na’n annern wegnahmen wurrn. 

An’n 14. Februar 1918 is de sülvstännige Republik Eestland utropen wurrn. Revel kreeg nu den offiziellen Naam „Tallinn“. De Stadt is Hööftstadt vun de nee Republik wurrn. Vör de Unafhängigkeit geev dat avers eerst den Eestnischen Freeheitskrieg (1918-1920). Düsse Krieg is denn dör den Freden vun Derpt afslaten wurrn un de Sowjetunion hett Eestland sien Unafhängigkeit vun dor af an eerst mol gellen laten. 

In en geheem Tosatzprotokoll to’n Düütsch-Sowjetschen Verdrag in’n August 1939 harrn Hitler un Stalin afmaakt, dat de Sowjetunion Eestland un de annern Staten in dat Baltikum innehmen scholl. Dorför scholl de Sowjetunion denn still holen, wenn Düütschland Polen angriepen dö. De düütsch-baltischen Inwahners schollen, so harr Hitler dat vörsehn, in Polen in den Warthegau ansiedelt weern. Se mössen ehre ole Heimat verlaten. Dor weer de Geschicht vun de Düütschbalten, de hunnerte vun Johren duert harr, miteens mit to Enne. In’n Juni 1940 nehm de Sowjetunion Eestland in un leet vun en nee Regeern, de se süms insett harr, de Eestnische SSR utropen. Dat bedüüd, dat dat Land sien Unafhängigkeit verlaren harr un en Deelstaat vun de USSR wurrn weer. Hööftstadt bleev avers Tallinn. Nu güng dat los mit de eersten Deportatschonen vun de eestnischen Inwahners, besunners vun de, de in de Kultur un in de Politik wat to bestellen harrn. Se kemen na Sibirien un na Noordrussland hen. De Sowjets hefft denn Terror in dat Land utöövt- toeerst 1940 un denn wedder 1944/45. Bi 6,6% vun all Esten sünd in düsse Johren an’e Kant maakt wurrn un bi 6% mössen tominnst för 10 Johr na Sibirien.

 
An’n 9. März 1944 geev dat en swaren sowjetschen Luftangreep. 11% vun de Ooltstadt sünd dor bi in Dutt gahn un 600 Lüde sünd ümkamen. An’t Enne vun dat Johr 1944 mössen de Dütschen utbüxen un de Sowjets sünd wedder in Revel inmarscheert. 

Mit de Weertschop güng dat eerst mol düchtig bargdal. In Eestland sünd al de Staatsbedrieven, de nix afsmeten, dicht maakt wurrn. Man mit de Tied keem de Weertschop denn wedder in Fohrt. Hüdigendags sütt dat beter ut, as jemols vördem. De olen Hüser in de Ooltstadt sünd to’n groten Deel wedder up Schick bröcht wurrn, direktemang vör de Stadtmuern sünd grote un smucke Hoochhüser ut Glas un Beton boot wurrn un in Peetri in’n Süden vun Revel sünd in en vörmolig Moor Een- un Mehrfamilienhüser boot wurrn. De Priesen för de neen Immobilien sünd nich minner hooch, as in’n Westen vun Europa.

An’t Enne vun’t Johr 2007 geev dat in Revel oorntlichen Krawall. Jugendliche, de tomeist ut russische Familien afstammen döen, maken Lawei un plünnern dorbi ok Geschäften. So wat harr dat siet dat Enne vun de Sowietunion noch nich geven. Dor weer dat to kamen, as de eestnischen Behörden an’n 27. April en Denkmol för de Rode Armee vun sien Platz in’t Stadtzentrum hefft ümsetten laten up en Militär-Begräffnisplatz wieder buten. 

Bit 1877 weern de „Dombarg“ un de „Unnerstadt“ twee sülvstännige Städer. Jede harr ehre egene Verwaltung un ehre egenen Gerichten.
Up den „Dombarg“ seten fröher de Bischop, den Landsherrn sien Stellvertreder,  de Vertreder vun den Düütschen Orden un de Vertreder vun de Ridders. Bit up den hüdigen Dag liggt hier de Gewalt vun den Staat. Hier sitt de Rieksdag vun Eestland un hier sitt ok de Regeerung. De Dombarg liggt 48 m över de Unnerstadt. 

Wenn een dat vun de Historie bekieken deit, denn is de Unnerstadt de egentliche „Stadt Revel“. Hier leev fröher de gröttste Deel vun de Inwahners, vun Handwarkers un Kooplüde. Gegen den Landsherrn över weer de Unnerstadt unafhängig. Bloß lüttje Summen an Tins un Pacht mössen an den Düütschen Orden betahlt weern un wenn de Landsherr in de Stadt intehn wull, denn so möss de Stadt em „huldigen“. Bi Rechtsfragen wenn Revel sik an Lübeck.

De Bischop weer bloß en Karkenherr un harr anners nix to Seggen. Em höör nich dat ganze Land to, man bloß en Reeg vun Göder. Vunwegen dat Lüübsche Recht weer he ok in sien geistlich Amt vun de Stadt Revel afhängig. He weer den Arzbischop vun Lund sien Suffragan. Dat Domkapitel weer baven alle Maten lüttsch. Bloß veer Domherren hören dor to. Dat Kapitel nömm bloß en Reeg vun Dörper üm Revel rüm sien Egen un kreeg ok noch en beten wat ut frame Stiftungen. Blangen den Dom, den Seet vun den Düütschen Orden in dat Slott un de Unnerkünft vun allerhand Ridders weern up den Dombarg bloß wenig Handwarkers un Deners to finnen. 

De Unnerstadt weer nich besunners groot. Vun Noord na Süden to weern dat man bloß bi 1 km an de längste Steed. Dorbi weer se bloß minner, as 700 m breet. Dorför leven dor avers denn doch en ganze Masse Minschen. Ut de Tied vun den Düütschen Orden gifft dat keen Listen mit Inwahners vun de ganze Stadt, man dat finnt sik doch en Schootregister (Stüerlist) ut dat Johr 1538. Dor staht bi 800 Lüde in. Vergleken mit latere Tieden kann man denn woll annehmen, dat in düsse Johren bi 5.000 Inwahners in de ganze Stadt leevt hefft. För de Domstadt gifft dat dat „Wackenbook“ ut 1575. Mit Hölp vun düt Book kann en vermoden, dat bi 1.000 Minschen in de Domstadt leven döen. Dorto warrt annahmen, dat in de eerste Hälft vun dat 16. Johrhunnert bi 700 Lüde vör de Doren vun de Stadt leven. Alltohopen sünd dat denn bi 6.700 Inwahners. 

Ut noch fröhere Tieden gifft dat en Schootlist ut dat Johr 1372 mit 650 Schootplichtigen. Wenn een dat hoochreken will, denn kümmt he up alltohopen bi 5.000 Inwahners in Domstadt un Unnerstadt. Dor weer Revel en vun de middelgroten Städer in Europa mit, ganz to verglieken mit Chöttingen, Hilmessen oder Stockholm, man lang nich so groot as Bremen, Lübeck, Nürnbarg oder Danzig, wo dormols al bi 20.000 Lüde leven döen un eerst recht nich so groot as de Grootstäder Köln, Wien oder Prag mit bi 40.000 Inwahners. 

De meisten Inwahners vun Revel weern Düütsche. Wenn se nich in Revel baren weern, sünd se ut dat Riek dorhen tagen. In de Hansetieden geev dat allerhand Familien, de harrn to de glieke Tied Liddmaten in Revel, Lübeck un annere Hansestäder. As de Reveler Börgernaams ut dat 14. Johrhunnert unnersocht wurrn sünd, dor is bi rutkamen, dat en ganze Reeg vun düsse Naams ut de Gegenden an den Rhien un Westfalen herkaamt un de annere grote Grupp ut ganz Noorddüütschland. 

Bi dat soziale Leven in de Stadt speel natüürlich de Verwandschup un ok de Naberschup en grote Rull, man bannig wichtig weern ok de Handwarker-Ämter, de dree Koopmanns-Gillen un de „Bröder vun de Swarten Hööften“. De Gillen heten „Kinner- oder Grote Gill“, „Kanutigill“ (Knut siene Gill) un „Olaigill“ (Olaf siene Gill). Gräffniss un Hochtieden sünd in düsse Korporatschonen tohopen utricht wurrn, dat geev allerhand Danz un Ball, grote Mahltieden sünd fiert wurrn un Regeln för dat Leven vun de Liddmaten sünd ok upstellt wurrn. De Gillen hefft egen Altoren bi de Karken unnerholen un ok Spiese för de Armen tostanne bröcht. 

En groden Unnerscheed in Revel möök dat ut, wo een vun afstammen dö. Dat geev dree grote „Natschonen“ in Revel: De Düütschen, de Sweden un de Eesten. De Eesten hefft dormols tomeist den Naam „Undüütsche“ kregen. Na de Schootlist vun 1538 seeg dat so ut: En föffte Deel vun de schootplichtigen Inwahners weern Sweden, un vun de annern veer Föfftel weern to de Hälft Eesten un Düütsche. De ganze Böverschicht weern Düütsche un vun de Middelschicht weern dat mehr as de Hälft. De Ünnerschicht weern to’n groten Deel Eesten, denn noch en Reeg Sweden un bloß hen un wenn mol en Düütschen. 

Wo dat up’n Dombarg utsehn hett, kann een nich so genau seggen. In de Swedentied weern dor allerhand Sweden bi, man dat kann angahn, dat dat Düütsche ween sünd, de unner den Sweden bloß jem ehrn Naam sweedsch schreven hefft, ok vunwegen de Karrier.

De beiden Kaspelen in de Unnerstadt kaamt vun twee verscheden Ortsdelen her. De Stadtdeel in’n Süden mit den „Olen Markt“ un de Straten, de dor vun afgaht, weer woll al en eestnischen Hannelsplatz. He is later vun de 200 Kooplüde övernahmen wurrn, de in dat Land ropen wurrn sünd. De Kark, de för düssen Stadtdeel tostännig weer, weer „St. Nikolai“ (eestn. „Niguliste“). De ehr Naam is dat eerste Mol in en Urkunn ut dat Johr 1316 to lesen. Wiss is se vun düütsche Kooplüde grünnt wurrn, wohrschienlich al  in de tweete Hälft vun dat 13. Johrhunnert. As dat ok in annere Hansestäder begäng weer, hett se den Naam vun den Sünnerklaas kregen, wat de Patron vun de Seefohrers weer. 

De nöördliche Stadtdeel, de sik lang hentrecken deit liggt langs de „Langstraten“. Dat weer de Straat vun den Dombarg na’n Haben. In düsse Gegend wahnen fröher besunners Kooplüde ut Russland un Sweden. De Kark in’n Norden vun de Stadt is „St. Olai“. De ehr Naam is dat eerste Mol to lesen in dat Johr 1267. Wannehr se grünnt wurrn is, kann een avers nich seggen. Dat warrt annahmen, dat se vun den König vun Däänmark oder vun sweedsche Kooplüde grünnt wurrn is. Ehrn Naam hett se vun den König Olav II. vun Norwegen, de later hillig spraken wurrn is. Na den groten Brand vun 1433 is de Kark an de Stadt övergahn. Nich wiet af vun St. Olai stünn ok en russische Kark, wat ok as Henwies ankeken weern kann, dat dormols allerhand Frömden in düssen Stadtdeel wahnen döen. De Königin Margarethe I. vun Däänmark hett 1265 den Befehl geven, üm beide Stadtdelen en Muer to boen un jem so tohopen to fögen. 

Binnen de Stadtmuer hett dat twee Kloosters geven. Dat een höör na de Dominikaners to, dat annere na de Zisterzienserschen. Dat Dominikanerklooster weer „St. Katharina“ un stünn up den Dombarg. Dor is dat woll 1229 grünnt wurrn. De Börgers müchen dat Klooster woll lieden un hefft em jummers allerhand Schenkungen un Stiftungen tokamen laten. Eerst in de Tied vun de Reformatschoon mössen de Mönken de Stadt 1523 verlaten. 

Dat Klooster vun de Zisterzienserschen is woll 1249 vun’n däänschen König grünnt wurrn. Düt Klooster hett vun’n König allerhand Privilegien kregen un nehm besunners Döchter ut den Adel up. Na de Reformatschoon is dat umwannelt wurrn in en Anstalt to’n Uptehn vun junge Deerns. 

Blangen de Kloosters in de Stadt geev dat ok noch Hööf, de to Kloosters buten Revel tohören döen. Dor geev dat den Hoff vun de Zisteziensers ut Dünamünn (Padis) un direkt blangenan de Hoff vun de Zisterziensers ut Klooster Roma up Gotland. Gegen düssen Hoff över weer de Zisterzienser ut Falkenau bi Derpt ehr Hoff to finnen. 

Buten de Stadtmuer stünn de „Barbarakapell“, de höör to St. Nikolai to un in woll in de eerste Hälft vun dat 14. Johrhunnert boot wurrn. Dor weer en Karkhoff bi. De Kapell is wohrschienlich bi de Belagerung vun de Russen 1570/71 in Dutt maakt wurrn. Bavenhen hett dat bi’n Haben noch de „Gertrudenkapell“ geven, up den „Tönnisbarg“ de „Antoniuskapell“ un bi Mariendal (Pirita) dat Klooster „St. Brigitten“.

In Revel sitt dat Konsistorium un de Arzbischop vun de Eestnische Evangeelsch-Luthersche Kark. Ok de Apostoolsche Administratur vun Eestland is dor ansiedelt. De gröttste Deel vun de Esten sünd hüdigendags ohn Konfession. Vun de Esten, de en Kark tohören doot, sünd de meisten (bi 16 %) Evangeelsch-Luthersch.

Noch hüdigendags kann een sik de schöne Ooltstadt ut dat Middelöller, mit Stadtmuer un allerhand Toorns ankieken. 1997 is de Ooltstadt vun de UNESCO to’n Weltkulturarv verklaart wurrn. 

De Stadt ehr Zentrum is de Raatguusplatz (eestn.: Raekoja plats). Dor steiht dat gootsche Raathuus ut dat 13. Johrhunnert tohopen mit annere staatsche Bowarken. 

Gegen dat Raathuus över finnt sik de Raatsaftheek (eestn.: Raeapteek). Vun ehr is to’n eersten Mol in en Urkunn ut 1422 wat to lesen. De Aftheek is dormit een vun de beiden öllsten Aftheken in Europa, de dat hüdigendags noch gifft (de annere steiht in Dubrovnik). 

Ganz wat Besunners is de Stadtmuer. In dat Middelöller weer Revel en vun de Städer mit de besten Muer- un Schutzwarken an de ganze Oostsee. Mit den Bo güng dat in de 2. Hälft vun dat 13. Johrhunnert los. Bi 300 Johre lang is dor denn an arbeit’ wurrn. Vunwegen dat de Stormwapen jummers beter toslahn konnen, mössen de Muern ok jummers beter weern. Amenne weer de Muer 2,35 km lang, 13-16 m hooch un 2-3 m dick. Över 40 Toorns hören dor to. Hüdigendags staht noch 1,85 km vun de Muer un 26 Toorns. Dormank de „Dicke Margarethe“, de 25 m dick is. Fröher stünn düsse Kanonentoorn direkt an de See. Hüdigendags is dor dat „Eestnisch Seefohrtsmuseum“ in. Ankieken schall een sik ok den „Kiek in de Köök“, en vörmoligen Kanonentoorn ut dat 15. Johrhunnert, wat fröher mol de stärkste Kanonentoorn in dat ganze Baltikum weer. Bit up den hüdigen Dag driggt he sien plattdüütschen Naam. 

De „Domkark“ liggt an’n Karkplatz. Acht ole Straten krüüzt sik dor. Se is de Jumfer Maria toegent. Mit den Bo güng dat in dat 13. Johrhunnert los. So is dat en vun de Stadt ehre öllsten Karken. In dat 14. Johrhunnert is se na dat Vörbild vun de Karken up Gotland umboot wurrn to en Basilika mit dree Scheep in den Stil vun de Gotik. De Gotik vun Revel warrt „Kalksteengotik“ nömmt. 1684 hett dat en groten Brand geven, dor is meist allens, wat in de  Kark weer, bi verbrennt. Hüdigendags is dor dat Interieur üm barock. 107 Epitaphen mit Wapen vun den baltendüütschen Adel finnt sik dor noch un ok allerhand Graffsteden vun bekantte Lüde. Dor liggt Pontus de la Gardie, de Heerföhrer vun de Sweden in den Livlännschen Krieg, un ok de beröhmte Admiral, Weltümseiler un Updecker Adam Johann von Krusenstern. Bavenhen roht in düsse Kark Admiral Samuel Greigh ut Schottland, de veel Slachten för Katharina de Grote wunnen hett un noch en Barg annere Lüde. Dat gifft twee Familienlogen ut dat 18. Johrhunnert, en vun de Familie vun Patkul un en vun de Familie Manteuffel. De Orgel vun Friedrich Ladegast is later vun de Orgelboers vun de Firma Sauer verbetert wurrn. Hüdigendags höört de Domkark to en luthersche Gemeende mit bi 600 Liddmaten. 

De St.Nikolaikark (eestn.: Niguliste kirik) is en Steenkark ut de late Gotik. Dat lohnt sik, den Altar vun den Meester Hermen Rode ut Lübeck ut dat Johr 1481 an to kieken un ok den beröhmten „Dodendanz“ vun Bernt Notke, de ok ut Lübeck weer. De Nikolaikark weer en „Koopmannskark“, so, as de dat in dat 13. Johrhunnert faken geven hett (Up’n Karken-Böhn weern Waren lagert). Vun dat 15. Johrhunnert af an is se ümboot wurrn to en Basilika, so as dat dormols „modern“ weer. In den „Billerstorm“ to de Tied vun de Reformatschoon hett se as eenzigst Kark vun Revel keen Schaden nahmen. Bi en Bombenangreep 1944 is se to’n groten Deel in’e Merse ween, man na’n Krieg wedder herricht’ wurrn. Hüdigendags höört dor keen Gemeende mehr to, man de Kark deent as Museum un för Kunzerten. 

De Hillgengeistkark (eestn.: Püha Vaimu kirik) is in dat 14. Johrhunnert as Kapell för dat Hillgengeist-Armenspital boot wurrn. Se hett ok as den Raat siene Kapelle deent. Dor gifft dat en Flögelaltor ut dat late Middelöller in. Snittjert hett em de Lübecker Meester Harmen Rode. Ok en Klock ut dat 17. Johrhunnert finnt sik dor. Maakt hett de de Meester Christian Ackermann.

De Olaikark (eestn.: Oleviste kirik) hett ehren Naam vun den König Olaf II. ut Norwegen. He hett sik dorachter klemmt, dat de Norden vun Europa na dat Christendom keem. Düsse Kark is in dat 13. Johrhunnert to’n eersten Mol in en Urkunn nömmt wurrn.

De russisch-orthodoxe Alexander-Newski-Kathedraal up den Dombarg, nich wiet af vun Domkark un Slott, is vun 1894-1900 boot wurrn, as de Russen Eestland siene Egenaart wegnehmen wullen un dat ganze Land russisch maken wullen. Siene Toorns sünd wiethen to sehn. 

Vun de „Borg up den Dombarg“ (eestn. Toompea loss) ut dat Middelöller staht bloß noch de Muern in’n Noorden un in’n Westen un dree Toorns, dormank de „Lange Hermann“ (eestn.: „Pikk Hermann“), de in dat 14. Johrhunnert boot wurrn is. In dat 15. Johrhunnert hefft se em noch mol 10 m höger maakt, so, dat he nu bi 50 m hett. As Eestland 1918 vun dat Zarenriek loskamen is, hefft se up düssen Toorn to’n eersten Mol de blau-swart-witte Fahn uptagen. 1940 hefft de Sowjets de rode Fahn an ehre Steed sett. 1989 is denn wedder de eestnische Fahn uptagen wurrn un dat passeert hüdigendags jeden Dag, wenn de Sunne upgeiht. Geiht se unner, warrt ok de Fahn streken. 

Blangen den Toorn finnt sik dat smucke Slott, dat in de olen Borgmuern rinboot wurrn is. Besunners in de Tied vun Katharina de Grote is dor veel an arbeit’ wurrn. Hüdigendags sitt dor dat Parlament un de Regeern. 

In de Unnerstadt steiht dat Swartenhööften-Huus, wat vun 1531 af an dat Huus vun de Bröder vun de Swarten Hööften ween is. 

An’n nöördlichen Rand vun de Ooltstadt steiht blangen de „Dicke Margreth“ en Denkmol föhr dat Fährschipp „Estonia“, dat an’n 28. September 1994 up de Oostsee unnergahn is. Up en swarten Granitsteen staht de Naams vun all, de dormols verdrunken sünd. 

An’n Rand vun Reval steiht dat Slott Katharinendal (eestn. „Kadriorg“), wat as en Summerresidenz vun de Kaiserin vun Russland boot wurrn is. 

Revel sien düütschen Karkhoff „Tegelskoppel“ (eestn. „Kopli Kalmistu“) un de Fischerkarkhoff up de „Fischermai“ kann een sik hüdigendags nich mehr ankieken. De düütsche Karkhoff hett up de Halfinsel mit sülbigen Naam in’n Noorden vun de Ooltstadt legen. Werner Bergengruen hett dor en Reeg vun siene Vertellen spelen laten. Beide Karkhööv sünd in de 1960er Johren umwannelt wurrn in Parks. De Muern dor umto finnt sik noch un ok de Bööm, man al Graffsteene sünd wegnahmen wurrn. Bi den Fischerkarkhoff „Kalamaia Kalmistu“ is annerlest dat grote Door to’n Ingang wedder upboot wurrn un dor steiht ok en Inschrift mit Henwies up den Karkhoff up. Man vun den düütschen Karkhoff finnt sik nix mehr. Bloß, wenn een up ole Stadtplaans nakieken un de mit nee Plaans verglieken deit, kann een den Karkhoff siene Steed rutfinnen. 

An’n besten utkieken över Revel kann een vun den Feernsehtoorn (eestn. „Teletorn“) mit en Kiekut-Plattform un en Restaurant. Vunwegen dat dat dor mit de Sekerheit nich to’n besten steiht, is dat Restaurant upstunns avers dicht maakt. 

In de Oolstadt gifft dat besunners Ladens mit Tüdelkraams för Touristen, Krööge un Eethüser un Ladens för Kledaasch. Bannig veel Barnsteen warrt ok verköfft, to’n Deel in gode Qualität. Bavenhen finnt sik eestnisch Kunsthandwark. In de nee City dicht unner de Ooltstadt liggt de groten Inkoopshüser „Viru Keskus“ un „Kaubamaja“. Dor gifft dat en ganze Reeg vun Ladens mit Kledaasch, Sportartikels, Schohwark, dorto Cafés un en groten Supermarkt. Alkohol draff dor in’n Momang bloß bit Klock 8 an’n Avend verköfft weern, ofschoonst de Supermarkt bit Klock 23 open is. De Geschäften sünd in Revel ok Sönndags open. Dat gröttste Inkoopszentrum vun Eestland heet „Ülemiste“. Dor kummt en mit’n Trolleybus vun de Binnenstadt in bi 10 min hen. Besunners Besökers ut Finnland kaamt geern na Revel to’n Inkopen. It jem ehr Snellfähren bruukt se vun Helsinki ut bloß 80 min. 

In de Oolstadt gifft dat en ganzen Barg vun Eethüser un Kröög mit Beergoorns, besunners rund üm den Markt rüm. Veel maakt se dor een up ole Hansestadt un staffeert jem ehr Personal na dat Middelöller ut.

Revel is en wichtigen Oostseehaben. Vun dor ut föhrt de Fährscheepe na Helsinki, Stockholm, Åland, St. Petersborg un wedder retour. De internatschonale Flegerhaben Tallinn Airport is bloß veer km vun dat Stadtzentrum weg. Vun’n März 2008 af an fleegt ok regelmotig wedder Hubschraubers vun Revel na Helsinki.  

De Iesenbahn föhrt in russisch Breetspoor. Veel Verkehr gifft dat dor avers nich mit. Na dat Utland kann een bloß na Moskau un St. Petersborg föhren. De Verkehr na de annern Städer in Eestland un na dat Utland warrt to’n groten Deel mit Linienbus tostanne bröcht. Vörnahmen hefft se sik avers dat Projekt vun en Hoochtempobahn mit Naam Rail Baltica.  

In de Stadt gifft dat veer Stratenbahnlinien, acht Trolleybuslinien un en ganze Reeg vun normole Buslinien. 

In Revel finnt sik düsse Inrichtungen för de Bildung:

Annere Warken

Up Platt is nix över Revel rutkamen.




#Article 260: Land Keden (136 words)


Keden () is dat Land an’e Süüdsiet vun’e Neddern Elv, vun Stood bet an dennen Hullen an de Münnen vun’e Oost.

Dat mehrste is Maschland, man höört ok ’n recht groot Deel Moorland to, dat Kedener Moor.

De Ünnerdelen von Noordkeden un Süüdkeden is all von ole Tieden her ween; tau wöör Noordkeden noch’n Eiland.

Dat lütt’ Land hett ’n bewegte Geschicht: na de Markgrafen vun Stood un jemehr Arger mit de Wikingers tümmeln sik dor de Arzbischop vun Bremen, de Sweedschen, de Däänschen, de Hannöberschen Welpen, Napoleon un denn de Preußen.
Man de Kedeners leten sik ne so gau ünnerkriegen:

Luneberg Mushard (Anno 1708)

Twüschendör harrn’s jümmer weller grote Stormfloten; in Sünnerheit de so benoomte „Wiehnachtsfloot vun 1717“ un de Februarfloot vun 1825. Opletzt güng bi de Stormfloot von 1962 dat Water över de Dieken.




#Article 261: Kruutsand (197 words)


Kruutsand is de gröttst’ Insel in de Elv und höört to de Gemeen Drochters.

Se reckt von Wischhoben bit no Drochters; dor geiht dat över in dennen Otelersand.
No de Noord is de Grenz dicht bi dat Hauptfohrwater von de Elv, in dennen Süüd’ is de Süderelv de Kant.

En lütt Stück von de Insel is as Reet- un Waterflach Kruutsand en Naturschuulrebeed.

De Naveröörd sünd Drochters in’n Süden, Nindörp un Doornbusch in’n Süüdwesten, Neeland in’n Westen, Wischhoben un Hamelwöörden in’n Noordwesten un op de anner Sied von de Elv Glückstadt in’n Noordoosten, Bielenbarg in’n Oosten un Kollmar in’n Süüdoosten (de all in’n Kreis Steenborg).

Dat Eiland kummt 1575 as Krutsand toeerst in de Oorkunnen vör. Lüüd hebbt dor aver eerst von de Tied so üm un bi 1620 af an leevt. De Hüüs stünnen op Worten, kumplett indiekt worrn is Kruutsand eerst 1976.

De Oort weer vör 1885 Deel von dat Amt Freeborg un weer denn in’n Kreis Keden. 1932 is dat an’n Landkreis Stood kamen.

De fröher egenstännige Gemeend Kruutsand is an’n 1. April 1936 to de Gemeen Drochters kamen.

In’n Eersten Weltkrieg sünd 54 Soldaten ut Kruutsand fullen oder vermisst un in’n Tweten 33




#Article 262: Wiehnachtsfloot (303 words)


De grote Wiehnachtsfloot von 24. op 25. Dezember 1717 hett in aall de Maschlannen von Holland bit Hamborg Stücker wat 10.000 Minschen jemehr Leeven köst’ un Noot un Elend över jem brocht.

In de Folgejoorn geev dat jümmer weller ungewöhnlig hoge Stormfloten, und all dat alleen möök de Lüüd anne Küsten dat swoor, de von’n Water tweislogen Dieken weller bi de Reeg to bringen. Besünners mit de Flood an’n 25. Februar 1718 hett datwedder swore Schadens geven, denn de Dieken weren von Wiehnachten her noch nich utbetert.

In Hadeln is dat Water bi’n Störm ut Noordwest snachtens Klock twee dull oplopen un twüschen Klock fiev un Klock söss is dor de Flood noch tokamen. En halve Stünn hett dat duurt, denn hett dat Water mannshoog stahn. Eerst nadem an en poor Steden langs de Elv de Dieken braken sünd, is de Pegel denn gau wedder daalt. In Land Hadeln (Amt Ritzbüttel inbegrepen) sünd 615 Lüüd, 1579 Peer, 7230 Stück Veh, 3405 Schaap un 4438 Swien verdrunken un 206 Hüüs un 1669 Roden Diek sünd tweispöölt worrn. Op dat Amt Ritzbüttel sünd dorvon 306 Lüüd, 210 Peer, 1198 Stück Veh, 581 Schaap, 633 Swien un 127 Gebüüd fullen. In dat Amt Neehuus sünd 24 Lüüd, 557 Peer, 2254 Stück Veh, 929 Swien un 1413 Schaap verdrunken un 11 Wahnhüüs afsapen.

In Wischhoben in dat Land Keden duer dat bit to’n Joor 1742, bit se dat Lock weller dicht hannen. Wöör to „Chefsook“ bi dennen ingelschen König un hett dat Land Kürhannober an’n Innen, no dat Geldweert von 2004, woll mehr as 100 Millionen Euro köst.

In Land Wusten is de Buurschop Leps ganz ünnergahn.

In Brunsbüttel (vondoog Brunsbüttelkoog), wat to Dithmarschen, Holsteen höört un taumols Däänsch weer, keem dat noch leger: dor bruuken ’s gänzli’ bit 1762, üm jemehr verloor’n Land trüch to winnen.




#Article 263: Ostfälsch Platt (163 words)


Dat Ostfälische Platt, hört sik en betten anners an, as dat Platt ut den huhen Norden. Et klingt en betchen mehr „biff baff“. Aber de wennigsten künnt düsse Sprake noch spräken. In’n Brönswiekschen stolpert de Lüe dorbie overn s’pitzen S’taain. Ober de Grenze nah’n Halberstädtschen un nah Madeborg, sch’tolpert se obern sch’pitzen Sch’taain. 
De Ostfale seggt ok „dik“ un „mik“. Bie dat Partizip hängt de Ostfaale noch en e vörn ran. Se or hei seggt also Ik hebbe eseggt statts nordnedderdütsch Ik heff seggt. Et gift scheune Wöre, tau’n Bispeel „drieschakeln“ (trietzen, ärgern), „täuben“ (warten) oder „hille“ (eilig).

Is noch tau sejjen, dat de Lüe ut’r Gejend von Hilmessen bet nah Duderstadt un Einbeck dat Ostfälsche noch en betchen anners spreket. Sei sejjet tau’n Bispeel „Luje“ statt „Lüe“. Aver dat möt se sülmst beschrieben. 

Et gifft ok de Ostfalenpost, dat Ostfälische Institut un anner wat. 

As wie bie de annern Mundorten hat uk dat Plattdüütsche unnerschiedliche Dialekte, taun Biespeel: Chöttingisch-Grubenhagensch, Heidoostfäälsch un Elvoostfäälsch. 




#Article 264: Theodor Steltzer (190 words)


Theodor Steltzer (* 17. Dezember 1885 in Trittow; † 27. Oktober 1967 in München) weer en düütschen Politiker (CDU).

Nah Utbröök vun de Eersten Weltkrieg wurr Steltzer eerst bi Lüttich un denn in Ostpreußen, Prag und Łódź insett. Silvester 1914 wurr Steltzer swoor verwundt. 

Van 1930 bit 1933 weer he Landraad in' Kreis Rendsborg. 

Nahdem de Tweete Weltkrieg utbraken weer wurr Steltzer as Transportoffizier reaktiveert un 1939 tonächst in' Polenfeldzug un dornah as Staffoffizier in Bonn insett. An' 1. August 1940 wurr he to de Generalstaff vun den Oberbefehlshaber Norwegen in Oslo versett. Vun hier ut hulp he 1941 bi de Organisatschoon vun en Massenflucht vun norweegsch un däänsch Jöden in dat neutraal Sweeden. Steltzer knütt to disse Tiet ok Verbindungen to'n Kreisauer Kreis un besünners to Helmuth James Graf von Moltke. Nah den Anslag vun'n 20. Juli 1944 wurr Steltzer verhaft un an' 15. Januar 1945 vun de Volksgerichtshoff to'n Dood veroordeelt. Dör de Förspraak vun finnisch und sweedsch Früennen wurr sien Hinrichtung upschaven. An' 24. April 1945 wurr Steltzer ut de Haft entlaaten. 

Vun 1946 bit 1947 weer he Ministerpräsident vun Sleswig-Holsteen. Dornah is Hermann Lüdemann Ministerpräsident wurrn.




#Article 265: Hans Eichel (123 words)


 
Hans Eichel (* 24. Dezember 1941 in Kassel) is een düütschen Politiker  vun’d SPD. 

He is de vörmalige Finanzminister vun’d Bunnsrepubliek Düütschland vun 1999 bit 2005. Vun 1991 bi 1999 weer he Ministerpräsident vun Hessen.

Nah dat Abitur 1961 an dat Kasseler Wilhelmsgymnasium fung Eichel en Studium vun de Germanistik, Philosophie, Politikwetenschap, Geschichte un Pädagogik an der Universität Marburg un de Free Universität Berlin an, dat he 1968 mit dat eerste un 1970 mit dat tweete Staatsexamen för dat Lehramt an Gymnasien afsluuten dee. He weer denn bit 1975 as Studienrat in Kassel – ebenfalls an dat Wilhelmsgymnasium – tätig.

Eichel is siet Juli 2005 in tweet Ehe mit Gabriela Wolff-Eichel, boren Wolff, verheiraadt. Ut sien eerste Ehe (1983–1999) hett he twee Kinner.




#Article 266: Füerwehr (277 words)


Wenn en Füer entstahn is un dat nich wullt waar, is de Füerwehr dorför tostännig, dat dat wedder löscht warrt. Füerwehren gifft dat bannig vele, un dat is kloor, denn wenn de Füerwehr nich fix kummt, denn is dat Füer veel to groot, as dat man dat fix löschen kann. De düütsche Füerwehr was entstahn vun de Wittkittels, un de Lüüd vun de Füerwehr hebbt lehrt, wat fröher de Wittkittels maakt harrn.
Hüütigendoogs möten de Lüüd vun de Füerwehr ok faken bi Maleschen helpen.

Hüütigendoogs kann jedereen de Füerwehr ropen mit de Telefonnummer 112. Dat is de internatschonale Nummer för Lüüd in Noot. Dor kannst alltiet mit de Füerwehr telefoneeren, un wenn seggen kannst,

denn kummt de Füerwehr bannig fix! Blief jümmers suutje un sinnig!

Wi keunt een Ünnerscheed maken twischen de friwillig Füerwehr und de Beroopsfüerwehr. De Beroopsfüerwehrlüüd makt nix anneres, as op Füer to worten. Wenn dat Füer denn losgeiht, denn kaamt de Kerls in den blauen Rock in Nullkommanix ansuust mit dat Spritzenauto. Schläuche un Strahlrohre un Anschlußstücke för de Hydranten hebbt se bi sick. Un denn geit dat ok glieks los mit de Füerlöschen. Een Beroopsfüerwehr gifft dat blot in groten Steden, in de Dörper hebbt se de friwillig Füerwehr. 

Dat gifft uk noch twee annere Oarten vun Füerwehrn, de dat nich so oft gifft: de Plichtfüerwehr un de Warksfüerwehr. Een Plichfüerwehr gifft dat denn, wenn sick nich 'nuch Lüüd för een friwillig Füerwehr fin'n doon. Denn mött alle Minschen ut de Gemeende, ob de een bestimmtet Profil passt, to de Füerwehr gahn. De Warksfüerwehr is as een Beroopsfüerwehr, mit de Unnerscheed, dat de Warksfüerwehrn immer bloß op dat sülbige Warksgelände arbeiten doot.




#Article 267: Altno (102 words)


Altno is en Bezirk vun de Free un Hansestadt Hamborg. Dat staatsche Rathuus Altno (Bezirksamt Hamborg-Altno) an't süden End vun'n Platz der Republik in Altno-Ooltstadt weer vör 1898 dat Ingangsgebüüd vun den freuhern Bahnhoff vun de Altona-Kieler Eisenbahn-Gesellschaft un steiht ünner Denkmaalschutz. In’n Noorden un Westen vun Altno is Sleswig-Holsteen, in’n Süden is de Elv und in’n Osten sünd de Bezirken Eimbüddel un Hamborg-Mitt.

To den Bezirk Altno höört veerteihn Stadtdelen: Altno-Ooltstadt, Altno-Noord, Bohrenfeld, Blanknees, Groot Flottbeek, Iserbrook, Lurup, Neensteden, Osdörp, Othmarschen, Ottensen, Rissen, Steernschanz un Sülldörp.

Altno hett 275.265 Inwohners (2019) un en Flach vun 77,9 km².

De bedüdensten histoorschen Daten:




#Article 268: Wedel (281 words)


Wedel is en Stadt in’n Kreis Pinnbarg, un dat is in Sleswig-Holsteen. De Stadt liggt an de Elv, und Nahwerstadt in’n Oosten vun Wedel is de grote Stadt Hamborg. De Stadtdeel Hamborg-Rissen is bannig nah an Wedel dran. De Wedelers (dor gifft dat sowat 32.000 Inwohners) hebbt PI as Kfz-Teken. Wedel hett en Flach vun 33,82 km².

De Roland vun Wedel is en Attrakschon vun Wedel. Dat is en Dinkmol midden in Wedel.

Över Wedel is 1212 dat eerste Mal wat opschreven worrn. Vunwegen de Ossenpadd, ob den dat Veehtüg vun Neddersassen bit nah Däänmark dreven worr, harr Wedel in de olen Tieden en wichtigen Veehmarkt, de as Ossenmarkt bet hüüt eenmol in jedeen Johr afholln warrt. As en Teken, dat Wedel en Ort mit Markt weer, de ünner den Schutz vun de Obrigkeet stunn, worr de Roland buut; de ole Figuur is in't 17. Johrhunnert tohoopfallen und de, de hüüt noch steiht, worr opricht. Wat vandag Wedel is, weern eerdaags dree Dörpen: Wedel, Schulau un Spitzerdorf. 1731 sünd 167 Hüser afbrennt, un 1837 wedder 20 Hüser un ook de Kark. Wedel is 1875 Stadt worrn. In’n Tweten Weltkrieg kreeg de Stadt bannig een op de Mütz, as de Alliierten de Stadt an’n 3. März 1943 mit Bomben angreepen. En groten Andeel vun de Stadt weer dornah in de Grött.

In de Masch bi Wedel leeg de Hatzborg (buut üm 1311 rum vun de Grafen vun Schauenburg, tohoophaut in’n Krieg vun 1618 bit 1648. 

In de Tiet vun’n Natschonalsozialismus weer in Wedel en Butenposten vun dat Konzentratschoonslager Neengamm. To’n Erinnern doran is an de Bundsstraat 431, üm un bi 700 m vun de Grenz na Hamborg weg, en Denkmaal opricht worrn.




#Article 269: Trecker (208 words)


En Trecker is en Tochfohrtüüch in’e Landweertschop, wat de Buurn hemm, um op’n Acker to arbeten. Mit den Trecker künnt de Buurn de Redschoppen för’n Ackerbo trecken, to'n Bispeel en Ploog, awers ok een Hänger, wo de Buur boben op to'n Bispeel sien Kartüffeln mit no Hus to bringen kunn.
En Trecker hett meist grote Rööd, tominst achtern, damit he op'n Acker nich insacken deit und den Bodden nich all to doll verdicht. Dat weer slecht för de Planten.

Hüttodag heb de meisten Trecker Dieselverbrennungsmotoren, woher de Kraft kümmt. Um dat Fohrtüüch vörwards und trüchwards to bewegen, warrt de Dreihbewegung von'e Kurbelwell öber dat Schaltgetrieve, dat Differenzial un de Endantriebe an de Radnarv öberdragen. Hett de Trecker ok noch Allradandriev, geiht dat Dreihmoment von Schaltgetriebe tosätlich öber 'n Allradgetrieve und en Kardanwell an de Vorderass.

To'n Andriev von Ölmotoren un Hydraulikzylinner hett de Trecker en Hydraulikpump. De Pump buut Druck op. De Druck warrt denn öber de Stüergeräten an den Verbruker föddert. Oder dat geiht över Load-Sensing. Dann hett dat Anbuugerät de Stüergeräten.
Öber dissen Druck warrt ok de Dreihpunkthydraulik, Heckhydraulik un Fronthydraulik, anböörnd. 

To'n Anhängen von Reedschoppen hett de Trecker en Heckhydraulik, manchmal ok 'n Fronthydraulik. To'n Anhängen von Anhängern gifft dat 'n Tochmuul oder 'n Kugelkoppkupplung.




#Article 270: Reptilien (212 words)


De Reptilien oder Krüüpdeer sünd een Klass mang de Reeg Veerfeut in’n Ünnerstamm Warveldeer von de Chordabeester (kiek bi Deerriek).

In Norddüütschland gifft dat twee Oorten von Slangen: de Snaak (Natrix natrix) un de Adder oder Odder (Vipera berus), ok „Krüüzadder“ nöömt. Un dat gifft den Sünndrang (Anguis fragilis), de ook keen Been hett, awers keen Slang is (to’n Bispeel kann he mit de Ogen pliern, un Slangen könt dat nich). De Adder is giftig un hett richtig utklappbare Gifttään, de Snaak is nich giftig, süht eleganter ut un is veel in’t Water to Gang.

Dor is woll mal een von'n Adder beten worrn, un dat is (bi em!) nich veel leeger west as’n Bienenstich, un denn mutt he sick dacht hebben: Dat weer nich de Slang, wo mi min Öllern vör waarschaut hebbt, awers liekers mutt dor doch wat an wesen - jedenfalls gifft dat den (grundverkehrten) Riemel:

(ut de Kollauer Chronik von Adolph Hansen un Rudolf Sottorf, Stellingen 1922-1938)

Wenn ji mehr plattdüütsche Nomen weet, man jümmers rinschrewen - besünners bi Gattungen un Oorten (mit schraag druckte latiensche Nomen). Dor denn dat Latinsche in Klammern und dat Plattdüütsche dor vör setten.

Bi de Krüüpdeerten gifft dat in'n Momang Striet üm de Systematik.
Ick heff hier mal de oldfränksch Version henstellt:




#Article 271: Eimbüddel (162 words)


Eimbüddel (oder Eimsbüddel, ) is

De Stadtdeel hett 58.196 Inwohners (in't Johr 2018). 
De Bezirk hett 267.053 Inwohners (in't Johr 2019) un hett 'n Flach von 49,8 km².

Von den Stadtdeel Eimbüddel warrt en Deel vun't süden Rebeet (dat „Eimbüddeler Schanzenquarteer“) to'n Schanzenquarteer rekent; man dat Schanzenquarteer höört egens to'n Stadtdeel Steernschanz (Bezirk Altno).

To den Bezirk höört Hogeluft-West un ok de feinen Stadtdelen Harvstehuud un Rodenboom (no'n Slagboom an't Dammdoor nöömt) an de Butenalster; to'n Rodenboom höört aver ook dat Uni-Viddel mit den Grinnel, woneem freuher de Juden wohnt hebbt un ehr Lodens harrn.

Wieder buten liggt Stellingen mit Hagenbeck sien Deertenpark, Looksteed mit den Norddüütschen Rundfunk (NDR), Niendörp mit sien ole Kark un dat Niendörper Holt, Eidelsteed, wat nich bloots en Giftmüllskandol as in't Johr 1979, man ook noch 'n Feldmark mit Wischenvogels to beden hett, un ganz in'n Nordwesten Snelsen.

Dör dat „Kerngebiet“ löppt de Isebekkanaal mit de lütt Ottersbek, wieder buten löppt de Kollau mit 'n scheunen Wannerweg.




#Article 272: Springtied (100 words)


En Springtied (warrt ok Springfloot to seggt) is höger as de normalen Tiden. Dat kummt von de meenschopplich Gravitatschoon vun Maand un Sünn, wenn se in een Streek un an een Siet vun de Eer treckt. Ok al twee Daag vörher un twee Daag achteran is dat Water ’n beten höger.

De Springtied kummt all veerteihn Daag vör. Dat Geegendeel dorto is de Nipptied oder Nippfloot. Denn steiht de Sünn in rechten Winkel to’n Maand, un de Floot is wat sieter as normal, vunwegen dat de Gravitatschoon vun de beiden Himmelskörpers den Flootbarg uteneen tütt. Passeert ok all 14 Daag.




#Article 273: Hamborg-Mitt (130 words)


De Bezirk Hamborg-Mitt is nich bloots de Binnenstadt, man he treckt sik vun’n Öddendörper See an de oosten Lannesgrenz bit na de Insel Neßsand ganz in’n Westen.

De Bezirk hett 301.546 Inwohners (31.12.2019) un hett ’n Flach vun 142,2 km².

To düssen Bezirk höört de Hamborger Oolt- un Neestadt un de freuhern Vöröörd St. Pauli un St. Georg; denn de Hobenstadt, Lütt Grasbrook, Steenwarder, Veddel un Willemsborg. Wieder de Elv rünner noch Waltershoff un Finkwarder, överhalf von de Elvbrüchen Rothenborgsoort (freuher mit veel Binnenschipperee), Hammerbrook un Borgfeld, un no Oosten hen Hamm, Hoorn, Billbrook un Billsteed mit de Plattenbosiedlung Mümmelmannsbarg.

In de Tostännigkeit von den Bezirk Mitte fallt aver ook de Natschonolpark Hamburgisches Wattenmeer mit de Insel Neewark. De Toorn op disse indiekte Hallig is dat öllste Bowark von Hamborg.




#Article 274: Ketel (147 words)


En Ketel is en groten Pott ut Metall, fröher sünd Ketels ut Stahl, Kopper un Messing maakt worrn, un man hett se in de Köök bruukt för Supp un anneres un in de Waschköök to’n Wäsche maken.
 
Ketels sünd ok bruukt worrn för Dampmaschiens, för Scheep un Lokomotiven, wo dat Water drin weer wat mit Kohlen oder Ööl heet maakt worrn is. Düsse Ketels weren dichtmaakt un blots ’n paar Rohre anmonteert, dat dat Water rin un de Damp rutströmen kunn. De hete Damp is denn to’n Zylinder leet worrn för de Antrieb.

Op ’n Damper verkalkt so’n Dampketel mit de Tiet, un denn güng dat an’t Ketelkloppen. Riekere Reeders hebbt dat in’e Warft maken laten - dat gifft ok ’n Leed von de Hamborger Ketelklopper - man op so’n Seelenverköper mussen dat de Matrosen op See maken. Disse Ketelkloppers harrn ok jemehr egen Spraak, de Kedelkloppersprook.




#Article 275: Helsingborg (203 words)


Helsingborg is en olle Havenstadt an de oosten Waterkant vun Öresund. Helsingborg hett 125.000 Inwahners un höört to de ool-däansche Landschop Schonen, de siet 1658 to Sweden tohörig is.

De Stadt warrt 1085 dat eerste mol as Stadt nöömt un warrt vun wegen sien Borg en van de wichtigsten Städer vun Däänmark in’t laate Medeloller. 1658 is Schonen mit Helsingborg vun Sweden annekteert wurrn un 1680 hefft de Sweden de Borg (bit op den Toorn) afreten.

Op Slott Knutstorp twintig Kilometer oosten vun Helsingborg ward de kaiserliche Hoffastronom Tycho Brahe, de Schoolmeester vun Johannes Kepler, boren. Dieterich Buxtehude, de Schoolmeester vun Johann Sebastian Bach, war vör de swedsche Övernahm Kantor in de Marienkark; unseker is, of he in Helsingborg oder in Bad Oldesloe, Holsteen, boren weer. De Footballspeler Henrik Larsson is boren Helsingborger.

Helsingborg hett vundaag den tweetgröötsten Haven vun Sweden, is de Hööftstadt vun de swedsch Levensmiddelindustrie un hett veele Afkaaten un Druckereen.

De Stadt is bekannt vör all wegen sien Fährverkehr na Helsingør in Däänmark un sien Footballmannschap, Helsingborgs IF. Helsingborg warrt de Parl vun’ne Sund (Sundets pärla) nöömt un is en vun de schönsten Städer vun Sweden. Nich asig sünd t. B. de Norderhaven un de Waterkant norden de Norderhaven.




#Article 276: Amtsspraak (143 words)


En Amtsspraak is en Spraak, wat in en Land op dat Amt (Regeeren, Administratschoon, Gericht) bruukt warrt. En Land kann mehr as een Amtsspraak hebben. Un 'n Amtsspraak is wat anners as en Schoolspraak, de in en Land op de School för den Ünnerricht bruukt warrt. 

De Amtsspraak is nich ümmer de Moderspraak vun den Inwahners vun en Land. 

In Europa, Asien oder Amerika is dat faken de Spraak de ok vun de Mehrtall vun den Lüüd snackt warrt. So is Hoochdüütsch de Amtsspraak vun Düütschland oder Portugeesch is de Amtsspraak vun Brasilien. Man in Afrika is dat faken anners: dor is tomehrst de Koloniaalspraak Amtsspraak warrn, to'n Bispeel Franzöösch in Mali un Ingelsch in Sambia. 

Dat gifft man blots en poor Länner (Schweiz mit 4 Amtsspraken, Süüdafrika mit 12 un Indien mit 17) wo alle Spraaken vun dat Land ok Amtsspraak sünd.




#Article 277: Finkwarder (278 words)


Finkwarder oder ok Finkenwarder () is een vun 104 Stadtdelen vun’d Stadt Hamborg. Op Finkwarder wahnt 11.689 Lüüd (in’n Johr 2002). Finkwarder liggt in’n Süden vun’d Ilv dicht an’n Water un dat heet: Gefährlich warrt dat bi Stormfloot. Dicht an’e Ilv gifft dat vele Dieken. Na de Traditschoon is Finkwarder en Stadtdeel, wo Fischerslüüd wahnt, und alltiets hett dat dor Warften geven. Avers nu hebbt se ok de Airbus-Industrie in Finkwarder. Dor schruuvt se de Airbus-Maschinen tosamen. De Flegerhoben in Finkwarder is bannig groot un schall ok noch grööter warrn wenn de grote Airbus A380 nah Finkwarder kummt.
En bannig Problem op Finkwarder is de Verkehr op de gröttste Straat in’n Stadtdeel. Dor sünd al so vele Autos, dat de Anwohners nich meer slapen künnt un för dat Huus is dat ok nich good. De Lüüd in’n Senaat hebbt seggt, dat se annerwogens ene niege Straat buen wullt. Avers dat hebbt se noch nich.

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Oolwarder in’n Kanton Willemsborg höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

De Oort hett vör de Tied üm 1765 rüm de Vaagdie Finkwarder in dat Amt Horborg billt un weer denn von 1765 af an in de Vaagdie Oolwarder un Finkwarder. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Horborg worrn. Mit dat Groot-Hamborg-Gesett is Finkwarder to’n 1. April 1937 Deel von de Stadt Hamborg worrn.

Finkwarder is evangeelsch-luthersch präägt un billt mit de Nikolai-Kark en egen Kaspel.

För de Kathoolschen is de St.-Marien-Kark in Altno tostännig.




#Article 278: Brannenborg (130 words)


Brannenborg (ok Brandenborg, Brannenborch un Bramborg nöömt, op hoog: Brandenburg) is en Bundsland vun Düütschland in’n Ossen. De Hööftstadt is Potsdam. Brannenborg liggt as’n Ring üm de düütsche Hööftstadt Berlin. Up 29.478,61 km² leevt dor 2.551.000 Inwahners (31. August 2006). Dat sünd 87 Inwahners/km². De gröttste Strööm sünd de Havel un de Oder un taun lütten Deel de Ilv.

De gröttsten Zentren vun de Weertschop sünd an de Autobohn A 10 bannig dicht bi Berlin. In Iesenhüttenstadt un Brannenborg an de Havel gifft dat Stahlwarken. Wieder buten gifft dat mehr Landwertschap.

Regeert warrt Brannenborg vun den 19. September 2004 af an vun en Grode Koalitschoon ut SPD un CDU.
De Ministerpräsident is al vun den 27. Juni 2002 af an Matthias Platzeck (SPD). Vör em weer dat Manfred Stolpe (SPD).




#Article 279: Wustrow (Fischland) (146 words)


Wustrow op Fischland (op de Halvinsel Darß) is en Gemeen in dat düütsch Bundsland Mekelnborg-Vörpommern un is en Deel vun den Landkreis Vörpommern-Rügen (bet 2011 vun’n Landkreis Noordvörpommern). Dor wohnt upstunns 1.291 Inwahners (Dezember 2005).

Mittlerwiel de Völkerswanderung, as dat Medeloller just anfangt hett, hebbt sik woll de Liutizens (ok Wirzens naamt) ansiedelt op Fischland un bi Wustrow. Dat weern Slawisch Lüüd.

Vundaag is dat nich mehr so, avers daför hebbt se Wustrow to en Oostseebad maakt - as se dat vörnehm nöömt hebbt. Dat schall heten dat bannig vele Reisende un Touristens na Wustrow kaammt. Disse Lüüd wullt de Waterkant un de noordsch Landschap geneten.
Bi Wustrow an de Waterkant vun de Ostsee gifft dat ok en Lannungsbrügg un de is bannig goot bekannt.

Grote Städer bi Wustrow sünd de Hansestadt Rostock in'n Süden, de Stadt Warnemünn in'n Südwesten un de Hansestadt Stralsund Richtung Oosten.




#Article 280: Stralsund (131 words)


De Hansestadt Stralsund is en düütsche Stadt in’t Bundsland Mekelnborg-Vörpommern un de Kreisstadt vun’n Landkreis Vörpommern-Rügen. Dat schall heten, dat Stralsund bannig wiet in’n Noordoosten vun Düütschland liggt. Stralsund is dicht bi de Waterkant vun de Oostsee un bi de grote Insel Rügen. Dor is de Waterkant Strelasund nöömt.
As en grote Stadt is Stralsund ok wichtig för den Verkehr in den Noorden vun Mekelnborg-Vörpommern. Vun Stralsund ut kannst to’n Bispeel na Rostock, Griepswohld, Nieg-Brannenborch un Sassnitz op Rügen fohrn. Stralsund streckt sik ut öber 38,97 km². Dor wahnt hüdigendags (Stand 31. Dezember 2013) 57.301 Inwahners.

Dat Zentrum vun Wismer un Stralsund hett de UNESCO 2002 in de „List vun dat Weltarv“ nahmen. De Binnenstadt bargt eenige feine Museen, as to’n Bispeel dat Ozeaneum, wat de Utstellen vun’t Düütsche Meeresmuseum afrunnt.




#Article 281: Krieg (108 words)


Mit Krieg oder Oorlog ward dat tegen eenanner Anstrieden mit Wappen vun twee oder mehr Partein betekent. Dat sünd meest Natschoonen oder Staaten, mannigmol ok verscheeden Lagers in een Staat. Dat tweete sünd denn to'n Bispeel en Börgerkrieg oder en Unafhangigkeetskrieg.

Dat gifft ünnerscheedliche Grünn, en Krieg uttodregen. De Krieg to't Innehmen vun Land oder vun wertvulle Göter – to't Bispeel ok vun Rohstoffen – is de oorssprünglichste. De präventive Krieg ward anfungen, wenn een Partei meent, dat en Anfang vun de Krieg dör de Tegenpartei nich mehr to verhinnern is un man hoopt, dat de egen Utgangspunkt beter is, wenn de Krieg nu al in Gang kummt.




#Article 282: Algerien (791 words)


Algerien (araabsch: الجزائر al-Ğazā’ir ) is een Staat in den Noordwesten vun Afrika. He liggt in de Midden vun de Länner vun den Maghreb. Na den Sudan un vör de Demokraatsche Republiek Kongo is Algerien dat tweetgröttste Land up den Kontinent. In’n Noorden grenzt dat an de Middellannsche See, in’n Westen an Mauretanien, Marokko un de Westsahara (up de Marokko dat afsehn hett), in’n Süden an Mali un Niger un in’n Oosten an Libyen un Tunesien. 

Üm un bi 700 n. Chr. keem de Islam in dat Land. 1519 is Algerien een Deel vun de Osmanen ehr Riek wurrn. 1710/11 is dat Land vun de Osmanenherrschaft free kamen. 1830 hefft de Franzosen dat Land innahmen. Vun 1900 af an weer Algerien een Département vun Frankriek. 1940 fung de Striet vunwegen een free un unafhängig Algerien an. 1947 hefft de Franzosen all Algeriers as Franzosen gellen laten. 1954 - 1962 weer de Algerienkrieg. An´n 5. Juli 1962 wurr een free unafhängig Algerien utropen. 1965 hett H. Boumedienne de Macht öbernahmen. Bi de Wahlen 1991/92 hett de islaamsche Heilsfront FIS wunnen. De FIS is een Partei, de dat ok mit Gewalt dörsetten will, datt in dat ganze Land den Koran siene Gesetten gellen schöllt. De Regeerung hett 1992 de FIS uplööst. Siet de Tiet regeert de Terror in dat Land.

In den Noorden vun Algerien liggt de Bargen vun den Atlas. In den Süüden finnt een de Wööst Sahara. Achter de Küst vun de Middellannsche See in den Landstreek Kabylei kladdert de Tellatlas bit to 2308 m hooch. An siene Süüdkant fallt he af up 800 - 1000 m in dat Hoochland vun de Schotts. Dor gifft dat bannig veel modderige Soltseen, wo dat Water nich aflopen kann. Noch fudder in´n Süüden slutt sik de Sahara-Atlas an. In dat Massif de ´l Aurès kladdert de bit 2308 m hooch. In´n Süüden dorvun breet sik de Sahara ut. In´n Süüdoost vun düsse Wööst stiggt de Ahaggar- Bargen bit 2918 m hooch.

Dat Land is in 48 Provinzen indeelt.

Üm un bi 70% vun de Inwohners vun dat Land sünd Arabers un so wat bi 30% weert to de Berbers tellt. Meist all Inwohners sünd sunnitisch Moslems. Dat gifft bloß bi 11.000 Kathoolsche in´t ganze Land. Dat Utöven vun den Globen is nich free. 96% vun de Lüe leevt in Noorden up 20% vun dat Land, mehr as 50 % leevt in de Städer un bi 42% vun de Minschen sünd noch nich mal 15 Jahre oolt. 

Schoolplicht gifft dat för Kinner vun 6 - 15 Johren. De Unnerscheden in de Bildung twuschen Land un Stadt un twuschen Froenslüde un Mannslüde sünd jummers noch groot. Bi 22 % vun de mannslüde un bi 40 % vun de Froenslüde könnt nich schrieven un nich lesen. In dat Land gifft dat 12 Universitäten, de öllste is 1879 in Algier grünnt wurrn. 

De Amtssprake is Araabsch. In Bildung, Hannel un Verkehr speelt ok Franzöös'sch en grote Rull. Nahrichten un Dokumentatschonen weert vun de staatlichen Senders ok up Franzöös'sch utstrahlt. Vun 2002 af an speelt ok de Berberspraken en gröttere Rull. Dormols is dat as Landssprake gellen laten wurrn. Dat gifft ok Programmen in dat Radio up Tamazight, hen un wenn kümmt ok in't Feernsehn mol wat in düsse Sprake. 

Schriftspraken sünd Franzöös'sch un Araabsch. De Regeern klemmt sik avers dor achter, dat mehr Hoocharaabsch bruukt warrt. In de Grote un in de Lüttje Kabylei warrt ok Berberspraak schreven. Dat kriegt man meist bloß de jungen Lüde hen, vunwegen dat de Lüde, de öller as 30 sünd, düsse Spraken in de School noch nich lehren dröffen. Bi 70 % vun de Inwahners vun Algerien snackt Araabsch as Muddersprake. Bi 30 % hefft as Muddersprake en vun de Berberspraken, sunnerlich in'n Süden vun dat Land, wo meist bloß Tuareg leven doot. In'n Noordosten vun Algier warrt veel Kabylsch snackt. De gröttste Berbersprake in Algerien is Tamazight. 

Siet de 60er Jahren höört de een un de annere Twieg vun de Weertschap to den Staat. Hüdigendags warrt de Privatweertschap föddert so goot, as dat man geiht. 

Blots op 3% vun dat Land kann een Bueree bedrieven. Wat dor wassen deit, sünd Daddeln, Fiegen, Toback, Wien, Zitrusfrücht, Oliven, Tuffeln, Koorn, Röven un Tomaten. In Drievhüser warrt fröh Grööntüüch tagen. Veehtucht gifft dat besunners up dat Hochland vun de Schotts un in den Noorden vun de Sahara. To´n goden Deel warrt de vun Nomaden utöövt. 

In de Sahara weert Eerdöl un Erdgas föddert. Bito warrt Iesen, Kopper, Loot un Zink afboot. Quecksülver un Phosphaat gifft dat dor ok. 

De Industrie hett vör allens mit Ööl un Gas to kriegen. Ook Iesen un Stahl speelt een Rull. 

Bi de Export maakt Ööl un Gas un wat een dorut maken kann, den gröttsten Deel ut (95%). 




#Article 283: Mark-Brannenborger Platt (284 words)


Dat Mark-Brannenborger Platt is en ostnederdüütschen Dialekt von de plattdüütsche Spraak, de vör allen in Brannenborg un Sassen-Anhalt spraken warrt oder spraken worrn is.

De Noordgrenz to dat Mekelborgsche is groff de Landsgrenz to Mekelborg-Vörpommern bet an de Elv. Op de linke Sied von de Elv höört de Ollmark to dat Märksche. Wieder in’n Süden in Sassen-Anhalt höört dat rechte Över von de Elv to’n gröttsten Deel to dat Märksche. De Süüdgrenz is de sülve as de Süüdgrenz von dat Plattdüütsche. En genaue Grenz lett sik nich mehr angeven, denn al sied Johrhunnerten wiekt dat Plattdüütsche vör dat Hoochdüütsche trüch un hüüd is dat so, dat meist överall, wo Märksch spraken warrt, dat blot noch wenig Lüüd sünd. In’n Noorden mehr un in’n Süden meist gorkeen mehr. In grote Delen vun Brannenborg is de ole plattdüütsche Dialekt dör dat Hoochdüütsch-Brannenborgsche verdrängt, en hoochdüütschen Dialekt, de op de Ümgangsspraak vun Berlin opsett. De Ostgrenz is de Staatsgrenz to Polen. Vör 1945, as de Düütschen ut de poolsch besett Rebeden verdreven worrn sünd, hebbt se ok op de rechte Sied von de Oder, in de Neemark Märksch spraken.

Dat märksche Platt lett sik groff indelen in Noordmärksch un Middelmärksch. Dat Süüdmärksche hett al allerhand Kennteken von dat Hoochdüütsche un lett sik in’n strikten Sinn nich mehr to dat Plattdüütsche tellen. To’n Bispeel heet dat dor al machen un nich mehr maken. De wichtigste Ünnerscheed twischen de dree Delen liggt in de Vokaals o un e so as in Koken un leef. Dat Noordmärksche hett Koken un leef, dat Middelmärksche Kueken un lief un dat Süüdmärksche hett jüst as dat Hoochdüütsche Kuchen un lieb. Dat Middel- un Süüdmärksche tekent sik ok dör en groten nedderlandschen Influss ut.




#Article 284: Ägypten (6137 words)


Ägypten (arab. مصر‎ Miṣr, offiziell Araabsch Republiek Ägypten) is en Staat in’n Noordoosten vun Afrika. Dat Halfeiland Sinai höört ok to Ägypten, warrt geologsch aver to Asien rekent. In’n Noorden grenzt dat Land an de Middellannsche See, in’n Oosten an’t Rode Meer, den Gaza-Striepen un Israel, in’n Westen an Libyen un in’n Süüden an’n Sudan. Dor is de Grenz in’t so nöömte Hala’ib-Dreeeck ümstreden. Ägypten is ungefähr dreemol so groot as Düütschland.

De ooltägyptische Landsnaam Km.t heet översett „Swart Land“ un speelt op de fruchtboren Boddens an, de dat in’t Nildaal gifft in’t Gegendeel to dat „Rode Land“ vun de angrenzenden Wösten (DSr.t). In dat Koptische is dorut Kīmi oder Kīmə worrn un in’t Ooltgreeksche an’n End Kymeía.

De araabsche Begreep Miṣr, wat vundaag de offizielle Naam vun den Staat Ägypten is, kummt ut dat Semitische. He is vundaag noch teemlich liek as de anfänglich assyrische Schrievwies Misir/Musur aver ok verwandt mit dat Hebräische מִצְרַיִם (Mitzráyim). De Bedüden is eenfach blots „Land“ oder „Staat“, womitt histoorsch Ünnerägypten (dat ünnere Land) meent weer un later eerst op dat hele Land (Ünner- un Böverägypten) betogen worrn is. 

De europääschen Begrepen Ägypten, Egypt, Égypte, Egitto usw. sünd vun’t latiensche Aegyptus afleddt un kamt dormit opletzt vun’t ooltgreeksche Αίγυπτος (Aigyptos). Na Strabon hett dat so veel as „Ünner de Ägäis“ (Aἰγαίου ὑπτίως Aegaeou uptiōs) heten. De Kopten hebbt vun sik sülvst seggt, dat se direkt vun’t ooltägyptische Volk ut de Pharaonentiet afstammen deen. Ut jemehrn Naam keem dat greeksche aigyptos tostannen, wat in’t düütsche denn to Ägypten worrn is. Man, na en annere Theorie schall Aigyptos en ännert Utdruck vun’t ooltägyptische ḥwt-k3-ptḥ wesen, wat so veel heet as „Sitt vun de Seel vun(’n Gott) Ptah“, wat wedder anspeelt op en Ptah-Tempel in Memphis.

De Stroom Nil is de Levensader vun Ägypten. Sien Bornstroom Kagera kummt ut dat Bargland vun Burundi un löpt eenmol dwars vun Süüden na Noorden dör Ägypten dör, wo he denn an’n End dör dat ruchweg 24.000 km² grote Nildelta in de Middellannsche See münnt. Mol afsehn vun en poor Oasen un lüttere Havens an de Küsten, gifft allen de Nil mit sien fruchtboren Överrebeden noog Water för’n landweertschopplichen Anbo as Grundlaag för de Minschen, de dor leevt. Disse Flach maakt tohopen ungefähr 5 % vun dat Land ut. Dat Staatsrebeet vun Ägypten lett sik in söven Naturrüüm opdelen:

Ganz in’n Süüden liggt de to Nubien un Böverägypten tellende Afsnitt vun’t Nildaal twüschen Abu Simbel un Assuan, de vundaag vun’n Nassersee innahmen warrt. In wieteren Loop hett sik de Nil sien Weg kassenformig in de Kalksteentafel vun de Wööst insneden. Dat Nildaal billt vun’n Utloop ut den Nassersee bit hen na Kairo en bit to 25 km brede fruchtbore Stroom-Oase. 

In Ünnerägypten, nöördlich vun Kairo, splitt sik de Nil op in twee Hööftarms vun de Münnen twüschen Rosette un Damiette. Dor billt sik ut den Nil en ruchweg 24.000 km² grote Deltalandschap ut aflagerten Nilmudd, de bannig landweertschaopplich nütt warrt un vun tallriek lüttere Münnenarms, Kanals un Wateranlagen dörtogen warrt.

In’n Westen vun’n Nil liggt de Libysche Wööst, de as wiet’ un flach’ Schichttafelland ungefähr twee Drüddel vun dat ägyptische Staatsrebeet utmaakt. In’n ehrn Noorden liggt dat teemlich siete Libysche Plateau, dat in Ägypten bit to 241 m Hööch hett. In’n Süüdoosten dorvun warrt de Landschop sieter un geiht över in de Kattaralunk, de vun Soltsümp anfüllt is un op bit to 133 ünner Normalnull daal reckt. In’n Süüdwesten stiggt de Wööst dorgegen op bit to 1.098 m an. Dorneven warrt de vun Noord na Süüd ruchweg 1.000 km lange Sand- un Dünenlandschap blots vun enkelte Beckens un Sietlannen mit de Oasen vun Siwa, Bahariyya, Farafra, Dachla un Charga ünnerbroken. Üm un bi 100 km in’n Süüdwesten vun Kairo liggt dat ruchweg 1.827 km² grote Fayyum-Becken mit sien Oasenlandschap. Dor in’n Noorddeel liggt de 230 km² grote Qarun-See.

Dorgegen warrt de Araabsche Wööst op de Oostsiet vun’n Nil vun en dör mehrere Wadis dörtogen Bargland bestimmt, de in sien middleren Afsnitt mehr as 2.000 m hooch warrt. De Araabsche Wööst is de westliche Deel vun de opwölbt Rebeet, wovun in’n Tertiär de Middeldeel inbroken is un vundaag den över 1.000 m deepen Graven vun’t Rode Meer billt. Disse warrt as Deel vun’t Syrisch-Afrikaansche Riftsystem ansehn.

Op dat Sinai-Halfeiland sett sik dat opwölbte Rebeet foort. Hier stiggt de Jabal Katrina (Katharinenbarg) op, de mit sien 2.637 m de hööchste Barg vun Ägypten is. Dat Halfeiland warrt vun Süüden her vun’n Golf vun Sues un den Golf von Aqaba ümslaten. Dör den 161 km langen Sueskanal besteiht en Verbinnen twüschen dat Rode Meer un de Middellannsche See.

Afsehn vun’t Nildelta warrt de ägyptische Küst vun de Middellannsche See vun flache Dünen süümt. De Küstenrebeden vun’t Rode Meer sünd dorgegen veel ruger un schroffer, wieldat dat Bargland faken bit ran an de See recken deit. Vun wegen de hogen Temperaturen vun’t Water hebbt sik dor veelfach Korallenriffs billt, welke de Küst vörlagert sünd.

Ägypten liggt binnen den noordafrikaanschen Drööggördel mit düchtich wenig Nedderslag un grote Temperaturännern över’n Dagverloop un över’t Johr. Vun de Middellannsche See beinflusst is blots en Striepen an de nöördlichen Küst un dat Nildelta mit Winternedderslääg twüschen 100 un 200 mm. In’n Süüden vun Kairo regent dat dorgegen kuum. De hööchsten Temperaturen in’n Januar leegt in’n Snitt twüschen 20°C (Port Said, Kairo) un 24 °C (Assuan), wobi dat in de Nacht aver düchtig köhler warrn kann. In’n Juli gaht de Temperaturen hooch bit twüschen 31 °C (Port Said), 35°c (Kairo) un 41 °C (Assuan). De grote Hitt is aver vun wegen de siete Luftfuchtigkeit vun ruchweg 30 % (in’n Sommer) goot uttohollen. Vun März bit Juni weiht de hitte Chamsin, en Sand- un Stoffwind ut’n Süüden. An de Küst vun’t Rode Meer is dat Klima ’n beten matiger mit weniger hitte Sommers (üm 35 °C) un mildere Winters (ok nachts tomeist nich köller as 10 °C)

De Grött vun’t Land föhrt dorto, dat sik Ägypten in fief verscheden Klimarebeden opdelen lett:

De ruchwech 700 km lange Küst vun de Middellannsche See un dat Nildelta wiest sik dör milde Winters un düchtig warme Sommers ut. In’n Winter leegt de dörsnittlichen Temperaturen an’n Dag twüschen 17 un 20 °C un fallt in de Nacht op 8-11 °C. Dorto kamt bit to 200 mm Nedderslag, wat för Ägypten en bedüdende Mengde is. In’t Rebeet vun Alexandria kummt dat ungefähr op 30 Regendaag in’t Johr, de meist all in’n Winter leegt. Dat Fröhjohr is warm un dröög, jüst so ok de Harvst. De hööchsten Temperaturen vun üm un bi 42-45 °C warrt aver in’t Fröhjohr meten, un nich in’n Hoochsommer. De Sommer is bannig warm mit 28-32 °C an’n Dag un 19-24 °C in de Nacht. De Ännern twüschen de Temperaturen an’n Dag un in de Nacht is also nich mehr so groot un Nedderslag fallt nich mehr. De Luftfuchtigkeit is mit 60-75 % dat hele Johr över teemlich hooch, wodör een de Luft faken hitter vörkamt as se tatsächlich is. De See is in’n Sommer bit to 28 °C warm, in’n Winter köhlt se op 16-18 °C af.

Dat ünnere Nildaal – dat geiht ruchwech vun Kairo bit na Asyut – warrt ok prägt dör milde Winters, man de Sommers sünd hitter as in’t Nildelta un an de Küst vun de Middellannsche See. Nedderslag gifft dat dor över’t hele Johr kuum (5-30 mm) un de Luftfuchtigkeit ist mit 40-60 % ok markbor sieter. De Temperaturen stiegt in’n Winter op 18-22 °C, fallt nachts aver wieter af as an de Küst op bit to 4-9 °C. Mitünner is morgens sogor Frost möglich, wenn de Ünnerscheed teemlich groot warrt. Fröhjohr un Harvst sünd körter un warmer as an de Küst, de Sommers sünd länger un hitter mit Temperaturen vun 34-37 °C dags un 20-22 °C in de Nacht. Hööchstweerte vun dit to 48 °C sünd möglich.

Dat bövere Nildaal hett de lieken klimaatschen Egenschoppen as de westlich und ööstlich liggend Wööstrebeden un Oasen. Ok hier sünd de Winters mild mit Hööchsttemperaturen vun 19-22 °C un kohle Nachten vun 5-10 °C. Fröhjohr un Harvst sünd bannig kort un warm, wieldat de Sommers vun End April bit End Oktober lang anduert. Se sünd hitt un stoffdröög. An’n Dag kamt Temperaturen vun 38-42 °C tostannen, nachts gaht se rünner op 22-26 °C. De Luftfuchtigkeit is över’t hele Johr düchtig siet mit blots 15-50 %, wobi dat so as gor keen Nedderslag gifft. Städer as Assuan, Luxor oder Dhakla hebbt in’n Snitt blots bit to twee Regendaag in’t Johr. Bi anduernd Hittperioden künnt de Temperaturen bit op över 50 °C anstiegen.

De Küstenrebeden an’t Rode Meer hebbt Winters mit milde bit warme Temperaturen, de an’n Dag kuum ünner 20 °C un nachts op Weerten üm 10-13 °C fallt. Harvst un Fröhjohr sünd teemlich warm, de Sommer tomeist düchtig warm bit hitt un bannig dröög. Dagsöver is mit 34-38 °C to reken, wobi deelwies Hittperioden mit mehr as 40 °C vörkamen künnt. In de Nacht fallt de Temperaturen normalerwies nich ünner 25 °C. Nedderslääg gifft dat ok hier tomeist so goot as gor nich mit 0-3 Regendaag in’t Johr, un de Luftfuchigtkeit liggt üm un bi 30-55 %. De See liggt meist das hele Johr twüschen 20-29 °C un is jümmer to’n Baden egent.

En klimaatsch Sünnerheit in Ägypten stellt de Sinai-Bargens dor: Vun wegen de Hogen Lagen fallt de Winters dor düchtig kohlt ut mit 12-15 °C an’n Dag un 0-5 °C in de Nacht. Fröhjohr un Harvst duert entsprekend ’n beten wat länger, de Sommers warrt mit 32 °C liekers düchtig warm. Nachts warrt dat mit 15-18 °C aver doch wedder teemlich frisch. Nedderslag un Luftfuchtigkeit sünd vergliekbor mit de annern Rebeden: Dat regent 1-3 Daag in’t Johr bi en Fuchtigkeit vun 20-40 %.

Dat natürliche Wassdom vun de Plantenwelt is in Ägypten bannig in minnert vun wegen den wenigen Nedderslag, aver ok dör den düchtigen Bruuk vun’t Nildelta för de Bueree. De Wööst bargt meist gor keen Vegetatschoon, blots enkelte Tamarisken, Akazien un Doornstrüker wasst dor, un in de Wöstenstepp ok enige Hardgrääs. Längs dat Nilöver wasst Nilakazien, Dattelpalmen, Muulbeerfiegen un Johannisbrootbööm as ok de inföhrten Kasuarinen. Tyypsch för dat Nildelta sünd Lotosbööm, Bambus un Reetplanten. Den Echten Papyrus, de in’t Öllerdom begäng weer, gifft dat vundaag kuum noch.

Dat Deertenriek vun Ägypten is riek an Watervagels in’t Rebeet vun’t Delta un an’n Nil (sünners Reiher, Kraans un Nilgöös). Wiel de Wintermaanden kamt tallriek Togvagels ut Europa dorto. An Roof- un Aasvagels sünd hier Milanen, Boortgeiers un Haavken to Huus. To de grötteren Söögdeerten vun’t Land tellt – blangen de heemsch maakten Kamelen, Huusesels, Schaap un Zegen – Schakalen, Hyänen, Feneks, Wildkatten un in de Bargens ok de Steenbuck. In de Wööst sünd Hasen, Springmüüs, verscheeden Eidechsenoorden un Skorpionen antodrapen. In de ländlichen Rebeden an’n Nil kummt ok de Uräusslang (Ägyptische Kobra) vör. An’n Nassersee leeft noch enige Krokodilen. In’n Nil un in de Seen a de Deltaküst gifft dat mehr as 190 ünnerscheedliche Fischoorden.

Ägypten is in eerste Lien in’t Nildaal, in’t Nildelta, an’n Sueskanal un an Öörd bewahnt, de touristisch intressant sünd. In de westlichen Oasen Fayyum, Dachla, Farafra, Siwa un Charga leeft blots wenig Minschen. 2004 hebbt 42 % vun all Ägypters in Städer wahnt, 33,9 % weren jünger as 15 Johr. De gröttsten Städer sünd na’n Stand vun’n 1. Januar 2005: Kairo, Alexandria, Gizeh, Sues, Luxor un Assuan.

Eine gröttere Översicht steiht ünner: Städer in Ägypten

De Inwahnertall vun Ägypten stiggt teemlich gau an (1,9 % in’t Johr), wat dat in sien frutchbor Rebeden ok nu al bannig dicht bewahnte Land för grote Problemen stellt. Üm 1800 rüm harr Ägypten blots üm un bi 2,5 Millionen Inwahners, man 1900 weern dat 12,5 Millionen Lüüd un 2000 al meist 68 Millionen. In verleden Tieten, ruchweg to de Tiet vun de Pharaonen weer dat Land vun 4 bit 12 Mio. Minschen bewahnt – en Tall, de woll ok för de Laatantike antonehmen is.

Meist all Inwahners, neemlich 97 %, sünd Ägypters. In’n Süüden vun’t Land wahnt butendem en poor Nubier. Fröher hebbt in de Libyschen Wööst enige Berberstämm leevt, man, dorvun gifft dat büüt blots noch wenige, de in de Oaas Siwa wahnt. In de Wösten in’n Oosten vun’n Nil leeft en poor araabsche un Bedscha-Nomaden.

De Amtsspraak in Ägypten is Araabsch. Vör allen warrt Ägyptisch-Araabsch snackt, wat en neearabischen Dialekt is. Schreven warrt siet de araabschen Verövern in’t 7. Johrhunnert dat Hoocharaabsch. Blots in de koptische Kark warrt noch dat Koptisch as Liturgiespraak bruukt, dat ok in en egene Schrift schreven warrt, de sik vun de greeksche afleidt.

In de Oaas Siwa warrt noch en Berberspraak snackt, dat so nöömte Siwi. In’n Süüden un in de Oaas Charga snackt butendem vele Lüüd Nubisch. In’n Süüdoosten gifft dat ok Lüüd, de Bedscha snacken doot. As Frömdspraken sünd in Ägypten vör allen Engelsch un in de böveren Schichten ok Franzöösch verbreedt. Bito gift dat noch ruchweg 230.000 Domari-Snackers, wat en indo-iraansche Spraak is.

Na de Verfaten is Ägypten en islaamschen Staat un de Islam is as Staatsreligion fastschreven. Dat gifft in de ägyptischen Verfaten den Artikel 18, de in de Theorie all Inwahners de Religion freestellt, man, in de Praxis warrt de düütlich ingrenzt. Op staatlich Utwiesen mutt de Religion vermarkt wesen, wobi aver blots twüschen de dree Religionen wählt warrn kann, de offiziell acht warrt, neemlich Islam, Christendom oder Judendom. Wokeen en annere Religion tohöört, hett de Wahl, sien wohren Gloven aftostrieden oder keen Utwies to kriegen un dormit to’n groten Deel de Börgerrechten aftogeven. Dat lieke gellt aver ok för de Moslems, de na’t Christendom wesseln doot. För solke Lüüd warrt sogor vun hoge Politikers de Doodsstraaf föddert. Dat mag verkloren, worüm Ägypten 1966 groten Andeel doran harr, den Afsnitt „the freedom to change his religion or belief“ in de Minschenrechtendeklaratschoon vun 1948 weker to maken, so dat in’n Artikel 18 vun’n Internatschonalen Pakt över börgerliche un politische Rechten steiht: „the freedom to have or adopt a religion or belief“.

Sünners in Böverägypten sünd de Kopten as christliche Minnerheit faken dat Teel vun Terror oder Schuulgelderpressen dör radikale Muslimen worrn. wobi de öörtlichen Behörden dorvun faken ok wat weet un dat hennehmt. Ne’e koptische Karken drööft nich boot warrn un ok, wenn mol wat Lütts heelmaakt warrn mutt, warrt dorvör en Präsidialorder bruukt. In de verleden Johren keem dat ok al to gewaltsome Strieden twüschen Muslimen un Kopten, wobi dat ok Dode un Verletze geven hett.

Ruuchweg 85 % vun de Inwahners vun Ägypten sünd sunnitische Muslimen. De Hööftborn för Gesetten is de Scharia. To’n een is de Utleggen vun’n Islam in Ägypten tomeist modern un na vör’n richt, nich opletzt dör de in de muslimschen Welt föhrende Al-Azhar-Universität. Man, op de annern Siet is Ägypten siet Johrteihnten (blangen Saudi-Arabien) ok en Middelpunkt vun’n islaamschen Fundamentalismus. Dor is ünner annern de Muslimbröderschap an’n Gang, un in dat Terrornett al-Qaida vun Osama bin Laden weern al to de Tiet vun’n 11. September 2001 ungewöhnlich veel Ägypters op hoge Positschonen. Deelwies staht se bit vundaag mit an de Spitz. Dat is nich antonehmen, dat dse jemehr Wörteln in de Heimat afsneden hebbt. De fundamentalistische Szeen sütt Gewalt gegen westliche Länner un Inrichten, as to’n Bispeel in Dahab in’n April 2006, as Bestanddeel vun’n gerechten Kamp gegen en gottlosen Staat, en ungerecht System un de westlich-jüdsche Verswören gegen den Islam.

Bevör sik de Islam in’t 7. Johrhunnert verbreedt un dörsett harr, weer dat Christendom in Ägypten de Hööftreligion. De Evangelist Markus schall dor al üm dat Johr 50 rüm missioneert hebben. En christliche Minnerheit finnt man vundaag in Kairo un Alexandria aver ok in Middel- un Böverägypten, faken in tomeist christliche Dörper. Tosamen maakt de Christen ungefähr 15 % vun de helen Inwahner vun Ägypten ut, man, de Angaven vun’n Staat un vun de Kark gaht dor teemlich wiet uteneen. Vele vun de nafolgend Tallen gaht dorüm op Afschätzen torüch.

De Mehrheit vun de Christen in Ägypten hett dat, wat op dat Konzil vun Chalcedon 451 beslaten worrn is, nich mitdragen, wat to’n Entstahn vun de Koptischen Kark föhrt hett, de vundaag mit schätzungswies över 10 Mio. Liddmaten mit Afstand de gröttste christliche Kark in Ägypten is. Na egen Angaven tellt se ruchweg 15 Mio. Liddmaten. Annere ooltorientalische Karken sünd de Armeensch-Apostoolsch Kark mit ruchweg 15.000 Liddmaten un de Syrisch-Orthodoxe Kark vun Antiochien mit jüst man 500 Lüüd.

Sünners de greeksch-stammige Böverschicht hett sik aver na dat Konzil vun Chalcedon richt, un so hett de Greeksch-Orthodoxe Kark vun Alexandria bit hüüt överduert un tellt opstunns mehr as 200.000 Minschen in Ägypten. En wietere Orthodoxe Kark mit Sitt in Ägypten is de Orthodoxe Kark an’n Sinai, de aver blots ruchweg föfftig Minschen anhöört in un ümto dat Katharinenkloster.

De Röömsch-kathoolsche Kark (Apostoolsch Vikariat vun Alexandria) tellt ruchweg 30.000 Liddmaten, de vör allen vun’t Utland kamt. Bito hebbt sik aver en Reeg vun Uneerte Karken billt. Mit Afstand an’n bedüdensten vun de ägyptischen mit Rom uneerten Karken is de Koptisch-Kathoolsche Kark mit ungefähr 250.000 Anhangers in söven Diözesen (Alexandria, Gizeh, Luxor, Minya, Assiut, Sohag, Ismayliah). De Melkitische Greeksch-Kathoolsche Kark (Arzdiözees vun Alexandria) hett na en Afschätzen ungefähr 35.000 Lüüd; De letzte egene Angaav stammt vun 1970 un wiest 11.000 Liddmaten ut. Wieter gifft dat de Maronitische Kark (Eparchat vun Kairo) mit 5.000, de Syrisch-Kathoolsche Kark mit 1.700, de Armeensch-Kathoolsche Kark (Eparchat vun Alexandria) mit 1.300 un de Chaldääsch-Kathoolsche Kark (Eparchat vun Kairo) mit 500 Anhangers.

Op dat Wark vun presbyteriaansch Missionaren vun’t 19. Johrhunnert geiht de reformeerte Evangelsche Kark vun Ägypten torüch, de mit 300.000 Liddmaten mit Afstand de gröttste protestantische Kark in’t Land is. Dorblangen gifft dat ünnerscheedlich Karken vun de Pingstbewegen (Assemblies of God, 75.000 Liddmaten; Pentecostal Church of God, 3.800 Liddmaten; Church of Grace, 2.600 Lüüd; Church of God (Anderson), 1.500 Liddmaten; Pentecostal Holiness, 1.400 Liddmaten; Church of God of Prophecy, 1.100 Lüüd), de to de Hilligensbewegen tohöörende Kark vun de Evangelikalen Kopten („Free Methodists“) mit 43.000 Lüüd, de Bröderbewegen mit ruchweg 15.000 Lüüd, de anglikaansch Episkopalkark vun Jerusalem un den Nögen Oosten (Diözees Ägypten) mit 10.000 Anhangers un de baptistische  Egyptian Baptist Convention mit ungefähr 1.000 Liddmaten. De Tügen vun Jehova sünd in Ägypten 1960 verboden worrn un hebbt siether keen Daten mehr över Liddmatentallen kunnig maakt. 

In Ägypten leevt vundaag blots noch üm un bi 100 Juden. 1948 weern dat to’n Vergliek noch 75.000. Juden weern in groot anleggte Akschonen ut dat Land utwiest, eenmol 1956 in’n Tosamenhang mit’n Suezkrieg un 1967 vun wegen den Sössdaagkrieg. Siet 1979 gellt de Fredensverdrag twpschen Ägypten un Israel. Siet de Tiet sünd de Juden in Ägypten nich mehr in jemehr Religionsfreeheit inschränkt, man se stellt blots noch en bannig lütte, överöllerte Minnerheit dor.

In Ägypten leevt ruchweg 2.000 Bahai. Jemehr Institutschonen sünd 1960 dör en Gesett oplöst worrn. Se striedt för jemehr Börgerrechten, vun wegen dat se, solang se sik to jemehr Religion bekennen doot, keen staatlichen Utwies kriegen künnt.

In’n afrikaanschen Vergliek liggt Ägypten in’t Middelfeld, wat dat Per-Kopp-Inkamen angeiht. Dat Bruttoinlandsprodukt is 2004 üm 4,2% wassen. Dorvun sünd 15% in de Landweertschap, 37% in de Industrie un 48% in de Deenstleistung weertschapt worrn. 27% vun all Arbeiters sünd 2002 in de Landweertschap ünnerbrocht wesen, 21% in de Industrie un 52% as Deenstleister.

Arbeiters sünd in Ägypten all sozialversekert: dat gifft Versekern för Krankheit, Öller un Versehrtheit. Butendem gifft dat Leistungen as Renten för Anhörige, Krankengeld un Ünnerstütten bi Arbeitslosigkeit. In de Industrie sünd de Arbeiters to’n sünnern Prozentsatz an’n Indrag vun’t Ünnernehmen bedeeligt. In de Johren 2005 un 2006 leeg de Arbeitslosigkeit in’n Dörsnitt bi 9,8%, man de verdeckte Arbeitslosigkeit is hooch. Dorto kummt, dat vun de ehmols dree Millionen ägyptischen Gastarbeiters in’t Utland bannig vele wedder in’t Land torüch kamen sünd – sünners ut’n Irak un ut Kuwait. In de ländlichen Rebeden is an sik de saisonal Arbeitslosigkeit tyypsch, in de Städer herrscht dorgegen en anhollend Ünnerbeschäftigen. In den glieken Tietruum leeg de Inflatschoon in’n Dörsnitt bi 4,5%.

Dat Gesundheitssystem is in de Städter vun Ägypten enigermaten goot, man op’n Land gifft dat deelwies düchtige Lücken in de Versorgen. Fehlend Rennlichkeit un Hygiene, as ok de eensietig Nehren sünd de Oorsaken för endeemsch Krankheiten as to’n Bispeel Bilharziose. En wieter’t Problem is de Malaria.

In Ägypten gifft dat en allgemeen Schoolplicht för 6- bit 12-Johrige. De Ünnerricht köst nix. Dat hüütige Schoolsystem in’t Land is 1952 inföhrt worrn. Dorna slutt sik an de Grundschool en dreejohrige School to’n praat maken un en dreejohrige Sekundarschool an. In’n Ansluss kummt de Hoochschoolutbilln. De Andeel Analphabeten liggt jümmer noch bi ruchweg 50%, ofschoonst de Scholen düchtig utboot worrn sünd. Dat gifft in Ägypten twölf Universitäten, wovun fief in Kairo sünd. En Sünnerheit is de Al-Azhar-Universität in Kairo: Se is siet 983 en Zentrum för islaamsch Lehr.

Hööftartikel: Historie vun’t Olle Ägypten

De Hoochkultur vun Ägypten güng üm un bi 3000 v. Chr. dormit los, dat dör dat Vereenigen vun Böver- un Ünnerägypten ünner den legendären Pharao Menes en Königriek entstahn is. He schall sien Residenz in Memphis hatt hebben. De Indelen vun de Pharaonentiet in dörtig Dynastien geiht torüch op den ägyptischen Priester Manetho, de in’t 3. Johrhunnert v. Chr. en ägyptische Historie verfaat hett.

Mit de drüdden Dynastie is dat Olle Riek tostannen kamen, in dat sik de Staat un de Sellschop mit Kunst un Religion utbillt hett. De König weer as Afbild vun den Himmelsgott ansehn un herrsch autokraatsch över all tweeunveertig Gauen vun sien Land. Ünner den Pharao Djoser (üm 2610-2590) un de Herrschers vun de veerten un föfften Dynastie hett sik dat Rebeet vun’t Königriek bit süüdlich vun Assuan utwiet. De Pharaonen weern jetzt as de Söhn vun den Sünnengott Re acht.

Na den Verfall vun’t Olle Riek künn eerst in’t Middelriek (11. bit 14. Dynastie) en Gauförstengeslecht ut’n Süüden ünner Mentuhotep II. (2061-2010 v. Chr.) wedder tohopenbringen. As ne’e Hööftstadt is Theben grünnt worrn mit de Tempelsteden Karnak un Luxor. De Residenz is aver gau wedder in’n Noorden verleggt worrn. Üm 1650 v. Chr. hebbt de Hyksos, de ut Asien kemen, de Herrschap över Ägypten an sik reten. Mit jem brochen se Peerd un Strietwagen mit in’t Land un somit en vullstännig ne’e Oort vun Kriegstechnik.

Först Kamose künn üm 1550 v. Chr. tohopen mit sien Broder Amosis I. de frömden Herrschers wedder loswarrn un grünnen in Theben dat Ne’e Riek (18. bit 20. Dynastie), dat sik ünner Amenophis I. un Thutmosis I. bit na Nubien un bit to’n Euphrat utbreden de. Na de Herrschap vun de „Fredenförstin“ Hatschepsut (1490-1468 v. Chr.) hett Thutmosis III. Feldtöög na Syrien un Palästina ünnernahmen un dat Riek fastigt, dat vun’n Orontes in Syrien bit na’n veerten Katarakt vun’n Nil recken de. Ünner König Amenophis IV. (1364-1347 v. Chr.) höör dat Utwieten op. He sorgt sik vör allen üm den Religion un hett en geistige Revolutschoon utlöst, as he den Sünnengott Aton to’n alleenigen Gott hoochsetten de.

Ünner den Naam Echnaton hett he tohopen mit sien Ehfro Nofretete vun de ne’en Residenz Tell el-Armana ut dat Riek regeert. Sien Nafolger Tutenchamun (1347-1338 v. Chr.) hett aver den Monotheismus wedder torüchnahmen un an sien Steed en Dreeheit vun’t göttliche Prinzip sett. Ünner Ramses II. (1290-1224 v. Chr.) bleih dat Ne’e Riek noch eenmol wedder op. Man, de Völkerbewegen üm 1200 v. Chr. rüm brochen ne’e Gefohren mit sik, as Ägypten dör de Hethiter, Libyer un de Seevölker ut’n Noorden bedroht weern. Na den Dood vun Ramses III. (1184-1153 v. Chr.) güng dat mit Ägypten gau bargdaal un dat Riek füll ünner frömde Herrschers in en grote Tall vun enkelte Herrschoppen uteneen.

In’t Johr 525 v. Chr. is Ägypten vun de Perser innahmen worrn un weer denn to’n eersten mol Provinz vun en frömd Weltriek. In’n sünnern Rahmen hett Ägypten aver sien Religionsfreeheit behollen künnt un sik ok sülvst verwalten dröfft. 404 v. Chr. is Ägypten wedder unafhangig worrn, is aver 332 v. Chr. ahn Kamp in de Hannen vun Alexander, den Groten, de dat Land as’n Deel vun’t Makedonische Riek helleniseert hett. Na sien Dood 323 v. Chr. is de Verwalten över de ägyptische Provinz an sien Feldherrn Ptolemaios I. Soter gahn, de 305 v. Chr. den Titel vun en König annahmen un dormit de Herrscherhuus vun de Ptolemäer begrünnt hett, dat meist 300 Johr lang in Ägypten dat Regeer harr. Ünner jem is de vun Alexander grünnte Stadt Alexandria to Ägyptens Hööftstadt maakt worrn. Butenpolitisch hebbt se sik op den middellannschen Ruum konzentreert.

As Kleopatra VII., de letzte Herrscherin vun’t Ptolemäerhuus, doobleven weer, is Ägypten 30 v. Chr. röömsche Provinz worrn. Mit dat Delen vun’t Röömsche Riek in’t Johr 395 keem dat Land ünner byzantinsche Herrschop un hett den gröttsten Deel vun sien dormolige weertschoppliche Bedüden verloren, vun wegen dat sik de Feernhannelsweeg na Konstantinopel verlagert hebbt. Dordör un sünners dör de ooströömsche Religionspolitik keem en düchtige Oppositschoonsbewegen gegen dat Byzantinsche Riek tostannen. Dat hett sik sünners na dat Konzil vun Chalcedon in’t Johr 451 dör dat Billn vun en unafhangige koptische Kark utdrückt. In de lateren Antike is Ägypten to’n Utgangssteed vun de christlichen Mission in Nubien un Äthiopien worrn. Jemehr Karken hebbt sik drang an de koptische Kark in Ägypten anlöhnt.

Üm dat Johr 640 is dat Nildaal vun de islaamschen Araber erovert worrn. In de folgen Tiet weer Ägyspten vun wesselnde Machtzentren ut – Damaskus, Bagdad, Kairo – regeert. Ünner de Umayyden (661-750) hebbt sik araabsche Stämm in de fruchtboren Evenen daallaten un hebbt dorna dat kulturelle Bild uvn Ägypten bestimmt. As Saladin an de Macht keem, de de Dynastie vun de Ayyubiden (1171-1249) grünnt hett, is Kairo to’n Middelpunkt vun den Muslimschen Wedderstand gegen de christlichen Krüüztöög opstegen. Gegen 1250 geev dat en Opstand vun de Palastgarde, de sik ut Mamluken – anfangs tomeist törksche Militärslaven – tosamensetten dee. Se hebbt de Macht den an sik bröcht. Enn vun’t 13. Johrhunnert hebbt se de letzten Krüüzfohrerstaaten op asiatschen Bodden daalmaakt. De Verwalten vun Ägypten bleev ok in jemehr Hannen, as dat Land 1517 vun de Törken innahmen worrn is. Dat weertschoppliche Nalaten as Folg vun’t Opdecken vun’n Seeweg na Indien (1498) hett Ägypten to een vun de armsten Länner in’t Osmaansche Riek maakt.

De Herrschop vun de Osmanen weer eerst 1798 to Enn, as dat franzöösche Expeditschoonskorps ünner Napoléon lannt is. As de britsche Admiral Nelson in’t glieke Johr bi Abukir en Seeslacht wunnen hett, müssen de Franzosen jemehrn Orientfeldtog afbreken, un de albanische Offizier Muhhamad Ali Pascha hett de Situatschoon utnütt, üm de Macht an sik to rieten (1805-1849). He un sien Nafolgers hebbt ünner de törkschen Böverherrschop en Oort vun Sülvststännigkeit kregen. Se bedreven en expansive Politik un hebbt de moderne  Historie vun Ägypten in Gang bröcht. De Bo vun’n Sueskanal (1859-1869) hett dat Land so dull vun utlännsch Nalehen afhangig maakt, dat de vun Grootbritannien un Frankriek inrichte Staatschullenverwalten dat egentliche Regeer vun’t Land övernehmen dee. To’n Sekern vun den Verbinnensweg na Indien hett Grootbritannien de ägyptischen Kanalaktien köfft un besett 1882 dat Land, wat 1914 denn formell to en Protektorat worrn is. 1922 is Ägypten ünner Fuad I. en al wietrecken sülvststännig Königriek worrn un kreeg 1936 sien Souveränität, nadem Fuad I. dood bleven weer. In’n Tweeten Weltkrieg weer Ägypten to’n Slachtfeld vun de düütschen un italienschen Armeen ünner Erwin Rommel un de Briten ünner Bernard Montgomery. Britische Truppen sünd bit 1946 in’t Land bleven.

In dat Johr 1948 hebbt sik ägyptische Armeen an’n araabschen Angreep op de jüst nee utropen Staat Israel bedeeligt. Man, as de annern araabschen Armeen ok, weer se torüchslahn. An’n 23. Juli 1952, den Natschonalfierdag, hett de Bewegung vun de „Fre’en Offizeren“ den 1936 inthroniseerten König Faruk stört. De Historie vun de junge ägyptische Republiek weer toeerst vun den General Ali Muhammad Nagib un dorna vun den föhren Kopp vun de Revolutschoon, Oberst Gamal Abdel Nasser (1954-1970) bestimmt. Dat sozialistische Regime vun Nasser pleeg drangen Kunktakt to de Regeren vun de Sowjetunion. De Sueskanal-Sellschop is 1956 verstaatlicht worrn, wat to’n militäärsch Ingriepen vun Israel, Grootbritannien un Frankriek föhrt hett. Disse Sueskries is dör’t Ingriepen vun de Vereenten Natschonen bileggt worrn. 1958 hett sik Ägypten mit Syrien un Noordjemen to de Vereenigten Araabschen Republiek (VAR) tosamenslaten, de dat faktisch blots bit 1961 geev. In’n Sössdaagkrieg mit Israel in’n Juni 1967, wiel den israelsche Truppen bit na’n Sueskanal rankamen sünd, hett dat Land en swore militärsche Nedderlaag insteken müsst. Na den Dood vun Nasser 1970 is de Viezpräsident Anwar as-Sadat de nee Staatspräsident worrn. Dör den to’n Deel spoodrieken Yom-Kippur-Krieg 1973 hett Sadat versöcht, de Nedderlaag vun 1967 wedder goottomaken.

Hööftartikel: Politisch System vun Ägypten

Ägypten is na den Verfaten vun 1971, de 2005 to’n letzten mol ännert worrn is, en Präsidialrepubliek. Staatsbaas is de vun’t Parlament mit Tweedrüddelmehrheit vörslahn Präsident, över den dorno dör Volkswahl afstimmt warrt. Denn is he för söss Johren wählt un hett dormit ok gliektietig dat böverste Regeer över de Strietmächt. siet 1981 is Muhammad Husni Mubarak de Präsident, de toletzt in’t Johr 2005 wedderwählt worrn is. Na en Ankünnigen vun’n 26. Februar 2005 schall de Präsident aver in de tokamen Tiet dör dree Wahlen mit mehrere tolaten Kandidaten wählt warrn. De Präsident bestimmt den Ministerpräsident un de Liddmaten vun’t Kabinett, as ok de Gouverneuren, de hogen Richters un Offizeren. Bito hett de Präsident en Vetorecht bi de Gesettgevend Macht, kann Dekreten verkünnen un ok dat Parlament oplösen. Kritikers meent dorto, dat Mubarak siet den Dood vun sien Vörgänger dör en Nootstandsgesett regeert un dat he över en schienbor demokraatsch System herrschen deit. Gifft ok Vörholten, dat de Wahlen deelwies schaven oder fälscht worrn sünd, un mitünner ok oppositschonelle Politikers na Schienprozessen fangen sett worrn sünd. In Ägypten schall dat jüst so vell apeentlich Oppositschoon geven, as Mubarak dat tolaten deit.

Dat Parlament besteiht ut den Volksraat 454 Liddmaten, vun de 444 all fief Johren wählt warrt; Siet 1986 sünd dat 400 Afordente över Parteilisten un 44 as parteilose Direktkandidaten. De restlichen teihn warrt vun’n Staatsbass bestimmt. De beraden Gesettgeven Macht is de Schura mit 210 Liddmaten. Dorvun warrt twee Drüddel all dree Johren wählt, dat annere Drüddel warrt wedder vun’n Staatsbaas insett. Bi de letzten Wahlen to’n Volksraat twüschen den 9. November un 7. Dezember 2005 hett de regeeren Natschonaldemokraatsche Partei (NDP) 311 Sitten wunnen, dat sünd 77 weniger as in’t Johr 2000. Dorna kummt de muslimsche Broderschap mit 88 Sitten (2000: 17) un de liberale Wafd-Partei mit 6 Sitten (2000: 7). 27 Sitten (2000: 30) warrt vun Unafhangige un Liddmaten vun lüttere Parteien besett. 12 Sitten (2000: 2) sünd free bleven. De Deelwahlen för de Schura in’n Mai/Juni 2004 hebbt ok en Mehrheit för de NDP bröcht. In Ägypten gellt för all Lüüd af 18 Johren en Wahlplicht.

De Hööftborn för de Gesetten is de Schari’a. Dat System vun de Gerichten wiest op de ünnersten Even so nöömte Zentral- un Distriktgerichten op. Butendem gifft dat söss Appelatschoonsgerichtshöff. De böverste utöven Instanz is de Böverste Gerichtshoff in Kairo. Op de konstitutinelle Orden passt en Verfatensgericht op. Ägypten is Liddmaat vun de Vereenten Natschonen (UN), vun de Welthannelsorganisatschoon (WTO), vun de Afrikaanschen Union (AU) un vun de Araabschen Liga.

Hööftartikel: Gouvernements in Ägypten

Dat Rebeet vun Ägypten is in 29 Gouvernements (araabsch محافظات muhāfazāt, Eental محافظة muhāfaza) indeelt, de elk ünner dat Regeer vun en Gouverneur staht. De Gouverneur hett den Rang vun en Minister. In Ägypten is de Zentralismus bannig utprägt. Dat schall sik mit de Tiet ännern, so dat op regionale Even de Sülvstverwaltung utboot warrt.

Na de Refoorm vun’ne Verfaten weern to’n eersten mol in de Historie vun’t Land mehrere Lüüdför de Wohl to’n Präsidenten tolaten. Wat vun Mubarak as’n Mielensteen in den ünner den Druck vun de USA inleiten Vörgang vun Reformen un Demokratiseeren betekent hett, is vun de Oppositschoon scharp angrepen worrn, vun wegen dat de Novell in’n Grunnen en Monopoolstellung för de NDP billn de. To glieken Tiet hett sik in’n Wahlkamp en Paradigmenwessel andüüt: Na een Veerdeljohrhunnert vun de Herrschap vun  Mubarak hett en düchtigen Andeel vun’t Volk apen de Politik vun de harden Hand in Fraag stellt, un jüst so sien jümmer militäärsch un ahn politish Argumenten föhrten Striet gegen den Islamismus. An’n 18. Juli 2005 hett en breet Oppositschoonsbündnis to’n Boykott vun de Wahlen opropen, dat sik tosamensett hett ut so ünnerscheedliche Frakschonen as de Wafd-Partei, de muslimsche Broderschap un de Bewegung Kifaya („Noog“). Prominente potentielle Kandidaten as de Fronsrechtslersche Nawal Saadawi un de Minschenrechtsaktivist Saadeddin Ibrahim hebbt jemehr Warven för Präsidentschap wedder torüchtogen. Man, de Kandidat vun de eerst 2004 grünnten liberalen Al-Ghad („Morgen“), Aiman Nour is antreden. Gegen em weer Enn vun’n Juni en Prozess anstött worrn, vun wegen daz he angeevlich Wahlünnerlagen fälscht hebben schüll.

An’n 30. un 31. Juli geev dat in de Innenstadt vun Kairo Schandaal gegen de Politik vun Mubarak, nadem he bekannt geven harr, dat he wedder för dat Amt kandideren wull. De Sekerheitskräft sünd mit Gewalt gegen de Protesten vörgahn un hebbt üm un bi 20 Lüüd fastnahmen. Bi de Wahl an’n 7. September is Mubarak denn mit 88,6 % vun de Stimmen in sien Amt bestätigt worrn. Sien scharpsten Konkurrent ünner de tosamen negen Gegenkandidaten, Aiman Nour, hett blots 7,6 % vun de Stimmen kregen. De Wahlbeledigen is mit 23 % angeven worrn. Kritikers hebbt seggt, dat dat bi de Wahlen an eenige Steden nich mit rechten Dingen togahn is, man internatschonale Oppassers weern nich tolaten worrn. Bi de Wahlen to’n Volksraat künn de Oppositschoon 2005 bannig dorto winnen. Tohopen hett dat Bündnis knapp 100 vun de tosamen 440 Sitten kregen. In de eersten Wahlrunnen hett sik aftekent, dat de Muslimbröder starker warrt, man de letzte Rund weer dordör tekent, dat Sekerheitskräft mit Gewalt versöcht hebbt, jemehr Anhängers doran to hinnern, in de Wahllokalen to gahn. Twölf Minschen sünd dorbi doodbleven. De Spood vun de muslimsche Bröderschap kummt vun jemehr soziale Anstrengen in de Armenveerdels vun Kairo, wobi de NDP jem gewähren lett. 

Ägypten steiht siet 1989 op de List vun de USA vun jemehr wichtigsten Verbünnten buten de NATO. Dat heet, dat Ägypten op Nafraag bi enkelte fastleggte amerikaansche Rüstungsprogrammen gegenöver annere Länner vörtogen warrt, sogor gegenöver vele annere NATO-Liddmaten.

Bi en fief Daag duern Fohrt in’n Negen Oosten hett de US-amerikaansche Butenministersche Condoleezza Rice an’n 22. Februar 2006 ehrn Amtskollegen Ahmed Abul Ghait fraagt, dat he den Weg vun de USA gegen den Iran un de vun de Hamas föhrte Regeeren vun Palästina ünnerstütten deit. Na Diskuschonen mit de düütschen Bundskanzlersche Angela Merkel un den öösterriekschen Präsident Heinz Fischer in Berlin un Wien, bi de dat ok üm den Freden in’n Negen Oosten un üm dat iraansch Atomprogramm güng, hett Mubarak an’n 13. März Israel un de Hamaas dorto opropen, foorts mit jemehr Gewalt natolaten un över den Freden to snacken. As de jöödschen Siedlers ut’n Gaza-Striepen aftogen weern, hett sik Ägypten, Israel un Palästina Mitt vun’n September 2005 eenigt, dat 750 ägyptische Soldaten an de ruchweg 14 km langen Grenz twüschen Ägypten un den Gaza-Striepen patrolleeren schüllt.

In Ägypten schall jümmer noch regelmatig foltert warrn. An’n fakensten warrt vun Slääg, elektrische Slääg, dat Ophangen an Hand- oder Footleden, dat Utdrücken vun Zigaretten op’n Lief as ok verscheden Methoden vun psycholoogsch Folter un Misshanneln bericht. Dorünner ok dat Drauhen mit sexuell Vergahn oder misshanneln vun Fangene oder jemehr Froonslüüd in de Familie.

Kritik warrt in de Apentlichkeit nich hennahmen. Man, dorför gifft dat harde Strafen. De Minschenrechtsorganisatschonen klaagt över dat harde un kompromisslose Vörgahn gegen Oppositschonelle dör de ägyptische Polizei un de Justiz, sünners ok gegen de Bloger-Szeen in’t Land. De Statuten vun’n internatschonalen Straafgerichtshoff hett Ägypten ünnerschreven un de UN-Froonrechtskonventschonen ünner Vörbehollen ratifizeert, man dat Tosatzprotokoll to de Froonrechtskonventschoon hebbt se nich ünnertekent.

As in’n Fall vun Abu Omar, hett de Regeeren vun de USA Ägypten as Twüschenstatschoon bruukt för Lüüd, de vun’n CIA roovt worrn sünd. Dorför hett se Opdrääg geven ü.a. an de CIA Firma Aero Contacts.

De ägyptische Strietmacht gellt as de starkste Militärmacht op’n afrikaanschen Kontinent un maakt Ägypten to en Regionalmacht in’n Negen Oosten. Dat Seggen över de Strietkräft hett de Staatsbaas, de as Kommandant gliektietig ok den hööchsten militäärschen Rang föhrt. De Orginisatschoon vun de Strietkräft löpt in veer Twiegen, wat de dree klassischen Sparten Armee, Luftwaffe un Marine sünd un tosätzlich as egen Deelstrietmacht vun’t Militär dat Kommando för’t Luftverdeffenderen. 

In Ägypten gifft dat en dreejohrige Wehrplicht för Mannslüüd af achtteihn Johren. Vun wegen dat de Inwahnertall so gau anwassen deit, warrt aver nich mehr all Rekruten to’n Deenst togen, as de Tall vun 450.000 aktive Soldaten en Tall vun 800.000 Deenstplichtige gegenöversteiht. Aver de Staat hett butendem noch ruchweg 250.000 paramilitäärsche Kräft, de ünner dat Binnenministerium staht un rantogen warrt, wenn dat üm de Binnere Sekerheit geiht. Mit dat butenpolitische Negerkamen ünner Anwar as-Sadat hett sik Ägypten den Togang to US-amerikaansche Wapenlevern sekert, wodör in de 1980er Johren  en bedüden Moderniseren vun de Strietkräft dörföhrt warrn kunn.

Dat Feernsehn vun de Düütsche Well sennt siet den 28. Februar 2005 jeden Dag dree Stünnen araabsch Programm över den ägyptischen Satelliten NileSat in’n Negen Oosten.

To dat olle Ägypten kiek bi:




#Article 285: Libyen (1562 words)


Libyen (ˈliːby̆ən, ˈliːbi̯ən, up Araabsch: ليبياw= Lībiyā, amtlich Sozialistische Libysch-Araab’sche Volks-Dschamahirija, oder, en beten körter, man ok amtlich, Libysch-Araab’sche Dschamahirija), is en Land in den Noorden vun Afrika. Libyen liggt an de Middellannsche See un grenzt an Ägypten un an den Sudan, an’n Niger un Tschad, un an de Maghreb-Länner Tunesien un Algerien. 

De Noordwesten vun Libyen warrt Tripolitanien nömmt. Dor liggt an de Küst dat Siedland vun Al-Jifarah, dorachter, na dat Binnenland to de Barglänner Jabal Nafusah (bit 968 m hooch) un dorachter denn de Steenwööst Al-Hamadah al-hamrah. Na Süden to slutt sik denn de Sand- Gruus un Steenwösten vun den Fessan an. In de Midden vun Libyen liggt an de Küsten dat Becken vun de Grote Syrte, wo dat sunnerlich veel Eerdööl un Eerdgas geven deit. In dat Achterland wasst de Vulkanbargen Al- Haruj al-aswad (1.200 m) mit den Charudsch umhooch. In’n Noordosten liggt de Cyrenaika mit de drögen Bargen vun den Al-Jabal al-akhdar (878 m), de na de See to piel affallen doot. Nöördlich vun de Middellannsche See sünd, achter de See, ok Italien (Sizilien un Pantelleria), Malta un Grekenland (Kreta) Libyen siene Nabers. De Baai vun de Grote Syrte steiht, so meent Libyen, unner siene Hoheit. De Bargen gaht na Osten to över in de Marmarika-Steppe. Na Süden to kümmt de Sanddünensee vun de Libysche Wööst. An de Grenz na’n Tschad hen griept de nöördlichen Twiegen vun de Tibesti-Bargen bit up Libyschen Grund röver. Dor höört ok de hööchste Barg vun’t land to. Dat is de Bette mit 2.286 m. 

Alltohopen maakt de Sahara bi 85 % vun dat Land ut. Bloß bi 2 % vun dat Land kann för de Bueree bruukt weern. Libyen is en vun de wenigen Länner up de Eer, wo dat nich een Stroom gifft, de över dat ganze Johr hen Water hett. Dor gifft dat bloß so nömmte Wadis, wo bloß Water in is, wenn dat bannig dull regent hett. 

Na den Sudan, Algerien un de Demokraatsche Republiek Kongo is Libyen dat veertgröttste Land up den afrikaanschen Kontinent. 

In de Landstreken an de Küst bestimmt de Middellannsche See dat Klima. Dor is dat in’n Winter fochtig. De Temperaturen in’n Januar liggt in’n Dörsnitt bi 12 °C, in’n Augustmaand bi 26 °C. De Nedderslag liggt hier in’n Dörsnitt in’t Johr bi 300 mm. In’t Vörjohr un in’n Harvst weiht faken de Gibli, wat en drögen un heten Wind is, de allerhand Stoff mit sik bringen deit. In dat Binnerste vun’t Land regeert en Wöstenklima mit Temperaturen, de duchtig verscheelt: In’n Winter is dat dor unner 0 °C koolt un in’n Summer över 50 °C heet. Regen gifft dat dor meist gor nich. Ofschoonst dat Land so groot is, gifft dat an un for sik bloß twee Aarden vun Klima: De suptropisch-warme Klimazone langs de Küst un de dröge un heete Wöstenklimazone binnen in’t Land (dat is mit Afstand de gröttste Deel). 

Up de Bargen an de Küst wasst middellannsche Planten, in de Siedlänner an de Küst gifft dat Steppenplanten. 

Dat gifft in Libyen de typischen Deerter, de in dröge Länner tohuse sünd, as Dünengazellen, Hyänen, Schakalen, Wöstenspringmüse un Wöstenvöss (Feneks). Fudderhen leevt Anubispavianen, Afrikaansche Esels, Hasen un Wildkatten in dat Land, dorto noch verscheden Aarden vun Griepvagels, Slangen un Skorpionen. Twuschen 1990 un 2000 is de Woold in Libyen üm 1,4 % grötter wurrn. 

De meisten Inwahners vun Libyen sünd Arabers (90 %) un Berbers (4 %), dorto kaamt noch Italieners, Ägypters, Swarte Afrikaners un annere Volksgruppen. Vun 1975 af an is de Masse vun Inwahners anstegen vun 2,5 Mio. up 5,7 Mio. Lüde. In dat eene Johr 2005 sünd noch mol 2 % hento kamen. Vun dor af an sünd 30 % vun de Inwahners jünger, as 15 Johre oold ween. Bi 90 % vun de Libyers wahnt in de Gemarken vun Tripolitanien un vun de Cyrenaika an de Küst. In dat Johr 2005 hefft bi 85 % vun de Libyers in Städer wahnt. Alltohopen hoolt sik knapp ene Million Gastarbeiters in dat Land up. Bloß man noch bi 5 % vun de Inwahners sünd vullstännige Nomaden. In’n Dörsnitt sünd de Inwahners vun Libyen in dat Johr 2005 74 Johre oold wurrn. 

Amtssprake is Araabsch. Engelsch un Italieensch weert as Spraken vun’n Hannel veel bruukt. Denn gifft dat ok noch en Reeg vun Berberspraken:

De Islam is Staatsreligion. Bit 1969 geev dat en König, de jummers to de islaamsche Senussi-Broderschop tohöörn dö. In de lesten Johren kann een sehn, dat sik jummers mehr Lüde na den orthodoxen Islam towennen doot. Dat gifft ok jummers mehr Froenslüde, de den Sleier dregen doot. Wenn een sik vun den Islam afwennen deit, bedutt dat stantepee den Verlust vun de Staatsbörgerschop vun Libyen. 97 % vun de Inwahners vun Libyen sünd Sunniten, sunnerlich höört se to de Richtung vun de Malikiten to. Dat gifft in dat ganze Land bi 74.000 Kathoolsche, en Reeg vun Kopten un en paar Ibaditen. De meisten christlichen Karken sünd na de Revolutschoon vun 1969 tomaakt wurrn. 

Wat Afrika angeiht, hett Libyen en vun de hööchsten Inkamen pro Kopp up den ganzen Kontinent. De Inwahners sünd sozialversekert un mütt nix betahlen för’n Dokter un ok nix för Weetfroen-, Weetkinner- un Olenrente. De Unnericht an de Scholen köst nix. Allgemeene Schoolplicht besteiht för Kinner twuschen 6 un 12 Johren. Man liekers könnt noch bi 29 % vun de Froenslüde un bi 8 % vun de Mannslüde nich lesen un nich schrieven. Universitäten gifft dat in Tripolis, Bengasi un Sabha.

Al in Hieroglyphentexten ut dat ole Ägypten steiht wat to lesen vun den Stamm vun de Libyers in de westliche Naberschop. De Greken hefft dat Land up de beiden Sieten vun de Grote Syrte na düssen Stamm den Naam Libyen geven. Vun dat 7. Johrhunnert v. Chr. af an hefft se an de Küst Kolonien grünnt, dormank de Stadt Kyrene. Dat Land um düsse Stadt umto hett Kyrenaika heten un is in de neegsten Johrhunnerten vun Ägypten ut regeert wurrn. In de Gemarken in'n Westen vun de Kyrenaika hefft de Phöniziers üm un bi 700 v. Chr. de dree Städer Sabratha, Oea un Leptis Magna grünnt. De Landschop dor heete vun dorher Tripolitanien (Land vun de dree Städer). Düt Land stünn unner de Regeern vun Karthago. As Karthago 146 v. Chr. in'n Dutt maakt wurrn is, keem Tripolitanien unner de Herrschop vun dat Röömsche Riek. 96 v. Chr. is ok de Kyrenaika to Rom kamen. As veel later, in dat Johr 395 n. Chr. dat Röömsche Riek deelt wurrn is, is Tripolitanien Deel vun dat Weströömsche Riek wurrn, un de Kyrenaika is to dat Byzantiensche Riek (Oostrom) kamen. In de Midden vun dat 5. Jorhunnert n. Chr. is de germaansche Stamm vun de Wandalen in Libyen infullen. Man Byzanz hett dat vun 533 af an unner sien General Belisar schafft un hett dat Land torüch erovert.

Twuschen 641 un 644 hefft de Arabers dat Land innahmen. De Berbers, de dor leevt hefft, hefft denn den Islam annahmen. In dat 16. Johrhunnert hefft denn de Osmanen dat Land innahmen. In dat 19. Johrhunnert hett de Senussi-Broderschop versöcht, de Macht in Libyen an sik to rieten. Düsse islaamsche Orden weer in de Kyrenaika tohuse. He hett ok den Wedderstand up de Been bröcht, as de Italieners na den Italieensch-Törkschen Krieg vun 1911/12 dat Land innahmen hefft.

In de tokamen Johren hett de Staat all Eerdöölsellschoppen övernahmen. 1975 hett Libyen en Afkamen afslaten mit de Sowjetunion över weertschoplich-technische Tosamenarbeit. 1983 hett Militär ut Libyen ingrepen in den Börgerkrieg in dat Naberland Tschad, man vergeevs: franzöös'sche Frömmenlegionären hefft de libyschen Truppen vun dor verdreven.

Gaddafi stell sik dormols achter Terrorgruppen, de gegen Israel un gegen de USA angahn deen. Vundeswegen sünd de Amerikaners nu wedder gegen Libyen vörgahn. 1986 hett de US-Luftmacht Bomben smeten up Tripolis un Bengasi. In den Tweeten Golfkrieg stell sik Libyen 1990 an de Siet vun den Irak. 1993 hett de UN-Sekerheitsraat Sanktschonen gegen Libyen up'e Been bröcht, vunwegen dat Libyen twee libysche Agenten nich rutgeven harr, de bi en Anslag up en Fleger mitmaakt hebben schullen. 

Gaddafi hett denn avers doch dat Roder rümreten un hett de beiden Verdächtigen an en internatschonal Gericht in de Nedderlannen utlevert. Dor hett dat denn 1999 eerst mol en Enn hatt mit de UN-Sanktschonen. Libyen hett denn ok togeven, dat se achter den Lockerbie-Anslag vun 1998 steken harrn un hett för de Verwandten un Frünnen vun de Oppers vun düssen Anslag, un ok noch för de Oppers vun en Anslag up en franzöös'schen Fleger 1989 (170 Doden) veel Geld betahlt. Dor is dat Embargo denn in'n September 2003 vullstännig um uplööst wurrn. Ok wat de Doden vun en Anslag in Berlin, up de Disco La Belle 1986 angeiht, hett Libyen versöcht, de Saak goottomaken un hett allerhand Geld betahlt. 

Na de Terroranslääg vun'n 11. September 2001 in de USA hett Gaddafi de Anslääg utdrücklich verordeelt un hett seggt, de USA dröffen sik sülms verdeffendeern. In'n Dezember 2003 hett he verklaart, Libyen dee sik nu de Wapen begeven, de grote Massen utradeern kunnen, un 2004 hett he sik dorachterklemmt, dat allerhand Bestanddelen för Cheemsche Wapen tonichtmaakt worrn sünd. An'n 10. März 2004 hett Libyen in Wien dat so nömmte Tosatzprotokoll to den Sparrverdrag för Atomwapen unnertekent. Frankriek, Grootbritannien un, vun'n Mai 2006 af an, ok de USA hefft nu wedder Bootschafters in Libyen un rekent dat Land nich mehr unner de Staten, de achter den internatschonalen Terrorismus staht. 




#Article 286: Tunesien (1903 words)


Tunesien (amtlich: Tunesische Republiek, Araabsch: الجمهورية التونسية, al-dschumhuriya at-tunisia) is en Land in Noordafrika. In’n Norden un Osten grenzt dat an de Middellannsche See, in’n Westen an Algerien un in’n Süüdosten an Libyen. Sien Naam kümmt vun de Hööftstadt Tunis vun her. Tunesien is dat ööstlichste vun de Länner in’n Maghreb (Dor höört noch  Marokko, Mauretanien un Algerien mit to). De gröttste Insel vör de Küst is Djerba (514 km²). Mit siene 163.610 km² is dat Land um un bi dubbelt so groot, as Öösterriek.

Tunesien is dat nöördlichste Land in Afrika. Bit Sizilien sünd dat bloß man 140 km. Dat Land liggt twuschen Middellannsche See un Sahara twuschen 37° 20’ un 30° 10’ nöördliche Breede un twuschen 7° 30’ un 12° ööstliche  Längde. Vun Noord na Süüd sünd dat twuschen Cap Blanc un de Grenzstatschoon Bordj el Khadra bi 780 km, vun Oost na West twuschen Djerba un Nefta bi 380 km. De Küst an de Middellannsche See is bi 1.300 km lang. 

In’n Noordwesten vun dat Land liggt de Tell-Atlas. Langs de Noordküst loopt vun de algerische Grenz bit na de Baai vun Bizerta de Kroumirie-Bargen. De sünd um un bi 700 bit 800 m hooch. In’n Noordosten folgt denn de Mogod-Bargen mit 300 bit 400 m Hööchde. Se fallt bi Cap Blanc an de Felsküst  piel af in de See. In Lee vun de Bargen liggt dat Becken vun den Medjerda-Stroom. De hett dat ganze Johr över Water. Sien Unnerloop is en vun de wichtigsten Kuntreien för de Bueree in dat Land. 

De Dorsale-Bargen loopt 220 km lang vun Cap Bon in’n Noordosten na Süüdwesten. To düsse Bargen höört ok Tunesien sien hööchsten Barg. Dat is de Djebel Chambi mit siene 1.544 m. Ööstlich vun düsse Bargen liggt langs de Küst von de Middellannsche See twuschen Hammamet un Skhira de Sahel (araab. för „Küst“). Dor höört de Städer Sousse un Sfax mit to. An düsse Küstenstriepen bringt de Oostwind veel Regen un dor is dat dor bannig fruchtbor üm. Unner annern wasst dor grote Plantagen mit Olivenböme. Süüdlich vun de Dorsale-Bargen slutt sik dat Siedland vun den Chott el Djerid an, wat en groten Soltsee is. Dor hannelt sik dat um Steppenland bi. Noch wieder na Süden to geiht dat Land denn in de Sahara över. Dor liggt ok de Ööstliche Grote Erg. Langs de Middellannsche See, vun Gafsa in’n Westen bit na de Grenz vun Libyen hen liggt dat Siedland vun Djeffara. Dör de Dahar-Kalksteenhööchde is dat vun den Erg afscheden. Hier gifft dat siede Küsten mit Sand, Lagunen un Inseln vör de Küst. 

Water gifft dat meist bloß in’n Norden vun Tunesien. De wichtigste Stroom is de Medjerda. He kriggt an’n meisten Regen af (400 mm in’t Johr) un föhrt  82 % vun dat Water in Tunesien. Denn gifft dat noch en Reeg vun lüttjere Wadis. Dat sünd Ströme un Beken, wo nich dat ganze Johr Water in fleten deit. De wichtigsten Meeren, Lagunen un Sabchas sünd dat Meer vun Bizerta, dat Ichkeul-Meer, dat Meer vun Tunis, de Laguun vun Ghar El Melh, de Sabcha Ariana un de Sabcha Sejoumi. In de Midden un in’n Süden vun Tunesien is dat dröge un wöstenhaftig. Dat Water kann nargens hen aflopen. Man hier gifft dat bannig Grundwater. Vundeswegen sünd de Oasen in de lesten dartig Johren dubbelt so groot wurrn, vun 15.000 up 30.000 Hektar. Al in de Kolonialtied güng dat los mit dat Boen vun Stauseen. Dormols güng dat sunnerlich dor üm, Drinkwater för Tunis tohopen to kriegen. Na de Unafhängigkeit güng dat wieder. Nu scholl ok Water för de Bueree upstaut weern. Vun de 1980er Johren af an kladder de Verbruuk vun Water ganz unbannig. Dat keem dor vun, dat de Städer jummers grötter wurrn sünd. Midderwielen gifft dat in Tunesien 21 grote Staudämm, dorto en ganzen Barg lüttjere Anlagen. Dor kaamt denn noch 98 Klääranlagen to. 80 % vun dat Water, wat in Tunesien bruukt warrt, warrt bi de Landweertschop insett’. Dat warrt dormit rekent, dat vun 2030 af an eernsthaftig Söötwater fehlen deit. 

In Tunesien gifft dat Middellannsch Klima un ok Wöstenklima. Vun Norden na Süden to regent dat jummers minner, vun Oost na Westen to regent dat jummers en beten mehr. 

In’n Norden is dat Weer winternatt-summerdröög. In de Steppen in de Midden vun dat Land ännert sik dat Klima jummers wedder. Dor is dat in’n Summer heet, in’n Winter koolt un dat regent minne. An de Küst von de Middellannsche See is dat Weer nich so verscheden un in’n Süden vun de Schotts regeert en Wöstenklima. 

Je wieter een weggeiht vun de Middellannsche See, üm so minner gleikt de See dat Klima ut un üm so mehr regeert en kontinental Klima. In Tunis is dat in’n Döörsnitt in’n Januar bi 10  warm, in’n August sünd dat bi 26 °C. Süüdlich vun den Atlas regeert dat ganze Johr över en dröögheet Wöstenrandklima. Dor kann een gor nich vörutseggen, wonnehr dat mol regent. Hier kann dat bit hen to 45 °C heet weern. An’n gröttsten is de Unnerscheed twuschen Summer (bit 50 °C) un Winter (Frost) in de Sahara. De Saharawind Schirokko, de in Tunesien „Chehili“ heten deit, kann en Hitten mit sik bringen, de nich ut to holen is. 

Regen gifft dat meist bloß in’n Winter. In’n Summer liggt dat ganze Land in de Hoochdruckzoon vun de Subtropen. Man henn un wenn kann dat doch passeern, un dat pladdert unbannig midden in’n Summer. denn verwannelt sik de utdröögten Wadis in Strööm mit unbannige Watermassen. An de Noordküst fallt in’t Johr 500 – 1.000 mm Regen, in de Bargen dor sünd dat woll bi 1.500 mm. Mit dat Water kann oorntlich Ackerbo bedreven weern. In’n Süden gifft dat hööchstens mol bi 200 mm Regen över’t Johr hen. Dat is nich mol so veel, as dor verdunsten deit. 

An de Noordküst un in de Atlasbargen wasst en mediterranen Blöer- un Buschwoold. (Macchie) mit Steeneken, Korkeken un Aleppo-Föhren. Dor leevt Lüttwild un Wildswiene in. Twuschen 1990 un 2000 is de Woold um 0,2 % wussen. Wieter na Süden to kaamt denn de Steppen. Dor leevt Gazellen in. In de Wösten gifft dat sunnerlich Graspeer, Skorpionen, Slangen un  Bussarden. 

In dat Johr 2005 is Tunesien över den Sull vun 10 Mio. Inwahners överwegkamen. Vun 1956 af an sünd dat dreemol so veel Inwahners wurrn. Vun Anfang vun de 1970er Johren sünd dat dubbelt so veel wurrn. Vun den Anfang vun de 1990er Johren geiht dat avers nich mehr so slank mit dat Wassen vun de Inwahnertahl. Jedet Johr wasst düsse Tahl um 1 %. So wenig Kinner, as in Tunesien weert in de ganze araabsche Welt sunst nich boren.

De meisten Tunesiers meent, se höörn kulturell to de Arabers to. man dat gifft Studien, de wiest, dat se an un for sik dichter bi de Berbers un ok bi de Iberers staht. De Arabers sünd ja eerst in dat 7. un 8. Johrhunnert in düsse Gegend kamen. Wat de Genetik angeiht, is de ehr Andeel an de hüdigen Tunesiers nich so groot. De Völker, de in de Gemarken vun dat hüdige Tunesien siedelt hefft un de to en unnerscheedlichen Deel in de hüdigen Tunesiers upgahn sünd, weern de Phöniziers,, de Römers, de germaanschen  Wandalen, de Osmanen un tolest de Franzosen. Dor sünd noch allerhand Mauren un Joden tokamen ut dat Andalusien vun dat 15. Johrhunnert. 

De Muslimen hefft den Maghreb in dat 7. Johrhunnert erovert. Dormols sünd ok de eersten Oostarabers in dat Land kamen. Dormols sünd ok nee Städer, as Kairouan un Mahdia grünnt wurrn. Vun dat 11. Johrhunnert af an sünd de Banu Hilal ut Ägypten verdreven wurrn un in Tunesien ankamen. Se hefft dor för sorgt, dat dat Land vun de Spraak un Kultur her araabsch wurrn is. Spraak un Kultur vun de Berbers sünd bloß noch in en paar Gemarken över bleven, de wiet af legen hefft. Dat is in de Bargen bi Matmata, Tataouine, Gafsa oder Sbeïtla. Anners, as in Marokko oder Algerien, wo de Berbers en Minnerheit sünd, gifft dat in Tunesien dor bloß en ganz paar vun. 

De Islam ist in Tunesien Staatsreligion ; 98 % vun de Inwahners sünd Muslimen. 85 % vun jem höört to de Malikiten ehrn Madhhab vun den Twieg vun de Sunniten to. De Rest sünd Hanafiten un  Ibaditen. Christendom un Jodendom sünd in Tunesien ganz lüttje Minnerheiten, man in Tunesien warrt gegen Minnerheiten nix unnernahmen. 

De Verfaten vun Tunesien will, dat jedeen Minsch sien Gloven in dat Land free utöven draff, so lang dat nich gegen de Ordnung in Staat un Land geiht. In’n Grunne höllt sik de Regeerung vun Tunesien dor an. Politische Parteien, de dat mit’n Gloven hefft, sünd nich tolaten, just so sünd de Övertritt na’n annern Gloven un de Mehreh’ verbaden. De Hidschab draff nich allerwegens antagen weern un in de Verwaltung un in de Scholen is he verbaden. De islaamschen Fierdage sünd Fierdage vun Staatswegen in Tunesien. 

In den Volksgloven in Tunesien gifft dat noch allerhand Resten vun dat ole Heidendom, as den Bösen Blick. Över dat ganze Land hen staht unbannig veel lüttje, meist witte, Hüser mit Naam vun Marabout. Dat sünd de Graffstä’en vun islaamschen Hilligen. De Lüde glöövt, dat düsse Doden Middelsmann ween könnt twuschen Gott un de Minschen. Dat gifft jummers noch Tunesiers, de so’n Marabouts bidden doot, se schollen jem doch hölpen. Vun de offizielle School vun de Sunniten weert se as Bigloven (Schirk) ankeken. 

Fröher hett dat in Tunesien en grote jöödsche gemeende geven. Hüdigendags sünd dat man bloß noch 1.500 Joden, de dor leevt. Up de Insel Djerba steiht en vun de öllsten Synagogen vun de Welt. Dat is de Al-Ghriba-Synagoog („de Wunnerliche“), de woll över 1000 Jpohre oolt is. Jedet Johr, an den 33. Dag na dat Passah-Fest gifft dat hier de gröttste Wallfohrt vun dat Jodendom in Noordafrika. Dor kaamt ok Joden ut de ganze Welt mit to. Up Djerba leevt ok noch en Reeg vun Charidschiten. 

För dat Johr 2007 is taxeert wurrn, datt bi 1 Mio. Tunesiers in dat Utland leven doot. 84 % vun jem leevt in Europa, dormank alleen 600.000 in Frankriek un 143.000 in Italien. Up Sizilien stammt um un bi 10 % vun all Inwahners ut Tunesien. Bi 80.000 Tunesiers leevt in Düütschland.
De Tunesiers in Europa hefft normolerwiese en Dubbelpass. De meisten sünd in dat 19. Johrhunnert unner dat franzöös’sche Protektorat oder in der 1950er un 1960er Johren as Gastarbeiders na Europa utwannert. För de Weertschop in Tunesien speelt se en grode Rull: Up de ene Siete överwiest se grode Summen na Huus un griept ehre Familien dor unnern Arm mit, up de annere Siet investeert se veel Geld in de Bedrieven in Tunesien, wenn se torüchkaamt. 

För dat Gesundheitssystem sünd in dat Johr 2008 2% vun dat Bruttobinnenlandprodukt utgeven wurrn. Dat sünd bi 8 % vun de apentlichen Utgaven. Düt System is tämlich goot utboot. Up 968 Lüde kümmt een Dokter, mehr as 90 % vun de Inwahners sünd sozialversekert. In’n Döörsnitt kann en Tunesier dor mit reken, datt he 73,9 Johre oolt warrt. De Tahl vun Inwahners wasst bloß um 1 % in’t Johr. Dat liggt sunnerlich an verscheden Programmen för Familienplanung, de de Regeerung up’e Been stellt hett. Vun 1000 Kinner, de lebennig boren warrt, starvt 18,4. Vun de Inwahners hefft 0,11 % dat HIV-Virus.

Wer na Tunesien reisen will, de schall sik impen laten gegen   Tetanus, Diphtherie, Polio, Hepatitis A un Hepatitis B. Bilharziose-Erregers kaamt in allerhand Waters in Tunesien vör.  




#Article 287: Marokko (1367 words)


Marokko (araabsch: المملكة المغربية al-maghrib) is en Königriek in't Noordwesten vun Afrika. Vun Europa is dat scheedt dör de Straten vun Gibraltar. Vun de dree Maghreb-Länner liggt dat an'n meisten in'n Westen un grenzt in'n Noorden an de Middellannsche See, in'n Westen an den Atlantik un in'n Osten an Algerien. Üm de Süüdgrenz gifft dat vunwegen den Striet üm de Westsahara Maleschen. Dat schall woll so lang fudder gahn, bit en UN-Referendum kloor leggt hett, wo de Westsahara denn nu henhören deit. De twee Landstreken bi de Steder Ceuta un Melilla höört to Spanien hento. In Marokko leevt üm un bi 33.241.000 Inwahners.

In Marokko sülms is de amtliche Naam för dat Land „al-Mamlaka al-Maghribīya“ („Königriek vun'n Maghreb“, bit 1960 „Scherifisch Königriek vun den Maghreb“). Internatschonal warrt allerdings de europääsche Naam „Marokko“ för dat ganze Königriek bruukt, de vun de Hööftstadt Marrakesch hernahmen is. 

Vergleken mit anner Länner in Afrika is Marokko nich sunnerlich groot, man de Landschop is heel verscheden. In'n Groten un ganzen kann een seggen, dat gifft düsse natüürlichen Regionen: De Küstenregionen in'n Norden un Westen; de Region vun den Atlantik mit de Meseta vun Marokko, de Bargregionen vun Marokko mit den Hogen un Middelhogen Atlas un de Rifbargen; amenne de Region achter de Bargen mit de Plateaus an de noordööstliche Grenz (Antiatlas) un de Beckenlänner an den Rand vun de Sahara. 

De Küst vun de Middellannsche See is tomeist steil un vull mit Felsen. Dor gifft dat veel Kaps un Baais. Bloß, wo de Moulouya dune bi de Grenz na Algerien münnen deit, warrt de Küst wat wieter un hett de Gestalt vun en Becken. 

An'n Atlantik grenzt en siede Küst, de meist allerwegens övereen utsütt un wo dat veel Sand gifft. Düsse Küst kann för Habens nich goot bruukt weern. 

De Hoge Atlas reckt över 800 km vun'n Süüdwesten bit na'n Noordosten vun't Land hen un maakt dor en lichten Bagen bi. Hier gifft dat de hööchsten Bargen vun den ganzen Atlas un ok vun ganz Noordafrika, dormank ok Marokko sien hööchsten Barg, de Jabal Toubkal (4.167 m).

De gröttsten Städer sünd (Stand 1. Januar 2004):

Dat Klima in Marokko is verscheden. In'n Noordwesten regeert en middellannsch Klima. Man wenn een na Süden un Süüdosten togeiht, sleiht dat üm to en Kontinentalklima, wat vun de Sahara präägt is. De Hoge un de Middelatlas sünd uptofaten as en egen Klimaruum. Ehre hogen Bargen sünd de Schede vun dat Klima. In'n Noordwesten gifft dat dröge un heete Summers un in'n Dörsnitt is dat dor in'n August bi 23 °C warm. De hööchsten Temperaturen liggt in düsse Kuntreien in'n Dörsnitt twuschen 26 °C (Casablanca) un 29 °C (Tanger). De Winters sünd mild (in'n Januar in'n Dörsnitt bi 12 °C) un dat regent veel. Na Süden to warrt de Regen minner (Tanger 900 mm/Johr; Agadir 200 mm/Johr). Na dat Binnenland to speelt de See för dat Klima keen Rull mehr. In de zentrale Meseta un in de Atlasbargen regeert en dannig Kontinentalklima. In Marrakesch (Dörsnitt in'n August 29 °C) kann dat in'n Summer bit to 45 °C heet weern, man in'n Winter kann dat ok bit na 0 °C hen afsacken. An Nedderslääg gifft dat bit to 250 mm in't Johr. Anners sütt dat an de Westkanten vun de Bargen ut: Dor kladdert vun See her de Wulken hooch un regent to'n Deel mehr as 1.000 mm in't Johr af. In Winter fallt düsse Nedderslag bi mehr as 1.000 m Hööchde normolerwiese as Snee. In de Kuntreien an den Rand vun de Sahara süüdlich vun de Atlasbargen regeert en unbannig dröög un heet Wöstenklima. Dor gifft dat bloß hen un wenn mol Nedderslääg un de bringt meist nich mol 200 mm in't Johr. Ackerbo kann bloß in Oasen mit künstliche Watertoföhr bedreven weern. To'n Deel weiht in'n Summer de Schirokko, wat en heten Wind mit allerhand Stoff vun de Sahara her is. 

Ok de Plantenwelt is tweedeelt dör de Atlasbargen. Noordwestlich vun de Bargen gifft dat tomeist middellannsche Planten, süüdööstlich finnt sik tomeist de Wöstenstepp. In de bargen mit veel regen un in dat platte Land in'n Westen gifft dat noch utdehnte Woolden mit Steen- un Korkeken, Levensböme, Atlaszedern un Aleppoföhren. Bi 10% vun dat Land sünd so'n Woolden. In'n Süden an de Küst wasst Arganien un Jujuben. Mit den Landbo un Landbruuk över Johrhunnerte hen sünd de middellannsche Planten tohopensmolten up en rest vun Boomheide, Eerdbeerbööm, Pistazien, Machannelbööm un Dwargpalmen. Boven de Wooldgrenz bi 3.100 m gifft dat en Aart vun Polsterplanten. Guntsiet vun de Atlasbargen gifft dat tomeist Dröögsteppenvegetatschoon mit Büschelgräser un Doornstrüker. In de noordööstliche Hoochsteppe wasst dat Halfagras, dat so licht nich unner to kriegen is. In de paar Oasen weert Dattelpalmen anboot. 

De willen Deerter hefft sik torüchtagen in de Kuntreien, wo bloß wenig Minschen leven doot. En Reeg vun Aarden, dormank de Wöstenluchs, sünd bedrauht vun't Utstarven. Tämlich veel to finnen sünd noch Berberapen (Magots), Gazellen, Hyänen, Schakalen un Wöstenvösse (Feneks); ok Reptilien as Eerdslieker, Chamäleons, Schildkröten un Slangen gifft dat noch en Masse. Mank de velen Vagelaarden finnt sik Eberen, Dwargadlers, Geiers, Bussarden un Milanen. De Gemarken um den Jabal Toubkal to sünd in dat Johr 1942 to'n Natschonalpark verklaart wurrn.

Um un bi 20 % vun de Marrokaners stammt vun Arabers af. De Berbers maakt bi 80 % vun de Inwahners ut, dormank knapp 60 % Berbers, de de Araabsche Sprake un Kultur annahmen hefft. Se sünd hüdigendags tomeist Buern. Bloß noch ene lüttje Minnerheit leevt noch as Nomaden oder Halfnomaden, tomeist wietaf in den Middelatlas oder up de Hoochplateaus in'n Osten vun't Land. Noordmarokko mit de ole Metropole Fès is ehrder präägt vun Arabers. 34 % vun de Inwahners dor sünd Arabers un 25 % Berbers, de de araabsche Kultur un Sprake annahmen hefft. In Süüdmarokko un den siene Metropole Marrakesch sütt dat anners ut: Hier leevt 30 % Berbers un präägt dat Land stärker. Um un bi 60.000 Utlänner leevt in Marokko, sunnerlich Franzosen, Spaniers, Italieners, Tunesiers un Algeriers. Up de annere Siet leevt bi 1 Mio. Marrokaners in Frankriek. 

De Inwahners verdeelt sik ganz unnerscheedlich över dat Land. Twee Drüddel vun de Marokkaners leevt up bi 10 % vun dat Land in'n Noordwesten oder in'n Westen. Ballen doot se sik an de Küsten in'n Norden un Noordwesten un in dat Sebou-Siedland. Ofschoonst dat in Marokko vun fröh af an Städer geven hett, leevt man bloß 57 % vun de Inwahners in Städer. Dat weert ok nich so slank mehr, as in annere Länner in Afrika. 32,9% vun de Inwahners sünd jünger, as 15 Johre (2003) un bloß bi 4,4 % sünd öller, as 65. In'n Dörsnitt kann en Marokkaner dormit reken, dat he 69 Johre oolt warrt (2003). Jedet Johr gifft dat bi 1,6 % Marokkaners mehr (2003). 

War dat Pro-Kopp-Inkamen angeiht, liggt Marokko in de Midden vun de afrikaanschen Länner. In'n Dörsnitt sünd in dat Johr 2004 10,8 % vun de Marokkaners ohne Arbeit ween. Sunnerlich bi de Jugend is de Tall höger. Dor wannert veel junge Lüde um na Europa ut. De Inflatschoon hett 2004 bi 1,4 % legen. Vergleken mit annere Staten in frika gifft dat in Marokko en gode Gesundheitsvörsorg. In de Städer is de avers veel beter, as up'n Lanne. Meist de Hälfte vun all Dokters sünd togange in Casablanca un in Rabat. Allgemeene Schoolplicht gifft dat för Kinner vun 7 bit 13 Johren, man bloß 55 % vun all Kinner weert ok würklich na Scholen schickt. 37 % vun de Mannslüde un 62 % vun de Froenslüde könnt nich lesen un nich schrieven (2002). Universitäten gifft dat in Rabat, Casablanca, Oujda, Marrakesch un in Fes. 

De Amtssprake is Araabsch. Vun de Berbers weert ok en ganze Reeg vun Berberspraken snackt, dormank Tachelhit, Tamazight, Ghomara, Tarifit un Senhaja de Srair snackt. Dor kümmt denn noch Judäo-Berbersch to. As Sprake vun Hannel un Bildung warrt in dat ganze Land ok Franzöös'sch bruukt. In'n Norden, in de Westsahara un um Sidi Ifni to warrt bavenhen ok Spaansch snackt. 

Staatsreligion is de Islam. Bi 99 % vun de Marokkaners sünd Muslimen. Dor höört 90 % vun to de Sunniten vun den Twieg vun de Malikiten. 69.000 Inwahners bekennt sik to dat Christendom, tomeist sünd se Kathoolsche. 8.000 Marokkaners höört na dat Jodendom to. 




#Article 288: Greeksche Spraak (186 words)


De greeksche Spraak is een indoeuropääsche Spraak. Un de gifft dat al siet 1400 v. Chr.. Dormols weer dat dat Greeksch vun Mykene. In de Antike is denn de Ooltgreeksche Spraak bruukt wurrn (vun ca. 800 v. Chr. bit ca. 300 v. Chr.). Över de Tiet hett sik de Spraak verännert to de Koiné (vun ca. 300 v. Chr. bit ca. 600 n. Chr.). Denn keem de Middelgreeksche Spraak an'e Reeg (vun ca. 600 bit 1453), un de Greeksche Spraak, de hüdigendags snackt warrt, warrt Neegreeksche Spraak nömmt. 

Vundaag gifft dat üm un bi 16 Millionen Lüüd, de Neegreeksch snacken doot.

Dat Oolgreeksch is noch för de Wetenschop wichtig. Dat gifft vele Wöör to'n Bispeel in de Medizin, de vun 'n greeksch Woort afstammt.

Bit 1827, as de Greken dat osmaansche Jück afsmeten, geev dat nich veel Literatur in greeksche Dialekten. Aver darna wurr dat klassische Vörbild wedder hooch herutstellt. Dat schrevene moderne Greeksch is darum en Produkt van dat 19. Johrhunnert un is en beten künstlich. De Verscheel twüschen de schreven un spraken Spraak is grötter as in jichensene annere europääsche Spraak.

(in vereenfachte Luutschrift)




#Article 289: Indoeuropääsche Spraken (122 words)


De indogermaanschen Spraken oder indoeuropääschen Spraken sünd een grote Famile vun Spraken, de all mit'nanner verwandt sünd (Villicht sünd ja alle Spraken mit'nanner verwandt, aver för de indoeuropääschen Spraken kann een dat ook bewiesen). Tohopen sünd se de gröttste Spraakfamilie up de Eer. Mehr as 2,5 Mrd. Minschen hefft en indogermaansche Spraak as Mudderspraak. De Spraken, de to düsse Familie tohören doot, stimmt wiethen övereen in Saken as Woortschatz, Flexion un in Kategorien vun de Grammatik, as Numerus un Genus.

In Europa höört meist alle Spraken to disse Familie. Bloots Törksch, Finnisch, Eestnisch, Ungaarsch un Basksch höört dor nich to.

Dat de indogermaanschen Spraken allerwegens över de Welt snackt weert, dat liggt besunners an de Kolonisatschoon vun dat 16. Johrhunnert af an.




#Article 290: Kosovo (113 words)


De Kosovo (Albaansch: Kosova, Serbsch Kosovo/Косово; hoochdüütsch ok  Amselfeld nöömt) is en Rebeet up’n Balkan, dat an’n 17. Februar 2008 sien Unafhangigkeit vun Serbien verkloort hett. Düütschland, Frankriek, de USA un annere Länner hebbt den Kosovo as egenstännig acht, Serbien sütt dat Rebeet as sien Provinz an. Administreert warrt de vun de UN, de facto is de Kosovo en Protektoraat vun UN, EU un OSZE. Siet den 10. September 2012 hett de Republiek Kosovo de vulle Souveränität.

De Mehrtall vun de Lüüd sünd Albaners. Man 10% sünd Serben. De Albaners wullt geern unafhängig waarn, oder villicht mit Albanien tosamengahn. Un so hett dat denn vör ’n paar Johren Krieg över de Provinz geven.




#Article 291: Bagdad (132 words)


Bagdad is de Hööftstadt vun de Republiek Irak. Bagdad hett 5,8 Mio Inwahners (2003) un is een vun de gröttsten Städer in'n Nohen Ossen. Dat Woort Bagdad kummt vun de persschen Spraak un schall heten: Geschink vun Gott.
De Stadt Bagdad gifft dat siet 762 as de abbasidsch Kalif Al-Mansur een niege Hööftstadt in de Welt vun de Muselmanens grünnt hett.
De Stadt Bagdad liggt bannig dicht bi de Stroom Tigris un dat schall heten dat Bagdad ok fix bannig wichtig warrn is as en Zentrum för Verkehr un Weertschop. Un dat is ok vundaag noch so. Avers in de Tiet vun Diktator Saddam Hussein, de Kregen an den Golf un dörch den Terror siet de Amerikaners in den Irak sünd, sünd bannig vele kulturelle Dinge afhanden komm oder kapott maakt worrn.




#Article 292: Kiribati (122 words)


Kiribati is en Land in Ozeanien. Vun de westlichste Insel Banaba to de ööstlichst Insel in dat Caroline-Atoll sünd dat 4.835 km. Vun dat nöördlichst Eiland Terraina to dat süüdlichst Eiland Flint Island sünd dat 1.973 km. Alltohopen maakt dat 5,2 mio km² See, dormank aber bloß 811 km² Land to'n Wohnen. Kiribati sett sik tohopen ut 32 Atollen, de tohopenfaat sünd to veer Inselgruppen, dormank de Gilbertinseln, de Phoenixinseln un de Linieninseln.

In Kiribati leevt 92.533 Inwahners. Dat sünd 114 Inwahners/km². Unafhängig wurrn is dat Land an'n 12. Juli 1979. De Hööftstadt is South Tarawa. Hööft vun den Staat un Baas vun de Regeerung is Präsident Taneti Mamau.

Düt is ene List vun Städer in Kiribati.

Amtsspraken sünd I-Kiribati un Engelsch.




#Article 293: Palau (161 words)


De Republiek Palau is en Inselstaat in den Pazifik. Dat liggt so üm un bi 500 km in den Oosten vun den Philippinen. De Staat is an 1. Oktober 1994 unafhängig wurrn.

De Staat, de de pazifisch Inselregion Mikronesien totoordnen is, umfaat de Palauinseln, de ut de westlich Grupp vun de Karolinen bildt wurrn un nördlich vun Papua-Neuguinea liggen, as ok eenig wiet afleegen Inseln in‘ Süüdwesten, de Südwest-Inseln nömmt wurrn. De söss Inselgruppen vun de Palauinseln bestaht ut 356 Inseln, deren bi wieden gröttste mit 396 km² Babelthuap is. Blots elf vun de Inseln sünd bewahnt. 

De meesten Inseln sünd Atolle ut Korallenkalk, de blots wenig Meter över den Meeresspegel liggen.

Dat Klima is tropisch. De dörsnittliche Johrestemperatur bedrocht 27 °C, de Nedderslagsmenge pro Johr liggt bi 1.500 bis 2.500 mm.

De fröhere Hööftstadt Koror liggt up de glieknamig Insel Koror, de blots 11  km² groot is. In‘ Oosten vun de Hööftinsel Babelthuap wurr 2006 de nee Hööftstadt Melekeok erricht.




#Article 294: Tuvalu (210 words)


Tuvalu (tuvaluisch Fakavae Aliki-Malo i Tuvalu; (so völ as: |Konstitutschonelle Monarkie Tuvalu) is en Inselstaat in' Pazifik. De Staat is as parlamentarische Monarkie organiseert un Liddmaat vun den Commonwealth of Nations. Hööftstadt is dat Atoll Funafuti un Regeerensseet dat up dit Atoll liggen Dörp Vaiaku.

Bit to de Unafhängigkeit an' 1. Oktober 1978 weer de Naam vun dat Territorium Ellice Islands.

Tuvalu liggt in' Südwesten vun den Pazifischen Ozean, östlich vun Papua-Niegguinea un nördlich vun Niegseeland. To de ümliggen Inseln hörrn de Salomonen, Nauru, Kiribati, Tokelau, Samoa, Wallis un Futuna, Fidschi un Vanuatu.

Mit en Flach vun 25,66 Quadratkilometer (km²) is Tuvalu nah de Vatikanstadt mit 0,44 km², Monaco mit 2,02 km² un Nauru mit 21 km² de veertlüttste Staat vun de Welt. De Eilannen Funafuti, Nanumea, Nui, Nukufetau, Nukulaelae un Vaitupu sünd Atolle, ringförmig Korallenriffe, de en Lagune umsluuten, de, mit Utnahm bi Vaitupu wesentlich grötter as de jewielige Landflach is. Up Nanumea gifft dat sogor en Söötwaterkuhl, wat för Atolle extrem selten ist. Vaitupu hett twee Lagunen, de meest vullstänig vun Land umgeven sünd un blots dör enge Kanäle Verbinnen mit dat Meer hemm. De anner Eilannen Nanumanga, Niutao un Niulakita sünd ebenfalls Atolle, jedoch mit lüttgeren un afslooten Lagunen, also rein Binnengewässern ahn Verbinnen to dat Meer.




#Article 295: Terrorismus (570 words)


Terrorismus (lat. terror „Angst“, „Bang“) bedütt, dat ene Grupp vun Minschen - de Terroristen - systemaatsch annere Lüüd mittels Gewalt (Terror) bange mookt. Dor höört to, dat Lüde versleept un ümbröcht weert un dat Ansläge utöövt un Bomben leggt weert. De Terrorismus will dor up to, dat de Sellschop up'n Kopp stellt warrt un Recht un Politik sik ännert. De Terror schall de Lüde unner Druck setten un jem unseker un bange maken. Up de annere Siet schall he de Terroristen ok Frünnen maken un den Willen upwecken, jem to hölpen. Terrorismus is keen militäärsche Strategie, man toeerst mol en Strategie, de dat up dat Denken vun de Minschen afsehn hett. Terroristen sünd dor woll up ut, de Ümstänn to ännern, man se wüllt nich Länner erovern, man den Brägen vun de Minschen un ehr Denken innehmen.. Dat maakt den Unnerscheed ut to u. a. de Guerilleros. 

Minschen un Gruppen, de Ansläge utöövt, weert faken tohopenfaat as „de Terrorismus“, t.B. in Begrepen, as „de internatschonale Terrorismus“ un de „islaamsche Terrorismus“. Staatsterrorismus in en Naam för de Angst vun Börgerslüde vör den Staat sien Gewaltmonopol, wo seker mit stellt weern schall, dat de Börgerslüde sik an den Staat siene Gesetten holen doot. Utdruck vun düssen Staatsterrorismus sünd sunnerlich Gewaltakten vun den Staat sien Organen ohn Grundlaag up de Gesetten. 

De Wöör Terrorismus, Terrorist un terroriseren sünd toeerst in dat 18. Johrhunnert upkamen, as dat dor üm güng, en Naam för de Regeerung ehre Gewaltakten to finnen. In Tosamenhang mit de Franzöösche Revolutschoon is „den Konvent sien Terror“ vun 1793 bit 1794 utropen wurrn. Dormols hett de Regeerung all Lüde, de up de annere Sieten stunnen, achter Trallen sett un, wo mööglich, henrichten laten. Dor sünd unner annern de König Ludwig XVI., siene Fro Marie Antoinette un de Gräfin Dubarry unner de Guillotine bi kamen. 1796 hefft de Wöör denn ok Ingang in de düütsche Spraken funnen. 

Dat is nich ganz eenfach, dat Woort Terrorismus af to grenzen. Vun de Regerungen, de an de Macht sünd, warrt dat ja geern bruukt, üm ehre Gegenspelers slecht to maken, towielen ganz unafhängig vun de Fraag, of se överhaupt Gewalt bruken doot oder nich. Ok wüllt Regerungen ehre egen Gewaltakten geern dormit rechtfardigen, dat se seggt, dat dö nödig, vunwegen dat Terroristen dat up den Staat sien Recht un Gesett afsehn harrn. 

Vun en Grupp in'n Wedderstand, vun en Guerilla un vun en natschonale Freeheitsgrupp to den Terrorismus, liggt de Unnerscheed nich groot in ehre Wapen, man in dat, wat se sik vörnahmen hefft. En natschonale Freeheitsgrupp un en Grupp, de in'n Wedderstand gegen de Regeerung togange is, hefft dat meist dor up afsehn, Land un Lüde mit militäärsche Middel in'e Hand to kriegen. De Terrorismus versöcht mit siene Ansläge, bannig Indruck to maken, de Lüde to wiesen, dat de Regeerung ahnmächtig is, un düütlich to maken, dat dat keen Sinn maakt, sik achter so en Staat un Regeerung to stellen. So will he dat Volk bietieds achter sik bringen. Bi Terrorgruppen, de al lang togange sünd, verswimmt mit de Tied faken de Grenzen na de Organiseerte Kriminalität.

Dat Woort Terrorismus sülms is ümstreden. Ofschoonst dat faken versöcht wurrn is, hett sik bit up den hüdigen Dag keen Definitschoon finnen laten, de in all Staten gellen laten warrt. De Grenzen twuschen den „Strieder in'n Wedderstand“ un den „Terroristen“ hefft doch bannig veel mit de Ideologie vun de Lüde to doon, de na düsse Grenzen söökt.




#Article 296: Angola (298 words)


Angola is een Land in Süüdwest-Afrika mit en Flach vun 1.246.700 km². Dor leeven 25.789.024 Minschen (2014). De Hööftstadt is Luanda. Angola grenzt an Namibia, Sambia, de Demokraatsche Republik Kongo un an den Atlantschen Ozeaan. De Exklave Cabinda (Vörmols „Portugees'sch Kongo“) liggt ganz in'n Noorden twuschen de Demokraatsche Republik Kongo un de Republik Kongo an'n Atlantik.

De Naam Angola kümmt vun dat Woort Ngola her. Dat weer de Titel vun de Königen vun Ndongo, en Königriek unner Infloot vun dat Kongoriek. Düssen Naam hefft de eersten portugees'schen Seefohrers dat Land geven, as de an de Küst anlannt weern. To'n Teken, dat vun nu af an de Kroon vun Portugal hier dat Seggen harr, hefft se dormols steenern Krüüzen dor upstellt. 

De meisten Inwahners höört to dree Bantu-Volksgruppen to. Jede Grupp hett ehre egen Sprake. 30% vun de Inwahners sünd Ovimbundu. 21% höört to de Kimbundu un 12% to de Ganguela. Denn gifft dat ok noch 7% Nhaneca-Humbe, 5% Xindunga, 3% Bakongo, Ovambo, Herero un Tshokwe. Bi 30.000 Portugesen leevt hüdigendags ok noch in dat Land. 

Amtssprake is Portugees'sch. Man alltohopen weert 41 Spraken snackt, dormank as gröttste Spraken Umbundu (37%, snackt vun dat Volk vun de Ovimbundu), Kimbundu (25%) un Kikongo (13%). 

Toeerst hefft Buschlüde in Angola leevt, man de sünd denn later vun Bantu-Völkers verdreven wurrn. 1483 hefft de Portugesen anfungen un hefft jem ehre eersten Hannelsposten an de Küsten inricht'. Lütt bi lütt is Angola denn en portugees'sche Kolonie wurrn. An'n 11. November 1975 is dat Land vun Portugal unafhängig wurrn. Dorüm is de 11. November nutodaags in Angola Natschonalfierdag. Na de Unafhängigkeit hett dat en langen Börgerkrieg twuschen de MPLA un de UNITA geven, de eerst 2002 to Enne kamen is. Vun dor af an warrt dat Land wedder upboot. 

De fiev gröttsten Städer sünd:




#Article 297: Botswana (320 words)


Botswana is een Binnenstaat in den Süden vun Afrika. Dat Land grenzt in’n Süüdoosten un Oosten an Süüdafrika, in’n Westen un Norden an Namibia un in’n Noordoosten an Sambia un Simbabwe. Bi Kazungula in’n Noordoosten dreept sik de Grenzen vun Namibia, Sambia un Simbabwe an een Punkt in de Midden vun den Sambesi.

De Naam Botswana kümmt vun dat Volk vun de Batswana vun her, dat hier un in de Länner dor umto to Huse weer. 

In Botswana leevt bi 1,8 Mio. Inwahners up 582.000 km². Dat gifft verscheden Völker in dat Land, dormank de Sotho mit bi 75,5%, de Shona mit 12,4%, de Buschlüde (San) mit 3,4%, de Hottentotten (Khoi Khoi) mit 2,5%, de Ndebele mit 1,3% un 4,9% annere. Bi 2% vun de Inwahners stammt ut Europa. 

Amtssprake is Engelsch. Ok in dat Parlament warrt up Engelsch verhannelt. De meisten Inwahners snackt unner’nanner avers Setswana (bi 90%), wat in de Grundschoolen ok Sprake vun’n Unnerricht is. 

Botwana is en vun de wenigen Länner in de Welt, wo dat jummers noch keen Schoolplicht gifft. In de Hööftstadt Gabarone gifft dat ene Universität mit bi 3.400 Studenten. 

Bi 36% vun al utwussenen Inwahners vun Botswana hefft sik mit den HIV-Virus ansteken. In de ganze Welt gifft dat keen Land, wo dat so Veele sünd. All dree Stunnen starvt en Minsch in Botswana vunwegen Aids. 

Traditschonelle heidnische Religion: 49,2%. Protestanten: 29%. Afrikaansche Christenlüde: 14%. Röömsch-kathoolsche Kark: 9,4%. Annere: 0,6%. 

Vör de Kolonialtied geev dat in dat hüdige Botswana en Reeg vun lüttjere Königrieken vun de Batswana-Völker. As de Buren vun Süüdafrika her in dat Land kamen sünd, hefft düsse Königrieken Grootbritannien üm Hölpe anropen. Dat duer nich lang un Grootbritannien hett Schutzverdräge mit jem afslaten. Vun 1885 bit 1966 weer dat Land unner den Naam „Bechuanaland“ de Briten ehr gröttstet Protektorat in den Süden vun Afrika. An’n 30. September 1966 is dat Land unafhängig wurrn. Botswana is Liddmaat in den Commonwealth. 




#Article 298: Benin (366 words)


Benin is en Land in Afrika. Dat grenzt an Nigeria, Niger, Burkina Faso un Togo. In Süden vun Benin liggt de Golf vun Guinea, genau seggt de Bay vun Benin. 
Bi 1975 hett dat Land Dahomey heten. In Benin leevt 8.532.000 Inwahners (Stand Juli 2008) up 112.620 km². Hööftstadt is Porto-Novo, Sitt vun de Regeern is Cotonou. 

Dahomey weer de Naam vun en Königriek, dat bi an't Enne vun dat 19. Johrhunnert in'n Süden vun Benin un Togo legen hett. Ok Benin weer de Naam vun en Königriek ut de Historie, bloß dat düt Königriek in dat hüdige Nigeria legen hett. 

De meisten Inwahners leevt in de Landstreken an de Küst un bit 200 km in dat Land rin. Dat gifft in Benin 42 Volksgruppen. De gröttste Grupp sünd de Fon mit bi 1,7 Mio. Lüde. Denn kaamt de verscheden Gruppen vun de Yoruba mit bi 1,2 Mio. Lüde, de Aja mit bi 600.000 Lüde, de Bariba mit bi 460.000, de Ayizo mit 330.000, de Fulbe mit 310.000 un de Gun mit 240.000 Lüde. Dat gifft allerhand Towannerers. 2002 sünd 141.595 Utlänner tellt wurrn. De meisten vun jem sünd ut de annern Länner in Westafrika kamen. 

Amtssprake is Franzöösch. Denn weert avers noch 53 annere Spraken snackt. Dor höört de Gurspraken to, ok de Hausa-Spraken, denn noch Ewe un allerhand annere. 

De gröttsten Städer sünd (Stand:1. Januar 2005): Cotonou 690.584 Inwahners, Abomey-Calavi 385.755 Inwahners, Porto-Novo 234.168 Inwahners, Parakou 163.753 Inwahners, Djougou 85.519 Inwahners, Bohicon 82.901 Inwahners und Natitingou 80.892 Inwahners.

In dat 19. Johrhunnert hett dat in dat hüdige Benin de Königrieken vun Porto-Novo un Dahomey geven. 1863 is Frankriek denn as Schutzmacht för Porto-Novo uptreden un in de 1890er Johren hett Frankriek ok Dahomey erovert. Vun 1899 bit 1960 höör Benin to Franzöösch-Westafrika to. Hööftstadt weer Dakar. An'n 1. August 1960 is dat Land unner den Naam vun Dahomey unafhängig wurrn. An'n 26. Oktober hett de Major Mathieu Kérékou de Macht an sik reten. He hett dat Land ummuddelt in en Volksrepublik na de Aart vun den Marxismus-Leninismus. 1975 is de Naam in Benin umwannelt wurrn. Vun 1991 af an hett sik dat land vun den Marxismus afwennt un kann hüdigendags as Demokratie ankeken weern.




#Article 299: Burundi (372 words)


Burundi (plattdüütsch: ) is en lütt, aber dicht bevölkerten Staat in Oostafrika. He grenzt in’ Noorden an Ruanda, in’ Oosten an Tansania un in’ Westen an de Demokraatsche Republiek Kongo. De gröttste Deel vun de Grenz to Kongo liggt in de Tanganjika-See. De Hööftstadt is Bujumbura. De Staat is in 17 Provinzen updeelt.

Burundi is en vun de lüttste Staaten in Afrika mit en Flach vun 27.834 km² aber – just so as de Nahberstaat Ruanda – bannig dicht besiedelt (8.390.505 Million Inwahners in 2007, wat 280 Inwahners pro Quadratkilometer maken deit). Tüschen de Viktoriasee un de Tanganjikasee liggt dat Land, un is vun en Hoochplateau (1.400 – 1.800 Meter) dörtrucken, wat bit up över 2.700 m anstiggt. Disse Randbargen vun de markant Oostfrikaansch Graven fallt denn to de Binnerste vun de dör de Tanganjikasee füllt Gravensenke steil af. 

Amtssprake is Franzöösch. Man all Inwahners snacken de Bantuspraak Kirundi. Langs den Tanganjika-See un um de Hööftstadt rüm warrt ok Swahili (Suaheli) snackt. 

De meest Burunders sünd Katholiken (65%). Dor kaamt denn noch 5% Protestanten to. 10% vun de Inwahners hoolt sik to'n Islam un bi 23% sünd Anhängers vun afrikaansche Religionen.

An’t Enne vun dat 19. Johrhunnert is Burundi, tohopen mit Ruanda, unner den Naam vun Urundi to de düütsche Kolonie Düütsch-Oostafrika tokamen. In'n Eersten Weltkrieg hefft de Belgiers dat Land vun den Kongo ut innahmen. Na den Krieg hett de Völkerbund Belgien dat Mandat Ruanda-Urundi tospraken. An’n 1. Juli 1962 is Burundi unafhängig wurrn. Toeerst weer dat en Königriek, man dat is al 1966 afschafft wurrn. Vun 1993 bit 2003 geev dat dor en Börgerkrieg. To de Tiet sünd ruch weg 10% vun de Bevölkerung in de Nahberlänner flücht. Dat weern bit to 1,3 Mio Minschen. Üm un bi 250.000 Lüde sünd bi düssen Börgerkrieg ümkamen. 2006 is de UN-Truppe, de in dat Land weer, wedder aftagen wurrn.

Hüdigendags is de Weertschop vun Burundi heel un deel up’n Hund kamen. Burundi is dat ärmste Land up’e Welt. In keen Land weltwiet gifft dat so veel Hunger, seggt de Welthungerindex. De meisten Lüde in Burundi (85%) leevt vun de Bueree. Dor weert sunnerlich Bananen, Maniok, Mais, Söötkartuffeln un Grööntüüch anboot. Dor kümmt noch Hirse to un, for den Export, Koffi un Tee. 




#Article 300: Kamerun (456 words)


Kamerun (IPA|ˈkaməruːn, kaməˈruːn); up Franzöös'sch Cameroun (IPA|kamˈʀun); engl.: Cameroon (IPA|ˈkæməˌɹuːn, ˌkæməˈruːn) is een Land in Zentralafrika. Dat grenzt an Nigeria, den Tschad, de Zentralafrikaansche Republik, de Republik Kongo, Gabun un Äquatorialguinea. Bavenhen hett dat ene Küste an de Bay vun Bonny, de to'n Atlantik tohöörn deit. De Hööftstadt van Kamerun heet Yaoundé und hett bi 2 Millionen Inwohners. Dat Land Kamerun harr 2003 tosommen 15,2 Millionen Inwohners un leeg dormit up Platz 62 in'd Welt. 
Kamerun is updeelt in 10 Provinzen und 58 Départements.

Dat Binnenland besteiht tomeist ut siede Plateaus, de na Noorden to höger weert un in dat Hoochland vun Adamaua övergaht. Lütt bi lütt fallt de denn wedder af bi to dat Siedland vun den Tschadsee ganz in’n Noorden vun’t Land. In den Westen vun Kamerun liggt Vulkanbargen. Mank düsse Bargen liggt, nich wiet af vun de Küst, de aktive Vulkan, de Kamerunbarg. Dat is ok de hööchste Barg in Westafrika. Up de süüdlichen Plateaus wasst Tropischen Regenwoold. Düsse Plateaus weert na de breden Ebenen an de Küst to jummers sieder.

Dat gifft in Kamerun bi 286 verscheden Volksgruppen un Spraakgruppen. In'n Süden leevt
Bantu (Luanda, Ewondo, Kpe/Bakwiri, Duala [2% vun de Minschen in Kamerun], Basaa, Ngoumba, Beti/Mpongwe-Fang [15% vun de Minschen in Kamerun], Boulou, Makaa, Njem, Ndzimou u. a.), in de Midden un in'n Noorden Semibantu (Bamiléké [19% vun de Minschen in't Land], Bamoun [1,3% vun de Minschen in't Land], Chamba (Samba), Tikar, Vute un anner), dorto tschadsche (Kanuri, Massa, Moundang u. a.) un sudaansche Volksgruppen  (Kirdi [11% vun de Minschen in't Land], Kotoko, Fulbe [10% vun de Minschen], Gbaya u. a.); in den Regenwoold in'n Süden gifft dat een Paar Dusend Pygmäen. Die europääsche Minnerheit sünd tomeist Franzosen.
An'n meisten Minschen wahnt in dat Grasland vun de Bamileke, in de Provinz an de Küst bi de Habenstadt Douala un in de Gegend üm de Hööftstadt Yaoundé ümto. Dorgegen kann een in de Midden vun dat Land un in'n Südosten knapp man Minschen finnen. 

Dat gifft in Kamerun soveel Spraken, as dat dor Volksgruppen gifft. Amtsspraken sünd Franzöösch (bi 80% vun de Inwahners) un Engelsch (bi 20% vun de Inwahners), just nahdem dat nah den Eersten Weltkrieg updeelt wurrn is. De Hööftspraken in den Noorden sünd Fulfulde, Kanuri, Kotoko un Shuwa, in den Süden (bi 40% vun de Inwahners) besunners Bantuspraken as Basaa, Douala, Kpe-Mboko, Malimba-Yasa, Makaa, Njem, Ndsimu, Ngoumba, Kounabémbé) un verscheeden Beti-Fang-Dialekten, dor mank Ewondo, Boulou un Fang. De Rest vun de Inwahners, besunners in dat Grasland vun Westkamerun, snackt de Spraken vun de Semibantu.

Kamerun is bit to'n Eersten Weltkrieg düütsche Kolonie ween. Dornah is dat an Grootbritannien un an Frankriek kamen. Unafhängig wurrn is Kamerun an'n 1. Januar 1960 vun Frankriek un an'n 1. Oktober 1961 vun Grootbritannien.




#Article 301: Namibia (933 words)


De Republiek vun Namibia (fröher bekannt as „Süüdwest-Afrika“) is en Land in dat süüdwestliche Afrika, an de Küst vun den Atlantik. Namibia warrt begrenzt dör Angola un Sambia in’n Norden, Botswana in’n Westen un Süüdafrika in’n Süden. 

Vun dat late 19. Johrhunnert bit to’n Eersten Weltkrieg is dat Land en düütsche Kolonie ween. Dorna stünn Namibia unner Verwaltung vun Süüdafrika. Unafhängig wurrn is dat Land in dat Johr 1990 .Dor is Namibia en vun de jungsten Natschonen in de Welt mit. 

De Hööftstadt is Windhuk. Die meest Spraken sünd dor Engelsch, Afrikaans, Düütsch un Bantu.

Hööft vun’n Staat is de Präsident. He warrt all fiev Johr vun de Inwahners wählt. Hööft vun de Regeerung is de Premierminister, de vun den Präsidenten anstellt warrt. De SWAPO is de gröttste Partei in’t Land. 

Namibia warrt in’n Osten dör de Kalahariwööst un dör Botswana, in’n Süden dör den Oranjestroom un Süüdafrika un in’n Norden dör den Kunenestroom, den Okavangostroom un Angola begrenzt. De Caprivistreek is en Landstreek vun 459 up 50 km, de in’n Noordosten, wat twuschen Angola, Sambia un Botswana liggen deit un in’n osten ok an Simbabwe grenzt. 

Namibia is mehr as 825.000 km² groot. Dor gifft dat ganz verscheden Landschoppen, as Wooldsavannen, Barglänner, Wösten un Halfwösten. 
Wat de Geologie angeiht, kann Namibia as een vun de öllsten Delen vun den afrikaanschen Kontinent ankeken weern. Lang, ehr dat de Resenkontinent Gondwana tostanne kamen weer, sund in de Gegend vun dat hüdige Afrika twee Plateaus formt wurrn. Dat weern de Kongo- un de Kalahari-Kraton. De leste hett grote Delen vun dat hüdige Namibia innahmen. Dat Fasteland vun Gondwana, wat dormols ut Delen vun Afrika, Süüdamerika, Australien, Indien un de Antarktis bestahn hett, is eerst bi 550 Mio. Johre later tostanne kamen as Folg vun tektoonsche Perzessen. Sowat vör 150 Mio. Johren is Gondwana ut’neen braken un so sünd denn de hüdigen Kontinenten tostanne kamen. 

Wat de Geografie angeiht, warrt dat Land updeelt in veer grote Delen: De dröge un unfruchtbore Namib-Wööst, de langs de Küst vun’n Atlantik liggen deit un twuschen 80 un 130 km breet is, dat zentrale Plateau, wat sik mit en Hööchde vun in’n Dörsnitt 1100 m över NN wiethen utreckt un denn de Sietlänner in’n Norden, wo ok de Etoscha-Pann mit tohöörn deit. In den westlichen Deel vun dat zentralplateau liggt ok dat Land sien hööchsten Barg. Dat is de Brandbarg mit 2561 m Hööchde.

Dat Klima vun Namibia is to’n groten Deel subtroopsch-kontinental. Dat beduut: Hier is dat meist warm un dröge. 

De wichtigsten Klimazonen sünd: 

De Bueree is jummers noch de Grundlaag vun de Weertschop in Namibia. So um un bi de Hälft vun de Lüde in Namibia leevt vun de Landweertschop. Man dat Land kann sik nich sülms versorgen. Weertvulle Devisen verdeent Namibia dör den Bargbo. Hüdigendags weert um un bi 20 % vun dat BBP vun den Bargbo tohopenbröcht. Wat dat Utföhren vun nich-energeetschen Mineralien angeiht, steiht Namibia in Afrika an veerte Stäe. Bi den Afbo vun Uran steiht Namibia in de ganze Welt up Platz fiev. Annere wichtige Produkten sünd Diamanten, Loot, Zink, Tinn, Sülver un Wolfram. 

Dat Inkamen pro Kopp liggt in Namibia fievmol höger, as in de armsten Länner vun Afrika, man liekers leevt de meisten Namibiers in Armoot. De wichtigsten Upgaven vun de Weertschop in dat Land sünd de grote Arbeitslosigkeit, en Tominn an utbillte Facklüde, de unglieke Verdelung vun dat Inkamen un ok, dat grote Delen vun de Weertschop in de Hand vun Utlänners liggen deit. 

Namibia is en vun de dünnst besiedelten Länner up de ganze Eer, ofschoonst de Inwahners vun 600.000 in dat Johr 1961 sik vermehrt hefft up 2.083.405 in dat Johr 2007. De Inwahners verdeelt sik hööchst unegol över dat Land hen. Dat gifft en grote Tahl vun verschedene Völker. De gröttste Deel vun de Namibiers leevt in de fruchtbaren Landstreken in’n Norden un in de Städer. 

Völker, de to de Khoisan tohöörn doot, sünd de Nama in de Kuntrei vun Karas, de Damara in Erongo un de San (Buschlüde) in Omaheke. 

In Namibia leevt ok bi 80.000 witte Lüde vun europääsche Afkumst. De meisten vun jem sünd Afrikaners (Buren). Se snackt, tohopen mit de Klöörlingen un Rehoboth-Basters Afrikaansch as Mudderspraak. En annere wichtige Grupp mank de Witten sünd de 25.000 Namibiers, de ut Düütschland afstammen doot. In’n Norden vun’t Land gifft dat denn ok noch bi 5.000 Lüde ut Portugal (sunnerlich Minenarbeiders un Siedlers). 

Amtssprake in Namibia is alleen man Engelsch. Man all annere Spraken weert vun den Staat ok gellen laten. Um un bi 60 % vun de Inwahners könnt Afrikaansch snacken. Hoochdüütsch is na Afrikaansch de Spraak, de in Süüd- un Middelnamibia an’n meisten bruukt warrt. Dat gifft so bi 20.000 bit 30.000 Lüde, de Düütsch as Mudderspraak snacken doot. Dor kaamt denn noch en paar Hunnerdusend Minschen to, de snackt Düütsch as tweete Spraak. In de Weertschop un bi den Tourismus vun Namibia speelt Düütsch en wichtige Rull. Ok in de Topographie is Düütsch wichtig: Veel Oorts- un Stratennaams in Namibia sünd düütsch. Köken-Düütsch, en eenfache Umgangsspraak oder Pidginspraak, wat in de düütsche Kolonialtied upkamen is, warrt hüdigendags noch vun um un bi 15.000, tomeist ole, Namibiers snackt.

Hüdigendags hett sik um un bi de föffte Deel vun de Inwahners vun Namibia mit den HIV-Virus ansteken. Dorüm warrt dat Levensöller, wat de Lüde in’n Döörsnitt schaffen könnt, wieter dalsacken. 1980 hett dat bi 58 Johre legen, nu sünd dat bloß noch 38 Johre. De Striet gegen Aids kümmt in düt Land nich so recht vöran. To’n Deel liggt dat an kulturelle Egenarden, to’n Deel an grote Problemen bi dat Versorgen vun Aids-Patienten mit Medizin. 




#Article 302: Ruanda (1045 words)


Ruanda is en Land in Zentraalafrika un grenzt an de Demokraatsche Republiek Kongo, Uganda, Tansania un Burundi.

De Urewe- Kultuur is en Afsnitt vun de fröhe Iesentiet in de Gemarken rund um dat Viktoriameer to, wo ok Ruanda mit tohöört.

As en Deel vun Ruanda-Urundi is Ruanda 1962 unafhängig wurrn vun Belgien. Kayibanda is to’n eersten Präsidenten wählt wurrn. In siene Regeerung sünd keen Tutsis upnahmen wurrn. 1963 hett dat al wedder Moord un Doodslag geven Tuschen Tutsis un Hutus. 

In’n Oktober 1990 sünd Tutsi-Suldaten unner den Naam vun de Front Patriotique Rwandais (FPR) in Ruanda infullen. De meisten sünd Kinner ween vun de Tutsis, de in de 1960er Johren ut Ruanda utknepen weern. De FPR kreeg Hölp un Stöhn vun Uganda. Mit Hölpe vun Truppen ut Zaire, Belgien un Frankriek bleev de Regeerung vun Habyarimana in’n Saddel un de FPR- Rebellen sünd verdreven wurrn. De Präsident hett sik denn 1991 vörnahmen, sik mit de FPR-Lüde tohopen to setten un mit jem to snacken. Amenne scholl dor en duerhaftigen Freden bi rutkamen. To desülvige Tied hett he en Grundgesett inföhrt, wat mehr demokraatsch weer, un he hett ok mehr Tutsis in de Regeerung upnahmen. 1992 weer dat so wiet, un en Mehrparteiensystem is inföhrt wurrn. 

All Stabilität in’t Land is miteens ut’neenbraken. De Radio-Senner vun de Hutus, Radio et Television Libre de Mille Collines (RTLM ), dat weer de so nömmte Hutu-Power-radio, hett all Hutus upropen to Haat un Woot gegen de Tutsis un gegen matige Hutus. Vun Middeweken, 6. April, gegen Klock 1 in de Nacht, af an güng dat los mit Doodmaken un Afslachten. Sunnerlich Tutsis sünd umkamen, man ok Hutus, de wat trüchhöllern weern in den Striet, un de Twa, wat en Volk vun Pygmäen is un wat dat Oorvolk vun Ruanda ween is. De UNO-Truppen mit den Naam MINUAR konnen nich veel mehr doon, as man humanitäre Hölp geven. Se weern nich utrüst’ för en Krieg. 

An’n 7. April 1994 stunn en Trupp vun Fallschirmjägers ut Belgien unner Kummando vun Leutnant Lotin praat, dat de Premierministersche Agathe Uwilingiyimana in Sekerheit weer. An düssen Dag is de Residenz vun ehr ümzingelt wurrn vun Suldaten ut Ruanda. De Fallschirmjägers hefft dor för sorgt, dat Uwilingiyimana utbüxen konn, man denn sünd se sülms ümzingelt wurrn. Up Befehl vun Hoge Steden mössen se ehre Wapen afgeven. So scholl dor över verhannelt weern, of se freelaten weern konnen. As se in en Militärlager in Kigali ankamen weern, sünd se dor mit Gewehrkolven dootslahn wurrn. De QRF ut Bengalen hett sik in ehre Quartieren inslaten. De Generaal Romeo Dallaire ut Kanada, de in Kigali weer, hett nich ingrepen. An’n 8. April hefft all Eenheiten to höörn kregen, dat 10 Belgiers fullen weern. Twuschen den 9. un den 19. April sünd denn all Belgiers, de in dat Land weern, rutbröcht wurrn („Operatschoon Silver Back“). Achterna sünd ok all Eenheiten vun Fallschirmjägers ut dat Land aftagen wurrn („Operatschoon Blue Safari“). 

De Tahl vun de Doden bi den Völkermoord warrt taxeert up 500.000 bit hen to 1 Million Dode Unbannig veel Tutus un Tutsis sünd utbüxt un in övervulle Flüchtlingslagers in dat dormolige Zaire un annere Länner unnerkamen. Veel vun jem sünd in de Lagers umkamen. 

De FPR hett denn en Gegenoffensive anfungen un allerhand Provinzen innahmen. In’n Juli 1994 hefft se de Hööftdtadt Kigali erovert. Präsident Sindikubwabo is afsett wurrn un an siene Steed is de Hutu Pasteur Bizimungu treden. Generaal Paul Kagame vun de FPR, en Tutsi, is Premierminister wurrn. 

In August 1996 hett dat en politischen Striet geven, as Oold-Premier Faustin Twagiramungu (Hutu) de Armee vun Ruanda vörsmeten hett, se harrn bi 600.000 Tutsis ümbröcht. Enne 1996 seeg dat so ut, as wenn de Laag in dat Land wedder „unner Kuntroll“ weer. Präsident Bizimungu un dat Parlament hefft en Gesett verafscheedt, wat vörsehn dö, 80.000 Mörders un Dootslägers vör Gericht to tehn. 

Ofschoonst de Laag midderwielen enigermaten stabiel is, sünd de Lüde jummers bange, dat konn wedder losgahn mit de Gewalt. 

In dat Johr 2000 is Generaal Paul Kagame (Tutsi) to’n Präsidenten wählt wurrn. Vördem weer he Premierminister un heel al de Macht in siene Hannen. 

Ruanda is man en lüttjet Land in Zentraalafrika. Dat is man bi 26.338 km² groot. Dat Land liggt en paar Graden unner den Äquater. De Landschop is man hövelig un bedeckt mit Grasland un lüttje Buurnhöve. In’n Noordwesten gifft dat en vulkaansche Gegend. Vun dor ut reckt en Bargruggen na Süüdosten hen. De Waterscheed twuschen den Nil un den Kongostroom löppt in’n Westen, up en Hööchde vun 2.743 m. 

Up de westliche Flanken vun düssen Bargkamm sackt dat Land af na den Lake Kivu un na dat Daal vun den Ruzizi-Stroom to. Düsse Kuntreien höört to de Grote Slenken vun Afrika to. De ööstliche Kant glippt veel suutjer daal. Dor reckt sik fründlich en Landschop mit allerhand Hövels, bit dat hendal geiht na de Evenen, Bröke un Meere an de ööstliche Grenz. Düsse Landschop hett Ruanda den Ökelnaam „Land vun de dusend Hövels“ inbröcht. 

De Waterloop vun den Nil, de an’n meisten af is un de dor worraftig de Anfang vun den Nil is, fangt an in den Natschonalpark Nyungwe Forest un flutt mit de Ströme Mwogo, Nyabarongo un Kagera na dat Viktoriameer in Tansania.

Ruanda is indeelt in fief Provinzen („Intara“), de nu wedder in 31 Distrikten indeelt sünd. 

Bi de Provinzen hannelt sik dat üm: 

De Inwahners bestaht ut 84% Hutus, 15% Tutsis un 1% Twa. 

In dat 19. un 20. Johrhunnert hefft Missionaren vun de Röömsch-kathoolsche Karken (Witte Paters) en groten Deel vun de Inwahners to dat Christendom bekehrt. 1943 is ok de König vun Ruanda, Mutara III., en Christenminschen wurrn. Toeerst hett de Kark den Gedanken stöhnt, dat de Tutsis mehr gellen döen, as de Hutus un de Twa. Man to’n Anfang vun de 1950er Johren is de Karken dor ganz vun af gahn un hett en grote Rull speelt bi de Emanzipatschoon vun de Hutus. In de 1950er Johren is Ruanda as dat christlichste Land vun ganz Afrika ankeken wurrn. 

Amenne höört 56% vun de Inwahners na de Kathoolsche Karken to, 12% sünd Protestanten un 9% Muslimen. Bi 25 % vun de Inwahners hoolt sik an Animismus un Naturreligionen. 

Na dat Entwicklungsprogramm vun de Vereenten Natschonen leevt in Ruanda 60,3% vun de Inwahners unner de Armootsgrenz.




#Article 303: Sambia (1205 words)


Sambia (engl.: Republic of Zambia), vörmols Noordrhodesien, is en Binnenland in dat süüdliche Afrika. Dat grenzt an Angola, de Demokraatsche Republiek Kongo, Tansania, Malawi, Mosambik, Simbabwe, Botswana un Namibia. Unafhängig wurrn is dat Land an’n 24. Oktober 1964 vun Grootbritannien. De Hööftstadt vun Sambia is Lusaka. De eerste Präsident van dat Land weer Kenneth Kaunda. 

De gröttste Deel vun Sambia besteiht ut platt Hoochland mit minn Unnerscheden in’e Hööchd un liggt twuschen 1.000 m un 1.400 m över NN. Dat gifft avers grote Unnerscheden in de Aart vun dat Hoochland: In’n Norden is dat Bangweulubassin de Grund vun en unbannigen Krater. In’n Süden grenzt dat an dat Hoochland vun den Koppergördel, in’n Westen an dat lange Luapuladaal un in’n Osten an de Muchinga-Bargen. Langs düsse Bargen löppt vun Norden na Süden to dat Luangwadaal, wat in’n Norden an de Poroto-Bargen in dat süüdliche Tansania un in’n Osten an de Mafinga-Hills anstöten deit. De Mafinga-Hills gaht över na dat zentrale Hoochland vun Malawi. De hööchste Barg vun Sambia, de Mafinga, liggt in de Mafinga-Hills. He is bi 2.300 m hooch. In’n Westen vun Sambia mit den Born vun den Sambesi gifft dat sied Sandland, wat to de Kalahari-Wösten tohöörn deit. Na Süden to fallt dat Land dor suutjes af. Bloß an den steilen Hang vun den Sambesi geiht dat duchtig up un dal.

De swarten Inwahners vun Sambia (98,1 %) höört to 99 % to Völker, de en vun de 72 Bantuspraken snacken doot. Acht Völker maakt 90 % vun de Inwahners ut: Bemba (34 %), Tonga (16 %), Rotse (14 %), Nyanja-Chewa (9 %), Lunda, Luvale, Kaonde un Luba. De meisten annern Gruppen sünd bannig lüttj. Denn gifft dat ok noch bi 1,2 % Europäers un 0,7 % Pygmäen (Twa).

Tomeist wert Bantuspraken snackt. Dat gifft verscheden Verkehrsspraken. En dorvun is Engelsch. Sunnerlich in’n Norden, in’n Osten un in de Midden warrt Bemba as Lingua franca bruukt, in’n Westen is dat Lozi. Annere groten Spraken sünd ChiTonga mit 1,38 Mio. Lüde, de dat snacken doot, un Chichewa. 

Bi 50 % vun de Inwahners weert to den christlichen Gloven rekent. Bi 27 % vun jem sünd Protestanten, 26,3 % höört to de Röömsch-kathoolsche Karken un 25 % to de Neeapostoolsche Karken. Denn gifft dat noch 24-49 % Lüde, de an de Naturreligionen un an den Animismus hangen doot. Hindus gifft dat ok un bi 1,1 % vun de Inwahners sünd Muslimen. Sunnerlich in’n Norden un in’n Osten schöllt de Muslimen jummers mehr to seggen hebben. In dat Johr 2006 hett dat in Sambia bi 750.000 Kinner geven, de ehre beiden Öllern dör AIDS verloren hefft. För dat Johr 2015 warrt dor mit rekent, dat dat denn bi ene Million Kinner ween schöllt. Dat sünd bi 20 % vun all Kinner in dat ganze Land. De meisten vun düsse Kinner gaht nich na School. Sess Prozent vun düsse Kinner leevt up’e Straten, UNICEF meent, dat weern 10 %. Bloß een Perzent kriggt en Platz in en Wesenhuus. 

Vun de Söögkinner sünd in dat Johr 2008 vun 1.000 Kinner 100 storven. Vun de Mudders sünd bi 100.000 Geborten 830 doot bleven. Bloß bi 43 % vun de Geborten is en Dokter oder tominnst mediziensch Personal mit bi ween. 

In dat Johr 2008 hett en Fro in Sambia in’n Döörsnitt 5,5 Kinner kregen. Dat kümmt ok dor vun her, dat bloß bi 23 % vun de Froenslüde moderne Verhütungsmittel to Hand sünd. 46 % vun de Inwahners sünd jünger, as 15 Johre. Bloß 2 % sünd öller, as 65.

En Schädel, de in Kabwe funnen wurrn is (Broken Hill Skull) gifft dor Tüüchnis för, dat dat Land fröh besiedelt wurrn is. Vun 1450 af an siedelt de ersten Völker, de Bantuspraken snackt, sik in dat hüdige Sambia an. Richtig towannern doot se avers denn eerst in dat late 17. bit in dat fröhe 19. Johrhunnert. 

An’n 24. Oktober 1964 is Sambia unafhängig vun Grootbritannien wurrn. Dat Land bleev Liddmaat in den Commonwealth. Ok 1964 is in Lusaka de „University of Zambia“ grünnt wurrn. 

Sambia sien Riekdom weer an un for sik dat Kopper. Man vunwegen den Upstand vun witte Farmers gegen Grootbritannien un vunwegen UN-Sanktschonen weer dat nich mööglich, dat Kopper mit de Iesenbahn dör Süüdrhodesien ut to föhren. Bavenhen weern de Priesen för Kopper up’n Weltmarkt duchtig afsackt. In de Verwaltung un bi Liddmaten vun de Regeerungspartei keem dat jummers mehr up, dat Lüde sik smeren laten hefft. Kaunda is dor nich gegenan kamen. 1973 hett he verklaart, Sambia weer vun nu af an en Staat mit bloß noch ene Partei. 

Dat duer bit 1990, dat Kaunda wedder en Wahl mit verscheden Parteien tolaten hett. Vördem harrn internatschonale Geldgevers´, man ok de Lüde in Sambia sülms, Druck utöövt. De Verfaten is ännert wurrn un nee Parteien sünd grünnt wurrn. 1991 is Frederick Chiluba to’n neen Präsidenten wählt wurrn. De nee Partei an de Regeerung weer nu de MMD. An’n 2. Januar 2002 hett dat en Wahl geven, wo na de Meenung vun Beobachters ut de EU bannig veel scheef lopen is un dör’nanner güng. Düsse Wahlen weern, menen de Beobachters, nich fair un anstännig verlopen. Dor is Levy Mwanawasa as Präsident un Staatschef bi wählt wurrn. An’n 1. Oktober 2006 is he för ene twete Amtstied wedder wählt wurrn. 

Na Mwanawasa sien Dood in’n August 2008 hett Viezpräsident Rupiah Banda, toeerst för’n Övergang, dat Amt vun den Staatspräsidenten övernahmen. An’n 30. Oktober 2008 hett dat denn en Wahl geven, wo Banda man so even vör den Baas vun de Oppositschoon, Michael Sata, wunnen hett. An' 23. September 2011 hett sück denn Michael Sata gegen sien politischen Gegner Rupiah Banda bi de offiziellen Wahlen dörsett.

Na de Verfaten vun 1991 is Sambia en Präsidialrepubliek in den Commonwealth. An de Spitz vun de Utövende Macht steiht de Präsident vun’n Staat. he is to glieke Tied ok Böversten Befehlhebber vun de Strietkräft vun Sambia. He kann eenmol wedder wählt weern. De Präsident is denn ok noch to glieke Tied Ministerpräsident un Baas vun dat Kabinett. Dat Parlament sett sik ut 159 Liddmaten tohopen. Dor sünd 150 vun wählt, acht sünd beropen vun Präsidenten, just so ok de Vörsitter vun’t Parlament. In’n Momang sünd de Sitten in dat Parlament so updeelt: 

De MMD is den Präsidenten siene Partei. De Duer vun en Legislatur liggt bi fiev Johren. 27 Vertreders vun verscheden Volksgruppen sitt in dat „Huus vun de Hööftlingen“ („House of Chiefs“). Dat Recht höllt sik an dat brittsche Recht un, wat dat Familienrecht angeiht, an dat Recht vun de Stämm.

De Staat is updeelt in negenProvinzen (Hööftstäder in Klammern):

De Weertschop steiht up de beiden Beene vun de Landweertschop (80 % vun de Inwahners) un vun den Afbo un dat Verhütten vun Kopper un Kobalt in den Koppergördel („Copperbelt“) in’n Norden vun dat Land, wo dat grote Städer gifft, as Kitwe, Ndola, Mufulira usw. In Kabwe in Zentraalsambia gifft dat ok Tinn- un Loot-Bargbo. 14 % vun de Inwahners vun Sambia leevt vun’n Bargbo. Industrie un Deenstleisten sünd noch nich sunnerlich utboot. Ofschoonst Sambia sik anstrengen deit, höört dat Land jummers noch to de ärmsten Länner up de Welt: Noch in dat Johr 2003 liggt de Andeel vun Inwahners, de minner, as 1 US-Dollar an’n Dag utgeven könnt, bi 64 %.




#Article 304: Mali (640 words)


Mali is een Land in Noordwest-Afrika. Siet den 22. September 1960 is Mali een unafhängigen Staat. Dorvör weer dat en Kolonie vun Frankriek. De Grenzen vun Mali stööt in den Noorden an Algerien, in den Westen an Senegal, in den Süden an Burkina Faso un in’n Oosten an den Niger. As Kolonie weer de Naam vun dat Land Franzöösch Sudan.
En groten Deel vun Mali maakt de Sahara, de Sahel un de Sudan ut. Dat warrt seggt, dat in Mali mit de Demokratie allens goot up Schick is. Man dat Land is een vun de armsten Länner vun de ganze Welt. So richtig geiht dat nich vöran. De Naam Mali is vun dat grote Riek Mali hernahmen, dat dor in’t Middelöller bit to de Franzosentiet weer. Bavenhen is Mali in de inheemsche Spraak Bambara dat Woort för Nilpeerd, wat nu wedder dat Wapendeert vun Mali is.

Na en Militärputsch in de Hööftstadt Bamako un nadem sik de Norden vun't Land eensiedig unner den Naam Azawad for unafhängig verklaart hett, steiht dat Land 2013 in een sware politische Krise. An'n 11. Januar 2013 gung dat los mit de Opération Serval. Dor hannelt sik dat um en Insatz vun Franzöösche Strietkräfte bi. Se schöllt de Truppen vun de reguläre Regeerung vun Mali unnerstütten.

Twee Drüddel vun Mali sünd Wööst. In den Noorden vun dat Land regeert en Utlöper vun de Ahaggar-Bargen in Algerien. Dör de Midden un den Süden vun’t Land treckt sik de Niger hen. Twüschen Ségou un Timbuktu vertwiegt he sik unbannig to een groot Binnendelta. Dat heet Massina. 

Vun dat tropisch fochtige Weer in den Sudan bit to dat dröge Weer vun de Wööst gifft dat in Mali allens. In’n Süden regent dat mehr as 1000 mm in’n Jahr, in’n Noorden minner as 100 mm. Dor kann dat ok angahn, dat dat Johrende garnich regent. In’n Noorden is dat in’n Winter küller un in’n Summer warmer, as in’n Süden. In’n Noorden gifft dat Wööst, dorünner Halfwööst. Na’n Süden hen geiht de Wööst över in Dornbusch-Savann un, noch fudder in’n Süden, in fochtige Savann. In’n Süden warrt ok mehr anboot. 

In den ganzen Süden weert Hirse, Maniok, Jams, Söte Tuffeln un Hülsenfrüchte anboot. In de Kuntreien um den Nigerstroom rum boot se ok Ries an. Eerdnööt un Boomwull weert ok plant. 

Um un bi 30 verscheeden Volksgruppen leevt in Mali. Dor sünd de Bambara mank, de Malinké, de Fulani, de Sarakolé, de Songhai, de Soninké, de Bobo, de Bozo, de Minianka, de Senufo, de Dogon, de Khassonké, de Tuareg, de Mauren un de Dioula. Dat gröttste Volk sünd de Bambara. De maakt um un bi 30 % vun all Lüe ut, de in Mali tohuse sünd. All düsse Volksgruppen hefft een anner Spraak un een anner Kultuur, as de annern. Liekers leevt se in’n Freden tosamen. 

Franzöösch is Amtsspraak, de Lüe snackt dat aber meist bloß as tweete Spraak. Dat gifft allerhand Mudderspraken, as Bambara, Fulani un Songhai. Veel Lüe ut Mali verstaht mehr as een vun düsse Spraken. 

In den Noorden vun Mali hett dat in de verleden Jahren fökener mal Striet geben mit dat Volk vun de Tuareg.

Bit to dat 17. Johrhunnert regeer hier dat Königriek Songhai. 

Vun dat 11. Johrhunnert bit 1893 weer Mali een islaamsch Grootriek. Denn hefft de Franzosen dat innahmen un as Kolonie ünner den Naam Franzöösch-Sudan regeert. Free wurrn is Mali an’n 22. September 1960. Dat is siet de Tiet de natschonale Fierdag. 

Toeerst weer Mali en Staat mit man eene Partei. 1968 hett General Moussa Traoré de Macht an sik reten. 1991 wurrn de Lüe upsternaatsch un dat hett en demokraatsche Reform geben. Een nee Verfaten is ok tostannen kamen. 1992 hefft se Alpha Oumar Konaré to’n Präsidenten wählt un in dat Jahr 2002 is Amadou Toumai Touré Präsident wurrn. Bloß 30 % vun de Wählers hefft bi de Wahl mitmaakt. 




#Article 305: Mauretanien (935 words)


Mauretanien (amtlich Islaamsche Republiek Mauretanien) is en Land in Noordwest- Afrika un liggt an'n Atlantik. Mauretanien grenzt an Algerien, Mali un Senegal, dorto noch an de Westsahara, de vun Marokko innahmen wurrn is. Dat Land is mit 1.030.700 km² Flach meest dreemal so groot as Düütschland, aber leven doot dor man blots 3.069.000 Inwahners (Stand: 2005). Vun den 8. August 2008 af an regeert dor na en Militärputsch ene Militärdiktatur. De Hööftstadt is Nouakchott.

Dat Land sütt allerwegens tämlich övereen ut. In'n Süden liggt avers twuschen de Münnen vun den Senegal-Stroom un Cap Timiris an de Küsten Siedland, un in'n Norden finnt sik Steilküsten mit allerhand Buchten un Inseln. Na dat Binnenland hen gifft dat allerwegens en groot Siedland mit Feller vun Sanddünen. Dat is de westliche Rand vun de Sahara. In de Midden vun dat Land geiht dat piel bargup un denn fangt en wiethen platt Hoochland an. Dat liggt bi 300 - 500 m över NN. Dor liggt ok de Sandsteen-Plateaus vun Adrar, Tagant un Affollé. Ok en paar enkelte Inselbargen finnt sik dor, dormank de Kédia d'Idjil. Dat is mit 915 m Mauretanien sien hööchsten Barg. Na Osten to geiht dat wedder bargdal to dat Becken El-Djouf mit siene sandigen Gemarken. De eenzige Stroom in Mauretanien, de dat ganze Johr över Water hett, is de Senegal. He is ok de Grenz to den Naberstaat mit sülvigen Naam.

To'n groten Deel gifft dat in Mauretanien dröögheet Wöstenklima. Bloß de kole Kanarenstroom vör de Küst küllt dat Land en beten af. Dorüm gifft dat an de Küsten faken Nevel. In de nöördliche Hälft vun dat Land fallt bloß hen un wenn mol mehr as 100 mm Regen in't Johr, ganz in'n Süden sünd dat bit 300-400 mm, tomeist vun Juli bit Oktobermaand. In'n Dörsnitt liggt de Temperaturen bi 20-24 °C, in'n Juli bi 30-34 °C. Man in'n Summer kann dat ok mol 50 °C heet weern. 

An den Övergang vun de Wöstensteppen to den Sahel siene Doornsavanne gifft dat Gras- un Buschland mit Akazienböme. In de Oasen wasst sunnerlich Dattelpalmen un dor, wo den senegal sien Water dat Land överswemmt, ok annere Palmen, Apenbrootbööm un Bambus. In dat Küstenland gifft dat wiethen soltige Bröök. Deerter in de Savannen sünd Antilopen, Elefanten, Löwen un Hyänen, in de Wöstensteppen gifft dat noch noog to freten för Gazellen, Strußen, Wortenswiene, Leoparden un Wildkatten.Twuschen 1990 un 2000 is de Woold in Mauretanien um 2,7% minner wurrn. 

In Mauretanien gifft dat twee Natschonalparks:

Fröher weer de Andeel an Nomaden mank de Inwahners vun Mauretanien veel grötter. Hüdigendags(2005)  leevt 40 % vun de Lüde in Städer. 4 vun 5 Mauretaniers leevt up 15 % vun dat Land, sunnerlich in’n Süden. Alleen 2005 sünd dat 2,9 % mehr Inwahners wurrn. 2005 sünd 43 % vun de Mauretaniers junger as 15 Johre oold ween. In’n Dörsnitt sünd de Lüde in datstülvige Johr 54 Johre oold wurrn. 

In Mauretanien mischt sik araabsche un swarte Völker. 81 % vun de Inwahners sünd Mauren, de to de Arabers un Berbers torekent weern könnt, de Rest höört to de swartafrikaanschen Volksgruppen vun de Toucouleur (7 %), de Sarakolé (5 %), de Wolof (3 %), de Bambara (1 %), de Fulbe un annere. Bi 5.000 Lüde ut Europa leevt in Mauretanien, tomeist Franzosen. 

Amtssprake is Araabsch. Pular, Wolof un Soninke weert as Natschonalspraken ankeken. Franzöös'sch is de Spraak vun de Bildung. 

De verscheden Kulturen vun Mauretanien weert verbunnen dör den Islam. He slutt de ganz verscheden Völker tosamen. 

Na de Traditschoon warrt dat Land vunwegen düsse Völker indeelt in dat so nömmte Ard al-Bīdān (Land vun de Witten) un dat Ard as-Sūdān (Land vun de Swarten). Dat hett avers nich so veel mit de Farv vun de Huut to doon, as mit de Kultur: As „Bīdān“ (Witte) oder Mauren weert all de ankeken, de na ehre Kultur hen Arabers sünd, ok wenn se to de Minschen mit en swarte Huut tohöörn doot. Bi 10% vun Mauretanien warrt as Ard as-Sūdān betekent. Dat is dat Land in’n Süden. de swarten Inwahners, de dor leevt, hefft allgemeen den Naam „Soudans“. 

Mit Sozialgesetten un Gesundheitsvörsorg is dat noch nich wiet her. Ofschoonst för Kinner vun 6 bit 11 Johre de Schoolplicht gellen deit, gaht bloß bi 75 % vun de Kinner överhaupt na School. 2004 seeg dat so ut, dat 57 % vun de Froenslüde un 40 % vun de Mannslüde nich lesen un nich schrieven konnen. 1983 is de Universität vun Nouakschott upmaakt wurrn. För de Arbeit in modernere Twiegen vun de Weertschop langt de inheemschen Arbeitskräft nich hen. Mehr as 15 % kaamt in düsse Twiegen vun dat Utland her. Up de annere Siet sünd mehr as 600.000 Lüde ut Mauretanien utwannert, weil dat dor för jem keen Arbeit gifft. 

In dat Johr 1959 is düsse Stadt as Stell för de Verwalten in de Midden vun dat Land inricht wurrn. Dormols hefft um un bi 30.000 Lüde in Nouakschott leevt. Hüdigendags sünd dat bi 1 Million Inwahners. Vunwegen dat de Stadt jedet Johr um 15 bit 20 % grötter warrt, gifft dat nich noog Water un nich noog Wohnungen. Al 1983 hefft mehr as 40 % vun de Inwahners vun Nouakschott in so nömmte Kebbas (provisoor’sche Vörstadtviddels) leevt.

De Macht in Mauretanien hett tomeist in de Hannen vun en Böverschicht vun witte Mauren legen. Bi 100.000 swarte Mauren weert bit up den hüdigen Dag as Slaven holen un de „Soudans“ weert dalpett’. 1989 sünd teindusende vun Soudans na Striet mit de witten Mauren över de Grenz na Senegal utbüxt. 2007 hett de nee Regeern vun Mauretanien en Afkamen mit Senegal unnertekent, dat düsse Flüchtlingen nu endlich torüchkehren konnen..




#Article 306: Somalia (1141 words)


Somalia (Somali: Soomaaliya; الصومال aṣ-Ṣūmāl) is en Land ganz in’n Osten vun Afrika, an dat Hoorn vun Afrika. In’n Osten grenzt dat an den Indischen Ozean, in’n Norden an den Golf vun Aden, in’n Westen an Dschibuti un Äthiopien un in’n Süden an Kenia. De Naam vun dat Land kümmt vun dat Volk vun de Somali vun her. Dor höört de meisten Inwahners to un ok in de Länner ümto leevt düt Volk. Somalia is tostanne kamen, as de beiden Kolonien Britisch- un Italieensch Somaliland  tohopenslaten wurrn sünd. De beiden sünd 1960 unafhängig wurrn. Vun den Momang af an, dat Siad Barre sien autoritäre Regeerung 1991 afsett wurrn is, hett dat Land in en Börgerkrieg leevt un dat hett bit to’n Upstellen vun en Regeerung för’n Övergang in dat Johr 2000 keen Regeerung geven, de annerwegens gellen laten wurrn is. De Regeerung för’n Övergang hett avers bloß in en Deel vun dat Land dat Seggen. De Norden vun Somali is vun 1991 af an unner den Naam Somaliland in’n Grunne unafhängig. Man buten Somalia warrt Somaliland as en egen Natschoon nich gellen laten. In grote Delen vun den Rest vun’t Land regeert Clans, Kriegsherren un annere Lüde. En Reeg vun düsse Kuntreien, as  Puntland, Galmudug un Maakhir streevt ok offiziell na Sülvstännigkeit oder Unafhängigkeit. Vunwegen düsse Lage warrt Somalia vun 1991 af an to de Staten tellt, de ut’neen fullen sünd. 

De Hööftstadt is Mogadischu.

Somalia liggt in’n Osten vun Afrika, an dat Hoorn vun Afrika up de Somali-Halfinsel. In’n nöördlichen Deel vun dat Land liggt dat Somali-Hoochland mit Bargen twuschen 900 un 2.100 m över NN. De hööchste Barg is de Shimbiris mit 2.416 m. Na Süden to is Siedland, wat in’n Döörsnitt bi 180 m hooch liggt. De Ströme Jubba un Shabeelle ehre Borns liggt in Äthiopien. Denn fleet se dör Somalia sien Süden un dör de Somali-Wösten un münnt in den Indischen Ozean. De Küst is bi 2.720 km lang. 

In Somalia speelt de Monsun en Rull. Dat ganze Johr över is dat heet. Regen fallt bloß hen un wenn mol, man Dröögtieden gifft dat stadig wedder. In de Bargen un an de Küst is dat küller, man suß liggt de Temperaturen över Dag bi 30 bit 40 °C. Vunwegen den süüdwestlichen Monsun is in de Tied vun Mai bit Oktober in de Gegend vun Mogadischu dat Klima tämlich mild. Vun Dezember bit Februar hen is dat Klima wedder mild, dütmol vunwegen den noordöstlichen Monsun. In de so nömmte „Tangambili“-Tied twuschen de beiden Monsunen (Oktober bit November un Märt bit Mai) is dat heet un natt. 
Gröttere Städer in Somalia sünd  Mogadischu, Hargeysa, Merka, Berbera, Boosaaso un Kismaayo.

Dat kann nich seggt weer, wo veel Somaliers dat nipp un nau gifft. Dat Volk is to’n lesten Mol in de 1980er Johren tellt wurrn. Nu gifft dat ganz verschedene Tahlen, de hüde nömmt weert. Dat langt vun 9.832.017 bit 12.937.910 Inwahners. De Vereenten Natschonen gaht man bloß vun 7,5 Mio. Inwahners ut.

Hüdigendags leevt bi 60 % vun all Somaliers as Nomaden. Bi 25 % sünd Buern. Se sitt in de fruchtborsten Gegenden vuun dat Land twuschen de Ströme Shabeelle un Jubba. De Rest vun bi 15 – 20 % leevt in Städer. Enn 2007 sünd mehr as 1 Mio. Somaliers vun Huus un Hoff jaagt wurrn.
.

Somalia is lange Tied as en Land ankeken wurrn, wo dat nich veel Ünnerscheden geev mank de Inwahners. All kemen se, so dach man, vun datsülvige Volk vun de Somali. Man siet den Börgerkrieg is düütlich wurrn, dat dat unbannigen Striet mank de verscheden Clans vun de Somali un ok mank de Somali un Minnerheiten, sunnerlich in Süüdsomalia, gifft.

Dat bedüdenste un gröttste Volk sünd de Somali. Se siedelt ok in Oost-Äthiopien (Somali-Region), Dschibuti un Noordoost-Kenia. So, as dat hüdigendags utsütt, stammt se vun verscheden Völker af, de sik vermischt hefft, as vun afrikaansche Kuschiten, vun Arabers un Persers.

För Politik un Sellschop in Somalia sunnerlich wichtig is dat Clansystem vun de Somali. Wohrschienlich is dat tostanne kamen unner Indruck vun de Stamm-Sellschop bi de Arabers. Över sien Vadder siene Linie höört jedeen Somali to en Stamm oder Clan. De fiev groten Clanfamilien oder Stämm (qaabiil) sünd:

As „echte Somali“ oder Samaal gellt de Dir, de Darod, de Isaaq un de Hawiye. Se leevt as Nomaden. De Rahanweyn weert as „unechte Somali“ oder as Sab ankeken. Se leevt as Buern un blievt up Huus un Hoff sitten. Dorüm gellt se, just so, as en Reeg vun Minnerheiten bi en Deel vun de Samaal nich so veel, as de annern un mütt in de Sellschop ok Nadelen hennehmen. 

Jeden vun düsse Clanfamilien oder Stämm fallt ut’neen in en unbannige Tahl vun Subclans un „Geslechter“ (Somali: : reer, wat „Lüde ut“ oder „Kinner vun“ bedüden deit). Dat sünd denn jummers en paar Hunnert bit Dusend Mannslüde.

Bi 15 % vun de Inwahners tellt nich to de Somali. Dor höört de verscheden Völker vun de Swarten in Süüdsomalia to. Alltohopen weert se vun de Somali Jarir („Kruushaar“, „Harthaar“) nömmt. Siet de 1990er Johren sünd se as Bantu vun Somalia bekannt. To’n Deel stammt se vun Slaven af, de dor in dat 19. Johrhunnert hensleept wurrn sünd, bi annere Gruppen, as de Shidle kann dat ok angahn, dat se vun Inwahners ut Somalia afstammt, de dor vör de Somali leevt harrn.

Wichtigste Spraak in Somalia is dat Somali (egen Naam Af-ka soomaali-ga). Dat is en oostkuschitische Spraak ut den Twieg vun de Kuschitischen Spraken. Dor höört dat mit to de Afroasiaatschen Spraken. Um un bi 12 Mio. Minschen in Somalia un umto snackt Somali. Ok meist all Minnerheiten in Somalia snackt Somali. 

As Spraken vun Hannel un Bildung weert ok Araabsch un, vun de Kolonialtied af an, Engelsch un Italieensch bruukt. En lüttjen Deel vun de somaalschen Bantu hett de Bantuspraak Zigula bi behollen. 
Lange Tied is Somali bloß man mündlich wietergeven wurrn. Eerst 1972 is en Standardspraak un en Schrift för dat Somali utarbeit’ wurrn. De Regeerung unner Siad Barre hett dat denn to’e Amtsspraken maakt. Grundlaag för dat Standardsomali is de Dialekt Maha Tiri (Maxaa Tiri) ween, de sunnerlich in’n Norden snackt warrt. De annere grote Twieg vun dat Somali is Maay, wat in’n Süden snackt warrt. Denn gifft dat noch en Reeg vun Dialekten. 
In de vörlopige Verfaten vun 2004 sünd as offizielle Spraken Somali (Maay un Maha Tiri) un Araabsch fastleggt wurrn, dorto as Arbeistspraken noch Engelsch un Italieensch.

Um un bi 13 % vun de Jungs un 7 % vun de Deerns gaht na School. 

De Inwahners vun Somalia höört bi 100 % to den Islam to. Dor höört se to den Twieg vun de Sunniten bi un dormank wedder to 80 % to de Schafiiten un to 20 % vun de Hanafiten. Dat gifft bloß man en ganz lüttje Tahl vun Christenlüde. Meist höört se to de Äthiopisch-Orthodoxe Tewahedo-Karken.




#Article 307: Nigeria (1355 words)


Nigeria (amtlich up Engelsch: Federal Republic of Nigeria) is een 
Bundsstaat in Westafrika. He grenzt an Benin, Niger, Tschad un Kamerun. Mit wieten Afstand is Nigeria dat Land mit de meisten Inwahners in ganz Afrika. Johrelang hett dat dor en Militärdiktatur geven, man nu versöcht dat Land, en Demokratie up to boen un ok mit de Weertschop up'e Been to kamen. Dat gifft grote Eerdööl-Reserven, man bither to hett Nigeria de noch nich bruukt, um gegen de Armoot in dat Land an to gahn. Korruptschoon, Gewalt un Striet mank verschedene Völker, sunnerlich twuschen den muslimschen Norden un den christlich-animistischen Süden sünd de hauptsächlichen Grünn, dat de Inwahners vun Nigeria jummers noch keen beter Leven föhren könnt. De Hööftstadt is vun 1991 af an nich mehr Lagos, man Abuja.

Nigeria liggt an den Atlantik un is bi 923.768 km² groot. Vun Oost na West sünd dat bi 1.200 km, vun Noord na Süden to sünd dat bi 1.100 km. In'n Süden vun dat Land löppt de dannige Nigerstroom na Süüdoost to un flutt mit sien Nevenstroom Benue tohopen, de na Süüdwesten hen strömen deit. Tosamen münnt se in dat Nigerdelta in den Golf vun Guinea. Dat Nigerdelta is bi 24.000 km² groot. 

De 850 km lange Küstenstriepen an den Golf vun Guinea wiest sunnerlich Lagunen (so, as in’n Westen de Laguun vun Lagos) un Mangrovenbröök up. An’n gröttsten is he in dat Nigerdelta. Fröher hett dat na dat Land to en Gördel vun bi 100 km mit Troopschen Regenwoold geven. Man de is hüdigendags wiethen afneiht. Nu wasst dor Sekundäärwoold. Wieter na Norden to gifft dat natte („Middle Belt“) un dröge Savannen. In’n Osten vun Nigeria liggt dat Hoochland vun dat Bauchiplateau. Dat liggt bit to 2010 m hooch. Düt Hoochland is de eenzige Gegend in Nigeria, de to de Matige Klimazone tohöörn deit. De hööchste Barg is de Chappal Waddi. He is 2.419 m hooch un liggt in dat Bargland an de Grenz na Kamerun. 

Sunnerlich twee Klimazonen regeert in Nigeria. In’n Süden is dat natt un heet, as in de Tropen. Dat regent veel in de Regentied, de vun April bit Oktober duurn deit. De Fochtigkeit in’e Luft liggt över dat ganze Johr hen bi 85 bit 95 %. In’n Süden vun Nigeria is dat in’n Döörsnitt bi 30 °C warm. Ok in’e Nacht warrt dat nich veel küller. In Noordnigeria regeert en Wöstenklima. Dor is dat heeter, as in’n Süden, man dat regent minner. Regentied is ok hier vun April bit Oktober, man nich so dull, as in’n Süden. Dröge Tied mit gor keen Regen gifft dat vun November bit Märzmaand. De Harmattan-Wind bringt dröge un heete Luft ut de Sahara. In’n Norden kann dat bit hen to 50 °C heet weern. Man de Luft is nich so lurig un so kann een dat beter utholen. 

Sunnerlich in’n Süden gifft dat bannig vele Städer. 2007 is taxeert wurrn dat dat in Nigeria mehr as hunnert Städer mit mehr as 100.000 Inwahners gifft, dormank acht Städer mit mehr as ene Million Inwahners. De mit Afstand gröttste Stadt is Lagos mit 9 – 11 Millionen Inwahners. Annere Städer sünd sind Kano (3.848.885 Inwahners), Ibadan (3.847.472 Inw.), Kaduna (1.652.844 Inw.) un Port Harcourt (1.203.184 Inw.).

Dat Volk is dat leste Mol tellt wurrn vun’n 21. bit 28. März 2006. Dor is bi rutkamen, dat in Nigeria alltohopen bi 140 Millionen Lüde leevt. Dorvör is dat Volk tolest 1991 tellt wurrn. Dormols harrn dor 88,9 Millionen Lüde leevt. In’n Döörsnitt weert de Mannslüde in Nigeria 51,3 Johre oolt un de Froenslüde 51,7. Up dusend Inwahners weert 45,4 Kinner boren un 15,4 Lüde starvt. 

De gröttsten Völker in Nigeria sünd de Hausa un de Fulbe, dorto de Yoruba un de Ibo. De hefft in dat Land ok an’n meisten to seggen. Tohopen maakt Hausa un Fulbe bi 29 % vun de Inwahners ut, bi de Yoruba sünd dat 20 % un bi de Ibo 12 %. Dor kaamt denn noch um un bi 400, to’n Deel luerlüttje, Völker hento. Dormank sünd de Ijaw (11 %), de Kanuri (8 %), de Ibibio (4,5 %), de Tiv (3,5 %) un de Umon. Toeerst hett de britsche Kolonialmacht, later hett de Regeerung vun dat unafhängige Nigeria düsse lüttjeren Völker nich mitbestimmen laten un woll keen Macht afgeven. De Regeerung vun Nigeria hett tomeist in de Hannen vun Hausa un Yoruba legen. 

Enkelte Völker sünd dor gegenan gahn, dat se bi de Politik nix to seggen hebben schullen un dat de Grundlagen vun ehr Leven in’n Dutt maakt wurrn sünd, u. a. dör dat Bohren na Eerdööl. Al 1964 hett dat en Upstand vun de Tiv geven, wo bit to 4.000 Lüde bi umkamen sünd. In den muslimschen Norden weern de christlichen Tiv vun de Hausa-Fulani unnerdrückt wurrn. Unner annern mössen se mehr Stüürn betahlen.

Snackt weert sunnerlich Yoruba, Hausa un Igbo un denn noch en paar Hunnert annere Spraken. Alltohopen sünd dat 434 Spraken, dormank Edo. Amtssprake is Engelsch. Schrieven un Lesen könnt 53,3 % (Mannslüde: 61,3 %, Froenslüde: 45,3 % / Stand 2006 )

In Nigeria gifft dat en unbannige Masse vun religiöse Gruppen un Sekten. 50 % vun de Nigerianers sünd Muslimen, bi 40 % sünd Christenlüde. De annern 10 % öövt en vun de Naturreligionen ut. Man twuschen Naturreligion, Christendom un Islam in ehre lokalen Unneraarden glippt de Lüde ok slank hen un her. Ganz düütlich sünd de Grenzen dor nich jummers.

Ut Grünnen vun de Religion is in Delen vun Nigeria dat Impen gegen Kinnerlähmung verbaden. 2004 sünd twee Drüddel vun de 1.250 Polio-Kranken in de ganze Welt dorüm Nigerianers ween. Dormols mössen de Behörden vun dat Land mit de Imperee en Enne maken, vunwegen dat musliemsche Geistliche künnig maakt harrn, vun dat Impen würrn de Lüde unfruchtbor. So hett sik de Kinnerlähmung ok in de Naberlänner utbreedt. 

Dat hett allerhand Unruh in’t Land geven, veel Gewalt is bruukt wurrn un ok an de Wahlen is rümfummelt wurrn. So hett dat Militär de Macht övernahmen un en Enne maakt mit de 1. Republiek. An’n 30. Mai 1967 hett in’n Süüdosten de Republiek Biafra ehre Unafhängigkeit utropen. Dor is dat üm to den Biafra-Krieg kamen, de 1970 to Enne gahn is. 1975 is de Militärdiktater Yakubu Gowon vun General Murtala Mohammed verjaagt wurrn, man de is al sess Maanden later bi en Putsch ümbröcht wurrn. Nu weer Olusegun Obasanjo an’e Reege. He harr dat up Demokratie afsehn un hett 1979 de Macht afgeven an Präsident Shehu Shagari, de bi zivile Wahlen wunnen harr. 

In de 1970er Johren hett dat en massiven Öölboom geven. Nigeria is de gröttste Exporteur vun Eerdööl in ganz Afrika wurrn. Enne 1983 is Shagari siene 2. Republiek umsmeten wurrn. General Muhammadu Buhari hett sik an de Macht puscht, man dat duer nich lang, bit 1985 General Ibrahim Babangida em aflööst hett. Babagida hett bit 1993 regeert. In de Tied vun siene Regeerung is dat mit de Korruptschoon jummers quader wurrn. Eerst scholl dat up mehr Demokratie utlopen un en 3. Republiek scholl utropen weern, man dor is nix vun wurrn. Babagida hett verklaren laten, dat de Wahlen nich gellen döen. Amenne hett 1995 de Militärdiktater Sani Abacha de Macht an sik reten. He hett en vun de meist brutalen Militärdiktaturen in Nigeria siene Geschicht upboot. U.a. sünd dormols de Ogoni Nine (Ken Saro-Wiwa) an’e Siet maakt wurrn. Vundeswegen is Nigeria 1995 foorts ut den Commonwealth of Nations utslaten wurrn. 
Abacha is 1998 storven. Folgt is em Abdulsalami Abubakar. He hett sik dor fix an maakt, de Demokratie in dat Land wedder her to stellen. Dor harr he dat bi up afsehn, dat Nigeria wedder as Liddmaat in de internatschonale Sellschop vun Staten upnahmen weern scholl. 1999 is de vörmolige Militärpräsident Olusegun Obasanjo as eersten Präsidenten vun de 4. Republiek unner Eed nahmen wurrn. 2003 is he bi Wahlen, de avers ümstreden weern, för en tweete Amtstied noch mol wählt wurrn. Na buten hen, hett de 4. Republiek allerhand Schaden ut de Tied vun de Abacha-Diktatur wedder goot maakt. So is dat Land wedder upnahmen wurrn in den Commonwealth. Man na binnen hen gifft dat in dat Land bit up düssen Dag jummers starke Unruh. 




#Article 308: Kenia (982 words)


Kenia (IPA|ˈkeːni̯a) (Swahili, engl.: Kenya (IPA|ˈkɛnjə, ˈkiːnjə) is en Land in Oostafrika. Dat grenzt an den Sudan, Äthiopien, Somalia, Tansania, Uganda un an den Indischen Ozean.

Dör Zentral-Middel-Kenia löppt dat Rift Valley dör. Dat is en Deel vun den Graven vun Oostafrika. De hööchste Barg vun dat Land is de Batian. He höört to dat Mount-Kenya-Massiv to un is 5.199 m hooch. An de 480 km lange Küst liggt Siedland (bi 0 m över NN). Vör de Küst finnt sok in de See Korallenbänk. De längsten Strööm vun Kenia sünd de Tana, de Athi un de Kerio. 

Kenia kann indeelt weern in twee Klimazonen: In dat Hoochland, wat höger liggen deit, as 1.800 m, gifft dat Regentieden vun April bit Juni un vun Oktober bit November. Regen gifft dat tomeist an'n Namiddag, an'n Avend oder to Nacht. De Nachten sünd man tämlich küll. In düsse Gemarken is dat an'n küllsten in'n Juli un August, wenn de Temperatur dalgeiht bit up 10 °C. An'n warmsten is dat in'n Januar un Februar, wo de Temperatur kladdern deit up 25 bit 26 °C. De Fochtigkeit in'e Luft liggt bi 65%. In Nairobi is dat in'n Juni bi 11 bit 21 °C warm un in'n Februar bi 13 bit 26 °C. In'n Dörsnitt gifft dat in Nairobi över dat Johr hen bi 958 mm Nedderslag. An dat Victoriameer is dat veel warmer un dat regent to'n Deel för dull. De annere Klimazone is de Küst. Dor liggt de Temperaturen twuschen 22 un 32 °C un de Fochtigkeit in'e Luft liggt bi 75%. An'n meisten Regen gifft dat vun April bit Juni, an'n dröögsten is dat in'n Januar un Februar. An'n warmsten is dat in'n Januar bit Mai un denn wedder vun Oktober bit Dezember. 

In dat Johr 2008 hefft in Kenia bi 38 Mio. Inwahners leevt. Dor liggt Kenia mit up den 34. Platz mank alle Länner up de Eer. In'n Dörsnitt weert de Kenianers bi 57 Johre oold. De meisten Inwahners vun dat Land höört to de Bantu-Völker Kikuyu, Luhya, Kamba un Kisii. De Kikuyu sünd mit bi 22 % vun de Inwahners vun Kenia dat gröttste Volk in't Land. Bavenhen gifft dat ok Völker, de to de Niloten un to de Hamito-Niloten torekent weert. To düsse Völker höört de Kalenjin, Luo, Massai, Samburu un Iteso to. Amenne sünd in Kenia ok lüttjere Volksgruppen to finnen, as de el-Molo, Njemps un Rendille. Se höört to de Kuschiten, de toeerst in dat Land leevt harrn. De el-Molo an den Turkanameer sünd man bloß noch bi 1.000 Lüde un mischt sik mit de Völker dor umto. Dat duert woll nich mehr lang, denn sünd se nich mehr to finnen. In'n Nordosten vun kenia wahnt tomeist Somali. Vun de jüngere Geschicht her (Kolonialtied) leevt natüürlich ok Europäers in Kenia. Se stammt to'n groten Deel ut Grootbritannien. 

Wenn een de Dialekten un de indischen Spraken torekent, tellt de Linguisten in kenia nipp un nau 61 Spraakvarianten tohopen. De wichtigsten Spraken vun de alltohopen 52 Volksgruppen in Kenia sünd: 

Bi 70% vun de Inwahners vun Kenia sünd Christenlüde, dormank 26 % Anglikaners, 26 % Kathoolsche, bi 2,5 % Orthodoxen un Anhängers vun allerhand Afrikaansche Karken. Tominnst 10 % vun de Kenianers sünd Heiden un hoolt sik an en inheemsche Naturreligion, bi 20 % sünd Muslimen, sunnerlich Sunniten. De Somali, de in dat ööstliche Viddel vun kenia leevt, maakt um un bi de Hälft vun all Muslimen in't Land ut. 

De gröttsten Städer sünd (Stand 1. Januar 2005):

Ut Fossilen, de in Oostafrika funnen wurrn sünd, kann een sehn, dat in de doren Gemarken al vör üm un bi 2 Mio. Johren so'n Aart vun Minschen rumlopen sünd. Ut Funnen ut de jüngste Tied an dat Turkanameer kann slaten weern, dat Minschenhaftigen, as Homo habilis un Homo erectus al in de Tied vör 2,5 Mio. bit 1,8 Mio. Johren in Kenia leevt hefft. Vör mehr as 2.000 Johren is an dat Victoriameer de Urewe-Kultur upkamen. De Lüde kennen al Techniken vun Iesensmelten un leven vun Bueree, Veehtucht un Jagd. 

De moderne Geschicht vun de Länner vun Kenia fangt in dat 8. Johrhunnert an, as Arabers sik an de Oostküst ansiedeln doot. 1497 is Vasco da Gama na Kenia henkamen. Kooplüde ut Portugal hefft sik denn in dat 16. Johrhunnert an Kenia siene Küsten dallaten, bit se 1720 wedder vun de Arabers verdreven wurrn sünd. 1885 hefft de Düütschen in de Länner vun den Sultan vun Sansibar en Protektorat inricht'. 1888 is denn de British East Africa Company ankamen. De Düütschen hefft sik up Striet mit de Briten nich inlaten un hefft Bott maakt un dat Land 1890 an de Briten övergeben. Dor is Helgoland bi in'n Tuusch an dat Düütsche Riek kamen. Vun Oktober 1952 bit Dezember 1959 hett de Nootstand regeert in Kenia. Dat keem vun den Mau Mau-Upstand gegen Grootbritannien her. 1957 hett dat, noch unner de Briten, Wahlen geven. De Kenya African National Union vun Jomo Kenyatta hett wunnen un de Regeern stellt. 

An'n 12. Dezember 1963 is Kenia unafhängig wurrn. Kenyatta is Präsident wurrn. As he 1978 storven is, keem Daniel Arap Moi, de veer Mol wedder wählt wurrn is. An'n Anfang vun de 1990er Johren hett dat Striet mank de Volksgruppen geven. Dor sünd Dusenden bi dootmaakt wurrn un Teindusenden hefft ehre Wohnungen verloren. 1997 is Moi noch mol wedder wählt wurrn, man an'n 27. Dezember 2002 güng dat nich mehr. De Wahlen hett denn de Anföhrer vun de Oppositschoon wunnen. Dat weer Mwai Kibaki. An'n 27. Dezember 2007 is he noch mol wählt wurrn. Sien Gegenspeler weer de Baas vun de Oppositschoon, Raila Odinga. Kibaki is vörsmeten wurrn, bi de Wahlen scholl Bedrog in't Speel ween hebben un dor hett dat allerhand Lawei geven. Bi 1.500 Lüde sünd dorbi ümkamen. Eerst an'n 13. April 2008 kunn de nee Regeern ehre Arbeit upnehmen. Dat is nu en Kompromiss-Regeern mit Kibaki as Präsident un Odinga as Premierminister.




#Article 309: Tansania (2173 words)


Tansania (amtlich: Vereenigte Republiek Tansania) is en Land in Afrika. De Naverlänner sünd Kenia, Mosambik, Malawi, Sambia, de Demokraatsche Republiek Kongo, Burundi un Uganda. In’n Oosten grenzt dat Land an den Indischen Ozean. In dat Johr 1961 is Tanganjika vun Grootbritannien unafhängig wurrn. Tanganjika is de Deel vun dat hüdige Tansania, de up dat faste Land liggt, mit de Insel Mafia dorbi. An' 26. April 1964 hett sik Tanganjika tohopenslaten mit Sansibar. De Naam vun düt nee Land is tostannkamen, as de Anfäng vun de Naams Tanganjika un Sansibar mit dat Enn vun dat Woort Azania tohopenknütt wurrn is. In Tansania leevt bi 41 Mio. Inwahners. Se snackt mehr as 100 verscheden Spraken, meist Bantuspraken, man ok Nilootsche un Kuschitische Spraken, dorto Araabsch. 

De Hööftstadt is Dodoma; Sitt vun de Regeerung un ok gröttste Stadt vun dat Land is Daressalam. 

Natschonalfierdagen sünd de 26. April (Dag vun de Union tussen Tanganjika un Sansibar 1964) und de 9. Dezember, Dag vun de Unafhängigkeit van de Engländers. 

Dat faste Land vun Tansania besteiht ut Siedland an’e Küst, wat 16 bit 64 km breet is un wo tropische Planten up wassen doot, dorto ut de Massai-Savann in’n Norden, de vun 213 bit hen to 1067 m hooch is un dat Hoochplateau in’n Süden, dat bit an den Malawisee henrecken deit un de 900 bit 1200 m hooch liggen deit. De Grote Afrikaansche Graven röögt Tansania in’n Westen an un de Oostafrikaansche Graven löppt midden dör dat Land dör. Dor hannelt sik dat um Gemarken bi, de vunwegen de Platentektonik jummers wedder upbreken doot. Tügen vun dat, wat dor geologisch los is, sünd unbannige Kraters un Vulkanen, as de Mount Rungwe (2960 m), de Mount Meru (4562 m) un de hööchste Barg vun Afrika, de Kibo (5895 m). Tansania grenzt an de dree gröttsten Meeren vun Afrika, dat sünd dat Viktoriameer in’n Norden, dat Tanganjikameer in’n Westen un dat Malawimeer in’n Süden. In’n Norden vun dat Land liggt ok de famose Serengeti (Massai-Spraak: „wiet Land“). Dat is een vun de ganz bekannten Natschonalparks in Afrika. 

In en groten Deel vun Tansania gifft dat Natt- un Dröögsavannen mit Schirmakazien un Apenbrootböme. Halfwösten un Siedland, to’n Deel mit Mangrovenbröke, maakt den Rest vun dat Land ut. 

Langs de Siedlänner an de Küst regeert en tropisch Klima, wieldes in de Bargen in’n Norden, Süden (Mbeya-Range, Poroto-Bargen, Livingstone-Bargen, Kipengere-Bargen, Kitulo-Plateau)  un in’n Westen en matig Klima regeern deit. In’n Noordosten vun dat Land, nich wiet af vun de Grenz na Kenia hen, reckt sik de hööchste Bargblock vun Afrika hooch, dat is de Kilimandscharo, den siene hööchste Stäe de „Uhuru-Peak“ up den Barg Kibo is (5895m).

In Tansania wasst de Tahl vun Inwahners unbannig. En Fro kriggt in’n Dörsnitt bi 5,3 Kinner. In’n Momang sünd bi 44 % vun de Inwahners unner 15 Johre oolt, vundeswegen is dor vun ut to gahn, datt dat ok wieterhen mehr weert. Wiethen mutt avers ok rekent weern mit en grote Tahl vun Doden, vunwegen dat veel Lüde in dat Land ganz arm sünd un ok AIDS tämlich faken vörkummt. 

.

In Tansania weert 127 verscheden Spraken snackt. 90 Prozent vun de Inwahners snackt Bantuspraken, anners weert ok noch  Nilootsche Spraken, Kuschitische Spraken, Khoisan un, sunnerlich up Sansibar, Araabsch snackt. Dat gifft keen Amtssprake, de de jure fastleggt wurrn is, man de Natschonalspraak is Swahili. Düsse Spraak warrt ok as Lingua franca bruukt. 

To Tieden vun de düütsche Kolonie hett de Verwaltung sik dorachter klemmt, dat en „Landesspraak“ bruukt weern scholl. Dat weer dormols Swahili. In de Tiedne vun de britsche Kolonie is Engelsch de Amtssprake ween, man hüdigendags warrt düsse Spraak in opentlichen Deenst, in dat Parlament un in de Regeerung nich mehr bruukt. Dor höört Tansania to de roren Staaten in Afrika mit, wo inheemsche Spraken gegen de Kolonialspraak över hüdigendags wichtiger wurrn sünd. Engelsch is avers jummers noch de Spraak de bi de Högern gerichten vör Gericht bruukt warrt. In en wiedern Sinn is dat dor denn doch noch en Amtspraak mit. 

Na de offizielle Spraakpolitik vun tansania, so, as de 1984 künnig maakt wurrn is, is Swahili de Spraak vun Sellschop un Politik, vun de Grundscholen un vun de Bildung för de Groten, man dat Engelsche is de Spraak för de Högern Scholen, för de Universitäten, för de Högern Gerichten un för de Technologie. 

Bi 30 bit 40 % vun de Inwahners vun Tansania hoolt sik an de christlichen Gloven (de meisten dorvun sünd kathoolsch) un just so veel, so warrt taxeert, sünd Muslimen. In dat Binnenland leevt meist Christenlüde. In’n Norden, an de Küst un langs de vörmoligen Karawanen-Straten leevt meist Muslimen. Up Sansibar sünd dat bi 98 % vun de Inwahners. 
De kathoolsche Kark in den Süden vun dat Land is präägt vun Benediktiners, de dor de Misschoon bedreven hefft un ok sess Klosters unnerholen doot. Vunwegen de koloniale Tied speelt ok de Evangeelsch-luthersche Kark un de Herrnhuters („Moravian Church“) en bannige Rull, dor kaamt denn noch de Anglikaners un de Africa Inland Church to, de vun Kenia her röverkamen is.  

Allerhand Infloot up de Evangeelschen Karken hett de Walokole-Grupp („East Africa Revival“) harrt. De is in de lesten Johren ok en goden Ackergrund ween för de Charismatikers un Pingstkarken, de dor allerwegens upkamen sünd. Överall gifft dat ok noch Resten vun de olen Religionen ut Afrika mit sien Animismus. 

Vun de 1960er Johren af an is dat as en Problem ankeken wurrn, wat över de Religion vun de Inwahners to seggen. Wenn dat Volk tellt warrt, warrt dorüm ok nich mehr fraagt, wat for’n Gloven de Lüde hefft. Lange Tied is seggt wurrn, dat weer woll en Drüddel Christenlüde, en Drüddel Muslimen un en Drüddel Heiden, de in dat Land leven döen (so seggt dat hüdigendags noch Britannica online). Sien Grund hett dat woll dor in harrt, dat dor keen Striet upkamen scholl. To lesen steiht faken, dat de Gruppen vun Christenlüde un Muslimen liek groot sünd un de Grupp vun de Heiden lüttjer wurrn is. To’n Deel warrt ok seggt, dat, mol de Christenlüde, mol de Muslimen, mehr sünd.En musliemsche Mehrheit seht anners dat
 , justso de New York Times World Almanac 2009, Random House Weltaltlas  Lännerlexikon un dat  (35% Muslimen, 30% Christen, 35% Annere)
En paar mol warrt ok taxeert, dat, tominnst up dat faste Land, en christliche Mehrheit in Tansania tohuse is: so u. a.  (35% Muslimen, 63% Christen),  (30% Muslimen, 40% Christen), Time Almanac 2009 (powered by Encyclopaedia Britannica, 31,8% Muslimen, 46,9% Christen), Meyers Lexikon online (an’n 23. März 2009 instellt, 35% Muslimen, 39% Christen), , Harenberg aktuell 2008 un Spiegel Jahrbuch 2005 (35% Muslimen, 45% Christen) 

De Mannslüde in Tansania könnt dor mit reken, dat se in’n Döörsnitt 50 Johre oolt weert. Bi de Froenslüde sünd dat 52 Johre. Bi 1.000 Kinner, de boren weert, gaht 75 Söögkinner dood (kiek bi Söögkinnerstarven) un bi 100.000 Mudders, de en Kind kriegt, starvt 950 (kiek bi Mudderstarven). Bi 43 % vun de Geborten gifft dat medizienschen Bistand. 20 % vun de Froenslüde hefft moderne Verhütungsmiddel to Hand.

Dat warrt annahmen, dat bi 6,2 % vun de groten Inwahners in Tansania sik mit HIV ansteken hefft (Stand 2008).

Al to Jesus siene Tied sünd de Gemarken an de Küst vun Tansania Deel vun den internatschonalen Feernhannel ween. Dör Seilschepe weren se mit dat Rode Meer verbunnen. So vun dat 8. bit 9. Johrhunnert hett sik de Kultur vun de Swahili an de Küst utbreedt. Dor is en Keed vun Steder langs de Küst  bi tostanne kamen, de vun den Islam präägt weern. Se recken bit na dat hüdige Mosambik hen. In dat hüdige Tansania is vun dat 14. bit to’n 16. Johrhunnert Kilwa Kisiwani de gröttste Oort ween. Denn sünd vun Süden her de Portugesen na Oostafrika kamen un hefft dor Statschonen för ehren Hannel mit Indien inricht. Dor hefft se den vörigen Hannel duchtig mit dör’nanner bröcht. As de Portugesen ut de Küstenstreken vun Kenia un Tansania afdrängt wurrn weern, hett  Oman dor an de Küsten dat Seggen harrt. 

Vun dat 18. Johrhunnert af an hett düsse Küstenzivilisatschoon ok up dat Binnenland bannigen Infloot utöövt. Dat keem vun den Karawanenhannel un vun den Slavenhannel her, de dor mit bi weer. 

In dat 19. Johrhunnert het de Sultan vun Oman siene Hööftstadt na Sansibar henleggt. Dor hett he noch mehr Macht utöövt an de Küst un ok in dat Achterland. 

In dat Binnenland hett vun 1885 af an en düütsche Kolonialsellschopp Rechten up Delen vun dat Land in’e Hand kregen. Dor is denn de Kolonie Düütsch-Oostafrika vun wurrn. Dor höör dat hüdige faste Land vun Tansania mit to, man ok noch Ruanda un Burundi. Later sünd düütsche Schutztruppen na Tansania henkamen. In den Eersten Weltkrieg hefft sik düsse düütschen Truppen unner Paul von Lettow-Vorbeck mit Hölp vun ehre inheemschen Askaris veer Johre lang in en Aart vun Guerillakrieg gegen de brittschen Truppen holen. Amenne is de Kolonie denn avers doch vun engelsche un belgische Truppen innahmen wurrn un denn unner de Winners updeelt wurrn. 

Dat faste Land is as Tanganyika Territory an Grootbritannien övergeven wurrn un as Mandat vun den Völkerbund (na den Tweeten Weltkrieg vun de UNO) verwaltet wurrn. 

An’n 9. Dezember 1961 is Tanganjika unafhängig wurrn vun Grootbritannien. Nadem ok Sansibar sien Unafhängigkeit an’n 10. Dezember 1963 verklaart harr, duer dat nich lang, un Tanganjika („Tan“) un Sansibar („San“) hefft sik tohopenslaten un an’n 26. April 1964 de „Vereenigte Republiek Tansania“ grünnt. Eersten Staatspräsident is Julius Kambarage Nyerere vun de Tanganyika African National Union (TANU) wurrn. He hett ok den Vörslag maakt, datt 1977 de TANU un de Afro-Shirazi Party (ASP) vun Sansibar tohopengahn sünd to de Chama Cha Mapinduzi (kort CCM, up Platt: „Partei vun de Revolutschoon“). Nyerere un siene Mackers harrn dat dor up afsehn, en sozialistische Sellschop in Tansania up to boen. De Staat hett vundeswegen de Bänke dalslaken, Land umverdeelt un de Bildung reformeert. 

Nyerere wull up en sunnerlichen afrikaanschen Sozialismus up to un hett sik dor bi afgrenzt vun den Sozialismus in de Aart vun de Sowjetunion. Dor sünd em de Lüde nich noog bi to Woort kamen. För dat sozialistische Ummuddeln vun Tansania scholl veel mehr de „Ujamaa“ dat Vörbild afgeven. Dat is de Dörpsgemeenschop, wo allens in maakt un verdeelt warrt. Man dat hett nich klappt,  düsse Ujamaa ut to breden up de Produktschoon vun dat ganze Land un so güng dat mit de Weertschop bargdal. As dat denn ok noch mit dat Umto vun de Weertschop slechter wurrn is, is denn ok de ganze Plaan vun Nyerere mit den Sozialismus över Kopp gahn. 1985 hett he Bott geven as Staatspräsident un 1990 as Vörsitter vun de Partei. 1999 is he storven. 

Tansania is en Präsidialrepubliek: De Präsident, de in allgemeene  Wahlen för fiev Johre wählt wurrn is, bestimmt de Politik. He sett den Premierminister un de Ministers vun dat Kabinett in. Ofschoonst de Verfaten vun 1992 af an garanteern deit, dat en Reeg vun Parteien mitmaken dröövt, hefft de Parteien vun de Oppositschoon up dat faste Land nich veel to mellen. Bi de Wahlen to dat Parlament vun 1995 un 2000 hett de Partei CCM vun den dormoligen Staatspräsidenten Benjamin Mkapa över 80 % vun de Stimmen kregen. In de Partei hett dat denn en dannigen Striet bi de Utwahl vun de Kannedaten för 2005 geven, man bi de Wahlen hett de CCM denn wedder de Mehrheit kregen. Mit düsse Wahl hett Jakaya Kikwete dat Amt vun den Staatspräsidenten övernahmen. An den Präsidenten siene Siet steiht de Viezpräsident. In’n Momang is dat Ali Mohamed Shein. Offiziell warrt he as Kikwete sien Stellvertreder ankeken, man an un for sik hett he nich veel to mellen. Ministerpräsident is vun 2005 af an Esward Lowassa. He hett Frederick Sumaye aflööst, de dat vun 1995 af an ween weer. 

Na de Wahlen vun 2005 sünd de Parteien vun de Oppositschoon upspleten. Veel Kraft stickt dor nich mehr achter. Wieldes de CCM över dat ganze Land hen ehre Organisatschoon upboot hett, is vun de Oppositschoon nich veel to sehn. Bloß an de paar Stäen, wo se stark is, sütt dat en beten anners ut. Dat sünd bi de (CUF Sansibar un de Kuntreien mit en starken Infloot vun den Islam an de Küst, bi de  Tanzania Labour Party (TLP) un CHADEMA de Region Kilimandscharo un bi de UDP Tentraltansania.

Beide Wahlen, de bitherto unner verscheden Parteien dörföhrt wurrn sünd (1995, 2000), is vörsmeten wurrn, dor weer bannig an rumfummelt wurrn.

Sansibar hett binnen de Union en spezielle  Autonomie. Unner annern gifft dat dor en egen Parlament, en egen Regeerung un en egen Präsidenten. Dat is vun dat Johr 2000 af an Amani Abeid Karume. Ok in Sansibar is in’n Oktober 2005 en nee Parlament wählt wurrn. Anners, as up dat faste Land hett de CCM in Sansibar nich de Macht in’e Hand. Hier is de Sellschop upspleten in twee liek grote Lagers. Dat een sünd de Anhängers vun de Partei vun de Regeerung, CCM, dat anner sünd de Folgslüde vun de Partei vun de Oppositschoon, Civic United Front (Chama cha Wananchi), CUF.

Tansania is updeelt in 26 Regionen vun de Verwaltung:




#Article 310: Togo (1444 words)


Togo (pdt.: [], frz.: []) is en Land in Westafrika un liggt an den Golf vun Guinea. Togo grenzt in’n Westen an Ghana, in’n Osten an Benin un an Burkina Faso in’n Norden. Bit to’n Eersten Weltkrieg is dat Land en düütsche Kolonie ween (kiek bi Togoland). Dornah hett dat denn to Frankriek tohöört. Meist veertig Johre lang hett de Präsident Gnassingbé Eyadéma dat Land ganz alleen regeert un präägt. As he 2005 storven is, hefft se de Verfaten bi Siet schaven un sien Söhn Faure Gnassingbé to’n neen Präsidenten maakt. Dor hett dat denn avers internatschonalen Druck geven un in dat Land is dat unruhig ween, bit de Tostänn wedder mit de Verfaten övereenstimmen döen. De Wahlen hett Gnassingbé denn wunnen, man de Oppositschoon un ok de Europääsche Union hefft em vörsmeten, he harr dor duchtig an rumfummelt un de Wählers anscheten. Jummers noch sund en paar Dusend Flüchtlingen ut Togo in dat Utland. In den Human Development Index steiht Togo up den 159. vun 182 Plätz. De Hööftstadt vun Togo is Lomé.

In'n Togo gifft dat fief Regionen un dat sünd De La Kara, Des Plateaux, Des Savanes, Centrale un Maritime. 

Mank de groten Länner in Afrika is Togo mit siene 56.785 km² man lüttj. Dat gifft dor bloß en paar Länner, de noch lüttjer sünd. Vun Noord na Süden sünd dat bi 550 km, man vun West na Oost hen is dat Land bloß bi 50 bit 140 km breet. 16 % vun dat Land sünd Woold, 25 % sünd Ackerland un bi 3,5 % sünd Weideland. De Grenz is alltohopen 1647 km lang. Dor höört 644 km vun to de Grenz na Benin to, 126 km to de Grenz na Burkina Faso un 877 km to de Grenz na Ghana hen. 

De Küst is 56 km lang. Vun ehre Lagunen un Sandstränn mit de Palmen, de dor wassen doot, reckt dat Quatchi-Plateau bit na dat högere Tafelland hen. De Togo-Bargen loopt vun dat Binnenland noordööstlich bit na Benin. In’n Süüdwesten wasst dor Woold up. In de Siedlänner in’n Norden un Süden regeert de Savann mit Antilopen un Elefanten. 

De hööchste Barg in’t Land is de Mont Agou mit siene 986 m Hööchde. De langste Stroom is de Mono. He is bi 400 km lang un löppt vun Noord na Süüd. Över 50 km hen is he as Waterstraten to bruken. 

Dat Klima in Togo is över dat ganze Johr hen tropisch-natt (in’n Norden meist Savannenklima). In’n Döörsnitt liggt de Temperatur in’n Norden bi 30 °C un an de Küst bi 27 °C. In de Nacht is dat nich veel küller. Sunnerlich heet warrt dat in’n Februar un März, in Dezember un Januar weiht de Harmattan vun Norden her un bringt Stoff mit.

In’n Norden gifft dat vun Mai bit Oktober en Regentied. An’n meisten pladdert dat in’n August. Denn is dat ok an’n küllsten, wenn dat in de Middagstied bi 30 °C warrt. In’n Januar is de Luft besunners dröge mit bi 22 % Waterandeel. In’n Döörsnitt is dat in Togo sien Norden bi 35 °C warm. In’n März warrt dat unbannig heet un de Temperatur in de Middagstied liggt bi 39 °C. 

In’n Süden gifft dat twee Regentieden, vun April bit Juni un vun September bit November. An’n meisten pladdert dat in’n Juni un in’n Oktober. Sunnerlich heet is dat in’n März. Dor liggt de Temperatur an’n Middag bi 32 °C. In’n Juni liggt de Waterandeel vun de Luft bi 80 %. An’n dröögsten is dat in’n Dezember, an’n küllsten in’n August. Denn is dat in’n Döörsnitt so bi 27 °C warm. 

Togos siene gröttsten Städer sünd (Stand 1. Januar 2005): Lomé 760.000 Inwahners, Sokodé 117.811 Inwahners, Kara 104.207 Inwahners, Kpalimé 95.974 Inwahners un Atakpamé 80.683 Inwahners.

Dat gifft woll bi 5.858.673 bit 6.762.000 Minschen, de Börgerlüde vun  Togo sünd. Se weert in de Mehrtahl „Togoers“ nömmt oder ok „Togolesen“, wat ut de Franzöös'sche Spraak herkümmt. 

En Inwahner vun Togo kann dor up reken, dat he in’n Döörsnitt bi 58 Johre oold warrt. Dat is de hööchste Tahl in ganz Westafrika. Bi de Mannslüde liggt se bi 56,2 Johre, bi de Froenslüde bi 60,43 Johre. Dat de Togoers in’n Döörsnitt nich noch öller weert, liggt sunnerlich an de hoge Tahl vun’n Kinnerdood mit 5,8 %.

In Togo kümmt de klassische Inwahnerpyramied tostann. Um un bi de Hälft vun de Inwahners is unner 16 Johre oold. Jedet Johr kaamt dor 2,78 Prozent to (taxeert för 2008). 

Bannig veel Lüde wannert vun’n Lann weg na de Städer to. Man dor gifft dat, just unner de jungen Lüde, en Barg vun Arbeitslosen. Dat weert ok jummers mehr. Sunnerlich de jungen Mannslüde gaht denn ok na dat Utland un wüllt dor en Arbeit in Europa oder in Noordamerika finnen. 

Bi de Lü in Togo gifft dat en Tosamenleven in Sellschapen un de gröttsten Völkers in Togo sünd:

In Togo gifft dat bannig veel verscheden Völker un Spraakgruppen, de to’n Deel nich veel mit’nanner to kriegen hefft. Düsse Völker sünd ganz verscheden groot. Mol höört dor bloß en paar hunnert Lüde to, mol sünd dat en paar Millionen Minschen. Vun de Unafhängigkeit vun Togo af an is dat för de Inwahners jummers wichtiger wurrn, dat se meent, se höört to en sunnerlich Volk to. Sietdem hett dat jummers wedder Striet twuschen de Völker geven.

De wichtigsten Volksgruppen sünd Ewe (um un bi 40%), Tem (23,1 %), Akebou (13,2 %), Gurma (9,7 %) un Yoruba (6,8 %). Bi 1 % vun de Inwahners stammt ut Europa oder noch annerwegens vun af. To de Grupp vun de togolesischen Minnerheiten, de hier nömmt warrt, höört lüttjere Volksgruppen ut Togo un annere Minnerheiten, tomeist ut Togo siene Naberlänner.

Nich bloß Ewe, Kabiyé un verschedene Kwa- un Gur-Spraken weert in Togo snackt, man bovento noch de Amtsspraak Franzöös'sch. Dor kaamt denn noch de Spraken vun de „Togo-Restvölker“ to, as de Akebou un en Reeg vun annere. To wat for’n unnerscheedliche Spraakfamilien de tohöörn doot, is noch nich ganz klaar. 

En List vun de levennigen Spraken vun Togo wiest alltohopen 39 Spraken. Vunwegen den Hannel, man ok vunwegen de Migratschoon weert in Togo ok Spraken ut de Naberlänner snackt, as 
Akan ut Ghana un Yoruba ut Nigeria. 

Um un bi de Hälft vun de Inwahners vun Togo sünd Heiden un hoolt sik an ehre Naturreligionen, bi 20 % sünd Muslimen, meist vun den Twieg vun de Sunniten, un bi 29 % hoolt sik an en christliche Kark. Sunnerlich an de Küst gifft dat ok en paar lüttje jöödsche Gemeenden. 

Togo is vun 1967 af an en Präsidialrepubliek ween. Vun dor af an hett de dormolige Präsident Gnassingbé Eyadéma as en Diktater över dat Land regeert. In dat Johr 1993 hett avers de internatschonale Druck dor för sorgt, dat en liberale Verfaten utarbeit’ weern möss, to de de Oppositschoon ok tostimmen möss. 

Dat Parlament driggt den Naam vun en Assemblée Nationale (Natschonalversammeln). 81 Liddmaten höört dor to. All fiev Johren warrt dat wählt. Just so warrt de Staatspräsident all fiev Johren direktemang wählt. Hüdigendags hannelt sik dat dor um es Faure Gnassingbé bi. He is den vörmoligen Diktater sien Söhn. 

In dat Parlament sünd bi de Wahlen vun 2002 72 vun de 81 Sitten an de Rassemblement du peuple togolais (RPT) gahn. Dat weer den dormoligen Präsidenten Gnassingbé Eyadéma siene Partei. 2005 is Edem Kodjo to’n Premierminister maakt wurrn. He is Vörsitter vun de Convergence Patriotique Panafricaine (CPP). Dor hefft sik en Reeg vun lüttjere Parteien vun de Oppositschoon in tohopenslaten. In’n September 2006 is he as Premierminister aflööst wurrn vun Yawovi Agboyibo. An’n 3. Dezember 2007 hett Präsident Faure Gnassingbé den Politiker Komlan Mally to’n Premierminister beropen. De hett avers al an’n 5. September 2008 Bott geven. An’n 7. Dezember hett Gnassingbé denn Gilbert Houngbo to’n Premierminister maakt. 

Dat Milität weer in de verleten Johren nich bloß dor vunwegen de Verdeffendeern vun’t Land, man hett sunnerlich ok in de Binnenpolitik vun Togo en Rull speelt. Gnassingbé Eyadéma konnt sik bloß dorüm 40 Johre an de Macht hollen, vunwegen dat dat Militär sik dor mit Putschen un annere Aktschonen achter klemmt hett. Organisatschonen, de sik mit de Minschenrechten befaten doot, meent, dat Milität in Togo stünn dor in Tosamenhang mit, wenn de Minschenrechten in dat Land mit Fööt pedd’ weert.

För de Upgaven vun dat Militär hett Togo bi 1,6 % vun dat BBP upbröcht (Stand 2006)

De Staat vun Togo is updeelt in fiev Kuntreien vun de Verwaltung:

De Weertschop vun Togo is afhangig vun de Landweertschop, as de Produktschoon - de Anbo vun Planten un de Tucht vun Veehtüch - 38,6 % vun Togos Bruttosoziaalprodukt utmaken. Togo is en tropisch Land un de Landweertschop is bannig vun Regen afhangig.




#Article 311: Mosambik (730 words)


Mosambik [mozamˈbiːk, mozamˈbɪk] (portugeesch Moçambique [musɐmˈbik]) is en Land in Süüdoost-Afrika. Mosambik is siet den 12. November 1995 Liddmaat vun den Commonwealth, Natschonalfierdag is de 25. Juni, Unafhangigkeitsdag (1975).

Mosambik liggt an’n Indischen Ozean twüschen den 10. un den 27. Süüdlichen Bredengrad. Dat Land grenzt an Tansania, Malawi, Sambia, Simbabwe, Süüdafrika un Swasiland. Över de Straten vun Mosambik kummt man na den Inselstaat Madagaskar.

Langs de 2800 km lange Küst liggt en breet Kütensiedland. In'n Süden maakt dat den gröttsten Deel vun dat Land ut, man vun de Sambesmünnen af an warrt dat na Norden to wat smaller. Achter de Küst kladdert dat Land in Stopen rup bit to dat Tafelland vun dat Hoochfeld. Dat liggt bi 1000 m hooch. De hööchste Barg is de Monte Binga in de Provinz Manica mit 2.436 m. He liggt an de Grenz na Simbabwe to. 

De tahlrieken Ströme vun dat Land fleet ut de Hoochlänner na Osten to in de Straten vun Mosambik rin. De Gröttste mank jem is de Sambesi. De bövere Sambesi warrt upstaut to'n Cabora-Bassa-Damm. Annere grote Strööm sünd de Rovuma, wat de Grenzstroom na Tansania hen is, de Save un de Limpopo. Dat Malawimeer is en Deel vun de Grenz mit Malawi. Düt Meer flutt af in den Shire, de in den Sambesi münnen deit. 

In de Welt steiht Mosambik mit siene 801.590 km² up Platz 34 vun de gröttsten Länner. 18 % vun't Land sünd Woold- un Buschland, 4 % sünd Ackerland un 55 % Wischen un Weiden. 

Dat Land is vun Noord na Süden to 2.000 km lang, man vun Oost na West bloß 50 bit 600 km breet. 

De Grenzen vun Mosambik sünd 4.571 km lang. Dor sünd 1.569 km vun Grenz to Malawi, 491 km Grenz na Süüdafrika, 105 km Grenz na Swasiland, 756 km Grenz na Tansania, 419 km Grenz na Sambia un 1.231 km Grenz na Simbabwe. 

In Mosambik gifft dat besunners de Dröögsavann mit dröög Grasland un en paar dröge Wolden. To’n Deel smiet de Böme in de Savannen ehre Blöer in de dröge Tied af un weert bi de Regentied wedder gröön. Böme, de een in de Dröögsavannen fökener sehn kann, sünd de Schirmakazien un de Apenbrootbööm. Dat Gras warrt in de dröge Tied bruun un soor. Man in de Regentied wasst dat denn wedder bit to 2 m hooch. 

In Mosambik regeert dat „Savannenklima“ mit en natte un en dröge Tied in’t Johr. De Regentied geiht vun November bit April. In düsse Maanden fallt bi 80 % vun de Neddersläge vun dat ganze Johr. De liggt twuschen 700 mm un 1.500 mm. Dor kümmt dat bi up de Gegend an. In de Regentied is dat heet un dat gifft lurig Weer. Man in de dröge Tied is dat sunnerlich in de Nachten düütlich wat küller. Dat ganze Johr over liggt de Temperaturen över’n Dag twuschen 25 un 30 °C. In’n Binnenland kann dat ok mol bit 35 °C heet weern. Besunners an de Küst is dat to’n Deel bannig lurig. 

In de Gemarken vun den Staat vun Mosambik gifft dat um un bi 78 verschedene Völker. Se snackt alltohopen mehr as 40 Spraken (de meisten dormank sünd Bantuspraken). Alltosamen snackt mehr as 96% vun de Inwahners en Bantuspraak. Ok Asiaten leevt in Mosambik, sunnerlich Chinesen. 

De gröttsten Völker sünd düsse:

Amtssprake is Portugees’sch. Man bloß en beten mehr, as 2,5 % vun de Inwahners snackt düsse Spraken ok as Mudderspraak, sunnerlich in de Städer. Noch mol bi 20 % könnt ehr as Frömdspraken snacken. Tohuse snackt se ehre egenen Spraken. De meisten Lüde ut Mosambik snackt mehr, as bloß man ene Spraak. De wichtigsten Spraken neven dat Portugees’sche sünd (vun Norden na Süden hen):

In’n Dörsnitt weert Froensminschen in Mosambik bi 44 Johre oolt, Mannslüde bloß bi 42 Johre. 43 % vun de Inwahners sund jünger, as 15 Johre oolt un bloß bi 3 % sünd öller, as 65. In’n Dörsnitt kriegt de Froenslüde bi 5,4 Kinner. Bloß bi 12 % vun de Froenslüde hefft de Mööglichkeit un könnt mit moderne Middels verhöden (Stand 2008)

Bi 47 % vun de Lüde in Mosambik hoolt sik an Natuurreligionen. 35 % sünd Christenminschen. De Rest (18 %) sünd Muslimen (to’n groten Deel Sunniten, besunners in’n Norden un an de Küst)

De Hälft vun de grootjöhrigen Inwahners in Mosambik kann nich lesen un nich schrieven. Bi de Froenslüde sünd dat bi 66 %. 




#Article 312: Sudan (1296 words)


De Republiek Sudan () is en Staat in Noordoost-Afrika an dat Rode Meer. Se grenzt in’n Norden an Ägypten un Libyen, in’n Westen an Tschad, in’n Süüdwesten an de Zentraalafrikaansche Republiek, in’n Süden an’n Süüdsudan un in’n Osten an Äthiopien un Eritrea. Dat Land is mit mehr as 1,8 Mio km² um un bi fiev mol so groot, as Düütschland. Dor is de Sudan dat drüttgröttste Land in Afrika mit. Bit to de Unafhängigkeit vun'n Süüdsudan an'n 9. Juli 2011 weer de Sudan dat gröttste Land in Afrika.

Dor leevt bi 36.729.501 Inwahners (Stand:2016). De Amtsspraken sünd Engelsch un Araabsch. De Hööftstadt vun'n Sudan is Khartum.

En Deel vun den Staat Sudan höört to de Grootlandschop Sudan un to de Sahelzoon. Sien Relief warrt bestimmt vun de Beckenlandschop vun den Nil-Stroom un vun de Bargen umto. In’n Noordosten wasst an dat Rode Meer de Bargen vun den Dschibal al-Bahr al-ahmar umhooch. De weert bit hen to 2.259 m hooch. In de Kuntreien in’n Süden an de Grenz na Uganda hen liggt de Immatong-Bargen. Dor höört ok de Barg Kinyeti to. He is mit 3.187 m de hööchste Barg vun dat ganze Land. An’n süüdwestlichen Rand vun dat Becken finnt sik de Noordäquator-Süll un de Süll vun Zentraalafrika. Dat is ok de Waterscheed twuschen de Systemen vun den Nil un den Kongo-Stroom. In’n Westen kladdert Bargen vun Basalt up dat Marra-Plateau hooch. De hööchste Barg dor is de Barg Marra mit 3.088 m. In de Midden vun’t Land reckt sik de Nuba-Bargen twuschen 500 un 1.325 m hooch. In’n Norden geiht dat Land up beide Sieten vun den Nil in de Sahara över. Dor heet de Deel westlich vun’n Nil Libysche Wööst un de Deel in Osten Nubische Wööst vun. In de Gemarken um Khartum umto, wo de Witte Nil un de Blaue Nil tohopenströmen doot to den Nil an sik, breet sik wiete Siedlänner mit Tooneer ut. In’n Süüdsudan gifft dat tomeist Brooklänner un Länner, de jummers wedder överswemmt weert. De Sudd is dat gröttste Brookland an een Stück. 

De Sudan is an'n 1. Januar 1956 unafhängig wurrn vun dat Vereenigte Königriek. Vun den 9. Juli 2011 af an is de Süüdsudan as egenstännigen Staat unafhängig vun'n Sudan. Dor hett Sudan um un bi den veerten Deel vun sien Land bi verlaren un is nu nich mehr dat gröttste Land vun Afrika. 

Johrteintelang hett dat in den Süden vun den Sudan Krieg geven um de Unafhängigkeit vun den Süüdsudan (Vun 1955 - 1972 un denn noch mol vun 1983 - 2005). In dat Johr 2005 is denn de autonome Region Süüdsudan inricht' wurrn. Se hett um un bi 5,6 Mio. Inwahners in tein Bundsstaten. Vun'n 9. bit 15. Januar 2011 hett dat en Referendum over de Unafhängigkeit geven. Dor hefft sik bi 99% vun de Lüde for de Unafhängigkeit utspraken. In dat Wöstenklima in’n Norden kann dat över Dag 41 °C heet weern un Nachts sackt de Temperatuur af up bloß noch 4 °C.

In Sudan wasst in de nördlichen Wösten un Halfwösten man bloß bannig wenig Planten, man na Süden to warrt dat denn över de Doornstruuksavann in de Sahelzoon, över de Dröög- un Nattsavann mit Hoochgras bit hen to de Regenwolden in den butersten Süüdwesten jummers mehr. Twuschen 1990 un 2000 is de Wooldbestand üm 1,4 % ringer wurrn.. In dat Brookland vun den Sudd wasst Reet, Echten Papyrus un Dicksteelsche Waterhyazinthen. Düsse Planten wasst so gau, dat de Schipperee nich goot mööglich is. Dat gifft allerhand Aarden vun wille Deerter, sunnerlich in Middel- un Süüdsudan, as Afrikaansche Eelefanten, Büffel, Giraffen, Antilopen, Hyänen, Löwen, Nilpeer un Krokodilen. Bavento kaamt noch allerhand Griep- un Watervagels. 

In’n Sudan hett dat 2006 tein Natschonalparks geven. Dor höört denn avers ok Naturschuul- un Vagelschuulrebeden to. De Barg Barkal mit de ole Stadt Sanam höört to dat UNESCO-Weltarv.

Över de Inwahners vun Sudan gifft dat verschedene Tahlen. Dat langt vun 35.847.407 (utrekent 2006, World Gazetter ), över üm un bi 38 Mio. (taxeert 2006 vun dat Utwärtige Amt ) bit hen to 41.236.378 (utrekent Juli 2006, CIA World Fact Book 2006 ). 38,9 % vun de Inwahners vun den Sudan hefft in dat Johr 2003 in Städer leevt. Veel Lüde sünd tohopenprammst in de Kuntreien rund üm Khartum to. 39,5 % vun de Inwahners sünd jünger, as 15 Johre oolt, jedet Johr wasst de Tahl vun de Inwahners um 2,55 % (Stand:2006)

Wie dat mit de Inwahnertahl lopen is:

In’n Dörsnitt sünd de Lüde in’n Sudan 18,3 Johre oold (Stand:2006) De Minschen in’n Sudan weert in’n Döörsnitt 58,92 Johre oolt, bi Mannslüde sünd dat 57,69 Johre un bi Froenslüde 60,21 Johre.

Üm un bi de Hälft vun de Sudanesen snackt Araabsch (Sudan-Araabsch). Sunnerlich in’n Norden vun dat Land warrt dat snackt. Alltohopen sünd dat 42 % vun de Sudanesen, de dat as Mudderspraken snackt. De annern snackt vun Huse ut Afrikaansche Spraken, dormank Nuer-Dinka (12 % Dinka un 6 % Nuer), Nubisch (9 %, langs den Middelnil), Bedscha (8 %, in’n Noordosten), Azande (5 %, in’n Süüdwesten), Bari (3 %, in’n Süüdosten). En lüttje Grupp vun Inwahners snackt Ndogo. De Engelsche Spraken warrt wiethen as tweete Amtsspraken bruukt. 

De Islam is in Sudan Staatsreligion. 70 % vun de Inwahners sünd Muslimen vun den Twieg vun de Sunniten. 25 % sünd Animisten un 5 % Christenlüde. De Nich-Muslimen leevt sunnerlich in den Süden vun dat Land un in Khartum. 

De Staat in’n Sudan klemmt sik dor duchtig achter, dat ganze Land to en islaamschen Staat to maken. Dor höört ok de Gesetten vun de Scharia to, de in dat ganze Land gellen doot, ok bi de Nich-Muslimen. De Moslembröder unner Hasan at-Turabi sünd dor ganz mit inverstahn, dat dat Land in en islaamschen Staat ummuddelt weern schall. De Anhängers vun den Mahdi staht hüdigendags mehr in’n Achtergrund. Unner de musliemschen Inwahners hefft sik verscheden Sufi-Orden bannig utbreedt (Tariqa). Dor höört de Quadiriyya to, de Bröderschoppen vun de Sammaniya, de in dat 19. Johrhunnert grünnt wurrn sünd un sunnerlich ok de Khatmiyya. An un for sik is de sudaneesche Sellschop vun ehre Traditschonen her freesinnig un liberal. So speelt gegen den offiziellen Islam jummers noch Ritualen ut den Volksislam en Rull, so as de Zar-Kult. 

De Christenminschen in’n Sudan höört meist to de Röömsch-kathoolsche Karken to. De hett ehre Misschoon in’n Süden in de Gemarken um Waw ümto üm dat Johr 1900 rüm upnahmen. To desülvige Tied sünd ok de Anglikaners ut Grootbritannien üm Bur ümto anfungen, Misschoon to bedrieven. De reformeerte Presbyterian Church ut de USA hett bi de Nuer an den Bövern Nil ehre Upgave sehn. Sietdem de Börgerkrieg in’n Sudan in den Süden to Enn is, breedt sik dor allerhand US-amerikaansche Gruppen ut, de to de Evangelikalen torekent weern mütt. 
 In’n Norden gifft dat ok noch en Reeg vun Kopten, de tomeist ut Ägypten afstammen doot. 

De Sudan is en vun de armsten Länner in Afrika. De sozialen un de medizienschen Hölpsdensten sund noch nich sunnerlich goot utboot. 

Bloß 29 % vun de Mannslüde un 51 % vun de Froenslüde in’n Sudan könnt schrieven un lesen. De öllste Universität in dat Land is 1956 in Khartum grünnt wurrn. 

In dat Johr 2005 is en Afkamen över den Freden afslaten wurrn twuschen de Regeerung in Khartum un Vertreders vun de Sudaneesche Armee för de Befreen vun dat Volk. Dor is de Börgerkrieg mit to Enne kamen, de 21 Johre lang duert harr. Man twee Johre later is dor jummers noch mit rekent wurrn, dat bi 5 Mio. Minschen in dat Land verdreven wurrn sünd, dormank alleen man bi 2 Mio. ut de Gegend vun Darfur. Na den Verdrag könnt sunnerlich de Flüchtlingen un Verdrevenen ut den Süden vun dat Land wedder torüch kehren. Man jummers noch is de Sudan dat Land mit de meisten Binnenverdrevenen in de ganze Welt.




#Article 313: Uganda (1282 words)


De Republiek Uganda is en Land in Afrika. Uganda liggt in Oostafrika an’n Viktoriasee un hett den Sudan in’n Noorden, Kenia in'n Oosten, Tansania in’n Süden, Ruanda in’n Süüdwesten un de Demokraatsche Republiek Kongo in’n Westen as Navers.

De Naam „Uganda“ kummt vun dat fröhere Königriek Buganda. In Buganda leevt Bantu un de ehr Bantuspraken stellt vör dat Grundwoort (hier Ganda) ene Nominalklassenvörsülv, de den Typ vun’n Begreep andüüdt. Buganda is dat Land vun de Baganda, de de Spraak Luganda snackt. De eerste Kuntakt vun de Europäers mit de Völker vun Uganda weer vun de Küst vun Tansania ut, so dat de Naam Uganda präägt worrn is, de ut de Spraak Suaheli stammt, de staats de Vörsülv Bu- för en Land de Sülv U- hett.

Uganda is vun Seen, den Witten Nil (Viktoria-Nil un Albert-Nil), Oorwoolden un Savannen präägt. De deepste Punkt vun Uganda is mit 621 Meters över’n Meersspegel de Albertsee. De Margherita Peak (ok Mount Stanley nöömt) in de Ruwenzori-Bargen as hööchst Punkt is 5110 Meters hooch. Beid Extrempunkten liggt relativ nah bienanner.
Dat Rebeet vun Uganda ümfaat 236.040 Quadratkilometers, dorvon sünd 199.710 Quadratkilometers Land un 36.330 Quadratkilometers Water.

Wichtige Rohstoffen vun’t Land sünd Kopper, Kobalt, Kalksteen un Steensolt. Waterkraft un landweertschoplich good to bruken Bodden stellt wiedere Ressourcen dor.

Dat Land warrt in’n Süden vun den Äquater dörtogen. Op dat tropische Klima mit Nedderslääg vun 1000 bet 2000 Millimeters in’t Johr in’n Süden un in de Merr vun dat Land warkt sik ut, dat Uganda to’n gröttsten Deel op en Plateau mit en Hööch vun üm 1000 m över den Meersspegel liggt, so dat dat nich ganz so hitt is as in annere Länner in Äquaterneeg. Ok regent dat dor mehr. Twee Dröögtieden vun Dezember bet Februar un denn wedder vun Juni bet August bringt in de mehrsten Rebeden en Puus vun’n Regen. De Noordoosten vun Uganda is halvdröög (semiarid) un de Nedderslag liggt in en poor Regionen ünner 100 Millimeters in’t Johr.

De dörsnittlichen Hööchsttemperaturen an’n Dag liggt mehrst twüschen 20 un 28 °C, de dörsnittlichen deepsten Temperaturen mehrst twüschen 12 un 18 °C.

Uganda hett ene temlich oordenrieke Plantenwelt. De Savann vun Oostafrika geiht in den Regenwoold vun Westafrika över, wat sik positiv op de Oordenveelfalt bi Planten un Deerten utwarkt. Dorto beed de Bargen in de külleren Höhen vele Levensrüüm.
Blangen Akazien un Wulfsmelk in de Savannen kummt vör allen in de Ruwenzori-Bargen un an’n Mount Elgon un in de Oorwoolden veelfältige Plantensellschoppen vör.

Hööftartikel: Städer in Uganda

Uganda is, afsehn vun de Hööft- un Millionenstadt Kampala, ehrder vun lüttere Städer präägt. Blots Gulu un Lira hebbt noch mehr as 100.000 Inwahners un sünd dormit Grootstäder.

kiek ok: Schoolsystem vun Uganda

Uganda hett mehr as 34.6 Millionen Inwahners (2014).

Engelsch is de Amtsspraak, aver in’n Alldag warrt faken Luganda (de Spraak vun de Baganda) bruukt, todem annere Spraken vun de Niger-Kongo-Spraakfamilie as ok nilotisch-saharische Spraken, Suaheli un Araabsch. 

Bantuvölker: Baganda 12 %, Ankole 8 %, Basoga 8 %, Bakiga 7 %, Bagisu 6 %, Batoro 4 %, Banyoro 3 %, Bagwere 2 %, Bakonjo 1 %,

Niloten: Iteso 8 %, Langi 7 %, Acholi 5 %, Jopodhola 2 %, Alur 3 %, 
Karamojong 2 %

Sudanvölker: Lugbara 4 %,

Rundi (2 %) 

Ruanda (7 %)

Nich-Afrikaner: 0,82 % Asiaten, 0,095 % Europäers, 0,066 % Arabers

annere: 8 %

Rund 70 Perzent vun de Inwahners vun Uganda sünd Christen. Dorvun sünd twee Drüddel Anglikaners un 20 Perzent Katholiken. So wat 18 Perzent vun de Inwahners sünd Anhängers vun traditschonelle afrikaansche Religionen. Mehr as teihn Perzent vun de Uganders sünd sunnitsche Muslims. En lütte Minnerheit billt de twee Perzent Baha’is. Todem gifft dat en lütte Gemeen vun swartafrikaansche Juden, de Abayudaya bi Mbale, de üm un bi 500 Liddmaten hett.

Hööftartikel: Historie vun Uganda

Uganda höört to de „Weeg vun de Minschheit“. De Pygmäen stellt woll de öllsten hüüt leven Ethnien in Uganda dor. Vör üm un bi 2000 Johren sünd de Bantu-Ackerbuern inwannert, de de Pygmäen trüchdrängt hebbt, sülvst aver ok wedder vun Niloten ut’n Noorden na Süden drängt worrn sünd. Twischen Niloten un Bantus geev dat jümmer mal wedder Striet.

Siet dat 15. Johrhunnert hebbt sik in’n Süden vun Uganda bi de Bantus Königrieken utbillt. Dat Riek Buganda weer dat gröttste dorvun. Annere Rieken weren Ankole, Bunyoro un Toro.

In’t 19. Johrhunnert kemen denn araabsche Hökers vun de Oostküst in dat Rebeet noorden den Viktoriasee, mit Elfenbeen un Sklaven to hanneln. In welken Gegenden hett sik in disse Tiet de Islam fastsett.

Üm 1860 hebbt de beiden grootbritannschen Forschers John Hanning Speke un James Augustus Grant den Born vun’n Nil för Europa opdeckt. To disse Tiet füng dat mit dat Kolonialiseren dör de Europäers ok in Oostafrika an. Bi de eersten Europäers weren glieks kathoolsche un protestantsche Missionare bi. In korte Tiet hett sik dat Christendom bi vele Volksgruppen fastsett.

Uganda is denn Protektorat vun Grootbritannien worrn. De Kolonialherren hebbt ganz op den Anbo vun Boomwull- un Kaffe sett. En wichtigen Schritt för de Historie vun dat Land weer de Bo vun de Uganda Railway. Disse Iesenbahn hett dat Binnenland Uganda dat eerste Maal gau un günstig mit de Küst verbunnen.

In de 1950er Johren keem dat to en Demokratiserungsprozess, de de Unafhängkeit anstreev, Parteien un en Kongress hebbt sik billt. An’n 9. Oktober 1962 weer dat denn so wiet, Uganda is unafhängig wurrn.
Milton Obote is de eerste Premierminister wesen. Doch bald wull he al de olen Königrieken oplösen. Dor weren de Lüüd gornich för. De Untofredenheit hett de Generalmajor Idi Amin utnütt, un hett, as Obote butenlands weer, 1971 die Macht övernahmen.

De Diktatur vun Idi Amin duer vun 1971 bet 1979 un bedüüd för üm un bi 300.000 vun siene Gegners den Dood. In’n April 1979 hebbt denn ugandsche Rebellen (ünner annern Yoweri Musenevi) un Truppen ut Tansania de Hööftstadt Kampala innahmen. Amin sien Regeer weer vörbi. Later in de Wahlen vun’n September 1980 keem Milton Obote wedder an de Macht, ob de Wahl so astrein weer, dor hebbt vele an twiefelt. Museveni güng dorüm mit ene Rebellenarmee gegen Obote vör. De Guerillakrieg vun 1980 bet 1985 hett nochmal en poor hunnertdusend Minschen dat Leven köst.

In’n Januar 1986 kunn Museveni sien Natschonale Wedderstandsarmee Kampala innehmen un Museveni is de ne’e Präsident vun Uganda worrn.

In’n Noorden is de Wedderstandsarmee vun’n Herrn togang, de vun’e Idee her en christlichen Staat, de sik op de teihn Botten beropen doot, hebben will, aver amenn doch blots en Bann vun Rövers is, de de Inwahners terroriseert. Ok wenn Uganda keen dör un dör demokraatschen Rechtsstaat is, is dat ünner Museveni beter worrn, de 2006 al in siene drüdde Amtstiet gahn is (de eerste Wahl weer eerst 1996, nadem en nee Verfaat rut weer).

De ugandsche Regeren mischt autoritäre un demokraatsche Elementen. Politisch vun Bedüden weer bet 2005 eenzig de Regerenspartei vun Museveni, de Organisatschoon vun de Natschonale Wedderstandsbewegung. Siet 2005 sünd wedder annere Parteien tolaten.

Hööftartikel: Ünnerafdelen vun Uganda

Uganda is indeelt in 80 Distrikten.

De Weertschop in’n Süden un in de Merr vun’t Land kummt good vöran. Dat bedüdenste Utfohrgoot is - so al in de Tiet as Protektorat - Kaffe un in lütteren Ümfang ok Gold. Ok Tee un Fisch ut den Viktoriasee warrt exporteert. De Logistik un de Verkehr in Uganda sünd präägt dör de Laag as en Binnenland.

De Medien in Uganda köönt kritisch över de Regeren berichten, ofschoonst de Regeren bi Berichten över sensible Themen as den Rebellenkrieg in’n Noorden un den Börgerkrieg in’n Kongo in de Vergangenheit as ok bi’t Thema Kinnersoldaten scharp reageer. Siet den Machtantridd vun Präsident Museveni is de Medienlandschop liberaliseert worrn. Mehr as 100 Radiosenner sünd registreert.

Rundfunk in Uganda

De Natschonalfierdag is de 9. Oktober. 

 




#Article 314: Liberia (596 words)


De Republiek Liberia (Düütsch: liˈbeːri̯a, Engelsch: laɪˈbɪəɹɪə) is en Land an de Waterkant vun Westafrika. Se grenzt an de Elfenbeenküst, Guinea, Sierra Leone un an den Atlantik. Liberia weer een vun de eersten unafhängigen Staten in Afrika. De Republiek is grünnt wurrn, as vörmolige Slaven ut de USA wedder in Afrika ansiedelt weern schullen. Striet twuschen vörmolige amerikaansche Slaven un inheemsche Völker präägt dat Land bit up den hüdigen Dag. Na mehr as tein Johren Börgerkrieg sünd in'n November 2005 Wahlen afhollen wurrn. De Hööftstadt is Monrovia. 

Liberia liggt in'n Süüdwesten vun Westafrika an de Küst vun den Atlantik. Dat Land liggt in de Kuntreien vun den Tropischen Regenwoold, de avers to'n groten Deel afhaut wurrn is. Dat Binnenland vun Liberia besteiht to'n groten Deel ut Bargland. De hööchste Anbarg is de Mount Wuteve (1.440 m) in'n Noorden vun't Land. 

So, as dat utsütt, hefft in dat Johr 2008 3.489.072 Minschen in Liberia leevt. Jedet Johr weert de Inwahners üm 2,1 % mehr.

Dat gifft en Grupp vun Inwahners, de stammt vun US-Amerikaners af. De warrt Kreolen oder Amerikoliberianers nömmt. Man se maakt bloß bi 2 - 5 % vun de Inwahners vun dat Land ut. To'n gröttsten Deel sünd se Christenlüde. De Mehrheit höört avers to de bi 20 wichtigsten Völker: 

ca. 17% Kpelle, 14 % Bassa, 9 % Grebo, 9 % Gio, 8 % Mano, 7 % Vai, 4 % Gola, Loma, Bela, Krahn, Kissi, Kru und Malinke (Mandingo). Bovenhen leevt bi 8.000 Lüde ut den Libanon in Liberia.

Mande warrt in'n Westen vun dat Land snackt. Kru- Spraken sünd de Spraken in'n Oosten un Süden vun Liberia. Engelsch is Muddersprake vun bi 2,5 % vun de Inwahners. Anners is Engelsch Sprake vun de Verwalten. Annere Spraken in Liberia sünd Gola, Kpelle un annere. 

Bi 40 % vun de Inwahners vun dat ganze Land sünd Christen, dormank veel Protestanten. 20 % sünd woll Muslimen, de Rest höllt sik to de heidnischen Animisten.

Al in de tweete Hälft vun dat 15. Johrhunnert sünd Portugesen an de Küst vun dat hüdige Liberia kamen. Se hefft sik avers um dat Land nich wieter scheert. In dat Johr 1822 hett de American Colonization Society den Striepen Land an de Küst köfft. Dat weer en Sellschop vun Abolitschonisten, de sik för dat Afschaffen vun de Slaveree insetten dö. Se wollen dor Slaven ansiedeln, de freelaten weern. Süms harrn se vör, in düt Land Kolonialherren to weern. An'n 26. Juli 1847 is dat Land ene unafhängige Republiek wurrn. As de Amerikaansche Börgerkrieg losgüng, dor leven al 12.000 Afroamerikaners in Liberia. Dor is denn en Herrschop vun ene swarte Elite vun wurrn, de eerst dör den Putsch vun Samuel K. Doe in'n April 1980 to Enne kamen is. An'n 22. April 1980 sünd 13 Vertreders vun de vörmolige Regeern, dormank en Reeg vun Ministers un de öllere Broder vun den afsetten Präsidenten William R. Tolbert dootschaten wurrn. 

Doe is 1989 afsett wurrn. Denn hefft se em foltert un an'e Siet bröcht. Achterna hett dat 14 Johre lang en Börgerkrieg in Liberia geven. 2003 is denn en Wapenstillstand twuschen de Parteien afmaakt wurrn. Dornah hett Präsident Charles Taylor dat Land verlaten. Vun den 16. Januar 2006 af an is Ellen Johnson-Sirleaf Präsidentsche vun dat Land. Se is dor to wählt wurrn mit bi 59 % vun de Stimmen. 

To Tieden vun den Börgerkrieg is dat Inkamen pro Kopp in Liberia afsackt up unner 125 Euro. De Arbeitslosigkeit liggt bi 85 %. Man nu is dat Land wedder inbunnen in allerhand mulinatschonale Gemeenschoppen. Bi 420 Mio. Euro sünd as Entwicklungshölp na Liberia flaten. 




#Article 315: Madagaskar (1173 words)


Madagaskar (IPA:madagasˈkaːʀ) is een Land in Afrika. Dat Land is een Eiland. Mit um un bi 20,5 Mio. Inwahners is Madagaskar 587.041 km² groot. Nah Indonesien is dat Land vun de Flach her, de tweetgröttste Inselstaat. Dor hannelt sik dat um en Präsidialrepubliek mit Mehrparteiensystem bi um. Se liggt in'n Indischen Ozeaan vör de Oostküst vun Afrika. De Küst is 4.828 km lang. De Hööftstadt is Antananarivo. 

Madagaskar is de sesstgröttste Insel vun de Welt. Towielen warrt dor de „sesste Kontinent“ to seggt. Vunwegen dat dat so lang för sik alleen in'n Ozeaan legen hett, is dor ene ganz egene Natur upkamen. Madagaskar is vör 150 Mio. Johren vun Afrika aftrennt wurrn un hett sik vör um un bi 90 Mio. Johren vun den Indischen Subkontinent aflööst. 

In de Midden vun de Insel liggt en platt Hoochland mit in’n Dörsnitt bi 1.100 m Hööchde. Na Oosten to fallt dat piel af, na Westen hen geiht dat mehr suutje hendal. Dat Hoochland kladdert in siene Toppen umhooch bit to den Maromokotro. Dat is mit 2.876 m de hööchste Barg vun dat Eiland. 

Twee Drüddel vun de Insel sünd boot ut Stenen ut dat Präkambrium. Düsse Stenen sünd en paar Mol ümformt un verännert wurrn, tolest, as vör 540 Mio. Johren Godwana tostanne kamen weer.

Ganz in'n Oosten laat sik Stenen ut dat Archaikum finnen. De sünd bi 3,2 Milliarden Johre oold un hangt tosamen mit just desülvigen Stenen in West-Indien. 

As Indien sik in de Bövere Kried vun de Oostküst vun Madagaskar aflööst hett, sünd grote Massen vun Basalt todaag kamen. De sünd hüdigendags an en smallen Striepen langs de Küst goot to sehn. Vun dat Neogen bit na dat Pleistozän hen sünd Vulkanen in dat zentrale Hoochland togange ween, man ok in'n Norden vun de Insel un up de Eilannen vun Nosy Be un Nosy Mitsio, de noordwestlich vör Madagaskar liggen doot. 

Madagaskar liggt in dat Tropische Klima vun den Süüdäquatorialstroom. Vun Oosten na Süüdwest to nehmt de Neddersläge jummers mehr af. An de Westküst sünd dat to'n Deel bloß man noch bi 500 mm in't Johr. Man an de Oostküst kann dat angahn un dat regent bit to 4.000 mm in desülvige Tied. In'n Dörsnitt liggt de Temperatur bi 25 °C. An de Küst is dat warmer un in't Hoochland in de Midden vun de Insel kann dat ok freren. Meist jedet Johr suust Zyklonen över dat Eiland henweg. Vunwegen dat de Minschen sik utbreden doot un dat se up Jagd gaht un de Hölter afbrennt bi de Brandrodung sünd allerhand Deerter al verswunnen. 

En groot Problem is de Eroschoon vun den Grund. Dor, wo dat fröher mol Regenwoold geven hett, dor wasst hüdigendags bloß noch en Dornensavanne. De Grundwaterspegel is hier un dor unbannig afsackt. De Grund, de bi de Eroschoon wegspöölt wurrn is, is in de See swemmt wurrn un liggt dor nu boven up de Korallen. De starvt af un de Fische könnt dor nich mehr ehre Kinner uptehn. Ganze Havens sünd al mit Slick un Modder dröögleggt wurrn.

An un for sik is woll dat ganze Eiland todeckt ween mit Woold. Vun düsse oorsprünglichen Wolden gifft dat hüdigendags bloß noch bi 4 %. De gröttsten Regenwolden finnt sik hüüttodaags up de Masoala- Halfinsel. Vun Osten na Westen to geiht de Regenwoold bilüttjen in de Savanne över. Eerst is dat fochtige Savanne, denn warrt se dröge un in'n Süden hannelt sik dat um Dornensavanne. Meist 90 % vun de Inseln sünd up den hüdigen Dag todeckt mit Steppe. Den oorsprünglichen Woold oder ok lüttjere Hölter wedder an to planten, hett bither to nich slumpt. 

Vunwegen dat Madagaskar so lang för sik alleen legen hett, gifft dat dor en ganz besunnere Fauna. Deertergruppen ut ole Tieden, as de Lemuren un annere Nattnesenapen leevt bloß man hier. Roovdeerter gifft dat bloß in sunnerliche madagassische Aarden, as de Fossa, de Fanaloka un den Fanaluk. En annere Tiergruppe, de bloß up Madagaskar tohuse is, sünd de Tenreks, de liek sünd, as Swienegels un de Bernieraant, en vun de roorsten Watervagels up de ganze Welt. Man dorför fehlt up de Insel de normolen Apen. Ok giftige Slangen gifft dat dor nich. Dat is eerst en paar hunnert Johre her, dat geev dat up Madagaskar ok noch en Megafauna, as de unbannigen Elefantenvagels, verscheden Aarden vun Resenlemuren as Megaladapis un Palaeopropithecus, dorto noch dree Aarden vun Madagassische Flusspeer un allerhand annere utermaten besunnere Deerter.

De meisten Inwahners vun Madagaskar snackt ene Sprake, dat is Malagasy. Över düsse Sprake sünd se verbunnen, ofschoonst dat vun de Traditschonen un vun de Institutschonen her verschedene Unnergruppen gifft. De heet up Madagaskar foko un scheelt sik duchtig vun'anner. In den Staat vun Madagaskar weert offiziell 18 vun düsse „Hööftvölker“ gellen laten. De Betsileo sünd ganz liek in ehre Levensaart. Ok se bedrievt Ackerbo un watert den Grund dorbi. Um 1830 rüm sünd se vun de Merina unnerkregen wurrn un tellt hüdigendags woll halv so veele Lüde. Betsileo is dat slumpt, en betern Anbo vun Ries tostanne to bringen. De Merina hefft sik jummers mehr mit de Produktschoon vun Göder befaat. Annere Fokos, de in dat 19. Johrhunnert vun de Merina unner de Fööt kregen wurrn sünd, sünd de Sihanaka un de Bezanozano. 1970 hefft dor 135.000 un 44.000 Minschen tohöört. 1970 hett dat ok noch bi 428.000 Tsimihety geven.

Fokos, de vun'n Staat gellen laten weert, sünd: 

Antaimoro siedelt an de Küst, süüdööstlich vun Ikongo.

Antaifasy leevt sunnerlich an de Süüdoostküst.

Denn gifft dat noch en Reeg vun lüttjere Gruppen, as de Jägers un Sammlers vun de Mikea. Se sünd tohuse twuschen An̈alabo un Lac Ihotry.

Blangen de Madagassen leevt ok noch en ganzen Barg Komorers (bi 100.000 Lüde) un Franzosen (bi 35.000) up dat Eiland. 

De Religionen up Madagaskar verdeelt sik so up de Inwahners:

Vör um un bi 2.000 Johren sünd de eersten Inwahners na dat Eiland henkamen. Se sünd woll toeerst vun Inselgruppen üm dat hüdige Indonesien rüm kamen, later ok vun Oostafrika. Up Madagaskar hett dat en Königriek geven. Dat is 1894 vun Frankriek dalslaken wurrn un Madagaskar is denn franzöös'sche Kolonie wurrn. Twuschen de beiden Weltkriegen is vun den so nömmten Madagaskarplaan snackt wurrn. De harr dat dor up afsehn, alle Joden ut Westeuropa mit Schepe na Madagaskar to bringen. Dor schollen se unner Umstänn en egen Staat upmaken. 

To’n Anfang vun dat Johr 2009 is Ravalomana angrepen wurrn dör den 34-jöhrigen Börgermeester vun Antanarivo, Andry Rajoelina. He hett em vörsmeten, de Präsident möök allens ganz alleen un höör up numms un leet sik smeren. Dormols geev dat grote Protesten vun de Oppositschoon in de Stadt un allerhand Lüde weern upsternaatsch. An’n 31. Januar hett de Börgermeester verklaart, he harr de Macht up Madagaskar nu in siene Hannen. Man ene Weke later hett de Regeern em „afsett“ un een vun den Präsidenten siene Mackers up sien Platz schaven. Dorna hett de Präsident de Macht in de Hannen vun Admiraal Hyppolite Ramaroson. De scholl en Militäärregeern insetten. Man de Admiraal hett denn doch beslaten, sik achter Rajoelina to stellen un hett em de Macht överdragen.




#Article 316: Mauritius (726 words)


Mauritius (pldt.: [maʊ̯ˈriːtsi̯ʊs], engl.: [məˈɹɪʃəs]) is en Inselstaat in Afrika, de ruchweg 900 km in’n Oosten vun Madagaskar in’n Indischen Ozean liggt. In'n Norden vun Mauritius liggt de Seychellen un 200 km in'n Westen liggt dat franzöös'sche Översee-Département La Réunion. Bit na den afrikaanschen Kontinent sünd dat woll 1.800 km un na Indien hen mutt een bi 4.000 km na Noordoost föhren. 

De Staat Mauritius besteiht ut twee grote un en ganze Reeg vun wat lüttjere Inseln. De gröttste Insel vun dat Land heet ok Mauritius. Dor liggt ok de Hööftstadt Port Louis. Um grote Delen vun düsse Insel rüm liggt en Riff. Dor kladdert en paar lüttje Inseln vun rut, as Amber Island. Dicht bi Mauritius liggt ok noch de Eilannen Gunners' Coin (Coin de Mire, bi 8 km nöördlich) un Round Island (bi 22 km in'n Noordosten). 

De tweete gröttere Insel heet Rodrigues. Dor wahnt um un bi 40.000 Inwahners up. Se liggt vun Mauritius bi 600 km af in'n Osten, so tämlich up de sülvige Brede. Rodrigues un Mauritius höört, mit la Réunion tohopen, to de Inselgrupp vun de Maskarenen.
De Cargados-Carajos-Inseln (ok St. Brandon) liggt bi 500 km noord-ööstlich vun Mauritius. Düsse Inselgrupp is üm un bi 100 km lang un reckt vun Noord na Süüd. De Agalega-Inseln liggt mehr as 1.000 km na Norden to vun Mauritius af, dune bi de Seychellen. 

Up Mauritius regeert dat Klima vun de Tropen. In'n Dörsnitt is dat an de Küst bi 23,3 °C warm. In de Bargen liggt de Temperaturen bi 19,4 °C in'n Dörsnitt. De Luft is fochtig, vun 70% an de Küsten bit hen to 90 % bit 100 % in de Bargen. De Winter duert vun Mai bit Novembermaand un is tämlich dröge, man de Summer vun November bit Mai is tämlich natt. 

Alle fiev bit sess Johre kaamt in'n Summer Zyklonen un kriegt Mauritius to faten. Dor maakt se allerhand bi in Dutt. 

De hööchste Barg up Mauritius is de Piton de la Petite Rivière Noire. De is 828 m hooch. He liggt in den Bezirk Black River in de Black River Bargkeed. Denn kaamt de beiden Toppen ´vun den Pieter Both (820 m) un vun den Le Pouce (811 m). De höört to de Moka-Port Louis Keed. 

De gröttsten Städer sünd (Stand 1. Januar 2005):

Bi twee Drüddel vun de Inwahners stammt ut de Kuntreien vun Indien her. En groten Deel vun de annern sünd so nömmte Kreolen (vörmolige Slaven ut Afrika un Madagaskar, dörmischt mit annere Gruppen, sunnerlich mit Europäers). Bi twee Perzent vun de Mauritiers sünd Chinesen, Witte sünd noch en lütt beten weniger. Uurinwahners gifft dat nich. Ehr dat dor Kolonien grünnt wurrn sünd, hefft up düsse Eilannen keen Minschen leevt. Bloß hen un wenn hefft dor mol Seefohrers ut Arabien vörbi keken. 

Morisyen is en Kreoolspraak up den Grund vun Französ'sch. Meist all Inwahners bruukt düsse Sprake in'n Alldag un mehr as 80 % vun de Mauritiers hefft ehr as Muddersprake. Dat gifft Lüde, de hefft dat dor up afsehn, dat Morisyen offizielle Sprake weern schall. Denn warrt ok en Mengsel ut Indoarische Spraken un Dialekten ut Noordindien snackt, wat nich veel anners is, as Hindi (12 %). Dor kaamt noch Dravid'sche Spraken ut Süüdindien to, sunnerlich Tamil (3 %). De Chinesen snackt to'n Deel noch verschedene süüdchinees'sche Dialekten. Man offizielle Amtssprake is Engelsch. Franzöös'sch is avers de Sprake vun de „betern Lüde“ (4 %), ofschoonst de Franzosen al siet 200 Johren nich mehr in dat Land regeern doot. Franzöös'sch warrt in de Massenmedien bruukt un allerwegens in de apentlichen Rüüm. Vunwegen dat Morysien, wat neeg verwandt is un wat de meisten Inwahners snacken doot, steiht dat Franzöös'sche noch beter dor.

De meisten Inwahners vun Mauritius weert to den Hinduismus torekent. Dat sünd bi 50 %. To dat Christendom hoolt sik bi 32 %. 27 % sünd kathoolsch un bloß man 5 % sünd Protestanten. 17 % vun de Inwahners sünd Muslimen, de meisten vun jem höört to de Sunniten, ofschoonst dat en lüttje Grupp vun Schiiten gifft, de ok in de Politik un Weertschop wat to seggen hefft. Buddhisten sünd man bloß bi 0,2 % vun de Inwahners. De meisten Hindus un Muslimen stammt vun de Arbeiders ut Indien af, de vun de Englänners up de Eilannen hoolt wurrn sünd, nadem dat de Slaveree afschafft wurrn is. Se schollen in de Zucker- Plantagen arbeiden.




#Article 317: Malawi (745 words)


Malawi (maˈlaːvi, up Chichewa: Dziko la Malaŵi; up engelsch: Republic of Malawi , məˈlɑːwɪ) is een Land in Afrika. Malawi is an'n 6. Juli 1964 unafhängig wurrn vun Grootbritannien. Dat Land grenzt an Tansania, Mosambik un Sambia. Malawi is 118.484 km² groot un bi 13 Million Inwahners leevt dor, 75% dorvan sünd Christen und 20 % Muslime.

In Malawi liggt ok de 750 m deepe Malawi-Meer. Hööftstadt is Lilongwe mit 646.750 Inwahners.

De gröttsten Städer sünd (Stand 1. Januar 2005): 

Lilongwe, Blantyre un Mzuzu sünd de eenzigen Städer, de över urbane Infrastruktur un Deenstleistungen in europäisch Sinn verfügen. De anner ‚Städer‘ sünd Agglomeratschonen um traditionell Marktplatzen mit Scholen und Krankenhüüs, in de sück wietere urbane Inrichtungen noch eerst rutbilden.

Vun Noord na Süden is dat Land bi 850 km lang, vun West na Oost sünd dat bi 350 km. Alltohopen sünd de Grenzen vun Malawi 2.881 km lang, dorvun 1.569 km in'n Osten un Süden na Mosambik hen, 475 km in'n Norden na Tansania hen un 837 km in'n Westen na Sambia hen. 

Na de Grötten liggt Malawi vun all Länner up de Eer mit 118.484 km up'n 99. Platz. 31 % vun dat Land sünd Woold un Buschland, 25 % sünd Water, bi 20 % sünd Ackerland un bi 15 % sünd Wischen un Weiden. 

Malawi liggt meist ganz in den Groten Afrikaanschen Graven. Tomeist is dat Hoochland mit enkelte Inselbargen dormank, dorto kummt veel platt Land un de Malawisee. De hett fröher Njassameer heten (njassa = „Meer“ up Chichewa). He is dat gröttste Binnenmeer vun Malawi un dat drüttgröttste Binnenmeer vun ganz Afrika. He is 570 km lang un bit to 80 km breet. De Norden vun dat Land besteiht ut Bargen. De sünd bit hen to 3.000 m hooch. De hööchsten Bargen sünd de Mulanje-Bargen. De streckt sik hooch ut en Siedland mit Teeplantagen. Ehr hööchsten Barg is de Sapitwa mit 3.002 m. De längste Stroom vun Malawi is de Shire mit siene 402 km. De deepste Punkt vun Malawi liggt bi 37 m över NN. 

In Malawi regeert en suptropisch Klima mit veer Johrstieden:

Allgemeen is dat in dat Hoochland küller un natter. Dorgegen is dat in de Siedlänner heeter un faken gifft dat lurig Weer. An'n warmsten is dat an dat Malawi-Meer, man dor weiht meist en frischen Wind. In Temperaturen liggt in'n Dörsnitt twuschen 19 un 32 °C vun November bit April un twuschen 14 un 24 °C vun Mai bit Oktober. An'n küllsten is dat in'n Juni. Sunnerlich in de Bargen kann dat dor in'e Nacht richtig koolt ween. De Neddersläge fallt ganz unnerscheedlich. In'n Norden, wo dat dichter bi'n Äquater is, fallt woll bi 2.000 mm in't Johr, man in'n Süden sünd dat man knapp bi 1.000 mm. De Grund vun'n Graven liggt in'n Regenschadden un kriggt to'n Deel man knapp 600 mm af.

De Plantenwelt in Malawi is ganz unnerscheedlich. Up dat dröge platte Land gifft dat sunnerlich Savannen un opene Graslänner, dorto noch en beten dünnen Dröögwoold. Richtige Wolden, de tosamenhangen doot, gifft dat bloß in't Bargland un up de Hoochplateaus. Wat dat fröher an Hölter geven hett, is in de Gemarken, wo Minschen siedelt hefft, tomeist afhaut' wurrn, man midderwielen hefft se dor allerhand wedder vun anplant. 

De bi 13 Mio. Inwahners höört to verscheden Bantuvölker to. Volksgruppen in Malawi: 53,2 % Maravi (dormank Tonga, Nyanja, Chewa un Tumbuka), Lomwe 16,3 %, Yao 13,4 %, Ngoni 8,7 %, annere 8,4 %.

So, as dat in't Johr 2008 utsehn hett, weert de Lüde in Malawi in'n Dörsnitt 46 Johre oold. 11,9 % vun de utwussen Malawiers (15 - 49 Johre) sund HIV-positiv. Besunners junge Lüde sünd dor vun bedrapen. Dat warkt ok bannig dull in up de Weertschop in Malawi in. Dat Land kriggt jummers mehr Inwahners. Dat bedutt, dat de Ressourcen dull angrepen weert. Dorto is dat swaar, all Minschen satt to kriegen un jem Arbeit un Sozialhölpen to geven. In dat Johr 2006 konnen bi 36,7 % vun de Froenslüde un bi 22,3 % vun de Mannslüde nich lesen un nich schrieven.. De Mehrheit vun de Inwahners hett an een Dag minner as 1 US-Dollar to'n Verbruken (Stand: 2005). 

Bruukt weert en Reeg vun Bantuspraken. Amtsspraken sund Chichewa un Engelsch. Bavenhen weert in verschedene Ecken vun dat Land noch de Spraken Lomwe, Chiyao, Tumbuka un annere snackt. 

Bi 80 % vun de Inwahners vun Malawi höört to'n Christendom. Bi 12 % sünd Muslimen. De Rest sünd Atheisten un Anhängers vun traditschonelle afrikaansche Religionen.




#Total Article count: 316
#Total Word count: 199603