#Article 1: Yolcatl (155 words)


Yolcatl ( Animal) itōca cē cātl īnin cēmanāhuaco in tlēin quipīa yōlilīztli ihuan quipīa olinilīztli ica āmoneneuhcāyotl īcpac quilīmeh, nanacāmeh ihuan occē cāmeh tlēin ahmo quipīah olinilīzli.

Tlamātilīztic imēcayoc yōlolīzcāmeh, inīmeh tlahtocāyotl Animalia (Yolcameh) nōzo Metazoa (Metazoyotl) cāh cē huēycentlācatōntli īca cāmeh Eucaryota (cualyolohtiqueh), Heterotrofos (occūanīmeh), īca miēc yōlizachitotōntin ihuan īca cuetlāxtli. Moixmatih īc ihuelitiliz ipampa in olinilīztli, īc ipolīhuiliz clorofila izuac ihuan itenāmiuh iyōlozāchihuan, auh icōneneyōcatēmozcāliz, tlein pano cē cāuyotl quēmeh blástula (Cāuyotl temozcalīzco cē conēnetl yolcāyo ahmo catic). In yolcāmeh chīhuah cē centlācotōntli iucāyo inahuāca tenonotzalli īca nanacāmeh. Animalia cā, cē dēn nauhtlamāntli mochīhua tlahtocāyotl īpan axcāyoyotl Eucaryota, auh tlacatl inhuan, intloc.

In pilomeh yolcayo cēnca huēl ixmatiqueh monēcih tlacemāchtilīzco huehueomiyō xīttōntlalīzpan cambricāyo, omochiūh īc ilhuicaāmeh cuīx yēh 540,000,000 xiūtin. In yolcāmeh moxexeloa īnca acāmeh cēntlācameh, acāmeh cāh: Tlatezohuilīztli (Nemīnimeh ilhuicaāco), nidariōmeh (atecōltin), aneliōmeh (tzōncōameh, acuēcuēyāchtin), Axtlopôtlah (petlazolcōameh, yolcapipiltin, tocāmeh, atecuīztin, ihuan occēquintin), Moluztin (atocāmeh, tizicāximeh), chordatlāmeh (mīchtin, tamazōltin, cuētzpalyōlcameh, totōmeh ihuan chichihuālyolcāmeh).




#Article 2: Tōnalpōhualli (881 words)


In tōnalpōhualli, cē tōnalpōhualli in mahtlāctli īpan yēmpōhualli tōnalli catca.In tlein tēchxotomecayōtiā in tonemiliz, ca tlapōhualiztli īca ticmatih in āxcān mochipa. In ilhuicamatiliztli īhuān tlālticpacāyōtl in īxnāmicticateh tlācatzālan. Iuh ca ilhuicatl zan nō iuh in tlālticpac, in mochi yeliztli mīxcocoā in tlācatl, ca inīn quichīhua cāhuitl mahtlācpōhualilhuitl īhuān yēpōhualilhuitl, iuhqui in conētl huēyiya ihtec nāntzin (266-270 ilhuitl)

In tōnalpōhualli ca neneuhca tlapōhualtocaliztli in oncah mahtlāctliomēyi tlapōhualli man ītloc quicentēca cempōhualli tlahcuilōmachiyōtl. Nimān quicentēca ītloc xihuitl.

Nicān oc nepa tictepānah cē tōnalpōhualli.

Inīn tōnalli, iuh mihtoāya mochi cualli in āquin īpan tlācatiya; pilli mihtoāya tēuctiz, tlahtōcātiz, mocuiltonōz. Auh intlā mācēhualli īpan tlācatiya: oquichtiz, tiāccauhtiz, mahuiztiz, panhuetziz, motleyōtiz, oncān quicuāni, quini yez.

In Tonacatēuctli īteōuh, tlatta in tlāpcopa.

In ahcualli tōnalli. Auh in āquihqueh īpan tlācatiya in, in ahzo pilli ahnozo mācēhualli iuh mihtoā, yāōmicqueh, huizzōya, cāhualōya, calaquilōya, ahxihuaya īhuān mochi ahmo cualli in īmahcēhual, in īicnopil mochīhuaya, zan teuhtli, tlahzōlli in milakatzotinemi.

In Quetzalcōhuatl īteōuh, tlatta mictlāmpa.

In cualli tōnalli. Quihtoāya: in quimomahcēhualōya īpan tlācatiya, in oquichtin in cihuah. Auh intlācamo īmpan neltiāya, zan yehhuāntin in tlatzhuiliztica quipoloāya. Intlā tlācatiya īpan ōme tōchtli yez tlahuānqui. Ca cualli nāhui itzcuintli, chicōme ācatl, mahtlāctliomēyi quiyahuitl.

In Tlahzōlteōtl iteōuh nō Tepēyōlohtli, tlatta cihuātlāmpa.

Inīn tōnalli tlahco: achi tētolīnih īhuān achi cualli. Auh in āquin ahmo īpan mihmatiya in ahtle quittaya, īxkich quipoloāya inic cuīcani, inic tōltēcatl. Intlā ye oncān īnecuiltonōl. Auh ye conpohpōhua īxco, īicpac ye quimana.

In Huēhuehcōyotl īteōuh, tlatta huitztlāmpa.

Auh inic mihtoā: ahmo yēccān, in āquin īpan tlācatiya, pilli ahzo māzēhualli, ahtle cencah īmahcēhual, īilhuil catca, zan iuhquin ehēcatl īpan pōhuiya īnemiliz, ehēcatocoya, ahtle ītlaānca īnelhuayo mochīhuaya, īpampa Quetzalcōhuātl ītōnal. Chicōme quiyahuitl, chicuēyi xōchitl yez cualli.

Chālchihuitlīcuē īteōuh, tlatta tlāpcopa.

Auh inic cualcān, yēccān īpan machōya īca oncān nehuauhtīlōya, inic ahmo zan ye nō mozōmāz, monehnequiz, ca iuh mihtoāya, in āquin quicneliā, in ōconmahuizōlti, in ōīxpan conquīxtih, in ītzopēlica, in īāhuiyaca in ītētlaōcoliliz zan ye nō conināyiliā, conihcuāniliā.

Ītōcā yez Miquiz, Yāōtl, Yāōmahuitl. Huēhueteōtl īteōuh, tlatta mictlāmpa.

In ahcualli tōnalli īpampa temohqueh in cihuātēteoh, in āquin tlācatiya ōmpa yez tlācatecolōtl. In chicōme cōhuātl ca quīxiptlatiya in tlaōlli, motquitiya cualōni. Īhuān quihtoā, in chicōmetihuaya īpan tōnalli mochipa cualcān. Mictilōyah tlahzōlchīuhqueh, ātlān quimomayāhui.

In Tlāloc īteōuh, tlatta cihuātlāmpa.

Inīn ahcualli tōnalli, tēcuāni, ihmacaxōni, in āquin īpan tlācatiya, zan motolīntinenca, tēl quittaya in īneyōllāliliz. Auh zan ompolihuiya, zan onquīztiquīza. 

Ōme ācatl, ēyi ocēlōtl catca cualli tōnalli. Intlā manaz yohualnepantlah, mocuepaz cualli ītōnal. In Māyahuel īteōuh, tlatta huitztlāmpa.

In mihtoāya cualli tōnalli. In āquin īpan tlācatiya quihtoāya īlhuileh, mahcēhualeh yez, mocuiltonōz, onyez in quicuāz in quīz.

Auh in yohuac, in yāōpan oquichtiz momahuizzōtīz; auh intlā cihuātl huel motlācamatiz, huel motlayecoltiā, quipiyaya in ītēicneliz. Pōchtēcatl ītōnal. In Mixcōhuātl nō Camaxtli īteōhuān, tlatta tlāpcopa.

Inic mahtlāctetl quil cualli in tōnalleh, auh quil in āquihqueh oncān tlācatiyah chicāhuaqueh catcah, īhuān tekihuahcātizqueh. Auh quil cihuah oncān tlācatiyah oquichyōllohqueh catcah, mochi in hueli catca, cencah huel quinēxtiāya in īntlatqui.

Mictlāntēuctli īhuān Tōnatiuh īteōhuān, tlatta mictlāmpa.

Auh in āquin īpan tlācatiya ye quicualittaya, quihtoāya: intlā oquichtli īpan ōtlācat, ca motēāhuiltilīz, motēcēcemēltilīz, ahcān tlaēlittōz, mochi tlācatl īcniuh yez, īhuān ahnozo cuīcani, mihtotiāni, ahnozo tlahcuiloh, itlah ic tōltēcatiz.

Īpan ōme malinalli ahmo cualli tōnalli. In Tlahzōlteōtl īteōuh, tlatta cihuātlāmpa.

Ahnōzo cuetzpalli, inīn cualli tōnalli, in āquin īpan tlācatiya cencah chikāhuac, chicāhuanacayo aīc cencah mococōz. Auh intlā canah onhuālhuetzi ahcān conmati, mēuhtihuetzi, pohpoxiuhtēhua, Intlā miyac tlatequiz īhuān ahmo tlahuāhuanaz, ahmo quicāhuaz, ahtlamiz cualli ītōnal.

InTēzcatlīpōca nō Itztlacōliuhqui īteōhuān, tlatta huitztlāmpa.

Inīn tōnalli tlahco: achi tētolīnih īhuān achi cualli. In āquihqueh oncān tlācatiya intlā mahzēhuayah īhuān izkaltīlōyah, quil cualli īpan mochīhuaya. Auh in ahmo tlamahzēhuaya quil netolīniliztli īmpan mochīhuaya. Monequi quittaz in ilhuicatl zan iuh ahciz īitqui, īāxcā.

In Tlahzolteōtl īteōuh, tlatta tlāpcopa.

Ca cualli tōnalli in āquihqueh īpan tlācatiyah yezqueh tētēuctin ahnozo huēyin tlahtohqueh; yāōpan yāz īhuān quimānaz in māmāltin. In Xiuhtēuctli ca ītōnal, in tletl, in copalli, in āmatl ītlacual.

Quihtoāya in īquin quihuālmatiz in neltiliztli, in nelhuayōtl. In Xiuhtēuctli īteōuh, tlatta mictlāmpa.

Quihtoāya inīn ahmo cualli tōnalli, in ohuihcān quīzaz, ahzo yāōmiquiz, ahxihuaz, ahcān āhuiya, ahcān tlacaco, tlamati. In āquin īpan tlācatiya yez ichtequi, cochini, in āhuiyani, ahzo yez īxpopoyōtl, inic mochi polihuiz.

In tōnalli ēyi cōhuātl, chicōme ātl cualli. In Itzpāpālōtl īteōuh, tlatta cihuātlāmpa.

In āquin tlācatiya quihuālcualtiāya, quihtoā huēhuetiz, ilamatiz, quitlamatiz quitlamitēhuaz in pāquiliztli, īhuān mocuiltonōz, tlamahuizōz in tlālticpac. Auh tēl za nō īpantiā, in āquin iuhqui mochīhuaya, yehīca ca miyec tlācatl miquiya in īpan tlācati.

In Xolotl īteōuh, tlatta huitztlāmpa.

Quihtoāya: ahmo cualli, īhuān quihtoāya zan chictlapāntli, chictlapānticah. Īxquich cualli ahnozo ahcualli. Zan mochi ahcualli in colōticah teuhtli, tlahzōlli, auh ahmo inic yāz in ic miquiz. Chālchihuitlīcuē ītōnal īpampa in toteōtzin moquequeloā totechpa.

In Chālchiuhtōtolin īteōuh, tlatta tlāpcopa.

Inīn ahmo cualli, quihtoā tēpoloāya; in motēnēhua huel tēhuichtecqueh, tētzontzomeh, tēpatlachtin. In yehhuāntin tēmāmācpalihtōtihqueh. Auh inīn tōcāyōtīlo tētzotzomeh: intlā canah huel ōānoqueh, zan quintētēpachoā, quintētzicali tetica, huetzi tetl īpan īcuā, quintētētzotzona.

In Chālchihuitlīcuē īteōuh, tlatta mictlāmpa.

Inic quil ahmo cualli in tōnalloh, auh quil in āquihqueh īpan tlācatiyah yezqueh patoānimeh, iuhqui mochi quipolōzqueh, patōtinemizqueh. Cuauhcaltīlo īpampa ahmo ahci in īōllamaliz. Nicān ōhuāltemōqueh in tepitōtōn cihuātēteoh, cēmeh yehhuāntin cah Xōchiquetzal, inīn tōnalli iteōuh, tlatta cihuātlāmpa.

Inīn ca cualli tōnalli. In āquin tlācatiya īpan tōnalli, cencah motlaēlcōltiāni, tlatequipanoāni, mocuiltonoāni. Quil nochipa tlatequiz, mochi quichīhua in xōchtiā.

In tlācatinih nicān huēhuetiz, ilamatiz, quīz in eztli, in yōllōtl. In Xipe Totēc īhuān Tlāhuizcalpantēuctli īteōhuān, tlatta huitztlāmpa.




#Article 4: Teomatiliztli (866 words)


Teōmatiliztli ( Religión) in teōtl tlamatiliztli.

In Teōmatiliztli ītzīntiliz zān ye nō īpan Nelmatiliztli īhuān Yehyecōlmatiliztli.

Ītech pōhui in tlācatl, auh momoloca in imman īmiyaquiliz. In tlācateuh ōmomiyaquilih ye ixquichca centzonxiquipilli īpan mācuīlpōhualxiquipilli (5 000 000) xihuitl, ōcatca yōlqui īcuāyōllo yeceh ye ōnenqueh ītloc in cenyeliztli tlaololōlli, āxcān mihtoā microbandas.

Zā nō quīzqui in cāhuitl mopatla in īcuāyōllo achi ixquichca mācuīlpōhualxiquipilli īpan cempōhualxiquipilli nō mācuīlxiquipilli (1 000 000) xihuitl nēci in Homo Erectus, in īquin pēuh tlahcicāmatiliztli in māitl īhueliyo īhuān tēmocaquiltiā īxpan tēhuāmpoh ic commāpilhuiā in nōncuahquīzqui tlamantli in tlein ca tequitiltilōni.

Netech ye ixquichca nāuhpōhualxiquipilli īpan mahtlācxiquipilli (720 000) xihuitl huīcpa yēpōhualxiquipilli (480 000) xihuitl in tlācatl quixotomecayōtiā in tletl īhuān quichīhua tetlamantli, mā tēl tlacuepqui yeceh iuh tlamaniliztli huel tētlamachilli. Īcuāyōllo ye quipīqui, ye quiyocoya tēīxiptlatiliztli īhuān quin pēhua in tlahcicāittaliztli in tlālticpactli.

In yancuīc tlācatl ōmomoloca achi ye ixquichca caxtōllioncenxiquipilli (128 000) xihuitl, ca cāhualōtilo in aminih-pipixqueh in āquihqueh ye miyaquiliztlahtōlehqueh īhuān miyac tlamanitiliztli nō ye ītech pōhui in nāhuallōtl tlayehyecoliztli.

In miyaquiliztli īpan tlācatl īcuāyōllo ōmochīuh in ic monequiliztli oc nenticah, in tlācatl mihmati in yāōnepantlah in yāōnāhuac, yeihca ōquimah in tlalnamiquiliztli īhuān in tlamachtiliztli.

Īpan nicān in tlācatl quitta in tlālticpac zan iuhqui tētetzahuac chicāhualiztli in tlein quihcali īhuān ayiznequi tēchalāniliztica īcel ca mālli īpan tētlanēhui chicāhualiztli, in tlein quitlatzontequiliā tlācaxoxouhqui cē ahmo occē.

In nāhuallōtl tlanemiliztli momoloca huīc in Ēlēhuiliztli īhuān īpampa quinequi Dominar, nehuān tlamantli momoloca ihtec īcuāyōllo. In tlein acachto in Nequiliztli zātēpan yez Ēlēhuiliztli, in ihcuāc cennemi huēyi ēlēhuiliztli īhuān in tlācatl quitēmoā in mochi īpampa cahxiliznequi in īquin achto aoc hueli, niman calaqui in īhtec nāhuallōtl. Neneuhca momati ic yōllohīxihmachiliztli in monequiliztli ic Dominar in tlein īnāhuac, in ic ahmo tēpan iti in iuhquiz tecpāntiliztli īhuān quitzomocyehyecoā in quipatla. in tlācatl ica dominar monequi in caxcahuiā in iuhcātiliztli, monequi in quitēncui, monequi in tlaīxihmati ye in ic iuh cahxitiā in nequiztli.

Ic nōhuiyānyoh in nāhuallōtl machcauhtiā ica quitlahpaliuhcāhuiā in tlacualli, in huelmatiliztli in tēmamahuiliztli, ica quinōtza acah in micqui īhuānyōlqui, ic quihtlacoā in tēhuāmpoh, ic cahāna cequi chicāhualiztli ahnozo neīxcāhuilli.

In nāhuallōtl tlanemiliztli āxcān oc cemmana, auh oc miyacpa quitocatinemi in teōyoh tlanemiliztli. Ye īpampa oncah tlayacānaltiliztli īpan ītlahcuilōllo dominación in tlālticpactli; acachto ic Nāhuallōtl, zātēpan ic Teōmatiliztli īhuān tlacuitlapancāyōtl ic Yehyecōlmatiliztli. Nō ye oncah tlayacānaltiliztli īpan tlālticpactli ītēīxiptlatiliz: acachto ic Nāhuallōtl, zātēpan Teōmatiliztli īhuān tlacuitlapancāyōtl ic Nemiliztlahtōllōtl.

Nicān in tlācatl motta in Tlālticpactli:

Niman miyac cáhuitl, quin achi tocāuh, in yancuīc tlayacānaltiliztli in īquin aoc quitta in tlācatl, āxcān tlachiya.

Īpampa in tlācatl quimati in nōhuiyānyoh tzīntiliztli:

In tzīntiliztli tlahtlaniliztli: ¿Āquin nehhuātl?

Ca acachto tlahtlaniliztli ic quipēhualtiā in machiliztli ītech nelmatiliztica ītech teōmatiliztica ītech yehyecōlmatiliztica.

Ahci inic cē tlanechicoliztli ītech cemilhuicayōtl. Ca ōmeyōtl in cemilhuicayōtl; oncah tlamantli in yōli īhuān tlantli in ahyōli, mochi quipiya cē tzīntiliztli īhuān cē tlamiliztli; mochi mopatlaz necxitecpaliztica cennemi tlacemmani cāhuiyōtl.

Niman ye ca nehhuātl, īcel motlahtlani in tlācatl: ¿Cānin ōnnihuāllah īhuān in cāmpa niyāz? In tlācatl quipīqui uehcatiliztli tzīntiliztli īhuān ītlamiliz neneuhca ahmo macho. Ca yehhuātl quimati in huīcpa itlah īhuān quipōpohtiznequi ītloc in itlah, in tlācatl quitlāliā oc achi tlacpac neneuhcāyōtl, quitlāliā topan.

Īpampa ca tlācatl in yehhuātl īhuān tēhuīcpa occequīntīn tlācatl, quitta ītzīntiliz iuhqui tlācaōllōtl zan ye ihui quipēhualtiā cē tēizcaltiliztli ic inīn iuhcātiliztli īhuān quitzomocyehyecoā huīcaliztli oc nepa ittalōni.

Oc centlapal iuhqui inic ōme īxconēxiliztli in tlācatl momati tlamantli tlahcuānihtli ītech īyeliz ic chīhualiztli in ye nō quimatini quiyōlpehpenani. Īpampa quicui in neyōlīxihmachiliztli in yancuīc tlatēctli īpan tlālticpactli, quichīhua cochtiliā (ochtiliā) in nematiliztli: tzīntiliztli-ōllōtl-yeliztli huīcpa quīzaliztli-quiyahuac-cennemiliztli.

Ītech in neyōlīxihmachiliztli ītzīntiliz ic quimiyaquiliā tēnemiliztoquiliztli in quimoquīxtiliā īpan īnemiliz īhuān milōti īhtec tlālnāntzin. Momati ye īpampa ōme tlaēllacuāhualli Tanatos īhuān Eros (θανατοσ=miquiztli, Ερωσ=tlazohtlaliztli).

Īnemiliz monequi yez tlahco tlaohtoquiliztli.

In ilhuicamatiliztli īmiyaquiliz ōquimacac in teōmatiliztli īiuhquiyo, ye oc centlapal, monequi ic cemmelāhua in teōtl ītzīntiliz, niman quinechicoā in tētoquilli ītlachīhualiz cemilhuicayōtl, quīxtōtoca in īmochīhualiz īpan ye huehcauh tlaquetzalzāzānīlli īpan īcemilhuicayōchiyaya. Iuh ic machtiliztli quimomachtiā īpan Iuhcātilizzōtl iuh ittalōni in tētlanēhuiliztli netech centiāchcauh īhuān huehcatlān; ceccān in tlālticpacāyōtl in cānin nemi in tlācatl, in tlein quitecpānaznequi. Auh occān in tlācatl quipiya in ilhuicatl in tlein mochipa cah tlapōhualtica netecpāncātlāliliztli in yez īmachiyōtīl ic teōmatiliztica īhuipānaliz.

Ītech machiliztli quīza:

In Ilhuicamatiliztli ōtzīntic īpan Huehcauh Cemantoctlālli nepantlah ye ixquichca cenxiquipilli īpan mācuīltzontli (10000) xihuitl īhuān mahtlāctzontli (4000) xihuitl, ōquimiyaquilihqueh in sumeriotlācah īhuān egipciotlācah. Mexihcopan ōmomiyaquilih nepantlah ye ixquichca caxtolliomōntzontli īpan mahtlācpōhualli (7000) xihuitl īhuān mācuīltzontli (2000) xihuitl.

In tlanechicoliztli mīxiptlatiliā ic nemachiyōtīlli in quīxcocoā in īxconēxiliztli oc ye ahcoquīzqui. Miyac Teōmatiliztli in quīxiptlaliliā in cemilhicayōtl ic cē cuahuitl.

In griegotlācah ahmo ōquiyōcoxqueh, ca yehhuāntin ōquimacaqueh miyac nenayōtl īxconēxiliztli tētech occē tlācah, occē nenayōtl. Yehhuāntin quipiyah cē Teōchīhualiztli mātēl ahmo quiyehyecoā cē nelli teōmatiliztli, oc ye quiyehyecoā in nāhuallōtl. In griegotlamatinimeh oc ye cencah quimatih in nelmatiliztica (científicos) īxconēxiliztli ītechpa ilhuicatl oc ye ahmo ītechpa teōyōtica netlatēmōliliztli, ic īcemilhuicayōchichiya motlahcohuiā oc ye cencah īpan yōlpachihuiliztli in Nāhui Tlapēuhcāyōtl; mātēl īpan tlaquetzalzāzānīlli ticnāmiquih in ichtaca īilhuicamatiliz tēmachtiliztli in tlein pōhui ye uehcauh nenayōtl.

In nemachiyōtlālīliliztica machitiliztli ītloc nenayōtl Griega, ītloc nenayōtl Hebrea,
ītloc nenayōtl Nāhuatl ca monequini ic quinehuiltiā in miyaquiliztli īpan teōyōtica tlnemiliztli īhuān īnetēicniuhtiliz īca īmachiliz in ilhuicatl. Īpampa zātēpan inīn nechīhualiztli, pēhua cē nexeloliztli in quichīhuaz in ītēīxneloliz īpan Teōmatiliztli ye tocāuh.

Īpan īxconēxiliztli tlapōhualtica-ilhuicamatiliztica ca ocachi ahcoquīzqui inīn tlapōhualli:




#Article 5: Tōnatiuh (186 words)


In Tōnatiuh, tōnaltzintli, cītlalli tlatēctli in tlachiyalizneneuhcāyōtl G2 tlātectli in īyōllohco in Tōnatiuh īchān auh quichīhua in tāchcauh maltzintetlaihīyōānanimēyōtiliztli mēyalli īnin chānco. In Tlālticpactli īhuān occēquintin ilhucatlāmantli (iuh occēquintin nehnencacītlalli, huēyitētl, ilhuicatlamanteuh, cītlalin popōca īhuān teuhtli) īmmalacaohpan oyahualoah in Tōnatiuh. Yeh quīchihua in 99.86% in īpipinca in Tōnatiuh īchān. In tlahco octacayōtl in Tōnatiuh īhuān in Tlācticpactli ītzalan in ic 149 600 000 kilómetros cah auh ītlanēx nehnemi inīn octacāyōtl īpan 8 minutos īhuān 19 segundos. In Tōnatiuh īchicāhuaca, iuhqui tōnametl, īnenca achi mochi in yoliztli in Tlālticpac īpal in tlanēxticatlachīhualizli īhuān quitlālīlia in Tlālticpactli īimmanyo īhuān in ilhuicatlamantli.

In cītlalli in Tōnatiuh īchān in tlein tlatēctli in Tlālticpactli;  tlacempanahuia inic tlanēxtli ittalōni. Īttalōca in ilhuicac quiyōcolhuilia in tlahcahtli īhuān in yohualli in cēcecni in cecennehnencācītlalco. In Tlālticpac,  in Tōnatiuh īchicāhuaca monequi in tlanēxticatlachīhuani yōlli, in mochīhuah in tlācualmecayōtl in iuh mochīhua in yōlli in tāchcauh chicāhuacāyōtl īmēyal. Nō huālhuīca in chicāhuacāyōtl in monequi in immanyōtl. In Tōnatiuh cītlalli in tlatēctl in  yeliztli in motēnēhua tāchcauh tlatocalli,  tlachiyalizneneuhcatica G2, in ōyōcox  4567.9 īhuān 4570.1 millones xihuitl auh yez in tāchcauh tlatocalco achi oc 5000 millones xihuitl. 




#Article 6: Hernán Cortés (1160 words)


In  Hernan Cortes Monroy Pizarro Altamirano, tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca (tlacatqui ipan Medellin, Tlahtohcayotl itech Castilla, inic 1485 - micqui ipan Castilleja de la Cuesta, Tlahtohcayotl itech Castilla, inic 2 inic tonecallotian inic 1547) yehhuatl catca ce tlalpoloani españatlacatl, in ipan  itzin in mahcuilpoalxiuhtiliztli XVI  teyacancatic ipan in ohtocaliztli in peuh in tlalpololiztli itech  Mexihco ihuan in itzonquizaliz in tlacateuccan mexihcatl, inic quitlalih itzintlan ihuelitiliz in Tlahtohcayotl itech Castilla in tenehualoc Yancuic España.

Tlacat ipan in altepetl Medellin, ipan in tlalli españayotl Extremadura, ipan in iteihiocuitiliz in ce cencalli ica ahmo ixquich calpampilotl. Quicentlalih quitemoz tlaciuhcayotl ipan in Yancuic Cemanahuatl inic ohtoca in ompa  La Española ihuan Cuba, in canon ipampa ce nalquizani xeliuhcayotl itech cahuitl yehhuatl catca topileh itech inic ome altepetl tlanelhuayotilli intechpa in españatlacah ipan inon apantlalli. Inic 1519 tenehualoc teachcauh itech inic yei ohtocaliztli in ompa tlalli tepitztic, in tlein quipahtiotih ahmo cenquizca. Iahtetlazohtlaliz ica in tecuexanoani itech Cuba, Diego Velazquez itech Cuellar, ipan quichiuh in itlaxitiniliz in ohtocaliztli ipan in tlaquizcayotl cahuitl, ce nahuatilli in Cortes quicentopeuh.

Inic ahcito in ompa hueyitlalli, Cortes quineltilih ce mahcehualtilizoh tlaihmatiliztli in quimmoicniuhtiz in tlamanalhuiltin necentlaliliztin tlalquixtianimeh inic quipoloz in oc cequintin. Yequeneh quimoyecoltih ce cihuatl tlalquixtiani, in cihuapilli Marina (in Malintzin), in quitlayecoltih in iuh tlahtolmelahuani ihuan in aquin itloc quimixihuitih ce tepilzin. In ihcoac in tecuexanoani itech Cuba quintitlan titlantin inic quimomaltiz in Cortes, in yehhuatl quimixcuah ihuan quimpoloh, in oquic quihcuiloh in teyaochiuhcayotl in yaya inic quicuauhtzacuaz in iuh tepalehuiliztli ipan iohtocaliz. Cortes quihualih ixachi amatlahcuilolli in tlahtoani Carlos I ipal ca huelittoni imahcehualtiliz itech tlalpololiztli achto ca tzacuiltiloz   ipampa inecomoniliz. Iccen macoc in tepantlazaliztli inic Tecpilli itech Teotlalli itech Oaxaca, mahcihui in tlapanahuia in ic tenyoh tepantlazaliztli inic Tlahtohcateixiptla macoc ce pilli ica hueyi ipan huetziliztli, Antonio de Mendoza ihuan Pacheco. Inic 1541, Cortes mocuep in ompa España, in canon omic chicuace xihuit zatepan, inic quihuilana iyollohtonehualiz.

Yehhuatl catca in zan ce inconeuh in tecpampilli extremaduratlacatl, tlatocayotilli Martin Cortes Monroy ihuan in Catalina Pizarro Altamirano. Hernan Cortes huehcapa yehhuatl yeya icotonca in Francisco Pizarro, in zatepan tlalpoloh itech in  tlacateuccan incayotl. Iuhqui occequintin tecpampiltin, itahtzin quiuh ica mahtlactli on nahui xihuitl in quimomachtiz tenahuatilli  ipan Salamanca, altepetl in quicauh ome xihuitl zatepan, neihcuanilli ipampa ineixpetzoliz  itech ohtlatocaliztli. Inin nemachtiliztli tenemachitiani ihuan in machiliztli tehuelnemitiani itech lin tenahuatilli in tlaixahxicaittlac ipan inemachtiliz itloc ce tlamachiyoanani ipan Valladolid oquitopeuh in  tlahtlaquetzalli in itech Cortes quimomachtih ltenahuatilli ipan in  Hueyitlamachtilcalli itech Salamanca. Zatepan cequih neyehyecoliztli tlanenchiuhtli, centlapal, inic macalaquiz in ompa Las Indias, ihuan, oc centlapal, inic tlaicneliz ipan in iohtocaliz in Gonzalo Fernandez itech Cordoba ipan Italia, iccen, ipan in xopantlah inic 1504, acalco ehuac in ompa in apantlalli  La Española, in canon mocallotih in iuh milleh ihuan tlacepanyecoltiani analco tlallotl. Tel, monec in mocuepaz in ompa España, yehica inic 29 inic [Mētztli (cāhuitl)|tochihchinahuian] inic 1506 itahtzin quipahtiotih in pahtiotl itech itlacalaquil in ompa Santo Domingo ipan in nao San Juan Bautista, iaxca in Luis Fernandez Alfaro.

Hernan Cortes momanepanoh oppa ihuan quintlacatiliz mahtlactli once ipilhuan tlaneltililtin ipan chicuace teahciliztli centlamanquizqui. In inic ce icihuauh, in cihuapilli Catalina Juarez Marcaida, mic zatepan macuilli xihuitl itech nemanepanoliztli tetzicatl inic ce inic totlanacayotiayan inic 1522, ipan ichtacayoh tlachihualiztli. Yeheppa ihuan inoc inin nemanepanoliztli, Cortes quimotlacatilih mahcuilli ipilhuan ahmo nemanepanolizotl:

Inic tohuemmanayan inic  1528 Cortes onahcic inic ome nemanepanoliztli itloc in cihuapilli Juana Ramirez itech Arellano itech Zuñiga, icihuaconeuhtzin in ololiuhqui itech Aguilar ihuan imachtzin in  Teahuayoh itech Bejar. In cihuapilli Juana mocallotih ipan in caltzacualli itech Cuauhnahuac, inic nemi ipan in tecpanchantli calchiuhtli inic 1526. Itech inin nemanepanoliztli tlacatqueh chicuace tepilhuan:

Inic 1511 tlacnelih ipan in ohtocaliztli itech tlalpololiztli itech Cuba tlaachcauhtilli  itechpa in tecuexanoani Diego itech Velazquez, in aquitechpa quimcelih milli ihuan tlacohtin ipan in apantlalli. Onahcic tenehualoz topileh itech Santiago itech Cuba, mahcihui zatepan cuauhtzacualoc itechpa in tecuexanoani, tlateilhuilli in tetlapiquiz ihuic in yehhuatl. Tlamaquixtilli, momanepanoh itloc in ihuehpoltzin in inohmah Diego Velazquez, in itoca Catalina Juárez.

Ipan itzonquizaliz inic 1518 Velazquez itech quicauh in tepacholiztli itech inic yei, zatepan in Francisco Hernandez itech Cordoba ihuan Juan itech Grijalva, inic quicentocaz itlanextiliz ipan in hueyi atentli itech Yucatan. Yeceh Velazquez ihciuhca itech chicotlamah.

Quipohua Bernal Diaz itech Neyaotiloyan, tlachihuani itech Nemilizotl nelli itech in tlalpololiztli itech in Yancuic España, in ce itexohxolotihcauh in Velazquez, tlatenehualli Cervantes in cuacohcoxqui, quilhuih in aquin iteyacancauh, texohxoloticateuh: «inic inetlamachtil in noteyacancauh Diego, Diego, ¿catlehhuatl tiachcauhtli oticpepenalo? Ca yehhuatl  tiachcauhtli nequiztic itech Medellin itech Extremadura. Cencah ninomauhtia, Diego, huel mohuic necomonia ica in acalcentlamantli, ca niquitta ipampa cencah nequiztic oquichtli ipan itlatqui».

Hernan Cortes quicentocaya, tel, ica in itlachihchihualiz in ohtocaliztli, ihuan ipampa in nequiztic itecealtiliz, cualtihuani itech in teyollohtiliztli ihuan itech huetztinemiliztli, ihciuhca mahcehuac quihcuiloz oc ye  600 tlacah ipal  itlatequipanoliz.

Inic quipanahuia in quitlazani Diego Velazquez, in iacalyaochihchihual in Cortes ehuac hueciniliztica in oncan in acaltecoyan itech Santiago itech Cuba inic 18 inic totlanacayotiayan inic 1518. In iuh yaya ahyecauhqui itech tetlaaxcatiliztli, itech monec in motlamachiliz itech inin ipan in acaltecoyan itech Trinidad ihuan ocequi yelohuayan.

Iccen, inic 10 inic tohuetzian inic  1519, in acalcentlamantli quicauh in hueyatentli itech Cuba. Monelhuayotiaya yehhuatl on  in acalcentlamantli ipan 11 acalli, ica 518 yaoquizqueh, 16 ipan yetianimeh, 13 matlequihquizoanimeh, 32 tlatilinianimeh, 110 atlacah ihuan cequih 200 tlalquixtianimeh ihuan tliliuhqueh in iuh tepalehuianimeh itech in teyaochiuhcayotl. Quihuicayah 32 cahuallomeh, 10 tlequihquiztli ica coztepoztli ihuan nahui tlohtlequihzquiztli. In iuh teachcauhtin yayah Alonso Hernandez Portocarrero (yehhuatl in aquin quitemacazquia zatepan in cihuatl tlalquixtiani cihuapilli Marina), Alonso Davila, Diego itech Ordas, Francisco itech Montejo, Francisco itech Morla, Francisco itech Saucedo, Juan itech Escalante, Juan Velázquez itech Leon (icotonca in tecuexanoani), Cristobal itech Olid, Gonzalo itech Sandoval ihuan Pedro itech Alvarado. Miyaquintin yeyah tlaixmatinimeh itech in yaoyotl itech Italia. In iuh tachacauh acallachiani yaya Anton itech Alaminos ica tlaixmatiliztli ipan in ome achto  iohtocaliz in Francisco Hernandez itech Cordoba ihuan Juan itech Grijalva.

In ic ce tetech pachihuiliztli itloc in cemanahuatl mesoamericayotl quineltilih ipan in apantlalli itech Cozumel, ce ittitiloni acaltecoyan acallotl ihuan xomolli teoyoh mayayotl in itech pachihuiaya  huelitiliztli itech Ecab, ihuan in canon  itech catca in neteochihualoyan itech huetzqui in Ixchel, cihuateotl   itech in  nepilhuahtilizotl. In españatlacah ahcitoh inoc in Cahuitl Zatepanhuehcauhqui itech in Tlamatiliztli mayayotl achi zatepan in huetziliztli itech  Mayapan inic 1480, in quihuicac in tlaxehxeloliztli itech in tlalliipitzahuayan itech Yucatan ipan 16 tepiton tenapalohcayotl, cehceccan ica inohmah tenapaloani tlatenehualli halach uinik, ihuan ipan cemanqui netech tecualancanamiquiliztli.

Niman ye ic ixpan yaz in batab (tenapaloani yeloacayotl itech in altepetl) Cortes quitlahtlauhtih in quicahuanih inyolpachihuitiz ihuan quicuinih in netecpicholiztli inic quihualia in ioquichhuan inic quixitiniz in tetehteoh teoyohqueh mayayomeh ihuan quitlaliz temazoaya ihuan iixiptla in  Ichpochtzintli Mariatzin] ipan in teocalli. Ce itenemilizpoal in tlahtoani Carlos I tlahcuilolli inic 1603 iuh quipohua in zanachitonca :

Hernan Cortes quimoyecoltiaya in iuh tlatlahtolcuepani ce telpochtli  mayatlacatl tlayaoantli ipan in Apantlalli Cihuah, in itoca ayac nemilizopoani itech Indias quiteneuh zan in aquin in españatlacah contetocayotiayah  «Melchorejo». Ica itepan tlahtoliz ixmachtilo in ionyeliz in cemeh oquichtin tentzonehqueh itech cuacueloloc ce tepachohcan mayayotl cenyani ihuan 
quintitlan titlantin inic quinhualtiliniz.




#Article 7: Caxtillan (3078 words)


Caxtillān, ahnozo España ( España ), nō motēnēhua Huēyitlahtohcāyōtl Caxtillān ( Reino de España), cē tlācatiyān cotōncāyōtl in Europan Cetiliztli, chīhualo īpan social īhuān tlācatēpachōliztli tētlapalēhuiliztlahtohcāyōtl in tlein ītēpacholiz in  tlahtōlōyān centēpacholiztli. Ītlāl, ītēcuacān Madrid. , motēcpāna īca caxtōlli omōme nenāhuatiāni cemāxcāyōtl, quimmochīhuah nāuhpōhualli ommahtlāctli huēyāltepētl īhuān ōme nenāhuatiāni āltepētl.

Caxtillān tlatēctli in huitztlāmpa Europan cihuātlāmpa in iuhqui in Africa mictlāmpa. Cuāxōchnāmiqui in mictlāmpan īca in Cantabria huēyātl, Francia īhuān Andorra, in tlāpcopa īca in Tlālnepantlah huēyātl
in huitztlāmpa īca in Tlālnepantlah huēyātl īhuān Marruecos īpan Ceuta īhuān Melilla, in cihuātlāmpa īca Portugal īhuān in Atlālntico Ilhuicāatl. Europan, Caxtillān cah achi mochi mani in Iberia Tlālyācatl, in motēnēhua Tlālyacatl Caxtillān, īhuān in Balear Tlālhuāctli (in huitztlāmpa Tlālnepantlah Hueyāpan); īpan Africa tlatēctli in āltepētl Ceuta (in Tingitana tlālyacapan), in Canarias Tlālhuāctli (in mictlāntlāpcopa Atlāntico Ilhuicaātl), in Chafarinas Tlālhuāctli (Tlālnepantlah Hueyāpan), in tepehxitl Vélez de Gomera ītexcal (Tlālnepantlah Hueyāpan), in Alhucemas Tlālhuāctli (Alhucemas Ayōllohco) īhuān Alborán Tlālhuāctli (Alborán Huēyāpan). In āltepēcalpōlli Llivia, in Pirineopan quichīhua cē tlatzacualli quiyahualoa Francia.

Ītlaīxpayō 505 370 km² cah, in ic nāhui huēyi in cemantoc tlālpan, īcampa Rusia, Ucrania īhuān Francia. Īca cē tlahco huehcapancāyōtl 650 metros in huēyāmanilizpan cah cencah tepētlah in Europan. Quipiya  47 007 367 chānehqueh (2019). Quitlahcoitta īca Francia in In Coxolihtin Tlālhuāctli ītlahtohcāuh. in ātōyācamapan Bidasoa īhuān mācuilli facerías Pririneopan.

In iuh in nāhuatīllālīliztli in tlatēcpānalpan 3.1, «In caxtillāntlahtōlli in Caxtillān tāchcauhtlahtōlli in tlahtohcāyōpan. Mochintin in caxtiltēcah quipiyah īmmāmāl in quimatizqueh īhuān in īntētlapalēhuiliz inic quitlatequītiah». Īpan 2012 ōcatcah in 82% in caxtiltēcah īnnāntlahtōl. In iuh in in tlatēcpānalpan 3.2 «in occēquintin Caxtillān tlahtōlli yezqueh nō tāchcauh īntechpa in  Nenāhuatiāni Cemāxcāyōtl in iuh īntlatēcpānalhuān».

In ahyehyecauhqui tlahtic tlachīhualli quitlālia in Caxtillān  tētlamahmaquiliztli in ic mahtlāctli omēyi in cemānāhuac. Caxtillān cē necēceltīyahtalizyōtl huelitinimeh cah, auh in ic ōme tlācatiyān ocachi ontlaittalo, ōcontlaittaqueh 82 millones necēceltīyānimeh īpan 2017, auh in ic ōme īpan tomīncalaquiliztli ītechpa in necēceltīyahtaliztli. Nō, in ic chicuēyi tlācatiyān īca ocachi miectlācatiyān tlanecuiloāni. Quipiya cē huel pani tlācayōtl izcāyaliztli tlatēnēhuani (0.891), in iuh in tlanōnōtztli īpan 2017 ītechpa in Tlacetilīlli Tlācatiyān īAchtopaihcuilōl ītechpa in Izcāyaliztli.

In tōcāitl España huāllāuh in latintlahtōlli Hispania, in iuhqui in romatlācah ōquitōcāitihqueh in Iberia tlālyācatl, in occē ītōcā catca in tlein in huehcauh greciatlācah ōquitōcāitih Iberia in iuhcān. Mā tēl in īpēhualiz in tlahtōlli Hispania cah īpan in feniciatlahtōlli i-spn-ya yeh quihtōznequi Tōchtlālpan; nō i-spn-ya quihtōznequizquia Tepoztzotzonallālpan.

In nāhuatōcāitl Caxtillān ca cānnel, mānel in caxtiltēcah ōmotōcah españoles īnāhuatlahtōliztli ixpayolmeh; in ihcuāc ōquintlahtōlānqueh ītechpa īnquīzcān, īntēnānquilīliz ōcatca īpanocayoh mochipa Castilla (/kaʂˈt̪ilʝa/ quimonēci /kaʃˈtilʝa/), ic in nāhuatlahtohqueh ōmochīuh in tōcāyohcān Caxtillān (/kaʃˈtillaːn/). Īca in tlahtōlli Castilla ōmochīuh in tlanelhuatlahtōlli caxtil, achtopa ahmacho in ōquihtōznec, ocachi in sufijo -tlān; niman in tlahtōlli ōquihualtōcaitih in Caxtillān yōlcatl, in caxtil.

Oncah miaquīntīn tlātlālhuāctli. Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Cantabrico Huēyātl, canahpa huitztlāmpa nō Mediterraneo Huēyātl campa Baleares Tlātlālhuāctli, (Mallorca, Menorca, Formentera, Ibiza) īhuān Chafarinas Tlātlālhuāctli, Gibraltar īhuān Marruecos, canahpa īquizāyampa nō Andorra īhuān Francia īpan Livia āltepētl īpan Francia in Pirineo tepētlahco, īhuān canahpa īcalaquiyāmpa nō Portugal īhuān Atlántico Huēyātl īcampa Canarias Tlātlālhuāctli, (Palma de Gran Canaria, Tenerife, Gomera īhuān Lazarote).

In tepētl ocachi cuauhtīc Teide ompa tlalhuactli Tenerife īhuān inīc ōme ocachi cuauhtīc nicān Tlālyācatl Iberia Mulhacén īhuān Veleta ipan Sierra Nevada in ompa Granada, occe tepetl quemeh Aneto ipan tepetlah Pirineo. In tepeyohtic sistema tepetlah Pirineo, tepetlah Cantabrico, tepetlah Betis, Sierra Nevada, Sierra Morena, Sierra de Guadarrama occequin. In ātōyātl ocachi huehca Ebro, occequin atoyātl quemeh Tajo, Guadalquivir, Duero īhuān Miño.

Nican yeyāntli ahmoneuhqui īpan mochi Caxtillān, inon tlācatiyān īca mediterreaneo yeyāntli īca miactin tēpetl, in xopantlan ahmo quiyahuitl ica ixachi tonayoh īpan ahco totonilmachioyotl. Nicān mictlāmpa ixachi xoxoctic ihuan tepeyoh ica chicahuac ehecatl ihuicpa Cantabrico hueyatl quemeh tlahtocayoh cuauhtlah Picos de Europa in ompa Cantabria, Asturia ihuān León. Nochipa tepetlampa quipia miac cuauhtlah cepayauhtic. In caxtiltencalixcuatl ica Andorra īhuān Francia In tepetlah Pirineo ca, cē yeyantli cenca tepeyohtic in yuh Sierra de Guadarrama, Sierra Morena ihuan Sierra Nevada, tlen atlacomolli quipia ixachi ātl en forma de atemoctli ihuan atoyātl īpan tlani temperatura. Quiyauhtlah yeyantli ōmpa atentli Galicia īhuān atentli Asturia.

Īpan nō tlahcopampa zacatlah īca ehecahuacqui, Caxtillān nican quipia ixtlahuatl īhuān tepetzintli quemeh motenehua La Mancha icampa arabitēcah. In huaccaixtlahuatl. nican tlacatiyan Almeria īhuān tlalhuactli Lazarote cah, quemeh tlahtohcayoh cuauhtlah Timanfaya in ōmpa Canariah Tlātlālhuāctli.

In yolcah chanti in ōmpa cuauhtlah tlein quipiya Europan mazātl, mazatl, jabalí, Caxtillān ocotōchtli, gamo europeo, castor īhuān āhuitzotl. Nō xiquitta Caxtillān tōtōmeh quemeh in cuāuhtli īpan Picos de Europa ca Asturia.

Nicān tlācatiyān quipia occequintin yolcah, miac yeh extintos quemeh tlācamāyeh, Europan mazatl, uro, cuetlaxtli, occequintin. Mazqui quipiya occequin cuahuitl in roble, abedul ahnozo pino.

In Iberia Tlālyācatl ōchantiaya īpan huēhuetlācah in ītōcā tlācatl Cro-Magnon ītlein āxcān yehhuāntin vaxcatēcah. Huēhuehtlācah Neandertal ōtlahcuiloh oztoco, ōquichcuācuahuehmeh in ōmpa oztotl Altamira.

Inīn xiuhpan 2000 a.X., celtah occequīntīn tlācah acicoh nicān īhuān ōnitlanemicoh īca iberiatēcah. Celtah ōcalchīhuacqueh īchanhuān īca tetl īhuān zācatl latintlahtōltica castrum, ōmicqueh īca vascotlācah īhuān iberiatēcah. Celtah ōquipiacqueh a huēyitōltēcayōtl īhuān huēyi tēpachoaliztli.

Īpan 1100 a.X. xihuitl, feniciatlācah ahnōzo punitlācah ōhuallauh nicān Iberia zātēpan Troya Īyāōyō canahpa Guadir āxcān ītōcā Cadiz. Feniciatlācah acicoh Iberia īyuhqui Almería anāhuac īhuān Grecia acicoh īpan Ampurdán inīn xiuhpan 218 a.X. xihuitl. Greciatlācah īhuān feniciatlācah ōnitlacahuacoh inic cē āmoxtli, mazqui aic yehhuāntin nezcayopanoliah ica iberiatēcah. Achtotlācatl vascotlācah cateh campa chantiah in ōmpa Iberia Tlālyācatzin.

Romatēcah acicoh Iberia xiuhpan 218 a.X., tehhuāntin tlahtōayah latintlahtōlli īhuān ōquimpopoloh canahpa iberiatlācah, tehuān ōquixtianayah in iberitēcatl āltepētl. Huēyitlahtoāni Adriano ōtlācati īpan Italia āxcān ītōcā Santiponse, Sevilla Teucyōtl. Īpan punitēcah yāōyōmeh ītitlān Cartago īpan Roma Huēyitlahtocāyōtl īpopoloh Iberia Tlālyācatl.

Yehyehua 416  xihuitl, occē alemancalpōlli, ītōcā visigodotlācah, ōacicoh īpan Caxtillān quemeh huēhhuetlācah ic Roma, yehhuātl ōtepēhuacqueh alantēcah īhuān vandalotlācah, axiltiauh suevotlācah in ōmpa Galicia. Visigodotlācah ōtlapachoacqueh achcauhuiptlah Mācuīlpōhualxihuitl 8, yehuātl ōmocuepacqueh Catolicismo Romano īhuān īāltepēnanyō Toledo ōyeya.

Inīn 689  xihuitl, arabiatlācah ōacicoh canahpa Africa mictlāmpac. Īpan 711  xihuitl, in arabiatlācah ōquipēuh ixpan visigotlācah in ōmpa Īyāōyō Guadalete, nicān ōmopohuac mahomaquipololo īhuīcpa Iberia Tlālyācatl, ixachi tlācah ōmocuepacqueh canahpa Mahomayōtl inic cē tēucyōtl, ahnozo tlālpan arabihuēytlahtocāyōtl ītōcā al-Andalus, īāltepēnanyōtzin Cordoba.

Inīn xihuitl 718  īpan Asturia cē pillacatzin motōcāyotia Pelayo ōtlaicali īca mahomatlācatl, yehhuāntin mā quipiyah inīn tlācatl. Pelayo motēnehua īpan In yāōyōtl Covadonga, asturyāōquixqueh, quenin mā pēhua In Tlahtocāyōtl Asturia motōcāyotia La Reconquista (Yancuīc Popololiztli), ica Criatianoyōtl īhuelitoyō īpan Iberia Tlālyācatl.

Visigodotlācah ōcholohuacqueh canahpa tepētlah Pirineo īca Francia huēyitlahtohcāyōtl. Ihcon Carlomagno ōtlachīuh īchān yāōquizqueh quemeh ītōcātzin La Marca (In Machioyōtl). Francia ōxexeliuh ītlālhuān īpan tepitzin cristianotēucyōtl. Inīn 988  xihuitl, in tēuctin īpan Barcelona, ōquipopoloh in tlahtocāyōtl īpan Pirineo tepētlah īca Francia tlahtoānih.

In Mācuīlpōhualxihuitl 8 auh 9 quipiaya mahomahuelītiyōtl īpan tlālyācatl īca cristianotlahtohcāyōtl in ōmpa mictlāmpa. Canahpa tlamiliztli Mācuīlpōhualxihuitl 8, in Omeya tēuctli Abderramán I, chololli īpan Siria, ōtlachīuh īhuīc al-Andalus, īxachimatiliz huelītiliztli, cē celcatīc tēucyōtl ītōcā “Califato de Córdoba”.

Abderramán III otlachiuh al-Andalus ipampa celcatic tēucyōtl īpan Califato de Damasco, ye īca teōneltoquitlamaquixtiliztli īhuān ahmo política, tlahzocamati ipampa acoquitzaliztli īpan matiliztin, toltēcayōtl īhuān tlahcuillotl; īhuān netlacuitlahuilitoc īpan āltepēmatiliztli. In āltepētl ixachi huelitinih, Valencia, Zaragoza, Toledo, Sevilla īhuān Córdoba. catca, In pohualxiuhpan X, īca al-Hakam II, Córdoba ocachi huēyi āltepētl īpan Europan, quipiuh 500.000 chanehqueh ihuan huēyi toltēcayōtl. In Mahomahuetzquiliztli opeuh ihcuac in arabitēcah cenyeliztin ozomacque īca occe arabipillahtohcāyōtl otlachiuh tepitzin tlahtohcāyōtl motocayotia Taifas.

Ihcuac, ahmo huehca tepētlah Pirineo oquipiaya occequintin ōme cristianotlahtocayōtl Navarra īhuān Aragón. Atzalān āpan Iberia, in cristianotlācah oquipopoloh ocachi mahomatlālli, In Tlahtohcāpillōtl Asturia īca īāltepēnāyō Oviedo otocacuep icampa Huēyitlahtohcāyōtl León ihuicpa itlapacholiz ihcuac Ordoño inic Ōme ahcopa in tlahtoanicpalli, centililli īca copilli ihuic Galicia, Asturia īhuān León. Otlācati yancuīc tlahtohcāyōtl Caxtillah īcampa Sancho III, tlahtoāni īhuic León, tlaquitcachiuh canah īcone Fernando.

Azozan in niman pohualxiuhtin, inonqueh tlahtocayōtl mopanoz canahpa Fernando I nōzo occetlahtoanih īpan cahuitl, atle xi tlapolohua ihuelitiyo ican tlahtoāni. Nicān tlacatiz ihuicpa León occēquin tlālli ica huēyi teucyōtl ītōcā Portugal, quenin notlachihuaz īca tlahtohcāyōtl. Nicān oquipiac cualli tlahtoqueh yehuantin anmotocah Alfonso VI īhuān Alfonso VII ipan León, yehhuantin otlachihuacqueh acohpan inin tlahtocayotl canahpa Huēyitlahtohcāyōtl, ompic huēyiteōpixcayōtl Roma, ipampa mochi Iberia tlālyacatl īhuān Francia Huitztlāmpa. Inin tlamiliztica, īpan xihuitl 1402, Copilli Portugal oixcomacac īca Tlahtohcāyōtl Caxtillān, aquin opeuh in oquimpopolo Canarias Tlālhuāctli, chantiliztica ancateh ica huanchetlācah, in tepehualiztli īca normandotēcah ic tlahtoani Enrique inic Yei ihuicpan Caxtillān, quenin otlami oquipan 1496 in auh hueycaxtilcopilli.

In imamictiliz Isabel ihuicpa Caxtillān īhuān Fernando ihuicpa Aragón, inonqueh ome Caxtillān copilli omotlacetililli, īpan popololiztli canahpa Mahomatlahtocayōtl Granada xiuhpan 1492 īhuān, zan niman, Navarra xiuhpan 1512 tlein otetocac cē tlahtocaoyotl, īca itomin ihuan i calixcuacaltin inompa Ātoyatl Ebro oc Carlos yoyaoyo xiuhpohualpan XIX. Navarra tlahtoani onicholoac Pirineo tepetlampa īhuān occē mocuepazquiazqueh in īpan tlahtoani Francia.

Noihuan nican oquipeuhca cē mamictilitlayectiliztli īca Portugal tlen otlān īpan 1580, ihcuac Felipe inic Ōme otlehco itlahtocaicpal, tlacentiliuh zatlatzonco cē niman tlahtoani toda nicpampa in Iberia Tlālyacatl.

Īpan 1492, monihcuilo in quizaliztli ihuic judiotlācah quenin ahmo otlahualcaquih motlaneltoquiliz ipan cristianoyōtl, quemeh Felipe inic Nahui Franciaco. Cristóbal Colón, nicpampa tlahtoani Catolico, aci, ayancuipan, canah Ixachitlān īca iacalhuan.

In huēyi tlahtoqueh Fernando inic Cē inic Cē ihuan Isabel La Católica. Quiza Cristóbal Colón īpan 1492 xihuitl in ihuicpa motocayotia Puerto de Palos (Cuacuahuitl Ācalquīxōhuayān), ompa ca Altepetl Huelva ipan Caxtillān, in oyuhpanoc yei icaltica ome metztli, zatlatzonco oacico tlalhuacpan in itoca Guahananí, nicān in yancuīc tlalpan Yei iacal motocayotia La Niña (In Cihuāconētl), La Pinta (In Tlapālācalli), La Santa María (In Yectli Tonantzin María).

Ipan 1700 xihuitl, omic caxtillahtoāni in itoca Felipe Inic Ome. Tlacatzin in tetzcutica huehueintin caxtillahtoqueh catca in Iquiqueh itech pohuiah icenyiliz Teutontlālpan nozo Austria, auh yehuatl aic oquintlacachiuh ipipilhuan.

Nicān ompehua ompa Caxtillān hueyi yaoyotl in Francia quinchihuilito in ihuicpa auztēcah ipampa caxtillahtocacontetoquiliztli. Teuctli in itoca Felipe de Anjou, in aquin iixhuiuh catca hueyi tlahtoani Luis inic Matlahctli ihuan Nahui, oquimpeuh iyaohuān. 

Īpan 1898 xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān quinyaochihua īca Caxtillān īhuān quintlatlalochtia Cuba, Necuiltōnolācalquīxōhuayān ihuan Filipinas. Īpan 1819 xihuitl, Caxtillān quinamaquiltia ichanehhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, icecniquizaliz in itoca Itlalmaitl Florida (Xōchiyocān).

Inin xiuhpan 1931, mihtoa ce mecatlanahuatiliztli in ōmpa Caxtillān ipampa in tepacholiztli ihuicpa tlahtocayaoquizcani Francisco Franco. Pehua ce tlacayaoyotl tlacatlahtocaltepenahuah īhuān tlahtocaltepenahuah, ica miectin miquicqueh, nezahualiztli īhuān icnoyotl ītech caxtiltēcah. Mochintin caxtilcenyeliztli ocahuacoh xexelocqueh monequi quizaliztli ihuic īcaxtilcoconehuān canapa occequin huehcatlahtohcayōtl cemeh Cuba, Mēxihco, Argentina, Rusia īhuān occēquintin tlācatiyān nicpampa xi tlapiltzanti in caxtilcoconeh.

Īpan 1975 xihuitl, omic yaoquizcani Francisco Franco; in axcān Juan Carlos de Borbón huēyi tlahtoāni Caxtillān catca, inonqueh in inic ce tlacaticqueh tetenahuatoh ipampa caxtiltecah.

Īpan 2004 xihuitl, in 11 Tlayēti, Madrid omaceuh cē tlaixpololiztli temamauhtini mahomatlācah īpan tepozcalli itech altepetepozcoac tlein huallaztia īnompa Guadalajara cahnapa Atocha Tepozcoatilohuayān, yehhuatl temamauntinimeh omictiloh ixachi chipahuachanehqueh. Quenamo, José María Aznar tlapoloa tetenehuatlapohualli Partido Popular nic pampa tlahtocateixiptla ixpan ipochcayaotl Jose Luís Rodríguez Zapatero itech Partido Socialista Español PSOE.

Caxtillān ce tlacatiyan ica ahcocaliztli icampa tlacatl ic nican ocicoh tlaneminimeh occe tlācatiyān quemeh Ecuador, Colombia, Argentina, Peru, Brasil, Bolivia, Venezuela, Cuba, Rumania, Polonia, Marruecos, India ihuan Africa occecquintin tlācatiyān. In Ehēcalquixohuayān Barajas ihuicpa altepetl Madrid, oxittontlayonqui ce ahuachuaztli ihuan omictiloh ome ecuadortecah, omaceuh ce tlaixpololiztli temamauhtini ETA ipan Vasco Tlācatiyān icampa calpolli Batazuna.

Occepa otlatlani Partido Socialista Español (PSOE) nicpampa tlahtocateixiptla Jose Luís Rodríguez Zapatero ixpan ipochcayaotl Mariano Rajoi ihicpa Partido Popular.

In Huēyitlahtohcāyōtl Caxtillān xiuhpan 2010 quemeh in tlahtocateixiptli Europanēcatl Tlacetilīztli cah cē ītēcuacān ic Jose Luís Rodríguez Zapatero īpachohuāliz.

Caxtillān quipia 46.200.737 chānehqueh ipampa 1 Tlacēnti 2007. In tlalli icampa tlācatl ihuīc 89,6 hab/km² nican, tlani tlein occequintin tlacatiyan Europan Tlāpcopa. In tlalli ocachi chaneh, in atentli ihuan itzatlan Madrid altepetl. Caxtillān cē tlācatiyān quenin piya calpōllacatl icampa mācēhualtica vaxcatēcah, asturiatēcah, catalantēcah, galicitēcah, occē noyuhqui tlanemi ixachi tlācatl occēquintin tlācatiyān.

Tlalli ocachi ochantililli inemi in ompa atentli Mediterraneo Hueyatl, Atlantico ailhuicatl īhuān atzatitlan āltepētl Madrid, tlalnepantlah quipia tepitzin tlacatl ipan altepēmaitl, quemeh La Mancha Ixtlahuatl ahnozo tepetlah, Cantabrica tepetlampa nozo Pirineo tepetlampa.

Nican altepetl ocachi ochantililloh Āltepētl Madrid īca 6 954 583 chānehqueh, Āltepētl Barcelona īca 3 327 872 chānehqueh, Āltepētl Valencia īca 1 664 663 chānehqueh, Āltepētl Sevilla īca 1 332 669 chānehqueh, Āltepētl Málaga īca 1 099 004 chānehqueh, Āltepētl Bilbao īca 949 939 chānehqueh, Āltepētl Oviedo īca 857 495 chānehqueh, Āltepētl Alicante īca 725 395 chānehqueh, Āltepētl Zaragoza īca 688 643 chānehqueh, Āltepētl Vigo īca 659 632 chānehqueh; icampa miyac chanehqueh. Hueyialtepetl nicān Caxtillān, cē tlahtohcāyōtl quenīn chantiah miacquīntīn chōntalchānehqueh, tlen 20% ihuicpa occequin caxtiltlacatiliztli.

Huēhuehcaxtiltēcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano, mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocqueh zannō Santo Oficio (Caxtillān Atlācayōtl) in ōmpa Sevilla. Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazqueh tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā lutero tlalnetoqui, ortodoxo tlalnetoqui, īhuān inglatēcatlalnetoqui.

Caxtillān ca cē tlācatiyān ixachi católicos Europanco, in caxtiltēcatl tlahtohcāyōtl ahmō inic cē neltococāyōtl. In xexeliuhca intlā teōneltococāyōtl tlācapachotiliztli īhuān īopacholiz in tētlamamaquiliztli inīn tlācatlahtocāyōtl omcauh ic, īhuān ayāc catca īpan inīn nahuatīlli quin āxcān. Ihtoquiztia in āchcāuhteōtiliztli īpan caxtiltēcatl tlahtocāyōtl yezquia zan niman catolicoteōnechicoliztli, īhuān Constitución de Cadiz ihto tlein ahocmo piya ixnamiquiliztli nicpampa occequīntīn.

Occēquin caxtiltecah oneminih canahpa (Ixachitlān īhuān Europan), nahuatīlo īpampa in tlein caxtiltēcah chantiah īpan:

Nicān Caxtillān, cē tlahtohcāyōtl quenīn chantiah miacquīntīn chōntalchānehqueh:

In ahcauhtlahtōlli īpan Caxtillān īhuān occequīntīn tlahtocāyōtl cemānāhuac. Ocachi 450,000,000 chānehqueh camacti inōn tlahtōlli in temopampa Chinatlahtōlli īhuān Inglatlahtōlli. Nīcan tlācatiyān in āchcāuhtlahtōlli Caxtillāntlahtōlli, noyuhqui Caxtillān piya occequin inic ōme tlahtōlli.

In ōmpa Caxtillān piya occequin tlahtōlli quemeh catalantlahtōlli īpan Cataluña, tlālhuāctli Baleares (ahnōzo mayorcatlahtolli) īhuān Cemāxcayōtl Valencia (ahnōzo valenciatlahtōlli), in galiciatlahtōlli ipan Galicia īhuān cequintin tlālli ihuicpan León īhuān Zamora, in vascotlahtōlli īpan in Vasco Tlācatiyān īhuān Navarra (cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Pirineo tepētlah) īhuān Aran occitantlahtolli in ōmpa Ixtlahuac Aran. Noiuhqui motlahtoa in asturiatlahtōlli ipan Asturia (ahmotlazoyotl ic achcauhtlahtolli, yeceh ixmaqui itlamaniliz īhuān inetlacuitlahuiliz) in ōmpa León, Zamora, in yuh aragontlahtōlli mictlāmpa nō Huesca in īpan Aragón īhuān in extremaduratlahtōlli īpan Extremadura cah.

Chinaco quipixtoc se caltlapahtiquetl ica ceh macehualtepahtiquetl, huan zan quemanticah yahui tlen tepachianih ihquino iztoqueh tomacehualpoyohuah axcanah cualli mopahtiah.

Caxtillān cē tequiyōtl īpan Europan ītech temocpan. In yacaticac tequiyotl in ahuicyaniliztli ic cualli yeyantli īpan itentli Mediterraneo Hueyatl. Caxtiltēcatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl īpan Tepetlah Pirineo, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Barcelona īhuān Valencia. In SEAT cē tepozmalacatl otlachihualoc īpan Caxtillān ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

In cuilotl inīc cē pixcayōtl in ōmpa Caxtillān, occequīntīn caxtiltēcah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīcpa xocomecatl (inic yei hueyicauh īpan tlalticpactli), zapalōtl, lalaxtli, cintli, ācintli, xītomatl, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, tlīltepoztli, amochitl, temētztli īhuān Iztāctepoztli.

Caxtillān cenca cualli mohuelquezqui īca pani yancuīc chihualizmatiliztli īhuān tlachihualoyān, acān in xocoyotl xiuhpan in tlachihualiztic altepecuauhtlah īpan tecuiyo tlachihualoyan, in yuh icopa Tepochcalli, tlahtlaniliztli ihuan tlamiaquiztli. Axcān quipia 41 tlachihualiztic altepecuauhtlah (12 ipan funcionamiento ihuan 29 ipan proyecto). Occe yancuic chuhualizmatiliztli Caxtillān in ehecatlachicahualiztepec tlein tlachiuh tlahuilyollohtli nōzo tlahuilli īhuān ahmo ihmatiuhtia tlalyolizyoliztli.

Nican tlalpan quipia hueyi ilhuicamachiyohuayan in ompa tlalhuactli La Palma ipan Tlahuactli Canariah itechpahuicpa Instituto de Astrofísica Canaria, quihto ican in ilhuicamachiyotilli ocachi huelitini īpan Centlalticpac.

Miaquīntīn huaznenqui Caxtillān cateh, nīcan quipiya 105 ehēcalquixohuayān cateh ipampa mochi tlālpan īhuān īāltepētlālhuān, nīcan 33 patlac tlācatiyānco quenin tlaquipanoh 205 ehecatlaltīc tepoztōtōtl, in ocachi huelitini ehecalquixohuayān Madrid-Barajas ica 70,000,000 ahuicyanih īpan xihuitl. Ehēcalquixohuayān El Prat ipan Barcelona cenca huelitini īca nahui yancuīc tepoztōtōtiloyān, Sondika īpan Bilbao īhuān occequin in ōmpa Ibiza, Málaga, Valencia īhuān Palma de Mallorca.

In tepozohtli mecatlali nochintin āltepētl īpan Caxtillān, in tlahtocayotīc tōcachihualiztli RENFE tlanehchicoa cahuitl ipampa itepozcoahuān īca 250 km oc 300 km imanin. Tepozcōātl Alta Velocidad Española AVE (Caxtiltēcatl ahcohuelihuitl) aci canahpa āltepētl Paris, Zurich ahnōzo Milano, mecatlaliuh Caxtillān īca Europan. In matlatiloyān ihuic āltepētepozcōātl ca īpan Madrid, Barcelona, Bilbao, Valencia īhuān Palma de Mallorca. Nō in āltepētepozcoatl Madrid quipiya 310 Km īc 616 000 000 tlācah īhuān āltepētepozcōatl Barcelona quipiya 115 km ic 480 000 000 tlācah.

Nīcan tlālpan quipiya 370 000 km ihuic chiyapopotic ohtli, inin matlatl tlaxitocac hueyiohtli, tlaxoxouhqui hueyiohtli, ochpantlaqui ohtli īhuān nexpanacatl tepozmalacaohtli. Caxtillān quipiya 13 200 km ihuic hueyiohtli atleh zan xitlapohua tlalohtli, āltepēohtli, ohcalli īhuān cuauhohtli.

Nohuican Caxtillān quipiya cenca cuālli apanohtli īca 53 acalquixohuayān patlac tlacatiyanco ipan Huēyātl Tlālnepantlah ihuan Ilhuicaātl Atlántico, Acalquixohuayān Algeciras huelihuitl ipampa ahcopa pohualli ihuic panoni; acalquixohuayan Vigo occe tenyotica, noyuhqui acalquixohuayān Barcelona, acalquixohuayan Cadiz īhuān acalquixohuayan Palma de Gran Canaria.

In caxtiltēcayōtl, quimahuiliztilia in ompa Caxtillān, in tenyoh tlamantli in tlahtolli ihuan in macehuallotl. Caxtillān cē tlācatiyān ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quito Tlaquitcayotl īpan Tlachihuatlacayotl icampa UNESCO; ixquichi tlamatocac toltecayōtl, yolizyoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl quemeh tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehualtlahtolloliztli.

Ipan inon tlalpan ihuicpa huehueyi tlahcuilomeh quemen Velázquez, El Greco, occequin. Inin xiuhpan 1650, zanno ihcuac tlahchilohuaya ompa Caxtillān in iteuhcayo Don Bartolomé Estebán Murullo. Occepa xihuitl Pablo Picasso ihuan Salvador Dalí.

Nican Caxtillān, itlachiuh cuacuauhmihtotiztli caxtillāntlahtoltica Tauromaquía, ce mihtotli itech tolontic atualtzacualoyan tlein imictih oquichcuacuahueh nicampa cē tlacatl tlamictiani motocayotia torero, in ompa aitualtzacualoyan ahnozo Plaza de toros, itlachiuh corridas de toros (motlalohualiztli cuacuahuemeh) ipan Las Ventas, Madrid, La Maestranza, Sevilla ahnozo encierros (tlatzacualli) ipan Plaza Monumental in ompa Pamplona.

Īpan Caxtillān, teōnantzin Nantzin Teresa de Ávila īhuān teōpixqui Juan de la Cruz ōāmatlacuiloh āmoxtli īca Caxtillahtōlli. Azozan Miguel de Cervantes ōāmatlacuiloh El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha quemeh inic cē āmoxtli īpampa Caxtillahtōlli. Azozan huehca xihuitl oquiamatlacuilo Benito Pérez Galdós ahnozo in xochicuicani Federico García Lorca ipan motocayotia Caxtiltecatl Tlacatlahtocayotl xiuhpan 1940.

Caxtillān tlācatiyān ica ixachi tlacualli in ōmpa tlatetzauhtli, neuctli, paella, pitzonacatl, cuacuauhnacatl, tōtōlnacatl; caxtilchīlli, pitzocuitlaxcotli, chiancacatl, chichihualatl, tlatezauhtli, xocoqui, in tlauhtli, caxtillaxcalli, xocomecatl īca tlapaloctli, lalaxtli mazatexocotl, ezxocotl, chiyacuilotl, limonxocotl occequīntīn.. Mazqui in mācēhuallacualli inic cē catca, īpēhualiz īhuīc āxcān caxtiltēcatl tlacualli ōquichīuh arabitepēhuacāuhpan. Neuhqui, miaquīntīn tlacualcāyōtl motēquitiltīlia āxcān son herencia de los āchcāuhtīca nextamaliztli ic cintli, in tlacuallli tlamatiliztli īpan tlecuitl, la molienda en molcaxitl īhuān metlatl. Arabitēcah ōacicoh azafrán, in ōmpa Teutontlālpan in teixhuinotl.

Nican tlalpan itlacua noyuhqui los churros, las tapas, neictlaxcalli in ompa las confiterias ihuan chocolaterias.

Caxtiltēcatl cuīcayōtl ce hueyi īhuān cenca variada Europancopa, nican tlālpan quipiya nochi instrumentos musicales tlen opano itechcopahuicpa Asia, Africān Mictlampa īhuān Europan Tlahcopampa. In mecahuēhuētl ce instrumento tocado nican Caxtillān. In ehuatlapitzalli occe instrumento tocado īpan Galicia, Asturia īhuān León, in catañuelas oquipiya ipan imihtotiliz in ōmpa Iberia tlālyacatl.

Miaquīntīn cuīcayōtl neneuhcāyōtl cah inīn tlācatiyān iuhquin rock, pop nōzo tlātlamantic. Huēyi tlacuīcaliztli cateh Mecano īhuān Mägo de Oz.

In momotlalcāyōtl īpan Caxtillān ca ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, īhuān momotlalcāyōtl  itech tepozcuaitl. Axcān, Caxtillān, cē centlalticpac huelitini īca momotlalcayotl, ihcuac tecuacan itechpahuic Olimpicayoh Mahuiltiliztli xiuhpan 1992 in ōmpa Barcelona, otlacauh huel miyac imomotlalcāyō ipampa tlācatiyān.

Caxtillān oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih īpan momotlalcayōtl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, karate, judo, taekwondo, boxeo, tenis, atletismo, gimnasia, trial, enduro, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 īhuān quiquiuhpatoltiliztli.




#Article 8: Johann Sebastian Bach (151 words)


Johann Sebastian Bach (Eisenach, 1685 - 1750), in huēyi alemantēcatl cuīcapixqui. Teutōntēcatl cuīcachīhuani, ōtlacāc īpan 21 ic ēyi mētztli, 1685 xihuitl, īpan cē teutōncoyoāltepētl ītōcā Eisenach.

Itahtzin īhuān mochīntīn ihuēhcacolhuan cuīcachīhuantin. Ihcuāc yehhuātl oquimpiyāc chiucnāhui xihme, ītah īhuān īnān omic, huān yehhuātl ōya chāntiti cē iihni ināhuac, yehhuātl Johann Sebastian iihni oquitzotzonac ēhuatlapītzalhuēhuētl  īpan cē teōcalli īpan Ohrdruf āltepētl.

Cē cuīcachīhuani ītōcā Georg Böhm ōquimachti quitlatzotzonaz ēhuatlapītzalhuēhuētl, huān Bach miac cualli momachtiani, yehhuātl ocachi cualli ōquitlatzotzonaz quēnahmo amaquin ōmpa.
Johann Sebastian Bach miac huēyi cuīcachīhuani, yehhuātl oqui tlahcuillōc preludiomeh, fugameh, huān miac occequīntīn barrocoh cuīcatin. 

Ōquimonāmicti achtopa īca Maria Barbara Bach, huān yehhuātl ōquipix chicuēyi pīpiltin. Ihcuāc Maria Barbara ōmic, Bach ōquimonāmicti īca Anna Magdalena Wilcke. Ihcuāc Bach īnāhuac Anna Magdalena, ōquitlamic cē huēyi āmoxtli ītōcā El Clave Bien Temperado huān oquichi ocachi huēyi ēhuatlapītzalhuēhuētl cuīcatin.

Johann Sebastian Bach īnemiliztli ōtlamic īpan Tlachicōnti 28, 1750 xihuitl, ihcuāc yehhuātl ōquipiaya yēmpohualmacuīlli xihmeh.




#Article 9: Coatl (280 words)


Cateh miaquin tlamantin cōcōhuah (cōhuāmê), huehueyin īhuān tepitzintin; itlahqueh (cequimeh) patlahuaqueh īhuān occequintin pitzahuaqueh. Itlahqueh techtlahyōhuia, tlā mitztetexoz mitzcocoz īhuān pampa mitzmictiz. Pampa inān yōlcatzi cualli, techpalēhuia, īhuān tlapalēhuia cānin yetoque. Tla ahmo tiquinmauhtiz amitla mitzchihuilizqueh. Ōmpa hueyāltepētl Mexìco, cōcōhuah tiquimihtoah tēteoh (tēomê), ic cualtzintzintin. Aquihqueh otechyacanqueh, oquinpiyayah in tēteô itoca Quetzalcōhuātl, īhuān īnantzin itoca Cōhuātlīcue. Tla ticnequi ocachi ticmatiz, īhuān tiquittaznequi itetlacuauhihcuiloliz, itetlaxin in tlein oquichiuhqueh in mexicah, xiya Centlacayotl īhuān Nemilizcayōtl Tlalpantlaquicalli (Museo Nacional de Antropología e Historia). 

Matiloh ahmo icxihuah. In cuitlatetepontli (cuitlatetepomomimecatl) ahmo onoc tlatlanehui tlamantiliztli, zan ye no hueyac tecpantli cuitlatetepontli, cecen omicicuileh yeceh ahmo ipan quechcuitlatetepontli īhuān in icuitlapil. Ahmo elpapalohuah.

Miyac motlapoa ican ipampa camachalli iten ahmo omizalolli, oc zan tlazalolli ic olpica itzontecompan iuhqui huel motlapoa ican in ic quintoloz huehueyin īhuān motquitica yolqueh. Ca acatepozotl itlan, tlatepozcopa ic teohquiza itlacual; camachalpan mopiya cōhuātlantli noihuan quemmanian mochi omitl camihtic. In micohuanih cōcōhuâ quipiyah ome tlantli in tlein miyac hueyeyica, yeh acaltic īhuān monechicoa ic pexontilli ic quichihua in micohuani. Inin cōhuātlantli mopatla oc cē yancuic.

Cē Chichitl (ihiyopexontilli) ahmo ihiyoquiza, in oc cē ye cencah hueyac. Ahmo tzatzahtziliztli aceh quichihua cē quiquinaquiliztli zan imman in iquin yehhuatl mozoma.

Ahmo ixquimiliuhcahuah in tlein itlachiyaya tlatoctiloni īhuān tetonalihtlacoh. Ca nelli in cequintin totomeh, cequintin cuecueyah īhuān oc tlamantin yolqueh catihcaqueh in ixpan cōhuātl ipampa quimmauhcamictia.

Zan ica ehuapatlaz, mochi quimoquixtilia in iehuayo. Cequintin quitlaliah in cōhuātetl, achi mochintin ahmo quimmocuitlahuiah in icohuatehuan in icohuatotontin. Oncah ome tlamantli in cōhuātl: pahmictiani īhuān ahmo pahmictiani. Ahmo techcocoa imiquiya intla ticcuani, matel intla calaqui in tez yez temamauhtic yez tecocoh, quicua in micohuani in eztli.

Itech mexihcah in cōhuātl ocatca ixiptla in atoyatl, in quiyahuitl, in tlatepetlaniliztli.

 




#Article 10: Chantli (119 words)


In chāntli tōnalnemilizpan in chīhualiztli in ītlācah, quipiya in temime īhuān in techo. In īnemiliz in tlācah chānco, chānco in tlācah cochi īhuān tlacua.

In huēhueh chāntli quihtoa ōmochīuh circa -10,000 īpan Mezhirich, Kiev, Ucrania.
Chāntli nica tlaltihpahtle ti hualnemia ahmo nochipa, ti quin pia nequiliztli (tlein tech polahua), inōn nequiliztli cati ōme tlamantle: pampa ti yōltozque īhuān pampa mozcaltiz to ixtlamatiliztli. Tla ti yoltozque mo nequi calli, tlacual īhuān tzotzol. Calli yen tic chīhua īca tlapextle, īca tētl īhuān ococequi miac tlamantli, ipan tech palehuia pampa anio ma tech maca cecic, quiahuitl, ehecatl īhuān ahmo tech tlahyobiz itla ococe yōlcatl, tlācatl. Ichin calli ti chanchīhua ican to siba, to pilfa. Ōmpa cānin to calli zanyenō tefa ti tlanabatia.




#Article 11: Xochitl (295 words)


Xōchitl ( Flor) ītōcā tlamantli cuauhcopa.

Tlein xoxohuīc cahqui ichin tlaltihpahtle, tiquin tōcāyōtia cuāuhmeh, xihuitl, zacatl, īhuān cequime mo miahtia īcan tlein ītōcā toctzintle. Inōn toctle panquīza ichin xōchitl. Tlein xoxohuīc quipiya xōchitl āxcān quilia magnoliofitas.
Xōchitl tic tōcāyōtia cē tlamantli mozcaltia ichin xiuhmeh, cānin mo temaca tlein ītōcā mihtiliztli.

Ca īcecniquīzaliz in xōchitl ic mocopīna in tlanelhuayōtl xinachtlanelhuayōtl. Ca nechīhualiztli ic tlanechicoliztli izhuatl yeh iuhqui mocuepa oc yeh cencah oc yeh ahmo miyac.

Zan īca in xōchitl tlatoquillōtihticah ic tziquiquiyotl (pedúnculo), in mopatlāhua ītlatzacuiticāyo iuh mochīhuaz in xōchitlālīlli (receptáculo) in cānin tlatlālihtihcac nepapan cecniquīzaliztli. Īpan tziquiquiyotl achtza motta izhuapil in ītōcā tziquizhuatl (brácteas) in īchihchīuhcāyo ca quipachoā in xōchitl. Inin tziquizhuatl zan ica onoca huel cualnēci in zan nehhuiyān xōchitl, in ye iuh motta īpan in bugambilia, in canauhxōchitl īhuān in cuetlaxōchitl.

Cequi xōchitl monetechtlāliā iuhqui tlaololōlli īhuān quipiya in īxconēxiliztli zan cē xōchitl. Īnexcuītil on, in coctelxōchitl, in cocoxōchitl īhuān in crisantema.

Īpan xōchitlālilli cah in xōchicecniquīzaliztli mani yahualiuhqui ihticpa netōcāyōtīlo malacachohqui īhuān ca nāhui: in xōchicomatl, in xōchicopilli, in xōchitepōlli īhuān in xōchitepīlli.

Quichīuhticah in xōchicomatl ic xoxoctic tlacotōnyōtl netōcāyōtīlo xōchicontlacotōnyōtl. Quēmmanyān -ma tēl- in tlapālloh xōchicomatl. Hueliz monosépalo ahnōzo polisépalo.

Quichīuhticah in xōchicopilli ic nepapan tlapāltlacotōnyōtl netōcāyōtīlo xōchizhuatl. hueliz cēxōchizhuatl ahnōzo miyacxōchizhuatl.

In xōchicomatl īhuān in xōchicopilli ca xōchiquimiliuhcāyōtl auh ītlamaniliz ic quipachōz in xōchitepōlli īhuān in xōchitepīlli, in tēyacatih cecniquīzaliztli ītech xōchitl.

Ca xōchitepōlli in oquichxōchitl ītlacopīnalizcecniquīzaliz, tlachīuhticah ic xōchitepilōlli (ca iuhqui tepōlli). Cēcen xōchitepilōlli quipiya cē ītetepontepilōl (filamento) īhuān cē īcuā in antera ītōcā, īpan antera quipiya ōme xiquipiltōntli in cānin mochīhua in xōchitextli (polen). In ōme xiquipiltōntli tlatoquillōtihtihcac ic cē āmatlacotōnyōpil netēnēhualo conectivo.

Ca xōchitepīlli in zihuāxōchitl ītlacopīnalizcecniquīzaliz, tlachīuhticah ic achtapayōlchīuhqui, in tziquicomōltemimilli īhuān in xōchitexcēlilli. Īhtic achtapayōlchīuhqui mantoc in achtapayōlli (óvulos), inin zā tēpan yez in achtli.




#Article 12: Noruega (194 words)


Noruega (āmoxnoruegiatlahtōlli: , yancuīc noruegiatlahtōlli: ) īāchcāuhtōca Huēyitlahtohcāyōtl Noruega (āmoxnoruegiatlahtōlli: Kongeriket Norge, yancuīc noruegiatlahtōlli: Kongeriket Noreg, samitlahtōlli: Norga gonagasriika). Tlācatiyān in mictlāmpa Europan ca,  ītēpacholiz in tlahtōlōyān tlācatēpachōliztli centēpacholiztli.  In tlāllōtl motēcpāna īpan mahtlāctli oncē hueyāltepētl ahnōzo flyker, Oslo in tēcuacān ca. Īpan 2020 in 18 huēyaltepētl ōmotlahzalhuihqueh īpan 11.

Īntlōc Suecia, Fintlālpan īhuān cē īcotōnca in Rusia, quichīhua in Tlālyacatl Escandinavia. In tlālhuāctli Svalbard īhuān Jan Mayen nō quichīhuah in Noruega tlācatiyāntlālli. In tlahtohcatiliztli īpan Svalbard tlatēctli īpan in Svalvard Nenōtzalli, ōtlamachiyōtih īpan 1920, ītēcuacān Longyearbyen ca. In tlālhuāctli Bouvet, īpan in huitztlāmpa Atlántico, īhuān in tlālhuāctli Pedro I, īpan in huitztlampa Pacífico, mopōhuah āltepētlīanca inic ahmo quichīhuah in Huēyitlahtohcāyōtl iuhquin. Noruega cē tlācatiyān neltlahtlani Antártica tlālli: In Ītlāl in Cīhuātlahtōāni Maud.

In āquin achtopa ōquihcuilo Noruegia īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin. Īpan in huehcāuh mictlāmpatlahtōlli in tōcāitl ōcatca Nord veg ahnozo Norð vegri, in tlein quihtōznequi mictlāmpa ohtli. Īpan noruegiaāmōxtlahtōlli moquihcuiloa Norge īhuān mihtoa norue. Īpan tlahco latintlahtōlli mihcuiloāyah Nhorvegia.

Noruega se divide en 11 provincias administrativas (llamadas fylker) y 356 municipios (llamados kommuner). Esta es la lista de las provincias: 
Noruega xelihui īpan 11 huēyāltepētl īhuān 356 āltepēcalpōlli (motēnehuah kommuner).







#Article 14: Nezahualcoyotl (tlahtoani) (1486 words)


Nezahualcoyōtzin (noihuan tlahcuilolli in iuh Netzahualcoyōtl) (t. inic 1402  - m. inic 1472 ) catca in itlahtohcauh in altepetl-tenapaloliztli Tetzcohco ipan in Mexihco huehueh. Quiyehyecoh in huelitiliztli ihuan mixcahuih mahuiztica in iuh tlahtollaliani, contocani ihuan calmanani. Otlacat inic 28 inic nauhtetl metztli (inpan occequintin, inic 4 inic ontetl metztli) inic 1402 ipan Tetzcohco, axcan ce topilehcan in Tenapaloliztli Mexihco. Yehhuatl yeya in inpiltzin in ic chicoacentetl  inteuc in chichimecah Ixtlilxochitzin, iteuc in altepetl Texcohco, ihuan in tlahtohcacihuapilli Matlalcihuatzin, itecihuaconeuh in tlahtoani mexihcatl Huitzilihhuitl, inic ontetl teuctli Mexihco. Itoca ocatca Acolmiztli zatepan mopatla itoca ic Nezahualcoyotl.

Itzin in macuilpohualxihuitl XV in (ic) quicempanhuia inic hueyi iyolloh in huelitiliztli ipan in ixomol in Mexihco yehhuatl yeya Azcapotzalco, intecuacan in tepanecah. In  iteucyo tepanecatl itzintlan Tezohzomoc quimocuiliaya tlilli tlacacatzilpiani, ihuan zatepan ce tlatlecotlalilli nenquizaliztli teyaochiuhqui, ica ce tetlapiquiliztli tecpanchanyotl queuhtahciz itech Texcohco ihuan ahzo, inic quimacaz miquiliztli in Ixtlilxochitl, itahtzin in Nezahualcoyotl. Niman yehhuatli quimocuilih in inenehuianhuiliz inic mocepanicneliz ipan ce nenohnotlaliztli intloc in mexicah, ca, oc no inic omotzoncuiz itech imiquiliz in itahtzin, quihuelonihtahcic in huelitiliztli tepanecatl.

Ceppa ca quiyuhticauh in tlahtocatzatzaicpalli, Nezahualcoyotl tepan ihcaca ompa Texcohco. Noihuan, quicnopilhuih mahuizotl inic ixtlamatini ihuan macoc tenyoh iuhqui tlahtollaliani. Iizcaliloca neyoliximachilizotl motta amo zan ipan icalmanaliz in altepetl, zan yeh noihuan ipan itlachiuh tlahtollalilizotl ihuan tlacemmatilizotl. Nezahualcóyotl quiquetztahcic ce xochitlah pahixihmatilizotl tlacencauhtli ica iatezcauh in atl ihuan aohtli ipan Tetzcotzinco, in canin yeya ixtlamatiloni in innenechicoliz in tlahtollalianimeh ihuan momachtihqueh. 

Cequintin tlahtolihcuiloanimeh oquitenextilih ca mahcihui in acolhuah quineltocayah in tlateotoquiliztli, yehhuatzin quipouhtitlan in imachiliz in icel izan teotl, in yehhuatl quitocayotia Tloqueh Nahuaqueh. Ixachi in itlahtollaliz itech cah axcan tlamahnahuatilli ipan  itehtenan in iTlacehcentlaliloyan Tenapalohcayotl in Tlacanemiliztli ipan in Altepetl Mexihco:

Niman iconeyo ihuan inoc itelpochyo, Nezahualcóyotl quimonemactih ce teizcaltiliztli huel tlacencuilli pohuini itech ihuehuehmecayo. Momachtih achto ipan in tecpanchantli ica teizcaltianimeh tlatenehualli itechpa itahtzin, ihuan oc  cencah tlahuehcahualiztica ipan in calmecac, itlamachtiloyan in nemachtiliztli tlapanahuih in canin yayah in itelpochhuan in tlamantiliztli huehcatecauhqui ihuan tepanihcac. Ic moyehyecoh ipan in tlahcuiloliztli;  ipan itlamahuiztiliz ihuan itlamanitiliz techiuhcayotl in itechiuhcahuantzihtzin chichimecah-toltecah; ipan in tlahtollotl, in temachtilli ihuan in nemachtilli netlanemactilli intechpa in mexicah ihuan acolhuah huitzqueh itech mictlampa ihuan ipan in itlamatiliz in yaoyotl ihuan in tenapaloliztli, ca quimachtizquia inic quinapaloz in mahcehualli.

Mahcihui Nezahualcoyotl yeya in itlahtlacahcahhuilil piltilizotl in itlahtocayo in Texcohco, ahmo yolia in iuh ce tlahtohcapiltzintli itzalan in necencahualiztli ihuan neceltiliztli, yehica ipan inon xihxihuitl itahtzin quimoyaotiaya in inteihcaliliz in itepanecahuan in Azcapotzalco, in tetlahuelcuitiani itlahtohcauh, Tezohzomoc, ye oquipolohca Tenayohcan ihuan Colhuahcan, ihuan quimoihcoltiaya quitilanaz itepacholiz itlocpa in ihueitlal cetlan in hueyi atezcatl. In icealiz in Tezohzomoc yeya quimezmictiz in tlahtoani Ixtlilxóchitl ihuan in moch icencal inic quiantahciz  in tlahtohcatzatzaicpal in Texcohco.  Quin ihcuac, in tlahtocayotl texcohcah momatia caxahuac, ahmo quimmocuiliaya icneuhtin netlatenehuililtin, ahmo no quimocuiliaya in yehuatini yaotlatquitl ahno in teyaochiuhcayotl tetech monequini inic quihuapahuaz ce yaoyotl ihuan quimayahuiliz in tepehualtiliztli.

Inic 1418, in tepanecah quiyahualhuih in ialtepeuh in Texcohco inoc 30 tonalli. Itzintlan in temahmauhtiliz in miquiztli tlazalli itechpa Tezohzmoc, in tlahtoani Ixtlilxóchitl inic 54 xihuitl, ahhuic yani ihuan tlayanalli, itech monec quicahuaz itecpanchan. In oquic in iteyaochiuhcayo in Tezhozomoc quixtohtocaya ipan iyahualoloyan  in altepetl inic quimixnepanoz in tlahtoani ihuan tlahtocapilli texcohcah, inihqueh momanihqueh ipan in ioztouh in Cualyacac ihuan Tzinacanoztoc, intzalan cemeh izquitohton netlacaneconimeh. Ahmo inic minaxtahci ompa cencah cahuitl, Ixtlilxóchitl quinahuatih in ipiltzin ca calaquini ipan in cuauhtlah, in oquic yehhuatzin ihuan cemeh izquitohton oquichtin quitzicohtitlaniah in ahtle mahcehualtiliztli in inehuicomaliz in iteahcicahuan. Tel, inihqueh quiachtopaittaqueh in iteihcaliliz ihuan ipan ahcic ipan in cuauhtlah. In tlahtohcapilli Nezahualcoyotl, tlainayalli itzalan in icuauhma in ce cuahuitl,  tlaneltiliani catca in iuh itahtzin temaiztlacoh ixquichca huetziz tlahuelonilli ipampa in xichtli tepanecatl.

Niman ic quittaz in iteezmictiliz in itahtzin, Nezahualcoyotl, ica quin ye 16 xihuitl, tzomocquiztehuac ihuan tetlacalhuih. Achtopa quinahuatih in itenematiliztocacahuan ca mocahuani in tlateliczaliztli ihuan ca, oquic, mopachoanih itech in tlaehelehuiliz in Tezohzómoc, in oquic yehhuatzin quitemoaya in intepalehuiliz in ocequintin mahcehualtin ihuan quiteonamiqui in inenemitiliz inic quimmaquixtih. Ceppa ca Tezozómoc can ahcic in altepetl, quinahuatih in itetlamaltiliz in Nezahualcoyotl ihuan quitemanilih ce ilhuilli ipal aquin maconi yolqui nozo micqui; quimatia ca in nelli tlahtohcapilli cahuililotani quiixiptlatia ce temahmauhtiliztli yehihca quimaquixtihtitlanizquia itlahtocayo.

Quinihcuac ihuan inoc in tetoquilih ome xihuitl, Nezahualcóyotl itech monec itech quehuaz in itetlayehualtiliz ihuan in itenahuallalililiz in itetohtocacahuan. Ichtaca, nehnen ixachi callah ica in cealiztli inic quimahcehuaz tetloc moquetzanimeh ihuan inic motlamachiztihtimani itechpa in inetalhuiliz in tlahtoani tetlaquixtiliani.

Ce cahuitl minaxtimocauh ipan Tlaxcallan, in canin panotahcic tlalcahualli tlanahualpahuilli iuhqui cuenchihuani. Inic oncan molinih ompa Chalco ihuan itech pachiuh iuhqui yaochiuhqui in iteyaochiuhcayo in chalcah, zan nextiloc ihuan calaquiloc iihtec ce totocalli. Toteotzintecuhtli, in tlahtocat ipan inon altepetl, quitzontequilih in miquiztli inic quimicniuhtiz ica in tepam motlalihqui Tezohzomoc. Tel, Quetzalmacatzin, iicneuh in tepan ihcac chalcatl, quicnoittac in Nezahualcóyotl ihuan quipalehuih inic chitontiquizaz, inic quipatla itlaquen ihuan inic mocallotia itlahtlacahualoyan ipan in totocalli. Nezahualcóyotl hualquixtahcic itech Chalco ihuan mohualcuepaz ompa Tlaxcallan in ahtle huel matiloz; In oquic, iteicnelihcauh mictiloc ipan itlahtlacahualoyan, tlateilhuilli ipampa tetlehcoaquiliztli.

Yelohua ixquichca inic 1420 in ihcuac tzopi inin cahuitl ahhuic yani, niman ic ca in iahuihuan in Nezahualcoyotl, itecihuaconehuan in inantzin ihuan incihuahuan in intepan ihcacahuan in Tenochtitlan ihuan Tlatelolco, quitlahtlauhtih in tlahtoani tepanecatl in tetlapohpolhuiliztli ipal itelpoch machtli. Tezohzomoc quihuelcac ca Nezahualcóyotl nemini ipan Tenochtitlan, altepetl in oncan in tlahtocapilli in ahtle tlahtohcatzatzaicpalli tenacazittaliztica hualceliloc.

Inoc in tetoquilih chicuei xihuitl, ipampa in temalhuiliz in icencal nanyotl, Netzahualcoyotl huel quicemantahcic  iizcaltiloca ihuan ineyehyecoliz yaochiuhcayotl, in tlein quimacahuilih  ihciuhca mocuepaz teyaochihuani; ic   quipix inehuehhuelililiz itech tlanahnamictiliztli ihuan itech in tlamatiliztli. Ipan inon xihxihuitl, Tezohzomoc quimonemactilih ce tecpanchantli ipan Texcohco ihuan quimacahuilih ohtocaz itzalan in ome altepetl. Tel, Nezahualcoyotl ahmo oquilcauhca nozo estética.  in tlachihualiztli ca oconeuh itetohtocaliz. Yollohtetl inic quiyuhticahuaz itlahtocatzatzaicpal, quimolhuiaya in tlaihmatiliztli inic quineltiliz icealiz. Quin ihcuac, in huehueh Tezohzomoc, caxahuac ihuan netlanalhuiliztica cohcoxqui, chicotlamati itech itlanequiliztzin in Nezahualcoyotl ihuan, achi itlatzacualiz in miquiliztli, quintequiuhtih in etetl ipilhuantzihtzin Maxtla, Teyatzin ihuan Tlatohca Tlitzpaltzin quezmictiz in tlahtohcapilli tlatlaquixtililli.

Nezahualcoyotl, inic quimati in intlaihmatiliz in iyaohuan, momanih ipan Tenochtitlan itzintlan in iteicneliliz in itlahtzin, in tlahtoani Chimalpohpoca. Ce xihuitl zatepan mochiuh in imiquiliz in Tezohzomoc, ihuan Maxtla monemitih iyeyan in iuh itlahtohcauh in Azcapotzalco. Mahcihui quimatía in cealiztli inic quezmictiz, Nezahualcóyotl yah in imiccatlatlahtlauhtiliz in teyacanqui tepanecatl. In icahuililotahcauh in Tezohzomoc ahmo itech yeya tlatlamachhuiani inic quimacaz in itlahtohcatzatzaicpal in Texcohco in Nezahualcoyotl, ihuan quicentlalih quichihuaz tlaahxitl in Chimalpohpoca in iuh tlacuepcayotiliztli ihuic yehhuatl ipampa oquipalehuiz in iyaouh; ipan nenehuixqui cahuitl, quititlan ce incenquizaliz in tlaquehualtin inic quitemoz ihuan inic quimictiz in ahcan ixmahuini tlahtohcapilli.

Nezahualcoyotzin, inic quimocuepiliz in temahmauhtiliztli, ahcito ompa Azcapotzalco inic ipan tlahtoz in itemaquixtiliz in Chimalpohpoca.  Maxtlatzin quimopiquih icnohuah yez, zan quezmictihtitlan tetlehcoaquiliztica. Nezahualcoyotl quiztahcic cehcemeltic ihuan chitontiquiz Texcohcopa. In ihcuac on Maxtla quichihchiuh ce yancuic tzonhuaztli inic quimictiz. Quiyollapan in Yancuiltzin, iconeuh yuhquizani in itahtzin in Nezahualcoyotl, ca quicoanotzayani in itlahco teconeuh ihuan ceppa ca itech yeni icalco icel quimictiayani. Tel, Nezahualcoyotl tlauhyotilo in tepatzmictih netlalhuiliztli itechpa ce icneuhtli ihuan, inic momaquixtiz in miquiliztli, quitenahuatih ca ce milchihuani  quipatillotia inic yaz in itecoanotzaliz in Yancuiltzin. Oncan, in tlaixpanilli Nezahualcoyotl quechcotonalo ihuan icua maco in iuh tetlaxtlahuiliztli in Maxtla, in aquin momatia ca zatlatzonco otlayecohca ica in ahpehualoni tlahtocapilli. Tel, ahmo mohuehcauh itech momatiz ca Nezahualcoyotl oc itech yeya yolqui. Yollohpozonqui, Maxtla quimacac nahuatilli in iteyacatihcahuan teachcauhtin ca yanih ompa Texcohco inic quitemoa in Nezahualcoyotl ihuan quipoloayani in ahtle teicnomatiliztli.

Yancuican, in tlahtohcapilli texcohcatl itech monec moyeltiz ce tecuani tetohtoquiliztli. Ipan miec nenehuianhuiliztli quiztahcic cehcemiltic itech in tenahuallalililiztli tlaachcauhtilli itechpa Maxtla. Yehhuatl, in ahmo quicnopilhuihtahciz in ialaztic moteixnamictiani, quichiuh inetzoncuiliz itech Chimalpohpoca ihuan icnopillahuelilocayotica quezmictih, in tlein quimacazquia ce pihpitzahuac nemalacacholiztli ipal Nezahualcoyotl, yehica in mexihcah, cualanqueh, quicentlalihqueh quitequiz inenohnotzaliz ica  Azcapotzalco ihuan quiteneuhqueh in Izcóatl in iuh in yancuic tlahtoani. Inon quichiuh ca in altepetl Tenochtitlan yeyani tlayahualhuilli itechpa Maxtla.

In oquic, ica hueyi tlaihmatiliztli tlacanexqui, Netzahualcoyotl quicoconahuihtahcic iteicneliliz in occe ahaltepetl tlayolihtlacohtli ica in tepacholiztli tepanecatl ihuan quichihchiuh ce tlachihualiztli nepanotl, in ietiliz teyacatih huetzi inpan in tlaxcaltecah ihuan  huexotzincah. In imacahxoni teyaochiuhcayotl tetloc moquetzani quixahcicaittac tetlaniliztli ipan Otompan ihuan Acolman achtopa inic quitzitzquiz Texcohco inic 1429.

Niman ic Netzahualcoyotl itech huetz inetlacuitlahuiliz inic tlaquixtiz Mexihco ihuan Tlatelolco.  Ipan ce yaotlahueliloc neyaochihualiztli, tlaxitinih Azcapotzalco zatepan ce tlayahualhuilizti centetl cien caxtoltetl onnauhtetl ilhuitl. Maxtla mic imac in Nezahualcoyotl, in aquin, mocencahuani inic quichaliz ce cahuitl ica pehpetlaquiliztli ipan in Teotlalli Mexihco, quiyecohtahcic ce nenahuatiliztli netlanechicoltilizotl intloc Itzcoatl, inic tenochtitlan , ihuan Totoquiyauhtzin, teuctli inic Tlacopan, nenahuatiliztli tlaixihmachtli in iuh In Eppa Nenohnotzaliztli.

In ihcuac inic 1472 mic Nezahualcoyotl, tlehcoc tlahtohcatzatzaicpalco ipiltzin Nezahualpilli, in aquin tepan ihcaca altepec ixquichca in xihuitl inic 1516, inic quicentoca in tlacaneciliztli tlacoyohuani tlapehualtilli itechpa itechiuhcauh 

In itepan-ihcaliz in Nezahualcóyotl ahmo zan iyoh quixiptlatic ce neixcuiltil inic tepan-ihcaliztli ihuan teitquiliztli, in tlahtoani noihuan quipehualtih tlapanahuih nehnelhuiliztli inic calquetzaliztli ihuan calmanaliztli ipan Texcohco ihuan Tenochtitlan. Quimocuilih cecniquizqui neixpetzoliztli ipan in tlahtlachiuhtli inic tetlayecoltiliztli ihuan neyecquetzaliztli, ipampa in tlein quiquetz ahatzacualoyan, ahaohtli, tehtecpanchantli, tehteopancalli, tehtepetlacalli, ohochpantli ihuan xohxochitlah. Ipampa in itlachializ tlanahnamictilizotl, quitemoh quinahnamictih in nenahuatiliztli inic in tlatecpanaliztli altepeyotl ica in tlapanahuilizti yuhquizani itech in nemoayan. 




#Article 15: India (108 words)


In Tlācatlahtohcāyōtl India, cemani India (Devanāgarī: भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya), īāchcāuhtōcā Tlācatlahtohcāyōtl India, ītōcā cē tlācatiyān. Yancuīc Deli ītēcuacān.

In āquin achtopa ōmoquihcuilo India īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan‎ īhuān Fray Bernardino de Sahagún īpan Psalmodia Christiana īpan 1583; yehhuān ōquihcuilo in tōcāitl iuhqui India. In tōcāitl India piya in zan neneuhqui pēhualiztli ic in caxtillāntlahtōlli.

In tōcāitl India īpampa in greciatlācah ōtōcāitia Indo - ītechpa in sanscritotlahtōlli síndhu quihtōznequi ātōyātl -  in Ātōyātl Indo īhuān nō mochi in tlani cemantoc tlālli. In indiatlācah tōcāitih ītlācatiyān iuh Bhārata īpampa Manu Bharata (in aachto tlācatl) ahnozo in huēyitlahtōani Bhārata.




#Article 16: Miztli (133 words)


Miztli (Puma concolor nozo Felis concolor) cē chīchihuālyōlcatl tlanācacuāni dēn zēnyelīztli felidae tlēin nēmi Ixāchitlānpan. Inin huey mīzyotl nēmi īpan cēnca huēl tlātlamāntin tlāpan, ahmo occē quēmeh chīchihuālyōlcameh chanēqueh tlālnemīni īpan huēytlālpan Ixachītlan, tlēin neminīmeh īpan āchi tlāpan. Ichān cā ihuīcpa in Yūcon canadāpan, ixquīchca zān īhuitztlāmpa, patagoniāpan, argentināpan ihuan Chilīpan. In mīztli yētzticātic ihuan tlāipānocayotīni, īc chāntia īpan nōchi tlātlamāntin zacātlan Ixachitlānco. Inic ōme cēnca huēy Ixachitlānco, nīman in ocelōpan, āuh īnic nāhui cēnca huēy tlāltīcpac, īnhuan īca leopardo ihuān nīman tigrēpan, īn mōlotl ihuān ocēlotl. Iīxquichi cēnca huēy āhmo leopardo de las nieves, mānel cēnca tenōnotzālli īca chiquīmeh mīzyotl.

In mīxtli cē tlamīni ihuān tlāmiquīni, huāltepōtztōca cē ātzacuāltin īca nōchi yucāyotl. Zān iuāni itlacuāl in mazāyotl quēmeh māzatl, tēl nō āmi camēyotl quēmeh guanācotl, nō āmi quimīchyotl quēmeh quimīchin nōzo tōchin.




#Article 17: Buenos Aires (148 words)


Buenos Aires (nāhuatlahtōlli: Cualli Ehēcatl) nōzo īāchcāuhtōcā Āltepētl Buenos Aires, cē altepetl in ōmpa Argentina īhuān ītēcuacān Tlacatlahtocayotl Argentina. Hueyi Buenos Aires inic ōme āltepēnāyōtl īca 887 600 chānehqueh icōpa tlahtocayōtl.

Inīn tlālli ōmotēneuh ītlāltōcātzin īpal nāhuatlahtōlcopa: «Buenos Aires». In huehcāuh tōcāitl quichīhuah in tlahtōlli cualli īhuān ehēcatl, in īpal in tlālpan ōncatcah Nuentra Señora Santa Maria del Buen Ayre, caxtillāntlahtōltica.

In 24 de agosto xiuhpan 1534, caxtiltecatl Diego García de Moguer onemic ce expedición ipampa Río de La Plata.

In Āltepētl Chihuahhua tlatēctli īpan in Chihuahhua Tlahuelmayān, tepēyahualōlli īca tepētl īhuān tepētlah ītech in Maxālcān. Tlatēctli in 40km tlāpcopa in Cerro Grande. Ītechpa in ātl, tlatēctli īpan in Ātōyāc, in tlein mēya īpan in mictlāmpa, in huitztlāmpa īhuān in tlāpcopa; ahci in Rejón Ātēzcatl. Occē ātōyātl in tlein mēya īpan in āltepētl in Ātōyātl Sacramento īhuān in Ātōyātl Rejón ca.

Āltepētl Chihuahhua ca icniuhcayotl ica ininqueh altepemeh.




#Article 18: Argentina (418 words)


Argentina Tlācatlahtohcāyōtl,  ahnozo Argentina ( República Argentina nozo Argentina), ītōca tlācatiyān ahco Ixachitlān Huiztlāmpa, auh cah Buenos Aires īāltepēnānyo auh ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Bolivia, canahpa icalaquitlāmpa nō Chile, canahpa iquizāyampa Uruguay, Brasil īhuān Paraguay, in iuhquin canahpa tlāpcopa Ilhuicaātl Atlántico, īhuān canahpa huiztlāmpa Antartico Huēyātl.

Argentina cah inic nāhui tlālli Ixachitlānco īhuān inic chicuēyi tlālli Tlālticpac. Argentina cah in tlācatiyān inic ēyi caxtillahtōhqueh Ixachitlānco īhuān inic nāhui Tlālticpac.

Inīn tlācatiyān tlapiya Latintlahtōlli Argentum, ītechpa in Río de la Plata quihtōznequi Iztāc Teōcuitlatl Ātoyatl, īpampa cē tlaquetzalli ītechpa in Iztāc Teōcuitlatl Tepētlah, in tlein Argentina quihtōznequi Iztāc Teōcuitlatl Tlālli.

Mihtoa in auchtlācah tlamini īpan inōn tlāltin mictlāmpa achto huitztlāmpa motōcāyōtia Patagontlān.

In Argentina ōyeya tepitzin ihuani īpampa caxtiltēcah in īpan Mācuīlpōhualxihuitl 16. Inōn tlācatiyān moxexelohua īhuīcpa Caxtillān ic ximayahui in inglatēcatl ītlapehual īpan 1806  oc 1807 . In huēyi Ixtlahuatl īhuān ānalco ātōyātl nenequi ic europantlācah īpampa axentinēcatl āmoxnahuatiliztli in xiuhpan 1853 . 

Īca tepozcōātl īhuān yancuīc tōltēcayoh chīhuayōltica, nicān Argentina motitlani occequīntīn tlācatiyān nacatl, ichcatl, ehuatl īhuān achtli. Canahpa Mācuīlpōhualxihuitl 20, Argentina quemeh cē tlatquihuac tlācatiyān catca, auh Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Ōme ōtlaixpolouh ītequiyo īhuān ītlācapachouh.

In īhuīcpa 1930  in arxentinēcah tepachohualiztli mācēhualtin īhuān yāōtlayehcoanimeh cateh. Tepanyāōquizcani Juan Perón, tlahtohcātēīxiptla catca in xiuhpan 1946  canahpa 1955 , yehhuātl quipēhua īargentinatetenahuatoh, in āquin inic cē Tlahtocātēīxiptla quimauhtili oc īmiquiz.

Inīn xiuhpan 1982 , Argentina ōquipix cē īyāōyō īca Tlacetilīlli Huēyitlahtohcāyōtl in īpan ōquipolo Malvinah Tlatlhuactli, auh Carlos Saúl Menem ītlahtocātēīxiptla ōtētlapolouh canah Elizabeth II xiuhpan 1998  zātēpan in Pilli īhuīcpa Gallitlān ōtētlapolouh canah in Argentina inīn xihuitl 1999 .

Argentina omopēuh xihuetzi oc 2004 , ihcuāc ōmoquetz ītlācatepachohualiz īpampa xiyectlali ītequiyo īhuān īcualtepachohualiz.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Bolivia, canahpa icalaquitlāmpa nō Chile, canahpa iquizāyampa Uruguay, Brasil ihuan Paraguay, in yuhquin canahpa tlāpcopa Atlantico Huēyātl, īhuān canahpa huiztlāmpa Antartico Huēyātl.

Īhuēyitlālpan īxtli cah 2.780.400 Km2. Īānāhua tlatlamachiyōtiāni 11,122 km. 

Cateh miaquīntīn tlatlālhuāctli: Malvinah Tlatlālhuāctli (Hueyi Malvina ihuan Soledad), īhuān in Atlānticoc hueyatl. In quipiya in Tierra de Fuego (Tletlalpan) Tlālhuāctli īhuān Tlahtohcāyōtl Tlalhuactli.

Argentina cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan Brasil, Uruguai īhuān Paraguai icampa inahuatil MERCOSUR. Arxentinecatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Patagontlan, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Buenos Aires.

Occequīntīn arxentinecah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan tlacintli, tlauhtli, cintli, ācintli, xocomecatl, mazatexocotl, acecexocotl, acoloxocotl, xoxocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuepixcayōtl, tentzonpixcayōtl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli iztac teōcuitlatl, chīltic tepoztli, tlīltepoztli, āmochitl, temētztli.

Cah huēyi tlacuīcaliztli Soda Stereo.

Cualli xōtlachpatoliztli tlācah cateh īca Asociación del Fútbol Argentino.




#Article 19: Canada (344 words)


Canada (,  Canada) ce tlacatiyan ipan Ixachitlan Mictlampa ca. Ottawa itecuacan ompa Canada. Cuaxochtia canahpa mictlampan ica Cececpan mictlampa, canahpa icalaquiyan no Pacífico ailhuicatl ihuan Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan (Alaska), ihuan canahpa iquizayampa Atlántico ailhuicatl, ihuan canahpa huiztlampa Tlacetililli Tlahtohcayotl.

In tlaltocaitl Canada itech haudenosauneetlahtōlli Kanata quihtoznequi altepetl, callah no altepemaitl in atchtopa Stadaconé in axcan Quebec. In franciatlacah Jacques Cartier otocaitih occe tlalli iuh Canada.

Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Cececpan mictlampa, canahpa icalaquitlampa no ailhuicatl Pacífico ihuan Alaska in ompa Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan, ihuan canahpa iquizayampa ailhuicatl Atlántico, ihuan canahpa huiztlampa Tlacetililli Tlahtohcayotl.

iztacuauhtli, tzopilotl, centzontli, canauhtli, ehecatotolli, zolin, huehxolotl, cuauhchochopitli, huitzilin ahnozo yolcameh quemeh in temazatl, mazatl, tlacaxolotl, tlacamayeh, mapachtli, coyochichi, miztli, techalotl, cozamatl, ayotochtli, amiztli, huezacotl, tochtli, ahuitzotl, ocomiztli, cuechcoatl, cueyatl, tamazolin, coatl, azcatl, papalotl, pipiyolli, zayolin, colotl, xicohtli, chapolin, occequintin.

Nican tlacatiyan cah occequin yolcameh ihuicpa Europan quemeh in cahuayoh, cuacuahueh, pitzotl, ichcatl occequintin.

Nicān cecectlālpan ōchanti miequīntīn mācēhualtin tlein yehhuāntin ōnenemih ic mochitlālli. Mātēl 26,500 xiuhpan mācēhualli ixachitēcatl ōchāntih īpan inōnqueh cecectlālpan īhuīcpa Alaska īhuān Yukon canahpa Ontario īhuān Groentlālpan, quilmach huēhuehcanadatlācah ōquipēuh Cuāuhtlah īhuān tepētl.

Viquingotēcah inic cē europanēcah ōpanoc īquiziyampa huēyātēnco īhuīcpa Canada xiuhpan 1000, īpan cē tepētzin tlayehcoliztli tlein Leif Eriksson, conētl īhuīc Erik in Chichiltic, ōtlahuica in īhuīcpa Groentlālpan canahpa āyamictlampa huēyātēnco īhuīcpa tlahuactli Terranova, quenin quintēpan niman ōquiāltepētlālli cē āltepēmaitl motōcāyotia Leifbundir. Īpan 1963 xihuitl nicampa ōnamic cē viquingotēcatl huecāuhtlamantli ixmatilli īca inīn tzacualli īpan āltepētl L´Anse-aux-Meadows.

Inic cē franciatlācatl tepēhuani Jacques Cartier xiuhpan 1534, tlācatl aquin otlālpantlazali Canada īhuān quipiya in tlālli quenin āxcān āltepētl Québec. Achtotipan, inīn tlālpan ōchanti īcampa canadatēcamācēhualtin. Nicān zatēpan cē cāhuitl Inglatlālpan ōquipololo canadatlālli, quenin ōtlachīuh canadatlācatl mancomunidad tlacetilīlli ēyi inglacalpolaltepēc, tlein ōquitlachīuh īhuīcpa Yancuīc Francia. Īhuān occē tlālli ōquipololo īpampa inlglatēcah xiuhpan 1760.

Āxcān Canada cē nahuatīlilli tlahtocāyōtl īca mahtlāctli huēyāltepētl īhuān ēyi tlālli, Canada ōquipiya ītlaixpanyo īhuīcpa Inglatlālpan īcampa tlamatcayeliztli cē cāuhpan īhuīc 1867 canah 1982.

Canada ce tlacatiyan ompa Ixachitlancopa itech mictlampa tlacetilli icampa 48 cemantoc tlallahtocayotl, noiyuhqui ome tlahtohcayotl quemeh Alaska ihuan Groentlalpan in ompa Ailhuicatl Pacífico ihuan tecuacan motocayotia Ottawa in ipan Calpolli Columbia.




#Article 20: Peru (836 words)


In Peru (caxtillāntlahtōlli: Perú ; quechhuatlahtōlli: Piruw ; aimaratlahtōlli Piruw ) ahnozo Pelōn, īāchcauhtōcā Tlācatlahtohcāyōtl in Peru ( ), huehcapan tlācatiyān tlatēctli in cihuātlāmpa Ixachitlān Huitztlāmpa. Mātēnoa īca inPacifico Ilhuicaātl in cihuātlāmpa īhuān cuāxōchnāmiqui in mictlāmpa īca Ecuador īhuān Colombia, in tlāpcopa īca Brasil īhuān in huitztlāntlāpcopa īca Bolivia īhuān Chile. Ītlāl quichihuah in tlahuelmayān, huehcapanixtlāhuatl īhuān in Andes huehcapan tepētlacpayōtl tlatēctli motiticanah cihuātlāmpa in huēyātēnco tlālcāhualpan īhuān tlāpcopa in Amazonia. Ca cē huēyinepapan tlācatiyān īhuān quipiya huēyi necuiltōnōlli ōztōcāyōtl in cemānāhuac.

In Huehcāuh Peru ōmochīhqueh miec āltepētīliztli īxquichca in Caral-Supe īpan 3200 y. C. In Incatlahtohcāyōtl ōtlatzacuih nicān tlācah īntlahtohcāyo cihuatlāmpa un Huitztlānixachitlān in mācuilpōhualxiuhcopahuīc XV. In tlatocani mācuilpōhualxihuitl, ōmochīuh in ītlālpolōliz in Incatlahtohcāyōtl. Quin in tlālli ōmocuēp īpan tlahtohcātēīxiptlahyōtl īpan in Caxtiltēcatl Emperadoryōtl, ōmotlīlih in tlatlāllāntataquiliztica in iztāc īhuān cōztic tētōcuitlatl auh ōquintlachīhuallaneh in nicān tlācah īhuān tlīltiqueh tlātlācohtin in ōztōtatacacpan īhuān in tlatquihuahcān. In Borbonyōtl tlapahpatlaliztli in mācuilpōhualxiuhpan XVIII ōquichīuh miec neahcomanaliztli in tēpoloani tēpachohhuic, in āquin huēyi tēīxiptlahtiliztli ōcatca in Túpac Amaru II īahtētlācamachiliz.

Īca in Caxtillān motlacuilīztli īhuān in nāhuatīllālīliztli īpan 1821, ōmotitican in tlanemiliztli in āltepētl monahuātīliztli in caxtiltēcatl Ixachitlān. Ōmotēnquīxtīa in tlācaxoxouhcāyōtl īpan 1821, īhuān ōquichīuh īpan in Ayacucho nehcaliliztli in ōiuh ēxihuitl. In tlācatiyān ōcatca necuitlacuepalizpan īhuān in yāōtēmanaliztli īxquichca in necuiltōnoliztli īhuān in Īpan Cuitlatl ītlatemohuīliz, ōtlan achi in ayamo in Pacifico Yāōyōtl. In quin in yāōyōtl, ōmotlālih achitēpachōliztli āltepēhuahcāyōtl in ōnen īxquichca in Mahtlāctli oncēxihuitl ītlamiliz. In tlatoquilih tlācatēpachōliztli oquincotōnqueh miec tlahtohcāyōtl tlatzotzonaliztli.

Inīn tlācatiyān tlapiya Quechhuatlahtōlli, in tōcāitl īhuīc huēytlahtoāni tlein ōchantiaya īpan Panama īhuān ōquipololo huēyātl canah Chile notōcāyōtia Piruw nozo Biruw.

Huehuēcauh tlamantli nicān Peru īca tlācayotica 65,000 xihuitl īcuitlapan cenca cāhuitl zātēpan in tlācah ōpanoh ītech Bering tlālcamatl canahpa Ixachitlān Mictlāmpa zanno Ixachitlān Huitztlāmpa. Nicān ōnamiquih tlācatl Piccaicasa ihtic techcopa oztotl Piquimachay, īpan āxcān tlahtōcāltepētl Ayacucho.

In arqueología machtiliztli quihto ītech yanno inic cē chīhualtlācayōtl īpan Peru, quemeh caraltēcatl, nazcatl, mochicatl, chimucatl, paracatēcatl, chavincatl, huari tepitzin āltepētl īhuān occequīntīn tlahtohcāyōtl quemeh Tihuanahco, Chincha, Lima, īhuān Cuizmanco tlein ōquipolōlō īpampa Inca huēyitlahtohcāyōtl.

Chīhualtlācayōtl Huari ōtlachīhualoc cē tezcatl ihtic huēyitlahtohcāyōtl incatēcatl quenin ōacicoh canahpa āxcān Colombia, Ecuador, Bolivia īhuān Chile, inīn chīhuatlācayōtl cinpixcayōtl, Pelōn ichcapixcayōtl īhuān calpōllālpixcayōtl. Achtotipan īcaxtiltlapolōlōliz in Mahtlācpōhualxihuitl 16, Cuzco ītēcuacān. In cahuēyitlahtohcāyōtl catca, Peru in yōllōtl īhuīcpa Andes tepētlān. Oncān quipiya āltepēhuecauh quemeh Machu Picchu.

In 1821 xiuhpan, Peru quipiya īcelcatiyo īhuīcpa Caxtillān īcan huēyitlahtohcāyōtl Yancuīc Granada motōcāyotia īpampa caxtiltēcah īca Lima ītēcuacān.

Īhuēyitlālpan īxtli cah 1,959,248 km² īhuān tlālhuāctlīxtli 5,127 km². Īānāhua tlatlamachiyōtiāni 11,122 km. Ca miaquīn tlālhuāctli. Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Andes Tepetlah, canahpa huiztlāmpa nō Andes Tepetlahco, canahpa īquizāyampa nō Amazonas cuauhtlah, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa nō Ilhuicaātl Pacífico.

Peru cemictica cuaxotia mictlampa ica Ecuador ihuan Colombia, In Atoyatl Amazonas pano ipan hueyixtlahuac cuauhtlacamac canahpa Colombia, Brasil huan Bolivia ce tlalli cenca azoquiyotic ca. In ompa cuaxtia huitztlampa no Chile ihuan Bolivia ipampa Andes Tepetlahco.

Quipia nahui regiones naturales quemeh Andes tepetlah huitztlampa canahpa Mictampa itzatlan Chile, Bolivia īhuān Ecuador; noyuhqui ihuehcapan altitud in cah in Cepayauhtic Huascarán ica 6,600 m. in hueyic tepetl ocachi ahco ipan Peru. Occe yoliztlalpan noyuhqui nicān tlalli in ahco pani ixtlahuatl hasta in atoyatl Amazonas in ompa tlapcopampa, in Tepetlah Andes iquiziyampa tlen nemi ihuic Océano Pacífico.

Nican tlalli quipia yei yeyantli, in ompa Ilhuicaātl Pacífico seco ihuan deserticom, tlalnepantlah cenca tepetlaltic ihuan iquiziyampa cenca cuauhtlamacac in Amazonia.

Nican yeyāntli ahmoneuhqui īpan mochi Peru, inon tlācatiyān īca tepetic, huacqui yeyāntli īca miactin tēpetl, in xopantlan ahmo quiyahuitl ica ixachi tonayoh īpan ahco totonilmachioyotl. Nicān mictlāmpa ixachi xoxoctic ihuan tepeyoh ica chicahuac ehecatl ihuicpa Ilhuicaātl Pacífico quemeh tlahtocayoh cuauhtlah In Andes in ompa Caxamarca, Ancax ihuān Cuzco. Nochipa tepetlampa quipia miac cuauhtlah cepayauhtic. In caxtiltencalixcuatl ica Bolivia īhuān Chile In tepetlah Andes ca in Pani Ixtlahuatl, cē yeyantli cenca tepeyohtic in yuh Sierra de Costera, Sierra Central ihuan Amazonia, tlen atlacomolli quipia ixachi ātl en forma de atemoctli ihuan atoyātl īpan tlani temperatura. Quiyauhtlah yeyantli ōmpa atentli Ucayali īhuān atentli Loreto.

Īpan nō tlahcopampa zacatlah īca ehecahuacqui, Peru nican quipia ixtlahuatl īhuān tepetzintli pani atlacomolco itech Lima. In huaccaixtlahuatl. nican tlacatiyan Ica īhuān tlalhuactli Chimbote cah, quemeh tlahtohcayoh ayollohco Paracas itech Corriente de Humboldt in ōmpa Ilhuicaātl Pacífico.

Nō xiquitta totomeh quemeh cōzcacuāuhtli, alo ahnozo yōlcah Pelōn ichcatl, alpaca, huanaco, tozantōchtli, ocēlōtl, āmiztli māpachtlācamāyeh, māpachtli, miztli īhuān occequīntīn.

Occepa otlatlani Alianza Popular Revolucionaria Americana (APRA) nicpampa tlahtocateixiptla Alan García ixpan ipochcayaotl Ollanta Humala ihicpa Partido Nacionalista nican in Peru.

In Tlahtohcāyōtl Peru piya 25 tlahtohcāyōtl īhuān cē Tlahtōlōyān Calpōlli.

Peru cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan ihuan itomin Sol (Tonatiuh). Perutecatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Andes Tepetlah, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Callao.

Occequīntīn perutecah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan cafecacahuatl (inic ome hueyicauh ipan tlalticpactli), tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, cōztic teōcuitlatl, tlīltepoztli, amochitl, temētztli, Iztāctepoztli, platino, ihuan chālchihuitl.

Īca 28 220 764 (2007 tlapōhualiztli), Peru ce tlācatiyān icampa miyac chanequeh ipan Ixachitlan Huitztlampa.

Cah huēyi cuīcatl Yaw Kuntur. 




#Article 21: China (175 words)


Tlācatlahtocāyōtl Āltepēhuahcāyōtl China ahnozo China ( 中国; Zhōngguó) ītōca tlācatiyān īpan Asia, auh Pequin ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Mongolia īhuān Rusia, canahpa huitztlāmpa īca Butan, Lao, Mianma, Nepal, India īhuān Vietnam īpan Himalaya tepētlah, canahpa tlāpcopa Corea Mictlāmpa īhuān in Pacífico Ilhuicaātl īhuān canahpa cihuātlāmpa nō Quirguiztlālpan, Cazactlālpan, Afgantlālpan īhuān Paquistlālpan.

In āquin achtopa ōquihcuiloh China īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan; in mānel yeh ōquihcuilo ītechpa in Filipinas nō in mochi Asia in tlahtōlli China piya in zan neneuhqui pēhualiztli ic in caxtillāntlahtōlli.

In nāhuatōcāitl īpampa in caxtillāntōcāitl China, ōhuāllah iuh in miec Europan tlahtōlli in huitztlāmpa Asia, hueliti motōcāitia iuhqui īpampa in dinastía Quin. Huehcāuhcayōpan ōmotlatequitilia in tōcāitl Catay (Catai), ītechpa in altaitlācaolōlli Kitan quitzinti in dinastía Liao īpan in mācuīlpōhualxihuitl X. Inīn ōcatca quipiya in Europan cāhunepantlah tlahtōllōtl, iuhquin Marco Polo īnehnemi. In tōcāitl Catay nemi īpan tlahtōlli iuh in rusotlahtōlli īhuān mongollahtōlli. Īpan in mācuīlpōhualxihuitl XVII in portugallācatl Jesús teōpixqui Bento de Goes in Europan teōpixqueh ōcāltepēittah China in neneuhqui tlācatiyān Catay ōcāltepēitta Marco Polo.




#Article 22: Europan (156 words)


Europan, (helenotlahtōlli: Ευρώπη (Evrópe) ahnōzo Inglatlahtōlli/Franciatlahtōlli: Europe īhuān Itallahtōlli/Caxtillāntlahtōlli/Teutontlahtōlli: Europa), cē cemantoc tlālli in īpān Tlālticpactli.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Ártico Huēyātl, canahpa huiztlāmpa nō Africa īhuān Tlālnepantlah Huēyātl, canahpa iquizāyampa nō Asia, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa īhuān Atlántico Ilhuicaātl.

In Europan cemantoc tlālli ōchāntiaya īpan huēhuetlācah in ītōcā tlācatl Cro-Magnon. Huēhuetlācah Neandertal in ōmpa Cáucaso tepētlah. Incic achcauhtēcah īpan Europan catca in tlācah inic cē calpōlli īhuīc Africa yehuāntin ōnitlapixcah achtin. huēhuetlācah achtopanoh mācēhualtin chantiayah Tlalyac Iberia.

In huēyi tlahtohqueh Fernando inic Cē inic Cē īhuān Isabel La Católica. Quiza Cristóbal Colón īpan 1492 xihuitl in ihuicpa motōcāyotia Puerto de Palos (Cuahuitl Ācalquīxōhuayān), ōmpa ca āltepētl Huelva īpan Caxtillān, in oyuhpanoc ēyi icaltica ōme mētztli, zatlatzonco oacico tlalhuacpan in ītōcā Guahananí in ompa Ixachitlān, yancuīc tlālli īpan Icalaquiyampa.

Ichantia Europanēcatl Cetilīztli ahco in ihuic āltepētl Roma, ōmachioticac īca Italia, Francia, Teutontlālpan, Belgica, Tlanitlālpan īhuān Luxemburgo. Calaqui īpan 1999  īca chicactli Tlacetilīztli Europanēcatl cē tomīn īpampa tlahtocāyōtl.




#Article 23: Itzcohuatl (114 words)


Itzcōātl (1427-1440). In tlācatl Itzcōhuātzin tlahtoāni Tenōchtitlan.

Īpan 1380 xihuitl, ōncān Mēxihco Tenōchtitlan, ōcōnmotlācatilih. Yehhuātzintli Ācamāpichtzin īhuān ce tēcpanecātl cihuātl īnpiltzin. Moneltoca yehhuātl mācēhualcihuātl ōcatcah.

Ītechpa Itzcōhuātzin ītēlpōcayōuh ahmo miyec ticmatih, māqueh nelli yehhuātzintli tlacochcalcatl achtopa tlen tlahtoāni, oquīc Huitzilihuitzin īhuān Chimalpopocatzin īn tlahtocāyōhuān

Īpan 1427 xihuitl, Itzcōhuātzin mohtlahtohcatlālihtzinoh. Nimān quimoyāōchihuililih Āzcapōtzalco; ītloc Nezāhualcoyōtl īhuān Totoquihuāztzin yāōyōc ōtlayehyecoh.

Īpan 1428 xihuitl, ahnōzo ītōcāuh ce tecpatl xihuitl, in Coyōhuahcān āltepētl ōtlālpololōc īpal Itzcōhuātzin, īmach ac motōcātiaya Motēuczōmatzin (Motēuczōma Ilhuicamina) īhuān Nezāhualcoyōtzin.

Niman ōtlan in yāōyōtl, Itzcōhuātzin ōcōnmotlātilih in huēhueāmōxtin, īpampa yehhuātzin īhuān Tlācaeleletzin ahmo cōnmonequiliaya in mācēhualmeh canatih ininquehōn āmōxtin īhuān mopolōzque, moyōlpalānīzque.

Īpan 1440 xihuitl ōmomiquilih in Itzcōhuātzin. Mahtlāctli ōmōme xihuitl ōmotēpachohuililih Mēxihco Tenōchtitlan.




#Article 24: Ixachitlan (400 words)


Ixachitlān ( América,  Abya Yala) ītōcā cē cemantoc tlālli. Ixachitlān ahnōzo Yancuīc Cemānāhuac (īpan Europanco). Cah in inic ōme cemantoc tlālli īpan Tlālticpactli ica 42 262 142 000 km².

Mihtoā in ihcuāc ōaciqueh tlācah in huēyi Ixachitlān cuix yeh huehcaxiuh, īhuīcpa occequīntīn huēyāltepētl tlāltiqueh. Yehhuātl ōpēuh īhuān in achique āltepētl ahuīcpa tlanecemixnahualli. In achtotlācatl īpampa īcentlaxiuh ōtlacahuac tlācachīhuallomeh īpan inīn ixachitlālpan. Ōtlāliac tepoztlatquimeh, mā yehhuātl ōquinenemi cana acoquitzalia īyolocayō īhuān in huelicamatiliztica īyoliliz.

In ixachitlācah ōquinextiah tōltēcayōtica axcampa 15,000 huehcaxiuh. Ītlācual in aminiliztli īcampa pepena xōchihcualli īhuān quilitl. In cececpan auh tecuanimeh, yehhuāntin ōtlamahuizoac mā huēhueque tlācah nemiyah oztoco, nic pano canahpan cē huēhuecalmanayōtl quemeh tenanquiliztli tēhuīcpa īmonequiliz ixquichi teicniuhyōmeh, yolilizōmeh īhuān miquizyomeh.

Huēyi āltepētl in Ixachitlān motemacaqueh zacātlānāhuac īhuān ixtlahuaqueh campa huelitiaya tlachīhua tlalpixcayōtl. Cuix yeh huehcauh, cenca āltepētlācameh ōtlācahuaque oztochantin nic tlatēmoa tlāltin mā cualtin catca īpampa pixcayōtl auh amiliztli inīc huēy tecunimeh quemeh elepantzoyomeh īhuān tlācaxolomeh. In tlācatl ōtlanequique moyetztica nic mahuitzauhqui tlahuitzcāyōtl īhuān ōpēuh in īhuiliztlahtōltlatecpanaliz pampa tētōcā ica cempōhualiztlācatl īhuān ōxexeloaque yancuīqueh calpōltin pampa occequīntīn tlāltin ahtleh tepatilia tlātlanecuiliztli īhuīc ahquīntīn ōquitlacematiliah occē tlālco.

In tlayohuilli ocachi huēy ica huēhuetlācah in tōltēcayōtl; azoquitica, texitlatzoyoh auh occequīntīn tlamantin nic amiliztli; yeceh motlamahuitzoac cueponi cē huēhuetōltēcayōtl īpan huēytlahtocāyōtl cānin monemiqui anehuatzi tlamantli.
Ihcuāc huēhuetlācatl tlanequi yehhuātl tlālia īpan āltepēmameh, auh nicpaqui mozcaltia cē mācēhualtlahtōlli, pēhua tlachīhua tlachīhualtlācayōtl īhuān tlamantin tlācatlahtoaque.

In tlācameh huēy nemachtiani nic chīhualiztin auh yehhuāntin quipiah in malhuilocayōtl īhuīc ca ōtōcāyotiaqueh cē yehyacoliztlachīhualtlācayōtl. Yehhuāntin ticpiayah tlachīhualcaltin pampa tlachīhua tlatzopilantin, ichcatilmatin, tlaquemitl. Nōuhqui ticpiayah tlachīhualcaltin īpan tepalcāyōtl īhuān xiuhtepalcatl ica tlacuiloltin nozo cenca cualli ōchīhualoc īpan nextiyōtl ica iuhcāyōmeh cihuāh īhuān yōlcameh. Nōuhqui ōtlachīhuah quetzalcocozca, tianquiztilonimeh quemeh chiquiuhyōtl īhuān tepoztlatquimeh īpan amochitl.

Achtoāltepētlācayōtl īpan āltepētl ōcaltiaqueh ātoyānāhuac, ixtlahuaqueh, tepēmeh īhuān ātezcāmameh. Īhuīc Ixachitlān moquipia āmoxmachiotl in achtotlālcemānāliztin cuix yeh huehcapan inīn huehcaxiuhpan 12,000.

Quiza Cristóbal Colón īpan 1492  xihuitl in īhuīcpa motōcāyotia Puerto de Palos (Cuācuahuitl Acalquixoayan), ōmpa ca Āltepētl Huelva īpan Caxtillān, in ōyuhpanoc ēyi īcaltica ōme mētztli, zatlatzonco oacico Tlālhuācpan in ītōcā Guahananí, nicān in yancuīc tlālpan Ēyi īacal motōcāyotia La Niña (In Cihuāconētl), La Pinta (In Tlapalacalli) īhuān La Santa María (In Yēctli Tonantzin María). Zan xiuhtin quintepan in Yancuīc tlālpan motōcāyotia América īpampa ītlapantlazaliani Américo Vespucio.

In ipan 2005 xihuitl, Mictilo ixachi tlacah icampa ome ehecanamictiliztli, cauh tlaixpololli miactin ixachitecatl altepetl in ipan New Orleans, Biloxi ipan TTI achca Ayōllohco Mēxihco, nouhquin occequin tlacatiyān quemiac Mēxihco, Copan, Xamaicān, Cōzcatlān īhuān Cuauhtēmallān.




#Article 25: Atl (162 words)


 
 
 

In ātl cē tlamantli in tlein īmolécula mochīhua ic ōme āyōcoxqui átomo īhuān cē ehēcayoh átomo (H2O). Cencah monequi in ātl ic in paninemiliztli in mochintin yōliliziuhcāyōtl. In tlatequitiliztli in tlapanahuia inic cemāxcāītl, in ītechpa in tlamantli āyohiuhcāyōtl, tēl inīn yeh hueli catica tilictiquiuhcāyōtl (cetl), īhuān in ehēcaiuhcāyōtl tlein motōca āpōctli. In ātl tlatzacua in 71% in Tlālticpactli ītlaīxpayo. Īpan tonehnencācītlal, in ātl, tlatāctli tachauhca īpan in ilhuicaātl cānin in 96.5% in mochi ātl ca, in cetl īhuān in polo cuācalalahtli piya in 1.74%, in tlanitlālli īpan āhuahoztōtl, in cemantoc tlālli cetl īhuān cemihcac cetlālli piya in 1.72%, īhuān in cotoctic 0.04% momeliuhca ītzalan ātezcatl, in tlālpantli cuechāhuallōtl, in ehēcaololōlli, in ātl momana, ātōyātl īhuān in ihcayōliliztin. 

Ātic ahtlamantli, atle āhuiyatl, aitztic, ōtlapac āyōcoxqui īhuān ehēcayoh, inīc yectlaliloltica H2O/ātl, tlein moātili 0 °C īhuān mototoni 100 °C, aquin, īpan tlailihuizchiuhtli techcauh ahmō chipahuac, inīn tlachīhua in quiyahuitl, cepayahuitl, huēyātl, in ātezcatl, ātōyātl, texihuitl īhuān apohtli.

Ponto de ebulição

Ponto crítico

Constante dielétrica




#Article 26: Mazameh (120 words)


Mazameh neci quemeh cuacuauhmeh tlaic chichihualatl. In tlapiyal hueli ezqui hueyi o amo hueyi, no motlamachihua (450 kg), huan mazatzin nozo pudú sudamericano motlamachihua 8 ahnozo 10 kg.

Quipia pitsahauak chocholi, uan ome xopalixtli uan hueyque, tlein quicuih quemeh yeh tlacua, occequi quemeh mazamiztli quicuih mo tequipanoa. Occequi quemeh Hueymazatl quipia hueyi xipo, nemih itech cecec tlapan
in cualtzintzin tlapiyalmeh huan neci quemeh cahuayoh, occequin tlein moita tziquitzi ahmo huelih moliniah cualli.

Quipiah ni cualtzin tzontli, occequin quemeh hueymazatl quipiah cuacuauitl, tlein mochihuac ican miquitomatl. in cuacuauitl mo nextia queman quipia ce xuhuitl huan mozcaltia quemeh yeh moizcaltia, no quipiah ciuamazameh huan quiquih queman quipixquiah ni mazatl conemeh, huehuetl mazameh quicui queman mo tlapotia. 

In cuacuaitl quiza itech ni tzonteco.




#Article 27: Xiuhpōhualli (246 words)


Xiuhpōhualli ( cuenta del año) ītōcā mēxihcatl xihuitl ītlapōhualiz.

Tehhuāntin tiquihtoah: nicpōhua cēcen mētztli īhuān cēcen ilhuitl. Quipiya in xihuitl caxtōlomēyi mētztli, cēcen mētztli quipiya cempōhualli ilhuitl, oc achi mācuīlli ilhuitl ītōcā nēmontēmi. Mochi tlacēmpōhua caxtōlonēyipōhualli mācuīlli.

Atlcahualo: 23.02 - 14.03 (en años bisiestos -- 23.02 - 13.03)

Tlacaxipehualiztli: 15.03 - 03.04  (en años bisiestos -- 14.03 - 02.04)

Tozoztontli: 04-04 - 23.04 (en años bisiestos -- 03.04 - 22.04)

Hueytozoztli: 24.04 - 13.05 (en años bisiestos -- 23.04 - 12.05)

Tóxcatl: 14.05 - 02.06 (en años bisiestos -- 13.05 - 01.06)

Etzalcualiztli: 03.06 - 22.06 (en años bisiestos -- 02.06 - 21.06)

Tecuilhuitontli: 23.06 - 12.07 (en años bisiestos -- 22.06 - 11.07)

Hueytecuilhuitl: 13.07 - 01.08 (en años bisiestos -- 12.07 - 31.07)

Tlaxochimaco: 02.08 - 21.08 (en años bisiestos -- 01.08 - 20.08)

Xocotlhuetzi: 22.08 - 10.09 (en años bisiestos -- 21.08 - 09.09)

Ochpaniztli: 11.09 - 30.09 (en años bisiestos -- 10.09 - 29.09)

Teotleco: 01.10 - 20.10 (en años bisiestos -- 30.09 - 19.10)

Tepeílhuitl: 21.10 - 09.11 (en años bisiestos -- 20.10 - 08.11)

Quecholli: 10.11 - 29.11 (en años bisiestos -- 09.11 - 28.11)

Panquetzaliztli: 30.11 - 19.12 (en años bisiestos -- 29.11 - 18.12)

Atemoztli: 20.12 - 08.01 (en años bisiestos -- 19.12 - 07.01)

Títitl: 09.01 - 28.01 (en años bisiestos -- 08.01 - 27.01)

Izcalli: 29.01 - 17.02 (en años bisiestos -- 28.01 - 16.02)

Nemontemi: 18.02 - 22.02 (en años bisiestos -- 17.02 - 22.02)




#Article 28: Jesucristo (2140 words)


Jesucristo (greciatlahtolli Ἰησοῦς Χριστός, Iēsous Christós, caxtillantlahtolli Jesucristo; 7–2 y. C.- 30–33 q. C.), no tocayotilo Jesutzin itech Nazaret, Jesus ahnozo ica caxtillantlahtolli Jesús. In tachcauh tlacatl in netlacentequililiztli ihuan tocayeh in centlalticpac. Ic in achi mochintin in in cristianotocaitl, yeh in Dios ipiltzin ihuan inohmah inacayotiliz in Dios. Ītēnyo īpal in neltocōcāpan in tlein ― īmiquiztica īhuān īnezcaliliz― ōquimmāquīxtih in tlācah. In judiotēmachtiliztli nozo judeanemachtilli ahtlamocuītia in iteucyo, in tlein ahmomomatiliztli in Dios. In Islampan, yeh motēnēhua Īsā, cē īpan in achtopaihtoānimeh in 'tlapanahuiliz  in tlaneltocanimeh, in Jesucristo yehhuatl in iPiltzin In Toteucyo ihuan inenacayotiliz in inohmah Toteucyo. Iipan huetziliz ono no ipan in tlatocaliztli itech ca, ica imiquiliztzin ihuan tetoquilih inenohmayolitiliz, quicuitlatzacuiliz in tlachihualli tlacatl. In judeanemachtilli quicentlaza in iteucyo, ca yehhuatl teixnamiquini ica itlaman in teuctzin. Ipan in mahomanemachtilli, in oncan ixmacho  in iuh Isa, ittoqueh cemeh ontlachianimeh oc ye ittitilonimeh.

Ipan in nematiliztli tlapanahuiliztica tlahuelittalli ipan nemoayan nemachtilcalotl, tlanelhuayotilli ipan ce tlaixpohualiztli tlahtolmelahualizotl itech in tlahcuilolli itechpa iixneciliz, Jesutzin de Nazareth yehhuatl catca ce tetlaneltoquitiani judeatlacatl ca yoltinen inic ipeuhca itech mahcuilpohualxihuitl I ipan in tlalli itech Galilea ihuan Judea, ihuan mazolo ipan Jerusalen inahuac in xihuitl 30, itzintlan itepan ihcaliz in Poncio Pilato.

In tlein mixmati itech Jesutzin tlazohcacea motecpichoani —mahcihui tenehualo ipan nehnelhuatl itech in tlayehyecohtli ipal itlayocoyaliz in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl, ipan nematiliztli tlapanahuilizotlcempohualli ommahtlactli nozo ompohualli xihuitl, in iuh tepiton niman ye ic yehhuatl ce izanil  in iyoliliz in Jesutzin ihuih in iuh ixneci ipan in nahui teotlahcuilolli  ipan in Yancuic Nemiquiznahuatiliztli, tlattalli in iuh amoxtli teoyoh mochi in tetlanextililiztli. In zanilli teotlahcuilotl yehhuatl in ipehualiz tachcauh ipal in iteixmatiliz in Jesutzin, ihuan quitzintia in tlehcoayan itech in tlahtolmelahualiztli ca itechpa itlacauh quichihuah in nepapan iquiyouh in cristotocaliztli. Macihui quitocatahci nelhuatl nelli, quitenquixtia nelhuayotica in itlaneltocaliz in tecentlaliliztli cristotocalizotl ipan in cahuitl ipan ca inin tlahcuilolli ihcuiloloc, ihuan in iixnexiliz ca quinihcuac  quittayah  ===

In zanilli pohuini itech   in ipiltiliz ihuan ipiltian in Jesus huitz itech zan iyoh in iTeotlahcuilol in Mateo (1,18-2,23) ihuan itech in Lucas (1,5-2,52). Ahmo oncah zanilli iuhqui ipan in inteotlahcuilol in Marcos ihuan Juan. In intlaquetzaliz in Mateo ihuan Lucas netech mixnamiqui:

Ipan in inteotlahcuilol in Mateo ihuan in Lucas neci in ome itech quizaliz in Jesus (Mt 1, 2-16; Lc 3, 23-38). In itech quizaliz in Mateo tlehco ixquichca in teyacanqui. Inin ome tetech quizaliztli yehhuatl neneuhqui intzalan Abrahan ihuan David, auh mixnamiqui zatepan inin tlatzacuia, yehica in in Mateo quichihua in Jesus tetoquiliani itech Salomon, inoc ca, ipan Lucas, ihuehuemecayo huallazqui itech Natam, oc cequi in ipiltzihtzinhuan in David. Ipan in ome netlahtolpepechtiliztli, in monextia yehhuatl  in itechiuhcayo in Jose, mahcihui ca, ipan in izanil in ipiltian, yehhuatlin zan yehhuatl oyezquia itahtzin neteconeuhtilizotl in Jesutzin.

Ipan in Teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl inoc ompohualli tonalli ihuan quipanahuih in maxalihuiliztli in tlein cuacueloloc itechpa in Teoyaotl. Ahmo motenehua inin tlachihualiztli ipan in iTeotlahcuilol in Juan. Zatepan Jesus euh ompa Galilea, mocallotih ipan Cafarnaun, ihuan peuh inic quitecaquiltiz in iahxihualiz in iTlahtohcayo in Toteucyo.

Tlaahxiltilli itechpa itenematilizcuicahuan, Jesutzin nehnen ipan in itlahtlal in Galilea ihuan Judea inic quitecaquiltia in Teotlahcuilolli ihuan inic quichihua miyac tlamahuizolli. In itlatecpanaliz in itlachiuh ihuan itlanohnotz in Jesutzin mocuepa ipan in nepapan. Ahno moteneuhtiuh quexquiccauh huehcauh inemiliz ixihmachoni in Jesutzin, macihui in Iteotlahcuilol in Juan quitenenhua ca Jesus quiteochiuh xiuhyotl in Pascua judeayotl (Pésaj) ipan Jerusalen ipan eyi immanyotl. Tel in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl.

Hueyi ixeliuhcayo in itlachiuh in inemiliz ixihmachoni in Jesutzin tlaquetzalli ipan in teotlahcuilolli, quimocuilia in iuh ittaliztli in itlal cetlancayotl itech Galilea, ipan in iyahualiuhcan in hueyatl Tiberiades, nozo aoztoc in iuh Cana nozo Nain, ihuan in altepemaitl  ipan in tlein omizcaltiaya, Nazaret, in oncan celiloc ica tezomaliliztli  itechpa in huehcauhqueh itechanehcahuan. Itetlamachiztiliz tohtocac noihuan ompa Judea (ipan in iTeotlahcuilol in Juan, onteittac ipan Jerusalen ipan eyi immanyotl niman in ipehualiz in inemiliz ixihmachoni), ihuan itech catca ipan Jerico ihuan Betania (in oncan quiyolitih in Lazaro).

Quicuic in tachcauh inic itenematilizcuicahuan(tlatocayotiltin ipan in teotlahcuilolli «itlazohhuan»; ica greciatlahtolli, titlantin), ipan tlapohualli itech mahtlactetl omontetl, in itzallan  in callah itech Galilea. Ipan in tlatzinquixtilizotl  motenehua in tlamachiyotiliztli tlatoquilih: Simon, tlatocayotilli Pedro ihuan iteiccauh Andres; Santiago (in ipiltzin in) Zebedeo ihuan iteiccauh Juan; Felipe ihuan Bartolome; Tomas ihuan Mateo in tequinechicoani; Santiago (in ipiltzin in) Alfeo ihuan Judas Tadeo; Simon in Zelote ihuan Judas Iscariote, in aquin zatepan quitlapiquiaya in Jesutzin (Mt 10,2-4; Mc 3,16-19; Lc 6, 13-16).

Tetlamachiztih iuh ipan judeateocalli in iuh in ilhuicatl, ihuan in tetehuilacachtic itloc mopalhuiaya inic quicaquiz in itlahtol. Itzalan itlatlahtlauhtilizIn tlahtolli tlatlahtlauhtiliztli quihtoznequi ica españatlahtolli discurso, predica, exhortaciones, homilia., mopihpiloa in tenyoh Tlahtolli itech in Tepetl , ipan in iTeotlahtol in Mateo (Mt 5-7). Mo palehuih  miecpa neixcuiltilli inic quitenquixtiz in itenematilizcuicahuan In iTlahtohcayo in Toteucyo. In itlahtolmachio in Jesutzin yehhuatl nalquizani zanilli ca itlahtolpepechtiliz yehhuatl ichtacayoh (miecpa monequi zatepan tenquixtiloz itechpa Jesutzin). Quimocuilia ipan ipanocayo ce tlahtolpepechtiliztli nechcapacayotl ihuan neci zan iyoh ipan in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl. Itzalan in quitlacempanahuia inic tenyoh itech cah in itlatlaquetzal in tlapixoani ca ixhua (Mc 4,26-29); in (inexcuiltil) in iach (Mt 18,12-14; Lc 15,3-7), in ineixcuiltil in tlacohtli ahtetlaocoliani (Mt 18, 23-35), in in tlaaxqueh tlaihualtin ompa in xocomecamilli (Mt 20,1-16), in (itlahtolmachio) in omextin tepiltzihtzinhuan (Mt 21,28-32), in (itlahtolmachio) in xocomecamilchihuanimeh tlacamictianimeh (Mt 21,33-42; Mc 12,1-11; Lc 20,9-18); in (itlahtolmachio) in tlacoanotztin itech in nemanamictiliztli (Mt 22, 1-14), in in mahtlactetl ichpochtin (Mt 25,1-13), in in talento itech in itlahtolmachio in cualli samariatlacatl (Lc 10,30-37) ihuan in tepiltzin pródigo (Lc 15,11-32). Ipan in tlahtolmachiotl, quiyehyecoa Jesutzin miecpa ixiptli relacionadas ica in yoliliztli millotl.

Quipix teixnamiquiliztli ica itloc moquetzanimeh in cequih in quicempanahuia inic ittitiloni icenquizaliz teoyoh in judeanemachtilli in tlacanexqueh, in aquihqueh quiteilhuih in tlacaneciliztli ihuan inic ahmo quimocuitlahuiz in quicempanahuia inic ittitiloniitech in Tora, in tetlaocoliztli ihuan in netlacuauhquetzaliztli (Mt 12, 38-40; Lc 20, 45-47).

In itlanextiliz ipan in tetlazohtlaliztli intech in yaomeh (Mt 5,38-48; Lc 6, 27-36) in iuh ipan itech pachihuiliz huel pachihuini itech Toteucyo in aquin quitocayotiaya ica aramtlahtolli Abba (Tetahtzin) ca ahno Marcos (Mc 14,36) ahno Pablo (Rm 8, 15; Gal 4, 6) quicuepah. Mihtoa itech ce Teotl tetech pachihuini ca quintemoa in tlachicohuiltin, in tlapacholtin (Lc 4, 18) ihuan in tlapilchihuanimeh (Lc 15) inic quimaniliz itlaocol. In itlatlauhtiloca in Totahtzin (Mt 6,9-13: Lc 11,1-4), ca quimixtlatilih in itetlazohtlacahuan, yehhuatl machoni itlanohnotzaliz inin itech pachihuiliz in Toteucyo achto tlatenehualli.

Ipan in teotlahcuilolli, inoc itetlayecoltiliz tlamahuizolli.

Ipan tlacempoaliztli, ipan in nahui teotlahcuilolli teocaltlatlalizotl mopohua cempohualtetl onchicontetl tlamahuizolli, itech in catlein mahtlactli onnahui yehhuatl tehuelquetzaliztli itech nepapan cohcoliztli, macuilli nahualtlahtoliztli, ome tlamahuizoll ica ixneciliztli yuhquizani ihuan eyi nezcayotl ixquihquizani.

Oc no, oncah nepapan tlahcuilolli ica ixneciliztli tlatematini in itenahualtlahtoliz in Jesutzin (Mc 1,32-34;Mc 3,10-12).

Ipan inin cahuitl, in neltiliztenohnotzanimeh ihuan occequintin,  quitlamih itech ce tetlapiquiliztli itloc in Tlacatecolotl inin teixmauhtiliztli inic quihualquixtiz in teoyaohuan. Jesutzin momapatlac neixnahualiztica ihuic inin teteilhuiliztli. ipan in zanilli teoihcuilolotl, Jesutzin ahmo zan quimocuilia in teixmauhtiliztli itech quihualquixtix teoyaohuan, zan yeh ca quimacac inin teixmauhtiliztli in itetlazohtlacahuan. Noihuan yelohuaz itenematilizcuini in Jesutzin, quihualquixtiaya mahcehualtiliztica teoyaohuan ipan itocatzin.

In teotlahtolli teocaltlatlalizotl quipohua ca Jesutzin tlehcoc ompa ce tepetl inic moteochihuaz intloc cequintin itlazohhuan, ihuan inoc moteochihuaya iuhquin mocuep in inexiliz, in ixayac; ihuan itlaquen iuhquin mocuep iztac ihuan  motonameyotih. Onezqueh itlocpa in yehhuatl Moises ihuan Elias. In itlazohhuan cochiah inoquic, zan inic mihixtia quittaqueh in Jesutzin intloc Moises ihuan Elias. Pedro quipitzca quichihuani eyi tetecxacalli: impal Jesutzin, Moises ihuan Elias. Niman nez ce mixtli ihuan mocac ce tozcatl yectli, ca quihtoh: «Inin yehhuatl noConeuhtzin notlazoh, ma xiccaquican». In itetlazohtlacahuan ahmo quinohnotzqueh in tlein oquittacah.

Ipan in nahui teotlahcuilolli, Jesutzin yah itloc itetlazohtlacahuan ompa Jerusalen inic quichihuaz oncan in ilhuitl itech in Pascua. Calac ipan icuitlapan ce asno, ipampa ca neltililoni in itlahtol in tenahualcaquini Zacarias (Zc 9:9: «Iz catqui ca motlahtohcauh huallauh motlocpa, yolceuhqui ihuan tlehcoc ipan ce asno, ipan ce asnoconetl, ce iconeuh in tequitilizyolqui.

Ipan in Teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl yah ompa in Teocalli itech Jerusalen, ihuan oncan quinhualquixtih in tlapatlanimeh in yolqueh ipal in huemmanaliztli tenemilizhuipanalizotl (in iTeotlahcuilol in Juan, tel, quitlalia inin tlachihualiztli in inemiliz ixihmachoni in Jesutzin, ihuan quicenteca ica ce tlayolteohuiliztli itech itlaxitiniliz in Teocalli). Quiyolteohuih in itlaxitiniliz in Teocalli ihuan occe tlachihualiztli tlatoquilih.

Ipan Betania, inahuac Jerusalen, ozaloc ica ahuiayaliztli itechpa ce cihuatl. Ipan in tlatzinquixtilizotl, in yohualli itech Pascua mocochcayotih ipan Jerusalen itloc in itetlazohtlacahuan, ipan in tlein in tlamanitiliztli cristotocalizotl quitocayotia in iuh in Tlatzacuia Cochcayotl.   Ipan in icahuiuh inin cochcayotl pascuayotl, Jesutzin quiyolteohuih ca tlehcoaquilozquia itechpa ce itetlazohcahuan, Judas Iscariote. Quimacuic yoltextli ipan imahtzin, inic quihtoa «Ma xihualtlacelican ihuan ma xitlacuacan, inin yehhuatl nonacayo» ihuan, niman ic, inic quimacui ce tlahuantli xocomecaayotl, quilhuih: «Ma itech xicatlican in ammochintin, ipampa ca inin yehhuatl in iez in netlacentequililiztli, ca noquiloz amopal ipampa in tlahtlacolli ipololoca ». Quiteocihuih noihuan, ipan in tlatzinquixtilizotl, ca ahmo catlitahcizquia ica xocomecaayotl zan yeh in ihcuac catlini occepa ipan in itlahtocayo in Toteucyo.

Zatepan in cochcayotl, ipan in tlatzinquixtilizotl, Jesutzin ihuan itlazohhuan moteochiuhtoh ompa in xococuauhtlah itech Getsemani. In itetlazohtlacahuan, ipan immanyotl moteochihuaz, cochtimocauhqueh, ihuan Jesutzin quitlemah ce cahuitl chicahuac netequipacholiztli ipampa itlaciuhcayo, manel quicentlalih quipaccaihiohuiz in icealiz in Toteucyo .

Judas huel oquitlehcoaquiaya in Jesutzin, inic quicahuaz itech in intlahtocaticahuan itloc ce cenquizalizti tlayaochihchiuhtli ica tepozmacuahuitl ihuan cuauhtolli, tlaihualli intechpa in intlahtocatinime in teopixqueh ihuan in huehuetqueh, ahcito ompa Getsemani ihuan quitenextilih in iteixihmachtililiz in Jesutzin inic quitennamiqui in icamapan. Jesutzin motzololoc. In iyomoyan in itenematilizcuicahuan oncatca ce inneyehyecoliz in nemapatlaliztli, zan tlazahcan in mochintin moxehxelohqueh ihuan moyeltihqueh.

Zatepan imotzololoca, Jesutzin huicalo ompa in tecpancal in tlacempanahuiani teopixqui Caifas (ipan in iteotlahcuilol in Juan, huicaloc achto ompa ichan in Anas, imontah in Caifas). Oncan tlatzontequililoc iixpan in Sanedrin. Manaloqueh iztlacatqueh tlaneltilianimeh, zan in iuh itlaneltililiz ahmo nepanihuia, ahmo cacoc. Tlazahcan, Caifas quihtlanilih melahualiztica in Jesutzin intla yehhuatl yeya in Temaquixtilani, ihuan Jesutzin quihtoh: «tehhuatl in otiquihtoh». In tlacempanahuiani teopixqui quitzahtzayan in itlaquen iixpan in tlein quitzontequia. In tlamaceuhqueh yollohcocolcuiliztica in Jesutzin. Ipan in iTeotlahcuilol in Juan, Jesutzin huicaloc achto iixpan Anas ihuan niman iixpan Caifas. Zan iyoh monematcaihtoa in tetlahtoltiliztli ahmo neneuhqui in ahmo iuh neci ipan in tlatzinquixtilizotl. Pedro, ca ocahxiltiaya in Jesutzin ichtaca zatepan imotzololoca, itech catca tlainayalli intzalan in tlahuicaltin in tlacempanahuiani teopixqui. Tlaixihmachtilli in  Jesutzin intechpa in tlahuilcaltin, quitelchiuh eppa (oppa ipan in iTeotlahcuiloll in Juan), in iuh  Jesutzin oquicaquiltiaya in tlatoquilia, Jesutzin huicaloc iixpan Poncio Pilato, in tecuexanoani romayotl. Niman quitlahtoltiz, Pilato ahmo quittac tlacxitoquililoni, ihuan quihtlanilih in miecquintin ca quitzonana itzalan quimaquixtiz in Jesutzin nozo ce tenyoh yollohmaxaltic, quitocayotih Barrabas. In miecquintin, tlayolotilli intechpa in intlahtocatcahuan in teopixqueh, quinahuatih ca maquixtiloni in Barrabas, ihuan ca Jesutzin momazoaltiloni. Pilato quimopaquilih machiotica in imah inic quitenextiliz iahtlahtlacoliz itech imiquiliz in Jesutzin.

Jesutzin cuahuiloc, cololohqueh ica ce  quechintli ipan icua ce xiuhhuitzolli huitzyoh ihuan ce acatl ipan imayec. In yaochiuhqueh romatlacah quiquequeloayah inic quihtoa: «¡Ma on nehuelmacho!, intlahtohcauh in judeatlacah».Chihualtiloc inic quimamaz in temazoaya ipan in tlein omomazoaltilozquia, itlocpa ce xomolli tlatocayotilli Golgota, ca ipan arantlahtolli quinezcayotia ‘itlal in cuacacalaccantli’. Quipalehuih inic quihuicaz in temazoaya ce oquichtli tlatocayotilli Simon itechCirene in Jesutzin xocomecaayotl ica chiahuitztli zan ahmo quinec catliz. Zatepan quimomazoaltiz, in yaochiuhqueh quimoxehxelhuihqueh itlaquen. Ipan in temazoaya, iicpac icua, quitlalihqueh ce tenemachitiliztli ipan arantlahtolli, greciatlahtolli ihuan romatlahtolli ica in iontlaehualiz in tetlatzacuiltiliztli: «Yehhuatl i in Jesus , in intlahtocauh in judeatlacah », ca atzan ipan tlatlapalhuiliztli mocototzoa INRI (Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, tlahtoltica ‘Jesus itech, intlahtohcauh in judeatlacah’). Nemazoaltiloc intzalan omentin ichtecqueh.

Inahuac inic eyi itech teotlac, Jesutzin quitzahtzilih: «Elí, Elí, lemá sabactani», ca, ipan iTeotlahcuilol in Mateo ihuan in iTeotlahcuilol in Marcos, ica arantlahtolli quinezcayotia: ‘Noteucyoé, Noteucyoé, ¿tleh ipampa otinechicnocauh?’. In itlahtol tlaquizcayotl in Jesutzin monohnoncuacatlalia ipan in occequi ome teotlahcuilolli. Noihuan oncah ahneneuhcayotl itzalan in teotlahcuilolli ipampa tleh itetlazohtlacahuan in Jesutzin itech cateh in iuh onteittanimeh ipan inemazoaltiloliz: inpan Mateo ihuan Marcos, yehhuantin ixachintin intzalan in icihuauh netlacaneconimeh in Jesutzin; ipan in iTeotlahcuilolli in Juan motenehuah noihuan in inantzin in Jesutzin ihuan in «itlazoh in aquin quixmalhuiaya» (ipan in tlamanitiliztli cristotocalizotl, yezquia in itetlazohtlacauh Juan, manel ipan in itlahcuilol in teotlahcuilolli ahmo motenehua itocatzin).

Ce itenematilizcuinime in Jesutzin, tlatocayotilli Jose itech Arimatea, quihtlanilih in Pilato in inacayo in Jesutzin in no ihuih teotlac itech xolopan ipan ca omiquia, ihuan quicalac, tlaolololli ipan ce cenzotl, ipan ce miccatlatatactli tlatlalcopintli ipan ce texcalli. Quipachoh in miccatlatatactli ica ce hueyi tetl.
Ipan in iTeotlahcuilol in Mateo (ahmo mihtoa ipan in occequi teotlahcuilolli), in imoztlayoc, in «intlahtohcatcahuan in teopixquex ihuan in tlacanexqueh» quihtlanilih in Pilato ca quitlaliani iixco in miccatlatatactli ce centepixqui tlayaochihchiuhtli, inic quimacahciz ca in itenematilizcuicahuan in Jesutzin quinamoyani inacayo ihuan quipantlazani in techicoihtoliztli itechpa ca omonohmayolitiaya. Pilato quihuelittac.

In nahui teotlahcuilolli quipohuah ca Jesutzin moyolitih intzalan in micqueh in iyeilhuioc in imiquiliz ihuan ixnez imixpan itetlazohtlacahuan ipan nepapan immayotl. Ipan mochin, in tlayacatia ipan quittaz in inenohmahyolitiliz in Jesutzin yehhuatl Maria Magdalena. Ome teotlahcuilolli (Marcos ihuan Lucas) quipohua noihuan itlehcoliz ompa in ilhuicatl. In zanilli itechpa Jesutzin tlayolitilli mocuepa, tel, ipan in teotlahcuilolli:

Mateo 16:13-17|RV (1569)

Ipan in iteotlahcuilol in Juan, in mahuizotl «Cristo» moyehyecoa in iuh itocatzin in Jesutzin:




#Article 29: Cuauhtemallan (420 words)


Cuauhtēmallān  (caxtillāntlahtōlcopa: Guatemala , mayatlahtōlli: Kujatemalja’) īāchcāuhtōca Tlācatlahtohcāyōtl Cuauhtēmallān (caxtillāntlahtōlcopa: República de Guatemala), tlācatiyān tlatēctli Tlahco Ixachitlān, īpan in mictlāncihuātlāmpa, in huēyi īnemiliz ōquichīuhqueh in mayacāyōtl īhuān in visorreynoyōtl; no quipiya in tlapanahuia in ic huēyi āltepētl in Tlahco Ixachitlān, ītēcuacān in Āltepētl Cuauhtēmallān, tlapanahuia in ic chāntīlo tlācatiyān Tlahco Ixachitlān īca ocachi 17 millones chānehqueh.

In mānel ītlāl achi moman, quipiya nepapan immanyōtl, īpal tepētic ītlaīxpayo Cuauhtēmallān, yeh in huāllauh in huēyāīxmaniliztli īxquichca 4220 huēyāīxmanilizpan. Inōn mochīhua penpapan chānchictlapāntli iuhqui in mangletlah in tlacuechahuayān īpan in Pacifico īxquicha in mixxoh cuauhtlah in huehcapan tēpetl. Cuāxōchnāmiqui in cīhuatlāmpa īhuān in michtlāmpa īca Mēxihco, in tlāpcopa īca Belice, in Honduras Āyōllohco (Caribe Huēyātl) īhuān Honduras, in huitztlāntlāpcopa īca El Salvador, īhuān in huitztlāmpa īca in Pacifico Ilhuicaātl. in tlācatiyān quipiya 108 889 km². Ītēcuacān in Āltepētl Cuauhtēmallān ca, īāchcāuhtōca «Yancuīc Cuauhtēmallān In Huehcapanihuiliztli». In āchcāuhtlahtōlli in caxtillāntlahtōlli ca, mānel oncah ōmpōhuallī omōme mayatlahtōlli, in xincatlahtōlli īhuān in garifunatlahtōlli, inihqueh ōn tlahtōlli mati machiah ohuitipolihuizqueh, inīn motlahtōa in tlālxeliuhcāyōpan Izabal. In āxcān Cuauhtēmallān tlālli, quichīhua Ixachitlānnepantlah, in īpan īhuān occān mochīuhqueh un mayacāyōtl īhuān in ōlmēcayōtl. Zatepan in tēpolōliztli ōquichīuh cē cotōncāyōtl īpan in Yancuīc Caxtillān Tlahtohcātēīxiptlahyōtl iuhqui yāōquīzcayacāncāyōtl. Quin ītlācaxoxouhcāyo īhuīcpa Caxtillān īpan 1821, xiuhpan in ōmochīuh un Tlahtohcāyōtl Cuauhtēmallān, ōquichīuh cē cotōncāyōtl īpan in Ic Cē Mēxihcatl Emperadoryōtl in iuhqui īpan in Tlahco Ixachitlān Nenāhuatīliztlācatlahtohcāyōtl; ōcatcah īpan 1847 ihcuac ōmotlalih in āxcˉn tlācatlahtohcāyōtl īhuān ihcuān in tlācatiyān ōquinhualmācāuh īcuāxōchnāmicuān īhuān ōtlahtohcātētītlan īca cequintin huelitini in cemānāhuac. Zatepan in tlacuitlatlāzalli tlapahpatlaliztli īpan 1871 ōmotlalihqueh miec tēpolohtēpacholiztli ahmo tlācatēpachōliztic, īxquichca 1944 in ōmochīuh in Tēahcomanaliztli Cuauhtēmallān īpan 1944. Inīn tēahcomanaliztli ōmoman īxquichca 1954, in xiuhpan tlācatiyān tlapahpatlaliztli tlaōliniliztli ōquitlahtohcātih īhuān ōquinehuilānhuih āltepēhuahyāōyōtl, no motēnēhua in yāōchihchīuhqui tēīxnāmiquiliztli tlahtic Cuauhtēmallān, ōmochīuh īpan  1960 īxquichca 1996 ihcuac in ītēpachōliz Álvaro Arzu.

Ca ye in mācuilpōhualxiuhpan XXI, ōmotlalih  zazan quēnin yeni tētlamahmaquilizzōtl, in quichīhua in ic nāhui tētlamahmaquiliztli in Latinixachitlān. Tēl, in netolīniliztli īhuān in ahmo nehneuhcāyōtl īxmaniliztli oc huehcapan, oc tlapanahuia ihcuac ōmotōcāihcuiloh in yōcoxcānemiliztli tlanemilīliztli īpan 1996.

In tōcāitl Cuauhtemallan īpal in nāhuatlahtōllli Cuauhtēmalli īhuān -tlān. In tlaxcaltēcah ōquinhuihhuīcaqueh in caxtiltēcah, ōquintlahtōlcuepqueh miec catyāntōcāitl, in ic hueli huāllauh īpampa in tlahtōlcuepaliztli in cuauhtēmaltēcatlahtōlli Kaqchequelab, in cānin käq quihtōznequi tlāpaltic, che’ quihtōznequi cuahuitl quichīhuah kaqache’ ahnozo kaqche’ quihtōznequi tlāpaltic cuahuitl īhuān in sufijo -[k]el, -yōtl ahnozo tlācatl, īca in plural a[b] quihtōznequi tlāpaltic cuahuitll tlācah. Nō hueli huāllauh īpampa in āltēpetl ītōca Chi Iximche’ in cānin Chi ca -tlān, Ixim quihtōznequi tlaōlli īhuān che’, cuahuitl, in Iximche’ ca in tlahtlacōcuahuitl, in ōmocennāhuaihtoh iuhqui Cuauhtēmallān.




#Article 30: Brasil (145 words)


Nenahuatiliztlacatlahtohcayotl Brasil ahnozo Brasil (Portugallahtōlli: República Federativa do Brasil ahnōzo Brasil), in tlācatiyān ipan Ixachitlān Huitztlāmpa ca. Brasilia ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Colombia, Venezuela, Surinam, Guyana, Francia Guyana, canahpa huiztlāmpa nō Uruguay īhuān Ilhuicaātl Atlántico, canahpa iquizāyampa nō Ilhuicaātl Atlántico, īhuān canahpa icalaquitlāmpa nō Argentina, Paraguay, Bolivia, īhuān Peru.

Inōn tlālyācatl ōcuep tlāltōcatzin īpampa Pau-Brasil latintlahtōlcopa: caesalpinia echinata. Inōn tōcaitl huēhuehcauh tlacuepalli canahpa xinōnotza Brasil portugallahtōltica. Occē tlahtōlli ōmopouh tlein Brasilia motenehua Tlālpan tlapalcuahuitl nāhuatlahtōltica.

Mochi Ixachitlān ochanti catca icampa macehualtlācah, in brasiltecatlalli hueyi ica hueyiatoyatl, miec cuauhtlah, hueyixtlahuahcan ihuan tepetlan huitztlampa. In chanehqueh nican ahmo quipiaya hueyi tlacatoltecayotl quemeh Incatlan, Anahuac ahnozo Mayapan. Brasil ce tlalli otlatemouh ipampa portugallatemohuanimeh in pohualxihuitl XV ihuan otlacuilolli in ipan Nahuatiliztli Tordesillas.

Portugal oquipololoc Brasil in pohualxiuhpan XVI, Rio de Janeiro inic ce altepetl in cariocatlalpanecatl anahuatl.

In Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Brasil piya 27 Tlahtohcāyōtl īhuān cē Nenāhuatīlizcalpōlli.




#Article 31: Costa Rica (362 words)


Tlācatlahtohcāyōtl Costa Rica (nāhuatlahtōlli: Necuiltōnolhuēyātēnco), cah tlācatiyān ahciqui huēyāltepētl Ixachitlān Nepantlan. San José in īāltepēnānyō in Necuiltōnolhuēyātēnco.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Nicānāhuac, canahpa huiztlāmpa nō Panama, canahpa icalaquitlāmpa nō Pacífico Ilhuicaātl, īhuān canahpa iquizāyampa nō Caribe Huēyātl.

Necuiltōnolhuēyātēnco in nāhuatlahtōlcuepaliztli in caxtillāntōcāitl Costa Rica, in tōcāitl īpampa ihcuāc Colón ōhuālahci in īhuēyātēn inīn tlālli īpan 1502 yeh ōquitta in nicān tlācah ōpiyah huēyi teōcuitlacōzcatl.

In achtopa chānehqueh in tlein ōnenqueh īpan inīn tlālli ōcatca in mayatlācah īpan xihuitl 2000 a.C. oc ye in caxtiltēcah ōhuāllahqueh in Cuauhtēmallān. Ītlahtōllo moxelhuia īpan ēyi cahuitl: preclásico, clásico īhuān postclásico. In cahuipan clásico inīn āltepētiliztli ōxōchicuepōn īpan in yehyecōlmatiliztli īhuān in tōltēcayōtl. Tēl in achto tlācatiyān ōmelahuac cahuipan in caxtiltēcah, īhuān āxcān āltepētlāliah in tlālli. Miac clásicas huēyi mayaāltepētl ōquintlālcahuiqueh ahmo huehca in xihuitl 1000 a.C.. In postclásico tlahtohcāyōtl īpan in tlahco tlālli -iuhqui in quiché tlahtohcāyotl Q'umarkaj (Otlatlān)- tēl, xōchicuepōnyah īxquich in tlālpoloāni Pedro de Alvarado in xihuitl 1523 īhuān 1527 ītzalan.

In Costa Rica  ahco tlālli tlācah, iuhqui in bribrilācah, in mantlācah, in quichetlācah īhuan tzutujillācah īhuan in quekchitlācah īpan in tlani tlālli mictlāmpa Cuauhtēmallān oc tlachīhuah cē tāchcāuh tlācaolōlōlli ītech in cuauhtēmaltēcah.

In Nicānāhuac quimpiyah miaquīntīn tlālhuaqueh īca 22 tlahtohcāyōtl. Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Honduras īhuān Cececpan mictlāmpa, canahpa īcalaquitlāmpa nō Pacifico Huēyātl, īhuān canahpa iquizāyampa Atlántico Huēyātl, in iuhquin canahpa tlāpcopa Ayōllohco Mēxihco, īhuān canahpa huiztlāmpa Costa Rica.

In tepētl ocachi cuauhtīc Mc Keiley ompa tlalhuactli Alaska īhuān inīc ōme ocachi cuauhtīc nicān Tlālli Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl in Mount Albert īhuān Colorado ipan Rocky Mountains in ompa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, occe tepetl quemeh Mount Shasta ipan Sierra Nevada Californiaco. In tepeyohtic sistema tepetlah Sierra Nevada, tepetlah Apalache, tepetlah Rockies, Sierra Nevada, Sierra Sangre de Cristo, occequin. In ātōyātl ocachi huehca Mississipi, occequin atoyātl quemeh Rio Grande, Hudson, Pecos īhuān Atoyātl Colorado.

Nō xiquitta Tlacetilīllahtohcāyōtēcah tōtōmeh quemeh in calatl, tzopilōtl, centzontli, canauhtli, ehēcatōtōlli, zōlli, huehxōlōtl, cuauhchochopitli, huītzilin ahnōzo yōlcah quemeh in temazātl, mazātl, tlācaxōlōtl, tecuanōtl, māpachtli, coyōtl, miztli, techalōtl, cōzamatl, āyōtōchtli, āmiztli, huezacotl, tōchtli, āhuitzotl, ocomiztli īhuān cipactli, cuēchcoātl, cueyatl, tamazolin, cōātl, āzcatl, pāpālōtl, pipiyolli, zāyōlin, colotl, xīcohtli, chapōlin, occequīntīn. Nīcan tlacatiyan cah occequin yolcah ihuicpa Europan quemeh in cahuāyoh, cuācuahueh, pitzotl, ichcatl occequintin.




#Article 32: Cueyatl (140 words)


Cueyatl ītōcā in tlālāyōlcatl.

Momatqui nemi ahtic in ihcuāc ōtlācatca. Tlālpan in yeh hueyiyac nemiz, ihiyoanaz. Ca yamactic petlauhtoc īehuayo. Ca yolcuēcuepqui itotonca in īc quipatla in inahuac, tepitōn ima nāhui mahpileh, ahmō iztehuah; huel huēyi īicxi, oc cencah huēyac in ahmō ītlac auh īicxi mācuīlli mahpileh tlazalolli īc ehuacicicuilihuiliztli, in cuēcueyah huelitih ahpopotih īhuān pancholoah.
Ahtic quitlalitoc īcueyateton, motta iuh zazalic yahualolli. In cueyatōntli nō motenehua ātepocatl (renacuajo, bilolo), Tapayolteuh ītlac, quipiya cē cuitlapilli ic apopotiz yeceh ahmō icxihuah, compehualtia in yeh ihiyoana ic tlahtic branquias zātēpan in ihiyoquiza quiyahuac branquias.
Mixhuiltia in īc tepiyōlcatl īhuān xiuhcuitlatl.
In ahcica cē tepitzin tlamiyaquiliztli onhueyiyaco in īicxi zan tepan onhueyiyaco in īma; ic chichitl ic ihiyopexontīlli onmahxiltia in branquia; in cuitlaxcolli mochīhua tepitōn; mopatla īyōllo in ōpēuh ōme tlacomolli īhuān yecahuiz ēyi tlacomolli; polihui in cuitlapilli. Tlālpan choloā in yancuīc cueyatl.




#Article 33: Marie Curie (291 words)


Maria Salomea Skłodowska Curie (1867-1934) ōtlācat īpan Varsovia, Polonia īpan 7 tlamāhtlaccēnti 1867. Ōcatca cē Polonia física auh química, zatēpan ōmocuep Francia chāneh. Mīxpetzoāni īpan in mēyyōāyilizzōtl, ōcatca in achto tlācatl in āquin ōquincelih ōme Nobel ilhuīlli īhuān ōcatcah in achto cihuātēmachtiāni īpan in Université de París.

Ōtlācat īpan Varsovia (Polonia Zaryōtl, Rusia Emperadoryōtl), in cānin ōnen īxquich in 24 xihuitl. Īpan 1891 ōmozazacac Parishuīc īpampa īnemachtīl. Ōquitzintih in Instituto Curie īpan Paris īhuān Varsovia. Ōmonāmictih īca in físico Pierre Curie. Ōcatca īnān in Irène Joliot-Curie.

Maria Skłodowska ōtlācat in 7 tlamahtlāccēti 1867 īpan Varsovia.  Ōcatcah in inic mācuīlli īpīl in Władysław Skłodowski, física īhuān tlapōhualmatiliztli tēmachtiāni liceopan, in nehneuhcā in īcōl, īhuān Bronisława Boguska, in āquin ōcatcah tēmachtiāni, pianotzotzonani īhuān cuīcani.

Maria ōcatca in xōcoyōtl in īpan mācuīlli pīpiltin: Zofia (1862), Józef (1863), Bronisława (1865), Helena (1866) īhuān zatēpan yehhuātl, Maria (1867).

Īpan inōn cāhuitl, in Polonia huēyi cotōncayōtl ōcata tlapeuhtli ic Rusia, in tlein īca tēcuitlahuiliztli ōquintlālihqueh īntlahtōl īhuān īnnemiliz. Īnāhuac in īpih Helena, Maria yauhya in ichtacā nēmachtīlli tlamanalo īpan cē calli in cānin tēmachtiāyah in Polonia mīllōtl.

In achto īxiuh omomachiyōtlālihqueh ic in īpih Zofia īmizquiz īpampa in tifuscocoliztli, īhuān ōme xihuitl zatēpan in īnān ōmic īpampa in tētzāuhcocoliztli. Inīn nechīhualiztli ōchīuhqueh in tlein Maria ōquicahcāuh in Católica Romana teōyōticanemiliztli ōmocuep ahmatiliznemini.

ītah ce temachtiani tlen física catca. Xiuhpan 1891 se trasladó a París (donde cambió su nombre por Marie) y se incorporó a la Sorbona
Dos años más tarde acabó sus estudios de física con el número uno de su promoción, luego de otros diez años se doctoró diez en esa misma universidad. En 1894 conoció a Pierre Curie con quien se casó en 1895. Fruto de esta unión serían sus dos hijas, Ève 
e Irène.




#Article 34: Keane (1032 words)


Keane  ītōca cē inglatēcatl pianotli rock īhuān power ballad tlacuīcaliztli tlein ōmopēuh īpan 1995  xihuitl īpan Battle, Sussex Tlāpcopa, auh īāchcāuhtōca īpan 1997 .

Tlacuīcaliztli quichīhuah cuīcapixqui, nāuhmecatini auh pianotini Tim Rice-Oxley, cuīcani Tom Chaplin īhuān huēhuētini Richard Hughes. Inic cē tlachīhualiztli ōquipix chīhualōni auh mecahuēhuētini Dominic Scott, tlein ōquincāuh 2001  xiuhpan.
Keane momachia quitequitiltia īpampa pianotli quēmeh achto tlatzotzonalli, ahmō mecahuēhuētl, ahneuhqui miaquīntīn rock tlacuīcaliztli. Yeh ōquipēuh tēquitiltīlia tlāhuīlcuīcacaxitl īhuān cuepatozquitl pianotli īhuīcpa 2006  īcuīcayōpan, āxcān cetilīa in piano rock īhuīcpa Hopes And Fears, inic cē yahualtzintli īhuān in tlātlāmantic tozquitl īhuīcpa 2005 .
Ahhuēhuētl īhuān power ballad nō cah huēytlāhuīlli īcuīcapan auh ōquichīuh huēyi tlazohtli cuīcatl quēmeh On a Day Like Today nozo We Might As Well Be Strangers.

Inic cē, inic ōme yahualtzintli, Hopes And Fears īhuān Under The Iron Sea ōhuēynamacac Tlacetilīlli Tlahtohcāyōpan īhuīcpa namacapēhualiztli cemānāhuac: achto ōcatca in achi cualli britanitēcatl yahualtzintli 2004  xiuhpan auh in ōnto ōquinamacac 222,297 inic cē chicōntōnalpan īpan Tlachicuazti 2006.

Rice-Oxley -nō ītōca Tom - ōtlācat Chaplin ītlācatōnalpan, zanyenō cocoxcalco 8 ic ēyi mētztli, 1979  xiuhpan. Īnnān ōcnīuhtlah, nō Chaplin īhuān Rice-Oxley.
Tom ītah David ōcatcah tlahtoāni Vinehall School calmecac īpan Robertsbridge (Chaplin cēnyeliztli īcalmeca) 25 xihuitl, calmecac Rice-Oxley īhuān Chaplin ōmachti.
Zātēpan ōyah Tonbridge School, īyān ōquīxīmahqueh īhuān Dominic Scott īhuān Richard Hughes. Nāhui yehhuāntin ōmachi ōahāhuix cuīcayōca (Rice-Oxley nō ōtlapitzalihua) tēl ahmō quimati quēmeh cē cualli tequiliztli.

Inoc machtihua University College London huēytlamachticalco īpampa Huēhuētl Tlācatōltēcayōtl, Rice-Oxley ōquichīuh cē rock tlacuīcaliztli īca Scott auh ōquiyōlēuhqueh Hughes quēmeh huēhuētini. The Lotus Eaters ōpēuh quēmeh cē covers tlacuīcaliztli, cuīcatihua īntlahzo tlacuīcaliztli iuh U2 nozo The Beatles, ōyehyeco īncalco.
Adam Tudhope, āquin Rice-Oxley ōcnīuhtlah huēytlamachticalco, ōcatcah tlacuīcaliztli īnahuatilōni. Tudhope nō tequitilia īxiptlayōlcāyōpan īolōlca, White House Pictures (Iztaccalli īxiptlayōlli) auh ōtēpalēhui cequīntīn inglatēcah īxiptlayōlli quēmeh Love Actually. Keane ōquichīuh cē cuīcatl īpampa, tēl in ahmō ōcatca tēquitiltilia. 
Cē nōtzalizpan īca The Irish Times īpan Tlachicuazti 2, 2006, Rice-Oxley ōmotlahto yehhuātechcopa ōquihto ītōcā tlacuīcaliztli Coldplay ōcatca, zātēpan tēl ōquicuepa yeh ahmō ōquihto inōn tlācahuīc.

Quin ōquicac Rice-Oxley pianoa īcopa, īpan Virginia Water, Surrey īpan 1997, Chris Martin ōquiyōlēuh cetilia ītlacuīcaliz Coldplay. Tēl, Rice-Oxley ōquitlahuēlcuipili tlein īca Keane ōcatca; ōquihto Cualli ōquinec, tēl Keane ya tequitilia auh Coldplay ītlamatiliz pianotini ōmic.
Īpampa, mātēl Hughes nōhuān Scott ahmō quiēlēhui, Chaplin ōmocetili tlacuīcalizco 1997 xiuhpan, ōquipatlac Rice-Oxley quēmeh cuīcani auh mocetilihua quēmeh ahhuēhuētl mecahuēhuētini.
Īpēhualiz nō ōquimachiyō cē yancuīc tōcāitl ic tlacuīcaliztli, īhuīcpa The Lotus Eaters īhuīc Cherry Keane, ītōcātzin cē Chaplin īnān īcnīuh Chaplin īhuān Rice-Oxley ōīximih ihcuāc cōconeh.
Ihcuāc ōmic, yeh ōcatca quinmaca tequiyōtl Chaplin īcēnyeliz. Chaplin ōquihto Niquitēquitiltilia cequi tequiyōtl ahcualli cāuhpan tocuīcayōtl ic itta. Achihtōnca, ītōcā mocuepa quēmeh Keane.

Chaplin ōyah Africa Huitlāmpa xōpan 1997 ic tequitilia quēmeh tlanequitlācatl. Chaplin īxtlamatiliz ōīxiptiah tlacuīcaliztli ītlamatiliz īpan Make Poverty History. Chaplin ōcaltzac Tlachicōnti 3, 1998  xiuhpan. Hughes inic cē ītlahtōl ōcatcah tipiyah cuīcacān mahtlācti tōnalli. Yancuīc īcuīcaca, Keane ōyōlcuīcatia inic cēpa Hope  Anchor ocnāncalco Tlachicōnti 13, 1998 xiuhpan.
Iuh Rice-Oxley ōquihto, mātēl incuīcayō ōquipixh mecahuēhuētl, ītozqui ōcatca yāōyōcopa, iuh cochiliztli. Āuh, tlacuīcaliztli ahneuhqui occequīntīn ōcatca. Zātēpan, 1998, 1999 xiuhpan, tlacuīcaliztli ōcuīcati miaccān Londres īocnāncalco. Īpan 1998, Chaplin ōyah Edinburgh University ic quimachtia Tōltēcāyōtl Tlahtōllōtl. Tēl, ōquicāuh auh ōcalpatlac Londres ic quipiya cē cualli cuīcayōtechcopa tequitl īcnīuhca.

Zātēpan 1999, ahmō āchcāuhtequitl, Keane ōquichīuh inic cē īcēmanicuīca, Call Me What You Like. Ōmonamacapēuh quēmeh CD īpan Keane īcaquizcopīnalōniliz quin cuīcacān īpan Tlaōnti 2000. Zan cēntzonmācuīlpōhualli CD ōmochīuh. In cuīcatl, tēl, mohuelīti monēz.

Zātēpan, īpan Tlachicuazti, 2001  xihuitl, cēmani Wolf At The Door ōchīhuapēuh, tēl, ōmpōhualmahtlāctli CD zā mochīuh. In achto mētzli, Scott ōquincāuh.

In tlacuīcaliztli ōēlēhui ahmō tēquitiltīlia mecahuēhuētl ahnōzo tlatēmoā cē yancuīc mecahuēhuētini. Īpampa, pianotli patla quēmeh huēytlatzotzonal auh ēyi cuīcatiani ōcatcah.

Zātēpan in ēyi chīhualiztli mētztli Francia, Keane ōcuīcac occeppa Inglatlālpan. Simon Williams īpan Fierce Panda Records ōquicac cē Keane cuīcacān īpan Tlamahtlācōnti, 2002  xihuitl; Williams ōahāhuix īncuīcayoca auh ōquichīuh Keane achto īpochtiliz cēmani cuīcatl, Everybody’s Changing (Mochīntīn mocuepa) ōmonamacapēuh īpan Tlamācuīlti 12, 2003  xihuitl.

Keane ōquipix cē tlahcuilōlli īca Island Records, āuh cē yancuīc cēmani, Somewhere Only We Know (Canah zan timatih) ōmochīuh.
Occeppa īpan 4 ic mācuīlli mētztli, Everybody’s Changing ōmochīuh tēl yancuīc īxiptli īhuān B-side ōmonēz.
Chicuacē tōnalli zātēpan, īyahualtzin ahnozo LP, Hopes and Fears ōmonamacapēuh, īpan Tlamācuīlti 10, 2004  xihuitl. Huēyi namacaliztli inīn LP ōcatca īca ocachi 5,000,000 āxcān ōnamacac cemānāhuac, nō ōquiahcico #1 miaccān.
Yahualtzintli ītōca mohcuiloa cuīcapan Snowed Under: you’ve been looking everywhere someone who understands your hopes and fears... (nōhuiyān titlatēmoāz acah quimachtia mocochiliz, momahuizzo).
Keane ōquipēuh īachto cemānāhuacuīcacān īpan Tlamācuīlti 11. Yehhuāntin ōcuīcah miaccān, quēmeh Alemantlān, in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, Xapon īhuān Mēxihco.

In tlacuīcaliztli ōquitlatlānih ōme Brit Awards īpan Tlaōnti 2005  xihuitl yeh īca in xihuitl tlacuīcaliztli īhuān in xihuitl yahualtzintli.

Keane ōcuīcah Live 8 huēycuīcacān īpan Tlachicōnti 2, 2005 xihuitl; ōquicuīcah Somewhere Only We Know īhuān Bedshaped.
Nō yehhuāntin Rice-Oxley huān Chaplin ōcuīcah īpan Do They Know It's Christmas? tlācatilizilhuitl cēmani īpan Tlamahtlāccēti, 2005 xihuitl.

Īhuīcpa Tlamahtlācti 2005 oc Tlaōnti 2006, Keane ōquitlami cuīcacān ic ōquinchīuh yancuīc yahualtzintli Āltepēpan Yancuīc York īhuān Inglatlālpan.
Inic cē cēmani inīn yahualtzinhuīcpa, Atlantic ōcatca, īpan 24 ic nāuhtetl mētztli, 2006 . Zātēpan inic ōme, Is It Any Wonder? ōcatca.

Inic ōme yahualtzintli Under the Iron Sea ōmonamacapēuh īpan Tlachicuazti 12, 2006 xihuitl. In cateh namaca āxcān 2,600,000 CD.
Īpan Tlachicuēiti 22, 2006 xihuitl, Chaplin ōquipēuh ahiztapiciuhxitl cochītic patli. Āxcān, yehhuāntin cateh cuīcacāniā occeppa.
Keane ōcuīcac īpan Live Earth huēycuīcacān īpan Tlachicōnti 7, 2007  xihuitl; tēl, Rice-Oxley ahcualli ōhto ītechcopa, īpampa miaquīntīn cuīcatiani ahmō quimati tlein oncān ic tlachīhua.
Ic War Child, The Night Sky, īyancuīc cēmani, ōmonamacapēuh īpan Tlamahtlācti 29.

Ihcuāc Scott ōquincāuh, Rice-Oxley ōpēuh quitēquitiltīlia cē Yamaha CP-70 pianotli, cualli tlatzotzonalli ōmochīuh ic cuīcacān. Rice-Oxley ōquitlapōuh ītechcopa cē Beatles āmoxpan ōhcuilo īpal īnchīhualōni, George Martin. Āxcān, cē Nord Lead 3 quitēquitiltiliah ic cuīcatia cuīcacān pianopan.
Ītlatzotzonaliz cah:

Rice-Oxley ī Apple Powerbook G4 motēquitiltilia ic nāuhmecatl playback cuīcacān. In chīuhpōhualhuaztli software quipiya cē click-track ahmecatl ēyi cuīcatiani īhuīc.
Īpan Tlamahtlācti 2006 īpampa Hamburg Song īhuān Nothing In Your Way, Chaplin ōquipēuhtēquitiltilia cē Hammond teōpianotli, inic cē ītlatzotzonal īhuīcpa 2001. Īpan 2006, quipēuh tēquitiltilia nō cē cuepatozquitl Yamaha CP60 ic cequīntīn cuīcatl quēmeh The Frog Prince īhuān Crystal Ball.
Āuh Chaplin nō mecahuēhuētia cuīcacān, cuīcapan quēmeh Your Eyes Open īhuān Broken Toy.

 




#Article 35: Xōchihcualli (145 words)


Zātēpan otzyōtl, achi mochipa cuetlaxihui in xōchitepilōlli, in tzicomōlmimilli, in xōchizhuatl īhuān in tziquizhuatl, zātēpan huetzi. In oc in achtapayōlli cemmana ic mocuepa in achtli, īhuān momiyaquiliā in achtapayōlchīuhqui ixquichca yez in xōchihcualli.

Īpan cequi tlanelhuatl iuhqui in ayauhcuahuitl, in tlein motēnēhua xōchihcualli in ic mochīuhticah ic ocoyacaololtic in cānin quitlālihticah in achtli, yehica inin tlanelhuayōtl ahmo achtapayōlchīuhcāhuah (ahtle achtapayōlchīuhqui).

Mā motta in nepapan xōchitlacotōnyōtl cemmana ītloc achtapayōlchīuhqui īmiyaquiliz. In xōchitlālilli īpan clemátide (clematis dioica); īpan manzana in xōchitlālilli mopohtiā ītech achtapayōlchīuhqui in quichīhua in xōchihcualli īcualōca.

Xōchihcualli in motlapoā in iquin cemahci ītamachīuhca netōcāyōtīlo dehiscentes; ye iuh in tomatl, in pera, etc.

Nōncuah oncah huāctli xōchihcualli īhuān nacayoh xōchihcualli zan achi mochi nacayoh xōchihcualli ītech pōhui indehiscentes.

Intla ticpiyah in yōlloxocotl iuhqui neīxcuītilli, tiquittaz īpan yehhuatl in ītlacotōnyo: epicardio (īēhuayo); mesocarpio (īnacayo); endocarpio (īomiyo) īhuān in achtli (nō motēnēhua pitztli, ic caxtillāntlahtōlli mihtoā almendra)






#Article 37: Nahuatlahtolli (561 words)


In Nahuatlahtolli , nahuatl no mexihcatlahtolli, itoca ce tlahtolli in mihtoa ompa Mexihco, auh ca ītlahtōl Huiquipedia. Ca cequi yutanāhuatlahtōlli, auh mihtoa ōmpa Mēxihco īhuān Tlahco Ixachitlān. Ōquiz īpan in mācuīlpōhualxihuitl VII. Īca in tōltēcayōtl tlazohualiztli īxquich ītlamiyān in mācuīlpōhualxihuitl X īpan in Huehcāuh Ānāhuac, in nāhuatlahtōlli ōhuēix īpan occē ānāhuactlahtōlli īxquichca ōmocuep īpan tāchcāuhtlahtōlli huēyicān in Ānāhuac tlālli, tāchcāuhca īpan in tēpēhualli āltepētl īc in Mēxihcatlahtohcāyōtl īpan in mācuīlpōhualxihuitl XIII īxquichca in caxtiltēcah ōquīxpolohqueh īpan in 13 de agosto de 1521.

In nāhuatlahtōlli ōpeuh tlahtohquih īca in caxtiltēcah īnhuāllāliz īpan in cematoc tlālli, īnāhuac in caxtillāntlahtōlli iuhqui yancuīc āchcāuh tlahtōlli īpan in  Ānāhuac; tēl, in europanēcah, ōtlatequitilih in nāhuatlahtōlli īpampa in teōpixqueh ōtēpeuhqueh in tlācah, quimamah in nāhuatlahtōlli cānin tlein āchtopa ahmo motlahtōā nāhuatlāhtōlli.

In nāhuatlahtōlli ca in nicān tlahtōlli īca in ocachi tlahtohquih īpan Mēxihco, īca īxquichca 1,500,000; mochi ōntlahtōleh īca in caxtillāntlahtōlli. Motlahtoā īpan in Mictlāmpa Mēxihco īxquichca Tlahco Ixachitlān.

Ahmo ticmatih ihcuāc Yuta mopēuh motlahtoa, tēl hueliz ōmpa īhuīcpa 5,000 xihuitl ōmotlahto inic cēmeh Nāhuatlahtōl. Āuh quilmach Nāhuatl īnāntlahtōl Uteh.

Nāhuatl neneuhcāyōtia Yutanāhuapan auh in achi ōmotlahtoh tlahtōlli cah īc cē huēyi mācēhualolōlli Mēxihco. Nō huēyi motequitīltilia Mācuīlpōhualxiuhpan 17 īhuān 18 iuhqui lingua franca Ixachitlān. Nāhuatlahtohqueh ōacicoh Tepētzallāntli Mēxihco circa Mācuīlpōhualxihuitl 5, auh mēxihcah circa Mācuīlpōhualxihuitl 13.

Caxtillāncāuhpan, aztēcah Tlahcuilōlli īxiptlahtōltica catcah; tēl ōmochīhuahua inīn tlahcuiloa mecayōtl cahua. auh ahmo ōquihuelītic quihcuiloa cēntetl tlahtōlli.

Caxtiltēcah ōquitēquitiltīli latinmachiyōtlahtōltecpantiliztli ic tlahcuiloa miaquīntīn xōchicuīcatl. Miaquīntīn huēyi tlahtōlāmoxtin (iuh Molina īVocabulario īpan 1571) īhuān netlahtōlmachitiliztechcopa (quilmach Horacio Carochi ī Arte de la lengua mexicana con declaración de los adverbios della īpan 1645 in achi cualli) catcah ōhcuiloqueh inīn mecayōcopa. Carochi ōquintēquitiltili ēyi chicāuhtlahtōl īmecayōpan: huēiyac, yahualli īhuān ōpōchtli. Inic cē quihtoa huēiyac /a/, /e/, /i/ nozo /o/ quēmeh /ā/, /ē/, /ī/ īhuān /ō/. Ōnto, yēto, quihtoah saltillo. Huelīti nō mohcuiloa quēmeh /h/.

Caxtillāntlahtōlli quintēquitiltīlia miaquīntīn nāhuatlahtōlli. Miaquīntīn īntōcā yancuīc tlamantin īhuīc Europan. Occequīntīn, quēmeh Inglatlahtōlli nō quimpiyah Nāhuatlahtōl iniuhquin chocolate (xocolātl), tomato (xītomatl) īhuān avocado (āhuacatl)

Mēxihco, miaquīntīn mochi tōnalli tlahtōl ōmochīuh nāhuatl-caxtillāntlahtōlli cētilizpampa:

Nāhuatlahtōlli cenyeliztli (nah)

In pillahtōlli īhuān achi mochintin in ahmo neneuhqui nāhuatlahtōlli mopalēhuia in tozquinehnehuiliztli (consonantes) in iuh ca:

In nāhuatlahtōlli piya nāhui huēyac tozquiyōtl (vocal larga) īhuān nāhui titichtic (corta) ahnozo ahmo huēyac (breve), in iuh ca:

In tāchcāuhtica in nāhuatlahtōlli ītlahtōl ōmotizntih īxquich in achto yutanāhuatlahtōlli. Momati tlein in nāhuatlācah ōahcihqueh in Ānāhuac īxquich in xihuitl 500 z. C. ōquinpetōnilihqueh tlahtōltica occē tlācah. In īpampa inīn in ahmo yutanāhuatlahtōlli ōhuāllah in tlacuīltīllahtōlli īxcquich huehauhtlahtōlli yēppa-nāhuatlahtōlli.

Achi mochi in nāhuatlahtōlli ītlahtol yutanāhuatl ca, tēl oncah tlahtōlli īca tzintliztli occē tlahtōlpan iuhqui in michhuahcatlahtōlli iuhqui: caltzontzin īhuān tzintzon;  in totōnacapantlahtōlli: chichi .Cequi afijos īhuān tlahtōliuhquiyōtl huelitizquia quipiya otompametlahtōlli tzintiliztli, iuhqui in artículo definido in īhuān in sufijos -tzin īhuān tōn in ōme cah īpan in otontlahtōlli.

Zatepan huāllāzqueh in caxtiltēcah miac caxtillāntlahtōlli ōmocalaquih in nāhuatlahtōlli tāchāuhca yancuīc tlamantli iuhqui yōlcayōtl: caballocahuāyoh, Castillacaxtil, pato(s)patox; xōchihcuāllōtl īhuān tlacuāllōtl: ciruela, granada, higo(s)hicox, lima, limónlimōn, manzana, membrillo, vinohuino, tocino; tlamanyōtl: hacha, cuchillo, mesa, taza, candela, camisacamisahtli, mantilla; tēpachōliztli: gobernador, alcalde, regidor (ahnozo lexitol), fiscal, virrey (ahnozo visurey); occē: firma, peso, tomíntomīn, interrogatoriotelocatolio, imagenmagen; īhuān miac tlācatl, tlācatiyān īhuān āltepētl īntōca.

Nō miac latintlahtōlli ōmocalaquih in nāhuatlahtōlli in teōmatilizzōtl iuhqui: anĭmaaniman, altārealtar, angĕlusángelangel, cruxcruz (ahnozo coloz), deusdios, missamisa, christiānuscristiano; occē: oryzaorizatl, camoxgamuzacamoza īhuān occē.

Occē tlahtōlli ōmocalaqui in nāhuatlāhtōlli iuhqui in franciatlahtōlli maisonmeson īpal in caxtillāntlahtōlli. Nō oncah cē xapontlahtōlli: 刀(katana)catana.

 - 




#Article 38: Chile (343 words)


In Tlacatlahtohcāyōtl Chile (Caxtillāntlahtōlli: Chile), tlācatiyān ahco Ixachitlān Huitztlāmpa ca, Santiago de Chile ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Peru, Bolivia, canahpa cihuātlāmpa īca in Ilhuicaātl Pacífico, canahpa tlāpcopa Argentina, nō īca in Ilhuicaātl Atlántico, īhuān canahpa huitztlāmpa Ilhuicaātl Antártico.

In huehcāuh incatlācah ōtōcāitih Chile in tlālli canahpa in huitztlāmpa in Atacama. In caxtiltēcah īpan Peru ōtōcāitih in huitztlāmpa tlālli Tlahuelmayān Chile. Zatepan in mochi tlācatiyān ōmotōcāitia Chile. Ahmo nemati in quihtōznequi in tōcāitl Chile.

Juan Ignacio Molina ihtoā cē mapuchetlahtōlli trih ahnozo chi cē tōtōtl. Ic Diego de Rosales ca in Tlahuelmayān Aconcagua tēuctli ītōcā īxquichca in incatlācah ahci. Ic in tlahtōlihcuiloāni Ricardo A. Latcham ihtoā ca ītechpa in mācēhualtin, in mitmactlācah, īnquīzayān ōcatca in ātōyātl īca inīn tōcāitl. Nō acahceh in aimaratlahtōlli ītechpa Tupaq Inka Yupanki ōtōcāitia in tlālli huitztlāmpa in Inca Huēyitlahtohcāyōtl. Nō acahceh in onomatopeya in tlācatiyān ītōto, in trile, in quiyōcoya in aimaratlahtōlli tlahtōlli ch'iwi in quihtōznequi ītzcapintic, ahnozo chilli in quihtōznequi in tlālli ītlamiliz.

Īpan 1973 xihuitl, in ompa tlacatlahtocayotl Chile, yaoquizcauh Augusto Pinochet oquimicti in huēyi tlahtoni Salvador Allende.

Quipia yei regiones naturales quemeh Andes tepetlah ihuan imayor altitud in Sahama ica 6,542 m. in tepetl ocachi ahco ipan Chile. Occe yoliztlalpan noyuhqui nican Chile in ahco ixtlahuatl Atacama canah tlahtocayotl Peru ihuan Bolivia, in Tepetlahco Bolivia iquiziyampa tlen nemi ihuic Torres del Paine ihuan Patagonia canahpa Chile quenin parque nacional Chile cuauhtlah ca, ihuan in chile altiplano canah huitztlampa Argentina ica Tepehuahcan Andes.

Nō xiquitta Chile totomeh quemeh cōzcacuāuhtli, tōtōmichin ahnozo yōlcah yama, alpaca, huanaco, huicuna, huemul, māpachtlācamāyeh, miztli īhuān occequīntīn.

Inin tlacatitiyan tlapachohua ipampa Michelle Bachelet, inic ce cihuatl tlahtocayoixiptla in Huitztlampa Ixachitlan.

Bolivitlān cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan. Bolivia tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Andes Tepētlah, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Huaqui ihuan Copacabana.

Occequīntīn bolivia huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan cafecacahuatl (inic ome hueyicauh ipan tlalticpactli), tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limonxcotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, cōztic teōcuitlatl, tlīltepoztli, amochitl, temētztli, Iztāctepoztli, platino, ihuan chālchihuitl.




#Article 39: Tlaxcallan (107 words)


In Tlahtohcayotl Tlaxcallan ( Estado de Tlaxcala) ce in 31 Mexihco itlahtohcayo, ca tlatectli ipan tlahco tlapcopa Mexihco, itecuacan Tlaxcallan Xicohtencatl ca.

Tlaxcallan cuaxochtia canhpa tlapcopa, huitztlampa īhuān mictlāmpa īca Puebla; cihuātlāmpa īca Tlahtohcāyōtl Mēxihco īhuān mictlāncihuātlāmpa īca Hidalgo; ahmo piya huēyātēntli. Ītlaīxpayo 4,016 km2, īca 1,072,311 chanehqueh.

In Tlahtohcāyōtl Tlaxcallan ītōcā ihui īpama ītēcuacān Tlaxcallān Xīcohtēncatl. In motlamia in Tlācaxoxouhcayāōyōtl, Tlaxcallān ōcatca huēyāltepētl īpan in Inic Cē Mēxihcatl Emperador ītlahtohcāyo. Īca in 1824 Nāhuatīllālīliztli, in huēyāltepētl ōmocuepa Yōllōxoxouhqui īhuān Tlahtohcāuh Tlahtohcāyōtl Tlaxcallān in tlein īāchcāuhtōcā āxcān.

Tlaxcallān ōcatca yōllōxoxouhqui tlahtohcāyōtl Mēxihcatl Huēyi Tlahtohcāyōlcopa. In huehcāuh Tlaxcallān ōcatca chīhua ic in tēucyōtl Ocotelōlco, Quiyahuiztlān, Tepēticpac īhuān Tizatlān.




#Article 40: Mexihco (4150 words)


Mēxihco  ( México ) īāchcāuhtōca Mēxihcatl Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ( Estados Unidos Mexicanos), tlācatiyān in Ixachitlān, tlatēctli in huitztlāmpa in Ixachitlān Mictlāmpa, ītēcuacān Āltepētl Mēxihco ca. Tēīxiptlahtini, tlācatēpachoāni, nenāhuatīlizzōtl īhuān āltepētlācayōtl tlācatlahtohcāyōtl, mochīhua īca 32 nenāhuatiāni yeliztli.

In mēxihcatlālli mani īpan 1 964 375 km², īpampa in ic mahtlāctli omēyi ocachi cemantoc tlācatiyān in cemānāhuac auh in ic ēyi in Latinixachitlān. Cuāxōchnāmiqui in mictlāmpa īca in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān īpan 3 155 km, auh in huitztlāmpa cuāxōchnāmiquih īpan 958 km īca Cuauhtēmallān īhuān 276 km īca Belice. In huēyātēntli in tlācatiyān cuāxochnāmiqui in huēyātēnco cihuātlāmpa īca in Pacifico Ilhuicaātl īhuān in tlāpcopa īca in Āyōllohco Mēxihco īhuān in Caribe Huēyātl, in quichīhuah 9 330 km, īpampa in ic ēyi ocachi āncāyōtl Ixachitlān tlācatiyān.

Mēxihco in ic mahtlāctli oncē ocachi chāntīlo tlācatiyān ca, īca ocachi 124 millones tlātlālīloh chānehqueh īpan 2018. Achi mochintin caxtillāntlahtoah, in tlahtohcāyōtl quimachilia in ītloc 67 nicān tlācah īntlāhtōl in tlācatiyān. Inīn tlapōhualli quichīhua in Mēxihco in tlācatiyān in  tlacempanahuia inic caxtillāntlahtohqueh, nō inic chicōme tlacempanahuia inic nepapan tlahtōlmatiliztli in cemānāhuac.

In momachtīa in tlācah nemi Mēxihco īxquichca 14 000 xihuitl yēppa āxcān. In īpampa in nenayōtl īizcāyaliz ōmochīhqueh in mēxihcatlālpan in Ixachitlānnepantlah, in Huācixachitlān īhuān Huāccāīxtlāhuaāmāixachitlān. In āxcān tlahco Mēxihco ōcatcah in tāchcāuh īnyeyān in huehcēuh mēxihcatlācah, nō īhuān in mayatlācah, ōme huēyi āltepētīliztli in Ānāhuac. In īxquichcāuh 300 xihuitl, mochi in ītlāl ōquichīuh cē cotōncāyōtl īpan in Yancuīc Caxtillān Tlahtohcātēīxiptlahyōtl, īca ītēcuacān in Āltepētl Mēxihco, ōcatcah cē tāchcāuh yeliztli īpan in Caxtiltēcatl Emperadoryōtl in Ixachitlān. Quin in Caxtillān tlahtohcātīliztli, Yancuīc Caxtillān ōquipēhualtihqueh in tēīxnāmiquiliztli ītechpa in īntlācaxoxouhcāyo īpan 1810, in tein ōtlan īpan 1821. Zatepan, īxquichcāuh mācuilpōhualxihuitl, ōmochīuh miec tlahtic yāōyōtl īhuān huehcāhuītzyāōyōtl ōquipatlacqueh  in mēxihcah mochi īnnemiliz. In īxquichcāuh in mācuilpōhualxihuitl XX ōmochīuh huēyi tētlamahmaquiliztli izcāyaliztli īca āltepētlācayōtl ōtlahtohcatih īca cēntetl āltepētlācayōtl tlacōtontōntli.

In iuhqui in Cemānahuac in Necēceltīyahtalizyōtl Tlatēcpānaliztli, Mēxihco in tāchcāuh ahciyān Latinixachitlān īhuān in ic chicuacē īpan tlapanahuia inic āltepēitto in Cemānāhuac, inōn īpal in 34 nenayōtl ahnozo yeliztli mancān tlein in UNESCO quinīxmati iuhqui in Tlācayōtl īTlatquicāyo, iuhti inic cē in cemantoc tlālpan īhuān inic chicuacē in Cemānāhuac.

Ītech in huēyitētlamahmaquilizzōtl,in ic ahyehyecauhqui tlahtic tlachīhualli (PIB ahnozo ATT) tlatēctli īpan mahtlāctli onnāhui in Cemānāhuac īhuān in mahtlāctli oncē ic  (PPA ahnozo THT); in ic ōme īpan Latinixachitlān īhuān in ic nāhui in cemantoc tlālpan. In iuhqui  tlanōnōtztli in ONU īpan , quipiya cē pani tlācayōtl izcāyaliztli tlatēnēhuani in 0.774, tlatēctli īpan in ic 74 in Cemānāhuac, ōhuehcapanihuih ītlān Indonesia, Turquia, Taitlālpan īhuān Africa Huitlāmpa, tlanehnehuihuilīlo īpan 2018 ōquipixtica tlācayōtl izcāyaliztli tlatēnēhuani in 0.743. Mā tēl in tlācayōtl izcāyaliztli tlatēnēhuani 0.608 tlacencāhualo, quimatih tlahco.

Mēxihco nō cē tlapanahuia in ic nepapan immanyōtl in Cemānāhuac, momachilia iuhqui in caxtōlli omōme cē huēyinepapan tlācatiyān in Tlālticpac, chāntlāliah in 10-12% in nepapanyōlizzōtl in Cemānāhuac īhuān quimpiya ocachi 12 000 nicān yōllamantli.

 
Mēxihco cē āltepēyōtl tlamantli ōmoyōcox īpan in mācuīlpōhualxihuitl XIX. Īxquichca ītlachīhualiz iuhqui nenāhuatīliztli tlahtohcāyōtl, in tlācatiyān ītōca ōcatcah Mēxihcatl Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, immānel īpan in Nāhuatīllālīliztli 1824 ōquitōcāitih iuhqui Mēxihcatl Tlācatiyān īhuān Mēxihcatl Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. In Nāhuatīllālīliztli 1857 ōāchcāuhchīuh in tōcāitl Mēxihcatl Tlācatlahtohcāyōtl, tēl īpan in tlahcuilōlli ōquitōcāitih Mēxihcatl Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. In Nāhuatīllālīliztli 1917, tlatēctli tlēin in āchcāuhtōcāitl Mēxihcatl Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ca.

In tlācatōcāitl mexicano, mēxihcatl caxtillāntlahtōlcopa, mihtoa īxquichca in europantlācah ahcihua. Ōquihtoznequilihqueh in caxtiltēcah in mācuīlpōhualxihuitl XVI, in mēxihcah ōcatcah in Mēxihco Tenōchtitlan chānehqueh īhuān īntlahtōl. Īpan in tlālpololiztli cequintin cāxtiltecah īhuān criollomeh in ōchanticqueh in Yancuīc Caxtillān īnnehhuiyān ōmotēnēuhqueh mēxihcah. In Tlācaxoxouhcāyāōyōtl tēpachoh ōnenecuilohqueh īpan in tlācatiyān nō in tlācah īntōca. īca in Plan de Yōhuallān, in tlācatiyān motēnēhua Mēxihco īhuān in chānehqueh mēxihcah.
	
In tōcāitl Mēxihco īpan in huehcāuh meēxihcah īntēcuacān, In iuhqui Bernardino de Sahagún tlein mochīhua ic Mētztli, xīctli īhuān -co. Tēl ōcatcah ehtōliztli īpampa in nāhuatlahtōlli īiuhcayo ahmo quimācāhua in tōcāitl īca in tlālīlli tlahtōlli. Clavijero ōquihtoh tlein in tōcāitl ōcahtca īpal Mēxihtli quihtōznequi Huitzilopochtli. In neneuqui āmoxpan, Clavijero ōquihcuiloh cē tlahtōlcaquiliztilōni, yeh ōneltocac in tlahtōlli ōquihtoznec in Metl īyōllohco, tēl īpal in tlahtōlmatiliztli ōquiyecoh tlein in tōcāitl ītech in mēxihcah īmāchcauhtēōtl.

In āxcān Mēxico tlālli ōquipantlāzqueh īhuān ōchāntiqueh nehnenqui ahamiqueh īhuān tlanechicohqueh ye 30 000 xihuitl. Achi in 9000 xihuitl y. C. ōmochīuh in tlatlācacihuītīliztli in tlanelhuayōtl iuhqui in āyohtli īhuān in huāxin in tlālpan Teōhuahcān tlahuelmayān īhuān in Tamaulipas tepētlah. In tlatlācacihuītīliztli in cintli ōmochīuh ahmo huehca in 5000 y. C. in tlein ōquichīuh in āltepētzintīliztli in Ānāhuac.

In Huāccāixachitlān chānehqueh ōquicemanqueh īnnenayo, mānel ōahcicqueh in ānāhuacah. Cequi catyān ōcatca nemilo cemanqui īxquich in huehcāuh cāhuitl, iuhqui in Cueva de la Perra (12 000 y. C.), Cueva de la Candelaria (8000 y. C.), El Conchalito īhuān in San Francisco Tepētlah ōztotl, Tlani California Huitztlāmpa.

In āltepēyōtl tzintiliztli ōcatca ahmo huehca in 2500 xihuitl y. C. īhuān in 1500 y. C., īca in tlachīhualiztli in cōnchīhualiztli īhuān in achto mīllahcayōtl āltepēmāitl. Īpan in Preclásico Medio (m. XIV-IV y. C.) ōmomana in ōlmēcah nenayōtl in mochi in Ānāhuac. Cequi tāchcāuh yōllohtli ōcatca La Venta, Tres Zapotes īhuān Teōpantēcuānitlān ōcatcah in tāchcāuh ōlmēcatl tlateōmatiyān. Zātēpan in ōlmēcah īnpolihuiliz, ōcempanhuetzqueh miac tlācah, ōxōchiyōuhqueh in tlacomōlli miccāpetlacallōtl in cihuātlāmpa, in paniōlmēcah nenayōtl in Āyōllohco īhuān ōmochiuh in huēyac tlapōhualli.

Ahmo huehca in mācuīlpōhualxihuitl II ōmochīuh in Periodo Clásico in Ānahuāc (m. II-VI/VII). In ihcuāc in ōpanhuetzqueh Teōtīhuacān īhuān in miac mayatlahtohcāyōtl. In inic ōquitēcpan in pōchtēcayōtl in tlahco Mēxihco īhuān ōquinmocnīuhtihqueh in Monte Albán tlācah. In ānāhuacayōtl ōmomana in mictlāmpa īxquichca in huāccāīxtlahuacān iuhqui La Quemada īhuān ōquipalēhuih in panhuetziliztli in Huāccāīxtlāhuatl Āmāitl Ixachitlān tlācah iuqhui in huehcāuh āltepētl Paquimé.

Zātēpan in Teōtihuacān īhuān in mayaāltepētl īnpolihuiliz, ōpanhuetzqueh miac tēucyōtl in ōmīnamicqueh on tlālli tēpacholiztli. In mācuīlpōhualxihuitl X īhuān XII ītzalan, ōpanhuetz Tōllān Xīcohcotitlan, in tōltēcah īntēcuacān. In tōltēcayōtl ōquipalēhuih ih panhuetziliztli in mayatlācah, in mixtēcah īhuān occequintin tlācah in Ānāhuac. Īn mēxihcah ōquinpatcāyōtihqueh, yehhuāntin ōāltepētzintihqueh in Mēxihco Tenōchtitlan īpan 1325. Īpal inīn āltepētl ōtēpachohqueh in tlapanahuia inic huēyi tlahtohcāyōtl in Ānāhuac, in catleh ōtlālpolohqueh in caxtiltēcah īpan 1521.

Zātēpan in Franciso Hernández de Córdoba (1517) īhuān Juan de Grijalva īnnehnemiliz, Hernán Cortés īhuān ītlācahuān ōahciqueh Cozumel īhuān in Tabasco huēyātēntli, in cānin in mayatlācah ōihcalqueh in caxtiltēcah Cintlah. Nē ōāltepētzintih Santa María de la Victoria īhuān ōquicelih Malintzin, yeh ōcatcah nāhuatlahtōlcuepani ic in huehcachānehqueh.

In caxtiltēcah ōahciqueh in Veracruz huēyātēntli, in cānin ōcalaqueh in Ānāhuac. Ōquichīuhqueh necennōnōtzaliztli īca cequintin tlācah īhuān ōohtlatocacqueh in Mēxihco Tenōchtitlan. In ohpan ōquinpēuhqueh in mēxihcah īnnecenōnōzal iuhqui in tēmictīliztli Chōlōllān. Motēuczōma Xōcoyōtzin ōquincelih yōcoxcātica in caxtiltēcah, tēl in tēmictīliztli īpan in Toxcatl ōtzinti in yāōyōtl īca in mēxihcah. Cuitlāhuac ōquinpēuh in caxtiltēcah īpan 1520, tēl yeh ōmic in ihcuāc in huēyi cocoliztli. Cuāuhtemōc, in tlacuitlapancāyōtl tlahtoāni, ōcānqueh īpan in 13 tlachicuēyiti 1521, īhuān ōquimictihqueh īpan 1525. Zātēpan ōtepāntlehcoh Mēxihco Tenōchtitlan in caxtiltēcah ōcholohqueh tlālpolohqueh in tlacāhuīlli in Yancuīc Caxtillān īpan cē tlachīhualli mochi in coloniapan. Īca in tlālpolōliztli ōhuāllāh in cristianotiliztli īhuān in nicān tlācah ahmo nenayōtl.

Zātēpan ōquitlālpoloh Tenōchtitlan, Hernán Cortés ōquicui in tēpachōliztli iuhqui Yancuīc Caxtillān  īpanocayoh yāōquīzcayacānqui. Īpan 1527 motlālih in Tlacacōyān Mēxihco. In inic cē tlahtohcātēīxīptlatl ōcatca Antonio de Mendoza y Pacheco ye ōtētepachoh īxquichca 1535. In Yancuīc Caxtillān in ōquitepachohqueh 63 tlahtohcātēīxīptlatin īpan achi 300 xihihitl in caxtiltēcah ōtlahtocatqueh. In caxtiltēcatl tlahtohcatiliztli ōquīxnamictih in nicān tlācah īnnemapatlaliz iuhqui in Miztōn Yāōyōtl (1540-1551), in chīchīmēcayāōyōtl, in Pericutlācah īntētlācamachītīliz (1734-1737) īhuān in Quisteil mayatlācah īntētlācamachītīliz (1761).

Yohuac īpan Tlachiucnāuhti 15, 1810  xihuitl, ōmpēuh Mēxihco huēyi Tēmaquixtilizyāōyōtl, ihcuāc teōpixqui Miguel Hidalgo y Costilla māltepētlālia in oncān teōcalpan motōcāyotia Dolores, Cueyatlālco. In caxtiltēcah zannō ihcuāc quitlāliah tēuctli in ītōcā Francisco Xavier Venegas iuhquin ōntlahtoāni nicān Yancuīc Caxtillān.
Tlachiucnāuhti 27, 1821  xiuhpan, ōcalacque Āltepētl Mēxihco Agustín de Iturbide īhuān īyāōquizcahuān. Iuh ōmochīuh ītēmaquixtiliz Yancuīc Caxtillān in īhuīcpa Huēhueh Caxtillān, Europanco. Īca ītōcā Agustín Inic Cē, inīn xiuhpan motlahtohcātlālia Iturbide huēyi tlahtoāni in īpan ixquich Mēxihco ahnōzo huēhuehtlahtohcāyōtl in Ānāhuac.
Īpan 1846  xihuitl, ōmpēhua yāōyōtl in tlein Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl chānehqueh ōquichihuilique Mēxihco inīc quincuīcuilizque mēxihcah huel cencah huēyi īcecniquizaliz intlāltzin. Inīc yāōyōpan quicuīcuilique Mēxihco in āxcān tiquixmauhtih iuhquin California, Nevada, Utah, Colorado, Yancuīc Mēxihco, Texas, Arizona īhuān occē tlahtohcāyōtl. Quipalehuique in īquizcan, ōmicque inīn yāōyōpan in iximachoh iuhquin (Tiyacauhque Īconehuantzin Chapōltepēc). Otlan in yāōyōtl īpan 1848  xihuitl.
Īpan Tlamācuīlti 5, 1862  xihuitl, mēxihcatl yāōquizque īhuān yāōquizcayacanqui in ītōcā texācatl Ignacio Zaragoza, quimpēuhqueh franciatlācah in oncān ītauhcayō motōcāyotia (Īnecaliliz in Cuetlaxcōāpan) īpan yāōcāltepēpan Loreto īhuān Guadalupe īca nāhuamācēhualtin zacapoaxtlah īhuān xōchipolcah. Zātēpan, īpan 1864  xihuitl, nicān pēhua Mēxihco Tenōchtitlan īntlahtohcāyōpan austriatlācah huēyi tlahtoāni Ferdinand Maximilian īhuān huēyi cihuātlahtoāni Carlota Amalia.

Nicān ōpēuh, in īpan Tlamahtlāccēti 20, 1910  xihuitl huēy yāōyōtl ihtic Mēxihco motōcāyotia Mēxihcatl Icnīuhyāōyōtl, in iuh ōmāltepētlāli Francisco I. Madero.
Inīn xiuhpan 1942 , Mēxihco tecentili Los Aliados īpan Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Ōme īca ītlanapololiz inīc Ehēcayāōquizcani 220.

Īpan Tlamahtlācōnti 1, 2000  xihuitl, Vicente Fox tlaīxquetzalli īhuīcpa PAN, yehhuātl nicpēhua īmēxihcatetenahuatoh, in āquin inic cē Tlahtocātēīxiptla quimauhtili, mēxihcah quitenauhque Ernesto Zedillo iuhquin yancuīc huēyi tlahtōcauh Mēxihco ihic occequīntīn mecatlācayōtl; PAN huetzicoh in cemitquimatiliztli īpampa 70 xihuitl ītepacholiz PRI.

Felipe Calderón ōpēuh mēxihcatetenahuatoh ocaqui mohuetehuaque, ixachi patio īhuān ocachi tzacualtoc ōmpa Mēxihco, nicpia in PAN occequīntīn ōnicpēuh īpan īocohuetziqui Andrés Manuel López Obrador, tlaixquetzalli īhuīcpa PRD. Felipe Calderón cah āchcāuh Tlahtohcātēīxiptlani īhuīcpa Tlamahtlācōnti 1, 2006  xihuitl.

In Xiuhpan 2009, ce cocoxcayotl Influenza huēycocoliztli mochīhua Mēxihco īhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. In Influenza huēycocoliztli moaci Tlacetilīlli Huēyitlahtohcāyōtl īhuān Caxtillān. Cateh 22 miquih. Īpan 6:00 hrs in Aeroméxico tepoztōtōtl Boeing 777 ōtlāltia īpan in Āltepētl Mēxihco īca 148 mēxihcah huālmocuepayah China (achtopa Hong Kong īhuān Pequin) īpampa yehhuāntin ōcatcah tzacualo īpan ahmo cualli yōliztli iuhcayōtl īpan China.

Mēxihco tlatēctli in huitztlāmpa in ixachitlān mictlāmpa tlani cemantoc tlālli. Cuāxōchtia in mictlāmpa īca in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, nō in huitztlāntlāpcopa īca Cuauhtēmallān īhuān Belice. Quipiya 11 122 km² in huēyātēntli in mohtlamantiliah īpan ōme: in cihuātlāmpa in Tēpāpāquiltiliztli Ilhuicaātl īhuān in California Āyōllohco; īhuān in tlāpcopa in Mēxihco Āyōllohco īhuān in Caribe Huēyatl in quichīhuah  centettihuītz in Ilhuicaātl Atlántico. In tlācatiyān ītlaīxpayo 1 964 375 km². Mēxihco onca oc ye 3 200 km in huitlatzticāyōtl huēhca catyān ītzalan.

In cemantoc tlālli ītlaīxpayo 1 959 248 km² īhuān in tlālhuāctli ītlaīxpayo  5 127 km². Īānāhua quipiya 11,122 km.

In tlaīxpāyōtl īiuhcāyo huel tepēyoh īhuān quimpiya miac tletepētl. In tlālpan mani in Nāntepētlah Tlāpcopa īhuān in Nāntepētlah Cihuātlāmpa, in catleh maniliztli in Teyoh Tepētlah. In Nāntepētlah Cihuātlāmpa tlami īpan Nayarit, cetiya īca in Yancuīctletepēyōllōtl. Ōmpa ītloc in Tēpāpāquiltiliztli huēyātēntli, mani in Nāntepētlah Huitztlāmpa.

In Yancuīctletepēyōllōtl nālquīza in tlālli in cihuātlāmpa in tlāpcopahuīc, īxquichcapa cetiya in Nāntepētlah Tlāpcopa īpan in Cempōhualtepētl (3395 msnm). In Yancuīctletepēyōllōc, īca huēyi tletepētlāyiliztli, tlatēctli in tlapanahuia inic huehcapan tepētl Mēxihco: in Cītlaltepētl (5610 m), in Popōcatepētl (5462 m) in Iztāccihuātl (5268 m), in
Chiucnāuhtēcatl (4690 m), in Mātlālcuēyeh (4461 m) īhuān in Cōlimān cepayauhyoh (4340 m). īpan inīn tlālmatiliztli īhuēyāltepēuh ōmochīhua in Paricutín īhuālpanhuetziliz, in tlapanahuia inic yancuīc tletepētl in cemānāhuac.

In maniliztli in huitztlāntlāpcopa in Nāntepētlah Tlāpcopa motēnēhua Huāxyacac Nāntepētlah, tlami īca in Nāntepētlah Huitztlāmpa in Tēcuāntēpec istmo. In tālpcopa iz mani in Tlahco Chiyapan Huehcapan Īxmaniliztli īhuān in Chiyāpan Nāntepētlah, in tlapanahuia inic huehcapan ītepēuh in Tacaná tletepētl (4117 m).

In tlāliuhquiyōtl huel ittalōni in Tlani California Tlālyacatl in mictlāncihihuātlāmpa, īuhuān in Tlālyacatl Yucatán in tlāpcopa. Īpan in achto mani in Tlani California Tepētlah nō motēnēhua San Francisco Tepētlah ahnozo Giganta Tepētlah. In tlapanahuia inic huehcapan ītepēuh in Tres Vírgenes Tletepētl (2504 m) In Tlālyacatl Yucatán, cē īxmaniliztli in mochīhua in tenēxtetl.

In Nāntepētlah Tlāpcopa, in Cihuatlāmpa īhuān in Yancuīctletepēyōllōtl ītzalan, motlālia in Mēxihcatl Huehcapan Īxmaniliztli, tlein tepētlah iuhqui in Zacatēcapan īhuan in San Luis cōccānquīxtia. In mictlāmpa quipanahuia in ītech huāccayātl īhuān huehcatlan in huitztlāmpa. In īpan tlātectli in Chihuahuac huāccāīxtlāhuatl īhuān in Zacatēcapan tlahcohuāccāīxtlāhuatl. In huitztlāmpa in tepētlah tlatēctli in Bajío tlazohtlālli īhuān miac tlahuelmayān cecēc nō tlanaliuhtoc, iuhqui in Michhuah Huehcapan Īxmaniliztli, in Tōllohcān Tlahuelmayān, in Mēxihco Tlahuelmayān īhuān in Cuetlaxcōāpan-Tlaxcallān Tlahuelmayān. Inīn huitztlāmpa centlacopan motlāliah achi mochintin in Mēxihco chānehqueh.

In Yancuīctletepēyōllōtl īhuān in Nāntepētlah Cihuātlāmpa ītzalan tlatēctli in Balsas Tlālcalaquiliztli īhuān in Michhuahcān, Xalīxco, īhuān Guerrero totōncāpan. In tlāpcopa īcapma in Cempōhualtepētl, tlatēctli in Huāxyacac Tlahco Tepētzalan quitzacuah tepētl ohuitica, in catleh ohuihtichīhua in calaquiliztli īhuān in comunicaciones.

Miac tlālhuactli tlatēctli īpan in tlāllōtl huēyātl, iuhqui in in Revillagigedo miactlālhuāctli (Socorro, Clarión, San Benedicto īhuān Roca Partida tlālhuāctli īhuān in Marías tlālhuāctli īpan in Tēpāpāquiltiliztli; in Guadalupe, Cedros, Rocas Alijos, Tiburón tlālhuāctli, Carmen tlālhuāctli  īīxpan in Tlani California tlālyacatl īhuān Sonora īnhuēyātēn; in Āltepētl in Carmen, Cozumel,  Mujeres īhuān in Alacranes tapachtepāntli īpan in Atlántico. Mochi quipōhua 5127 km² in tlaīxpayōtl.

Mēxihco tlācatiyān īca nepapan immanyōtl. Ic ītlālīliz in tlācatiyān tlātectli īpan ōme huel ahmo neneuhqui tlaīxpayōtl, quitlahcotec in Trópico de Cáncer. Inīn tlīlantlōc quixeloa in tlācatiyān īpan cē totōncatlālli īhuān cē tlanaliuhtoctlālli. Yēceh in tlaīxpāyōtl iuhcāyōtl īhuān in ilhuicaātl quipatlah in immanyōtl in tlācatiyān.

Onca Mēxihco huehcapan tepētl immanyōtl ahmo huehca in totōncapan. In tlein īca oc yeh immanyōpatlaliztli in tlahtohcāyōtl Durango ca, in cānin monāmiqui in tlapanahuia inic tlani totōncāyōtl, in iuh -26 °C, īhuān in tlapanahuia inic pani īpan in Tlani California huāccāīxtlāhuatl in cānin quipanahuia  in 50 °C. In quiyauhyoh īhuān totōnqui tlālli quichīhua in Āyōllohco Mēxihco īhuān in Tēpāpāquiltiliztli tlani huēyātēnīxtlahuatl, nicān in totōncāyōtl tlatēctli in 15.6 °C īhuān 40 °C ītzalan īpan tlachicōnti. Cē totōncapan quichīhua in tlālli īpan in 614 īhuān 830 msnm ītzalan, nicān in nicān in totōncāyōtl tlatēctli in 16.7 °C īhuān 21.1 °C ītzalan īpan tlachicōnti. In  cecēc tlālli onca īxquich in 1830 msnm īxquichca in 2745 m.

Īpan in tlanaliuhtoc tlanipipinimmanyōtl in totōncāyōtl tlatēctli in 10 īhuān in 20 °C ītzalan īhuān onca quiyahuitl in ahmo quipanahuia in 1000 mm in xihuitl. Ahco in 1500 m in huehcapancāyōtl, inīn immanyōtl īpampa in tlālli īāncāyo. Īca inīn immanyōtl, in cecualoliztli mochīhua cece xihuitl, nō in quiyauhcepayahuitl īhuān in cepayahuiliztli in catleh oc yeh mochīhua in mictlāmpa in tlācatiyān ihuān īpan in tepētlah.

Occē immanyōtl mochīhua īc in totōnqui-pipinqui īhuān in totōnqui-tlanipipini. In tlālpan īca inīn immanyōtl, quiyahui in xōpan nō mochi in xihuitl. In quiyauhyōtl ahci in tlapōhualōni in 1500 mm, īhuān onca tlahco totōncāyōtl in 24 īhuān 26 °C ītzalan. In tlālli īca inīn immanyōtl tlatēctli īpan in huēyātēnīxtlahuatl in Āyōllohco Mēxihco, in Tēpāpāquiltiliztli Ilhuicaātl, in Istmo Tēcuāntepēc, in mictlāmpa Chiyapan īhuān in Tlālyacatl Yucatán.

In huāccātrópicopan onca in achtopa immanyōtl. Motlālia in tepētlālpan in Nāntepētlah Tlāpcopa īhuān Cihuātlāmpa, in Ātōyāyōtl in Ātōyātl Balsas īhuān in Pāpalōāpan, iuh īpan cequi tlālli in Tēcuāntepēc, in Tlālyacatl Yucatán īhuān in tlahtohcāyōtl Chiyapan. In huāccātrópico in tlapanahuia inic cemantoc ohuih totōnqui immanyōtl in Mēxihco.

In tlanaliuhtoctlālli in cānin in quiyahuitl ahmo quipanahuia in 350 mm. In xihuitl tlahco totōncāyōtl tlatēctli in 15 īhuān 25 °C ītzalan, īhuān quiyahuitl tlapōhualōni huel yōlcuēcuepqui. Achi mochi in mēxihcatlālpan in tlatēctli in mictlāmpa in Trópico de Cáncer, onca inīn iuhquiyōtl.

In xōpantlah mani in tlamācuīlti īhuān tlamahtlācti mēztli ītzalan. In tlahco quiyahui īpan 70 ilhuitl xiuhpan. Yēceh, onca ahtle quiyahuitl in achi mochi in tlālli, īpampa in tepētl quitzacuah in  Mēxihcatl Huehcapan Īxmaniliztli quinmixcāhualtiah. In tlanaliuhtoctlālpan in huehcapan īxmaniliztli, in tlahco quiyahuitl 635 mm cece xihuitl. In tlapanahuia inic cecēc tlālli in huehcapan tepētl, onca 460 mm. Inic īpan in mictlāmpa in huehcapan īxmaniliztli tlahcohuāccāīxtlāhuatl onca 254 mm cecexihuitl. Onca tlālli īca 1000 mm īxquichca 3000 mm.

In tlācatiyān tlahco totōncāyōtl cequi 19 °C ca. Yēceh, in huehcauh tlahco in Āltepētl Mēxihco mani īpan in mēztli tlacēnti īhuān tlachicōnti. In īpan Āltepētl Juárez, Mēxihcali, San Luis Potosí, Hermosillo, Torreón, Saltillo īhuān Monterrey onca huel pani īhuān huel tlani totōncāyōtl.

In Mēxihco ātōyātl ca īpan ēyi tlacuetlayān. In Tēpāpāquiltiliztli tlacuetlayān in Āyōllohco īhuān in ihtic tlacuetlayān. In Mēxihco tlapanahuia inic ānqui ātōyātl in Bravo ca. Yeh in octacatia 3 304 km, īhuān quichīhua in cuāxōchtli īca in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. Occē tāchcāuh ātōyātl in Ozomahtzintlān Ātōyātl in tlapanahuia inic coyāhuac ātōyātl, quichīhua in cuāxōchtli īca Cuauhtēmallān; in Mexcalāpan in tlācatiyān inic ōme tlapanahuia inic coyāhuac ātōyātl, inōn cetiya in ātl in Tabasco ixtlāhuāc, in mochāhua in  Mēxihco huēl cōyahuac cuenca; īhuān in Pānco in catleh in Mēxihco Tlahuelmayān in ītech pōhui.

Īpan in Tēpāpāquiltiliztli ahcih in Lerma īhuān Balsas ātōyāl, in catleh monequi in Mēxihco huehcapantlālpan; in Sonora, Fuerte, Mayo īhuān Yaqui atōyātl quichīhuia mocnelih in mictlāncihuātlāmpa nenayōtl, īhuān in Colorado ātōyātl in xēxelhuia īca in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. In ihtic ātōyātl ahmo ahci in huēyātl, ahmo ānqui ca. Onca in Casas Grandes ātōyātl Cihuahuac īhuān in Nazas īpan Durango. Achi mochintin in Mēxihco ātōyātl ahmo huel coyāhuac īhuān achi ayāc ācalpāpanoni.

Mēxihco quinpiya miac ātezcatl īhuān āmanalli in ītlālpan. In tāchcāuh in Capallān ātezcatl Xālīxco, īhuān īpampa in pani tlanemitīliztli hueliti huāquizquia. Occē tāchcāuh ātezcatl in Pátzcuaro, Zirahuén īhuān Cuitzeo. Nō īhuān, in ātzaucmanaliztli tlāchīuh tlāchīhualātezcatl, iuhqui in Mil islas Huāxyacac.

Mēxihco cē īpan 12 huēyinepapan tlācatiyān in cemānāhuac. Īca ahzo quēn 200 000 ahmo neneuhqui yōllamantli. Mēxihco chāntih in 10- 12% in cemānāhuac nepapanyōlilizzōtl. Mēxihco tlatēctli īpan inic cē īpal in tlālneloanih īca 733 yōllamantli, inic ōme īpal in chīchīhualehqueh īca 448 yōllamantli, inic nāhui īpal in necocnemini īca 290 yōllamantli īhuān inic nāhui īpal in tlanelhuayōtl īca cequi 26 000 yōllamantli. Mēxihco inic ōme īpal in ecosistemas īhuān in inic nāhui īpal in yōllamanpōhualli. Achi 2500 yōllamantin quintzacuilihcah in mēxihcatl nāhuatīlli. In mēxihcatl tēpacholiztli ōquichīuh in Sistema Nacional de Información acerca de la Biodiversidad (Tlācatiyān Tēmachiztīliztli Sistema ītech in Nepapanyōlilizzōtl), in catleh momachtia īhuān quipalēhuia in ecosistemas cuālli tlanemītīliztli.

Cequi 170 000 km² itztiuh iuhqui Áreas Naturales Protegidas (Tlatzacuilīlli Yeliztli Tlaīxpayōtl). Mopōhuah 34 yōlilizololōlli tlapiyalli, 64 tlācatiyān chināncalli, 4 tlācātiyān yeliztlachīhualli, 26 in tēquitzacuiliahzqueh in tlanelhuayōtl īhuān in yōlcameh, 4 in tēquitzacuiliahzqueh in yeliztli īhuān 17 yōlilizcalli.

In Mēxihcatl Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl  piya 32 tlahtōlōyān entidades: 31 tlahtohcāyōtl īhuān cē Tlahtōlōyān Calpōlli.

Mēxihco cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īhuān Canada. Mēxihcatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli chapopohtli īcan inic cē pixcaliztli, nōiuhqui inic ōme tequipanolli in ahuicyaliztli īca in ahuicyanimeh mochi xiuhpan āltepēmeh quēmeh āltepēmeh īca ānāhuaxaltentli, caxtillāntēhuaque āltepēmeh, huēhuehtzacualtipac āltepēmeh, chīhualoyāltepēmeh, yeliliztli iuhcanqueh īhuān momotlaliztli. Mēxihco piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Ācapōlco, Ācalquīxōhuayān Vallarta, Chalchiuhcuecān, Tampico, Ensenada, Chetumal, Manzanillo, Salina Cruz, Cōātzacualco, Mazātlān, īhuān occequīntīn.

Occequīntīn mēxihcah huēyi tequipanoltin in tlalpixcayōtl īhuīpan cintli, tlālcacahuatl, cafetzin, ācintli, āhuacatl, chayohtli, chīlli, naranjaxocotl, maniltzapotl, nohpalli, ochonetli, xonacatl, limonxocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, tōtōlpixcayōtl, ichcapixcayōtl, cahuayōpixcayōtl, cuacuepixcayōtl, tentzonpixcayōtl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli iztac teōcuitlatl, cōztic teōcuitlatl, chīltic tepoztli, tlīltepoztli, āmochitl, temētztli, in chīhualoyān mictlāmpa Mēxihco īpan Monterrey, Mēxihco Tlahtohcāyōtl, Xālīxco, īhuān mēxihcāltepēmeh in ōmpa calīxcuātl īca Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

Mēxihcatl peso cah in achauhtomīn īpan Mēxihco. Inīn cateh:

Īca 103 000 (2005 tlapōhualiztli), Mēxihco cah in achi caxtillāntlahtōhqueh tlācatiyān.

Occē tequipanolli in tomīn (Dollar īhuān Euro), nahuatīlo īpampa in tlein mēxihcah chantiah īpan:

Nicān Mēxihco, cē tlahtohcāyōtl quenīn chantiah miaquīntīn chōntalchānehqueh:

In ahmo cah nahuatīllahtōlli Mēxihco. Caxtillāntlahtōlli tēl, motlahtoa iuh de facto āchcāuhtlahtōlli auh 97% chānehqueh quitlahtoah. Huēynahuatīlli īhuīc Mācēhuallahtōltin tēl, piya mochīntīn mācēhuallahtōltin motlahtoa Mēxihco, īhuīc tleinzāzo chānehqueh tlapōhualli, cualli iuhquin Caxtillāntlahtōlli canah motlahtoa auh mācēhualtin hueliti ihcuiloa achcauhtlahcuilōlli īntlahtōlcopa.. Caxtillahtōltica, nahuatīlli tōcā -achi 60 tlahtōltin- tlācatiyān tlahtōltin. Inīn piya mochīntīn Ixachitēcah tlahtōltin tleinzāzo chīhualiztli; quitōznehqui, piya nō ahmācēhualtin Mēxihco. Ic, Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas piya Quicaputlahtōlli ōquichīuh īhuīcpa TCI,  nō in Cuauhtēmaltēcah Ixachitēcah tlācah.
Mēxihco icpiya ixachi Caxtillāntlahtōqueh īca ōmpa tlahtōlqueh tlein ōnto Caxtillāntlahtōlli tlācatiyān, auh ica ⅓ mochi Caxtillāntlahtohqueh Cemānāhuac.

In tlahtōlli motlahtoa īpan Mēxihco cah Nāhuatlahtōlli, Mayatlahtōlli, Mixtēcatlahtōlli, Tzapotēcatlahtōlli, Otontlahtōlli, Mazāhuahtlahtōlli, Michhuahcatlahtōlli īhuān occequīntīn.
Occequīntīn Europanēcah tlahtōlli Veneziatlahtōlli, Tlani teutontlahtōlli, Alemantlahtōlli, Franciatlahtōlli, Catalantlahtōlli, Galiciatlahtōlli īhuān Rumaniatlahtōlli.

Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlācatl neltoquiztia īpan īcel teōtl tlachīhuani cemānāhuatl motenehua Ōmeteōtl ahnōzo Moyocoyani, mayātlācah motōcāyotia K’uh ītech occequīntīn ītōcāhuān.

Huēhuehmēxihcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano, mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocque zannō Santo Oficio (Caxtillān Atlācayōtl). Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazque tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā lutero tlalnetoqui, ortodoxo tlalnetoqui, īhuān inglatlālpantlalnetoqui.

Mahomayōtl, judioyōtl īhuān cristianoyōtl īhuīcpa huēytlahtōlāmoxtli īpal Fray Alonso de Molina, yeh ōquihcuilo Iudioyotl nozo Iudiocayotl, Mahomayotl auh Christianoyotl.

Mēxihco ca cē tlācatiyān ixachi católicos cemtlālticpacco, in mēxihcatl tlahtohcāyōtl ahmō inic cē neltococāyōtl. In xexelihuiztli intlā teōneltococāyōmeh tlācapachotiliztli īhuān īopacholiz in tētlamamaquiliztli inīn tlācatlahtocāyōtl omcauh ic 1857 Mēxihcatl Nahuatīlāmoxtli, īhuān ayāc catca īpan inīn nahuatīlli quin āxcān. In 1824 Mēxicatl Nahuatīlāmoxtli ihtoquiztia in āchcāuhteōtiliztli īpan mēxihcatl tlahtocāyōtl yezquia zan niman catolicoteōnechicoliztli, īhuān José María Morelos ihto tlein ahocmo piya ixnamiquiliztli nicpampa occequīntīn. 
 

Mēxihco cē tlācatiyān ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quito Tlaquitcayotl īpan Tlachihuatlacayotl icampa UNESCO; ixquichi tlamatocac toltecayōtl, yolizyoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl quemeh tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtolloliztli.

Īpan inon tlālpan ihuicpa huehueyi tlahcuilomeh quemen Diego Rivera, David Alfaro Siqueiros, José Clemente Orozco, Frida Kahlo occequin. Inin xiuhpan 1650, zanno ihcuac tlahchilohuaya ompa Mēxihco in iteuhcayo Miguel Cabrera. Occepa xihuitl Alejandro Toledo ce tlacuiloh cenca tenyo ipan Cemanahuac ipampa itlapal huaxyacatl ixiptli.

Īpan Mēxihco, teōnantzin Nantzin Juana Inés de la Cruz īhuān Juan Ruiz de Alarcón ōāmatlacuiloh āmoxtli īca Caxtillāntlahtōlli. Azozan Octavio Paz ōāmatlacuiloh La piedra del Sol quemeh inic cē āmoxtli īpampa Caxtillāntlahtōlli. Azozan huehca xihuitl oquiamatlacuilo Carlos Fuentes ahnozo in xochicuicani Rosario Castellanos.

In mexicatl calmanayotl cenca cualli cah, Ipan huehuehaltepetl quemeh olmecatoltecayotl, mayatoltecayotl, tzapotecatoltecayotl, teotihuahcatoltecayotl, mexihcatoltecayotl, occequin. In caxtillānxiuhpan in teocalli ihuan tzacualtecalco motenehua Barroco. In axcan cahuitl mexicatl calmanayotl oquitlachiuh ipampa Luis Barragán ce calmanani achcauh ipan Minimalismo.

In inic ce mexihcatl ixiptli xiuhpan 1897, itech Ingeniero Salvador Toscano otlachiuh ohtli ipan tlahuantli itechpa inin tlacatiyan cenca tlachcauh (oquicceecentlaaliaa yeh ipan xihuitl 50’s itoca itech Memorias de un Mexicano teeilnaamiquiliztli itechpahuicpa ce mexicatl, ihuan noyuhqui inic ce ahmo huehca tlaooltetzetzeliuhcaayootl motenehuaa Don Juan Tenorio xiuhpan 1898. In inic ce huehca tlaooltetzetzeliuhcaayootl catca Fatal Orgullo in xiuhpan 1916. Auh 1920 xiuhpan otlachiuhqueh inic ce peliculas icampa tlatozcatl Hollywood, California tlein otlaquiti nochi huel mexicah cineastas. In xihuitl 1930 otlachiuh in cine mach tlacaqui, cenca tenyoh in cemanahuac ipan nochi tlacatiyan caxtillāntahtoltica ica peliculas iuhqui Sobre las Olas (aacueeyopan) xiuhpan 1932 nozo itechpahuic René Zacarías ihuan Raphael J. Sevilla in pelicula Alla en el Rancho Grande, xiuhpan1936.

Cah huēyi mēxihcah īxiptlayōliztli quēmeh Amores Perros auh Y Tu Mamá También auh huēhueh quēmeh Ahí Está El Detalle. Huēyi mēxihcah īxiptlayōtiani iuhquin Alfonso Cuarón īpan Harry Potter and the Prisoner of Azkaban.

Mazqui in mācēhuallacualli inic cē catca, īpēhualiz īhuīc āxcān mēxihcatl tlacualli ōquichīuh Caxtillāntepēhuacāuhpan. In mācēhuallacualli cintli, chīlli, etl, ayohtli, āhuacatl, camohtli, tlālcamohtli, xītomatl, mīltomatl, tlālcacahuatl, nohpalli, huauhtli, huehxōlōnacatl, canauhtetl, tōtōltetl, xomilin, chapōlin, chīlocuilin, meocuilin, āzcamōlli, epazōtl, tzapotl, tlīltzapotl, nōchtli, capōlin. Neneuhqui, miaquīntīn tlacualcāyōtl motēquitiltīlia āxcān son herencia de los āchcāuhtīca nextamalōliztli ic cintli, in tlacualli tlamatiliztli īpan tlecuitl, la molienda en molcaxitl īhuān metlatl. Īca caxtiltēcah ōacicoh pitzonacatl, cuacuauhnacatl, tōtōlnacatl; caxtillān chīlli, pitzocuitlaxcotli, chiancacatl, chichihualatl, tlatezauhtli, xocoqui, in tlauhtli, caxtillān tlaxcalli, xocomecatl īca tlapaloctli, naranjaxocotl manzana, granadaxocotl, chiyacuilotl, limonxocotl occequīntīn. In ōmpa Alemantlān in texhuino.

Mēxihco tlācatiyān ica ixachi tlacualli in ōmpa Centlalticpactli quemeh tamalli, ātōlli, tlaxcalli, xocolātl, tlaxcalpōchōlli, octli, pozolli, tzopitl, chīlquilitl, texhuino, octli, tlatetzauhtli, neuctli, Tequillān metzcalli.

Miaquīntīn cuīcayōtl neneuhcāyōtl cah inīn tlācatiyān iuhquin rock, pop nozo tlātlamantic. Huēyi tlacuīcaliztli cateh Jaguares, La Ley, Maná, El Tri īhuān Zoé.

Cah cuīcacan quēmeh Auditorio Nacional, Foro Sol auh Palacio de los Deportes Āltepētl Mēxihco auh Auditorio Coca-Cola Tlahtoāntepēc, īyān huēyi chōntallācatiyān cuīcatiani ōcuīcahuac iniuhquin Depeche Mode, Muse, Keane, Coldplay nozo The Who.

In momotlalcāyōtl  īpan Mēxihco cah ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Axcan, Mēxihco, cē centlalticpac huelitini ica momotlalcayotl, ihcuac tecuacan itechpahuic Olimpicayoh Mahuiltiliztli  xiuhpan 1992 in ōmpa Āltepētl Mēxihco 1968, otlacauh huel miyac imomotlalcayo ipampa tlācatiyān.

Mēxihco oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlalcayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, karate, judo, taekwondo, boxeo, tenis, atletismo, gimnasia, trial, enduro, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.

In nemachtitliztli ipan Mexihcoticpacpa miactin xiuhpohualli nican, aztecah ihuan mayatlaacah onemachti canah ichanehhuan  ica tlahtōlli, tlahcuilōliztli, toltecayotl ihuan tlachiuhtlacayotl ihuan oacicoh itechpahuic caxtiltēcah ocuiltonoa in chanehqueh itech tlalpan ihuan itlachiuh ce huellahuapahuallalhuayotl ixcoyan Mexihco.

Inon tlalpan axcan quipiya ce cualli nivel nemachtiliztli ipampa macehualteizcaltiliztli xocoyoxiuhpan, in ahmo tlahcuiloyotl aci xihuitl 2005 ipan 9.2 % ichanehhuan tlacempohualiztli. Nican inic ce nemachtiliztli ihuan inic ome nemachtiliztli zan nēn ihuan mamaltica (9 xihuitl mani nemachtiliztli).

In Coconeh Chantli achcauhtica nemachtilli ica hueyi tepochcalli. Ce hueyic tepanahuiliztli ipampa mēxihcatl macehualteizcaltiliztli in Comisión Nacional del Libros de Texto Gratuitos (Calpollotl Tlacatiyanco icopa amoxtlahcuiloliztli zan nēn) otlachihualoc ipan CONALITEG tepoztlahcuilolli namaquilizhuayan icampa occequintin coconeh tlamachtilcalco. Axcān quipiya amoxtli ipan macehuallahtolcopa ihuan amoxtli ipampa ixpahpalcoconeh.

Ipan huehca altepemaitl ihuan macehualcalpolli quipia nemachtiliztli icampa tepozmetztli motenehua Edu-Sat tlen transmite videoconferencias ihuan teleconferencias caxtillāntlahtolcopa ihuan macehuallahtolcopa ipampa 3000 tlamachtilcalli ihuan 300,000 temachtianih ipan occe tlacatiyan. Noyuhqui inin tlansmisión satelital Edusat aci canahpa occequin tlacatiyan tlanihuic Ixachitlan tlahcopampa ihuan Colombia.

Álvaro Obregón ōquichīuh Secretaría de Educación Pública īpan 1922. Yehhuān piya nemachtiliztli Mēxihco.

Yancuīc āmantēcayōtl Mēxihco āxcān cah auh yancuīc mēxihcah īāmantēcayō pēhua: Zonda quichīhua ehēcatlanōnōtzqui, Mastretta quichīhuāz tepozmalacatl.

Miaquīntīn huaznenqui Mēxihco cateh. In cateh chiucnāhui āltepētepozcōātl líneas Āltepētl Mēxihco auh ōme Tlahtoāntepēc. Nō in Metrobús Āltepētl Mēxihco auh taxi ahciqui Mēxihco.

Mexihcatl tepoztototl ca in Mexicana de Aviación inic ce ehecatepoztotomitl ipan Mexihco, occe hueyi ehecatepoztotomitl Aeroméxico ica flota ocachi huehcallac ipan tequiyotl.

Mēxihco piya cemtlālticpamātlatl āxcāyōtl .mx īhuīcpa 1989.




#Article 41: Cuetlaxcoapan (831 words)


Cuetlaxcoapan, in Altepetl Puebla nozo iachcauhtoca Tlamahuichihuani Puebla Zaragoza (caxtillantlahtolli: Heroica Puebla de Zaragoza), ce altepetl in ompa altepecalpolli Puebla ipan in tlahco in Tlahtohcayotl Puebla huan itecucan ca. Cuetlaxcoapan inic nahui altepenayotl ica 2 668 347 chanehqueh, no ihuan tlacempanahuia inic nahui altepecalpolli ica 1 539 819 chanehqueh Mexihco.

Inin tlalli omoteneuh itlaltoca ipal nahuatlahtolcopa: «Cuetlaxcoapan». In huehcauh tocaitl quichihuah in tlahtolli cuetlaxtli, coatl ihuan -pan, in ipal in tlalpan oncatcah cuetlaxcoatl, nahuatlahtoltica. Inin huehuehcauh tocaitl ocompatlac ihuic Heroica Puebla de Zaragoza in axcan itoca.

In caxtillantocaitl ipampa Motolīnia oquichiuh in tlayehyecoliztli in altepetzintiliztli in Puebla de los Ángeles, in quihtoznequi «In Angelomeh altepetlaliliztli», zatepan in hueyicihuatlahtoani Isabel Portugal oquipatlac itoca in Ciudad de los Ángeles, «Angelomeh Altepetl». In 11 ic chiucnahui metztli ipan 1862 in tlahtohcantlahtoani Benito Juárez oquiteneuh Puebla de Zaragoza in imahuizzo Ignacio Zaragoza.

In caxtiltēcah ōāltepētzintihqueh Puebla īpan in 16 abril 1531; in oidor Juan de Salmerón, in obispo Fray Julián Garcés īhuān Fray Toribio Paredes de Benavente (Motolīnia) ōctōcāitih in āltepētl tlayehyecōliztli Puebla de los Ángeles. Mānel ōahci in neneuhcāyōtl in āltepētl, yeh ōtōcāpanoa Puebla oc āxcān. 

In zāzanilli quipōhua tlein īpan īcochiz in Julián Garcés, in inic cē Tlaxcallān obispo, ōquittac cē tlālli, in nepantlah oncatcah cē ātōyātl īhuān īnāhuac oc ōme ātōyātl. Īpan in tlālli oncatcah xōchitl īhuān āmēyalli. Nō ōquinttac ōme angelomeh, yehhuān īca mecatl ōtlatēnhuimoloh yezquia in cuāxōchtli. Ihciuhcāpan tōnalli, ōquinpōuh īcochiz in occēquīntīn in āquihqueh ōcuihhuīcatinenqueh mācuīlli cennecehuilli (cequi 25 kilómetros) in huehca Tlaxcallān in cānin ōquimmantilih in tlālli. Īpal inīn zāzanilli ōpēuh in tōcāitl «Ciudad de los Ángeles».

In chīmalli quipiya in zāzanilli iuhqui in angelomeh ōtemouhqueh īhuān machiyōmaca in catyān in cānin in āltepētl yezquia ōāltepētzintih. In īpal inōn, in chīmalli tlein ōcmacah Carlos V (K.V.) quipiya in huēyi teōcalli īca mācuilli torres īhuān ōme angelomeh quitzitzitzquiah.

Īpan in tōcāitl Tlamāhuichīhuani īhuān Zaragoza ca īpampa in yāōtequi Ignacio Zaragoza in aquin ōquinpēuh in franciayāoh īpan in 5 de mayo 1862 īpan in tepētl Loreto īhuān Guadalupe.

Āltepētl Cuetlaxcōāpan, hueyic tequiyotl ipan tlacatiyan. Occequīntīn mēxihcah huēyi tequipanoltin in tlalpixcayōtl īhuīpan cintli, tlālcacahuatl, āhuacatl, chayohtli, chīlli, nohpalli, ochonetli, xonacatl, limonxocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, tōtōlpixcayōtl, ichcapixcayōtl, cahuayōpixcayōtl, cuacuepixcayōtl, tentzonpixcayōtl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli.

Āltepētl Cuetlaxcōāpan cē tequiyōtl īpan Ixachitlan ītech Yancuic Caxtillan itzalan El Parián. In yacaticac tequiyotl in ahuicyaniliztli ic cualli yeyantli īpan itentli Ayollohco Mexihco ompa Chalchiuhcuecan canapa Altepetl Mexihco. In Angelópolis hueyic centro financiero, otlachiuh 2003 ipan Atoyatl Atoyac.

Chinaco quipixtoc se caltlapahtiquetl ica ceh macehualtepahtiquetl, huan zan quemanticah yahui tlen tepachianih ihquino iztoqueh tomacehualpoyohuah axcanah cualli mopahtiah.

In Āltepētl Cuetlaxcōāpan quipiya cē tlaltentli 749,11 km² īhuān ce tlacaliztli itechcopa 12.392 chanehqueh (Censo INE xihuitl 2002), īca 1,4% īpan nicān región īhuān cē densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuah cah (76,33%) īhuān 6.440 tlācah cah (51,97%). Cē 23,67% (2.933 chaneh.) in tlācamilqueh, īhuān cē 76,33% (9.459 chaneh.) in āltepētlācah

In ahmo cah nahuatīllahtōlli Mēxihco. Caxtillāntlahtōlli tēl, motlahtoa iuh de facto āchcāuhtlahtōlli auh 92% chānehqueh quitlahtoah. Huēynahuatīlli īhuīc Mācēhuallahtōltin tēl, piya mochīntīn mācēhuallahtōltin motlahtoa Mēxihco, īhuīc tleinzāzo chānehqueh tlapōhualli, cualli iuhquin Caxtillāntlahtōlli canah motlahtoa auh mācēhualtin hueliti ihcuiloa achcauhtlahcuilōlli īntlahtōlcopa. Caxtillahtōltica, nahuatīlli tōcā -achi 60 tlahtōltin- tlācatiyān tlahtōltin. Inīn piya mochīntīn Ixachitēcah tlahtōltin tleinzāzo chīhualiztli; quitōznehqui, piya nō ahmācēhualtin Mēxihco. Ic, Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas piya Quicaputlahtōlli ōquichīuh īhuīcpa TCI, Mēxihco icpiya ixachi Caxtillāntlahtōqueh īca ōmpa tlahtōlqueh tlein ōnto Caxtillāntlahtōlli tlācatiyān, auh ica ⅓ mochi Caxtillāntlahtohqueh Cemānāhuac.

In tlahtōlli motlahtoa īpan Mēxihco cah Nāhuatlahtōlli, Mayatlahtōlli, Mixtēcatlahtōlli, Tzapotēcatlahtōlli, Otontlahtōlli, Mazāhuahtlahtōlli, Michhuahcatlahtōlli īhuān occequīntīn. Occequīntīn Europan tlahtōlli Inglatlahtōlli, Yidishtlahtōlli, Alemantlahtōlli, Franciatlahtōlli, Catalantlahtōlli, Galiciatlahtōlli īhuān Rumanitlahtōlli.

Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlācatl neltoquiztia īpan īcel teōtl tlachīhuani cemānāhuatl motenehua Ōmeteōtl ahnōzo Moyocoyani, mayātlācah motōcāyotia K’uh ītech occequīntīn ītōcāhuān.

Huēhuehmēxihcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano, mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocque zannō Santo Oficio (Caxtillān Atlācayōtl). Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazque tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā lutero tlalnetoqui in ompa Mixcoac, ortodoxo tlalnetoqui in ompa Peñón de los Baños, īhuān inglatlālpantlalnetoqui ompa Polanco.

Axcan inonqueh calpolli itech Mahomayōtl, judioyōtl in ponpa Polanco, Huehuehcauh Altepetl Mexihco īhuān cristianoyōtl īhuīcpa huēytlahtōlāmoxtli īpal Fray Alonso de Molina, yeh ōquihcuilo Iudioyotl nozo Iudiocayotl, Mahomayotl auh Christianoyotl.

Āltepētl Cuetlaxcōāpan cē āltepetl īcan mochi tlacuicuiliztli īpan Centlālticpac quihto Tlaquitcāyōtl īpan Tlachīhuatlācayātl īpan Tlahtohcāyōtl Puebla; ixquich tlamatocac tōltēcayōtl, yoliztli īpan ahmo tlamatocac tōltēcayōtl iuhqui tlacualcāyōtl, mācēhualmihtotiztli, mācēhuallahtōliztli.

Āltepētl Cuetlaxcōāpan cē āltepētl īcan mochi tlacuicuiliztli īpan Centlālticpac quihto Tlatquicayōtl īpan Tlachīuhcāyōtl īpan Mexihco; ixquich tlamatocac tōltēcayōtl in ōmpa Mexihco huitztlāmpa, yōliztli īpan ahmo tlamatocac tlachīhualiztli iuhqui tlacuālcāyōtl, mācēhualmihtotiztli, mācēhuallahtolloliztli.

Miaquīntīn cuīcayōtl neneuhcāyōtl cah inīn āltepēcalpōllōtl iuhqui banda, cumbia, balada ahnozo tlātlamantic.

In momotlalcāyōtl  īpan Āltepētl Cuetlaxcōāpan cah ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. 

Āltepētl Cuetlaxcōāpan oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlalcayotl quemeh: xopatiliztli, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.

Āltepētl Cuetlaxcōāpan ca icniuhcayotl ica ininqueh altepetl.




#Article 42: Chiyapan (176 words)


Tlahtohcayotl Chiyapan ahnozo Chiyapan (Caxtillahtolli: Estado de Chiapas, Tzeltallahtolli: Chiapa, Tzotzillahtolli: Chiapa). Ce tlahtohcayotl tlein mo ahci tech itzintlah tech Mexihco. Tochtlan Gutiérrez itecuacan Chiyapan.

Cuaxochtia canahpa ayamictlampa ica Tabasco ihuan Veracruz, canahpa huiztlampa no Pacífico Ilhuicaātl, canahpa iquizayampa no Tlacatlahtohcayotl Cuauhtemallan (San Marcos, Ahuehuetenanco, In Quiche huan Petén), ihuan canahpa icalaquitlampa no Huaxyacac.

Chiapas ce tlahtohcayotl  Yin ueylixolal mo tenamiki, iuan yin ojse ueyixolal Guatemala,Oaxaca, Tabasco, Veracruz, uan no me tenamiki iuan yin Oceno Pacífico. 

Chiapas kipia kiak tamaj tonalme,kampa tona, campa tel kiui, campa tonal kiui, kampa tonal kuechauaj, kampa tasejseya. No kipia miak okuilimej, uan xiujmej, uan yin ki chiua maj yi ueyixolal mo ajsi tech kualimej ueyialtepemej.

Tech yin ueyixolal Chiapas miake tajtoua coyotajtol, uan no onkaj masehualtatolmej uan tein mokui a chichica: chol, tojolobal, tzeltal, tzotzil,quiché,mam uan lacandón. 

Tech yin ueyialtepej Chiapas, Tuxtla de Gutierrez, mo iluitiliaj tonanzin Guadalupe, tonalme 2-4 mestli diciembre. Tech yin iluit mo nextia miak tamaj tein ompa mo chiua. Tech yin ueyialtepec no se ueli kitas se siuapil tein tatani uan taisyecana, no ki chiua neijtotialis,tatsosonani.




#Article 43: Puebla (202 words)


In Tlahtohcayotl Puebla (caxtillāntlahtōlcopa cē īpan in 32 nenāhuatīlizzōtl tlamantli ītēcuacān Cuetlaxcōāpan (Heroica Puebla de Zaragoza) ca. Tlatēctli in tlāpcopa in tlahco in mēxihcatlālli cuāxōchtia in tlāpcopa īca in tlahtohcāyōtl Veracruz, in cihuātlāmpa īca in tlahtohcāyōtl Hidalgo, Mēxihco, Tlaxcallān īhuān Morelos īhuān in huitztlāmpa īca in tlahtohcāyōtl Huāxyacac īhuān Guerrero. Puebla ahmo piya huēyātentli, īhuān piya ce tlaīpayōtl huel tepēyoh. Ītlaīxpayo 34 251 km², in cānin chantih ocahi in 5 000 000 tlācah, in ic tlein in tlapanahuia inic mācuīlli huēyi tlahtohcāyōtl ic īchānehqueh. Inīn tlahtohcāyōtl piya in tlapanahuia inic nāhuatlahtohchānehqueh huēyi tlapōhualli.

In Tlahtohcāyōtl Puebla ītōcā ihui īpama ītēcuacān Heroica Puebla de Zaragoza. In motlamia in Tlācaxoxouhcayāōyōtl, Puebla ōcatca huēyāltepētl īpan in Inic Cē Mēxihcatl Emperador ītlahtohcāyo. Īca in 1824 Nāhuatīllālīliztli, in huēyāltepētl ōmocuepa Yōllōxoxouhqui īhuān Tlahtohcāuh Tlahtohcāyōtl Puebla in tlein īāchcāuhtōcā āxcān.

In Puebla tlatēctli īpan in tlahtocayotl, tepēyahualōlli īca tletepētl īhuān tepētlah ītech in Citlaltepec. Tlatēctli in 40km tlāpcopa in Popōcatepētl īhuān in Iztāccihuātl. In Mātlālcuēyeh tlatēctli in mictlāmpa in āltepēcalpōllōtl. Ītechpa in ātl, tlatēctli īpan in Ātōyāc, in tlein mēya īpan in mictlāmpa, in huitztlāmpa īhuān in tlāpcopa; ahci in Valsequillo Ātēzcatl. Occē ātōyātl in tlein mēya īpan in āltepētl in Ālcecec īhuān in Ātōyātl San Francisco ca.




#Article 44: Mexihco Tenochtitlan (108 words)


In āltepētl Mēxihco Tenōchtitlan ( México Tenochtitlán,  Anbondo Amadetzānā), ōcatca in Mēxihcatlahtohcāyōtl ītēcuacān. Ōcatca ōāltepētzintih īpan in xihuitl 1325 īhuān ōcatca ōtlālpoloh īpan 1521 ic in caxtiltēcah. Āxcān tlatēctli in Āltepētl Mēxihco ( Ciudad de México), in Mēxihco ītēcuacān, ocachi huēyi īhuān tāchcāuh āltepētl, tlein motlālih īpan in āxcān Calpōlli Tlahtōlōyān īhuān in Tlahtohcāyōtl Mēxihco.

In āltepētl Mēxihco Tenōchtitlan ōcatca ōāltepētzintih īpan 18 ic ēyi mētztli, 1325  ic Tenōch ītēpacholiz. Ōmocuepa in tāchcāuh āltepētl īpan in Huehcāuhānāhuac tlein ōtlālpoloh occē āltepētl, īhuān in tlapanahuia inic huēyi āltepētl īpan in Tlālticpactli īca īxquichca 500,000 chānehqueh īpan īcual cāhuitl īhuīc 1521, ihcuāc in caxtiltēcah ōquitlālpolohqueh.

Tlahtohqueh Mēxihco Tenōchtitlan īhuān Mēxihcatlahtohcāyōtl




#Article 45: Mēxihcatlahtohcāyōtl (331 words)


In Mēxihcatlahtohcāyōtl ahnozo Mēxihcatl Huēyi Tlahtohcāyōtl ōcatcah in āltepēyōtl tlāchīhualiztli ītech in tlālmaniliztli in tēpachōliztli in āltepētl Mēxihco Tenōchtitlan, in tlein ōxōchiyōuh īpan in mācuilpōhualxihuitl XIV īpan in huehcāuh Ānāhuac. Ōquiyacānqueh in huehcāuh mēxihcah, in tlācah in tlein, tlahtōllahcuilōlli iuhqui in Tira de la Peregrinación quihtoa tlein in mēxihcah ōhuāllahqueh Āztlān, in tlein motlālia īpan in Ānāhuac mictlāmpa. Yēceh ahzo hueli tlein in mēxihcah ōcatcah tlācah īca cenquīzcā Ānāhuac nenayōtl tēl ahmo in chīchīmēcah īntlācamecayo, tlācah in aquihqueh ōquichīuhqueh in amiliztli īhuān in pixquitl.

In Mēxihcatlahtohcāyōtl ōtlatēctli īpan in Ānāhuac, ōcuaxōchtih in mictlāmpa īca in Chīchīmēcapan, in cihuātlāmpa īca Michhuahcān, in tlahco īca Tlaxcallān īhuān Teōtitlan, in huitztlāmpa īca in Mixtēcapan, in Tzapotēcapan īhuān in Tēpāpāquiltiliztli Ilhuicaātl, in tlāpcopa īca in Āyōllōco Mēxihco īhuān in miac Maya tlahtohcāyōtl.

In mēxihcah ōquitlālihqueh Mēxihco Tenōchtitlan in yōllohco in Tlahuelmayān Mēxihco, ōquimanqueh īntlahtohcatiliz īpan āltepētl in tlatēctli in āxcān tlahtohcāyōtl Mēxihco, Veracruz, Puebla, Huāxyacac, Guerrero, Chiyapan, Hidalgo īhuān cē xeliuhcāyōtl Cuauhtēmallān. In tlālpolōlli mani īpan nepapan immanyōtl iuh in polar in ahco tepētl īxquich in tōtōnqui immanyōtl. Oncatcah nepapan chāncemanquiyōtl īxquichca in ocoteuh cuauhtlah, tlanelōlli cuauhtlah, māxelihuihtli cuauhtlah īhuān tōtōnqui chāncemanquiyōtl iuhqui in tropical pahpāquilizcuauhtlah, huāccāīxtlāhuatl, māxelihuihtli pahpāquilizcuauhtlah, mangletlah, tropical cuauhtlah īhuān occē.

In Mēxihcah tlācah īpan in Tira de la Peregrinación īnquīzcān ōcatca tlatēctli Āztlān īpan in mictlāncihuātlāmpa in Huehcāuhānāhuac.

In Mēxihcatlahtohcāyōtl ōxeliuh īpan 38 huēyāltepētl.

In āxcāmaquiliztli ōcatca necuiltōnōlloh. Achtopa, ītēpacholiztli īpan in occē tlācah ōquimmacauh, ōquimpalehuih tlapōuhqueh īca miec tequimaitl. Auh in tequitiliztli ōchiuh tlein in pīpiltin ōēhuatinenqueh. Occē chīhualo tlein quinhuelitih in tlatquicāyōtl ōcatca in huel cualli mīllahcayōtl.

In mēxihcatl pōchtēcayōtl moeticihui tāchcāuhca īpan in patiyōtl. In ocachi tlein hueliyoh ōcatca onca tiyāmicpan iuhqui in īpan in incatlahtohcāyōtl. In mēxihcah pōchtēcah ōtlapatlaqueh tlamantli Tenōchtitlan, occē āltepētl īhuān tlācatiyān ītzalan.

Yēhhuan ōtequīxtih itztli īpan in Nāntepētlah huitzltāmpa īhuān cihuātlāmpa, īca tlein ōquichīhuahqueh mitl, mācuahuitl nō tecpatl īhuān occē tlamantli iuhqui cōzcatl, tezcatl īhuān occē.

Occē cemāxcatequitl īpan in mēxihcatl chānehqueh ōtlaquēnyōtl, in tāchcāuh chīhualiztli ōcatca in ichcatl īhuān ichtli tlahquitīlli tlaquēmitl.




#Article 46: Tlanelhuatl (185 words)


Ca īnōncuahquīzaliz in tlanelhuayōtl tlanihuīc mani in quitzicoā īpan tlālli, quiltequi (iltequi) in nēuhcāyōtl monequini in ixhuiltiliztli īhuān quēmmanyaān quitlatecpichalhuiā tlacualli. In ihcuāc tlani mani in tlanelhuatl ahnēci izhuāxoxohuitl, aceh in tlein tlālpan huēyiya ca yeh izhuāxoxohuihuah tlanelhuatl in netlālīlo īpan tlani tlatēctli ītloc tlanelhuayōtl, iuhqui āpachtli ahnozo teōnanacatl ahnēci tlanelhuatl; quiltequi in nēuhcāyōtl ic ītlāc. Occē tlanelhuatl -iuhqui āmomoxtli- quipiya tziquitepilōlli in ītōcā rizoides.

Nō oncah cequi centiāchcāuh tlanelhuayōtl in tlein ahnēci tlanelhuatl, ca neīxcuītīlli in cúscata, in tlein tlanelhuahuah ixquichca cueponiliztli.

In xinachtlanelhuayōtl ītlalnehuauh quipiya īpan tziquitlanelhuatl, pēhui cemani zātēpan hueli mopatlaz īhuān huēyiyaz oc ye cencah. Ca ētlamantli in tēyacatih: pivotantes, fibrosas īhuān tuberculosas.

In tlanelhuatl īhuān ītlacpayo quipiya īpan ītlatzacuiticāyo cē tlamantli iuhqui casquete motēnēhualo cuāloliuhcāyōtl ic moyāōtlātiā, īhuān cē achi tlacpac motta pipiciltic icpatl in tlein motēnēhua miltecōni tzontli īpampa ca yehhuatl ic quiltequi.

Intlā ticchīuhcān cē īxtlapal tlacotōntli īpan tlanelhuatl in cānin cah miltecōni tzontli in motta nepapan nōncuahquīzaliztli.

In tlanelhuatōntli quipiya pilōhuilīlli ītlalhuauh ic nepantlah mimilli īpan tēyacatih centlatzōtl. Ītlstzīntiliz īpan periciclo īhuān motlapoā ic quicoyōniā in cuauhēhuatl, in ic mihtoā in īhuēyayiliz ca endógeno, quihtōznequi ihtec huēyiya.




#Article 47: Tzincuauhyotl (187 words)


Tzīncuauhyōtl, nō mihtoā quiyotl, tetepontli. Tlanelhuayōtl īnōncuahquīzaliz achi mochipa, ehēcayōtlye oc nō huēyiya in ne tlanelhuatl īhuān quitoquillōtiā in izhuatl, in xōchitl, etc. Quipiya miyac tlalhuacocohtli in quihuīca izhuāxoxohuitl. In iquin quitecpichalhuiā tlacualli.

Monāmiqui in tzīncuauhyōtl (ītlan tlanelhuayōtl ahxōchitl) īpan āmomoxtli, ocopetlatl īhuān in licopodios; īhuān īpan mochi nēzcānāmictli, mā zo tēl īpan cequi tepitōnilli, iuh in remolacha īhuān occē tlanelhuayōtl in ahyēctli motēnēhua acaules(ahtzīncuauhyōtl).

Ītamachīuhca yez zan tepitōn īpan cequi āmomoxtli ixquichca cempōhualli centamachīhualli īpan eucaliptus, īhuān mahtlāctli ahnozo mahtlāctliomōme centamachīhualli īpan diámetro (īpan Āhuēhuetl Santa María del Tule, Oax.).

Ye iuh nohuianyōh mihtoā in ihcuāc huēyiya oc ye cencah mācuīlli centamachīhualli, cuauhuātzalloh tzīncuauhyōtl īhuān cuammāyeh ca cuahuitl; ca cuauhtōntli in ahci oc ye ahmo mācuīlli centamachīhualli nōīhuān cuauhuātzalli; ca xihuitl in tlanelhuayōtl in tlein quipiya xoxoctic tzīncuauhyōtl, pōpoztectli tzīncuauhyōtl īhuān ic nōncuahquīzqui ahmo quipanahuiā cē ahnozo ōme centamachīhualli īpan cuauhtic. Motlachiya miyac cuahuitl intlā cēcān nemi hueli motomāhuaz ixquichca huēyi cuahuitl ahnozo zan cuauhtōntli.

Motecpāna in tzīncuauhyōtl ic cāhuitl in moztlātiliā (cēxiuhtica, ōnxiuhtica ahnozo mochi xoxoctic).

Nō motecpāna ic iuh huēyiya in cuammāitl (papanhuetzqui, tēīxnāmicqui ahnozo malacachōlli).

Nō motecpāna ic cānin nemi (ehēcayōtl ahnozo tlanitlālli).




#Article 48: Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan (913 words)


Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān nozo Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ( United States of America;  Estados Unidos de América) ce tlacatiyancopa in ompa Ixachitlan Mictlampa. Washington, D.C. Tlacetililli Tlahtohcayotl itecuacan.

Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Canada ihuan Cececpan mictlampa, canahpa icalaquiyampa no Pacífico ailhuicatl, canahpa iquizayampa Atlántico ailhuicatl, in iyuhquin canahpa tlapcopa Ayollohco Mexihco, ihuan canahpa huiztlampa Mexihco tlalli.

Xiuhpan 1507, alemantecatl cartógrafo Martin Waldseemüller otlachihua ce itlalmachiyo ipan yehuatl motenehua in tlalpan itech Hemisferio occidental «America», tenyocopa ica italiatecatl cartógrafo Americo Vespucio. Auh inon cemantoc tlalli quitoznequi ipampa mexihcah in Ixachitlan ahnozo Anahuac.

In Tlacetililli Tlahtohcayotl quimpiyah miaquintin tlalhuaqueh ica 48 tlahtohcayotl. Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Canada ihuan Cececpan mictlampa, canahpa icalaquitlampa no Ártico ailhuicatl, ihuan canahpa iquizayampa Atlántico ailhuicatl, in iuhquin canahpa tlapcopa Ayollohco Mexihco, ihuan canahpa huiztlampa ica Mexihco. Alaska ihuan ailhuicatl Pacífico icampa Tlalhuactli Hawaii, (Hawaii, Niihau, Kauai, Oahu, Maui, Lanai, Molokai ihuan Kahoolawe).

In tepetl ocachi hueyic nozo cuauhtic Denali ompa Alaska ihuan inic ome ocachi hueyic nican tlalli Tlacetililli Tlahtohcayotl in Mount Albert huan Colorado ipan Rocky Mountains in ompa Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan, occe tepetl quemeh Mount Shasta ipan Sierra Nevada Californiaco. In tepeyohtic sistema tepetlah Sierra Nevada, tepetlah Apalache, tepetlah Rockies occequin. In atoyatl ocachi huehca Mississipi, occequin atoyatl quemeh Rio Grande, Hudson, Pecos ihuan Atoyatl Colorado.

Yolcameh in ompa Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan, in totomeh in iztacuauhtli, tzopilotl, centzontli, canauhtli, ehecatotolli, zolin, huehxolotl, cuauhchochopitli, huitzilin ahnozo yolcameh quemeh in temazatl, mazatl, tlacaxolotl, tlacamayeh, mapachtli, coyochichi, miztli, techalotl, cozamatl, ayotochtli, amiztli, huezacotl, tochtli, ahuitzotl, ocomiztli ihuan cipactli, in cuechcoatl, cueyatl, tamazolin, coatl, azcatl, papalotl, pipiyolli, zayolin, colotl, xicohtli, chapolin, occequintin.

Nican tlacatiyan cah occequin yolcameh ihuicpa Europan quemeh in cahuayoh, cuacuahueh, pitzotl, ichcatl occequintin.

Īpan 1619  xihuitl, acicih mictlampā inic cēmeh tliliuhque cacatzatlācah ōmpa Africa, in aquique quinhualitquicih in inglatēcah.

Īpan 1776  xihuitl, George Washington quintepozmecāyōtoma in īhuīcpa Inglatlālpan mochīntīn inglatēcah inīn Yancuīc Tlālticpac. Iuh inīn xiuhpan ōmotlācatili mictlampa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān. 4 Tlachicōnti xihuitl 1776 inic ome hueyitlahtocayoh nahuatiloyan ica tlaixpanyotl ihuic 13 inglaltepetlalpan in aquin oxihcuiloh huatilililamatl itemaquixtiliz. Tel yeceh oquipiaya ce tlacuepaliztli canahpa 1788 ihcuac nahualilli ocuep in ipan nahuatililamoxtli ihuicpa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

Īpan 1819  xihuitl, Caxtillān quinamaquiltia īchānehquehuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, īcecniquizaliz in ītōcā Itlālmāitl Florida (Xōchiyocān).

Texacah chānehqueh māltepētlaliah īhuān quichihuiliah yāōyōtl in mēxihcah inīc Texapan. In Álamo, īpan San Antonio ōpēuh in yāōyōtl īca inglaixachitēcah auh momaquixtizque in īhuīcpa Mēxihco.

Īpan 1846  xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl quinyāōchīhua īca īhuān Mēxihco quintlatlalochtia Texas, Yancuīc Mēxihco, California īhuān occē mēxihcatl tlahcotoncāyōtl.

Īpan 1898  xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl quinyaochihua īca Caxtillān īhuān quintlatlalochtia Copan, Necuiltōnolācalquīxōhuayān īhuān Filipinas. 

Īpan 1929  xihuitl, In huetzquiliztli Wall Street tecomoni inīn cē tomintic cocoliztli tlein ōquipix īcazaneliz in ōmpa Cēmtlālticpac.

Inīn xiuhpan 1945 , Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān tlanelti īahuachuaz xittontlayonqui in ōmpa Alamogordo, Yancuīc Mēxihco.

Inīn xiuhpan 1963 , quimictiah īpan āltepētl Dallas, John F. Kennedy, huēyi itlahtōcātzin Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān.

Īpan 1969  xihuitl, in tlācatl acito ixquichca in Mētztli. tl cītlaltepozacalteyacanqui in ītōcā Neil Anstrong, in āquin achtopan ōquizca īhuān occequīntīn tlācah in īhuīcpa inīn Tlālticpactli, ōtemoc īhuīc icitlāltepozacaltzin īhuān onehnen īpan Metztli.

Īpan 1991  xihuitl, George Bush, huēyi tlahtoāni ōmpa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōc, quiyāōchīhua Saddam Hussein, Huēyi ītlahtōcāuh Iraquiyān īhuān quipōloa Āltepētl Bagdad.

In īpan 2001  xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl macehua cē yāōyōtl temamauhtini, ōquipix cē islamcalpōlli Al-Qaeda, otlamalehuali īpampa motenehua Usāmah bin Ladīn. In Tlachiucnāuhti 11, 2001 huetzi īca ōme tepoztōtōtl in cōātin huēyicaltin in ōmpa Āltepētl Yancuīc York (New York City) īhuān occē yāōcalli motōcāyōtia In Mācuīltlatehuilcalco Yāōcalli (The Pentagon).

In īpan 2003  xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ōmopēuh īhuān in Temaquixtilizyāōyōtl canahpa ōtetōcāc in yāōyōtl ihcuāc catca ōquimmatic teōmahomatlācah īhuīcpa tlācatiyān Afgantlālpan īhuān Irac, ihto quemeh tlahtōlpēhualiztli islamyaoteizahuiyōtl.

Tlacetililli Tlahtohcayotl ce tlacatiyan ompa Ixachitlancopa itech mictlampa tlacetilli icampa 48 cemantoc tlallahtocayotl, noiyuhqui ome tlahtohcayotl quemeh Alaska ihuan Hawaii in ompa Ailhuicatl Pacífico ihuan tecuacan motocayotia Washington in ipan Calpolli Columbia. Noiuhqui quipiya Puerto Rico occequintin tlalli ompa Caribe ihuan Oceania.

In Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl quipiya ce tlacenelōlli tecuacanayotic tlein xihxicuinti huel miyac yoliztlamantli, ce tlani maxtlatl ihuan pani tēyōcoyaliztli. Icopa Fondo Monetario internacional, in PIB nican Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ca $ 17 billones ihuan nemītiā 25% ipan in tlamantli bruto mundial. In TTI in hueyic tēixittani icopa centlalticpac ihuan inic yei tēhuītiani, Canada, Māxihco, Teutontlālpan, China ihuan Xapon ihueyic techpocah ihuan ītēicniuhuān.

Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān cenca huellalpac ipan in centlalticpac ihuan Ixachitlanco. Ipeucayo tequiyotica inemiltia itech tlayococancopa tepoztlachihualtic, palizcayotic, pahnamacac, tepozmalacatic, tlacualhuetzililli, tlahuiltic tlamantli, ihuan tepoztlatquitl. 

Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl, nōiyuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Los Ángeles ihuan Chicago. In Ford, in Chrysler, in Dodge, in tepozmalacatl otlachihualoh ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

Inic ce pixcayotl in ompa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīcpa xocomecatl, tlacintli, ichcatl, tlalcamohtli, mazatexocotl, mazaxocotl, xochipalxocotl, acecexocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, tlīltepoztli, amochitl, temētztli ihuan Iztāctepoztli.

Nicān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, cē tlahtohcāyōtl quenīn chantiah miaquīntīn chōntalchānehqueh:

In necēpanicnēliztli Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ompan Olimpicayoh Neāhuiltiliztli cah huelitica macheh nochintin ilhuichiihualiztli. Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl otlachiuh in Olimpicayoh Mahuiltiliztli ipan Los Ángeles 1984 īhuān Atlanta 1996.

Ahzoquen inic yei ahcān itechcopa inin tlacatiyan tlachihua momotlaliztli īpan cē momotlacalpolli nozo momotlaltic tēcayelohualiztli ica ocachi 200 000 momotlachihualoyān īhuān 2 400 momotlatic calpollotl.

Cecnipa in tlacetilīllahtohcāyōtēcatl Tlahtōlōyān Neicxitapayolhuiliztli (USSF) quipiya ocachi 26 000 calpōllotl īca 6 000 000 chanehqueh motocayotia noyuhqui in calpollotl ocachi tlapohualtic ipan centlalticpac. In tlacetilīllahtohcāyōtēcatl tlaihittalli neicxitapayolhuiliztli otlaniuh ōme centlalticpac tlahuantli (xiuhpan 1954, 1974 ihuan 1990), ihuan yei Ixachitlāntlahuantli (1976, 1980 ihuan 1996) ihuan nicān oquitlachiuh ōme cemanahuac tlahuantli in xiuhpan 1974 īhuān 2006.




#Article 49: Izhuatl (206 words)


Izhuatl, nō mihtoā ahtlapalli. Ca monequi cecniquīzaliztli ica mixhuiltiā in tlanelhuayōtl īpampa in izhuatl quiltequi in tlālli īyeliz, tēyacatica in tecolli, ic in izhuāxoxohuitl īhuān tlatzintlān īchicāhuaca in tlanēxtli. Īpan ītlanehuiltiliz mocuepa in tlacuallamantli ic tlanelhuayōtl.

Ic nohuianyoh tlatecpāntzīntli, in tzīncuauhyōhuah tlanelhuayōtl nō izhuahuah. Miyacpa -mā tēl- zan nēci īpan cequi cāhuitl ahnozo mopatla achi ye iuhqui. Intlā mochīhuaz in, in tzīncuauhyōtl quīxiptlati in izhuatl ītech ītlamaniliz.

In izhuatl achi mochipa ca tlaātezcamantli cecniquīzaliztli cuēponi īpan īilpica in tzīncuauhyōtl. Quitlatechtiā izhuatlacotl īhuān izhuatlāctli cequi izhuatl nō īpan oncah tzīnizhuatl īhuān vaina. In tzīnizhuatl ca izhuatl mopatla īpan izhuatlacotl ic quiyāōtlātiā in xocoyotilizhuatl. Īpan cequi tlanelhuayōtl zan nō iuhqui chicharo, miyac huēyiya in tzīnizhuatl īhuān quichīhua ītequiuh in izhuatl. In vaina mochīhua in ic quipatlāhua in ītzīntiliz izhuatlacotl in quimalcochoā achi ye iuhqui in tzīncuauhyōtl.

In izhuatlacotl hueli ahtlapalti auh zan ica nēci, in iquin motēnēhua motlālihqui izhuatl. Īpan izhuatlāctli oncah in izhuatlalhuatl, in tlamantlanelhuayōtl, in izhuatēntli (bordes), in izhuayacatl (apice o punta).

Quinēxtiā ōme tlaīxpayōtl: in tlacpan (mihtoā ic caxtillāntlahtōlli haz) īhuān in huehcatlān (mihtoā ic caxtillāntlahtōlli envés). Ahmo neneuhqui in tlapālli, in tochomitl, in huitztli in ic ītequiuh quiyāōtlātiā.

In izhuatlalhuatl ca tlalhuacocohtli, ca cuauhuātzalloh, quīza īpan tzīncuauhyōtl, quihuīca in tlanelhuayōātl īhuān quihuipāna īpan tlamantlanelhuayōtl.




#Article 50: Chimalpopoca (281 words)


 
Chīmalpopōca quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli “escudo que humea” huīccopa chīmalli, escudo; popōca, humear.  Ōcatca inic ēyi huēyi tlahtoāni mexihcatl, in āquin ōtēpacholih īpan 1415 xihuitl ixquichca 1426 xihuitl. 
Chīmalpopōca quin achi 10 xihuitl nehuapāhualiztli iuh ōtzonānaloh īpan 1415 ic tlahtohcātiz īpan Tenōchtitlān, inin necentlālilli īpampa cencah huel quitlazohtla in Tezozozmōc īcōl in āquin quīxittac miac tlamantli in tenōchcah. In āltepētl Tlatelolco nō oncah  tlapatlaliztli auh niman  ōmic Cuacuauhpitzāhuac in āquin ōtlahtohcatlālih ixquichca 1379 auh tzonānalo Tlācateōtl iuhqui inic ēyi tlahtoāni īpan cemilhuitōnalli 13-cōhuātl. Chīmalpopōca in tlahtoāni tenōchcatl quitlālpoloh in āltepētl Tōllāntzinco īpan 1420 īhuān Āhuilizāpan (tōcāitl zan ye nō tōcāitl īpan Veracruz) īpan 1424.

Tezozomōc ōmic marzo 24 īpan 1426, ōquitēnēuh in Quetzalāyātzin iuh īōntētoquilihcāuh, yeceh ītēyacāpan Māxtla in āquin Cōyohuahcān ōcatca tlahtoāni, ca yehhuātl quiyocatito in tlahtohcāyōtl Āzcapōtzalcatl in quitlāzato in achi tēiccāuh īpan marzo 29.

Yohualtica julio 12 Chīmalpopōca ōmochīuh ce yāōnemachtli inic quimictīz in Māxtlatōn auh onquimatitīuh in Quetzalāyātzin iuh ic quichīhuaz īpampa ca yehhuātl teyoā in ītlahtohcāuh. Tētech tētequipachoh ye oc ōquimat in  Maxtlatōn ca yeh īmōztlayoc quināhuatitīuh ic mictīlōz in achi tēiccāuh, īpan julio 18 ōquimictih in tlatelolcatl Tlācateōtzin in āquin nequizcholoto auh ahxiuac īcalaquiyān  Xāltocān,  ōquipatlac Cuāuhtlahtoa. Conāno Chīmalpopōca, īpan julio 20 ca Nezahualcoyōtl quinequizmāquīxtico yeceh yeh ōnēntic iuh nō chololitīuh inic quitēmoz in tlapalēhuiliztli ic teyoā ītlahtohcāuh, iuhqui ōcahxilih īpan in agosto 11. Zan ye nō Chimalpopocatzin quechpilhuilo īpan julio 21, xihuitl 1426, niman oncān Tenochtitlan tzonānalo in Itzcōhuātl iuh īōntētoquilihcāuh in tlatoquilli xihuitl īpan cemilhuitōnalli 13-atl.

Īnoqupan ītlahtohcāyo īpan ōmoquetz in ācuauhtetenamitl, inin quizāzacac in ātzopēlic īnāhuac in āmēyalli Chapōltepēc huīccopa Tenōchtitlān. Nō ōquitepāntih in cuepohtli  chicāhuaticatēneh tlaātēzcamaneh in tlein quipilōwiliā ītloc in āltepētl Tlacopan, inin tlaxeliuhca īhuan  quipiya cuauhpanahuaztli in tlein yohualtica quiquīxtilīlih.




#Article 51: Inic Mācuīlli Tōnatiuh (427 words)


Inic Mācuīlli Tōnatiuh Huehcāuhānānuac tlahtōllōtl ca.

In nicān cah zāzānīlli ye huehcauh mochīuh in ic mamanca tlālli, cēcentetl in ītlamamanca in ic pēuh in zan iuh macho in īquin tzīntic in achtopa in omanca Tōnatiuh ixquichca chicōntzonxihuitl īpan chicuēpōhualxihuitl īpan ōnxihuitl āxcān īpan cē ilhuitl ītech Ātlcāhualo īpan chicōme tōchtli xihuitl. Inin Tōnatiuh nāhui ocelotl ītōcā; Tezcatlīpoca catca īteōuh. Inihqueh in iz cēpan onoccah ocelocuālohqueh īpan nāhui ocelotl in Tōnatiuh catca. Auh in ic tēcuāncuālohqueh mahtlācxihuitl īpan yēxihuitl, in ic tlamito auh ihcuāc poliuh in Tōnatiuh. Auh in quicuāyah ācēcentli in intonacayouh catca. Auh in ic nencah centzonxihuitl īpan mahtlācpōhualxihuitl īpan yēpōhualxihuitl īpan caxtollioncēxihutli.
In ic popoliuhqueh zan cemilhuitl in cuālohqueh nāhui ocelotl īpan cemilhuitōnalli in ic poliuhqueh. Auh in inxiuh catca cē ācatl.

Inin Tōnatiuh nāhui ehēcatl ītōcā; Quetzalcōātl catca īteōuh. Inihqueh in inic ōppa onoccah ehēcatoqueh īpan nāhui ehecatl in Tōnatiuh catca. Auh in ic poliuhqueh ehēcatoqueh, ozomahtin mocuepqueh; in incal in incuauh moch ehēcatoc, auh inin Tōnatiuh zan nō ehēcatoc.
Auh in quicuāyah cencocopi in intonacayouh catca. Auh in ic nencah caxtolpōhualxihuitl īpan yēpōhualxihuitl īpan nāhui xihuitl. In ic popoliuhqueh zan cemilhuitl in ehēcatoqueh nāhui ehēcatl īpan cemilhuitōnalli in ic poliuhqueh.
Auh in inxiuh catca cē tecpatl.

Inin Tōnatiuh nāhui quiyahuitl ītōcā; Tlāloc catca īteōuh. Inihqueh in inic yēppa onoccah tlequiyahuilōqueh īpan nāhui quiyahuitl in Tōnatiuh catca. Auh in ic poliuhqueh in tlequiyauh, totolin mocuepqueh. Auh in quicuāyah āhuatomatl in intonacayouh catca. Auh in ic nencah caxtolpōhualxihuitl īpan mahtlāctliomōnxihuitl.In ic popoliuhqueh zan cemilhutl in tlequiyahuilōqueh, nāhui quiyahuitl īpan cemilhuitōnalli in ic poliuhqueh. Auh in inxiuh catca cē calli.

Inin Tōnatiuh nāhui ātl ītōcā; Chālchiuhtlīcuē catca īteōuh. Inihqueh inic nāppa onoccah āpachiuhqueh nāhui ātl in Tōnatiuh catca. Auh in ic poliuhqueh auh in ic manca ātl ōmpōhualxihuitl īpan mahtlāctliomōnxihuitl, āpachiuhqueh, mīmichtin mocuepqueh. Auh in quicuāyah teōcentli in īntōnacayouh catca. Auh in ic nencah cēntzonxihuitl īpan mahtlācpōhualxihuitl īpan yēmpōhualxihuitl īpan caxtōlcēxihuitl. In ic popoliuhqueh zan cemilhuitl huālpachiuh in ilhuicatl, nāhui ātl īpan cemilhuitōnalli poliuhqueh, moch poliuh.
Auh in īnxiuh catca cē tōchtli.

Inin Tōnatiuh nāhui ōllin ītōcā, inīn yeh tehhuāntin totōnatiuh in tonnemih āxcān. Auh in ticcuāzqueh centli, etl, huauhtli in tōnacayouh yez. Auh inīn īnēzca in nicān cah in ic ōtlapanhuetz in Tōnatiuh in teōtexcalco in oncān in Teōtīhuacān. Mochīuh Tōnatiuh in Nanāhuātzin, mochīuh Mētztli in Tēucciztēcatl. Inic mācuīlli Tōnatiuh nāhui ōllin in ītōnal mihtoā Ōllintōnatiuh īpampa mōlini in ohtlatoca. Auh in iuh conihtōtihuih in huēhuetqueh īpan mochīhuaz tlālōliniz mayanalōz in ic tipolihuizqueh. Auh in toxiuh motēnēhua cē tōchtli, cē ācatl, cē tecpatl, cē calli. Inic Mācuīlli Tōnatiuh quilmach tlamiz īpan Tlamahtlācōnti 21, 2012  xihuitl.




#Article 52: Bolivia (458 words)


Nepapantlācatiyān Tlahtohcāyōtl Bolivia ahnozo Bolivia ( Bolivia, Aimaratlahtōlli: Wuliwya,  Bulibya, Guaranitlahtōlli: Volivia), ītōcā tlācatiyān īpan Ixachitlān Huiztlāmpa cah. Sucre ītēcuacān in Bolivia.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Brasil, canahpa huitztlāmpa nō Argentina, canahpa iquizāyampa nō Paraguay īhuān Brasil, īhuān canahpa icalaquitlāmpa nō Peru īhuān Chile.

Inīn tlācatiyān piya in latintlahtōlli Bolivia, tlein nahuatlahtōlcopa ipampa yaquizqui Simón Bolívar in quemeh Tlālpan īhuīcpa Bolívar (inic cē Bolivia tlahtohcatēixiptlah). Inīn tōcāitl quihto īpampa in teōpixqui Manuel Martín Cruz īpan inic cē tlahtōlōyān īhuīc Chuquisaca ōquihtoa Si de Rómulo, Roma; de Bolívar, Bolivia (Intla Romulo, Roma; īhuīcpa Bolívar, Bolivia).

In nicān tlālpan ōchanti catca īhuīcpa 2000 xihuitl īcampa. Nicān ōtlaimacaci miaquīntīn huehuēcauh chīhuatlacayōtl īpan Andes tepētlān īhuān ixtlahuahcān. In Tiwanaku tōltēcāyōtl īhuān aymaratlahtocāyōtl achtotipan huaritlācah. Inōnqueh tlatlahtocāyōtl catcah īca in Inca Huēyitlahtocāyōtl īpan Macuīlpōhualxihuitl 13.

Inca toltecayotl ce tlacayotl in pohualxihuitl chicueyi (XIII), inin tlalli ochanti in pohualxiuhpan caxtolli (XV) yehyehua oacicoh caxtiltecah. Inonqueh xihuitl nican oyeya tlatlalilli ipampa aymara chanehqueh motocayotia coyah, pacaheh, lupacah, omasuyuh, tlein coyah otepanih in tlalpan canah Cuzco. Inca Pachacuti nozo hueytlahtoani Cuzco oquintlaz in coyatlacah ihuan oquipololo huey ahcopa ixtlahuahcan axcan Bolivia. Inon tlalli ixeliuh nahui tlalteucyotl motoca Tihuantinsuyu ihuan tepitzin teucyotl Coyasuyu.

Inic ce europanecatl Diego de Almagro catca nican tlalpan in xiuhpan 1535, quintepan xi aci canahpa Cuzco zan niman onenemi icampa Chile. Zatepan omic Diego de Almagro, Francisco Pizarro otitlani iicniuh Gonzalo Pizarro icampa xi pololo teucyotl Coyasuyu. Pedro de Anzuárez oaltepetlali Chuquisaca (axcan altepetl Sucre) in xihuitl 1538. Inin tlalpan oquipiaya miactin chalchiuhtetl oztopan ihuan atoctli, altepetl Potosí oaltepetlali in xihuitl 1546 ihuan ocachi chantililli catca in xiuhpan 1574 in ompa Ixachitlān; nican tlalli oquipiaya oztoyotl iztateocuitlaco motenehua Cerro Rico del Potosí (Necuiltonitepec Potosí) in xiuhpan 1611 quemeh hueyi tlachihuani ihuic iztateocuitlatl ipan Cemanahuactli. Potosí motocayotia Villa Imperial (hueytlahtocayotic Altepetl) ipampa Carlos Inic Ce ihuicpa Caxtillān.

Quipia nahui regiones naturales quemeh Andes tepetlan ihuan imayor altitud in Sahama ica 6,542 m. in tepetl ocachi ahco ipan Bolivia. Occe naturaltlalpan noyuhqui nican Bolivia in ahco ixtlahuatl hasta in atoyatl Amazonas ihuan tlahtocayotl Peru in atezcatl Titicaca, in Tepetlan Bolivia iquiziyampa tlen nemi ihuic Madidi ihuan Uyuni canahpa Chile quenin parque nacional Bolivia cuauhtlah ca, ihuan in chiltecatl altiplano canah huitztlampa Argentina.

Nō xiquitta Bolivia totomeh quemeh cōzcacuāuhtli, alo, tlācatōtōtl ahnozo yōlcah yama, alpaca, huanaco, āzcacoyōtl, ocēlōtl, tlacocēlōtl, māpachtlācamāyeh, āyōtōchtli, ozomahtli īhuān occequīntīn.

Bolivitlān cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan. Bolivia tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Andes Tepētlah, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Huaqui ihuan Copacabana.

Occequīntīn bolivia huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan cafecacahuatl (inic ome hueyicauh ipan tlalticpactli), tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limonxcotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, cōztic teōcuitlatl, tlīltepoztli, amochitl, temētztli, Iztāctepoztli, platino, ihuan chālchihuitl.




#Article 53: Cempohualxochitl (239 words)


In cempohualxochitl ahnozo miccaxochitl (Tagetes erecta), ce tlanelhuatlamantli ipan in cenyeliztli in Asteraceae, ipehualiz tlatectli Mexihco ixquichca in Cuauhtemallan. 

In cempōhualxōchitl īxiuh momātia ītzalan 30 īhuān 110 cm. Īizhua tlātectli oc centlapal, pinnadas ca, motlanixeliuhticah īpan lanceados cotōncayōtl ahnōzo tlaneh īhuān ciliados. In tlayōcoyalli xōchitl huel ahhuiyāc ca, īhuān ītlāpal xopaltic īxquichca cōztic ca. Moxōchyōtia ītzalan in xopantlah īhuān in tōnalco, ic in tlein piya in huehcāhua xōchyōtia. Ahohuihca cuepōni in īxināchyo.

In cempōhualxōchitl īpēhualiz tlatēctli Mēxihco īxquichca in Tlahco Ixachitlān. In mīlpan īhuān cuauhtlah huel mochīhua īpan in tlahtohcāyōtl Chiyapan, Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Morelos, Puebla, San Luis Potosí, Sinaloa, Tlaxcallān, Huāxyacac īhuān Veracruz.

Inīn xōchitl, in cempōhualxōchitl, īhuān in tlapaltecacayahtli quimachiliah īpan miac tlācatiyān iuhqui in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īhuān Francia.
 

Miac mopixoa īhuān onca miac iuhquiyōtl īpan xōchipixcayōtl monemītiah īuhqui tlamāhuiztilīlōni tlanelhuayōtl. In cempōhualxōchitl Mēxihco monemitiah īpan in Miccāilhuitl, in motlahtlālia in tlamāhuiztilia in tlamanalli, momoztli īhuān miccātlatatactzaccayōtl, ic in tlein nō motōcāitia miccāxōchitl. Tēl, īxquich in huehcāuhcayōtl nō mocua īhuān pahchihchīhua.

Īpan mīllahcayōtl cahhuīctlāza in nematodos, ītech in tlaxelolizhuīc in Pratylenchus penetrans, in tlein quimāhua cequi tlanelhuayōtl, iuhqui in xītomatl. Nō īhuān, moyehyecoah īhuan mochīhuah yancuīc iuhquīz īhuān tlachīhuallli tlazōllālli īpal in pani īyeniyōtl. 

Īpan in huehhueh ticiyōtl, in tēihtic necocolizhuīc īhuān in tzoncōāhuīc. Īpan tōtōpixcayōtl, in xōchitl iuhquīztlāpalli īhuān tlācualli in caxtil īhuān in tōtōtetl tlachīhualiztli īca huel xopaltic in tōtōtetl īcōztica.

Inin cempōhualxōchitl no iuhqui ca ōtlachihuālo in popōchtli itech ōxitl īxōchiyō īhuān īca manzana ahhuiācāyōtl.




#Article 54: Cuetlachtlacamayeh (249 words)


Cuetlāchtlācamāyeh nozo tlīltic tlācamāyeh cē yolcatl in tlen latintlahtolli: Ursus americanus, yehhuātl zan iuhqui tlachiyaznequi quēmeh cē tecuani, zan yāuh quin mahciz tepitzin itēnxōmah, niman īpan īxcuāteh quipiya quētla cē corōztzīn, nemi īpan tepētl ahnozo cuauhtlah, zan īcuetlaxpan tlaztaltic niman ītomiyō tlīltic. Yeh chānti nochipa īpan tepētlah ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, Canada īhuān Mēxihco; noyuhqui inon yolcatl chanti itechpahuicpa Atlantico hueyatenco, canah Pacífico hueyatenco in ompa Ixachitlan mictlampa. 

In tlīltlācamāyeh quipiya itlacual ipampa tepetlahco. In tlahpohualli itech tetecuanoh era, hace tiempo, seguramente de ome millones. En la actualidad, la especie está protegida y se considera que existen entre 500.000 ihuan 750.000 tetecuanoh ipan inin cemantoc tlalli.

Ocachi tepitzin icampa in tlācamāyeh ihuan iztatlācamāyeh necah yolcatl quipiya ce tlapaltzontli cenca oscuro según las regiones, que van del tliltic al iztac, pasando por el chiltic ihuan in nextic.

In tlīltlācamāyeh tlacua nochi: in tlanelhuayōtl cē 75% ītlacuāl. inin tecuani yolcatl tlacua achtli, xihuitl, xōchihcualli (avellana, baya, piñones, xōchihcualli escaramujoitechcopa, manzana, nochtli...), bellota y hayuco. īmotlacua noyuhqui īcampa tlazolnacatl, īca insecto (avispa, azcatl, pipiyolli, termitas). Atacan más raramente a quimichin ihuan māmazāh... Completan su régimen alimentario con xochipalmichin, trucha, tecuicihtli ihuān son aficionados canah in neuctli. 

In tlīltlācamāyeh se acercan a veces a los establecimientos humanos (huertas, colmenas, campos, caxiltechcopa tlazolli, callahcuayan) para encontrar itlacual. Pueden atacar a las ichcatl ahnozo pitzotl ihcuac ahmo encuentran occe tlacualli. 

Tlātlācamāyeh deben almacenar importantes reservas de grasa para pasar in tlaceceyan. Ipan Tlahuetziyān, pueden consumir hasta 20.000 calorías ic tonalli. Tienen también grandes necesidades itechcopa ātl.




#Article 55: Altepetl Mexihco (936 words)


Altepetl Mexihco ( Ciudad de México;  Hnini M'onda;  Jñiñi B'onro;  Ñuu Ko'yo) ca in Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl itecuacan. Itoca in achi Altepenanyotl Mexihco ipan Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl, Altepetl Mexihco ahciqui in Mexihco Tecuacan, in Tlahtohcayotl Mexihco ihuan in tlahtohcayotl Hidalgo.

Mexihco inic ome hueyic altepetl ompa Tlalticpac cah, auh in altepetl ica ocachi caxtillahtohqueh, ihuan ocachi macehualchanehqueh nican cah.

Axcan Caxtillahtolcopa mohcuiloa Altepetl Mexihco iuhqui Ciudad de México.

Occequin macehuallahtolcopa motenehua;

Huehcauhtica motenehua in Calpolli Tlahtoloyan (caxtillantlahtolcopa: Distrito Federal) catca ihtoa inin altepetl canahpa 2014 ihcuac ce congreso quitoznequi Tlahtocayotl Altepetl Mexihco.

Altepetl Mexihco itoca Mexihco itecuacan. Altepetl Mexihco tlatēctli in tlahcopampa in Mexihco tlacatiyan. Cuaxochtia in mictlampa ica in Tlahtohcayotl Mexihco ihuan huitztlampa tlahtohcayotl Morelos. Quipiya 1,479 km² in tlahtohcayotentli in mohtlamantiliah ipan cempohualmatlahtli omome: in huitztlampa in Tepehuahcan Chichinauhtzin, noihqui Apanco Xochimilco ihuan in hueyi tepetl Axochco ica 3930 m. tliltetl ocachi cuauhuic ipan Mexihco Calpolli Tlahtoloyan, in ompa mictlampa Tepehuahcan Guadalupe; ihuan in tlapcopa in Ixtlahuahcan Mexihco ihuan in centettihuitz in Sierra Nevada. In tlacatiyan itlaixpayo 5 375 m.

Huehuehcauhtica nican, quipiaya ce hueyatezcatl quitoznequi Atezcatl Tetzcoco ica nauhcoyonqui, in ocachi cuauhtic catca Atezcatl Xochimilco, occequin, Atezcatl Tetzcoco ihuan xocoyoc Atezcatl Tzompanco catca. Tlalhuacticpac omitztlaquetz in Altepenanyotl Mexihco.

No xiquitta Mexihcah totomeh quemeh cuauhtli, tzopilotl, centzontli, ahnozo yolcameh coyotl, mapachtli, miztli, cuechcoatl, ayotochtli, axolotl, zacatochin ihuan occequintin.

In Ānāhuac Tlahuelmayān ōchantiaya īpan huēhuetlācah in ītōcā tlācatl Tepeixpan. Huēhuehtlācah Neandertal.

In Achto tlācah īpan in Ānahuac, in cuicuilcah cana huitztlampa catca, yehuan otlachiuh ce yohualtic tzacualli motocayotica Cuicuilco, ihcuah ce tletepetl motenehua Xictli otzatz ihuan tleatoyatl cubrió in āltepētl.

Aztēcah ōāltepētlaniah Mēxihco Tenōchtitlan, āltepētzīntiliztli 18 ic ēyi mētztli, 1325  cē ānepantlālpan ātēzcatl Mētztli īapan. In āltepētl cah azqui ōmpōlōah ihcuāc caxtiltēcah tēpēhuanih ōhuāllāh, īpan 1519  auhoc 1521  xihuitl. Īpan 1524  xihuitl, in caxtiltēcah quiāltepētlaniah municipalidad Āltepētl Mēxihco, ītōcā México Tenustitlan, auh, īpan 1585  xihuitl Ciudad de México.

Īpampa huēyi zahuatl, ōmomiquilitzino in tlahtoāni Cuitlahuactzin. Quinihcuāc, ōmotlahtōcatlalitzino Cuauhtēmoc iuh intlahtōcatzin Mēxihco Tenōchtitlan.

In caxtiltēcah tēpēhuanih ōquixitiniah Mēxihcah īpan Tlachicuēyi 13, 1521  xihuitl.

Zatepan in tetlahtlacollazaliztli , in Āltepētl Mēxihco catca icua del Estado de México. Ipan 18 de noviembre 1824 in Congreso otlachiuhquihtoznequi ce calpōlli tlahtōlōyān, xomolli ca quicelizquia in huelitiliztli nenechicolizotl. In tlalli  del Distrito Federal omochiuh ica Āltepētl Mēxihco ihuan occequin chicuace altepecalpolli: Tacuba, Tacubaya, Azcapotzalco ihuan Mixcoac xiuhpan 20 de febrero 1837.

Mēxihcatl Icnīuhyāōyōtl ōmopēuh īpan 1910  auh ōquitlami 1917  xiuhpan. 

Zātēpan īpan Tlachiucnāuhti 19, 1985  ōquichīuh in huēyi tlālollīniliztli. Ōhuetz huēyi cacaltin īhuān miaquīntīn tlācah ōmicqueh.

In achcauhtepachoani īpan Āltepētl Mēxihco, Marcelo Ebrard cah īhuīcpa 2006  xihuitl.

Altepetl Mexihco ca xeluihca 15 ixiptlahyotiliztli, iteiquini Miguel Mancera motenehua caxtillantlahtolcopa jefe de gobierno.

Altepetl Mexihco, ce altepeticpac ica hueyic tequiyotl ipan tlacatiyan Mexihco. Occequintin mēxihcah huēyi tequipanoltin in tlalpixcayōtl īhuīpan cintli, tlālcacahuatl, āhuacatl, chayohtli, chīlli, nohpalli, ochonetli, xonacatl, limonxocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, tōtōlpixcayōtl, ichcapixcayōtl, cahuayōpixcayōtl, cuacuepixcayōtl, tentzonpixcayōtl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli.

Āltepētl Mēxihco cē tequiyōtl īpan Ixachitlan ītech temocpan. In yacaticac tequiyotl in ahuicyaniliztli ic cualli yeyantli īpan itentli Mediterraneo Hueyatl. In Santa Fe hueyic centro financiero.

 
In Āltepētl Mēxihco quipiya cē tlaltentli 749,11 km² īhuān ce tlacaliztli itechcopa 12.392 chanehqueh (Censo INE xihuitl 2002), īca 1,4% īpan nicān región īhuān cē densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuah cah (76,33%) īhuān 6.440 tlācah cah (51,97%). Cē 23,67% (2.933 chaneh.) in tlācamilqueh, īhuān cē 76,33% (9.459 chaneh.) in āltepētlācah

In ahmo cah nahuatīllahtōlli Mēxihco. Caxtillāntlahtōlli tēl, motlahtoa iuh de facto āchcāuhtlahtōlli auh 92% chānehqueh quitlahtoah. Huēynahuatīlli īhuīc Mācēhuallahtōltin tēl, piya mochīntīn mācēhuallahtōltin motlahtoa Mēxihco, īhuīc tleinzāzo chānehqueh tlapōhualli, cualli iuhquin Caxtillāntlahtōlli canah motlahtoa auh mācēhualtin hueliti ihcuiloa achcauhtlahcuilōlli īntlahtōlcopa. Caxtillahtōltica, nahuatīlli tōcā -achi 60 tlahtōltin- tlācatiyān tlahtōltin. Inīn piya mochīntīn Ixachitēcah tlahtōltin tleinzāzo chīhualiztli; quitōznehqui, piya nō ahmācēhualtin Mēxihco. Ic, Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas piya Quicaputlahtōlli ōquichīuh īhuīcpa TCI, Mēxihco icpiya ixachi Caxtillāntlahtōqueh īca ōmpa tlahtōlqueh tlein ōnto Caxtillāntlahtōlli tlācatiyān, auh ica ⅓ mochi Caxtillāntlahtohqueh Cemānāhuac.

In tlahtōlli motlahtoa īpan Mēxihco cah Nāhuatlahtōlli, Mayatlahtōlli, Mixtēcatlahtōlli, Tzapotēcatlahtōlli, Otontlahtōlli, Mazāhuahtlahtōlli, Michhuahcatlahtōlli īhuān occequīntīn. Occequīntīn Europan tlahtōlli Inglatlahtōlli, Yidishtlahtōlli, Alemantlahtōlli, Franciatlahtōlli, Catalantlahtōlli, Galiciatlahtōlli īhuān Rumanitlahtōlli.

Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlācatl neltoquiztia īpan īcel teōtl tlachīhuani cemānāhuatl motenehua Ōmeteōtl ahnōzo Moyocoyani, mayātlācah motōcāyotia K’uh ītech occequīntīn ītōcāhuān.

Huēhuehmēxihcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano, mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocque zannō Santo Oficio (Caxtillān Atlācayōtl). Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazque tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā lutero tlalnetoqui in ompa Mixcoac, ortodoxo tlalnetoqui in ompa Peñón de los Baños, īhuān inglatlālpantlalnetoqui ompa Polanco.

Axcan inonqueh calpolli itech Mahomayōtl, judioyōtl in ponpa Polanco, Huehuehcauh Altepetl Mexihco īhuān cristianoyōtl īhuīcpa huēytlahtōlāmoxtli īpal Fray Alonso de Molina, yeh ōquihcuilo Iudioyotl nozo Iudiocayotl, Mahomayotl auh Christianoyotl.

Altepetl Mexihco ce altepetl ican mochi tlacuicuiliztli īpan Centlalticpac quihto Tlaquitcayotl ipan Tlachihuatlacayatl ipan Tlahtohcayotl Mexihco; ixquich tlamatocac toltecayotl, yoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl iuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtoliztli.

Āltepētl Mēxihco cē āltepētl īcan mochi tlacuicuiliztli īpan Centlālticpac quihto Tlatquicayōtl īpan Tlachīuhcāyōtl īpan Mexihco; ixquich tlamatocac tōltēcayōtl in ōmpa Mexihco huitztlāmpa, yōliztli īpan ahmo tlamatocac tlachīhualiztli iuhqui tlacuālcāyōtl, mācēhualmihtotiztli, mācēhuallahtolloliztli.

In mitohtli, cē mihtotli īpan Xochimilco, tlācah īhuān cihuah mihtōtia tlanāhuahquez zan cen cuīcayōtl īca mecahuehuetl, panhuahuetl īhuān tlapitzalli.

In yohuālmitohtli Chinelo, ilhuitl īpan huēyāithualli Xochimilco iteopan.

Miac tlatzohtzonaliztli cah inin altepemeh iuhqui banda, cumbia, balada ahnozo tlatlamantic.

In momotlalcayotl ipan Altepetl Mexihco cah ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. 

Altepetl Mexihco oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlalcayotl quemeh: xopatiliztli, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.

Altepetl Mexihco ca icniuhcayotl ica ininqueh altepetl.




#Article 56: Francia (1711 words)


Francia, āchcāuhtica motēnēhua Franciatlācatlahtohcāyōtl ( République Française ahnozo La France), cē tlācatiyān Europan, auh ītēcuacān Paris ca. Ītlāl quichīhuah in āltepēnānyōtl Francia īhuān in Ilhuicaānalco Francia, cah in tlapanahuia huēyi tlācatiyān in Europan Cetilizpan. Ītlāllō īca in īāltepētlīānca tlatēctli īpan cē tlaīxpayōtl 675 417 km².  Ipān 2017 in tlācatiyān ōmopōuh īca 67.1 millones chānehqueh (65 millones īpan in āltepēnānyōtl departamentos īhuan 2.1 īpan in ilhuicaānalco departamentos).

In ītlāl Francia tlatēctli in Cihuātlāmpa Europan in cānin cuāxōchnāmiqui in huitztlāmpa īca Monaco īhuān in Tlālnepantlah Huēyātl, in mictlāncihuātlāmpa īca Andorra, Caxtillān īhuān in Cantabria Huēyātl, in cihuātlāmpa īca in Ilhuicaātl Atlántico; in mictlāmpa īca La Mancha āpantli, in Mictlāmpa Huēyātl īhuān Belgica īhuān in tlāpcopa īca Luxemburgo, Alemania, Suiza īhuān Italia. Ītlālhuāc Europan quichīhuah in Corse īpan in Tlālnepantlah Huēyātl īhuān occē miactlāhuactli īpan in Atlántico. Īpan Ixachitlān ītlal in Francia īGuyana in tlein cuāxōchnāmiqui īca Brasil īhuān Surinam, nō achi mochi in San Martín tlālhuāctli in tlein cuāxōchnāmiqui īca Sint Maarten, īhuān in tlālhuāctli īhuān miactlālhuāctli Martinica, Guadalupe, San Bartolomé īhuān Saint Pierre īhuān Miquelon. Īpan in Ilhuicaātl Índico quipiya in tlālhuāctli Mayotte īhuān Réunion, iuhco in miactlālhuactli in Francia īPolinesia, Wallis īhuān Futuna īhuān Yancuīc Caledonia īpan in Ilhuicaātl Pacífico. In tlālli ahmo tlācayoh in atolon in Pasión Tlālhuāctli; īhuān in Francia Huitztlāmpa Tlālli īhuān Antártico. In tlālticpac in tlacatiyān ic ōme ocachi huēyi cemantoc tlālhuēyātl (11 millones km²).

Francia in ic chicuacē huēyi tētlamahmaquiliztli (2018) īca huēyi millōtl momoyāhualiztli in tlācatiyān ītzalan. Īcotonca in G7, in euro yeyāntli, īhuān Schegen yeyāntli, īhuān tlaceliah miac huēyi miectlācatiyān tlanecuiloāni, īpan in yeyāntli in nehmatiliztli īhuān in ic cē cotōncāyōtl, nō in necēceltīyahtaliztli ic cē ahcicān īca 83 millones ontlaittanimeh cece xihuitl (7% in PIB)

Īpan Francia ōmotlahthtōltlatēcpan In Tētlapalēhuiliztli Tlatēnquīxtīliztli in Tlācatl īhuan in Āltepēhuah īpan 1798, tlatzintiāni cotōncāyōtl in Tlatēcpānaliztli in Tlacetilīlli Tlācatiyān īhuān in mācuilli cē in cemihcac cotōncāyōtl in Tlācaccoyōtl Nenohnōtzayān. Francia tlaceliah in catyān in Europan īNenohnōtzayān īhuān in Europan Tlahtōlōyān, īmōmextin īpan Strasbourg īhuān in Tlatēcpānaliztli ītechpa in Cepanchīhualiztli īhuān in Tētlamahmaquilizyōtl Izcāyaliztli īhuān in UNESCO, īpan Paris. Nō ca in chicuēyi cē tlaīximachtli yōllohtōntli huelitinimeh īhuān īcotonca in OTAN.

In mācuīlpōhualxiupan XIX, Francia ōcatca cē tēpoloāni huelitini, īhuān ōhuehcāhuītih in franciatlahtōlli ōcatca in tāchcāuh tlahtōlli tlahtohcātītlanyōpan. Huel oc āxcān, miac tlācah franciatlahtoah, īhuān in Francia īhuān occē tlācatiyān īmmillōuh īhuān in īmāltepēhuahcāyōuh in mocepanoah īca in Francotlahtōliztli, īpan in mācuilpōhualxihuitl XXI in franciatlahtōlli ōmocuēp īpan ic mācuilli tlahtōlli in cemānāhuac.

In tlāltōcāitl Francia, in āquin achtopa ōquihtoh ōcatca Chīmalpahin iuhqui Francia.. In tāchcāuh ōmotēnēuh mochi in Franco Emperadoryōtl, in tōcāitl Francia huāllāuh in caxtillāntlahtōlli, in huāllāuh in latintlahtōlli Francia quihtōznequi francotlālli ahnozo francotlahtohcāyōtl  īpampa in francotlācah tlein ōchantih Franconia (alemaniatlahtōlli: Franken, Unterfranken, Oberfranken īhuān Mittelfranken) īpan in āxcān Bayern, Alemania. In francotlācah ōcatca germaniatlācah ōquitēpeuh in Gallia. Īca in tlanehnelōliztli in francotlācah (germaniatlācah) īhuān in gallotlācah (celtatlācah) ōtlācatih in franciatlācah. 

In latintlahtōlli huehcāuh tōcāitl Gallia quihtōznequi Gallotlālli cē huehcāuh tlācah; inīn tōcāitl, Enrique García Escamilla ōnāhuatlahtōlcuep iuhqui Gallitlālpan, inīn tlahtōlli ōmocuep ītech chānehqueh motenehua gallotlācah īpampa Francia moihmati franciatlahtōlli ītechcopa La France Moderne īpampa francotlācah, inīnqueh tlācah ōpanoh in ātōyātl Rin ihcopa tlahtōāni Capeto ōtōcāitia inīn tlālli iuhqui Île-de-France, āxcān Paris in huehcāuh ahmotenehua francus ahnozo in tlālli Franken Alemaniaco.

Inin tlalpan ōchantiaya īpan huēhuetlācah in ītōcā tlācatl Cro-Magnon in ompa Grimaldi no Chancelade ītlein āxcān yehhuāntin tlacah iuhquin apan Somme xiuhpan 25 000 A.C. Huēhuehtlācah Neandertal ōtlahcuiloh ooztoco in ompa La Chapelle-aux-Saints, Le Moustier no La Ferrasie, ōquichcuācuahuehmeh in ōmpa oztotl Lascaux, Font de Gaume īcampa Francia Pirineo īTepetlahco.

Inīn xiuhpan 1624, ōquitlaliqueh teōpixcacoyōtl in ītōcā Richelieu iuhquin inic cē huēyi tlahtōcāteixiptlatzin in ōmpa Francia. Tlācatl in cenhuelitini catca.

Zātēpan xiuhpan 1637, franciatlamatini in ītōcā René Descartes, quihcuiloa īāmox in motōcāyotia Discours de la Méthode ahnozo  Ītlahtōlyo in Mecayōtl.

Īpan 1666 xihuitl, Louis XIV, ōmpa Francia itto iuhquin inexcuitil huehueintin tlahtoque īncenhueliyo. Yehhuātl, quilmach, quilhuaya: l’état c’est moi, in tlein quitōznequi: cah nehhuātl in tlahtocāyōtl.

Īpan xiuhpan 1748, tlahcuilōcatzin in ītōcā Montesquieu quipanitlaza īāmox in tlein Franciatlahtōltica motōcāyotia De l’Esprit des Lois, Inīn xiuhpan 1751 ōmpēhua Francia īpanitlazaliz huēyi āmoxtli in tech ixquichtlamatiliztli.

Inīn xiuhpan 1783, tlamatinih Montgolfier, in Iquique icnīuhtin catcah, ōpatlanqueh in oquic yehhuān quihuacayah inic cē huēyi patlanizolxittotomoctli in ōmpa āltepēpan Versailles, imixpan huēyitlahtoāni occē Louis XVI īhuān īnamictzin Marie Antoniete. Īpan 1789 xihuitl nicān ōmpēuh huēyi yāōyōtl itic Francia. Īpan 1804 xihuitl, motlahtōcātlalico Napoléon Bonaparte iuhquin huēyi intlahtōcāuh franciatlācah.

Francia quipiya ītlālhuāc, Tlālhuāctli Corcega, īpan in Tlālnepantlah Huāyātl tlāpcopa. Ixachitlān quipiya in Francia īGuyana yeh cuāxōchtia īca Brasil in huitztlāmpa īhuān Surinam in tlāpcopa, nō iuhqui quipiyaoccēquin tlēlhuāctli iuhqui Martinica, Guadalupe, San Bartolomé, San Martín, San Pedro īhuān Miquelon. Īpan Ilhuicaātl Indico , in tlālhuāctli Mayotte īhuān Reunion, occēquin tlālli cah in Francia īPolinesia īhuān [in [Yancuīc Caledonia īpan in Ilhuicaātl Pacífico. In tlālli ahmo tlācayoh in atolon in Tlālhuāctli Clipperton; īhuān in Francia Huitztlāmpa Tlalli īhuān Antartico.

Aalemania mictlāmpa quipiya hueyixtlahuac ica miacquin atezcatzintli, hueyatenco īca Hueyatl Mictlampa tlen cenca zacatlah icampa cuacuahuehmeh, In Atoyatl Loire pano ipan hueyixtlahuac canahpa Tlanitlālpan ica Belgica ce tlalli cenca pantanoza ca. Nochi mictlān quiyahuicpa ihuān cuauhtlah.

Quipia nahui regiones naturales quemeh Alpino tepetlah huitztlampa īhuān ihuehcapan altitud in Mont Blanc ica 2,926 m. in tepetl ocachi ahco ipan Francia. Occe yoliztlalpan noyuhqui nicān Alpes in ahco ixtlahuatl hasta in atoyatl Loira, in Tepetlah Alpes iquiziyampa tlen nemi ihuic Passau ihuan Regensburg canahpa Checatlācatlahtohcāyōtl quenin parque nacional Bavayern cuauhtlah ca, ihuān in franco meceta ihuicpa atoyatl Danubio canahpa tlahtocayotl Hessen ic atoyātl Spessart ihuān Atoyātl Röhn. Tlīlcuauhtlahcamac in ōmpa Baden-Württemberg huitztlampahuīc.

Nican yeyāntli ahmoneuhqui īpan mochi Francia, inon tlācatiyān īca tlālnepantlah] yeyāntli īca miactin tēpetl, in xopantlan ahmo quiyahuitl ica ixachi tonayoh īpan ahco totonilmachioyotl. Nicān mictlāmpa ixachi xoxoctic ihuan tepeyoh ica chicahuac ehecatl ihuicpa Cantabrico hueyatl quemeh tlahtocayoh cuauhtlah Alpes in ompa Cantabria, Asturia ihuān León. Nochipa tepetlampa quipia miac cuauhtlah cepayauhtic. In caxtiltencalixcuatl ica Andorra īhuān Francia In tepetlah Pirineo ca, cē yeyantli cenca tepeyohtic in yuh Sierra de Guadarrama, Sierra Morena ihuan Sierra Nevada, tlen atlacomolli quipia ixachi ātl en forma de atemoctli ihuan atoyātl īpan tlani temperatura. Quiyauhtlah yeyantli ōmpa atentli Bretagne īhuān atentli Bass-Normandie.

Īpan nō tlahcopampa zacatlah īca ehecahuacqui, Francia nican quipia ixtlahuatl īhuān tepetzintli quemeh motenehua La Loire īcampa galotlācah.

Francia cē tequiyōtl īpan Europan ītech temocpan. In yacaticac tequiyotl in ahuicyaniliztli ic cualli yeyantli īpan itentli Tlālnepantlah Huēyātl. Francia tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl īpan Tepetlah Pirineo, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Paris īhuān Nantes. In Peugeot cē tepozmalacatl otlachihualoc īpan Caxtillān ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

In cuilotl inīc cē pixcayōtl in ōmpa Francia, occequīntīn caxtiltēcah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīcpa xocomecatl (inic yei hueyicauh īpan tlalticpactli), zapalōtl, lalaxtli, cintli, ācintli, xītomatl, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, tlīltepoztli, amochitl, temētztli īhuān Iztāctepoztli.

Francia quipia 46.200.737 chānehqueh ipampa 1 Tlacēnti 2007. In tlalli icampa tlācatl ihuic 89,6 hab/km² nican, tlani tlein occequintin tlacatiyan Europan Iquiziyampa. In tlalli ocachi chaneh, in atentli ihuan itzatlan Paris altepetl. Francia cē tlācatiyān quenin piya calpōllacatl icampa mācēhualtica vascotlācah, bretontlācah, catalantlācah, occē noyuhqui tlanemi ixachi tlācatl occēquintin tlācatiyān.

Tlalli ocachi ochantililli inemi in ompa atentli Tlālnepantlah Huēyātl, Atlantico ailhuicatl ihuan atzatitlan āltepētl Paris, tlalnepantlah quipia tepitzin tlacatl ipan altepēmaitl, quemeh La Mancha Ixtlahuatl ahnozo tepetlah, Alpes tepetlampa nozo Pirineo tepetlampa.

In franciatlahtōlli ca in āchcāuhtlahtōlli īpan Francia īhuān occequīntīn Cemānāhuac tlācatiyān. In ācān franciatlahtōlli cē mācēhuallahtōlli tlein quipiya tēnyotica yollōchicāhuac īpan mochi tlācatiyān. In Île de Paris in macehualtlahtolli īcopa, Inōn tēnyohtlahtōlli īmachiyo ximoāmatlahcuiloc.

Huēhuehcaxtiltēcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano. Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazqueh tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā lutero tlalnetoqui, ortodoxo tlalnetoqui, īhuān inglestlalnetoqui.

Francia ca cē tlācatiyān ixachi católicos Europanco, in Franciatlahtohcāyōtl ahmō inic cē neltococāyōtl. In xexeliuhca intlā teōneltococāyōtl tlācapachotiliztli īhuān īopacholiz in tētlamamaquiliztli inīn tlācatlahtocāyōtl omcauh ic, īhuān ayāc catca īpan inīn nahuatīlli quin āxcān. Ihtoquiztia in āchcāuhteōtiliztli īpan caxtiltēcatl tlahtocāyōtl yezquia zan niman catolicoteōnechicoliztli, īhuān Constitución ihto tlein ahocmo piya ixnamiquiliztli nicpampa occequīntīn.

Francia cē tlācatiyān īca toltecayotl huel miac toltecah ihuan amatlacuilonih. Nican tenyohtica ipan hueyi amatlahcuilo Victor Hugo, huehueyi cuayollomatinih quemehtic alemaniatlācah René Descartés, Francis Bacon īhuān occēquintin.

Tour Eiffel (Franciatlahtōlli:Eiffel huehcapancalli) ītōcā cē huehcapancalli tlaquetzalli in 1889 xihuitl īpan Paris huēyāltepētl, Francia. Ca tlaquetzalli īpan 1899 xihuitl World Fair.

In Francia Īxiptlayōliztli catca tenyohtica xiuhpan Franciatlacahtlahtocayotl ica in franciatlacah expresionistas ic Jean Béraud.

Francia tlacualcayōtl diferente itechpa ce tlalli canah occepa, Ipan Francia huitztlampa chaneh tlacua neuctlaxcalli, octli, tlatetzauhtli, nacacuitlaxcotli ihuan teixhuinotl. Nican tlacatiyan in chanehqueh tlacuah pitzonacatl, coyamenacatl, ichcanacatl, cuacuauhnacatl, mazanacatl itechcopa totomeh in totolnacatl ihuan canauhnacatl.

In neuhcayotlacualli nohuiyanyoh centlahcol xinachtli ihuan neuctli notzopelic xoconeuctli ica tlaxcalli. Cequintin Alemania tlacuah tlatlahcatilnacatl no tlatetzauhtli ica tlaxcalli ipampa in tenihzaloni. Ocachi itechcopa 300 ahmoneuhqui tlaxcalli iximachoni in ōmpa Alemania. Nicān tlācatiyān nichanti miyac chontalneminih, oquitenematiliztoca huel miyac tlacualli itech occequin tlacatiyanco. Italia itlacual quemeh pizza ihuan pasta, no turquitlacualli ihuan arabiatlacualli quemeh in kebab cateh cenca cualli iuhtoc, ipan hueyi altepetl. Noyuhqui nican tlacatiyan in chaneh tlacua chinatlacualli ihuan greciatlahcualli.

Mazqui in octli cececauhtica ocachi iximachoni cecni mieccan Franciaco, in tlailli tlacatiyan in huino. In tlacentlamianiliztli teixhuinopan ic cecen tlacatl tlacatiyampa cah tlanipahuīc, yeceh ica 200 litro icampa xihuitl cah aocmo netech in ocachi hueyic centlalticpac. Itechpahuicpa 18 tlacatiyan icalaquiyampa tlacuihcuilli, in tlacentlamianiliztli ipampa tzopelatl omacaloc tlani ipan tocaamatl (tlapohualli inic matlahtlionahui), ihcuac in tlacentlamianiliztli xochicualayohpan ce ocachi hueyic (tlapohualli inic yei).

Francia cuīcayōtl ce hueyi īhuān cenca occequi Europancopa, nican tlālpan quipiya nochi instrumentos musicales tlen opano itechcopahuicpa Asia, Africān Mictlampa īhuān Europan Tlahcopampa. In mecahuēhuētl ce instrumento tocado nican Francia. In ehuatlapitzalli occe instrumento tocado īpan Bretagne īhuān Rouen.

Miaquīntīn cuīcayōtl neneuhcāyōtl cah inīn tlācatiyān iuhquin rock, pop nōzo tlātlamantic. Huēyi tlacuīcaliztli.

In necēpanicnēliztli Francia ompan Olimpicayoh Mahuiltiliztli cah huelitica macheh nochintin ilhuichiihualiztli. Alemania otlachiuh in Olimpicayoh Mahuiltiliztli ipan Paris 1900 īhuān Paris 1924 (ihcuac tlacatiyan catca ixeliuhcopa Alemania Iquiziyampa).

Ahzoquen inic yei ahcān itechcopa inin tlacatiyan tlachihua momotlaliztli īpan cē momotlacalpolli nozo momotlaltic tēcayelohualiztli ica ocachi 200 000 momotlachihualoyān īhuān 2 400 momotlatic calpollotl.

Caxtillān oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih īpan momotlalcayōtl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, karate, judo, taekwondo, boxeo, tenis, atletismo, gimnasia, trial, enduro, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 īhuān quiquiuhpatoltiliztli.




#Article 57: Rusia (112 words)


In Rusianenāhuatīliztli ahnozo Rusia ( Российская Федерация ahnōzo Rossíyskaya Federatsíya) ītōcā cē tlācatiyān Europan ihuan Asia, auh cah Moscohuia ītēcuacān.

In tlahtōlli Rusia, ōquihto.

Ipan 1560 xihuitl, hueyi iteocaltzin San Basilio chihualo altepeticpac Moscohuia.

Ipan 1762 xihuitl, Rusiatlahtocayopan motlahtocatlali teutoncihuapilli in itoca Catalina inic Ome.

Ipan 1917 xihuitl, zanno ihcuac omochiuh itech in Ruxitlan in motocayotia Bolchevique icniuhyaoyotl.

Ipan 1922 xihuitl, tlacati in Cepancayotl inic Tlacatlahtocayomeh Sovieticapan (CTS).

Ipan 1990 xihuitl, ompolihui in Cepancayotl inic Tlacatlahtocayomeh Sovieticapan (CTS).

Cuāxōchtia in mictlāmpa īca Mar del Norte īhuān in Fintlālpan, in huitztlāmpa  īca Mongolia īhuān China in Alpes tepētlah, in tlāpcopa īca TTI īhuān Polonia īhuān in iquizayāmpa īca Bielorrusia, in Ucrania īhuān Letonia.




#Article 58: Italia (956 words)


 

Italiatlācatlahtohcāyōtl ahnozo huehuehcauhtica Italia ( Repubblica Italiana ahnozo Italia) ītōcā tlācatiyān īpan Europan, Roma ītēcuacān cah.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Suiza, Austria, Eslovenia īhuān in Alpino tepētlahco, canahpa huitztlāmpa īca in Tlālnepantlah hueyātl īhuān Malta, īhuān canahpa tlāpcopa īca in Tlālnepantlah Hueyātl īhuān canahpa cihuātlāmpa īca Francia īhuān in Tlālnepantlah hueyātl.

Italia in tlalyacatl cah, quipiya ome hueyi tlalhuactli, in Cerdenia ihuan in Sicilia ipan Mar Mediterraneo. Inon tlacatiyan monequitzalilli itlahcopa yollopahuic Romatecatl Huehuehtlahtocayotl itlahtollo in nelhuayotl icalaquiyampa.

In āquin achtopa ōmoquihcuilo Italia īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan; yeh ōquihcuilo in tōcāitl iuhqui Italia.

In tōcāitl Italia, īpan in mācuīlpōhualxihuitl V a.C. iuhqui ōquihto in Grecia tlahtōlihcuiloāni Antioco de Siracusa, ōcatca in huiztlāmpa tlālalli in Calabria, huehcāuh Brucio, ōquichānti in italotlācah. Ōme greciatlahcuilohqueh, ōquihcuilohqueh in tōcāitl ōcatca ītechpa in mācēhuallahtōlli vitilus in tlein nēzcāyōtia oquichcuācuahueh, īpampa in miec cuācuahueh ōcatca īpan Italia. Occē machiyōmatiliztli quihtoā in tlein in tōcāitl īpampa in yōlcateōtl cuācuahueh ōtziltia in italotlācah īxquichca in ōquitlālih.

Occē machiyōmatiliztli quihtoa in tōcāitl Italia īpampa cē huehcāuh Grecia īāltepētlīānca īpan in Brucio, āxcan Calabria, in italotlācah (nō italiotatlācah). Aquic in tlahtōlli italo īpan huehcāuh greciatlahtōlli quihtōznequi oquichcuācuahuehtōntli; īca in rasenatlahtohcōyōtl (etruscotlahtohcōyōtl) ōmopoztequi īpan Italia īhuān in romatlahtohcāyōtl ōpeuh, in tlālyacatl tlācah quimotzonhuilia īhuicpa in Roma Emperadoryōtl tōcāitih īmmachiyōtl in oquichcuācuahuehtōntli.

In īpan 1545  xihuitl, in yeh neneuhqui quixtiani īpan ixiuhpohual, mochīuh āltepēpan in ītōcā Trento inic caxtōlli īhuān nāhui huēyi In nechicoliz Īteōpixcahuān in Tlālticpactli.

Īpan 1633  xihuitl, mochīuh inetlahtōlcuepaliz tlamatini in ītōcā Galileo Galilei, imixpan ītetlatzontequilicahuān. Yehhuātl, quimach, quimihui; “Auh macihui (In Tlālticpactli) molini”.

In xiuhpan 1922 Benito Mussolini pehua itepacholiz itechpahuic Italia, tel īpan xihuitl 1936 Italia īhuān Teutontlālpan tlatzimmachiyōtiā iuh nenōnōtzaliztli ēlcuauhyōtl. itlami in Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Ōme īhuān tlālli Italia imotzīncuep icampa cē tlacatlahtocayōtl in xiuhpan 1946.

In xiuhpan 1957 chantia Europanēcatl Cemāxcāyōtl ahco in ihuic āltepētl Roma, ōmachioticac īca in chicueyi tlācatiyān quemeh Italia, Francia, Teutontlālpan, Belgica, Tlanitlālpan īhuān Luxemburgo. 

In ichtacayōh calpōlli iuhqui la mafia īhuān la camorra tlachihuah  ahyēctiliztli nicpampa in tequiyōtl īhuān tēicnīuhyōtl, ilhuiceh in huitztlān.

Calaqui Italia īpan 1999 īca chicactli Europanēcatl Cetiliztli cē tomīn īpampa tlahtocāyōtl.

Īhuēyitlālpan īxtli cah 1,959,248 km² īhuān tlālhuāctlīxtli 5,127 km². Tlālyacatl Italia Īānāhua tlatlamachiyōtiāni 11,122 km. Ca miaquīntīn tlātlālhuāctli. Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Adriatico hueyatl canahpa huitztlāmpa nō Tlālnepantlah Huēyātl campa Cerdenia īhuān Capri, Gibraltar īhuān Eslovenia,canahpa īquizāyampa nō Austria īhuān Francia īpan Suiza, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa nō Francia īhuān Atlántico Huēyātl īcampa Sicilia.

In tepētl ocachi cuauhtic Etna ōmpa tlālhuāctli Sicilia īhuān inic ōme ocachi cuauhtic nicān Tlālyācatl Italia Stromboli īhuān Tepētlah Apenino īpan Dalomitti in ōmpa Trentino-Idagio, occē tepētl quemeh Aneto īpan tepētlah Alpino. In tepēyohtic sistema tepētlah Alpino, tepētlah Centrale, tepētlah Meridionale occēquin. In ātōyātl ocachi huehca Tivere, occēquin ātōyātl quemeh Arno.

In yōlcah quichāntih in ōmpa cuauhtlah tlein quipiya corzo, mazātl, jabalí, zorro rojo, gamo europeo, castor īhuān āhuitzotl. Nō xiquitta teutontēcah tōtōmeh quemeh in cuāuhtli īpan Alpes ca Piamonte.

Nicān in tlācatiyān quipiya occequintin yōlcah, miac yeh extintos quemeh tlācamāyeh, europanēcatl tlacaxolotl, uro, cuetlaxtli, occequintin.

Italia cē tequiyōtl īpan Europan ītech temocpan. In yacaticac tequiyotl in ahuicyaniliztli ic cualli yeyantli īpan itentli Mediterraneo Hueyatl. Italtēcatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl īpan Tepetlah Pirineo, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Napoli ihuan Genova. In Ferrari nō Lamborghini ōme tepozmalacatl otlachihualoc īpan Italia ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

In cuilotl inic ce pixcayotl in ōmpa Italia, occequīntīn italtēcah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīcpa  xocomecatl (inic yei hueyicauh ipan tlalticpactli), lalaxtli, cintli, ācintli, xītomatl, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, tlīltepoztli, amochitl, temētztli ihuan Iztāctepoztli.

Italia ce tlācatiyān tlahueltica tētlanēhuih in ichāneh icopa tlahtōlli, chihualtlacayotl, tequiyotl īhuān cemitcatiliztli. Italia quipiya inic macuilli tlayacānqui altepetlacayotl ic Europanco īca 198 chaneh ipan Km2.

Italiatlacah chanti īpan hueyi āltepētl ahnōzo āltepēnanyōtl ōmpa mictlampa īhuān tlahcopampa itech tlacatiyan. Roma ca in hueyic āltepēnanyōtl, occequin Torino, Milano, Venezia, Bologna ihuan Genova. Italiatlacah ocachi icnomotolinqui canah in huitztlampa (zan Palermo īhuān Napoli in huēyi āltepētl cateh huitztlampa), tlachihualotica chaneh ca ichantiuh āltepeyollohco ollochtilli ica occequin altepemaitl īhuān callah (69% altepetlacah cateh nican, 31% tlācah chantih icopa tepitzin āltepēmaitl).

Occēquin caxtiltecah oneminih canahpa (Ixachitlān īhuān Europan), nahuatīlo īpampa in tlein italiatlācah chantiah īpan:

Nicān Italia, cē tlahtohcāyōtl quenīn chantiah miacquīntīn chōntalchānehqueh:

Italiatlahtōlli (Italiatlahtōlli: Italiano ahnozo Toscano) in achauhtlahtōlli īpan Italia, In Vaticano, Suiza īhuān San Marino. 

In ōmpa Italia piya occequin tlahtōlli quemeh catalantlahtōlli īpan Sardegna, in franciatlahtōlli ipan Valle d'Osta, in teutontlahtōlli īpan Trentino-Alto Adige (cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Apeninni tepētlah) īhuān Napoli napolitlahtolli. Noiuhqui motlahtoa in veneziatlahtōlli ipan Veneto (ahmotlazoyotl ic achcauhtlahtolli, yeceh ixmaqui itlamaniliz īhuān inetlacuitlahuiliz), in yuh piamontetlahtōlli mictlāmpa nō Alpes in īpan Lombardia īhuān in latintlahtōlli īpan Lazio cah.

Huēhuehcaxtiltēcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano, mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān. Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazqueh tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā lutero tlalnetoqui, ortodoxo tlalnetoqui, īhuān inglatēcatlalnetoqui.

In yancuic italiatlahtolli ce macehualtlahtolli tlen quipia tenyotica yolloochicaahuac ipan nochi tlacatiyan. In Toscano in macehualtlahtolli icopa Firenze, Pisa ihuan Siena, Inon tenyotlahtolli imachiyo ximoamatlahcuiloc nic La Divina Comedia ipampa Dante Aligheri quemeh inic ce amatlacuillotequiyotl  zanno Edad Media ihuan Renacimiento. In hueyi amatlacuilonih cateh Dante Alighieri, Petrarca, Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni, Torquato Tasso, Ludovico Ariosto ihuan Giovanni Boccaccio ipan Italia.

In tlacualli Italia cenca cualli ihuān acchīc tētlanehuiuh: in tlacatiyān tlecetililli catca in xiuhpan 1861, auh itlacualhuān mahpilhuiā in nepāpan tlachihualyotica itech regiones yuh in miactiliztli ipan itlahtollo. Italia tlacualcayotl ca tlalnepantlah itechpahuicpa mediterráneas tlacualcayotl īhuān ca tlamachiyōāntli ipampa nochitlacah. In pizza, in lassagna, in pasta, in risotto nō calzone tlen in tlacualli cenca īximachōni auh nican tlālli quipiya occequintin huehuecauh tētlamactli quenin in polenta (legiones romanas itlacual).




#Article 59: In Vaticano (296 words)


In Vaticano (Latintlahtōlli:Status Civitatis Vaticanæ,  Stato della Città del Vaticano), in Vaticanopan huēyitlālpan Europan cah. Yectli Āltepēnanyōtl in tlācatiyān In Vaticano.

In Vaticano, ocachi tepitzin tlācatiyān in ompa Tlālticpactli, cuāxōchtia canahpa nepantlampa īca Roma, Italiaco.

Huēiteopīxtlahtoāni in ītōcā Gregorius XIII, ōquichihuili ītlapapatiliz in huēhhuēxiuhpōhualli, īpan 1582  xihuitl.

Inīn xiuhpan 1668 , Bernini quitlatzonquixti huēyi Iaitualtzin in San Pedro.

In īpan 1870  xihuitl, mocentlalique in ōmpa āltepēticpac Vaticano mochīntīn huēhueyintin īteōpixcahuān Nōhuianyo Teōnechicoliztli. Yehhuātl on iximacho iuhquin “Inic Cē Īnecentlaliliz in Vaticano”. Leon inic matlactli huan yei (Gioacchino Pecci), motlalia ipan iicpaltzin in Pedro. Inic huey tlahtocateopixqui oquihcuilo in tenyo amatlahcuilolli motocayotia “Rerum novarum” impaltlatequipanoque.

In ipan 1914 xihuitl, in altepepan Roma pepeno inic motlaliz ipan iicpal in Pedro yancuic huey tlahtocateopixqui (Giacomo della Chiesa) in itoca Benedictus inic Caxtolli (Benedicto XV).

In ipan 1922 xihuitl, noihuan pepenalo Pius inic Maltlactli huan Ce (Pio XI) motocayotia (Achille Ratti) yuhquin hueyi itlahtocatepixcauh in nohuianyo Teonechicoliztli Catolico Cristianoyotl.

In ipan 1929 xihuitl, Ipal San Giovanni di Letterano (San Juan de Letrán) nenonotzalli otzintic yancuic tlahtocayotl in itoca Vaticano.

In xihuitl 1939  Vaticampan pepeno inīn xiuhpan yancuīc huēyteōpixcātlahtoāni in ītōcā Pius XII (Eugenio Pacelli).

Īpan 1962  xihuitl, mocentlalique occeppa in āltepēpan Vaticano mochīntīn huēhuetque īteōpixcahuān nōhuianyo Teōnechicoliztli, yehhuātl on iximacho iuhquin “Inic Ōme Īnecentlaliliz in Vaticano”

Ipan 1973  xihuitl, īnōiuhmicque Paulus VI īhuān Ioannes Paulus I in oncān Vaticanoāltepēticpac, teōpixcacoyomeh quipepen iuhquin huēyteōpixcātlahtoāni poloniatlācatl Karol Wojtyla, in āquin huēyi teōpixqui catca in ōmpan Cracovia āltepēpan. Ītōcā inīn huēyi teōpixcatahtzin, Ioannes Paulus II nozo Juan Pablotzin inic Ōme.

Īpan 2005  xihuitl, īnōiuhmicque Ioannes Paulus inic Ōme (Karol Wojtyla) īca 82 xihuitl in Vaticanoāltepēticpac, teōpixcacoyomeh quipepen yuhquin huēyi tlahtocateōpixqui alemantēcatl Joseph Ratzinger, in aquin huēyi teōpixqui catca in ōmpan āltpētl Vaticano, yehhuātl āxcān in ītōcā Benedictus XVI, ōmpan cepancachihua Europan ica quixtianayōtl.




#Article 60: Austria (240 words)


Tlāpcopatlahtohcāyōtl ahnōzo huēhuehcauhtica Austria (Alemantlahtolli: Österreich, Caxtillantlahtolli: Austria), in tlācatiyān tlatēctli in tlahco Europan. Viena ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Alemania ihuan Tlācatlahtohcāyōtl Checatl, canahpa huitztlāmpa Eslovenia, īhuān canahpa tlāpcopa Hungria īhuān Eslovaquia, Italia īhuān canahpa cihuātlāmpa īca Suiza īhuān Liechtenstein in Alpes tepētlah.

In āquin achtopa ōquihcuilo Austria īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan; īhuān īpan īChicuēyi relaciones. In tōcāitl Austria piya in zan neneuhqui pēhualiztli ic in caxtillāntlahtōlli.

In Austria īpēhualiz ōcatca īpan in mācuīlpōhualxihuitl IX, in īquin in tlālli Pani īhuān Tlani Austria ōmocuepa huel ōāltepētlālia. In tōcāitl Ostarrîchi achtopa ōmotlahcuiloh īpan in 996. Inīn tlahtōlli ōmocuepa in ihcuāc īpan Österreich.

Teutontlahtōltica  ca īpampa in huehcāuh pani teutontlahtōlli (Hochdeutsch)  nēzcāyōtia Tlāpcopa Tlālli nō Tlāpcopa Tlahtohcāyōtl . In tōcāitl ōcatca aiuh ōlatintih iuh Austria, machiyōtlahtōlli huitztlāmpa in ītechpa austrālis, ahmo machiyōmaca īpan occē tlahtōlli, ītechpa in inīn tlālli ōmotōcāitia huitztlān. Reich huelitia quihtoznequi emperadoryōtl, ītechpa in Austria Emperadoryōtl/Austriahungria Emperadoryōtl, in Sacro Roma Emperadoryōtl, tēl ahmo īpan in āxcān Austria. In tlahtōlli hueliti ca īpan cē nāhuatlahtōliztli in tlahco latintlahtōlcopa motōca īpampa in tlālli: Marchia orientalis, quitlahtōlcuepa iuh Tlāpcopa Cuāxōchtli no Tlāpcopa Cuāxōchtlālli īpampa ōtlatēctli tlāpcopacān in Sacro Roma Emperadoryōtl. In tōcāitl ōcatca ōtlatequitilia iuh Ostmark niman in Anschluss Alemaniatlāmpa.

Īpan 1568 xihuitl, mochiuh in itauhcayo Acaltica Inecaliliz Lepanto, in oncān yāōtequihua Tēuctli Iohannes Austria otomanēcah oquimpeuh.

Īpan 1683 xihuitl, polontēcatl Juan Sobieski, in quinyacana iyaoquizcahuan Europan, quimpehua in otomanēcah īpan itauhcayo Inecaliliz Viena.




#Article 61: Grecia (219 words)


In Elenitlācatlahtohcāyōtl nō cemanica Grecia ahnozo Helenoyān  ( Ελλάς Ellas īhuān  Grecia) cē tlācatiyān īpan Europan ca. Atēna ītēcuacān ca. 

Cuāxōchtia in mictlāmpa īca Bulgaria, in huiztlāmpa īca in Tlālnepantlah Huēyātl, in tlāpcopa īca Turquia īhuān in Tlālnepantlah Huēyātl, īhuān in cihuātlāmpa īca Macedonia īhuān Albania.

In āquin achtopa ōmoquihcuilo Grecia īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan; yeh ōquihcuilo ītechpa San Basilio Magno tein ōcatca arzobispo īpan Capadocia, Grecia īhuān ītechpa San Basilio teōpixqueh in īquizayān ōcatca Grecia īhuān Armenia. Īpan in Chīmalpahin īChicuēyi relaciones īpan cānin mihtoa cequi europanēcatl tlācatiyān. In tōcāitl Grecia piya in zan neneuhqui pēhualiztli ic in caxtillāntlahtōlli.

In tōcāitl Grecia īpampa in latintlahtōlli Graecia īpampa in griegotlahtōlli Γραικοί (Graikoí), iuhcāyōtl ōquitōcāitih Aristóteles ītlācatiyān. Neliliztli in tōcāitl īntechpa in Epiro tlācah. Occē tōcāitl ītechpa Alejandro Magno, Elleni, īpampa Ελλάδα (Ellada), nēzcāyōtia Ahcocqui tlālli.

Achtotlalpan ochanti miecquintin macehualtlacah tlen yehhuantin onenemih ipan tlalli ihuan tlahuactli ic mochitlalli mātēl 2,500 xiuhpan. mācēhualli helenotēcatl ōchāntih īpan inōnqueh tlatlahuactli quemeh Creta ce altepetlacayotl, quilmach huehuetlacah ōquipēuh minoikos, inic ce hueyi altepetlachihualtlacayotl Europanco, zantepan Europan oquipololo icampa aqueotecah, ce calpolli ihuicpa India thein otlachiuh huecauhaltepetl ipan Peloponeso (Micenas, Tirinto ihuan Argos). Micenatlachihuatlacayootl aquin oquipia hueliti ipan Huēyātl Egeo.

Īpan 1896 xihuitl, tecuhtli Pierre de Coubertin quitzintia āltepēpan Atēna, ompa in Grecia, Inic Cē Olimpicayo Neahuiltiloni.




#Article 62: Tlacetililli Hueyitlahtohcayotl (272 words)


In Tlacetililli Hueyitlahtohcayotl in Hueyi Britania ihuan Irlanda Mictlampan ahnozo cemani motōcā Tlacetilīlli Huēyitlahtohcāyōtl (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland ahnozo  United Kingdom) cē tlācatiyān tlein motlālia īpan in tlālhuactli Huēyi Britania, in mictlāntlāpcopa in tlālhuactli Irtlālpan īhuān miec occē tlālhuactli; tlātēctli in mictlāncihuātlāmpa in cemantoc tlālli Europan. Ītēcuacān Londres ca.

In Tlacetilīlli Huēyitlahtohcāyōtl cē cēntlahtohcāyōtl mochīhua īc nāhui tlācatiyān: Escotlālpan, Gales, Inglatlālpan īhuān Irtlālpan Mictlāmpa.

 

Inīn xiuhpan 2000 a.X., celtah occequīntīn tlācah acicoh nicān īhuān ōnitlanemicoh īca inglatēcah. Celtah ōcalchīhuacqueh īchanhuān īca tetl īhuān zācatl, ōmicqueh īca celtēcah īhuān saxontēcah. Celtah ōquipiacqueh a huēyitōltēcayōtl īhuān huēyi tēpachoaliztli.

In hueyitlahtocayotl Escotlān ihuan Inglatlalpan cateh icampa tlalli zan iyohca ihuan ihueyitlahtoani itechpahuicpa siglo IX zanquēman ixeliuhca tlahtocapillotl Galtlān catca tlanicpa hueliliztli itechcopa inglatlāltēcah ipahuictica Estatuto de Rhuddlan ipan xihuitl 1284. Icampa in amanonotzaliztli tlacetililli 1707, itlahtocayo Inglatlalpan, Escotlān ihuan tlatocapillotl Galtlān ixuhpan 1603 icopiltlacetilil otlahtoltia tlachihua hueyitlahtocayotl Hueyi Britania.

Īhuēyitlālpan īxtli cah 1,959,248 km² īhuān tlālhuāctlīxtli 5,127 km². Tlālhuactli Britania Īānāhua tlatlamachiyōtiāni 11,122 km. Ca miaquīntīn tlātlālhuāctli. Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Mictlān hueyatl canahpa huitztlāmpa nō Mancha Apantli īhuān tlanitlālpan,canahpa īquizāyampa nō Mictlan Hueyatl īhuān Irtlālpan hueyatl īpan tlalhuactli Man, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa nō Atlántico Huēyātl īcampa Irtlālpan.

In tepētl ocachi cuauhtic Ben Nevis ōmpa tlālhuāctli Escotlān īhuān inic ōme ocachi cuauhtic nicān Tlalhuactli Britania īhuān Tepētlah Central. In ātōyātl ocachi huehca Tamesis, occēquin ātōyātl motenehua ācamac Exe.

In yōlcah quichāntih in ōmpa cuauhtlah tlein quipiya corzo, mazātl, jabalí, zorro rojo, gamo europeo, castor īhuān āhuitzotl. Nō xiquitta teutontēcah tōtōmeh quemeh in cuāuhtli īpan ca Inglatlalpan.

Nicān in tlācatiyān quipiya occequintin yōlcah, miac yeh extintos quemeh, europanēcatl tlacaxolotl, uro, cuetlaxtli, occequintin.




#Article 63: Axcancayotl (1556 words)


Miec xittoncueponiliztli īpan Beirut, Libanoh.

Tlālolīniliztli 7.4 ōmochīuh īpan in 10:29:02 hrs 2 km in mictlāntlāpcopa Crucecita, Santa María Cuauhtōlco, Huāxyacac. 

Yomohtlancuauhtiliztli cocoliztli īpan mochīuh tlācatl īpampa yancuīc coronavirus ōpeuh īpan China, ōcocolizcuiqueh tlapanahuiah in ōntzōntli tlācah īhuān ōmicqueh iuhquimma caxtōlli omōme.
Cuauhtlah tlachinōliztli īpan Australiah.

 Tlahtohcāyōtl motlacuīlīliztli īpan Bolivia, ōtlahtohcāyōtelchīuh in Tlahtohcātēīxiptla Evo Morales.

Huēyi tlālolīniliztli 8.0 ōmochīuh īpan in 02:41:14 hrs in 75 km in huitzlāntlāpcopa Lagunas īpan in Xeliuhcāyōtl Loreto, Peru.

 In īnēiyohcātiliz Andrés Manuel López Obrador iuhqui inic 65 Mēxihco Tlahtohcātēīxiptla.

Tētlayehyecōliztli ītechpa Cataluña tlācaxoxouhcāyōtl.

Tlālolīniliztli 7.1 ōmochīuh īpan in 13:14:40 hrs in cuāxōchpan in tlahtohcāyōtl Morelos īhuān Puebla, 12 km in huitztlāntlāpcopa Āxōchiāpan, Morelos.

Huēyi tlālolīniliztli 8.2 ōmochīuh īpan in 23:49:18 hrs in Tēcuantepēc Āyollohco, 133 km in huitzlāncīhuatlāmpa Picicihāpan, Chiyapan.

Occēpa pēhua in neāltepēicnīuhtiliztli ītzalan Cuba īhuān in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

Chicunguña cocoliztli mochīhua īpan tlācah Ixachitlān. 

In chicpolihuiliztli 43 tlamachtīltin Yohuallān.

Ebola cocoliztli mochīhua īpan tlācah.

Tlālolīniliztli 7.2 Richter, īpan 9:37 hrs. nicān cāhuitl, ōmochīuh 40km huitztlāmpa Petlatlān, Guerrero.

Ōmic in colombiaāmatlahcuiloh Gabriel García Márquez īca 87 xihuitl, in Āltepētl Mēxihco.

Tlatleminaliztli īpan Valparaíso, Chile.

Tlālolīniliztli 8.2 Richter, īpan 20:46 hrs nicān cāhuitl, Pacífico Ilhuicaātlān in Región de Coquimbo, in mictlāmpa Chile.

Tzinti in Crimea īhuān Sebastopol zalihuiliztli in Rusianenāhuatīliztli.

 In āquin ōcatca Africa Huitztlampa tlahtohcātēīxiptla auh in ōquicelih in Nobel Yōcoxcānemiliztli Tētlaxtlāhuīlli, Nelson Mandela ōmic īca 95 xihuitl, īpan Johannesburg.

  Mēxihco ōmicqueh cequi 40 tlacah īpampa in āehēcamalacotl Ingrid īhuān in tropical neehēcanāmictiliztli Manuel.

 Croacia ōmocet in Europan Cētiliztli.

Ōmic in mēxihcatl etiquēhuani Soraya Jiménez īca 35 xihuitl.

Tēpehpenaliztli in argentinacardenal Jorge Mario Bergoglio iuhqui huēyi teōpixcātlahtoāni in motēnēhua Francisco.

In Venezuela tlahtohcateixiptlah Hugo Chávez ōmic īpan Caracas.

In huēyi teōpixcātlahtoāni Benedicto XVI ōtlahtohcāyōcāuh.

Ōcuepōn citlālmītl in pani Cheliabinsk in tlahco Rusia, ōquitlapān miyac tehuilotl ōquinquenchīuh ocachi 1000 tlācah.

In huēyi teōpixcātlahtoāni Benedicto XVI ōquipanitlāza ītlahtohcāyōhcāhualiz in ihcuāc ōtlan in ic ōme mētztli.

Tlālolīniliztli 7.3 Richter īpan 10:35:50 hrs nicān cāhutil, ōmochīuh 68 km huitztlântlapcopa Āltepētl Hidalgo, Chiyapan īhuān 24 km huitztlāncihuātlāmpa Champerico, Cuauhtēmallān in cānin ōmicqueh 48 tlācah.

Tzacuiliztli in Olimpiayōtl Nemīmīnaliztli Londres 2012.

Tlālolīniliztli 6.4 īhuān 6.3 Richter īpan 16:53 hrs nicān cāhutil, ōmochīuh ahmo huehca īpan in āltepētl Ahar, Iran, ōmicqueh 300 tlācah.

Ōmic in cuicāni Chavela Vargas Cuauhnāhuac, Morelos.

Pēhuah in Olimpiayōtl Nemīmīnaliztli Londres 2012.

Mochīhuah Mēxihco nenāhuatīliztēpehpenaliztli.

 In Cītlalpōl tlaīxtlapalōliztli īpan 2012.

 In tlahcuilōni Carlos Fuentes ōmic īca 83 xihuitl, īpan Āltepētl Mēxihco.

Tlālolīniliztli 8.6 Richter īpan 15:38 hrs (nicān cāhuitl) ōmochīuh īpan īpan in huēyāltepētl Aceh, Indonesia.
Tlālolīniliztli 6.4 Richter īpan 17:55:10 hrs ōmochīuh 79 km cihuātlāmpa la Mira, Michhuahcān.

Tlālolīniliztli 7.4 Richter īpan 12:02:50 hrs ōmochīuh 29 km huitztlāmpa Ōmetepēc, Guerrero.

Tlālolīniliztli 6.7 Richter, īpan 11:49:16 hrs ōmochīuh īpan Cebú, Filipinas.
Hamas īhuān Fatah ōmocēpanohqueh. Nehuan ōcualittaqueh in tlacatl Mahmud Abbās yez in centēpachoāni īpan Palestina.

Ōmicqueh chicuēyi tlācah in ītzālan ōcatcah in Mēxihco Tēpachōliztli Ichtacātlahtōlpixqui (Secretario de Gobernación) Francisco Blake Mora īpan cē tepozmōyōtl tlein tlāltitech yah Temamatlah, in ihcuāc huiya Cuauhnāhuac īxquichca in Āltepētl Mēxihco.

Tlālolīniliztli 7.2 Richter, īpan 13:41:21 hrs ōmpa cāhuitl ōmochīuh in huēyaltepētl Van, Turquia, ōquincāuh īxquich 1000 mīmicqueh.

Ōpēuh in XVI Nemīmīnaliztli Mochi Ixachitlān Ātemaxac, Xālīxco.

In āehēcamalacotl Jova, tlatēctli neneuhcāyōtl III ōahcic tlālli īpan 1:00 hrs ahmo huehca Punta Farallón, Xālīxco olīni in mictlāmpa.

In ītlayacānqui īhuān ītlatzintiāni in Apple Inc. Steve Jobs ōmic īca 56 xihuitl.

In āehēcamalacotl Hilary, tlatēctli neneuhcāyōtl IV olīni in cīhuatlāmpa mictlāncihuātlāmpa īpan ahmo huehca in huēyātēntli in tlahtohcāyōtl Guerrero.

Tlālolīniliztli 6.9 Richter, īpan 18:10:48 hrs ōmpa cāhuitl ōmochīuh in indiatlālli Sikkim, Nepal īhuān in Tibet cuaxōchtli ītlān ōquincāuh mācel 52 mīmicqueh.

 Sudan Huitztlāmpa quinēxtia ītlācaxoxouhcāyo.

In tletepētl Puyehue tletemina īpan Chile, in nextli īhuān in pōctli ōahcic Argentina.

Cocoliztli īpan mochīuh tlācatl in āxīxezzōtl eztlapānquiyōtl cocoliziuhquiyōtl (síndrome urémico hemolítico) quizaliztli īpan Alemania, ōmpa micqueh 32 tlācah.

In tletepētl Grímsvötn tletemina Iztlālpan, nexpōctli ōchīuh in ehēcacalquīxōhuayān tlatzacualiztli in Europan mictlāmpa.

Tlālolīniliztli 6.7 Richter, īpan 8:11 hrs tlahco Mēxihco cāhuitl,in huitztlāncihuātlāmpa ōquicahua Āchiyōāpan, Veracruz.
Tlālolīniliztli 7.5 Richter, īpan 23:32:41 hrs nicān cāhuitl (09:32:41  Tlahco Mēxihco), ōquicahua īīxpan in huēyātl Honshū īpan Xapon.

Cē tlatopōniliztli in Yōllōtlachicāhualli Fukushima Cē Fukushimac, Xapon, nemāuhtia mēyyōāyini catzactiliztli.

Tlālolīniliztli 9.0 Richter, īpan 14:46:23 hrs nicān cāhuitl (23:43:23 Tlahco Mēxihco), īxpan in huēyātl Honxū ōquicahua huēyi huehhuelōliztli īpan Xapon (in īxiptlahco), ōquiyōcox huēyāolīniliztli īhuān ōquiyōcox tēnemachtiliztli īpan in huēyātēntli in ilhuicaātl Pacífico.
Zatepan in Tlālolīniliztli īpan Xapon, in tletepētl Karangetang, īpan Indonesia ōāyihua.

Tlālolīniliztli 6.0 Richter, īpan 7:07 hrs nicān cāhuitl, īpan 30 km huitztlāncihuātlāmpa Zāyōllān, Veracruz.

Cē huēyi tlatopōniliztli ōmochiuh īpan in 5:30 hrs īhuān 6:00 hrs ītzalan īpan cē Pemex chiyāhuacāyōohtli, ōmiqueh 27 chānehqueh in municipio Tetzmollohcān, Puebla.

In Āehēcamalacotl Karl, tlatēctli neneuhcāyōtl III ōtlālmātocac īpan 11:30 hrs, 15km mictlāmpa in Chalchiuhcuehcān, Veracruz. Molīnia in cihuātlāmpa īpan in tlahco Mēxihco.

Mēxihco ōilhuichīuh in mahtlācpōhualxihuitl ītech in ītlācaxoxouhcāyo pēhualiztli.

In ahmahmāniliztli Karl ōtlālmātocac ahmo huehca Chetumal, Quintana Roo.

In Āehēcamalacotl Alex, tlatēctli neneuhcāyōtl II, ōtlālmātoca īpan in municipio Soto la Marina, Tamaulipas; molīnia in cihuātlāmpa in īpan in tlahtohcāyōtl Tamaulipas īhuān San Luis Potosí. 

Tlālolīniliztli 6.4 Richter, īpan 2:22 hrs nicān cāhuitl, īpan 13 km huitztlampa Pinoltepan Nacional, Huāxyacac.

Ōmic in mēxihcatlahcuilōani Carlos Monsiváis īpan in Āltepētl Mēxihco.

Ōmic in portugallahcuilōani José Saramago īpan Tías, Caxtillān.

In tletēpetl Eyjafjallajökull tletemina īpan Iztlālpan, nexpōctli ōchīuh tzacualiztli in tzacualiztli ehēcacalquīxōhuayān īpan in Britania tlalhuactli, Tlanitlālpan īhuān Escandinavia.

Tlālolīniliztli 7.8 Richter, īpan  7:49 hrs nicān cāhuitl, īpan Yuxu, Qinghai, China.

Neehecanāmictiliztli īpan  tlāpcopa India īhuān Bangladex ōtēmictih cēquintin 100 tlācah.

Tlālolīniliztli 7.8 Richter, īpan 5:15 hrs nicān cāhuitl, īpan Sumatra tlālhuactli, Indonesia.

Tlālolīniliztli 7.2 Richter, īpan 15:40:40 hrs nicān cāhuitl (UTC-8), 60 km huitztlāntlāpcopa Mēxihcali, Tlani California, ōquimatih īpan in mictlāmpa Baja California, mictlāncihuātlāampa Sonora īpan Mēxihco īhuān in huitztlāmpa California, T.T.I. Ōmicqueh 4 chānehqueh.

Tlālolīniliztli 8.8 Richter, īpan 03:34:17 hrs nicān cāhuitl, 90 km mictlāntlāpcopa Concepción, Región del Bío Bío, Chile, ōquimatih īpan in nepantlah Chile īhuan in tlāpcopa Argentina. Īpan Chile micqui cēquintin 200 chānehqueh.

Tlālolīniliztli 7.0 Richter, īpan 16:53:09 hrs nicān cāhuitl, 15 km huitztlāntlāpcopa Ācalquīxōhuayān Tlahtohcapilli, Haiti, ōquimatih īpan mochi in tlālhuactli La Española, īpan Haiti micqui cēquintin 230,000 chānehqueh.

Tlālollīn 8.0 Richter, īpan nicān 6:48 hrs, 200 km huitztlāmpa Apia, Samoa ōchīhua cē huēyāollīn tlāllic motla īpan Samoa īhuān Tonga, nicān micqui 100 tlācah. 

Cē īcualōca in tōnatiuh īpan Asia, ōcatca in  tlapanahuia inic huēyi īpan in mācuīlpōhualxihuitl XXI īhuān macic īpan China, India īhuān in Ilhuicaātl Pacífico.

Tlālollīn 5.9 Richter, īpan 14:24:18 hrs, 26 km huitztlāntlāpcopa Chiyauhtlah, Puebla, ōmomatih in nepantlah Mēxihco.

 Īpan 6:00 hrs in Aeroméxico tepoztōtōtl Boeing 777 ōtlāltia īpan in Āltepētl Mēxihco īca 148 mēxihcah huālmocuepayah China (achtopa Hong Kong īhuān Pequin) īpampa yehhuāntin ōcatcah tzacualo īpan ahmo cualli yōliztli iuhcayōtl īpan China.

Tlālollīn 5.7 Richter, īpan 11:46:27 hrs, 23 km mictlāmpa San Marcos, Guerrero, Mēxihco.
Influenza huēycocoliztli moaci Tlacetilīlli Huēyitlahtohcāyōtl īhuān Caxtillān. Cateh 22 miquih.

Influenza huēycocoliztli mochīhua Mēxihco īhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

In Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Tlahtohcātēīxiptla Barack Obama inemi Āltepētl Mēxihco īpampa inīc cē cahuīcpa.
 

Tlālollīn 6.7 Richter, īpan Tlanāuhti 6, 2009 xihuitl, L'Aquila, Abruzzo īhuān occequīntīn āltēpetl īpan Italia, nicān micqui 294 chānehqueh.

Ōmiqui in mēxihcatl Exsecretario de Gobernación Carlos Abascal Carranza, īpan in Āltepētl Mēxihco.
Āpachihuiliztli īpan Venezia, Italia.

Cē āchcāuhtepoztōtōtl ōhuetzi īpan ītzalan in Reforma īhuan Periférico ohtli īpan Lomas de Chapōltepēc, Calpōlli Tlahtōlōyān, Mēxihco; 8 tlācah ōmiquih, īntzalancah in Secretario de Gobernación Juan Camilo Mouriño Terrazo īhuān José Luis Santiago Vasconcelos, 40 tlācah tlaquēmmachīuhquicah.

Chicuēyi ōmiqueh Morelia, Michhuahcān īpan Tlācaxoxouhcāyōlhuitl ihcuāc ēyi tepozxiuhqui ōcaxiuh.

Ōme mēxihcah, Guillermo Pérez īhuān María Espinoza, ōtlātlāni cōztic teōcuitlatl taekwondocopa īcān Pequin 2008 Olympicayoh.

In Āehēcamalacotl Dolly, tlatēctli neneuhcāyōtl II, tlamātoquiliztli tlālli īpan 10 km mictlāmpa Puerto Isabel, Texas, T.T.I; 50 km mictlāntlāpcopa Matamoros, Tamaulipas. 

 Āehēcamalacotl Bertha mochicāhua Ilhuicaātl Atlántico.

 Tlahtohcāyōtēcatl tlanahuatīliani micqui īpampa tepoztōtōtl mopoloa Mēxihco.

Tepozmōyōtl Arizonac mopōlō auh quimmiqui chicuacē tlācah.

Tlamatiliztlācah quihtoa ahmo yez cetl calnacaztli mictlāmpa Tlachiucnāuhpan

In tlahtōlōyān Kosovo mihtōa in tlahtohcāyōtl ītlācaxoxouhcāyo ītech Serbia.

Tlālollīn 6.6 Richter, īpan 6:50 hrs, 44 km in tlāpcopa huitztlāmpa Unión Hidalgo, Huāxyacac; momatiya īpan in tlālpan Tēcuāntepēc (cihuātlampa Chiyapan, Huāxyacac īhuān huitztlāmpa Veracruz).

In totōcac ehēcatl īpan Āltepētl Mēxihco cāhua cē miquītl, chicuacē tlacocōltin īhuān cequin tepozmalacatl pachoa īca cuahuitl.

Tlālollīn 7.8 Richter, īpan in mictlāmpa Chile, ahmo huehca Antofagasta āltepētl, in tlāllic āltepēmāitl Quillagua; nicān micqui 2 tlācah. 

In tlahpaltic quiyahuitl āpachiuh 70% Tlahtohcāyōtl Tabasco ītlaīxpayo. In ihtlacahuilli ca 400,000 tlācah. 

Kimi Räikkönen tlatlāni Formula 1 2007 huēymāhuiltiliztli īpan Brasil Grand Prix.

Cuauhtēmallān quipoloa Mēxihco (3-2) inic cēpan xotlachpatolizcopa īhuīcpa 1969  xihuitl.

NASA quihtoa yancuīc nehnencācītlalli Tlālticpactli-iniuhquin huehca ōmpa 400 tlahuīlxihuitl Tlālticpachuīc.

Huēyi tlālollīn 8.2 Richter, tlālolīni cihuātlāmpa Sumatra tlālhuac, Indonesia.

Nāhui PEMEX gasoductos, tlatopōni yohuatzinco mētztlitōnal īpan Veracruz īhuān Tlaxcallān īncalpōl.

In Italia huēyicuīcani Luciano Pavarotti (t. Tlamahtlācti 12, 1935) micqui īcalco Modena, Italia.

In Āehēcamalacotl Henrriete, tlatēctli neneuhcāyōtl I, tlamātoquiliztli tlālli occeppa mēxihcatlālli īpan Guaymas, Sonora.
Apple namacapēhua iPod VI auh yancuīc iPod Touch ītechcopa.

In Āehēcamalacotl Félix, tlatēctli neneuhcāyōtl IV, tlamātoquiliztli tlālli īpan Puerto Cabezas, mictlāmpa Nicānāhuac, īolīnia cihuātlāmpa canahpa Honduras.
In Āehēcamalacotl Henriette, tlatēctli neneuhcāyōtl I, īolīnia mictlāmpa canahpa Cabo San Lucas, Tlani California Huitztlāmpa, Mēxihco.

In Āehēcamalacotl Dean, tlatēctli neneuhcāyōtl II, tlamātoquiliztli tlālli occēpa mēxihcatlālli īpan 12:14 hrs Tecolōtlān, Veracruz, huitztlāmpa Tōchpan. Ītemoh tlatēctli neehēcanāmictiliztli tropical, īolīnia tlahtic Mēxihco.

In Āehēcamalacotl Dean, tlatēctli neneuhcāyōtl V, tlamātoquiliztli tlālli īpan 4:00 hrs. 35 km tlāpcopa Chetumal, Quintana Roo, Mēxihco. Āxcān tlatēctli neneuhcāyōtl II.

Tlālolīniliztli 7.9 Richter, īpan tlachicuēiti 15, 2007 xihuitl, Lima, Ica, Pisco, Chincha īhuān occequīntīn āltēpetl Peru, nicān micqui 445 chānehqueh.




#Article 64: Nican Mopohua (128 words)


Nicān mopōhua in tōcāitl īca in tlein momati in tlahtōllōtl nahuatlatōlcopa ītēchpa tlahtōa in īmotēnēxtililiz in Guadalupe Ichpōchtli in Tepēyacac, mictlāmpa in āxcān Āltepētl Mēxihco, ōquipōuh Juan Diego Cuāuhtlahtoātzin. In inīn tlahtōllōtl īyōcoyani ōcatcah Antonio Valeriano.

In Nicān Mopōhua tlatēctli īpan cē huēyi āmoxtli in tlein motēnēhua Huēyi tlamāhuizōltica. Inīn īneltōcā in tlahcuiloliztli Huēyi tlamāhuizōltica ōmonēxītih in ilhuicac tlahtohcacihuāpilli Santa Maria totlazohnantzin Guadalalupe in nicān huēyi Āltepēnāhuac Mēxihco ītōcāyohcān Tepēyacac.

In Huēyi Tlamāhuizōltica ōquinēxtilih in momachtiāni, Luis Lasso de la Vega in chīhualoyān in īteōcalcuitlapil in Tepēyacac. Mopōhua in motēnēxtililiztli: īNicān mopōhua in Antonio Valeriano, īhuān in tlamāhuizōlli tlapōhualiztli: īNicān Motēcpana in Fernando de Alva Īxtlīlxōchitl.

In tzintiliztlahtōllōtl in Nicān mopōhua quimpiya 36 āmatl īhuān ōquitēnextilih īpan 1649.

 

nihualmocuepaz, inic nonyaz noconitquiz in miiyotzin in motlatoltzin, Tlacaté Nochpochtziné.




#Article 65: Ecuador (171 words)


Tlācatlahtohcāyōtl in Ecuador ahnōzo Ecuador, Nāhuatlahtōlli: Tlahcotlālticpac, Quechhuatlahtōlli: Ikwadur ahnōzo Chaukpipacha), in tlācatiyān īpan Ixachitlān Huitztlāmpa ca. Quito ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Colombia, canahpa Icalaquitlāmpa nō Pacífico Ilhuicaātl, īhuān canahpa iquizāyampa nō Peru, īhuān canahpa huitztlāmpa Peru.

In tōcāitl Ecuador quihtōznequi Tlahcotlālticpac, inīn tlahtolli ītechpa in latintlahtōlli Aequātor īhuān īpan caxtillāntlahtoltica Ecuador. Quechhuatlahtōlli Ikwadur ahnōzo Chaukpipacha.

Īhuēyitlālpan īxtli cah 1,959,248 km² īhuān tlālhuāctlīxtli 5,127 km². Īānāhua tlatlamachiyōtiāni 11,122 km. Ca miaquīn tlālhuāctli. Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Caribe Huēyātl īcampa Galapago tlālhuāctli, canahpa huiztlāmpa nō Andes Tepetlānco, canahpa īquizāyampa nō Amazonas cuauhtlah, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa nō Ilhuicaātl Pacífico.

Ecuador cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan ihuan itomin Dollar. Ecuadortecatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Andes Tepetlah, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Guayaquil.

Occequīntīn ecuadortecah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan cafecacahuatl (inic ome hueyicauh ipan tlalticpactli), tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, cōztic teōcuitlatl, tlīltepoztli, amochitl, temētztli, Iztāctepoztli, platino, ihuan chālchihuitl.




#Article 66: Colombia (387 words)


Tlacatlahtocayotl Colombia nozo Colombia (: Colombia ihuan : Kulumbya), ce tlacatiyan ahciqui ipan Ixachitlan Huitztlampa. Bogotá in itecuacan.

Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Panama ihuan Caribe hueyatl, canahpa huitztlampa no Ecuador, Peru ihuan Brasil, canahpa cihuatlampa ica in Pacífico ailhuicatl, ihuan canahpa tlapcopa Venezuela.

In tlaltocaitl Colombia ipampa in inic ome tocaitl in Cristóbal Colón (itallahtolcopa: Cristoforo Colombo) itechpa in latintlahtolli columba quihtoznequi huilotl; ic in itoca Colombia quihtoznequi Colón itlal.

Īhuēyitlālpan īxtli cah 1,959,248 km² īhuān tlālhuāctlīxtli 5,127 km². Īānāhua tlatlamachiyōtiāni 11,122 km. Ca miaquīn tlālhuāctli. Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Caribe Huēyātl īcampa San Andrés y Provincia tlātlālhuāctli, (San Andrés tlālhuāctli īhuān Provincia tlālhuāctli), canahpa huiztlāmpa nō Andes Tepetlānco, canahpa īquizāyampa nō Amazonas cuauhtlah, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa nō Ilhuicaātl Pacífico īcampa tlālhuāctli Atlantico.

Nican tlalpan in altepetlacayotl mopohua 11,000 ahnozo 20,000 a.X. (Christus tlacatilizilhuitl xihuitl) icampa ica huecauhtlamantli namiquilli temoctica in tlalli. Ce altepetlacayotl oxochihti nican tlalpan achtotipan ihuic oaciloc caxtiltecah, yehhuatl otequiti cenca cualli cōztic teōcuitlatl ihuan chālchihuitl.

Achcauheuropantlacah in caxtiltecah catcah, yehhuatl oacih Guajira tlalyacatl oaltepetic Santa Marta quemeh inic ce altepetl ipan Ixachitlān Huitztlampa. In ixachitlacah nican chibchacah (taironah ihuan miuxcah), arahuahqueh, caribetecah, guambitecah, ipan Andes tepetlampa in quechhuatlahtoqueh, occequin macehualtlacah quemahniman quimbayah ipan Ixtlahuac Cauca ihuan arahuacah in ipan Cepayauhtepetlan Santa Marta.

Inic ce achcauhcaxtiltlacah a finales del pohualxiuhpan XV ica tepehuani Alonso de Ojeda ihuan Rodrigo de Bastidas canahpa 1539 ipampa yei popololiztli. Alonso de Quesada in aquin oaltepetlati Santa Fe de Bogotá, Inic ome Nicolás Federmann oacicoh icampa Venezuela ihuan Sebastián Balalcázar oacicoh ipampa Quito, calaquiuh ipan Pasto. In xiuhpan 1549 otlachiuh in hueyitlahtocalyohcan Santa Fe ahnozo yancuic hueyitlahtocayotl ihuicpa Yancuic Granada tlen otlapouh canahpa Virreynato Peru.

Yancuic Granada ce tlahtocayotl ica ome nahuatiltlahtolli tlen oquipopolo canah macehualchaneh ihuan oxittontla iquetzaltlalhuan quemeh tlaquixtilizteoztoyotl y la traída ihuicpa tlacazcac malli ihuicpa African. Ihueyiacalquixohuayan Cartagena de Indias (Macehualtecatl Cartagena) inin acalquixohuayan cenca tenyotl ipan hueyatl Caribe icampa xiacalhuaya tlactli cahnapa Caxtillan.

Colombia cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan. Colombia tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Andes Tepetlan, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Cartagena de Indias.

Occequīntīn Colombia huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan cafecacahuatl (inic ome hueyicauh ipan tlalticpactli), tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, cōztic teōcuitlatl, tlīltepoztli, amochitl, temētztli, Iztāctepoztli, platino, ihuan chālchihuitl.




#Article 67: Cristianoyōtl (259 words)


In cristiana teōmatiliztli quicui ītōcā ītech Jesucristo -Cemahcic ichpōchtli María īhuan José de Nazaret īmpiltzin- ītlācamecayo īpan Tēuctli David tēhuīcpa 27 tlatlācatiliztli.
Āxcānquemah motzontequiliā in Jesús ītlācatiliz ōmochīuh īpan Belén imman Tōnalpan īpan 4 xihuitl a.C. ahnozo yeepa inin xihuitl. In cāhuitl ahmo neneuhqui ōcatca neīxcuepaliztli in tlein ōquichīuh Dionisio Exiguo īpan inic mācuīlpōhualxihuitl VI in ihcuāc quitlāliā in ilhuitōnalli in pēhualiztli īpan tocristiancāuh. In ītzīntiliz tlapēuhcāyōtl ōquihcuilohcah īpan Yancuīc Tētlacāhuiltilōni (Yancuīc Testamento), tlahcuilōlli īpan griegotlahtōlli in huehcāuh tlahcuilōlāmoxtli cemantoc ocachi uehcāuh in tlein ticpiyah īpan tocāuh ōquihcuiloh īpan 350 xihuitl d.C. (achi ye iuhqui).

Cristo ōquimictīlo īpan Cruz in īnoquīpan tlahtōlōyān Tiberio, (huēyi tlahtoāni īpan Roma), ōcatca Poncio Pilatos tētlamachiliāni īpan Judea, īpan 29 xihuitl d.C. In Iglesia Católica quizaca inin nechīhualiztli īxquichca īpan 7 ic Abril 30 xihuitl d.C.

Inic cē īnāhuatil Jesús ca tictlazohtlaz in Diotzin. Inic ōme īnāhuatil (Marcos XII, 31) motlahcohuiā īpan tictlazohtlaz in mohuāmpoh ahmo zan iuhqui nēxiliztli tlamantiliztli, zan ye oc netlatēnēhuiliztli.

In tēcocoliliztli ahmo ītech pōhui īpan tēizcaltiliztli cristiana, nō neneuhca in tētlaxīmaliztli īhuān in āhuilnemiliztli.

In tlacencāhuallōtl īhuan in tlaocōlli ca ōme temimilli īpan cristianyōtl.

Jesús ōquitēnēuh 12 apóstoles; in āquihqueh nicān tēnēhualoh ye iuhqui nēcih īpan Evangelios ītech Mateo, Marcos, Lucas īhuān īpan Hechos de los apóstoles.

San Judas Tadeo nēci iuhqui inic mahtlāctli omōme discípulo quil īpan Evangelios Mateo īhuān Marcos, in oc īpan Lucas īhuān Hechos de los Apóstoles tēnēhualo Judas de Santiago tlatēctli nicān. Inin tlacuitlapancāyōtl tōcāitl hueliya ichtacatōcāitl ōquimacaqueh in San Judas Tadeo ic quihcuāniā in Iscariote.

Ca teōmatiliztli in Cristianismo manahuiā in mochi tlālticpactli.




#Article 68: Honduras (555 words)


Honduras ahnozo Ondora īāchcāuhtōca Tlācatlahtohcāyōtl Honduras (caxtillāntlahtōlli: República de Honduras ), ītēcuacān ca in Tlahco Calpōlli, quichīhuah in āltepētl Tēuctzincalpan īhuān Comayagüela.

Honduras ca tlacetiliāni tlahtohcāyōtl īhuān motēnēhua iuhqui tlatequiliāni, huehcapan īhuān tlācaxōxouhqui, tlacetiliāni īhuān ahxelōlōni. Cuāxōchnāmiqui in mictlāmpa īhuān in tlāpcopa īca in Caribe Huēyātl, in huitztlāntlāpcopa īca Nicānāhuac, in huitztlāmpa īca in Fonseca Āyōllohco īhuān El Salvador, īhuān in cihuātlāmpa īca Cuauhtēmallān. In Honduras ītlāīxpāyo īca mochintin ītlālhuāc ca 112 492 km².

In Honduras ītlāltēcpanaliz tlaxeloa in tlācatiyān īpan 18 tlālxeliuhcāyōtl īhuān inīn īpan 298 āltepēcalpōlli. In tēpachōliztli iuhquiyōtl in tlācatlahtohcāyōtl, tlācatēpachōliztli īhuān tēīxiptlahtini, mayi īca ēyi huelitiliztli: nāhuatīllāliāni, chīhualtiliāni īhuān tlamelāhuacāchīhualiztli, mahxiltiānimeh īhuān yōllōxoxouhqueh, īhuān ahmo tlanitlatēcpānalizzōtl.

In Honduras chānehqueh tlapanahuiah in 9 millones,
 achi mochintin quichīhuahqueh in tēmilcuācuappixcayōtl, nō īhuān in pōchtēcayōtl, in āltepētequipanoliztli īhuān occē āyiliztli. In Honduras tlālxeliuhcāyōtl īca ocachi chānehqueh pozāhuacāyōtl ca Cortés īca 400.3 hab./km². In tlācatiyān miectlācamēcayōtl, quichīhuah nāhui huēyi 
tlācamēcayōtl cenyeliztli in īxcōzāuhqueh nō mestizotin, in nicān tlācah (chontaltin, misquitotlācah, chicactiqueh, chortitlācah, pechtlācah īhuān tlacuāhuaqueh), in garifunatlācah īhuān in inglescriyoyomeh.

In Honduras tlalli huel ohuihcāyoh ca, quichīhuah cuacuauhtic tepētlah,  huehcapan ixtlāhuatl, tepētzalan, in cānin oncah mantoc īhuān cualli ixtlāhuatl meya achi īxquich huēyi ātōyātl cequintin panōhuani cah, in tlein quichīhua in huyēyi yōliliznepapanyōtl. Momati tlein īpan Honduras, oncah cequntin 8000 tlanelhuatlamantli, cequi 250 huilānqueh īhuān ōnyōliliztin, tlapanahuia in 700 tōtōtlamantli īhuān 110 chīchīhualehtlamantli in momaca in ītlālpan.

Hondurastechpa, in nenāhuatīliztli cāhuitl ōohuihtēpanyah. In nicān tēīxnāmiquiliztli ōquichuīh tēīxnelōliztli īhuān tlaīxnelōliztli in  tētlamahmaquilizpan.

Honduras ōquitēnquīxtih ītlācaxoxouhcāyōtl in 15 ic chiucnāhui īpan 1821. In ic cēpan īpan 1839, in ic cē ōnāhuatīllālīliztih in tlācatiyān. In tlācayacānani Francisco Ferrera ōmocuēp in ic cē tlahtohcatēīxiptla (1841-1842) auh ōcatca cēntetl tēīxnāmiquini. Zatepan inīn cāhuitl ōtēpachoh ic ōppa (1842-1844). In ōquitlamih ītēpachōliz ōtlahtohcat Coronado Chávez (1845-1847).

In ōquitlamih Chávez in tlācayacānani Ferrera ōnectēpachoh, tēl onca ahmo tlapalēhuīliztica īhuān in tēcentlālīliztli ōquitēnēuh in tlanemilizzolpixqui Juan Lindo. In ihcuāc in Lindo ītēpachōliz, yancīcān ōnāhuatīllālīliztih. Lindo ōtēchicāhuac in tēmachtiliztli, īhuān in ōcualtilih in tētlamahmaquiliztli in tlācatiyān.

Īpan 1852 Lindo ōquitēpachōlizmacac in tlacuitlatlāzalli José Trinidad Cabañas (1852-1855). Ēxiuhtica, in Cuauhtēmallān ītēpachōliz in Rafael Carrera ōhuāllah īhuān ōquitēpachohcātlāz Cabañas, īhuān ōquitēpachohcātih in tlanemilizzolpixqui tēyacānani José Santos Guardiola.

In tōcāitl īpampa Cristóbal Colón ōihtoh Gracias a Dios que hemos salido de estas honduras, quihtoznequi Tlazohcāmati Dios tlein ōticatcah ōēuh ītech inīn āhuehcatlān.  In in tlein Honduras quihtōznequi āhuehcatlān.

In Honduras quimpiyah miaquīntīn tlālhuaqueh īca 48 tlahtohcāyōtl. Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Cuauhtēmallān īhuān Huēyātl Caribe, canahpa īcalaquitlāmpa nō Pacifico Huēyātl, īhuān canahpa iquizāyampa Atlántico Huēyātl, in iuhquin canahpa tlāpcopa Ayōllohco Mēxihco, īhuān canahpa huiztlāmpa Mēxihco.

In tepētl ocachi cuauhtīc Mc Keiley ompa tlalhuactli Alaska īhuān inīc ōme ocachi cuauhtīc nicān Tlālli Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl in Mount Albert īhuān Colorado ipan Rocky Mountains in ompa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, occe tepetl quemeh Mount Shasta ipan Sierra Nevada Californiaco. In tepeyohtic sistema tepetlah Sierra Nevada, tepetlah Apalache, tepetlah Rockies, Sierra Nevada, Sierra Sangre de Cristo, occequin. In ātōyātl ocachi huehca Mississipi, occequin atoyātl quemeh Rio Grande, Hudson, Pecos īhuān Atoyātl Colorado.

Nō xiquitta Tlacetilīllahtohcāyōtēcah tōtōmeh quemeh in iztacuāuhtli, tzopilōtl, centzontli, canauhtli, ehēcatōtōlli, zōlli, huehxōlōtl, cuauhchochopitli, huītzilin ahnōzo yōlcah quemeh in temazātl, mazātl, tlācaxōlōtl, tecuanōtl, māpachtli, coyōtl, miztli, techalōtl, cōzamatl, āyōtōchtli, āmiztli, huezacotl, tōchtli, āhuitzotl, ocomiztli īhuān cipactli, cuēchcoātl, cueyatl, tamazolin, cōātl, āzcatl, pāpālōtl, pipiyolli, zāyōlin, colotl, xīcohtli, chapōlin, occequīntīn. Nīcan tlacatiyan cah occequin yolcah ihuicpa Europan quemeh in cahuāyoh, cuācuahueh, pitzotl, ichcatl occequintin.




#Article 69: Iglesia Ortodoxa (117 words)


In neltica motēnēhua iuh Santa Iglesia Oriental Católica Apostólica Ortodoxa (Greciatlahtōlli: Ορθόδοξη Καθολική και Αποστολική Εκκλησία.), quichīuhticateh ic necaqueh iglesias in ōmomolocaqueh niman in chicōme Concilios Nōhuiyānyoh. Inin nepapan tlatquicāyōtl tēpan iti in iuh tlatēnēhualiztli ītech inin achtopa chicōme Concilios īhuān ītech pōhui in ic Patriarca de Constantinopla. In Iglesia Ortodoxa quitēmpanhuetzoā ca īcel nelli Iglesia ītech Cristo in ahmo xexeliuhticah īhuān centicah. Quitzontequiliā in iglesia católica romana in quēn īnexeloliz.

Cequi īxcoyān īxconēxiliztli īpan inin teōmatiliztli in monequi célibes Obispos, ahmo tēpan iti in Dogma de la Inmaculada Concepción; moteōtoca in teōīxiptla ihtec teōcalli īhuān moyehyecoā in nezāhualiztli zā iuh chicāhuac.

In huel huehcāuh iglesias:

In āxcāncāyōtl inīn iglesias pīya in tōcāitl tēpachopīxcāyōtl

Quīxtianayotin ica Huēyteopīxcatlahtoani:




#Article 70: Catolicismo Romano (236 words)


In Cristianismo católico romano ca tlayehyecōlli ic āquihqueh quīxihmatih in centiāchcāuh tēīxmauhtiliztli in Obispo de Roma (in Papa) īhuān in āquihqueh tēpan iti iuhqui nelli ītētoquil in San Pedro, tlatlālīlli ic zan ye nō Jesucristo iuhqui in Iglesia ītzontecon. Pedro ōquiciauhquetz Roma achi ye iuhqui 42  xihuitl d.C. īhuān ōquichichinaquiltīlo inin āltepēpan achi ye iuhqui 67 xihuitl d.C.

In Papa Benedicto XVI quīxiptlatiliā in tlapōhualli 264 īpan tlatēxinepanōlōni tētoquilli papal.

In Iglesia católica romana quineltlahtlani īnōhuiyānyoh, ye in tēnōnōtzalloc (de jure) īpampa Cristo ic tēizcaltiliz mochi Tlācatiyān īhuān īpampa ītlaneltoquil ca quīxnēxtiā oc hueyac cristiano tlaololōlli.

Netlatzontequilīlo in iglesia católica zan iuhqui cel quitlahtōlcuepa in Dios ītlahtōl. In iglesia īhuipāntiliz cah tlatzīnichotīlli in curia, ītequiuh mochīhua ic mahtlāctli oncē departamentos in aīc tlamini ahnozo mihtoā Tēcentlāliliztli (congregación).

Achi mochintin católicos quiyehyecoah in tlateōchīhualiztli īhuān in tlateōmahuiztiliztli romanos. Cequintin tlāhuilcopa iglesias quiyehyecoah tlacentlālīlli tlateōchīhualiztli (ritos unitarios), mā tēl quīxihmati in centiāchcāuh neneuhcāyōtl īpan tēīxmauhtiliztli Santa Sede in ōmpa In Vaticano, cemmani tlayehyecōlli in tlateōchīhualiztli bizantino īhuān tlateōchīhualiztli griegos, nō neneuhca in armeniatlācah īhuān in coptotlācah.

In Yōlpachihuiliztli ītech Ahchiyāuhtli Mopilhuahtiliztli ōmotēmpanhuetzoh in 8 īpan diciembre, 1854 xihuitl īhuān  in Ahnetlanēhuiliztli īpan Papa (Infalibilidad del Papa) ōmotēmpanhuetzoh īpan Concilio Ecuménico in 18 īpan julio, 1870 xihuitl īca centzontli īpan chicōmpōhualli īhuān chicōme (547) tētēnēhualli teicnēliliztli īhuān ōme īhuīcpa. Īpan in ic cempōhualli īhuān cē Concilio Vaticano ōquicalpōlhuiticatca in Papa Juan XXIII.

In Colegio de Cardenales quipehpenah in Papa.




#Article 71: Yucatán (430 words)


Tlahtohcayotl Yucatán (Caxtillahtōlli: Estado de Yucatán, Mayatlahtōlli: Yúukatan). Tlahtohcāyōtl īpan Mēxihco ca, Mérida ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa mictlāmpa īca Āyōllohco Mēxihco, in huitztlāmpa īca Campeche īhuān Quintana Roo, tlāpcopa īca Quintana Roo, īhuān cihuātlāmpa īca Campeche īhuān in Āyōllohco Mēxihco.

In achtotlahtollotl ihuic Yucatān mopohua miequintin xiuhpan icampa, ihcuac onanauh tlālyacatl ihuicpa in hueyatl ipampa hueyi tepozcitlaltetl otlatzotzona inin Tlalticpactli. Inon tlālpan ochanti ipampa achcauhtlācah ihuan miactin tlalyolcah.

Nicān ce huēyi āltepētoltecayōtl ōtlācati in tlālyacac. In mayatlacah tlen yehhuantin inin tlalpan ica tenyotl ihuicpa tlachihuatlacayotl nohuiyampa Tlalticpactli ihuān Ixachitlān. Ica tlacualyotl ochihualoc ipampa cintli pehualtica, in mayatlacayotl opilhuati iyehyehcoliz tlachiuh quetzalaltepetl quemeh Chichen Itzā, Uxmal, Cabah, Sayil occequintin. Yehhuantin otlatecpanah ce cualli altepetiliztli otepachouh ipampa teopixqueh, teuctin ihuan yaoquizqueh.

Zan niman, in 6 Tlacēnti xiuhpan 1542, altepepan T-Ho’ otlāli in yucatēcatl yancuic āltepānānyōtl quitōznequi Mérida icampa teyotl ihuic Emerita Augusta ipan Extremadura, Caxtillān oāltepētlālilli ipampa Francisco de Montejo de León. Nicān mopohua in caxtilxiuhcahuitl ipan tlālyacatl Yucatān. Zānno oacicoh teopixqui Diego de Landa aquin otlacuiloc Las cosas del Yucatán.

Ica in Mexihco itemaquixtiliz, in ipanocayoh teucyotl Yucatān cuepa ipampa tlahtocayotl Yucatān ixuihcalilli īpan macuilli altepetiliztli. Yeceh huehcanexatl ica mexihcatl ialtepenanyo otlachiuh ce yucatēcatl imoxexelouhteyolehualiz yeyecouh in Tlacatlahtocayotl Yucatān tlen ahmo ohueliti xi tlachihua icampa mexihcatl yaoquizcayotl. Tlamitica ipampa occe nonotzalicniuhyotl Yucatān ocauh tlacetililli canahpa Mēxihco xiuhpan 1848.

Achtotipan xihuitl nican Yucatān opeuh in tlacacalpolli iyaoyo, ihcuac macehualtlacah oquinextilih itech teyouh in tepehuanimeh; yehhuantin otlaniah tlalli icampa xitlatoca ihuan tepitzin tlatzoyotiltlaxtlahuiztli. In yaotl occequin xihuitl catca ipampa miecquintin altepemaitl ihuan hueyi altepetl ipan tlalyacatl. In xocoyoh altepetl Chan Santa Cruz catca, netequipachililli ipampa hueliti tlapachohualiztli xiuhpan 1901, quenin otlami yaoquizquieh mayatlacah.
 

Zanno Porfirio Díaz itlapachohualiz, Yucatān oquipix in tenyoh mepixcayotl, in tlanelhuayōtl necuametl quitoznequi mayatlahtolcopa ci, tlein oquipiaya ichtli ic mecatl ihuan occe tlachihualtlamantli ipampa nochitlacah icentlaticpac. Mazqui Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān inic ce tlacohualitini, ipan nacuametl tlalpixcatl in tlaquitcayotl huelitica catca ica milquitqueh, yehhuantin quemeh malli, nican mexihcatl icniuhyaoyotl catca cenca cualli nicpampa yucatecamacehueltin.

Nican tlālpan otlacati in hueyi Felipe Carrillo Puerto, yehhuātl nicpēhua īyucatēcatetenahuatoh, in āquin inic cē cualli tlahtocauh quimauhtili in xiuhpan 1921, in aquin oixnexti in mayachihuatlacayotl, quenin Yucatān ocueponi miac quemeh hueliti ahnozo oceloyotl tlahtocayotl ipan Mēxihco. Axcan nican tlahtocayotl quipia icnoyotl ihuan acualli tequiyotl, auh hueliti miactiyotl ihuan itlazohtlaliz icampa in tlaltlaquitcayotl, yehhuantin yucatēcah ihuic ocachihualli.

Yucatān tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Tlalyacatl Yucatān, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Puerto Progreso.

Occequīntīn yucatecah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli tlīltepoztli ihuan 

chālchihuitl.




#Article 72: Venezuela (327 words)


Venezuela (Caxtillāntlahtōlli: Venezuela), cah in tlācatiyān ahciqui huēyāltepētl Ixachitlān Huiztlāmpa. Caracas in iāltepēnānyō in Venezuela.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Trinidad īhuān Tobago īhuān Caribe Huēyātl, canahpa huiztlāmpa nō Brasil, canahpa icalaquitlāmpa nō Colombia, īhuān canahpa iquizāyampa Guyana.

In tōcāitl Venezuela īpampa in inic ōme tōcāitl in Americo Vespucio, (itallahtōlcopa: Venetiolla) ītechpa in itallahtōlli quihtoznequi Venezia; ic in tōcāitl Venezuela quihtōznequi Veneziatzintli ītlāl.

Nican tlalpan in altepetlacayotl mopohua 11,000 ahnozo 20,000 a.X. (Christus tlacatilizilhuitl xihuitl) icampa ica huecauhtlamantli namiquilli temoctica in tlalli. Ce macehualtlacatl motenehua Wayuk oxochihti nican tlalpan achtotipan ihuic oaciloc caxtiltecah, yehhuatl otequiti cenca cualli cōztic teōcuitlatl ihuan chālchihuitl.

Achcauheuropantlacah in caxtiltecah catcah, yehhuatl oacih Guajira tlalyacatl oaltepetic Santa Marta quemeh inic ce altepetl ipan Ixachitlān Huitztlampa. In ixachitlacah nican chibchacah (taironah ihuan miuxcah), arahuahqueh, caribetecah, guambitecah, ipan Andes tepetlampa in quechhuatlahtoqueh, occequin macehualtlacah quemahniman quimbayah ipan Ixtlahuac Cauca ihuan arahuacah in ipan Cepayauhtepetlan Santa Marta.

Yancuic Granada ce tlahtocayotl ica ome nahuatiltlahtolli tlen oquipopolo canah macehualchaneh ihuan oxittontla iquetzaltlalhuan quemeh tlaquixtilizteoztoyotl y la traída ihuicpa tlacazcac malli ihuicpa African. Ihueyiacalquixohuayan Cartagena de Indias (Macehualtecatl Cartagena) inin acalquixohuayan cenca tenyotl ipan hueyatl Caribe icampa xiacalhuaya tlactli cahnapa Caxtillan.

Īhuēyitlālpan īxtli cah 1,959,248 km² īhuān tlālhuāctlīxtli 5,127 km². Īānāhua tlatlamachiyōtiāni 11,122 km. Ca miaquīn tlālhuāctli. Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Caribe Huēyātl īcampa San Andrés y Provincia tlātlālhuāctli, (San Andrés tlālhuāctli īhuān Provincia tlālhuāctli), canahpa huiztlāmpa nō Andes Tepetlānco, canahpa īquizāyampa nō Amazonas cuauhtlah, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa nō Colombia.

In Venezuela Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl piya 25 tlahtōlōyān tlahtohcāyōtl: 24 tlahtohcāyōtl īhuān cē Tlahtōlōyān Calpōlli.

Veneziela cē tequiyōtl īpan Ixachitlān ītech temocpan ihuan itomin Bolivar (Bo. VEN). Perutecatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl ipan Andes Tepetlah, nōiuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Callao.

Occequīntīn perutecah huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīpan cafecacahuatl (inic ome hueyicauh ipan tlalticpactli), tzapalolli, tzopelacatl, cintli, ācintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, cōztic teōcuitlatl, tlīltepoztli, amochitl, temētztli, Iztāctepoztli, platino, ihuan chālchihuitl.




#Article 73: California (287 words)


Tlahtohcayotl California nozo California ( State of California;  Estado de California) ce tlahtohcayotl ipan Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan.

Mictlampan ica tlahtocayotl Oregon, huitztlampa ica Mexihco (itlahtocayo Baja California), icalaquiyampa no Pacífico ailhuicatl ihuan Iquiziyampan Arizona ihuan Nevada. Sacramento ialtepenanyo, ihuan in hueyaltepetl Los Ángeles, occequin altepetl San Francisco ihuan San Diego.

Ayamictlampan tlahtocayotl Oregon, huitztlampan ica Mēxihco (mexihcatl tlahtocayotl Tlani California), icalaquiyampan no Pacífico ailhuicatl ihuan iquiziyampa Arizona ihuan Nevada.

Totomeh in cuauhtli, tzopilotl, centzontli, cuāchichiquilzōlin ahnozo yōlcah coyōtl, māpachtli, miztli, tlīltlācamāyeh, cuechcōātl, tlācamichin, āyōtōchtli, āmiztli īhuān occequīntīn.

Īpan 1846 xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl quinyāōchīhua īca īhuān Mēxihco quintlatlalochtia Texas, Yancuīc Mēxihco, California īhuān occē mēxihcatl tlahcotoncāyōtl.

California quipiya ce tlacenelōlli tecuacanayotic tlein xihxicuinti huel miyac yoliztlamantli, ce tlani maxtlatl ihuan pani tēyōcoyaliztli. Icopa Fondo Monetario internacional, in PIB nican Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ca $ 17 billones ihuan nemītiā 25% ipan in tlamantli bruto mundial. In TTI in hueyic tēixittani icopa centlalticpac ihuan inic yei  tēhuītiani, Canada, Māxihco, Teutontlālpan, China ihuan Xapon ihueyic techpocah ihuan ītēicniuhuān.

California cenca huellalpac ipan in centlalticpac ihuan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān. Ipeucayo tequiyotica inemiltia itech tlayococancopa tepoztlachihualtic, palizcayotic, pahnamacac, tepozmalacatic, tlacualhuetzililli, tlahuiltic tlamantli, ihuan tepoztlatquitl. 

Itequiyō California tequipanoa īhuīc tlaquixtilli tlalpixcayotl īca inic cē ichcapixcayotl, nōiyuhqui inic ōme tequipanolli piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Los Ángeles ihuan Chicago. In Ford, in Chrysler, in Dodge, in tepozmalacatl otlachihualoh ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

Inic ce pixcayotl in ompa California, huēyi tequipanolli in tlalpixcayōtl īhuīcpa xocomecatl, tlacintli, ichcatl, tlalcamohtli, mazatexocotl, mazaxocotl, xochipalxocotl, acecexocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, cahuayōhpixcayōtl, cuacuahuehpixcayōtl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, tlīltepoztli, amochitl, temētztli ihuan Iztāctepoztli.

California cē tlācatiyān ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quito Tlaquitcayotl īpan Tlachihuatlacayotl icampa UNESCO; ixquichi tlamatocac toltecayōtl, yolizyoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl quemeh tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtolloliztli.




#Article 74: Belgica (104 words)


Huēyitlahtohcāyōtl Belgica ahnōzo Belgica ( België,  Belgique,  Belgien) ītōcā tlācatiyān Europan, auh cah Brusel ītēcuacān.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Mictlāmpa Huēyātl, canahpa huiztlāmpa īpan Francia, canahpa īcalaquitlāmpa caxtiltēcatl Francia, īhuān canahpa iquizāyampa Luxemburgo, Alemania īhuān Teutontlālpan.

Belgica īpampa Julio César ōquihcuilo Belgae īhuān Belgica īpan De Bello Gallico, xelhuia ēxcān in Galia,in galotlācah, in aquitanotlācah īhuān in belgatlācah. Marco Agripa xelhuia ēxcān huēyāltepētl: cē yehhuātl ōGallia Belgica. Īpan Domiciano inīn tlālli xelhuia ōncān Belgica Prima īhuān Belgica Secunda. In āxcān Belgica achi tlein itta īca inīn huehcāuh Roma huēyāltepētl, in huel huēyi tlālli tlatēctli īpan Tlani Germania (zatepan Germania Secunda) īhuān īpan Belgica Secunda.




#Article 75: Protestantismo (227 words)


Ca machiliztli in cristiana yōlpachihuiliztli īhuān tlateōmahuiztiliztli, ca tlatzīnichotīlli īpan tlayēccaquiliztli in Reforma īnelhuayo. In tlahtōlli momoloca ītloc Protestatio iuhqui tēnēhualo ic tlapāpahtiltin tlācah īpan Dieta de Speyer (1529 xihuitl) tēhuīcpa in necentlālīlli in achi mochintin católica. In tlahtōlli protestante (tlaneltoquilizihtlacoāni) quipiya cē chicāhuac nenecuilhuāztli antirromano auh achi miyacpa in tlatēctli neyōlpololiztica in necah in quitzomocyehyecoā quitepitōnoā ahmo nāmictli ahmo neneuhcāyōtl ic Roma.

In tēyacatih cuauhtzonyōtl īpan tlatzīntīlōni protestantismo tlachīuhticah ic luteranismo, ic calvinismo īhuān zwinglianismo.

In Iglesia de Inglaterra quitlāliā netech tēīxneloliztli. Ca yehhuātl neloltīlo ic calvinistas ītloc ye uehcāuh tlamanitiliztli, māzō inīn mochi tlamanitiliztli quil mach nelihtōlo, ahmo ōquipatlac in teōyoh yōlpachihuiliztli prerreformistas. In tlahtōlli Iglesia de Inglaterra ōquicelihticatca in ihcuāc ōpēhuac in mācuīlpōhualxihuitl XVII zan iuh īmachiyo in tēīxnāmicqui, ye nō īpan Catolicismo Romano ye nō īpan Puritanismo, in quēmmayān in tēuctli Carlos I quinelihtoā ītlahzolōca ītech protestante teōmatiliztli. Zā tēpan in Restauración ōmopatlāhuac in tlamiliztli ic quinceliā in āquihqueh ahmo quitlamācāhuiliā ic nechīhualiztli in Iglesia de Inglaterra. Ca āxcān in mācēhualcopa, panmatilo ca nelli protestante in Iglesia de Inglaterra mā tēl oncah miyac anglicanotlācah quicuācuecuechōz.

In tēyacatih īxconēxiliztli īpan tlatzīntīlōni protestantismo ca yehhuātl zan ye nō mochi yōlcuēcuepqui:

In Protestantismo quinēzcāyōtiā īpan ahcoquīzaliztli in Dios, quicuāxōchquetza in īmochīhualiz ic huīcpa huetziliztli īhuān in tlatzīntīlōni tlahtlacōlli. Nō quicuāxōchquetza in chicāhualiztli tlācaīxtlamachiliztli ic ahcicānequi in īmachiliz in Dios, neneuhca quiquīxtiliā in īxconēxiliztli tlateōmahuiztiliztli īpan cristianismo.




#Article 76: Islam (367 words)


In Islam ca inic ōme teōmatiliztli oc ye cencah manihua tlālticpatli auh motlahcohuiā īpan tlacēcempōhualōni īcelteōtēizcaltiliztica īhuān in tlatōctilōni necēcetiliztli ītloc cequi teōmatiliztica tlayehyecoliztli. In arabiatlahtōlli Islam quihtōznequi in tētlacamatiliztli ītech Dios. In īnelhuayōtlahtōl ca slm, motēnēhua salm, quihtōznequi ahzōmālli, auh ītech quīza in tlahtōlli aslama, in quihtōznequi ōmoteōxiuhtilih, ōmopolhuih. In Islam (ahnozo Al-Islam) ca teōmatiliztli in quihuīca ahzōmālli ītloc tlācatl in ihcuāc zan ye nō quimomaquiliā in Dios īhuān quimopohpolhuiā ītech īceyaliz. In mahomatlācah quineltocah in Dios īceyaliz ōmonēxtilih īhuīcpa Qur´an (Corán), in āmoxtli in tlein ōquitlattitihticatca in Dios ītītlan, Mahoma (572-632).

Mahoma ītech pōhuiya in tlayacapan Quraysh, teōcalpōlli in quipiya in teōtepancalli quimatini ic tōcāitl Ka´ba īpan pōchtēcaāltepētl in ītōcā Makka (La Meca). Īpan 616 xihuitl, Mahoma quin iuhti ca tlanēxtīlli monequi ca yehhuātl quiteōmanaya huīccopa tlateōtoquiliztli īhuān īmiyateōtēizcaltiliz in tlein ōquiyehyecoāyah in árabetlayacapan. Īpan 622 xihuitl quinhuīca in ītlatoquiltin huīcpaco Madina (Medina), in cānin ōquitlatquic, ōcāxcāhuih in tēpacholiztica hueliyōtl, mā ōmocempōuh ītech ahtēīxnāmictiliztli in teōyōtica tēīxmauhtiliztli. In ihcuāc ayamo īmiquiliz īpan 632 xihuitl, mochi Arabia ye ōquimalcocholiāya in islámica teōmatiliztli ahnozo ōquiceliliāya in nenāhuatiliztli ītechpa ahzōmālli in ōquitlamanilih in āchtopaihtoāni.

Quil quihtoah in mahomatlācah, in nenēxtīlli in Maohama ōquicēlih īc Teōtl Allah, īnoquīpan 20 xihuitl, mololoā īpan Corán (q.n. In Tēmpōhualiztli) in teōyoh tlahcuilōlli īpan Islam. In āchtopaihtōani nō quimīxcomacaya in īmachiliz ōquicuīc ītech hebrea teōtlahtōlli. In tētoquīlli tlahcuilōlli ca ye ahcoquīzqui in Hadith, in tlein pixca in nehtōlli īhuān in nechīhualli īpan Mahoma. Īpan yehhuātl moquetza iuh machiyōtl īpampa in tlācayōtl, in huīc tētlācamatiliztli ītech in Dios ceyaliztli. In mahomatlācah quimachtiah in Islam ca Adán īteōmatiliz īhuān in mochintin netītlaniltin āchtopaihtoānih in tlein Dios ōquintītlan ītloc tlācatl īpampa quīlōchtiā in nelli ohtli. Ca iuh tlamaniztli in quiteōtocah Abraham, Moisés īhuān Jesús iuh īāchtopaihtohcāhuān Dios. Mā zo tēl quineltocah ca tlacuitlapancāyōtl in Mahoma, īpampa in Corán tlami quīxīptlati in mochi nenēxtīlli.

In āchtopa yōlpachihuiliztli in Islam quihtoā īhuīcpa in Shahada, (in tēnēhualli musulmana) mahomatlācatēnēhualli īneltoquiliz: Ahmo mantimani teōtl zan cē Allah, auh īāchtopaihtohcāuh ca Mahoma. Īpan inin netētlahpaltiliztli momoloca in yōlpachihuiliztli: (1) in tlācaahtlapalehqueh (angeles), nōncuahquīzqui in Arcángel Gabriel; (2) īpan Āmoxtli ītechpa Nenēxtīlli (ītech judíatēizcaltiliztli īhuān cristianatēizcaltiliztli, oc nō īpan Corán); (3) īpan tecpāntiliztli in āchtopaihtoānih; auh (4) īpan tlacuitlapancāyōtl ilhuitl, īpan Tētzontequilizilhuitl.




#Article 77: Mexihco ihuahpacayo (3689 words)


Inīn tlahcuilōlli quihtoa Mēxihco ītlahtōllōtechpa. Īc achi tlanōnōtzaliztli, xiquitta in huēytlahcuilōl īpan Mēxihco.

In mācēhualli ixachitēcah ōchantih inōnque tlālpan īhuīcpa 22,000 a.X. xiuhpan īcāmpa, ōchantih quemeh pepenani īhuīc xōchihcualli īhuān amini ihuīc mamutmeh, tlācaxōlōmeh occequīntīn tecuanimeh. 

Inīn 1200 xiuhpan īcāmpa, ōtlācat inic cē āltepētōltēcayōtl īpan Ānāhuac oleica ic olmēcah ātēnco Āyōllōlco Huēyātl, ātōyātl, yehhuāntin ōtlachīuhqueh tzacualtin īpan tepētl īca teōtic īhuān ilhuicanemilitic. Īc olmēcah, in huēyi ōcēlōtl īhuēyiteuh, yehhuāntin huēypochtēcah inōn tlālli, ōquipiyah tiyānquiztli inīn 600 a.X. xiuhpan īcāmpa. Occequīntīn tlatlālpan ic Huāxyacac Ixtlāhuac otlācat in āltepētōltēcayōtl nōtōcah Tzapotēcapan īhuān Mixtēcapan. Tzapotēcah ōtlachīuhcoh āltepētl motōcāyotia Ātzompan (Monte Albān), Labityehco, Zaachila. Mixtēcah tlātlahcuiloh, calchīhuanimeh īhuān yāōquizqueh, yehhuāntin ōnec ica tzapotēcah.

Inīn 100 xiuhpan ōtlācat Huēyi Teōtīhuahcān āltepēpan, īca Quetzalcōātl teōcalli, micquiohtli, ixachi calpōlli, itzacual in Tōnatiuh icpac tlamanacalli īhuān in Mētztli icpac tlamanacalli; teōtīhuahcah ōteōtihque Tlāloc, nicān ōquipiya ilhuicatlamatinimeh īhuān huēyi tlahcuiloh. Occē tlālli ahmō huehca Tōllān ōcatca, cē āltepētl īpampa Quetzalcōātl īteōpan quenin Quetzalcōātl chantiayah.

Inōn tlālpan in ōmpa Ānāhuac, ōtlācat occē āltepētōltēcayōtl quēmeh mayatlācah, inic chicahuac tlahtohcāyōtl īpan Tlālyacatl Yucatán, tepētlampa īhuān cuāuhtlampa, yehhuāntin īchantiayah īpan āltepēmeh mocāyōtiayah Copan, Bonampak, Kalakmul, Palenque Tikal īhuān occequīntīn, yehhuāntin tēuctin ic ilhuicatlamatiliztli, tōltēcah, tlahcuiloh, cuīcanimeh, calmananimeh īcan īmayamachiotlahtōllōliz, ōteōti ah yeminiliztli, ōtlahzotlac in yāōyōtl īhuān Cemānāhuac.

In motōcāyōtiah aztēcatl calpōlli, ōquimocahuili inhuēhuetlaltzin ītōcāyohcān Aztlān, auh niman īc ōmopanōlticoh Huēyi Cōlhuahcān. Izcatqui iniqueon calpōltin intōcātzin: mātlāltzincah, tēcpanēcah, chīchīmēcah, malīnalcah, xōchimīlcah, chālcah īhuān huexōtzincah.

Quinyacanayah nāhuixtin pīpiltin in calpōltin. Intōcātzin catca Tezcalcōātl, Cuauhcōātl, Āpanēcatl, auh zatlatzaccan Chīmalmac. Tezcacōātl ōquimamaya Huītzilōpōchtli.

Ōquizque Cōlhuahcān īhuān ītzīntla huēycuahuitl, in cuāuhmayo ōcatca, mocehuicoh. Ōmpa momoztli conquetzacoh nōhuān ōtlacuacoh, auh quilmach Huītzilōpōchtli tenahuati mā yehhuāntin moxēxeloāh. Quihto: Cecni mā huian chiconcalpōltin īhuān oc cecni mā nehnemican nōhuān in mēxihcah. Mochīntīn huecāuhtica chocacticatcah auh niman ōmoxēxeloque. In mēxihcah ōpanoqueh Huaxtēcatlachocayān īhuān ōacicoh Cōātlicamac nozo Cōātepēc, īpan 1193  xihuitl.

Cōātepec ōmochīuh xiuhtlālpīlli īpan 1194  xihuitl īhuān mēxihcah ōquilhuiquixticoh zanyenō oncān, inīc cē Yancuīc Intleuh, in ōyuh ōquizque in īhuīcpa Aztlān. Cempōhualchicōnxiuhtique Cōātepēc, īhuān ōmotlālicoh Tōllāntzinco īpan 1196  xihuitl.

Mihtoa in mēxihcah tēpalēhuicoh inīc polōlōz huēy īmāltepēuh in tōltēcah. Yeh cempōhualxihuitl in ōhuecāuhque Tōllān Xicocotitlan, ōyaque mēxihcah Atitalaquiyan, in cānin ōacicoh īpan 1215  xihuitl. Yehhuān ōmotlalique Atitalaquiyac 1216  xihuitl. Īpan 1227  xihuitl ōacicoh Tlamaco, in canīn zan mācuīlxiuhque. Zātēpan ōmicuanique Ātōtonilco in canīn ōacioh īpan 1232  xihuitl īhuān zanyenō oncān nāuhxiuhtique.

Ātōtonilco quicauhque īpan 1236  xihuitl īhuān ōmotlalique Apatzco īpan 1228  xihuitl. Ōquilhuiquixtique Apatzco inīc ōme Yancuīc Intleuh īpan 1248  xihuitl, in ōyuh ōcaxiltique occē īmaxca xiuhmolpilli. Īpan inōn xihuitl ōmicuanicoh Tequixquiac īhuān zātēpan Tzompanco in oncān nāuhxiuhtique. Ōquizque mēxihcah in īhuīcpa Tzompanco īpan 1252  xihuitl, auh ic niman, īpan 1252  xihuitl, ōacique yehhuān in Xāltocān, in cānin ōhuecāuhque nāhui xihuitl. Ōmotlalitoh Ācalhuahcān īpan 1256  xihuitl īhuān zanyenō oncān onenque ixquichca 1272  xihuitl. 

Niman ōmicuanique Ehēcatepēc in mēxihcah, īpan 1260  xihuitl. Ōmpa nāuhxiuhtique in yehhuāntin. Īpan inīn xihuitl ōyaque Tōlpetlac in oncān ōmotlalique ixquichca 1264  xihuitl.

In 1272  xiuhpan ōmotlālicoh Cōātitlan in mēxihtin. Īnoiuhcempōhualxiuhtique Cōātitlan, mēxihcah ōyaque Chālco canatoh metl. Oc quiyeyehcoah Cōātitlan in octli, in ayamo huiyehhuāntin Huixachtitlan. Īpan 1296  xihuitl, ōyaque mēxihcah Tecpayohcān. Ihcuāc ōacic 1299  xihuitl yāōyōtl oncatca. Ōmpa ōmomiquilitzinoque, Tecpatzin, Huitzilihuitzin īhuān Tetepantzin. Nōiuhqui mēxihtin ōcaxiltique occē xiuhtlālpīlli Tecpayohcān īhuān oncān quilhuiquixtique inic ēyi Yancuīc Intleuh.
Īpan 1300  xihuitl mochīuh inīc cē īnmotlāliliz Pāntitlān, in oncān nōhuān xiotl cocoliztli. In nacayo mēxihcah tzatzayanticatca.

In niman, īpan 1304  xihuitl ōacique mēxihtin Amalinalpan, in tlein ītech pohui Āzacapōtzalco ītlahtōcayotzin. Āzcapōtzalcatl tlahtōatzin, Tezozomoc ōcatca. Āmalinalpan chicuēxiuhtique in mēxihcah, Omocuepque niman in Pāntitlān, īpan 1312  xihuitl, in cānin ōcaxilticoh nāhui xihuitl. Īpan 1316 , ōmicuanicoh Acolnāhuac in oncān nāuhxiuhticoh. Niman ic, īpan 1320  xihuitl, ōmotlālicoh Popotlān, in oncān ōhuecauhque nāuhxihuitl.

Īpan 1324  xihuitl, ōmotlālique mēxihcah Tenōchtitlan in cānin oneque ixquichca 1327  xihuitl. Yeh cē xihuitl in ōmotlahtocatlali Ācamāpichtli ōtzintic huēyāltepētl Mēxihco Tenōchtitlan. Mēxihco Tenōchtitlan āltepētzīntiliztli īpan 18 ic ēyi mētztli, 1325  xihuitl.

Ōhuiah niman in mexintin motlalitoh Ātlacuīhuayān. Yehhuātl on ōmochīuh īpan 1328  xihuitl. Yehhuāntin quitōcāyotique Ātlacuīhuayān īhuān inīn āltepēpan quinextique āhtlatl īhuān mitl. Ātlacuīhuayān zan nāuhxiuhque.

Zatlatzonco, īpan 1332  xihuitl, ōmotlālicoh mēxihcah Chapoltepēc. Ōhuecauhque mēxihcah Chapoltepēc cempōhualli xihuitl. Ōcaxiltique Chapōltepēc 1351  xihuitl occē imaxca xiuhmolpilli yēceh ahuel yehhuāntin quilhuiquixtiah Yancuīc Intleuh yeh īpampa yāōyōtl oncatca. Tecpanēcah īhuān cōlhuacah ōquimpēuhque mēxihcah in aqui quichoquilique inīn impopololiz. Huitzilihuitl īhuān īcihuapiltzin Āzcalxōchitl quin huicaque, in oquic tlapiltin cateh, ixpan Cocoxtli, ītlahtocauh Cōlhuahcān.

Īpan 1352  xihuitl, Cocoxtli ōquincāuh mēxihcah māmotlāliah Tizapan inic in cocoah quimictizque. Āuh in mēxihcah ōquincuacque īhuān aocmō oncatca in cocoh, Tizapan ītech pohuia Contitlān. Ihcuāc onenque Cōntitlan, quintlacachiuhque in mēxihcah miequīntīn īnconehuan.

Īpan 1355  xihuitl, Cocoxtli, Coyōhuahcān ītlauhtocauh, ōquinchihuili yāōyōtl xochimilcah. Ic niman, ōquinyāōnotzqui mēxihcah, Quince quimpēhuaz in xōchimīlcah īntēpalēhuiliztica mēxintin. Quimilhui:

Yehhuān ōquimanque miaquīntīn xōchimīlcah, yēceh ahmo quintequilique īnacaz, zan yeh quincotonilique inyac, inīc ahmo momatiz in tlahtoāni cah zan talco quimilpique. Ōmauhcatcatzic Cocoxtli in ōyuh quittac pexinqui xixiquipiltin: Catca inequin mēxihcah, ahmo Talca zan tecuanimeh. Ihcuāc ōmocāuh in mitl in chīmalli, teōcalli conquetzque īhuān quitlatlauhtilique Cocoxtli mā huallauh tetlamaniliz. Tlahtoāni quintitlan īixiptlahuan in Cocoxtli īhuān mochīntīn coyōhuacah in monexitiah.
Zātēpan, īpan 1356  xihuitl, quitzintique mēxihcah, āltepētl in motōcāyotia Mēxihcaltzinco Yehhuān in inahuac Iztapālāpan oc āxcān moquetza. Nō īpan 1357  xihuitl, ōquique in īhuīcpa Mēxihcaltzinco īhuān ōmotlalicoh Nexticpac, in oncān nāuhxiuhtique in yehhuāntin.

Quintepan, īpan 1361 , mochantilicoh Iztācalco, yēceh ōmpa zan ēyi xihuitl ōnenque. Niman Zoquipan inchantzinco, in oncān ōacicoh īpan 1363  xihuitl. Zoquipan ōmochantilique mēxihcah mahtlāctli nāhui xihuitl īhuān zanyenō ihcuāc īncihuāhuan ōmixiuhque miecpa; īc ōquitōcāyotique Mixiuhcan nozo in oncān mixihuih in cihuāh. Ōhuiac nōiuhqui mēxihcah ōmalticoh in tematzcalco.

Īpan 1376  xihuitl, quimo tlahtōcātlalitzinoque Acamapichtli iuh inic cē huēyintlahtōcatzin. Īteyacancayopan Ācamāpichtli quipopōlo Cuauhnāhuac (ōmpa Tlalhuicapan), Mixquic, Tlālhuac, Momochco īhuān Xōchimīlco. 

Mihtoa in ihcuāc ōacique mēxihcah in tlālhuacton in tlein īcpac huēyi Aztēcatl oncatca, acatlān ōquittacoh cē cuāuhtli in āquin tenōchtli nohpālpan īcaya īhuān quicuaya in cōātl. Nōiuhqui mihtoa yehhuātl inōn, Huītzilōpōchtli īmachiyo catca inīc āltepētl quitzintizque in oncīn intech monequi cemicac mochantilizque. Ītech inīn huēyi mēxihcāltepētl, cachtopa ihtoque in huēhuetque, quihtoque: In quexquichcauh matiz in Cemānāhuac, ahic ixpolihuiz in inteyo in ītlauhca in Mēxihco Tenōchtitlan.

In oquiz cempōhualxihuitl īnōiuh motlahtōcātlāli, īpan 1395  ōmomiquilitzino inic cē huēyi mēxihcah īntlahtōcatzin. Mēxihco Tenōchtitlan ītlahtōcayoc ōmpohuia Āzacapōtzalco. Zātēpan, īpan 1396  xihuitl ōmotlahtōcatlali Huitzilihuitl, in āquin ōteyacan Mēxihco cempōhualli īhuān cē xihuitl, Huitzilihhuitl nepapan tlācah ōquimpēuh ītēyacancayopan iuhquin Tōltitlan, Cuauhtitlan, Chālco, Tōllāntzinco, Xāltocān, Otompan, Tetzcohco, Tepēāpōlco īhuān Ahcōlmān.

Ōcaxiltique mēxihcah occē imaxca xiuhtlālpilli. Īc yehhuān ōquilhuiquixtique inic cē Yancuīc Intleuh Mēxihco Tenōchtitlan. Zanyeyō ihcuāc temocque in chapōltin īhuān in mīllan cualoxque. Huitzilihuitl ōmomiquilitzino 1216  xihuitl.

Īpan 1417  xihuitl, quitlahtōcatlalique tenōchcah in Chīmalpopoca inic ēyi huēytlahtoāni Mēxihco. Īteyacancayopan Chimalpopōca mochīuh ōmāltepētlalique in chālcah. Iniquein ōquimomotlacque tenōchcah in huallayah īpan nāhui acalli īhuān ōquimictique mācuīlli yehhuāntin. Chimalpopoca ōquinyaochiuhtihuetz calcah īhuān occepa quimpopolo. Inīn huēytlahtoāni ōquimpopolo nōiuhqui in Tequixquiac chānequeh īhuān ōmic īpan 1424  xihuitl.

Īpan 1425  xihuitl, ōmotlahtōcatlalitzino in Itzcōātl inīn nāhui huēyitlahtōani Mēxihco. Itzcōātl ōquimaquixti mēxihcah īnhuīcpa tecpanecah īhuān ōquimpopolo nepapan āltepēmeh iuhquin Coyōhuahcān, Teōcalhuayohcān, Tlacōpan, Cuacuauhcān, Mixcōāc, Ātlacuīhuayān, Cuauhxīmalpan, Cuāuhtitlan, Ācōlhuahcān, Mixquic, Tlālhuac, Xōchimīlco, Chālco, Tlatelōlco (īhuān ītlahtōcāuh in ītōcā Cuāuhtlatoac), Cuauhnāhuac, Tzacualpan, Itztepēc, Xiuhtepēc, Yohuallān, īhuān Tepēcuacuilco.

Īpan 1437  xihuitl, ōmomiquilitzino in Itzcōātl, in āquin ōteyacan mahtlāctli omēyi xihuitl. Īpan 1438  xihuitl, niman īc ōmotlahtōcatlalitzino inic mācuīlli huēy ītlahtōcatzin Mēxihco Tenōchtitlan in motōcāyotia Motēuczōma Ilhuilcamīna. Tlahtoāni Motēuczōma Ilhuilcamīna nepapan tlācah quinyaochihuili īhuān cenca iuh quimiequili mēxihcah intlahtōcayo. Izcatqui cēmeh nepapantlācah in ōquimpopolo Coaixtlahuahcān, Mamalhuaztepēc, Ātlatlauhcān, Huāxtepēc, Tepoztlān, Tōllān īhuān mieque occequīntīn.

In 1446  xiuhpan, tēmoctique occeppa chapōltin īhuān quicuacque īmil mēxihcah. Īpan mahtlāctli īhuān 1453  xihuitl, ōtlāhuac īhuān ōmayanaloc.

Yeh īpampa mayanaloc, Tlācah miquiah. Mictetl ahmō quitocayah īhuān tzopilomeh quicuayah. Zanyenō ihcuāc ocaxiltique in mēxihcah occē imaxca xiuhmolpilli, Anca yancuīc in tleuh quilhuiquixtique.

Āuh īpan 1470  xihuitl, ōquiyauh īhuān miec oncatca in tlacualli. Īpan 1471  xihuitl, omic Motēuczōma in ītōcā Ilhuilcamina. Ic niman ōmotlahtōcatlali Āxāyacatl inic chicuacē ītlahtōcauh Mēxihco Tenōchtitlan. Īteyacancayopan polōlo Tlatelōlco, īhuān omic Moquihuix intlahtōcauh tlahtelōlcah. 
Nōhuān ōquimpēuh nepapan Chālco iuhquin Ātlapōlco, Xālātlauhco, Tlahcotepēc, Metepēc, Capolhuac īhuān occequīntīn āltepēmeh.

Zātēpan 1475  xiuhpan, ōmochīuh chicahuac in tlālollīn. Ōcencualoc in Tōnatiuh īpan 1479  xihuitl, īhuān cicītlaltin onezque iuhquin yohualtica. Zanyenō ihcuāc omic in Āxāyacatl tlahtoāni.

Īpan 1480  xihuitl, ōmotlahtōcātlalitzino in Tizoc inic chicōme ītlahtōcauh Mēxihco Tenōchtitlan. Yehhuāntin zan nāhui xihuitl ōmoteyaxanili. Tizoc nōiuhqui cequi in āltepētl ōquipopolo īhuān omic īpan 1483  xihuitl. In niman quimotlahtōcatlalitzinoque in Āhuitzotl īhuīc chicuēyi ītlahtōcatzin Mēxihco Tenōchtitlan.

Āhuitzotl tēpēhualiztica quimomiequili tenōchcah in tlahtohcāyōtl. Ōquimpēuh nepapan Talca iuhquin Molanco, Tzapotlēn, Xāltepēc, Teōchiyapan, Tōtōtepēc, Cōzcacuauhtēnanco, īhuān occequīntīn āltepēmeh.

Āhuitzotl quichali huēyiteōcalli īpan 1487  xihuitl. Inīn teōpāntli quitzintica in achtopa Tizoc. Huēyi mauhcatlācamictiliztica mēxihcah quilhuiquixtique inīn inteōcalchaliz. Mictiloque onxiquipilli 20,000 tlācah. Tlamacazque tecpatica, ixcuahuactica quinquixtilitihuiah inyōllo in tlein huenchīhualoya in oc tecuinia. Inīn tlācamictiliztli nauhilhuitico.

Chicahuac in tlālollīniliztli mochīhua īpan 1489  xihuitl, in oquic neci in ilhuicatl huēytlamahuizolli. Ohuetz texihuitl īatezcauhpan Mēxihco Tenōchtitlan in ōquimicti mimichin. Yehhuātl in mochīuh īpan 1490  xihuitl. Īpan 1491  xihuitl, temoctique chapōltin in quipoloque mīllan occepa.

Tlalōllin mochīuh īpan 1496  xihuitl. Nōiuhan tzatzayan in tlālli. Āltepētl Mēxihco Tenōchtitlān, apachīuh īpan 1499  xihuitl īhuān miequīntīn tlācah poliuhque.

Īpan 1501  xihuitl, ōmomiquilitzino Ahuitzotl in tlahtōcatzintli. Īpan 1502  xihuitl, quitlahtōcatlalique mēxihcah Motēcuhzōma Xōcoyōtzin inic chicnāhui ītlahtōcatzin Mēxihco Tenōchtitlan.

In 1507  xihuipan, ōcaxiltique mēxihcah occepa īmaxca xiuhtlapilli; īc quilhuiquixtique yancuīc intleuh Mēxihco Tenōchtitlan.

Tlācatotomeh quimottitique īpan 1508  xihuitl: ¿Azozan quintōcāyotique tlacatotomeh cītlaltecah in aquique impatlanizcaxic nicān ahzo in acicoh? In 1517  xiuhpan, zanyenō ihcuāc quittac intlalmēxihcah Francisco Hernández de Córdoba. Titlano Juan de Grijalva īpan 1518  xihuitl, inīc yehhuātl mā quittaz in yancuīc tlālli, Īixiptlahuan Motēuczōma Xōcoyōtzin cuacuauhpan tlachixtocque.

Hernán Cortés ōquimatca yeh huehcauhtica mochantiayah mayatlālpan motōcāyotia Yucatán in ōmentin caxtiltēcah. Ic yeh quinec oncān quimaquixtiz. Cē yehhuāntin in ītōcā Gonzalo Guerrero yeh āxcān īntlahtōcauh catca mayatlācah. Anca yehhuātl ahmō quinec yaz in cānin caxtiltēcah in quichixtocque. Occē tlācatl in Jerónimo de Aguilar tetlayacoltiani catca mayatecuhtli in ichantzinco. Yehhuātl in oya itloc in tēpēhuani īnoiuh notzalo, auh in āxcān mochipa quintepotztocac in caxtiltēcah. Jerónimo de Aguilar mayātlahtōltica huel in tlahtōaya.

Ōmpa Onohualco āltepēnahuac in ītōcā Cintlah, mayatlācah quiyāōchiuhqui Hernán Cortés, auh yehhuātl in huel quimpēhua yeh īca oc cenca temictiloni catca īyāōnechichiuh tēpēhuani in ahmō imaxca mayaonohualcah. Zanyenō ilhuitl, in iuh caxtiltōnalamac in monextia, quilhuiquixtiticatcah in caxtiltēcah ītetlapaloliz teōtitlantli in tlein īca quitlaixmachti ichpocatl Santa María cah yehhuātzin yez in teōtlinantzin.

Īnōiuhpēhualocque ōnohualcah quimacacque caxtiltēcah in tlacualli, chalchihuitl, tlaquemitl īhuān matlaquixtin ichpopochtin. Cē yehhuāntin, in ītōcā Malintzin, huel tlahtōayah īca intlahtōl ōnohualcah īhuān mēxihcah. Amozan yehhuātl tlahtōa Caxtillahtōlli īca Hernán Cortés.

Ātentli quitocacticatca Hernán Cortés auh niman īc ahcici īmīxpan totonacah. Ōmpa caxtiltēcah acalco hualtemocque; auh in oncān motōcāyotia Chalchiuhcuecān quitzintique āltepētl in quitōcāyotique īca intlahtōl Villa Rica de la Vera Cruz, yeh īpampa in iuh neci intonalamac, īpan inōn ilhuitl quilnamicticatcah yehhuāntin totemaquixticatzin topampa ītemamazohualtiliztzin, īmiquiliztzin.

Quipouhtique in tepēhuani Hernán Cortés quēnin intlatocāyo aztēcah ixquich huelitini necuiltonoliztica nohuiampa mani. Īc yehhuātl quicentlali in īyōllo micuaniz Mēxihco macihui Motēuczōma īixptlahuan miecpa quitlatlauhtilicoh macueleh mocuepa, macueleh yauh in oncān oquiz ītlaltzin.

Intepalehuiliz Cempōhuallān ītlahtōcauh īhuān occequīntīn Totōnacapan intlahtōcahuan in Iquique huel cenca quelehuiah momaquixtizque in īhuīcpa mēxihcatlahtōcāyōtl, acicoh caxtiltēcah in Tlaxcallān yeceh ahmō oceliloque achtopan in yehhuāntin. Mocniuhtlacque tēpēhuani īhuān tlaxcaltēcah, in quihuicaque Mēxihco Tenōchtitlan.

Achtopan oyaque huēhue īmāltepēuh cholōltēcah, in īmicnihuan mēxihcah cateh. Nicān zan īpampa īchicotlamatiliz caxtilyacanqui, zanyenō yehhuātl tenahuati mā mictiloh huel miequīntīn in ahmō tlahtlacolehque chololtēcah. Iximacho inīn īmauhcatlahtlacol iuhqui Cholollān Itlacamictiliz.

Ōquizque Cholollān in chontaltin; īnepantlah Popōcatepētl īhuān Iztaccihuātl nālquizque. Huehca īncuitlālpan quicauhque Āmaquēmehcān, Tlālmanalco, Āyotzinco, Cuitlāhuac, Tetzcohco, Itztapālapan īhuān  Mēxihcaltzinco. Zatlatzaccān, ōcalaque itic huēyi āltepētl Mēxihco Tenōchtitlan, in cānin Hernán Cortés īhuān Motēuczoma Xōcoyōtzin ōmonamicque: in cānin huēyi tlahtoāni īhuān caxtilteyacanqui monahuatecque. Caxtiltēcah ōquilpicoh in Motēuczōma; yehhuān quitzatzacuacoh itic in itecpan Āxāyacatl.

Īpan 1520  xihuitl, auh quinicuauc onez tlauhcopa Pánfilo de Narváez, in āquin ōquilpico in Hernán Cortés, Caxtilyacanqui zan niman ōquiztihuetz in īhuīcpa Mēxihco Tenōchtitlan; oya Chalchiuhcuecān quicalito tlācatl in yancuīcān acic. Inahuactzinco Cempōhuallan pēhualō in Narváez; auh achi mochīntīn īyāōquizcahuan ōcetixque īhuān Hernán Cortés. In oquīc Narváez in pēhualoya, Pedro de Alvarado in nōiuhqui motōcāyotia in Tōnatiuh, ōquimicti īpan ilhuitl miequīntīn teōpixque itic in huēyi teōcalli.

In iuh ōmecuepa in tepēhuani, mēxihcāltepēpan huel miec cualancāyōtl oncatca. Mochīntīn āltepētlācah: in pipiltin, in mācēhualtin, ōmāltepētlalique īhuān ōquimicalicoh caxtillācah.

Huēyi Motēuczōma in tlahtoāni, quilmach, tetica yeh in mictilo. Zān niman tenōchcah quitlahtōcatlalique in Cuitlāhuac, in ōquinyacanticatca mochīntīn in āltepētlācah, in mēxihcayāōquizque. Cortés īhuān mochīntīn caxtillācah īhuān tlaxcaltēcah ōmochololtique yohualtica. Mēxihcah quinextique, quintotocacque, quimpeuhque. Chololizpan in, miequīntīn caxtiltēcah īhuān tlaxcaltēcah ōmicque īhuān Hernán Cortés, quilmach ōchōcac āhuēhuētzīntla in moquetzticac Popotlān, īnahuactzinco Tlacōpan. Yeh īca caxtillācah ōquitocayotique inīn āhuēhuētl iuhquin (Tlaocoxyohualcuahuitl).

Īpampa huēyi zahuatl, ōmomiquilitzino in tlahtoāni Cuitlahuactzin. Quinihcuāc, ōmotlahtōcatlalitzino Cuauhtēmoc iuh intlahtōcatzin Mēxihco Tenōchtitlan.

In caxtiltēcah tēpēhuanih ōquixitiniah Mēxihcah īpan Tlachicuēyi 13, 1521  xihuitl.

Īpan 1524  xihuitl, oacicoh nicān Ānāhuac mahtlāctli omōme teōpixcatitlantin in tech pohuiah īteōpixcanahuatil San Francisco. In teōpixcanahua yehhuāntin īmicniuhtzin Martín de Valencia catca. Hernán Cortés oquiz quincelito iuhquin ixtililonih, iuhquin mahuizohque tlācah, imixpan in mēxihcah.

Iniquein caxtilteōpixque īhuān occequīntīn in ōhuallaque zanyeyō ihcuāc, cenca tlamatinimeh catcah. Otechihuilique nemachtilcalli, otechmachtique. Otecuatequique. Nōiuhqui mācēhualtin quimpalehuique.

In īpan 1525  xihuitl, in oquīc caxtiltepēhuani yauh quicalito in Cristóbal de Olid in oncān motōcāyotia Las Hibueras, quinahuatia mā quimpiloah Cuauhtēmoctzin īhuān ītlahtocatzin Tlahcopan.

Īpan 1531  xihuitl, quīn iuh īquezquilhuioc in Tlamahtlācōnti mochīuh: oncatca cē mācēhualtzintli icnotlapalzintli. Ītōcā catca Juan Diego Cuāuhtlahtoātzin, iuh mitoa ōmpa chane Cuauhtitlan. In quēnin yancuīcān huēytlamahuizoltica monexiti in cenquizca ichpochtli Santa Maria Inantzin tocihuāpillatocatzin, in oncān Tepēyacac, motenehua Tonāntzin Ichpochtli Guadalupe.

Zātēpan 1535  xihuipan, huītz Huēy tecuhtli Antonio de Mendoza, teyacanaquiuh iuhquin inīc cē ītlahtōcāteixptlatzin inīn Yancuīc Caxtillān, (in iuh quitocayotique caxtiltēcah Mēxihco īhuān ixquich huēhuetlahtohcāyōtl Ānāhuac).

Impal huēyi īteōpixcatzin Mēxihco in ītōcā Teicniuhtzin Juan de Zumárraga īhuān ītlahtōcāteixiptlatzin Antonio de Mendoza, ōmopehuilti nicān Mēxihco in tepozāmoxihcuiloloni 1538  xihuitl.

Huītz Mēxihco teyacanaquiuh Luis de Velasco, iuhquin inīc Ōme Ītlahtocateixiptlatzin inīc Yancuīc Caxtillān, īpan 1550  xihuitl. Zātēpan īpan 1557  xihuitl, ōmomiquilitzino Carlos inīc Mācuīlli, huēyi tlahtocatzin caxtiltēcah, alemantēcah, mēxihcah īhuān incatēcah, in oncān Teōpixcalco motenehua Yuzte. 

Zanyenō ihcuāc ōquimochihuili huēyi ītequiuh Teicniuhtzin Bernardino de Sahagún. Yehhuātl quihcuiloā īamoxhuan īca mēxihcah mācēhualtin. Īpan 1560  xihuitl, chīhualo huēyi īteōcaltzin Āltepētl Mēxihco. Intēpalēhuiliz mēxihcah inīn xiuhpan Caxtillān quimpēhua malayatlācah, in oncān motōcāyotia In Filipinas.

Īpan 1568  xihuitl, Cē īyāōquizcauh in Hernán Cortés in ītōcā Bernal Díaz del Castillo, inīn xiuhpan ōmpa in ichantzinco Cuauhtēmallān quihcuiloa īamoxhuan in ītech ītlalpololiz Yancuīc Caxtillān.

Achi tlahco āltepēmācēhuallācah ōmicque īpan 1576  xihuitl īpampa huēyi zahuatl.

Īpan 1581  xihuitl, motlācatilitzinoa Tlachco, ōmpa Tlahuilcapan, in ītauhcayo tlahcuilo in ītōcā Juan Ruiz de Alarcón, cē huēy tlācatl īpan Caxtillahcuilōyōtl. 

Īpan 1597  xihuitl, Taikosama intlahtōcauh xaponēcah, quinahuati mā quimamazohualtican in mēxihcatl teōpixqui Felipe de Jesús īhuān occequīntīn teōpixque ōmpa Nagasaki. Felipe de Jesús ōmotlācatilitzinoca īpan Āltepētl Mēxihco.

Īpan 1648  xihuitl, inteōpixqui Miguel Sánchez quipanitlaza īamox ītech īnetenextiliz cenquizca Ichpochtli in ītōcā Maria Guadalupe.

Izcatqui ītequiuh in Tetlatemoliztli nicān Mēxihco īpan 1649  xihuitl īpampa Teōpixcāyōtl Sevilla, quenīn mictiloh mēxihcah, occequīntīn mācēhuallācah, caxtiltēcah īhuān ahmō quixtianimeh quemeh judiotlācah.

Inīn xiuhpan 1650  ōmomiquilitzino tlahcuilōcatzin Fernando de Alva Īxtlīlxōchitl.

Īpan 1660  xihuitl, ōmomiquilitzino mahuiztlahcuilōcatzin in ītōcā Domingo Francisco de San Antón Chīmalpahin Cuāuhtlehuanitzin.

Īpan 1664  xihuitl, Diego Osorio de Escobar, in āquin huēyi īteōpixcatzin Āltepētl Cuetlaxcōapān, Puebla: In Tlācanechicōlpan in Ángeles (La Puebla de los Ángeles) moyetzticatca, tītlanō iuhquin ītlahtōcāteixiptlatzin inīn Yancuīc Caxtillān. Īpan 1666  xihuitl nōiuhquin mochīuh huēyi ītenyo ītetlatēmoliz in tech īnetenextiliz cenquizca Ichpochtli in ītōcā María Guadalupe. Inīn tetlatemoliztli īxīmacho iuhquin (tlanōnōtzaliztli īpan 1666).

Īpan 1689  xihuitl, Nantzin Juana Inés de la Cruz quipanitlaza īamox in motōcāyotia (Castalida Tlātemiliztli). Quintepan 1696  xihuipan, tītlanilo nicān Āltepētl Mēxihco iuhquin ītlahtōcaiteixitlatzin inīn Yancuīc Caxtillān, José Sarmiento y Valladares, ītecuhtlahtoāni Motēuczōma īhuān Tōllān Xīhcocotitlan.

Inīn xiuhpan 1716  huītz teyacanaquiuh Yancuīc Caxtillān tlahtōcaiteixiptlatzin in ītōcā tecuhtli Baltasar de Zúñiga y Guzmán. Yehhuātl catca in āltepētecuhtli in Valerio īhuān Duque in Arión Caxtillān.

Īpan 1722  xihuitl, ahci quimpachoā mēxihcah tlahtōcaixiptlatzinntli in ītōcā tecuhtli Juan de Acuña, in āquin catca āltepētecuhtli Casafuerte. Ipan 1734  xihuitl huēyi īteōpixcatzin Āltepētl Mēxihco in ītōcā Juan Antonio de Vizarrón y Eguiarrieta quitlalique iuhquin ītlahtōcateixiptlatzin Yancuīc Caxtillān. In īpan 1746  xihuitl. Tītlanō nicān Āltepētl Mēxihco, iuhquin ītlahtocateixiptlatzin Yancuīc Caxtillān, tecuhtli in ītōcā Francisco de Güemes y Horcasitas in āquin catca in āltepētecuhtli Revillagigedo.

Īpan 1764  xihuitl, nicān neci quenīn caxtiltēcah tenahuatique macado namaco nicān Yancuīc Caxtillān in pizyetl, xocomecatl, tlapaloctli īhuān chiyacuilotl.

Īpan 1766  xihuitl, tītlanō teyacanaquiuh Yancuīc Caxtillān tlahtōcaiteixiptlatzin in ītōcā Carlos Francisco de Croix.

In 1767  xihuitl, caxtillahtoāni in ītōcā Carlos Inīc Ēyi tenahuati mā quixtiloh in īhuīcpa Yancuīc Caxtillān mochīntīn teōpixque in ītech pohuih teōpixcanahuatilli in tlein motōcāyotiā Jesusicniuhyōtl īpampa San Ignacio de Loyola.

Īpan 1769  xihuitl, ayamictlampa, in oncān tlālpan motenehua California, temachtiā in ītauhcāyo teōpixcatzintli in ītōcā Teicniuhtzin Junípero Serra. Īpan 1771  xihuitl huītz teyacanaquiuh Yancuīc Caxtillān tlahtōcateixiptlatzintli in ītōcā tēuchtli Antonio Maria de Bucareli y Ursua. Īpan 1785  xihuitl, ihcuāc ahci Yancuīc Caxtillān tlahtōcaiteixiptlatlatzin in ītōcā Bernardo de Galvez. Zātēpan 1805  xihuitl, āltepētlahtoāni Santiago Tlachco tecuhtli Miguel Domínguez īhuān īcihua Josefa Ortiz de Domínguez ōtlahtoah īca occequīntīn yāōquizcauh canahpa Cueyatlālco in iuhquin xitlapachoa Yancuīc Caxtillān auh mēxihcah īhuān ahmō caxtiltēcah motōcāyotia Santiago Tlachco Ichtlācatlahtōliztli.

Yohuac īpan Tlachicnāuhti 15, 1810  xihuitl, ōmpēuh Mēxihco huēyi Temaquixtilizyāōyōtl, ihcuāc teōpixqui Miguel Hidalgo māltepētlālia in oncān teōcalpan motōcāyotia Dolores in īpan Cueyatlālco. 

Tlachicnāuhti 27, 1821 xiuhpan, ōcalacque Āltepētl Mēxihco Agustín de Iturbide īhuān īyāōquizcahuan. Iuh omochiuh ītemaquixtiliz Yancuīc Caxtillān in īhuīcpa Huēhue Caxtillān, Europanco. Īca ītōcā Agustín Inic Cē, inīn xiuhpan motlahtohcātlaliā Iturbide huēyi tlahtoāni in īpan ixquich Mēxihco ahnozo huēhuetlahtohcāyōtl in Ānāhuac.

Īpan 1824  xihuitl, zannō ihcuāc pepeno Guadalupe Victoria iuhquin inic cē huēyi ītlahtōcauh nozo tlahtohcātēīxiptlani in Mēxihco.

Īpan 1836  xihuitl, Texas chānehqueh māltepētlaliah īhuān quinchihuiliah yāōyōtl in mēxihcah inīc momaquixtique in īhuīcpa Mēxihco. Īpan 1838  xihuitl, francitēcah quīyāōchīhuah Mēxihco. Yehhuātl on iximacho iuhquin Ipampa Neuctlaoyomeh Yāōyōtl.

Īpan 1846  xihuitl, ōmpehua yāōyōtl in tlein Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān chānequeh ōquichihuilique Mēxihco inīc quincuīcuilizque mēxihcah huel cencah huēyi īcecniquizaliz intlaltzin. Inīc yāōyōpan quicuīcuilique Mēxihco in āxcān tiquixmauhtih iuhquin California, Nevada, Utah, Colorado, Yancuīc Mēxihco, Texas, Arizona īhuān occē tlahcotoncāyōtl. Quipalehuique in īquizcan, ōmicque inīn yāōyōpan in iximachoh iuhquin (Tiyacauhque Iconehuantzin Chapoltepēc). Otlan in yāōyōtl īpan 1848  xihuitl.

Inīn xiuhpan ōmopēuh in motōcāyotiā Yaōyōtl Īpan Yēi Xiuhtin īhuān panitlazalo Tlapapatiliztli in Inahuatilhuan.

Īpan 1860  xihuitl, teyacanaco Miguel Miramón iuhquin huēyi tlahtōcauh Mēxihco. Īpan 1861  xihuitl motlahtōcatlalia huexyācatl Benito Juárez García iuhquin mēxihcatlahtoāni īca āltepēnancāyōtica Chalchiuhcuecān ahiuh ahmo Āltepētl Mēxihco īpampa xi pachoā Félix Zuloaga.

Īpan 1862  xihuitl, mēxihcatl yāōquizque īhuān yāōquizcayacanqui in ītōcā texācatl Ignacio Zaragoza, quimpēhuah francitēcah in oncān ītauhcayo motōcāyotiā (Īnecaliliz in Cuetlaxcōāpan) īpan yāōcāltepēpan Loreto īhuān Guadalupe īca nāhuamācēhualtin zacapoaxtlah īhuān xochipolcah. Zātēpan, īpan 1864  xihuitl, nicān pēhua Mēxihco Tenōchtitlan intlahtohcāyōpan auxtēcah huēyi tlahtoāni Ferdinand Maximilian īhuān huēyi cihuātlahtoāni Carlota Amalia.

Inīn xiuhpan, Maximiliano īhuān mictilo ītzīntla in cānin motenehuā Cerro de las Campanas (Tlatzitzilīniliztepēc) īpan Chīchīmēcalco.

Zannō ihcuāc quitlaliah yāōquizcayacanqui in ītōca huaxyācatl Porfirio Díaz iuhquin tlahtohcātēīxiptla oncān Mēxihco. Īpan 1901  xihuitl, Mēxihco ōtlapachoac īpan Porfirio Díaz, inōn tlālli, ohtepozcalmimilolli, ohtlahuīlli īhuān huehca āmatlahcuilōllanōnōtzqui.

Oncān ōpēuh, in īpan Tlamahtlāccēti 20, 1910  xihuitl huēy yāōyōtl ihtic Mēxihco motōcāyotia Mēxihcatl Icnīuhyāōyōtl, in iuh ōmāltepētlali Francisco I. Madero.

Īpan 1914  xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ahcico Chalchiuhcuecān, in oncān quimpēhua īacalyāōquizcahuan Āltepētl Mēxihco.

Tepanahuia in Venustiano Carranza Mēxihcatl Icnīuhyāōyōpan. Yehhuātl quipantlaza īpan 1917  xihuitl in āxcān huēyi Īnahuatīl Mēxihco. Īpan 1923  xihuitl, Francisco Villa mictilo. Zanyenō ihcuāc ahcic Mēxihco (tlahuīlchicāhualiztica caquiztepanitlazalōni). Īpan 1927  xihuitl, inīn xiuhpan ōmpēhua in motōcāyotia Quixtianomeh in Yaōyōtl inīc Icxitlanco.

In īpan 1934  xihuitl pepeno yāōquizcayacanqui in ītōca Lázaro Cárdenas iuhquin huēyi ītlahtōcāuh Mēxihco. Īpan 1938  xihuitl, huēyi tlahtoāni Tahta Lázaro Cárdenas quimexicahuia tlechiahuacāyōtl. Zan xiuhpan ōacique canahpa Mēxihco miequīntīn caxtilpipilton auh caxtilāltepētlācah yāōyōtl ītōcāhuan In Coconetzin Morelia.

Inīn xiuhpan 1942 , Mēxihco tecentili Los Aliados īpan Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Ōme īca ītlanapololiz inic Ehēcayāōquizcani 220.

Mochīhua inīn xiuhpan īpan Āltepētl Mēxihco inic caxtōlonnāhui Olimpicayo neahuiltiloni ihcuāc pepeno Gustavo Díaz Ordaz iuhquin huēyi ītlahtōcauh Mēxihco, īpan 1968  xihuitl. Zannō ihcuāc mēxihcatlahtohcāyōtl ōquimicti Tlāltelōlco miaquīntīn in tetechpocah momachtianimeh īpan Tlamahtlācti 2, 1968 xihuitl. Īpan 1970  xihuitl, motlahtōcatlalia iuhquin huēyi ītlahtohcāuh Mēxihco in tepantlahtoāni Luís Echeverría Álvarez. Īpan 1976  xihuitl, pepenado teyacanaquiuh iuhquin huēyi ītlahtōcauh Mēxihco Tenōchtitlān José López Portillo.

Īpan 1979  xihuitl, huēyteōpixcātlahtoāni, in poloniatlācatl Karol Wojtyla Ioannes Paulus Inic Ōme huītz nicān Mēxihco inīc quintlapaloz in mēxihcah. Īpan 1981 xihuitl, iuhquin in ītepacholiz huēyi ītlahtohcāuh Mēxihco José López Portillo, Mēxihco quipiya ōhuicacayo īca centlaticpayoque in tōmin.

Zātēpan 1982  xihuitl, pepeno Miguel de la Madrid iuhquin huēyi ītlahtohcāuh Mēxihco. Temauhti huēyi tlālollīniliztli ōquihuitec in Āltepētl Mēxihco in īpan Tlachiucnāuhti 19 īhuān 20, 1985  xihuitl. Ōhuetz huēyi cacaltin īhuān miaquīntīn tlācah ōmicque.

Occeppa mochīhua nicān Mēxihco Īnecxitotopehuilizneixnamiquiliz motōcāyotia (In Cemānāhuac Mēxihco '86).

Inīn xiuhpan 1988  quimotlahtōcatique in Carlos Salinas de Gortari iuhquin huēyi ītlahtohcāuh Mēxihco.

Huēyteōpixcātlahtoāni in ītōcā Ioannes Paulus Inic Ōme occepa huallauh Mēxihco, yehhuātl ōtetlapalohuac Tōnāntzin Ichpōcatl Guadalupe īteōcalpan Tepēyacac.

Īpan 1993  xihuitl, pēhua ītepanitlazaliz caxtōlli āmoxtōton in ītech huēhue tecpillahtōlli motōcāyotia Tlahtōlnahuatilli.

Īpan 1994  xihuitl, inīn xiuhpan huītztlampa, māltepētlaliah mācēhualtin chiapanecah in motenehuah Zapata Īyāōquizcahuan Ānāhuac Temaquixtianimeh ZIAT. 

Zanyenō ihcuāc, ōmictiloc Tijuana āltepēticpac Luis Donaldo Colosio, in āquin ōquitquicca īpan āltepētlācah incecniquizaliz motōcāyotia PRI. In īpan Tlachicuēiti mētztli, mochīn āltepēhuaque ōquizque tetenahuatoh in īpan ixquich Mēxihco.

Ahzo yeh īpampa yāōyōtl quimauhtili, mēxihcah quitenauhque Ernesto Zedillo iuhquin yancuīc huēyi tlahtōcauh Mēxihco. Yehhuātl ōmotlahtohcatlālli in īpan tetzacutica īmētz Tlamahtlācōnti pohualtzinco.

Nō inīn xiuhpan quimictique José Francisco Ruiz Massieu, in āquin catca cē yehhuāntin in quiyacanayah in PRI, quilmach cetemictianimeh catca āltepēixiptla in ītōcā Manuel Muñoz Rocha; āuh quintepan mēxihcatlahtohcāyōtl quinextili cah Raúl Salinas de Gortari, īicnuh in tlahtoāni, tenahuati mā mictilo José Francisco Ruiz Massieu.

Īnoyeuh ōpēuh ītlahtohcāyō, Ernesto Zedillo tenahuati mā temo īpatio in mēxihcatl tlahcohualoni peso.

Nōiuhqui ōtepanitlaz nelli ītōcātzin (Achi-Yaōquizcayacanqui Marcos) iuhquin Rafael Sebastián Guillen Vicente, in āquin ōmotlācatilitzinoca in oncān āltepēticpac motenehuā Tampico. Tlahtoāni Ernesto Zedillo tenahuati mā quilpiah inīn tlācatl.

Īpan 2000  xihuitl, Vicente Fox tlaīxquetzalli īhuīcpa PAN, yehhuātl nicpēhua īmēxihcatetenahuatoh, in āquin inic cē tlahtoaniexiptla quimauhtili, mēxihcah quitenauhque Ernesto Zedillo iuhquin yancuīc huēyi tlahtōcauh Mēxihco ihic occequīntīn mecatlācayōtl; PAN huetzicoh in cemitquimatiliztli īpampa 70 xihuitl ītepacholiz PRI. 

Īpan Tlamahtlāccēti inōn xiuhpan, huēyteōpixcātahtzin ītōcā Ioannes Paulus Inic Ōme xocoyoc huallauh Mēxihco ic pamoa xi temahuitzotia inic cē yectli mācēhualquixtiani in ōmpa Cemānāhuac Juan Diego Cuāuhtlahtoāc īhuān īyectiliz ōme zapotēcamācēhualtin mocāyotia īpan Caxtillahtōlcopa “Beatos Cajonos” ōmpa Huāxyacac, yehhuāntin mictiloh īpampa cemānāhuaquixtianayōtl.

Felipe Calderón ōpēuh mēxihcatetenahuatoh ōcac mohuetehuaque, ixachi patio īhuān ocachi tzacualtoc ōmpa Mēxihco, quipiya in PAN occequīntīn ōquipēuh īpan īocohuetziqui Andrés Manuel López Obrador, tlaixquetzalli īhuīcpa PRD. Felipe Calderón in achcauh tlahtohcātēīxiptlani īhuīcpa Tlamahtlācōnti 1, 2006  xihuitl.

Tlachiucnāuhti 16, chicuēyi ōmiqueh Morelia, Michhuahcān īpan Tlācaxoxouhcāyōlhuitl ihcuāc ēyi tepozxiuhqui ōcaxiuh.




#Article 78: Mexihco itlacaxoxouhcayo (225 words)


In Mēxihco Tlācaxoxouhcāyōtl ( Independencia de México) ōcatca cē āltepēyōtl īhuān tlācah hualomochīhualiztli tlapachihuītilo yāōtilizca, in tlein ōtlan in caxtillāntēpacholiztli īpan in Yancuīc Caxtillān tlālli. In yāōyōtl īpampa in Mēxihco tlācaxoxouhcāyōtl ōman īxquichca in Dolores Tzahtziliztli, in 16 tlachiucnāuhti 1810 (), zan in ōcalac Ejército Trigarante īpan in Āltepētl Mēxihco in 27 tlachiucnāuhti 1821 ().

In yohualtzinco in Tlachiucnāuhti 16 in 1810  xihuitl, ōmpēuh Mēxihco huēyi tēmāquīxtilizyāōyōtl, ihcuāc in teōpixqui Miguel Hidalgo ōquinnōtz in tlācah in oncān teōcalpan motōcāyōtia Dolores īpan in huehcāuh Intendencia de Guanajuato. In caxtiltēcah zan nō ihcuāc ōquitlāliahqueh in tecuhtli in ītōcā Francisco Xavier Venegas iuhquin yancuīc tlahtōcateixiptlah īpan in Yancuīc Caxtillān.

In teōpixqui José María Morelos y Pavón inic Michhuahcān; ōtetōcac in yāōtl ihcuāc catca ōnicmatic Miguel Hidalgo īhuān yehhuātl mictlalo Chihuahuac īpan 30 tlachicōnti, 1811 ; āuh īpan 1815  xihuitl teōpixqui José María Morelos mictlalo Ehēcatepēc.

Īpan 1816  xihuitl, quitlalique iuh tlahtōcāteixiptlatzintli nicān Yancuīc Caxtillān teuctli in ītōcā Juan Ruiz de Apodaca, nōhuān īximacho iuhquin Mazatontli teuctlahtoāni.

Īpan 1818  xihuitl, Vicente Guerrero ōtetōcac īpan Yancuīc Caxtillān tlayaotiuh īca caxtiltēcah, yehhuātl catca ōnicmatic īpan atenco Cuauhtolco, Huāxyacac.

In 27 tlachicnāuhti, 1821 xiuhpan, ōcalacque Āltepētl Mēxihco Agustín de Iturbide īhuān īyāōquizcahuan. Iuh omochiuh ītemaquixtiliz in Yancuīc Caxtillān in īhuīcpa Huēhue Caxtillān, Europanco. Īca ītōcā Agustín Inic Cē, inīn xiuhpan motlahtohcātlaliā Iturbide huēyi tlahtoāni in īpan ixquich Mēxihco ahnozo huēhuetlahtohcāyōtl in Ānāhuac.




#Article 79: Tlalticpactli (781 words)


In Tlālticpactli in inic ēyi nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchānco, in inic mācuīlli īpal īoctacayo īhuān in tlacempanahuia inic tetzactic nehnencācītlalli ītechpa octacāyōtl. Molīni īpan cē achi elíptica īyahualoyān in Tōnatiuh in coyāhuac 150 000 000 km. Teyoh nehnencācītlalli tlālmatilizca āyini tlein ca tlachīhualli ic ātilīlli tetl īpan cemanqui tlaolīnīliztli īihtic, īāyiliz quichīhua cē chicāhuac campo magnético. Īpan inōn totōncāātilīlli mohuilāna in tlacuāhualli tetl ahnozo in tlālēhuatl, īpan in tlein cateh in ilhuicaātl īhuān in cemantoc tlālli.

In centetl nehnencācītlalli in tlein nemachilia quipiya yōliliztli. In Tlālticpactli oncah in neneuhqui nelhuayōtl in tlein in Tōnatiuh īhuān in Tōnatiuh Īchān.

In 71% ītlaīxpayo in Tlālticpactli tlaāpacholo. In centetl nehnencācītlalli īpan in cānin in ātl tlatēctli tlacuāhuac, ātic īhuān ehēcatl īpan in tlaīxpayōtl. In ātl necōni ic in yōliliztli. Īnōme cē teyoh nehnencācītlalli in Tōnatiuh īchānco in cānin onca quiyahuitl, in occē Titán.

In Tlālticpactli in centetl cītlaltapayōlli in cānin onca āyini tlālāmatiliztli; in Chīchīlcītlalli īhuān in Cītlalpōl hueli ōquipixqueh tlālāmatiliztli, tēl cāhualo.

Īpan in tlahtōllōtl ōneneltocac nepapan iuhcāyōtl ītechpa in Tlālticpactli; in huehcāuh greciatlācah ōcneltocaqueh in tlein in Tlālticpactli ōcatca cē ixtlāhuatl yahualli, mātzacqui in ātōyātl Oceano (Homero). In Pitargorasneltocayōtl īhuān Platón ōcneltocaqueh tlein in Tlālticpactli ōcatca cetentetl yēctic olōlli. Aristóteles ōcatca in āquin ōcnēxtih in tlein in Tlālticpactli ōcatca olōlihuic in ihcuāc cuālo Mētztli in cānin motta in tlein in Tlālticpactli īcehual yahualtic. Īhuīcpa in ihcuāc in tētlatlaniliztli ōcatca in octacayōtl.

Īpan in huehcāuh mēxihcatl tlaneltoquiliztli, in Tlālticpactli ōīxiptlahtic ic in Cipactli, in tlein in tēteoh ōcxelohqueh īpan in tlālli īhuān in ilhuicatl.

In āxcān nemachilia tlein in Tlālticpactli īiuhcayo cah Tlālticpacteuh.

In Tlālticpactli quinpiya nāhui huēyi tlaxeloliztli ahnozo tlapachiuhcāyōtl: in tlālololōlli, in āololōlli, in ehēcaololōlli īhuān in yōlilizololōlli. Inīn tlapachiuhcāyōtl ahmo quipiyah in neneuhqui química tlachīhualiztli īhuān yelizyōtl ītlālmatiliz.

Oncateh ōme machiyōtl īpampa quihtoah in Tlālticpac: in Ahtlālolīnilizzōtl īhuān in Tlālolīnilizzōtl.

In Tlālticpactli in cēntetl nehnencācītlalli īpan in totōnatiuh īchān in onca ātic tlaīxpayōtl. In ātl quipachoa in 71% ītlaīxpayo in Tlālticpactli (in 97% poyec ātl īhuān in 3% ahmo poyec ātl), in quinchīhua in mācuīlli ilhuicaātl īhuān in chicuacē cemantoc tlālli.

Cah in Tlālticpactli īpan in cualli huehhuehca īxquich in Tōnatiuh īpal quipiya ātic ātl tlaīxpayōpan. Tēl, ahmo in tlachīhualiztli totōncāpixcalli, in ātl Tlālticpac cehuetzizquia in ātl. In achtopa in Tōnatiuh īchān, in Tōnatiuh ōquintlāz achi tōnamēyōtiliztli tlein āxcān, tēl in ilhuicaātl ahmo ōcehuetz īpal in inic cē tlayōcoyaliztli īehēcaololōl in Tlālticpactli ōpix miac CO2, auh ōcatca chicāhuac in tlachīhualiztli totōncāpixcalli.

In āololōlli ītex achi īxquich 1.4×1021 kg.

In Tlālticpactli quipiya tetzactic ehēcaololōlli, mochīhua in 78% ic ehēcatehuiltic, 21% ic ehēcayoh īhuān 1% ic argón, īhuān in tepitōn occē ehēcatl iuhqui tecolli ōmehēcayoh īhuān āpoctli. Īyeliz in ehēcaololōlli iuh tlapachiuhcāyōtl in tlein quimācāhua calaqui in tōnamēyōtiliztli īhuān quima cē cotōncayōtl in tlālmēyōtiliztli (tlachīhualiztli totōncāpixcalli). Īpal in tlahco ītotōnca in Tlālticpactli cequi 17 °C. In Tlālticpactli īehēcaololōl chīhualiztli ahyeni īhuan monemiltia īpal in Yōlilizololōlli. Iuh in ixachi yōllōxoxouhqui ehēcayoh momahcēhua īpal in tlanelhuayōtl ītlanexticachīhualiz, in tlein quicuepa in tōnameyōtl īpal in CO2 īpan O2. Ic in yōllōxoxouhqui ehēcayoh in mochīhualiztli ītech in yōliliztli tēl ahmo in chico.

In tlapachiuhcāyōtl quichīhuah in ehēcaololōlli: in tlanelōlizololōlli, in mantoc ololōlli, in nepantlahololōlli, in totōncāololōlli īhuān in calānololōlli. In ehēcaololōlli ītex  achi īxquich 5.1×1018 kg.

In Tlālticpactli quipiya zā centetl mētztli, in Mētztli. In sistema Tlālticpactli-Mētztli ca huel nōncuahquīzqui.

In Mētztli huel huēyi ītechpa in Tlālticpactli īoctacayo, īnāloctacatīl īnnāhui cē in Tlālticpac ītlaoctaānōni.

In etilizzōtl in Tlālticpactli īhuān in Mētztli ītzalan quichīhua in ācuēyōtl Tlālticpac. Inōn tlachīhualiztli quichīhua tlein in mimiloliztli cahuitl monehnehuilia in malacachtzacaolīnizpan in Tlālticpactli. Ic in tlein in Mētztli quittītia in Tlālticpactli in zanyenō īxtli. īpan ītlaolīnīliz malacachtzacaolīnizpan in Tlālticpactli, in Tōnatiuh quinēxtilia in Mētztli, tlanēxiltia mochi in Mētztli īyeliz.

In Mētztli hueliti quipatla in Tlālticpactli īclima. 

In Mētztli īyahual mitta iuhqui in neneuhqui octacayōtl in tlein in Tōnātiuh īyahual in īpal oncatca īcualōca in tōnatiuh.

In Tlālticpac chīhualtilia tlayacac ōme olīniztli: mimilolīniztli īpan īmalacayōllo īhuān zacaolīniztli  in tlayahualochtia Tōnatiuh īhuān ōme tlaōncayōtl olīniztli: precesión īhuān nutación. Īpampa in zacaolīniztli īhuān in oblicuidad de la elíptica mochīhua in nāhui xiuhuitl īnoquīpan. Inōn xiuhcahuitl ca tlamachiyōtīlia ic in xōxōpan īhuān in tōnallān ītlanehnehuilizyohual īhuān in 
xōpantlah īhuān in cehuetzilizpan īnenquitōnatiuh.

In Tlālticpactli ca in cencatyān īpan in Cemānāhuac in tlein mocmachilih yōliliztli, inīn yōliliziuhcayōtl quichīhuah in Yōlilizololōlli.

In Tlālticpactli ītlaīxpayo ahci mochi 510,000,000 km², in tlein cequi 149,000,000 ca tlālpantli īhuān 361,000,000 ca āpachiuhqui. In huēyi ātēntli īhuitlatzticāyo ahci cequi 356,000,000 km.

Īpan in Tlālticpactli onca mācuīlli cemantoc tlālli, tlaxelihuilli īpan 199 tlācatiyān. In cemantoc tlālli īca ocachi tlācatiyān ca Africa īca 54 tētoca ic Europan īca 50, Asia īca 43, Ixachitlān īca 34 īhuān Oceania īca 16. Nō iuhqui ca occequīntīn tlālīxpolōlli.

In ESA tlayahualoah ītepozmētz ca chīhua in Tlālticpactli īmachiyo miac tlanematcāchīhualli.




#Article 80: Ocelotl (295 words)


Ocelotl, tlatlauhquiocelotl ihuan yohualocelotl ( panthera onca) noihqui huehuehcauhtica quitoznequi in tepeyollohtli ipampa in teotl Tepeyollotl, ce teoyolcatzin; itoca ce tecuani yolcatl onemi ipan Ixachitlan in ompa Arizona huitztlampa ipan Tlacetililli Tlahtohcayotl xiuhpan 1990, axcan nemi ipan Mexihco, Ixachitlan Tlahcopampa huan Ixachitlan huitztlampa canahpa Argentina ayamictlampa. Inon miztli inic yeyi yolqui ocachi hueyic ipan Centlalcticpac.

Ce tecuani yolcatl cenca parecido in xacocelotl (panthera pardus), auh quipiya hueyic ihuan ica tomahuac icomportamiento y chantli ocachi ica huehuehocelomeh (panthera tigris) ompa Asia. Nemi ipan quiyahuic cuauhtlahcamac, noyuhqui ipan tepehuahcan huan cuauhtlah.

Ca ocelotl imecayo ica mizmeh motenehua ocelomeh latintlahtoltica pantherinae ce tlamatilizneneuhcayotl quihto icel ocelotzin, quipia occequin mimiztin cenca cercanos quemeh huehuehocelotl (panthera tigris), Panthera uncia – leopardo de las nieves, Panthera leo – león, ihuan Panthera pardus – leopardo.

Ocelotl ce tecuani yolcatl ompa cuauhtlah. Momatqui nemi ihcuac otlacat intlah itechcopa cenyiliztli. Yeppan ic ome ixtelolohtli, hueyic tzontecomatl, quipia ce yacatl, hueyic cacactli ihuan ome nacaztli; ome xomahtli, quipiya ome mahtli. Quipia ce cuitlapilli. Inacayo ica tliltetl nozo manchas, ce coztic noz chilcoztic cuetlachtli.

In ocelotl tlacua nacatl, yolcameh itlacua tlacaxolomeh, mazameh, xiuhcozcatotolin huan ozomahtli. Pihuia itlacualiz ica michin. 

In ocelotl ca ipan tlacacallah (tlapixcayotl huan colmenas, ixtlahuacan, caxiltechcopa tlazolli, calahcuayan) ipampa itlacual. Quimicti ichcameh nozo pitzotl ihcuac ahmo nenemi occe tlacualli.

Inin yolcameh tequichihualizcopa ca. Ipan yaotl cah ocelotlacatl, ce yaoquizqui ipampa Mexihcayotl. ce teoyolcatl in ompa Anahuac, Mayapan motenehua báalam, cuauhtlah itetonal ihuan yohualpixqui.

Ipan Ixachitlan Huitztlampan ca in uturunqu ahnozo ocelotl, ce teoyotica ocelotl miec hueyic ipan Incatequichihualiztli ipan Andes tepehuahcan ihuan Amazonas cuauhtlacamac.  

In ahcualli tonalli. Auh in aquihqueh ipan tlacatiyan, in ahzo pilli ahnozo macehualli iuh mihtoa, yaomicqueh, huizzoya, cehualoya, calaquiloya, ahxihuaya ihuan mochi ahmo cualli in imahcehual, in iicnopil mochihuaya, zan teuhtli, tlahzolli in milacatzotinemi.

In Quetzalcoatl iteouh, tlatta mictlampan.




#Article 81: Manillah (125 words)


Manillah nō Manila (tagalotlahtōlli: Maynila; pampangatlahtōlli: Menila; zamballahtōlli: Ibali) in Filipinas ītēcuacān īhuān in inic ōme tlapanahuia inic huēyi āltepētl. In āltepētl tlatēctli in tlāpcopa in huēyātēnco in Manila āihtectli, ātōyānāhuac in ātōyātl Pásig, īpan in tlālhuactli Luzón.

Ōcatca tlālpoloh in 24 de junio 1571 ic in caxtiltēcatl Miguel López de Legazpi. In āltepētl in āltepēnāhuatīlli īhuān in mīllōtl yōllōtl īpan in tlācatiyān ca. In yāōyōtl ca otlaīxpoloh centlamantli in īmīllo īhuān īcalmanayo.

In achtopa ōmoquihcuilo ītechpa in āltepētl Manilla īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan, yeh ōquihcuilo Manilla īhuān nō Manila, īpampa in achtopa iuhcāyōtl, Manilla, in motlahcuilōa Manillah.

Achtopa ītōca ōcatca Maynila tagalotlahtōlcopa May nilad quihtōznequi niladtlah. In nilad (nila īpan āxcān tagalotlahtōlli) cē cuauhtōntli īpan in tlālpan.




#Article 82: Paquimeh, Chihuahuah (1206 words)


Paquimeh ītōcā cē huēhuehāltepētl īpan Chihuahhua, Mēxihco.

Paul Kirchhoff ōmotōcāc inīn tlālpan īcan Ixachicuāuhtlān īpan 1958  īhuān cē huēyi ahuemaniliztli īca tlahuacapanixtlahuaqueh, zacaixtlahuaqueh īpan tepēmeh, campa Paquimeh ōmahuitzoac āltepētlācayōtl catcah ocachi īhuāni inīn tlālpan. Nicān ōcatcah occequīntīn īhuānimeh āltepēmeh īcan Chaco, Aztēcaltepēc, Snaketown, Mesa Verde īhuān La Ferrería.

Ixachitlān aci cē huēyi tecuanixachichitlān īpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, tlein ma panō īpampa tlāltin Utah, Colorado, Arizona, Yancuīc Mēxihco īhuān Texas; in iuh mēxihcatl tlahtohcāyōtl Chihuahhua, Sonora īhuān Durango.

Ixtlamatqueh mieccan oquitemachtiah ixachi xiuhtin huehca, tenquintin tlatin inic tlacayomeh campa tlachihualtlacayotl Paquimeh intzontecoma ca in iacoquitzaliz toltecayotica ipan Ixachicuauhtlan.

In temachtitzacualpan Paquimeh 350 quillometromeh canapa icalaquian ayamictlan altepetl Chihuahuac ca, auh tlahco ce quillometro ihuicpa altepetl Yancuic Paquimeh. In huehuealtepepan ocachi ihuani ipampa ayamictlan Mexico, inin izcalli, acoquitzaliztli ica icnotl oyeya xiuhtintitlan XIII ihuan XV, achtotipan ihcuac caxtiltecah oaciuh. In tlachihualtlacayotl Paquimeh ocueponi niman zanyeyo ayamictlani tlahtocayotl ihuicpa Chihuahuac ihuan occequintin tlaltin inic Ixachicuauhtlan.

Tlacameh ihuicpa altepetl Paquimeh calpoltin cenca ohuitique. Amo quipiayah ce tlahcotlahtocayompan ihuan amono yehuantin ochantiaque tlami ce tlacayotica tlatquitl quemeh xochixachitlacah. 
In tlalmacehualtin catcah mecacenyelloque auh amicniuhtin mexicah nozo chichimecah, auh yeceh tlapohuayah ica miec tlatquimeh ihuan altepecalixpan ma nexpanatica motlacentiah ica xochixachitlacah hueyaltepemeh.

In macehualtin onemiah Paquimeh in opatah, pimah, xovah, xanomeh ihuan conchah; aquintin otlahuelcaquiah opan in tlahtomachtiani nic tlacatlahtolli in nahuatl ipampa amo xi tecicamati intzalan. Nahuatlahtolli acicamatiayah ihuan tlahtoayah cenca cualli ipampa mecatlachihualtlacayomeh ihuan pochtetecayo ma quipiayah ica tlacayomeh quemeh toltecah ihuan aztecah.
Tlacameh pimah in atleinemic calpolli ihuicpa Paquimeh ma otlamic ipan xiuhmolpilli XXI, occequintin calpoltin mopolihuioh ihuan amotlacahuan moteneloah ica occe calpoltin quemeh aztecah, xonotah, chihuahuah y navahotecah.

In tlayohuilli ocachi huey ica huehuetlacameh in toltecayotl; azoquitica, texitlatzoyo auh occequintin tlamantin nic amiliztli; yeceh motlamahuitzoac xi cueponi ce huehuetoltecayotl ipan hueytlahtocayotl canin monemiqui anehuatzi tlamantli. Ihcuac huehuetlacatl tlanequi yehuatl tlalia ipan altepemameh, auh nicpaqui xi mozcaltia ce macehualtlahtolli, pehua xi tlachihua tlachihualtlacayotl ihuan tlamantin tlacatlahtoaque.

Atoyanahuac ipan Paquimeh tihuelitiah xi nemiqui miyacatin yuhcayotl Clovis axcampa cuix yeh huehcapan 2600 xiuhtin, ma tlachihuayah ininque tlacameh campa in amiliztli ica hueyoyolcameh, inonque in atlatl quemeh toltecayonextiyotl ihuic huehuetlacameh ixpan in chicauhnemiliztli.

In tlacameh huey nemachtianimeh nic chihualiztin auh yehuantin quipiah in malhuilocayotl ihuic  xi ca otocayotiaque ce yehyacoliztlachihualtlacayotl. Yehuantin ticpiayah tlachihualcaltin pampa xi tlachihua tlatzopilantin, ichcatilmatin, tlaquemitl. Nouhqui ticpiayah tlachihualcaltin ipan tepalcayotl ihuan xiuhtepalcatl ica tlacuiloltin nozo cenca cualli ochihualoc ipan nextiyotl ica yuhcayomeh cihuah ihuan yolcameh.
Nouhqui otlachihuah quetzalcocozca, tianquiztilonimeh quemeh chiquiuhyotl ihuan tepoztlatquimeh ipan amochitl.

Tlachihualtlacayomeh Anasazi, Hohokam ihuan Mocoyoni ocuaponiah quin axcan 5000 xiuhtin ihuan tlein nicpiayah nexpanatica ica tlapixcayotl tlayolli, etl, chilli, ayotli ihuan ichcatl; In oztoyotl ihuan teoxihuitl nozo amochitl; in yuh pochmatlameh, ahuilmatlameh, tlamachtli, chalchiuhcayotl, cuauhximayotl ihuan ecchihualiztli.
Tlacameh Paquimeh ocepancaque catcah ica occequin tlacayomeh ipan huehca matlapochtli ma temacac xi ixmati toltecayotica ixquichca huehca tlalpan quemeh Yucatan nozo Huaxyacac.

Ayamictlaco Mexico ihuan huitzicalaquian TICA, ocueponi ce tocacalmanayotl nic xi ehecahuia in chicahuac tlaceceyan ipan ihuic totonqui xopantlan.
Ipan tlachihualtlacayotl Paquimeh, ohueyioh achitizin caltin ica malacachtic tzintetl in cuauhtli ihuan tetl. Noihqui otlaquetzaque huey calpoltzacualtin ipan cuauhtemimiltin ihuan chicauhtoque xamitepampan.
In tlahcotlecuitl campa otlachihuaya in mihtotin tlacameyomeh ihuan quenin ichtacayomeh.

In altepeyo onyaliztli Paquimeh acioh cuix 1500 xiuhtin ihcuac yeh quichantia oyeya huehcapa miec xiuhtin.
Nican cueponi ce altepetl ica azqui macuilcaltin altepetlan inic aitualtin ihuan ce teopatli campa itocacalmanayo ca ipan tlalli auh tete.
Ayamo altepetl catca auh neciah amachtotlaquetzahuan ma quipiah ixtin canapa tlachihualtlacayotl Mocoyoni, yeceh necoah in huey yollocayotl in amocalmananihuan.

Ica tlalcalmanayotl motlaquetzac in altepepan Paquimeh cuix yeh 2600 xiuhtique. Inin calmanayotl mocueponic huey ixtlahuaco  tlahuacapanixtlahuatitlan, cuacuauhtlan ipan tepemeh.
Paquimeh nezcayotia nahuatlahtoltica “Huey Chaltin” auh tlapitzintia inin tocaitl yeceh xi namiqui huey tlaquetzacaltin ica tlaletiquemeh in yuh cuahuitl, acapitzaltin, tetl ihuan xamitl.
Inin altepetzin quipia ce yehyalizcayotica cenca tlamachiotilli ica Mocoyoni tlachihualtlacayotl ihuan Toltecatlachihualtlacayotzin.

Amonamicpan in xochixachitlaltepemeh, in calimayan Paquimepan monamiquiah tlahcotlalnepan zanyeyo tlaltipac, ipan teopantzacualnahuac.
Inin Imaniapan in onyaliztli, azqui mochintin calmanayocalpan oteneloh ica zan ce calmizquiztetl ma xi quipia ocachi macuiltlalpepechtique ipan tlacpac ihuan azqui 2000 tlacacochihuayan.

Canapa altepeicalaquian ca tepancalmiquizteco, tlatlalilli noihqui ihuan tete axcan mihtoa yehuantin tequipa- noayah yeceh teopantzacualco; cepantica inon caltlaquetzaliztli ica huey mamatlatl ipan atecocolyuhcayotl. 
Nican nouhqui ce huey tianquiztlacoyan oyeya tlein motlachihuaya in itlatlaliliz cochototolacameh, necoc ecyolicopililtica, xiuhtepalcatl, teoxihuitl ihuan amochitl. Nic inon, yehuantin otlachihuaque calpitzaltin tlein oquihuelitioh in cuitlahuiliztli inonque totomeh quemeh in tepancaltin nic cochomeh ica totonquiloni auh hueytlaliliyan pampa tianquizquilonimeh ihuan amantolhuayan. 

In huey tlaquetzalizpan achtopatica cateh in tlaxahuilcan, xamixcaltextli, tzacualollin, chancomolcan, calmictlan ihuan chantemimilco. 
Inon ahuel ipampa tlein amoza yehuantin quipiayah ce hueypochtianquiztiloyan ica toltecah ihuan mexicah; amozan ma yehuantin oyehyacoh ipan tlachihualtlacayotl auh yecnemiliztli in macehualtin Paquimeh; icanican in tlaxahuilcan ica itzompan, momoztin nic Quetzalcoatl nozo Tezcatlipoca ihuan tzacualilhuicalco.

In calmanayotl Paquimeh ontetoca ipampa ichantlacahuan, iaitualhuan, ichantlalcalhuan ihuan tepanchinamimeh, imomozhuan auh teocaltin ochihualoque ica xamitl.
Oquitlaquetzac ipan icalaiquizayan centlazotl atle xi tlapohua ica in atamictlani centlazotzin quemeh tehuantin titlachihuah axcan. Inin ihuani xi tlamati ma yehuantin huey calmanayotemachtianimeh yollocentlaltica, ipampa totoniloni ihuan cualli neihiyotiloni, apantin, atecohtin, atlaliltin ihuan hueyac acoyocmatlatl ma cahualtia cuitlameh.

Tehuantin tihuelitiah xi tlahuelcamati nouhqui in caltentin ipan tzopelhuicyuhcayotl ihuan pitzahuacuauhcalixameh tlein tlahuelcaqui in calacoayan inic tlahcoaquizaliztlayocan ipan hueyac tlaquetzaliztli.
Tlahtec cochiantin catca tlecuimeh, xamixcaltexcaltin ihuan tlacualcaltin, pepechtin, tlapiacaltin, tlachihualcaltin ihuan moacoya ipampa ecahuaztin canapa occequintin tlalpepectin ipan tlaquetzaliztli.

In ayamictlani tlacayotl Paquimeh otlamahuitzoac iacoquitzaliz ipan amo hueyac cahuitl 56 xiuhtin. In altepetl oyancuic miacpac ixquichca ma oachtotipac in tlacazomalotl, acualli tlatquiyotl auh acualli tlahtocayotl.

Inin 1340 alpepeticpac omacehuac ce temamauhtic chichinoliztli ma ohuetzic calmiquiztete ihuan omiquioh miec altepehuaque. In yoltlacayotl onenemique huehcapan occequin altepemeh nozo otlaliaque tlahcopan oztomeh atlacomoltitlan, ipan tepetlan Nantzin.
Inin 1420 omopohuac in yancuic tlaquetzayotl inic altepetl Paquimeh yeceh inon amopoalpan itlatquiacoquitzaliz ihuan zan yehuantin ohuelitioh xi yoltia in talpixcayotl.

Inin 1584 caxtiltecah otetlapaloaque in altepetl ipampa ce chontaltetlapaloliztli ochihualoc ipan Franciscotzin de Ibarra, quenin ixachi hispantecah oitzahuiac ihuicpa altepematlaltica; aquintin amotlanenehuiliac ica rromaltepemeh ipan Africa Ayamictlan ihuan Hispania. Zotlatzonco inin 1660 otlacahualoc in altepetl ipampa mochintin.

Yeceh huel achtotipan ihcuac caxtiltecah tlapantlazazque Paqumeh, in yolmacehualtin ipan chichinoliztli, omonequioh xi caltlaquetza incalhuan oztotitlan pampa xi ehecahuia tepehuanimeh, cececuiliztli ihuan tecuanimeh yolcameh.

Inin 1659 Álvaro Núñez Cabeza de Vaca, tlanonotza yanon xamicalzoltin canapa tlahtocayotl Hispania ihuan tlatquiliztin inonque tlalpan tlein otecochehua in tetzauhquiyotl huel chontaltlacameh nic xi altepetlalia in hueyaque tlatlatecapan ihuicpa in ayamictlan Yancuic Caxtillan.

Atlacomoloztomeh in achtotlamachiotliztli ihuic altepeyotl ipan Chihuahuac auh cenca xiuhtin nican ca in chantli ihuicpan huel macehualtin ipan Mexico. Inon oztomeh tihuelitiah xi tlahuelcamati in chantin nican cateh centellocaltica ica tematumalcochihuayan, itlahcotecuh, inxamixcaltexcaltin, inamelhuan, inhueymolcaxihuan nozo achiyamazchiuhque ihuan incoyomictlahuan.

Quintepan huey chichinoliztli ma ohuetzqui  in altepetl, amo otlatlahuelcuitiac tlein inin tlaliaz ipan icnotl ipampa occequintin altepehuameh; ic eutloctecah ayamo yehuantin onamiquioh altepetlalitica. In caxtiltecatl Baltazar de Obregón otlapantlazac inon altepetl ipan Ixachitlan ihuan onehuatiac in nonotzaltin itech inemiliz cana tlahtotepehuani in Yancuic Galixia, ipampa Don Nuño de Guzmán. 

Zatlatzonco amo huehca tzacualzoltin huehuealtepetl Paquimeh nican ma xinechaltepetlalia in teocalli San Antonio de Padua ipampa teopixqui Marcos de Niza, auh tepetzintin tlalmacehualtin ma alpetlaliayah inin altepetl, nechotlalcuapac canapa teocaltlan in axcan altepetl Casas Grandes, Chihuahuac.

Inin 1950 in tlatemoani Charles Di Peso opeuh ce huey tlatquitlatatlalcaliztin ipan inonque calzoltin ihuan omopohuac in tlatquitl nic xi tlapantlaza occe itech inin altepetl ochihualoc ipan xamitl auh cuahuitl. Yolmacehualtin ipan hispantepehualiztli ihuan canapa popolocah apachtin yehuantin ohueliti xi chantia huehca mexicaltepeticpaque, yehuantin nextia ixcoyan itlalcalmanayo ipan tlahuacapanixtlahuac Chihuahuac ihuan atlacomoltepetlan.




#Article 83: Tlācatilizilhuitl (111 words)


Tlācatilizilhuitl (: Navidad; : Nativitas), ca (Tlamahtlācōnti 25) ītōcā in ilhuitōnalli ītechcopa Yexutzin in Nazaretzin ītlācatiliz, circa Xōpaniztli itech 7 a.X. ahnozo 5 a.X. xihuitl, itech Bethleem, Judea (Ce Tlalnetoquixtianayome, quemen Tēmelāhuanimeh Jehová amo niquitoan Tlacatilizilhuitl.). 

Xacaloa Tlacatilizilhuitl ca Tlamahtlācōnti 25, auh inin xacaloa amo melahuac, pampa amo motlamati melahuac xacaloa in Yexuquixto tlacatiliztli. Tlamahtlācōnti 25 zanitzinca ocatca ce xacaloa tlen teomachtia Roma ihuan occequintin tlacah.

Iquīzauīxtianayōtl niquitoa Tlacatilizilhuitl ihcon Tlamahtlācōnti 25 in Xulliatl tōnalpōhualli: 6 ic cē mētztli Gregoriatl tōnalpōhualli motenehua Nextiatiliztli.

Huehueh cristianoyōtl ōnquitoa Jesucristo tlācatiliztli ītech ōccequintin xacaloame. Egipto īiglesia oniquitoaquen ītech Tlayēti, ahnozo Grecia īiglesia itech Tlachiucnāuhti. IV chicopohualxihuitl Julio II Hueiteopixcatlahtoani onehuatia niquitoa Tlacatilizilhuitl, Tlamahtlācōnti 25.




#Article 84: 2007 Peru tlālolīniliztli (295 words)


In 2007 Peru tlālollīniliztli cah 8.0 Richter huēyitlālolīn, īpan Tlachicuēiti 15, 2007 xihuitl, in altēpetl Lima, Ica, Pisco īhuān Chincha.

Īpan āltepētl in Ica, Pisco īhuān Cihncha miac ocachi ōihtlacauh īpampa tlālolīni in ōmochīuh īpan in 15 tlachicuēiti (agosto). In tēmauhtiliztli ītech occēqui tlālolīliztli zā tēpan ōcatca in 8.0 grados īpan octacatl Richter in tlein īpan miércoles ōquitzetzeloh nepapan āltepētl. Zan achi ōquincochticāuh in perutlācah.

Īpan Pisco ītloc in Ica īhuān in Chincha, in āltepētl miac ocachi ōihtlacauh, in micqueh ca oc cencah centzontli īpan mācuīlpōhualli īpan mahtlāctli (510), quilmach nepapan oficiales tlapōhuallli (āxcān 21 agosto,centzontli īpan chicōmpōhualli (540) in micqui). In tlaquēmmachīuhqui ca yētzontli īpan caxtōlpōhualli auh in ihtlacahuilli ye in mahtlācxiquipilli īpan mahtlāctli onyētzontli (85,200) tlācah, in oc tlācaquīxtiānimeh quintēmoah in mālli tlani xitīnqui calli.

Juan Mendoza, in alcalde īpan Pisco, in āltepētl quipiya caxtōlli oncenxiquipilli īpan mācuīltzontli(130 mil) neminih, ca yehhuātl ōquihtoh, ōquitlamatiltih: (Pisco) Tāltepēuh xitīntoc, xitīnticah achi 70%. Oncateh miyaquin micqueh momoyāuhtocqueh īpan calohtli, tlaquēmmachīuhqueh īpan tēpahtīlōyān, inin ca cemahcic ahmo ihtōlōni.

In Instituto Nacional de Defensa Civil ōquitēnēuh in ōxitīn 116,669 calli tlālpan ītech Ica, Lima, Junín īhuān Huancavelica, in cānin in telecomunicaciones īhuān in āchcāuh ohtli nō ōxitīn.

Quinhuīcah in ihtlacahuiltin īxquichca in āltepētl īestadiouh, in oc nepa tlācah īxmahuiyah in ōictecoh, in tlahuēlīlōcāichtecqueh quinichtequillanih in tēāxcā in tētlatqui, inin tēmauhtiliztli ōneltic in ihcuāc tlayahualiuhca 600 cuahuilpiltin in netech oncah ohuihcāyoh tēcuīnimeh, ca yehhuāntin ōmēhuilihqueh, ōquīzqueh in tēilpīlōyān zā tēpan in cē tenāmitl ōxitīn īpampa ōtlālolīn.

Īxpan in tlapololiztli, in tlahtohcātēixīptla Alan García ōquināhuatih ēyi tēcocoh ilhuitl. Mā tēl in neicnīuhtiliztli ītech tlācatiyān ahmo ōmouehcāuh. In Cemānāhuac īāltepēuh ōquinānquilih ye huīptla in imman Europan Tlacetilīlli, Rusia, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, Brasil, Mēxihco, Ecuador, Colombia īhuān Chile, netech occē tlācatiyān, ōpēuh quihuīca in tlamāmāllōtl.

In Papa Benedicto XVI ōquitēnēuh ītēcocoliz īhuīcpa ihtlacahuiltin.




#Article 85: Olimpiayōtl Nemīmīnaliztli Londres 2012 (119 words)


Inic XXX Olimpiayōtl Nemīmīnaliztli, cē tlachīhualiztli in mochīhua īxquichca in 27 ic chicōme mētztli īhuīc in 12 ic chicuēyi mētztli āltepēpan Londres, Tlacetilīlli Huēyitlahtohcāyōtl. Inic cē tlachīhualiztli, in yeliztli tēolōlōlli īpan in cihuāneicxitapayōlhuiliztli nemīmīnaliztli, ōpēuh ōme ilhuitl yēppa in tlamamaliliztli, in 25 ic chicōme mētztli 2012. Cequintin 10 500 tēīxnāmiquinimeh tlein huītzah 204 tlācatiyān tēīxnāmiquih īpan in Olimpiayōtl Nemīmīnaliztli Londres.

Londres inic cē āltepētl tlein quicelia in Olimpiada inic ēxpa, ōquincelih nō īpan 1908 īhuān 1948. 

Quin in īmoīxpantilīliz in quiyācan in huehcāuh tlamāhuichīhuani Sebastian Coe īhuān in ihcuāc īpan Londres ōalcalde Ken Livingstone. Londres ōpehpenalo iuhqui icpalāltepētl in 6 ic chicuacē mētztli 2005 ihcuāc in TĪOT inic 117 cāhuitl īpan Singapur, ōpēuh Moscohuia, Yancuīc York, Madrid īhuān Paris.




#Article 86: Universidad Nacional Autónoma de México (114 words)


In Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM), in quihtōznequi nāhuatlahtōltica Tlācatiyān Monahuātiāni Tēmachtīlōyān Mēxihco in tlācah īntēmachtīlōyān, tlapanahuia inic huēyi in tlācatiyān auh Latinixachitlān. ītech cāhualōtiuh in Real y Pontificia Universidad de México, ōmotlālih īpan in 21 ic chiucnāhui mētztli 1551 () īca in tōcaītl Real Universidad de México (Huēyitlahtohcātēmachtīlōyān Mēxihco), auh īpan 1595, ōmocuep īpan Real y Pontificia (Huēyitlahtohcāyōtl īhuān Teōpixcāyōtl) īpal in ītētlahcoliliz huēyi teōpixcātlahtoāni Clemente VIII, in 7 ic mahtlāctli mētztli yeh inxihuitl. In īnecemīxnāhuatīliz UNAM in ītlayecoltīlōca in tlācatiyān īhuān in tlācāyōtl, quinchīhuaz necōni nehtōltiānimeh, quitēcpanaz īhuān quichīhuaz tlatemoliztli, cencah yeh ītech in tlācatiyān yeliztli īhuān īohuihcāyōtl, auh quimmana, īca huēyi coyāhualiztli huelitini, in īcualtiliz in nenayōtl īhuān in yehyecōmatiliztli.




#Article 87: Machiyōtlahtōliztli (139 words)


Machiyōtlahtōliztli nō Letra īmtōcah in machiyōtl tēquitiltilia ic tlahcuiloā. Inīn machiyōtl ītēchpa miac tlahcuilōlcopa, iuhqui cequi cencah huehcāuh, īmtōcāitiah silabograma, ahnozo logogramas.

Latinmachiyōtlahtōltecpantiliztli

A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Cirilo īmachiyōtlahtōltecpantiliz

А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ

Arabimachiyōtlahtōltecpantiliztli

Ebreomachiyōtlahtōltecpantiliztli
א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Helenomachiyōtlahtōltecpantiliztli
Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.




#Article 88: Miguel de Cervantes (2256 words)


Miguel de Cervantes Saavedra (Alcalá de Henares, inic 29 inic chiucnauhtetl metztli inic 1547-Madrid, inic 22 inic nauhtetl metztli inic 1616) yehhuatl catca ce yaoquizqui, tlahtolpoani, tlahtollaliani ihuan chicoquizalizpoani caxtiltēcatl.

Mahuiztlalo in iuh in quicempanahuia inic in motenyohtiani itlahcuilohcauh in tlaquetzaliztli españayotl ihuan nohuiampa ixihmacho ipampa oquihcuiloh Don Quijote de la Mancha, ca  miequintin teixmancatocaqueh quinexiltih in iuh inic centetl tlahtolpoaliztli mizcaliani ihuan ce in quipanahuia inic cualli itlachiuh in  tlaquetzaliztli nohuianyoh, oc yelohuaz in iamox in quicempanahuia inic tlachihualli ihuan tlahtolcueptli in  huehuehtlahtolli, icel tlapanahuilli ipampa in Biblia. Macoc itzonquizcatoca in «Itlahtohcapiltzin in ahciliztli».

Ye inic macuilpoalxihuitl XVIII itech cah tlacelilli ca in itlacahcahualiz in itlacatiliz in Miguel de Cervantes yehhuatl catca ipan Alcalá de Henares, yehica cuatequiloc ompa, ipampa in iteyolmahxiltiliz tecuatequilizotl, ihuan ca ompa quitenextilih yelohuaz tlalquixtiani ipan in tlanoztli Información de Argel (inic 1580). In itonal tlamanalhuiani in itlacatiliz yehhuatl oc ye ahmo paninezqui, mahcihui in ixtlamaatiloni yehhuatl ca tlacatiyani inic 29 inic chiucnauhtetl metztli, imman ipan ca molhuiquixtia in hueyi iilhuiuh in hueyi ilhuicatlaihualli San Miguel, tlatlamactli in tlaixmatiliz  inic quiceliz in itoca in itonalamauh in ilhuiuh in tlacatiliztli. Miguel de Cervantes cuatequiloc inic 9 inic maltlactetl metztli inic 1547 ipan in icalpol in Santa María la Mayor. In iteyolmahxiltiliz tecuatequilizotl quitenehua:

Tonatiuhpan, inic chiucnauhtetl ilhuitl inic mahtlactetl metztli, in ixiuhtzin in toteucyo inic centetl mil ommacuiltetl cien ompohualtetl chicome, cuatequiloc Miguel, ipiltzin in Rodrigo Cervantes ihuan icihuauh  Leonortzin. Oquicuatequih in mahuiztililoni teuctli Bartolomé Serrano, iteopixcauh in Tocihuateuctzin. Tlaneltilihqueh, Baltasar Vázquez, Tlananquilih, ihuan nehhuatl, ca niccuatequih ihuan quitzimmachiotih ica notoca. Bachiller Serrano. 

Icoltzihtzinhuan ipampa itahtzin yehhuantin catcah in nahuatileh ipan melahualiztli in tlacatzintli Juan de Cervantes ihuan cihuatlacatzintli Leonor de Torreblanca, icihuaconeuh in Juan Luis de Torreblanca, ce tepahtiani cordobatlacatl; Itahzin motocayotiaya Rodrigo de Cervantes (inic 1509 - inic 1585) ihuan  tlacat ipan Alcalá de Henares ipampa ca itahtzin quimocuiliaya quinihcuac tequitilizti ompa; yehhuatl catca tetequini, tlachihchiuhcayotl quipanahuia inic itenamiccauh in mizcaliani mocohcoxcacuitlahuiani ca totlaman in tepahtiani, ihuan quipihpitza ye conetl ce ixachipol nacaztapalihuiliztli, ipampa  in tlein  inpiltzihtzinhuan quiahxiltihtito huel miecpa ipal quichihuah iuhqui teixehuanimeh; Krzysztof Sliwa quitemanilia ce tetlapohuililiztli impampa in yehhuatl  momati ca Miguel de Cervantes quichiuh macel ceppa iuhqui iteixehua in itahtzin; Rodrigotzin ahmo huel quitoca nemachtiliztli cemanqui ipampa iontlaehualiz in inacaztapalihuiliz ihuan in inetlanohmahhuililiz teixpololizeh, tzincuauhquechiloh ihuan huehyani in icencal, ca olinico itzalan Córdoba, Sevilla, Toledo, Cuenca, Alcalá de Henares, Guadalajara ihuan Valladolid, ca tlamatiloni; Yeceh quimomachtih tetequiliztli itechpa icoltzin  nanyotl cordobatlacatl ihuan in chahuatahtli, no tepahtiani, ca quitoquilih, in ahtle motlacuiliz ica ce teyolmahxilitiliztli nahuatillotl. Ipan Américo Castro, Daniel Eisenberg y occequintin cervantesixmatinimeh, Cervantes quimocuilia techiuhcayotl monemilizcuepani ipan inehuan tlatenhuimololoni cenyelizotl. Yeh, Jean Canavaggio quimomachitoca ca ahmo itech cah tlaneltililli, ihuan quinepanoa ica in tetlapohuililiztli ca quitlaquechillotia inin techiuhcayotl in ahtle neyoltzohtzonaliztli ipal Mateo Alemán;  Zan huel ixquich, in icencal Cervantes itech catca cenca huel tlaixmalhuilli ipan Córdoba ihuan quinextia ompa ihuan ipan tlanahuac neixcahuiliztli ittitiloni. Rodrigo monamictih itloc Leonor de Cortinas, in yehuatl achi momati ahtle, itlapanahuiliztica ca yehhuatl yeya  iyuhquizcauh  in Arganda del Rey. Iiccahuan yehhuantin catcah Andrés (inic 1543), Andrea (inic 1544), Luisa (inic 1546), ca moyetztahcic iteotica teyacancauh in ce teopixcacan carmelita; Rodrigo (inic 1550), noihuan yaociuhqui, ca quiahxiltih ipan mallotl argeliayotln; Magdalena (inic 1554) ihuan Juan, icel tlaixihmachtli ipampa itahtzin quitenehua ipan in nemiquiznahuatiliztli.

Inahuac inic 1551, Rodrigo de Cervantes molin itloc icencal ompa Valladolid. Ipampa netlacuilli, itech catca tlaahxitl ixachi metztli ihuan itlatqui huehcahualoc. Inic 1556 mihcuanih ompa Córdoba ipal quicenquixtih in itetlacahcahuililiz in Juan de Cervantes, icoltzin in tlahcuiloh, ihuan quitlacahuiz intech in tetlaihtlanilianimeh.

Ahmo manih tenehualiztli tlamanalhuiani itechpa in tlayacantihcac inemachtiliz in Miguel de Cervantes, ca, in ahtle neyoltzihtzonaliztli, ahmo onahcic yelohuaz hueyitlamachtilcalotl. Quil ca huel omomachtiz ipan Valladolid, Córdoba nozo Sevilla. Noihuan yehhuatl chihualoni ca momachtianiya ipan in Compañía de Jesús, yehica ipan in tlahtolpohualiztli El coloquio de los perros quichihua ce itlacaquiztililiz in ce iltamachtilcal in jesusteopixqui ca neci ce iteihtoliz in iyoliliz tlamachtillotl.

Inic 1566 mochantlalia ipan Madrid. Yauh ompa in Estudio de la Villa, quihuicac itechpa in itetlamachtilizmachtihcauh in tlahtollacotoncayotl Juan López de Hoyos, in aquin inic 1569 quipanotlac ce amoxtli itech in icohcolizcuiliztli ihuan imiquiliz in cihuatlahtoani cihuatlacatzintli Isabel de Valois, inic etetl  inamic in Felipe II. López de Hoyos quitoca ipan inin amoxtli ontetl itlahtollaliz in Cervantes, taxca tlazohtli ihuan tlatlazohtlalli tlamachtilli. Inon yehhuatl in tlayacantihcac inehnextiliz amoxcuilolizotl. Ipan inon xihuitl Cervantes oconmolpih ipan neixcuitilli inic quitta in iteixehualiz in Lope de Rueda ihuan, ipan quimomachitoca ipan inic ontetl ixeliuhcayo in El Quijote, mach itechpa icamac in teyacatic teixehuani, «quizaya in iixtelolo icampa in teixehualiztli».

Mohuehcahuitia ce itlatlaliliz in Felipe II ca mochiuh inic 1569, in canin quinahuatia quimomaltiaz in Miguel de Cervantes, tlateilhuilli inic quicohcoa ipan teneneuhcahuiliztli in ce Antonio Sigura, itemachtihcauh in tlachiuhtli. Intla yeloaniya neltiliztica in Cervantes, inin huel yezquia in teyollohtiliztli ca quichiuh panoz ompa Italia. Ahcito ompa Roma inic mahtlactetl omontetl meztli in  inenehuixcauh xihuitl. Ixpouh ompa in itlahtollaliz huelnezqui in Ludovico Ariosto ihuan in Itetlanohnochililiz in tetlazohtlaliztli in siontlacatl sefaradyotl León Hebreo (Yehuda Abrabanel),  in tepitzaliztli yancuic platonyotl, ca ipan huetzi in imachiliz in tetlazohtlaliztli. Cervantes tentimani itech in nenemitiliztli ihuan itech in  cualmayehcayotl italiayotl, ihuan quipiaz iccemmanyan ce cenquizca tehuellamachtih itlailnamiquiliz in inon tlahtocayotl, ca neci, ic neixcuitilli, ipan El licenciado Vidriera, centetl in itlahtolpohualiz teixcuitiani, ihuan mocahua momatiz ipan nepapan iteihtoliz in occequi itlachiuh.

Mixcahuih in itlayecoltiloca in Giulio Acquaviva, ca yehhuatl yez hueyiteohuatzin inic 1570, ihuan in aquin, in ahzo, quixmah ipan Madrid. Quitoca itzalan Palermo, Milán, Florencia, Venecia, Parma ihuan Ferrara. Cuel quicahuaz inic mixcahuiz in inecahcahualiz in yaochiuhqui ipan in itehuicaliz in itiachcauh Diego de Urbina, in centeuc in Miguel de Moncada. Moacalaquih ipan in cipacacalli Marquesa. Inic 7 inic mahtlactetl metztli inic 1571 mocepanicnelih ipan in neyaochihualiztli itech Lepanto, «in quicempanahuia inic tlacempanahuiani nenehuianhuiliztli ca quittac in mahcuilpohuaxihuitl quiyacatih, in manqui, ahmo no quitemachia quittaz in tlatoquilih», inic itlan noncalaqui  in centlamantli acalli cristoyotl, tlaachcauhtilli itechpa in tlacatzintli Juan de Austria, «ipiltizn in itlapetlanillo in yaoyotl Carlos V, in mahcehualtic iilnamiconi», ihuan ichahuateiconeuh in tlahtoani, ihuan in canin mocepanicneliaya ce in quipanahuia inic tenyo acamocuitlahuiani in inin cahuitl, in imarqués in Santa Cruz, ca monemitia ipan La Mancha, ipan Viso del Marqués. Ipan ce tlahtolnextiliztli nahuatillotl tlachihualli chicontetl xihuitl oc ye  zatepan mihtoa:

In ihcuac monematcaitta in icentlaman acalli in Turquiatlacatl, ipan in tlatenehualli neyaochihualiztli acallotl, in tlanohnotzalli Miguel de Cervantes yehhuatl yeya cohcoxqui ihuan ica tlepohpocaliztli, ihuan in tlatenehualli tiachcauhtli... ihuan ocequintin miyaquintin icniuhtin iaxca quinohnochilih cae, tel yehhuatl yeya cohcoxqui ihuan ica tlehpohpocaliztli, ca yehhuatl yeniya motzicohquui tlatzintlan ipan inemoaliz in cipacacalli; ihuan in tlatenehualli Miguel de Cervantes quinanquilih ca tlein quinohnotzazquiah itechpa yehhuatl, ihuan ca ahmo quichihuaya in netlacuilli, ihuan  ca occencah quinequia miquiz inic tecualancanamiqui ipal Teotzin ihuan ipan tlahtohcauh, in ahmo iuh calaquia itzintlan tlapacholoni, ihuan ca ica ichicahuacayo... Ihuan tecualancanamic in iuh yollohhuapahuac yaochiuhqui inhuic in tlatenehualtin turquiatlacah ipan in tlanohnotzalli neyaochihualiztli ipan in inecahcahualoyan in acalli, in iuh iteachcauh quinahuatih ihuan quipachoh, itloc occequintin yaoquizqueh. Ihuan tzoptli in neyaochihualiztli, in iuh in in teuctli Juantzin quimah ihuan quiyollohittac quexquich huel oquichihuaya ihuan oquicualancanamic in tlatenehualli Miguel de Cervantes, quitlehcahuih ihuan quimacac nauhtetl ducado occencah ica itlaxtlahuiliz... Itech in tlateneualli neyaochihualiztli acallotl quiz eztenqui ipampa ontetl tlaquihquizhuiliztli ipan ielpan ihuan ipan imah, inic monactia ihtlacauhqui in tlatenehualli ima.

Inoc inehualcuepaliz inic Napoles inic ompa España, ipan in cipacacalli Tonatiuh, ce centlamantli acalli  turquiayotl tlaachcauhtilli itechpa Mami Arnaute quinchiuh tlaahximeh Miguel ihuan iiccauh Rodrigo, inic 26 inic chiucnauhtetl metztli inic 1575. Yehhuantin catcah tlaahxiltin inic itlapehpeyahualiz in Cadaques de Rosas nozo Palamos, ipan in axcancayotl tlatocayotilli Costa Brava, ihuan tlahuicaltin ompa Argel. Cervantes ixcoyantilo iuhqui tlacanecuilolli in tlacomoniani greciatlacatl Dali Mami. In tlachiuhtli inic onextililoc ipan ihuelitiliz in iamatlahcuilol in tetlatenitztiliztli ca quihuicaya in tlacatzintli Juan de Austria ihuan in Teahuayoh inic Sessa, quimilnamictih in motemaltianimeh ca Cervantes yeya ce tlacatl cencah ittitiloni, ihuan ipampa aquin huelitizquiah quimahcehua ce cualli tequixtiliztli. Quitetlatlauhtih macuiltetl cien escudo ica teocuitlatetl ipampa itemaquixtiliz.

Ipan in macuiltetl ixihuiuh in netemaltiliztli, Cervantes, ce tlacatl ica ce chicahuac teoyoliatl ihuan neyolehualiztli, tzomocquiztitlan nappa. Inic quitlalcahuiz tlacuepcayotiliztli ipan itenahuaccatcacahuan in mallotl, quimotenehuilih ixquich inixpan iyaohuan. Quipanahuia inic quelehuih in tetlaihiohuiltiliztli in ahmo iuh in tetlahtlacolnextiliztli. Ipampa in tlahtolnextiliztli nahuatilotl ihuan in iamox in teotlacatl Diego de Haedo Tepepancayotl ihuan tlahtolihcuiloliztli ipanocayo in Argel (1612), ticpiyah inetlacuiliz in tlahtolmoyahualiztli ittitiloni itechpa in mallotl. Un tlatenehualli tlapohpotiliztli mocencui ica itlacanexiliz In inenahuatiliz in Argel; In itetemaloyan in Argel ihuan in itlanohnotzaliz in itlahtolihcuiloliz in Malli, ca motuca ipan inic centetl ixeliuhcayo in el Quijote, itzalan in amoxxehxeloliztli 39 ihuan 41. Yeceh, ye huehcauh momati ca in tlachiuhtli tlapantlazalli itechpa Haedo ahmo yehhuatl yeya iaxca, itlah ca inohmah ye quimoixcomaca. Ipan Emilio Sola, itlachiuhcauhyehhuatl catca Antonio de Sosa, benedictoteotocani ipilcatihcauh in imallo in Cervantes ihuan tetlanohnochililiztli quihcuiloani ipan inohmah tlachiuhtli. Daniel Eisenberg oquiteixpantilih ca in tlachiuhtli ahmo yehhuatl iaxca in Sosa, in aquin ahmo yehhuatl yeya tlahcuiloh, zan yeh iaxca in hueyi tlahcuiloh malli ipan Argel, ica inohmah tlahcuilolli itlachiuh in Haedo quinextia cencah tlacoyahua tenehnehuiliztli. Ic yelohuaz nelli, in itlachih in Haedo quicahua inic yelohua iteyolmahxiltiliz tlaixnextiani in nenemitiliztli cervantesyotl ipan Argel, zan yeh oc ce in itlahcuilol in inohmah Cervantes ca quichamahua inetlahpaloliz.

Inic centetl ineyehyecoliz in neyeltiliztli nentic, ipampa in islamtlacatl ca itech monequi ca quihuicaz in  Cervantes ihuan ipilcatihcahuan ompa Oran quincauh ipan inic centetl tonalli. In tlaahximeh intech monec mohualcuepaz in Argel, in canin callotiloqueh ihuan ixpiyaloqueh oc cencah in ahmo yeppa. Inoc, inantzin inantzib in Cervantes oquicentlalihtahcica cequih itlacempoaliz in ducado, ica in netemachiliztli inic quimaquixtihtahci in iomextin ipilhuan. Inic 1577 monahnamictih in nenohnotzalli, zan in tlacempoaliztli ahmo yehhuatl yeya yehuatini inic quimaquixtiz in omextin. Miguel tlapanahuia inic quelehuih ca maquixtiloyani iteiccaiuh Rodrigo, in aquin mohualcuep ompa España. Rodrigo quitquia ce netlalhuiliztli tlachiuhtli itechpa iteiccauh inic quimmaquixtiz in yehhuatl ihuan in oc mahtlactetl onnauhtetl nozo mahtlactetl ommacuiltetl itenahuac catcahuan. Cervantes mocentlalih itloc in occequintin tlaahximeh ipan ce oztotl tlainayalli, inic itlanehuilanhuiliz ce cipaacalli españayotl ca huallazquia inic tehualmaniliz. In cipaacalli, huel, oahcito ihuan itech pachiuhtitlan oppa in xallan; zan, yequehen, motzoltzitzquiloc. In cristotlacah tlainayaltin ipan in oztotl no nextiloqueh, ipampa iteixtlapoaliz ce tlaicnelih techalaniani, tatocayotilli In Teocuitlayotiani. Cervantes motlamachitocac in iuh icel iteyollapancauh inic quichihchihuaz in teixpampaehualiztli ihuan inic quicialtiz in ipilcatihcahuan.  In bey (tecuexanoani turquiatlacatl) inic Argel, Azán Bajá, quicalaquih ipan «itealtiloyan» nozo malcalli, tlapexonilli ica tepozchicolli, in canin monactih inoc macuiltetl metztli. Inic etetl neyehyecoliztli quimoilhuih Cervantes ica in cealiztli inic ahcitiuh itzallan tlalli  ixquichca Oran. Quititlan ompa ce mahomatlacatl netlacaneconi ica amatlahcuilolli ipal Martín de Córdoba, iatempanecauh in inon neyaotiloyan, inic quittitia in netlalhuiliztli ihuan inic quitlahtlauhtia teyacantianimeh. Auh, in titlanoni motzololoc ihuan in amatlahcuillolli  tlattalli. Ipan yehhuatl neltiya ca yehhuatl yeya in inohmah Miguel de Cervantes in aquin oquitepiquihca izquin. Oilactzontequililoc inic macoz ontetl mil cuauhtolli, teixnahuatiliztli ca ahmo neltiz ipampa ca miequintin yehhuantin catcah in aquihqueh tlahtoah ipan. In tlatzacuahuia neyehyecoliztli inic chitontiquizaz monehuianhuih ipampa ce ittitiloni itlacempoaliz tlaxtlahuiloni ca quimacac ce motlapatiliani valenciatlacatl ca yeya ipan Argel. Cervantes quixnextih ce atotoacalli yel inic quimmamaz epohualtetl maltin cristotlacah. In ihcuac izquin yeya itech ahcic inic mocuepaz, cemeh maquixtilozquiah, in ahdomingoteotlacatl  tetlamatilizmachtiani Juan Blanco de Paz, quinextilih izqui in netlalhuiliztli in Azán Bajá. Inic teicnelilmachtiliztli in techalaniani quimonemactih ce escudo ihuan ce apilloli ica pitzochiahuacayotl. Azán Bajá quihcuanih in Cervantes ompa ce malcalli oc cencah tepitztic, ipan inohmah tecpanchantli. Zatepan, quicentlalih quihuicaz in ompa Constantinopla, in canin in neyeltiliztli ixnecizquia ce tequitl achi ahchihualoni inic neltiz. Oc ceppa, Cervantes quimotequiuhtih izqui in temamaliztli.

Inic macuiltetl metztli inic 1580, ahcitoh ompa Argel in tetahtzihtzinhuan yeitilizteopixqueh (inon tlamaceuhcayotl mixcahuiaya inic quimmaquixtihtitlaniz maltin, no impan mopatlayah) in teotlacatl Antonio de la Bella ihuan in teotlacatl Juan Gil. In teotlacatl Antonio euh itloc ce iohtocaliz in tlaquixtiltin. In teotlacatl Juan Gil, ca icel quimocuiliaya  etetl cien escudo, quiquixtihtitlan in Cervantes, ipampa in yehhuatl  mopanitlaliaya macuiltetl cien. In teotlacatl mixcahuih inic quinechicoz itzalan in motlapatilianimeh cristotlacah in tlacempoaliztli ca yecahuia.  Quicentlalih in ihcuac Cervantes itech yeya ye ipan ce cipacacalli in oncan Azán Bajá ehuazquia itechpa Constantinopla, tlalpilli ica  «ome tlacallotiliztli ihuan ce teicxiilpiloni». Ipampa 500 escudo ic cihciahuiztica tlanechicolli, Cervantes maquixtilo inic 19 inic chiucnauhtetl metztli inic 1580. Inic 24 inic mahtlactetl metztli mohualcuep, zatlatzonco, ompa España intloc occequih maltin noihuan tlaquixtiltin. Ahcito ompa Denia, in oncan mihcuanih ompa Valencia. Inic mahtlactetl oncentetl nozo inic mahtlactetl omontetl metztli mohualcuepa itloc icencal ompa Madrid.

Inic macuiltetl metztli inic 1581 Cervantes mihcuanih ompa Portugal, in canin itech yeya quinihcuac in iteahxiltiliz in Felipe II, ica in iciyaliz inic tlateonamiquiz ica in yehhuatl quicualtiliz inemiliz ihuan inic quipatiotiaz in  netlacuilli in oquichihuaca icencal inic quihualtiliniz inic Argel. Quitequiuhtihqueh ce neixcahuiliztli ichtacayotl ipan Oran, yehica quimocuiliaya miyac iteizcal in itlamatiliz ihuan itlaixmatiliz in icetlan in Africa. Ipampa inon tlatequipanoliztli quicelih 50 escudo. Mohualcuep ompa Lisboa ihuan itzonquizaliz in xihuitl iloh ompa Madrid. Inic ontetl meztli inic 1582, quiteihtlanilia ce inecahcahualoyan in tlatequipanolizlti cactihcac ipan In India, in ahtle macoz. Ipan inon xihxihuitl, in tlahcuiloh itech ahci Ana Villafranca (nozo Franca) inic Rojas, in icihuauh in Alonso Rodriguez, ce teamacac. Itech in nenepanoliztli tlacat ce tecihuaconeuh ca motocayotih Isabel de Saavedra, ca yehhuatl quimoixcomacac.

Inic 12 inic mahtlactetl omontetl metztli inic 1584, quichihua nemanamictiliztli itloc Catalina inic Salazar ihuan Palacios ipan in icallah toledoyotl in Esquivias. Catalina yehhuatl yeya ce icpochtli ca ahmo itech ahcia in cempohualli xihuitl ihuan ca quitemanilih ce tepiton nemactli. Chicotlamatihua ca in nemanamictiliztli ahmo zan yehhuatl catca tetzicatl, zan yeh ce nenencahualiztli. In ihcuac in ome xihuitl inic monamictihqueh, Cervantes pehua in tlacoyahuah iohtoquiliz ipan Andalucía.

El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha (Nāhuatlahtōlli: In tlācaquini calpanpilli Don Quixote ihuicpa La Mancha) ītōcā cē āmoxtli ōtlahcuiloc īpal Miguel de Cervantes īpan 1605  xihuitl.

 

 




#Article 89: Corea Huitztlampa (129 words)


In Tlācatlahtohcāyōtl Corea nō momati cemani iuhqui Corea Huitztlāmpa (coreatlahtōlli: 대한민국, 大韓民國 (Daehan Minguk, ), tlācatiyān īpan Asia. Ītēcuacān Seul.

In tōcāitl Corea mopēuh īpan in huēyitlahtohcāyōtl Goryeo (Gorieó), ōquitepachoh cē huēyi tlālli īpan in Tlālyacatl Corea ītzalan in mācuīlpōhualxihuitl X īhuān mācuīlpōhualxihuitl XV. Momati īca inīn tōcāitl īpampa īpan in mācuīlpōhualxihuitl XIII in ihcuāac in italiapōchtēcatl Marco Polo ōāltepēitta inīn tlālli ihcuāc īācalpapanōliztli īpan China huēyātēntli, inīn ōcacta in matiliztli Europan īhuān Corea ītzalan. In tlahtōlli Gorieó ōmocuep īpan Corea in mihtoa ītechpa inīn tlālli.

In Corea Huitztlāmpa chānehqueh ōmotōcāitih mochi in tlālyacatl iuhqui 한국, Hanguk quihtōznequi Tlācatiyān Han; īhuān ītlācatiyān 대한민국, Daehan Min-guk, quihtōznequi Huēyi Han Tlācatiyān ahnozo 남한, Namhan, quihtōznequi Huitztlāmpa Tlācatiyān (huitztlāmpa Han). Corea Mictlāmpa tlācah tōcāitih in Corea Huitztlāmpa iuhqui Namjosŏn (남조선, Chosŏn Huitztlāmpa).




#Article 90: Mexihco itlacualiz (119 words)


Mazqui in mācēhuallacualli inic cē catca, īpēhualiz īhuīc āxcān mēxihcatl tlacualli ōquichīuh Caxtiltepēhuacāuhpan. In mācēhuallacualli cintli, chīlli, etl, ayohtli, āhuacatl, camohtli, tlālcamohtli, xītomatl, tomatl, tlālcacahuatl, nohpalli, huauhtli, huehxōlōtl, canauhtetl, tōtōltetl, xomilin, chapōlin, chilocuilin, meocuilin, āzcamōlli, quilitl quemeh epazōtl, tzapotl, tlīltzapotl, nōchtli, capōlin. Neuhqui, miaquīntīn tlacualcāyōtl motēquitiltīlia āxcān son herencia de los āchcāuhtīca nextamaliztli ic cintli, in tlacualtin tlamatiliztli īpan tlecuitl, la molienda en mōlcaxitl īhuān metlatl. Īca caxtiltēcah ōacicoh pitzonacatl, cuacuauhnacatl, tōtōlnacatl; caxtilchīlli, pitzocuitlaxcotli, chiancacatl, chichihualatl, tlatezauhtli, xocoqui, in tlauhtli, caxtillaxcalli, xocomecatl īca tlapaloctli, naranjaxocotl, mazatexocotl, ezxocotl, chiacuilotl, limonxocotl occequīntīn.

In ōmpa Alemania in texhuino.Mēxihco tlācatiyān īca ixachi tlacualli in ōmpa Centlalticpatli quemeh tamalli, ātōlli, tlaxcalli, xocolātl, tlaxcalpōchōlli, meoctli, pozolli, pōlqui, tzopitl, chilquilitl, teixhuinotl, octli, tletezauhtli, neuctli, Tequillān metzcalli.




#Article 91: Chihuahua (216 words)


Tlahtohcāyōtl Chihuahua (Caxtillāntlahtōlli: Estado de Chihuahua). In tlahtohcāyōtl īpan Mēxihco ca. Āltepētl Chihuahhua īāltepēnānyo in Tlahtohcāyōtl Chihuahhuac.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Yancuīc Mēxihco īhuān Texas, TTI, canahpa huitztlāmpa nō Sinaloa īhuān Durango, canahpa iquizāyampa nō Coahuillān īhuān canahpa icalaquitlāmpa nō Sonora.

Ixachitlān aci cē huēyi tecuanixachichitlān īpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, tlein ma panō īpampa tlāltin Utah, Colorado, Arizona, Yancuīc Mēxihco īhuān Texas; in iuh mēxihcatl tlahtohcāyōtl Chihuahhua, Sonora īhuān Durango.

In temachtitzacualpan Paquimeh 350 quillometromeh canapa icalaquian ayamictlan altepetl Chihuahuac ca, auh tlahco ce quillometro ihuicpa altepetl Yancuic Paquimeh. In huehuealtepepan ocachi ihuani ipampa ayamictlan Mexico, inin izcalli, acoquitzaliztli ica icnotl oyeya xiuhtintitlan XIII ihuan XV, achtotipan ihcuac caxtiltecah oaciuh. In tlachihualtlacayotl Paquimeh ocueponi niman zanyeyo ayamictlani tlahtocayotl ihuicpa Chihuahuac ihuan occequintin tlaltin inic Ixachicuauhtlan.

Nahuatlahtolli acicamatiayah ihuan tlahtoayah cenca cualli ipampa mecatlachihualtlacayomeh ihuan pochtetecayo ma quipiayah ica tlacayomeh quemeh toltecah ihuan aztecah. Tlacameh pimah in atleinemic calpolli ihuicpa Paquimeh ma otlamic ipan xiuhmolpilli XXI, occequintin calpoltin mopolihuioh ihuan amotlacahuan moteneloah ica occe calpoltin quemeh aztecah, xonotah, chihuahuaqueh y navahotecah.

In tlayohuilli ocachi huey ica huehuetlacameh in toltecayotl; azoquitica, texitlatzoyo auh occequintin tlamantin nic amiliztli; yeceh motlamahuitzoac xi cueponi ce huehuetoltecayotl ipan hueytlahtocayotl canin monemiqui anehuatzi tlamantli. Ihcuac huehuetlacatl tlanequi yehuatl tlalia ipan altepemameh, auh nicpaqui xi mozcaltia ce macehualtlahtolli, pehua xi tlachihua tlachihualtlacayotl ihuan tlamantin tlacatlahtoaqueh.




#Article 92: Lila Downs (590 words)


Ana Lila Downs Sánchez (1968 - tlachiucnāuhti 9; Tlachquiyauhco, Huāxyacac, Mēxihco) ītōcā cē mēxihcatl cuīcani cē folk auh world music īhuān chilena tlacuīcaliztli tlein ōmopēuh īpan 1992 xihuitl īpan Huāxyacac Juárez. Downs īcuīcayo quihtoā tlamiliztli īhuān cemānāhuatechcopa.

In cihuācuicāni Lila Downs, ōtlācat īpan Āltepētl Tlāchquiyāuhco in ōmpa Huāxyacac, Mēxihco; ītahtzin Allen Downs īhuān īnāntzin Anita Sánchez. Tlālcāuh in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōpan 1976 xiuhpan ihcuāc yehhuātl piya 9 xihuitl California catcah. Yehhuatl cuīca īca nāhuatlahtōlli iuhqui Icnōcuīcatl īyahualtōn Yutu Tata/Árbol de la Vida, nō iuhqui īcuīcahuan īca mixtēcatlahtōlli īhuōn tzapotēcatlahtōltica.

Lila Downs quipiya dificultades ica macehualtlacah in ompa Huāxyacac, itahtzin chontalli catca, in chanequeh ahmo tlazohtlazquia ipampa diferencias itech macehualyotl. Ica inonqueh problemas, Lila Downstzin onemachtiquizaz ompa in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān tlen nicnequi Licenciatura ipan tlacamatiliztli ipan Universidad Minnesota ihuan nican inon tlalli quenin conoció Paul Cohen ioquichmecac, ce saxofonista tlein opeuh cuicayotl iyoliz ihuan regresó canahpa Huāxyacac icampa itemachtiliz in opma Academia de Bellas Artes Altepetl Huaxyacac ihuan regresó canah Āltepētl Yancuīc York.

Īxiptli:Lila Downs Grammy Awards.jpg|thumb|Lila Downs īn Grammy Awards īpan 2008.
Cuīcatiani īpan occē tlacuīcalizpan ōcatcah tēl īpan 1990. Achto Lila Downs iuhcateyolic cuīca īpan Paul Cohen ītlacuīcaliz, īmecahuēhuētini ēhua auh yehhuān ōntetl īcnīuh Aneiro Taño nāuhmecatia. Yehhuān miaquīntīn tōcāitl ōquimpix iuhqui La Trova Serrana.

Lila Downs ōquichīuh īnāuhte LP īpan 1994 auh ōnamaca īhuīcpa Tlachicōnti 1994 xihuitl. Ītālcahuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōpan, Ofrenda ītōcā cē yahualtōntli ītech mēxihcatl cuīcatl ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan 1994 pīxcalōa Instituto Oaxaqueño de las Culturas. Īpan 1996 Downstzin yahualtōntli ōquihcuiloqueh  ōtēcalpanohauh Huāxyacac Juárez.

La Sandunga ītōcā cē yahualtōntli ītech cuīcatl ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan 1999 pīxcalōa Lila Downs i Paul Cohen.

Yutu Tata ītōcā cē yahualtōntli ītech huāxyacacatl cuīcani Downstzin ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan 2000 pīxcalōa Paul Cohen.

La Línea ītōcā cē yahualtōntli īpan Lila Downs ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, Caxtillān īhuān Francia in 2001 pīxcalōa Aneiro Taño i Paul Cohen. Īpan 2002 Downstzin cē ixachitlantlācatl īxīptlayōlizyacānqui mitznequitlahtoāz īca Yulie Taymor. In cihuātl, ōquimanilih cē tequitl; tēyacāna Frida īpampa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īhuān Mēxihco. 

Una Sangre ītōcā cē yahualtōntli tōnameyocaquizcopīnalōni ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco, Teutontlālpan īpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān ipan 2005 pīxcalōa Aneiro Taño i Celso Duarte. 

La Cantina ītōcā cē yahualtōntli ītech mēxihcatl cuīcatl ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco ī  Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān īpan 2006 pīxcalōa Aneiro Taño. Ihcuāc Downstzin catca ōnen īca tomin, occē xihuitl, īcopa cē cena ōmpa Cantinas, yeceh ōquimah in tequitl ōtlanamacac.

El Alma de Lila Downs ītōcā cē yahualtōntli ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco ī Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān ipan 2007.
 

Ojo de Cuelbra ītōcā cē yahualtōntli ītech in  mēxihcatl cuīcani Lila Downs ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan tlachiucnāuhti 3 2008 pīxcalōa Lila Downs, Paul Cohen. In Tlachiucnāuhti 2008 copina īcaquizcopinaloni Ojo de Culebra cuīcatl īcan Ojo de Culebra īhuān Perro Negro. Īpampa inīn caquizcopinaloni huica cana ītour Ojo de Culebra Tour.

Īxiptli:Lila Downs Pecados y Milagros.jpg|thumb|150px|Pecados y Milagros, yahualtōntli.
In xiuhpan 2010, Lila Downs ōtēcalpanoh Paris, nicān iximah Lila Downs y La Misteriosa. Ōtequipanoh teuh yacānaliztli tēpalēhuāni īca La Misteriosa. Downstzin auh yahualtōntli ōquihcuiloqueh Lila Downs y La Misteriosa En París Live à Fip īhuan tlamācuīlti 11 xiuhpan 2009.

Pecados y Milagros in tlachiucnāuhti 2011 ītōcā cē yahualtōntli ītech in cuīcani Lila Downs ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan tlamahtlācti 18 2011 pīxcalōa Aneiro Taño. In tlachiucnāuhti copina īyahualtōn Pecados y Milagros copa cuīcatl īcan Palomo del Comalito, Pecadora, Zapata se Queda īhuān Mezcalito. Nāhui ilhuitl quintepan huica cana ītour Pecados y Milagros World Tour. Lila ōquimanilih occē tequitl, Mariachi Gringo, īxiptlayōlli īca Shawn Ashmore auh Martha Higareda. 






#Article 94: Egipto (134 words)


Arabiatlācatlahtohcāyōtl Egipto ahnozo huehuehcauhtica Egipto(arabiatlahtōlli: Yumhūriyyat Miṣr al-`Arabiyyah ahnozo Miṣr), tlācatiyān īpan Africa, piya in tlālyacatl īpan in cemantoc tlālli Asia. Cuāxōchtia canahpa in mictlāmpa īca in Tlālnepantlah huēyātl, in cihuātlāmpa īca Libia, in huitztlāmpa īca Sudan, in tlāpcopa īca in Chīchīltic huēyātl īhuān in mictlāntlāpcopa īca Israel. Ītēcuacān El Cairo ca.

In huehcāuh tōcāitl Kemet (km.t) quihtōznequi Tlīllālli. In arabiatōcāitl Miṣr īpampa in semitatlahtōlli īpan hebreotlahtōlli mitzráyim quihtōznequi ōme īmonāmicyān in ilhuicac ātl. Tel Miṣr achtopa ōquihtōznequi āltepēnānyōtl, tlācatiyān nō cuaxōchtli.

In āquin achtopa ōquihcuiloh Egipto īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan, īhuān Fray Bernardino de Sahagún īpan Psalmodia Christiana īpan 1583. In nāhuatōcāitl īpampa in caxtillāntlahtōlli Egipto īpampa in latintōcāitl Aegyptus īpampa in greciatlahtōlli Αίγυπτος (Aigyptos). Estrabón ōquihcuilo Aigyptos nēzcāyōtia īcampa in Egeo (Aἰγαίου ὑπτίως, Aegaeon uptiōs).




#Article 95: Tlapaltecacayahtli (199 words)


Tlapaltecacayahtli ahnozo tecacayactli (Tagetes patula), cē tlanelhuatlamantli īpan in cenyeliztli in Asteraceae, īpēhualiz tlatēctli Mēxihco īxquichca in Tlahco Ānāhuac. Tlanelhuayōtl īca tlayōcoyalli xōchitl, in tlein ītlāpal chīchīltic īxquichca tepitzin cōztic, huel ahhuiyāc ca. 

In cempōhualxōchitl īxiuh momātia ītzalan 30 īhuān 50 cm. Īizhuatl opuestas, pinnadas ca, tlanixeliuhticah īpan segmentos lanceados tlanyoh īhuān ciliados. Moxōchyōtia ītzalan in xopantlah īhuān in tōnalco, ic in tlein piya in huehcāhua xōchyōtia, cuepōn ic xināchtli.

In tlapaltecacayahtli īpēhualiz tlatēctli Mēxihco, Nicānāhuac īxquichca Bolivia.

Hueliti momātia xālloh tlālpan iuh zoquitl tlālpan īca cualli ācoyoctli. Monequi in Tōnatiuh ītlanēx. Huel tēīxnāmiqui in cecēc īxquichca -1° C, niman ocachi cecēc moahchicāhuac, ahmo momātia īpan ecahuīllah.

Inīn xōchitl, in tlapaltecacayahtli, īhuān in  tētlamachilih īpan miec tlācatiyān iuhqui in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īhuān Francia, ic īxōch, īahhuiyācāyo īhuān īpahtiyoh.
 

In tlapaltecacayahtli īhuān in cempōhualxōchitl īpan Mēxihco motequitiltililiāin Miquizilhuicān īca in motlahtlālia in tlamanalli īhuān in micca tepetlācalli, inōn ca in motōca miccāxōchitl; nō in xōchitl īpan huehcāuh cāhuitl ōmomachilia tlacualli ca īhuān iuhqui pahtiyoh.

In tōtōcāyōpan, in xōchitl motequitiltililiā iuhqui iuhquīz tlāpalli in tōtōmeh ītlacualpan ic in tōtōtetl  piya cē huel xopaltic īcōztica.

Mīllahcayōpan motequitiltililiā tlahuehcapahuia in nematodos in tēmāhua in xītomatl. Tīciyōpan motequitiltililiā ic in parásitos īhuān in ocuiltin.




#Article 96: Etiopia (180 words)


In Nenāhuatīliztli Tlācatēpacholiztli Tlācatlahtohcāyōtl Etiopia cemani Etiopia (Amharatlahtōlli: Ītyōṗṗyā). Adis Abeba ca īāltepēnānyo. In tlācatiyān tlatēctli īpan in Cuācuahuitl Africa. In tlapanahuia inic huēyi āltepētlālīlo tlācatiyān Africapan, aaca Nigeria īhuān Egipto. Cuāxōchtia in mictlāmpa īca Eritrea, in mictlāntlāpcopa īca Yibuti, in tlāpcopa īca Somalia, in huitztlāmpa īca Quenia īhuān in cihuātlāmpa īca Sudan.

In centetlācatiyān Africapan ahmo ōcatca ōtlālpoloh, ōmopiya ītlācaxoxouhcāyōtl in ihcuāc in Tētlaxexelhuiliztli Africa, tēl ahmo ihcuāc mācuīlli xihuitl īca in italiatēpehualiztli (1936-1941) .

Nō in inic ōme tlapanahuia inic huehcāuh tlācatiyān īca in cristianismo iuh āchcāuh nemiliztli.

In āquin achtopa ōmoquihcuilo ītechpa Etiopia īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan; yeh ōquihcuilo ītechpa in San Basilio teōpixqueh ōmotlālih Etiopia īhuān occē tlācatiyān. Chīmalpahin ōquihcuilo in tōcāitl iuhqui Ethiopia. In tōcāitl Etiopia piya in zan neneuhqui pēhualiztli ic in caxtillāntlahtōlli.

Etiopia ōmotōcāitia nō tlahtōllōtl Abisinia īhuān Pani Æthiopia. In tōcāitl Etiopia ītechpa in greciatlahtōlli Αἰθιοπία: Æthiopia, tlahtōlcopa Αἰθίοψ Æthiops: ‘etiopiatlācatl’ nēzcāyōtia īpan greciatlahtōlli tlatiīxtli (αιθ- tlatia ὄψ īxtli). Tēl, huehcāuh etiopiamēyalli neltilih in tōcāitl ītechpa  'Ityopp'is (īconēuh in teōāmōxtlācatl Cux) āltepētlāliāni in āltepētl Aksum.




#Article 97: Mazahuahtlahtolli (115 words)


In mazāhuahtlahtōlli (mazāhuahtlahtōlcopa: Jñatio).motlahtā  īpan in tlahco Mēxihco. Ītlahtohqueh īnquitōcāitiah jñatio, īca in tlein yehhuāntin nō motōcāitiah.

In mazāhuahtlahtōlli tlatēctli īpan in otompametlahtōlli īpan in otommanguetlahtōlli cenyeliztli. Īnāhuac occē 62 tlahtōlli, in mazāhuahtlahtōlli, momati iuhqui tlācatiyān tlahtōlli īpan Mēxihco, īca in nenuhqui āchcauhyōtl in tlein in caxtillāntlahtōlli īpan mochi in tālli. In mazāhuahqueh huel ōntlahtōlehqueh īca in caxtillāntlahtōlli, yehhuān tlatēctli tāchcāuh īpan in Tlahtohcāyōtl Mēxihco īhuān Michhuahcān ītzalan cuauhtlah, īpan Īxtlahuahcān 36 km huehcapan Tōllohcān, tāchcauhca īpan in municipio San Felipe del Progreso. Tēl, nō oncah tlahtohquih īpan in  āltepētl Tōllohcān īhuān in Calpōlli Tlahtōlōyān, in cānin yehhuān in inic cicuacē tlahtōlcemāxcayōtl tlachīhuah zatepan in caxtillāntlahtōlli, in nāhuatlahtōlli, in otontlahtōlli, in mixtēcatlahtōlli īhuān in tzapotēcatlahtōlli.




#Article 98: Corea Mictlampa (121 words)


Tlācatlahtocāyōtl Āltepēhuahcāyōtl Tlācatēpacholiztli Corea (TĀTC) ahnozo Corea Mictlāmpa (coreatlahtōlli: 조선 민주주의 인민 공화국, Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk), tlācatiyān īpan Asia. Ītēcuacān Piongyang ca.

In tōcāitl Corea mopēuh īpan in huēyitlahtohcāyōtl Goryeo (Gorieó), ōquitepachoh cē huēyi tlālli īpan in Tlālyacatl Corea ītzalan in mācuīlpōhualxihuitl X īhuān mācuīlpōhualxihuitl XV. Momati īca inīn tōcāitl īpampa īpan in mācuīlpōhualxihuitl XIII in ihcuāac in italiapōchtēcatl Marco Polo ōāltepēitta inīn tlālli ihcuāc īācalpapanōliztli īpan China huēyātēntli, inīn ōcacta in matiliztli Europan īhuān Corea ītzalan. In tlahtōlli Gorieó ōmocuep īpan Corea in mihtoa ītechpa inīn tlālli.

In Corea Mictlāmpa chānehqueh ōmotōcāitih mochi in tlālyacatl iuhqui 조선, Chosŏn; īhuān īntlācatiyān 북조선, Bukchosŏn, quihtōznequi Mictlāmpa Tlācatiyān (Chosŏn Mictlāmpa). Corea Huitztlāmpa tlācah tōcāitih in Corea Mictlāmpa iuhqui Bukhan (북한, Han Mictlāmpa).




#Article 99: Caxtillan ihuahpacayo (1634 words)


In Iberia Tlālyācatl ōchantiaya īpan huēhuetlācah in ītōcā tlācatl Cro-Magnon ītlein āxcān yehuāntin vaxcatēcah. Huēhuetlācah Neandertal ōtlahcuiloh oztomeh, ōquichcuacuahuemeh in ōmpa oztomeh Altamira, Pasiega īhuān Candamo in ōmpa Cantábrico tepētlān. Incic achcauhtēcah īpan Caxtillān catca in Iberiatēcah inic cē calpōlli īhuīc Africa mictlāmpa yehhuāntin ōnitlapixcah achtin. Iberiatēcah achtopanoh mācēhualtin chantiayah Iberia Tlālyācaco. Āxcān yehhuāntin titlamatin huēhueyi āltepētl, ic tzacualchantli. 

Inīn xiuhpan 2000 a.X., celtah occequīntīn tlācah acicoh nicān īhuān ōnitlanemicoh ica iberiatēcah.

Nicān ōacicoh occequīntīn tlācah, yehhuān motōcāyotia celtah, cē calpōlli āquin ōpanocque Europanco, yehhuāntin ōnemicque Gallia, Bretania, Bretaniah tlalhuacque, Cantabria, Asturian, Burgos, León īhuān Galicia. Celtah ōcalchīhuacque īchanhuān ica tetl īhuān zacatl latintlahtōltica castrum, ōmicque ica vaxcatēcah īhuān iberiatēcah. Celtah ōquipiacque a huēyi tōltēcayōtl īhuān huēyi tēpachoaliztli. In ōmpa Galicia yehuān ōnemicque in cuāuhtlān ōtlachīhuac in nahuayōtl.

 

Īpan 1100 a.X. xihuitl, Feniciatēcah ahnozo punitēcah ōhuallauh nicān Iberia zātēpan Troya Īyāōyō canahpa Guadir āxcān ītōcā Cádiz. Feniciatēcah acicoh Iberia īyuhqui Almería anāhuac īhuān Greciatlācah acicoh īpan Ampurdán inīn xiuhpan 218 a.X. xihuitl. Greciatlācah īhuān feniciah ōnitlacahuacoh inic cē āmoxtli, mazqui aic yehhuāntin nezcayopanoliah ica iberiatēcah. Achtotlācatl vaxcatēcah cateh campa chantiah in ōmpa Iberia tlālmaitzin.

Romatēcah acicoh Iberia xiuhpan 218 a.X., tehhuāntin tlahtōayah latintlahtōlli īhuān ōquimpopoloh canahpa iberiatēcah, tehuān ōquixtianayah in āltepēmeh iberitēcah. Huēyitlahtoāni Adriano ōtlācati īpan Italica āxcān ītōcā Santiponse, Sevilla Teucyōtl. Īpan Punitēcah yāōyōmeh ītitlan Cartago īpan Roma Huēyitlahtocāyōtl īpopoloh amaitl Iberia. Yehhuāntin īpan Ibiza tlālhuāctli īhuān Cartagena catca īhuān occequīntīn āltepēmeh auh Málaga. Caesar Augustus ōquimpololoh asturiatēcah īhuān cantābritēcah. In Āmaitl ōcuepac tlaltocatzin īpampa Hispania punitēcatlahtōltica Tochtlālli.

Caxtiltēcah ōniaxcatih Roma tōltēcayōtl, ītlahtōl īhuān īnahuatilhuān, axcatiuh huēyi tenyōtl ītech huēyi tlahtocāyōtl, nicān ōnitlācah huēytlahtōanimeh, Trajano, Adrianus īhuān Teodosius, nōiuhqui in yōlizmatini Lucius Anneo Seneca īhuān occequīntīn tlācatzitzin ōtlatih Amaco.

Nicān acicoh occequīntīn tlācah in ōmpa Teutontlālpan ītōcātzin vandaltēcah, alantēcah, suevotēcah, visigotēcah, inōnque ōtlapachoayah Iberia ēyi xiuhtziquiloayān īpampa huēyitlahtoāni Leorgido īhuān Recaredo.

Yeyehua 416  xihuitl, occē alemancalpōlli, ītōcā visigotēcah, ōacicoh īpan Caxtillān quemeh tlācah ic Roma, yehuātl ōtepēhuacque alantēcah īhuān vandalotēcah, axiltiauh suevotēcah in ōmpa Galicia. Vixigotēcah ōtlapachoacque achcauhuiptla Mācuīlpōhualxihuitl 8, yehuātl ōmocuepacque Catōlico Cristianoyōtl īhuān īāltepēnanyō Toledo ōyeya. Visigotēcatl tlahtocāyōtl ōquipiaya cenca ōhuiyomeh ica bizanciotēcah, cartagonēcah, alantēcah ōquipiacque ixachi mictiloh.

Inīn 689  xihuitl, arabitēcah ōacicoh canahpa Africa ayamictlānco. Īpan 711  xihuitl, in arabitlācah ōquipēuh ixpan visigotēcah in ōmpa Īyāōyō Guadalete, nicān ōmopohuac mahomaquipololo īhuīcpa Iberia Amail, ixachi tlācah ōmocuepacque canahpa Islam inic cē tēucyōtl, ahnozo tlālpan arabihuēytlahtocāyōtl ītōcā al-Andalus, īāltepēnanyōtzin Cōrdoba. Ītech in ītōcā Arabitlahtocāyōtl Córdoba ic Caxtillān Mahomayōtl quemeh Andaluxia īchicauhtiliz yāōtlayeconic īhuān tianquiztilic.

Īnemililiz ic mahomatlācah ōiciuhcac in 712  xiuhpan ōtemo Toledo, in āltepēnanyōtl Caxtillah-In Manchapan. Yehuāntin ōnemilih īpampa ayamictlān, ōquipopoloh āltepēmeh. In Criatianotlahtocāyōmeh ōmpa Pirineyo tepētlān īhuīc Cantábrico tepētlān, cristianotlācah ōtlaicaliacque ica mahomatlācah ic tlālli īhuān in huelitiyōtl. Vaxcatēcah, axturtēcah, cantābrotēcah ōquipopoloh in tepēmeh inic ōmpa ayamictlān ic Católico Cristianoyōtl.

Inīn xihuitl 718  īpan Asturia cē pillacatzin motōcāyotia Pelayo ōtlaicali ica mahomatlācatl, yehuāntin mā quipiah inīn tlācatl. Pelayo motēnehua īpan In yāōyōtl Covadonga, axturyāōquixque, quenin mā pēhua In Tlahtocāyōtl Astuaria motōcāyotia La Reconquista (Yancuīc Popololiztli), ica Criatianoyōtl īhuelitoyō īpan Iberia Amaitl.

Vixigotēcah ōcholoacque canahpa Pirineyo tepētlān ica franciatlahtocāyōmeh. Ihcon Carlomagno ōtlachīhuac īchānhuān yāōquizqueh quemeh ītōcātzin La Marca (In Machioyōtl). Franciatlācah ōxexeliuh ītlālhuān īpan tepitzin cristianitēucyōmeh. Inīn 988  xihuitl, in tēuctin īpan Barcelona, ōquipopoloh in tlahtocāyōmeh īpan Pirineo tepētlān ica franciatlahtoānimeh.

In Mācuīlpōhualxihuitl 8 auh 9 quipiaya mahomahuelītiyōtl īpan amaitl ica cristianotlahtocāyōmeh in ōmpa Ayamictlān. Canahpa tlamiliztli Mācuīlpōhualxihuitl 8, in omeya tēuctli Abderramán I, chololli īpan Siria, ōtlachīuh īhuīc al-Andalus, īxachimatiliz huelītiliztli, cē celcatic tēucyōtl ītōcā “Califato de Córdoba”.

Abderramán III otlachiuh al-Andalus ipampa celcatic teucyotl ipan Califato de Damasco, yeh ica teoneltoquitlamaquixtiliztli ihuan amo política, tlahzocamati ipampa acoquitzaliztli ipan matiliztin, toltecayomeh ihuan tlahcuilollotl; ihuan  netlacuitlahuilitoc ipan altepematiliztli. In altepemeh ixachi huelitinimeh, Valencia, Zaragoza, Toledo, Sevilla īhuān Córdoba. catca, In pohualxiuhpan X, ica al-Hakam II, Córdoba ocachi huēyi āltepētl īpan Europan, quipiuh 500.000 chanehque ihuan hueyi toltecayotl. In Mahomahuetzquiliztli opeuh ihcuac in arabitēcah cenyeliztin ozomacque ica occe arabipillahtohcāyōtl otlachiuh tepitzin tlahtohcāyōtl motocayotia Taifas.

Ihcua, amo huehca Pirineo tepetlan oquipiaya occequintin ome cristianotlahtohcāyōtl Navarra ihuan Aragón. Atzalan āpan Iberia, in cristianomeh oquipopoloh ocachi mahomatlaltin, In tlahtohcāyōtl Asturia ica īāltepēnāyō Oviedo otocacuepac icampa Tlahtohcāyōtl León ihuicpan itlapacholiz ihcuac Ordoño inic Ome acopa in tlahtoanicpalli, centililli ica copilli ihuic Galicia, Asturia īhuān León.

Otlacati yancuic tlahtohcāyōtl Caxtillān īcampa Sancho inic Yei, tlahtoāni īhuic León, tlaquitcachiuh cana icone Fernando. Fernando cihuatilli ica in iconecihua nic tlahtoāni León, chihuaz ce tlacetililli caxtilnavarratl ic ce yaoyotl īhuān mictilolli ihuicpa tlahtoāni León in aquin tlamahuitzoaz xi nenequi in tlahtoanicpalli nicte. Yeceh, auh imicqui in tlahtohcāyōtl tlacuepah ipampa icoconehuan, quemeh: in Tlahtohcāyōtl León, in Tlahtohcāyōtl Galicia īhuān Tlahtohcāyōtl Caxtillān, īhuān tlein noyuhqui yehuatl tlapachoa ica huelitiyotl canahpa Zamora. 

Azozan in niman pohualxiuhtin, inonque tlahtohcāyōtl mopanoz canapan Fernando Inic Ce nozo occetlahtoanimeh ipan cacauhtin, atle xi tlapoloa ihuelitiyo ican tlahtoāni. Nicān tlacatiz ihuicpan León occēquin tlālli ica huēyi teyotl ītōcā Portugal, quenin notlachihuaz ican tlahtohcāyōtl. Nicān oquipiac cualli tlahtoqeh yehuantin anmotocah Alfonso VI īhuān Alfonso VII ipan León, yehuantin otlachihuacque acohpan inin tlahtohcāyōtl canapa Huēyitlahtohcāyōtl, ompic huēyiteōpixcayōtl Roma, ipampa mochi Iberia amaitl īhuān Francia huiztlāmpa.

In cristiano tlahtohcāyōtl ipan inin amaitl oquipiaya nahui xexeliuhtin motocayotia Copilli Caxtillān, ica ce tlahtoani ipampa (León, Caxtillān, Galicia, Asturia īhuān Zamora); Copilli Aragón, ica tlacetililli tlahtohcāyōtl xiuhpan 1150 ihuicpa Tlahtohcāyōtl Aragón īhuān Tēucyotl Barcelona; in Tlahtohcāyōtl Navarra īhuān tlahtohcāyōtl Portugal īhuān cequin tlahtochcāyōtl motocayotia Taifas.

Inin pohualxihuitl XIII, Copilli Caxtillān, ocachi huelitini ipan Iberia Amaitl, ocueponi itlalhuan oc huiztlampa ica Mancha, Murcia, Extremadura īhuān Andalucía, in ocquic in Copilli Aragón otecentili in tlahtohcāyōtl Valencia īhuān Mayorca ica Tlahtoāni Jaime inic Ce in tepehuani, axcampa yehuatl otehuazquia Cerdenia, Sicilia īhuān Tunez, Ceuta ihuan Melilla ayamictlampa Africa.

Inin tlamiliztica, ipan xihuitl 1402, Copilli Portugal oixcomacac ica Tlahtohcāyōtl Caxtillān, aquin opeuh in oquimpopolo Canariah Tlalhuacqueh, chantiliztica ancateh ica huanchetlacah, in tepehualiztli ica normandotecah ic tlahtoani Enrique inic Yei ihuicpan Caxtillān, quenin otlami oquipan 1496 in auh hueycaxtilcopilli.

Ipan Copilli Aragón, yeh in mictilo, miectin macehualtin huey zazahuatl xiuhpan 1348, oquipiac acualli tlapixcayotl mochi tlahtohcāyōtl, Inahuactzinco ahmo cualli tequiyotl, noyuhquin in imiquiz tlahtoāni Martín inic Ce (In tlacatzintli) inin xihuitl 1410.

In yancuic Copilli Aragón, oquipiazquia canahpa Fernando de Antequera, ihuic chantli Trastamara  ipan itocayompa  Fernando inic Cē, aquin oquipiac ce zomaltica Teuctli Urgel, Fernando inic Ce nocopiltiac ihuan opeuh itlapacholiz  Trastamara ipampa Copilli Aragón. Noihuan ce ohtli cana Tlahtohcāyōtl Napoli, ipan cahuitl Alfonso V.

In imamictiliz Isabel ihuicpa Caxtillān ihuan Fernando ihuicpa Aragón, inonque ome caxtilcopiltin omotlacetilih, ipan popololiztli canahpa Islamtlahtohcāyōtl Granada xiuhpan 1492  ihuan, zan niman, Navarra xiuhpan 1512 tlein otetocac ce tlahtohcāyōtl, ica itomin ihuan i calixcuacaltin inompa Ātōyātl Ebro oc Carlos yoyaoyo xiuhpohualpan XIX. Navarra tlahtoani onicholoac Pirineo tepetlampa ihuan occe mocuepazquiazque in ipan tlahtoani Francia.

Noihuan nican oquipeuhca ce mamictilitlayectiliztli ica Portugal que otlan ipan 1580, ihcuac Felipe inic Ōme otleco itlahtocaicpal, tlacentiliuh zatlatzonco ce niman tlahtoani toda nicpampa in Iberia Amaitl.

Ipan 1492, monihcuilo in quizaliztli ihuic judiotlācah quenin ahmo otlahualcaquih motlaneltoquiliz ipan cristianoyōtl, quemeh Felipe inic Nahui Franciaco. Cristóbal Colón, nicpampa tlahtoani Católico, aci, ayancuipan, canah  Ixachitlān ica iacalhuan.

Mopohua in xittontla ihuan popololiztli ihuicpa Ixachitlan, in aquin tetocayoti in niman occequin tlacatiyameh quemeh Portug, Francia, Inalglatlalpan ihuan Temotlaticpantlan nican xipehua in Europatepehuacahuitl. In Caxtilhuēyitlahtohcāyōtl cah, īpan ipeuhcayo  in tlahtohcāyōtl ocachi hueliti ipan in teyo ipampa Tlālticpactli. Zanno in huēyitlahtohcāyōtl ihuic catolicotlahtoanimeh pehualtia noyuhqui ayamictlampa no Africa, nicpehua occe altepemeh, itech Melilla in xihpan (1497).

In huēyi tlahtoqueh Fernando inic Cē inic Cē ihuan Isabel La Católica. Quiza Cristóbal Colón īpan 1492 xihuitl in ihuicpa motocayotia Puerto de Palos (Cuacuahuitl Ācalquīxōhuayān), ompa ca Altepetl Huelva ipan Caxtillān, in oyuhpanoc yei icaltica ome metztli, zatlatzonco oacico tlalhuacpan in itoca Guahananí, nican in yancuic tlalpan Yei iacal motocayotia La Niña (In Cihuāconētl), La Pinta (In Tlapālācalli), La Santa María (In Yectli Tonantzin María).

In caxtillahcuilo in motocayotia El Greco, ipan 1586 xihuitl quihcuiloa “Itetoquiliz in Altepetecuhtli Orgaz”, In ipan 1635 xihuitl, Tlahcuiloa itomamaloyan Caxtillahtohcāyōtl in iteucyo Diego de Velásquez de Silva.

Ipan 1700 xihuitl, omic caxtillahtoāni in itoca Carlos Inic Ōme. Tlacatzin in tetzcutica huehueintin caxtillahtoque catca in Iquique  itech pohuiah icenyiliz Teutontlālpan nozo Austria, auh yehuatl aic oquintlacachiuh ipipilhuan.

Nican ompehua ompa Caxtillān hueyi yaoyotl in Francia quinchihuilito in in ihuicpa auxtecah ipampa caxtillahtocacontetoquiliztli. Tecuhtli in itoca Felipe de Anjou, in aquin iixhuiuh catca hueyi tlahtoani Luis inic Matlactli ihuan Nahui, oquimpeuh iyaohuan. Yuh, oquicuic yancuic itoca Felipe inic Macuilli. Utrechticpac, ompa Tlanitlālpan, Itetocaihcuiloliz nenonotzalli, in ica tlami “Caxtillāntlahtohcacontetoquilizyāōyōtl”.

Ipan 1898 xihuitl, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān quinyaochihua ica Caxtillān ihuan quintlatlalochtia Cuba, Necuiltōnolācalquīxōhuayān ihuan Filipinas. Ipan 1819 xihuitl, Caxtillān quinamaquiltia ichanequehuan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, icecniquizaliz in itoca Itlalmaitl Florida.

Inin xiuhpan 1931, mihtoa ce mecatlanahuatiliztli in ompa Caxtillān ipampa in tepacholiztli ihuicpa tlahtocayaoquizcani Francisco Franco. Pehua ce tlacayaoyotl tlacatlahtocaltepenahuah ihuan tlahtocaltepenahuah, ica miectin miquicque, nezahualiztli ihuan icnoyotl itech caxtiltecah. Mochintin caxtilcenyeliztin ocahuacoh xexelocque monequi quizaliztli ihuic icaxtilcoconehuan canapa occequin huehcatlahtocayomeh cemeh Cuba, Mēxihco, Argentina, Rusia īhuān occēquintin tlācatiyān nicpampa xi tlapiltzanti in caxtilcoconeh.

Mochīhua inīn xiuhpan īpan Barcelona inic cempohualli olimpicayoh neahuiltiloni ihcuāc pepeno José María Aznar iuhquin huēyi ītlahtōcauh Caxtillān, īpan 1992 xihuitl.

Ipan 1975 xihuitl, omic yaoquizcani Francisco Franco; in axcan Juan Carlos de Borbón huēyi tlahtoāni Caxtillān catca, inonque in inic ce tlacatique tetenahuatoh ipampa caxtiltēcah.

Ipan 2004 xihuitl, in 11 Marzo, Madrid omaceuh ce tlaixpololiztli temamauhtini mahomatlacah ipan tepozcalli ihuicpa altepetepozcoac tlein huallaztia inompa Guadalajara cahnapa Atocha Tepozcoatilohuayan, yehuatl temamauntinimeh omictiloh ixachi chipahuachanehqueh. Quenamo, José María Aznar tlapoloa  tetenehuatlapohualli ihuic Partido Popular nic pampa tlahtocateixiptla ixpan ipochcayaotl Jose Luís Rodríguez Zapatero ihuic Partido Socialista Español PSOE.

Caxtillān ce tlacatiyan ica ahcocaliztli icampa tlacatl ic nican ocicoh tlaneminimeh occe tlācatiyān quemeh Ecuador, Colombia, Argentina, Peru, Brasil, Bolivia, Venezuela, Cuba, Rumania, Polonia, Marruecos, India ihuan Africa occecquintin tlācatiyān. In Ehēcacalquixohuayān Barajas ihuicpa altepetl Madrid, oxittontlayonqui ce ahuachuaztli ihuan omictiloh ome ecuadortecah, omaceuh ce tlaixpololiztli temamauhtini ETA ipan Tlahtohcāyōtl Vaxcapan icampa calpolli Batazuna.

Occepa otlatlani Partido Socialista Español (PSOE) nicpampa tlahtocateixiptla Jose Luís Rodríguez Zapatero ixpan ipochcayaotl Mariano Rajoi ihicpa Partido Popular.




#Article 100: Caxtillahtolli (454 words)


Caxtillahtolli nozo caxtillantlahtolli ( Español ahnozo Castellano) ītōcā cē tlahtōlli, āchcāuhtlahtōlli īpan Caxtillān īhuān occequīntīn tlācatiyān Tlālticpacpan. Cē romatlahtōlli īpan Ibero-romatlahtōlli tlaololōlli. Ocachi 450,000,000 - 500,000,000 tlācah camacti inōn tlahtōlli tlanipa in Chinatlahtōlli.

In caxtillāntlahtōlli (castellano) ītōca, ītechpa īpan Caxtillah (Castilla) īpēhualiz ca. Īpan nāhuatlahtōlli ītechpa ōcatca in inic cē tōcāitl in huehcāuh mēxihcah ōcaquih in caxtiltēcah ōquitōcah īntlācah īhuān īntlahtōl īpan in tlapēuhtli cāhuitl; īhuān occē caxtiltēcah ihuqui Fray Alonso de Molina ōquihcuilo caſtillãtlatolli.

Īpan caxtillāntlahtōlli in tōcāitl Español ītechpa in Tlālyacatl Iberia latintōcāitl ōcatca Hispania, ōmaca in tōcāitl Hispaniolus nō huel cualli Spaniolus in quihtōznequi hispaniatlahtōltōn.

In caxtillāntlahtōlli ītlahtōllo ōpēhua īca in mācēhualli latintlahtōlli īpan in Roma Emperador ītlahtohcāyo, īpēhualiz tlatēctli tlahco mictlāmpa Hispania. Zatepan in Roma Emperador ītlahtohcāyo īhuetziliz īpan in mācuīlpōhualxihuitl V, in latintlahtōlli netlahtoā inōn cahuitl ōcatca in Hispania īcāhuilihtiuh īntzalan in Huehcāuh caxtillāntlahtōlli, pēhualizlti in caxtillāntlahtōlli. Īca in musulmantlācah tlālpolōliztli canahpa in Iberia tlālyacatl, ōmotlahtoah romatlahtōlli īdialectos quitōca mozarabetlahtōlli īpan Al-Ándalus. Ihcuāc īpan in cristiano huēyitlahtohcāyōtl ōtlācatih miac romatlahtōlli dialectos: catalantlahtōlli, aragontlahtōlli, asturialeontlahtōlli, galegoportugallahtōlli īhuān in caxtillāntlahtōlli.

In caxtiltēcatl dialecto ōmopēhua īpan in condado Caxtillah (huitztlāmpa Cantabria īhuān mictlāmpa Burgos), īca vascotlahtōlli īhuān visigodo tlapēuhcāyōtl. In huehcāuh tlahcuilōlli īpan caxtillāntlahtōlli in Cartularios de Valpuesta cah, quimopiya īpan in Santa María de Valpuesta teōcalli, Burgos, cē tlahcuilōlli tlaolōlōlli in tlamachiyōtīlāmatl ōquihcuilo īpan in cahuitl iuhqui in mācuīlpōhualxihuitl IX, tētepotztoca in Glosas Emilianenses in cahuitl in tlamiliztli in mācuīlpōhualxihuitl X ahnozo in pēhualiztli in mācuīlpōhualxihuitl XI, quimopiya īpan in Monasterio de Yuso, San Millán de la Cogolla, La Rioja.

In caxtillāntlahtōlli ōmani canahhpa huitztlāmpa in tlālyacatl cemanqui in tēpēhualiztli īhuān ic in caxtiltēcatl cristianohuēyitlahtohcāyōtl tlacetilia īhuān in īcāmpa dinastías tlacetilia (cetiliztli īca León īhuān Galixia īca Fernando III de Caxtillah, in caxtillahcatl dinastía ītzintiliz īpan in Corona de Aragón īca Fernando I de Aragón ōquihuica canahpa in tlālyacatl tlamiliztli cetiliztli īca in Católico Huēyitlahtohqueh). Īpan in mācuīlpōhualxihuitl in caxtiltēcatl huēyitlahtohcāyōtl in cetiliztli, in Sevilla chāneh Antonio de Nebrija ōnēxtilia īpan Salamanca īGrammatica. In inic cē tlahcuilōmatiliztli ītechpa in tlahtollapēuhcāyōtl. In tlapēuhtli in Ānāhuac ōcatca ihcuāc in tlapēuhtli Granada, ōman in caxtillāntlahtōlli ic in Ānāhuac cemantoc tlālli.

In caxtillāntlahtōlli mochipa ōpiya ahmo neneuhqui tlahtōlli tēl ipiya in neneuhqui tlapēuhcāyōtl latincuātzonyōtl. In ahmo neneuhcayotl īpan in caxtillāntlahtōlli iuhqui occē tlahtōlli, in mātocaliztli īcā occē Ānāhuacatl tlahtōlli, in iuhqui in aimaratlahtōlli, chibchatlahtōlli, avañetlahtōlli, mapuchetlahtōlli, mayatlahtōlli, nāhuatlahtōlli, quechhuatlahtōlli īhuān tainotlahtōlli ōtlālia tlahtōlli īpan in caxtiltēcatl tlahtōlolōlōlli, cequi īpan cequi catyān īhuān occē īpan cemānāhuac tlatequitiliztli.

Īpan Caxtillān, teōnantzin Nantzin Teresa de Ávila īhuān teōpixqui Juan de la Cruz ōāmatlacuiloh āmoxtli īca Caxtillahtōlli. Azozan Miguel de Cervantes ōāmatlacuiloh El Ingenioso Hidalgo Don Quixote de la Mancha quemeh inic cē āmoxtli īpampa Caxtillahtōlli.

Yancuīc Caxtillān, Juana de Asbaje īhuān Juan Ruiz de Alarcón ōāmatlahcuiloh ocachi āmoxtli.




#Article 101: Patolli (276 words)


Ye huehcauh, in ihcuac ahmo ohuallahqueh in caxtillantlacah, nican Mexihco macho ce neahuiltiloni in tlein moahuiltiaya ipan petlatl, Patolli inin itoca.

Cencah quinequiyah, miequintin tlacah hueli cahuiltiah ipal zan omen tlacah, cahuiltiayah cepantoc.
Iuh yehhuantin oquichiuhqueh, ipan petlatl quihcuiloayah ce nepaniuhtocqui (cruz) ica olin (hule), opeuhqueh ipan tlanacazantli ihuiccopa occequi tlanacazantli, inin machiyotl quipiya ompohualli ihuan mahtlactli omome (52) kalli.

Ahuiltilo ic mahtlactli omome tetl. Cecen patoani (neahuiltiani) quipiya chicuace tetl, centetl quipiya chicuace chichiltic ihuan occequi chicuace matlaltic.

Cahuiltiaya zan ce in aquin no imixiptla in mochintin. Iuhcatiliz inin omipatolli, ca etl; ca poyahuac etl, tliltic etl, inin macuilli etl ihuan cecen etl quipiya ce tlapohualli zan ic ce ixayac, chihualo iuh comolli ahnozo iuh tlapalli ica iztactlapalli. Ce etl ica ce comolli, inic ome etl ica ome comolli, inic eyi etl ica eyi comolli, inic nahuietl ica nahui comolli, inic macuiletl ica macuilli comolli.
Intla ahmo oncah olin, mocuiya cequi xihuitl iuhqui ayohizhuatl nozo chichicpahtli, ihuan cequintin quichihuayah ica ocotl icontlil.
In tlahuelilopatoanimeh (tahures) nochipa quipiyayah tlanipa inziyac in petlatl. Inin tlahuelilopatoanimeh quiteochihuiliayah, quimahuiztiliayah ihuan quinotzayah ipetl iuhqui teotl, quichihuiliayah in tletl, quicomonaltiayah ihuan quipopochhuiayah no iuh quitlamaniliayah tlacualli.

Patolli iteouh catca Macuilxochitl. Ihcuac patoayah, immacpa in etl huel quitzetzeloayah ihuan imman quitlazayah, niman ceppa macapaniayah ihuan tzahtziyah ¡Macuilxochitl!

Pehua in neahuiltiliztli ihcuac tictlaza in macuilli etl, niman ma xitlapohua in iztaccomolli auh xipancholo inon tlapohualli; intla quiza eyi ticmopancholhuiz eyin caltin, intla quiza chicueyi niman xicmopancholhui chicueyin caltin, intla quiza mahtlactli onnahui niman ticmopancholhuiz mahtlactli onnahuin caltin. Yeceh intla quiza macuilli iztaccomolli niman ticmopancholhuiz mahtlactin caltin ihuan intla quiza mahtlactli iztaccomolli niman xicmopancholhui CEMPOHUALTIN caltin.

Auh tipehua ticahuiltia ipan ce tlanacazantli ipan motlayeccampa.




#Article 102: María Ichpōchtli (2961 words)


In Ichpochtli Mariatzin (Caxtillāntlahtōlli: María; Judeatlahtolli: מרים Myriam) in inantzin in Jesucristo ihuan  in icihuatzin in Jose itech Nazaret yehhuatl catca ce cihuatl judeatlacatl itech Nazaret itech Galilea ca, ipan nepapan tlahcuilolli yancuicanemiquiznahuatilizotl itech pohuini in iTeotlahtol in Mateo, in iTeotlahtol in Lucas ihuan in iTlachihualiz in Tetlazohhuan, in iuh noihuan miyac tlahcuilolli iztlacatqui in iuh in iachtoteotlahtol in Santiago, yol itzalan itzonquizaliz in mahcuilpohualxihuitl I a.C. ihuan inepantlah in mahcuilpohualxihuitl I z.C. Noihuan in Coran (mahcuilpohualxihuitl VII), iamox teoyoh in islam, quiteittitia in iuh inantzin in Jesus (Isa), itzintlan itoca arabiayotl, Maryam nozo Miriam. 

In iixneciliz in Mariatzin ipan in netecpicholiztli huehcahuitiani ahmo yehhuatl catca in iuh ce cemani tlaneltiliani, zan yeh in iuh ce motenyohtiani tlayectenehualli ihuan ipan oc ye ce tlamantli cecniquizqui, tlachihuani cecniquizqui ipan ce cahuitl nelhuayotl ian in iicpatehtecaliz in itequixtiliz, in inenacayotiliz in Jesucristo (; ), ihuan tlacneliani ipan oc ome, in imazololiz ihuan imiquiz in Jesutzin (), ihuan itlatzintiliz in inic ce tecentlaliliztli motecpichoani tlatlahtlauhtiani niman ic achtopa in huallaliz in Teoyoliatl Yecnemiliceh ipan Pentecostes ().

Ipan in iteotlahtol in Mateo () ihuan in iteotlahtol in Lucas (Lucas 1:27]) quiteittitia in Maria in iuh ce tlazcaltilli ichpochtli in ihcoac, ipan in Tetlacaquiltiliztli, quimatih ca itech yeya otztli itechpa itlachiuh in Yoliatl Yecnemiliceh, in ahmo itepalehuiliz in oquichtli. Ipampa in, atzan ihtolo in «Ichpochtli Mariatzin», nozo cemaniliztica «In Ichpochtli», ipan in Netlacentequililiztli tlaneltocani, tlanelihtoani, egiptoyotl, ipan in  Netlacentequililiztli inglaterrayotl ihuan ipan occe tetocayotiliztli motecpichoani.

Ipan in Netecpicholiztli tlaneltocani ihuan tlanelihtoani itech tlamilo huelitilizotl itech tepan tlahtoliz iixpan Jesucristo, inic quitoca in yecnemiliceh Ireneo de Lyon (mahcuilpohualxihuitl II) ihuan in tlaquetzalli ipan in iteotlahtol in Juan itechpa itepantlahtoliz ipan in nemanamictiliztli itech Cana (). Ipan in Netecpicholiztli achto tlatenehualli, in itemahuiztililoca  neltia itzalan tetlanextililiztli ahmo inamic, ca yauh niman tetlaixpantililiztli ahyoltzotzoni ihuan nemachtillotl mariayotl, ixquichca itlatlahtlauhtiloca, ihuan tocaitl in ica mixihmachtilia, in yuhqui «Inantzin in Toteucyo», nozo in paccaceliloni itlahtol ica greciatlahtolli, «Theotokos», inin in tlatzacuia tlaixcoyantilli itech yehhuatzin ihciuhca ipan in Netechpichahuiliztli itech Efeso inic 431 ihuan cencah tlacualquixtilli itechpa in Netecpicholiztli tlanelihtoani. Noihuan motocayotia «Mahcehualtic Ichpochtzin Maria», inic nepanihui ica in tlahcuilolli teotlahtollotl:

Inpan in judeatlacah in tocaitl ahmo  yehhuatl yeya ce cemani ontetocaitl; itech catca tetech nematiliztica tlanepanolli in aquin tlacatl. Ipampa in  quicuiah tocaitl ca quinematcaihtoaya in centlamanquizcayotl, in netlanohmahhuiliztli; ihuih, yehhuatl yeya cencah quinemitiaya in  in itocatzin yehhuatl yez yuh in ihcoac monequia quitenehuilia ce neixcahuiliztli nozo centlamanquizcayotl tlapanahuih yehhuatl in aquin conetl ipampa tlacatiliztli.

Maria yehhuatl ce tocaitl tenyoh ipan in Tanaj nozo Huehueh Nemiquiznahuatiliztli ipampa yehhuatl oyez in itocatzin in ihueltiuh in Moises ihuan Aaron, ipan ipeuhca tlahcuilolli in iuh Mīryam.  In itlahtolmelahuiliz In Epohualtetl Omatlactetl quitenehua niman in  arantlahtolli Mariám (Mαριαμ); In tlacuepaliztli ipan in tlayacatia tozcayotl quinextia in tlatenehualiztli nohuian, in tlatenehualiztli ica in  arantlahtolli ca mihtoaya ipan Palestina achto in itlacatiliztzin in Cristo.

Ipan in itlahcuilol greciayotl in [Yancuic Nemiquiznahuatiliztli], ipan in itlahtolmelahuiliz In Epohualtetl Omatlactetl, in tocatzintli tlanemitilli yehhuatl yeya Mariám. Maria yehhuatl yezquia ahzo in in iixneciliz greciayotl in tlahtolli.

Macihui ipan in Huehhuetiliztli Nepantlahtli temoloc tlanezcayotiliztli oc ye teicnomatini in ahmo tlamanalhuiani, itzintlan in tematiantic tlanextiliztli altepetlalcopincayotl, Cihuatlahtocapilli nozo Tlatimalolli yehhuatl in tlanezcayotiliztli oc ye tlanamictli in tocaitl judeayotl.

Maria yehhuatl noihuan tenyoh in iuh Icitlal in huehhueyatl nozo Icitlal in hueyatl (Stella Maris).  In tlatenehualli tocaitl itech huitz in  tlahtolmelahuiliztli itechpa  ce tlapehualtiloni itech in Huehueh Nemiquiznahuatiliztli, itech in inic ce imAmox in Tlahtohqueh 18:41-45.

In Maria tenehualo ica itocatzin ceppa, manel ica ixneciliztli cenyani, in ihcuiloz in teotlahtolli oc ye techiuhcayotl, in iteotlahtol in Marcos. Ipan in iTeotlahtol in Mateo tenehualo ica ontlaehualiztli itech itlaquetzaliz in imixihuiloca cenquiztic in Jesutzin ihuan in itlacatililoca ihuan neyeltiliztli ompa Egipto.

ANican in tetlaneltoquitiani Mateo quitenehua ca yehhuatl Maria in aquin quihtoh in tenahualcaquini Isaias in quihtoz:

In iTeotlahtol in Lucas yehhuatl in oc ye tenehualiztli quitemaca itechpa Maria, inic quitenquixtiz ica oc ye neixhuatiliztli in netlahtolpepechtiliztli itechpa in ipiltian in Jesutzin, cequih motenquixtia oc ye tlatzintlan: In Tetlacaquiltiliztli, In Onteittaliztli iixpan Isabel, in  iTlacatililoca in Jesutzin, in iTeixihmachtiloca in Jesutzin ipan in Teocalli (nican in mohuapauhqui Simeon quinahualcaqui: «monohma ce tepozmaccuahuitl mitznalquixtiaz itech yollohtli», inic ihtoa itechpa itlatlematiliz in Mariatzin inoc in iNeyolcocoltiloca in iconeuhtzin) ihuan in ineixpololoca in Jesutzin ihuan iixnepanoloca ipan in teocalli. noihuan yehhuatl in tetlaneltoquitiani Lucas in quihtoa ca Maria quihuehcahuitiaya inin tlamantli ihuan quinemiliaya ipan iyolloh. Ipan in iTeotlahtol in Juan, Jesutzin quichihua in inic ce itlamahuizol ipampa itetlatalahtlauhtiliz, ipan Cana. Ihuan ipan in temazoaya, quitemaca in iuh inantzin in tetlazoh huellazohtli,ihuan maco in aquin Maria in iuh teconeuh (Ipampa inin nechiuhtli, in teotlamatiliztli tlaneltocani ihuan  tlanelihtoani quimachitia in itepan tlahtoliz in Maria iixpan iConeuhtzin; ihuan in iixpan netlacuililoca nezcayotl in Maria in iuh «Inantzin in Netlacentequililiztli», in quihtoznequi, «(Inantzin) in ixquichtin motecpichoanimen», tlaixehualtin ipan in itlacauh in tetlazoh huellazohtli). Noihuan tenehualo ipan in Itlachihualiz in Tetlazohhuan in iuh tlacneliani ittitiloni itech in tecentlaliliztli motecpichoani huehcahuitiani.

In tlamanitiliztli motecpichoani quinnemitih in Joaquin ihuan Ana in iuh in ipilhuahcahuan in Maria. Inon tocaitl itech cah tlacuilli itech iAchtoteotlahtol in Santiago, ce i teotlahcuilol iztlacatqui oc ye tenyoh ihuan techiuhcayotl. Inin tlahuelittaliztli ocatca inetlahtolpepechtiliz in tlatenehualiztli ipan miyac nechiuhtli teicnottani itechpa in itenemilizpoahual in Ichpochtli Maria.

Ahmo momati ica tlacacoyeliztli intla Maria quimpix teiccahuan. Manel cequintin quimocuiliah ipampa nelli inechiuh in iTeotlahtol in Juan ihuan in Mateo in quitenehuah in aquin ihueltiuh in inantzin, in aquin yehhuatl yezquia in Maria itech Cleofas ipan Jeronimo. Icentlapal, Hegesipo quitenehua inin Maria in iuh icihuauh in Cleofas, iicneuh in Jose ihuan ic imonhuezhui in Maria: ce nemanepanoliztli judeayotl ahmo quitlalizquia cenenehuixqui tocaitl itech ome in teichpochhuan.

In teotlahtolli quiteittitia in Maria in ihcoac quipohua itlacachihualiz in Jesutzin. Quipohua ca Maria ipan inon cahuitl yehhuatl yeya  iteyollapancauh in Jose itech Nazaret, in yehhuatl yeya cuauhxinqui. In zanilli teotlahtollotl pehua zatepan inenamictiliz in Maria itloc Yecnemiliceh Jose.

In iTeotlahtol in Lucas quitlamia ome amoxxehxeloliztli itech in itlacachihualiz ihuan ipiltian in Jesuztin. Yehhuatl ipan Lucas noihuan in ompa tocayotilo Tentimani itech Huelnezcayotl, tlateochihualli intzalan in ixquich in cihuah, inantzin in Toteucyo. In ontetocaitl κεχαριτωμένη, in mopohua kecharito̱meni̱ ihuan in tlahcotlahtol tlatlematini in χαριτον (chariton), tlahtolcuepalo itechpa in tlahtolmelahuiliztli teotlahtolihtlacoani in iuh huel tlaicnelilli, inoc ipan in tlaneltocani motlahtolcueptimani in iuh tentimani itech huelnezcayotl (inic quitoca in gratia plena itech in Vulgata). In Yancuic iTeoamox in Jerusalen, ipampa neixcuitilli, quinematcaihtoa ipan in iTeotlahtol in Lucas (1,28) ca inin tetlapaloliztli ipan ixneciliztli tlahcuilolotl quinezcayotia: in tehhhuatl in itech oticatca ihuan itech ticah tentimani itech in teicneliliztli teucyotl.

Ipan in tlamanitiliztli judeayotl itech inon cahuitl, in telpohpochtin monamictiayah itzalan in caxtolli omei ihuan in ompohualli onnahui xihuitl, in oquic in ichpohpochtin niman in mahtlactli omome xihuitl ittoqueh tlapalihuih (na'arah) zatepan inin  huehhuetiliztli momanamictihtimatiah. Ipan in nemanamictiliztli judeayotl oncatca ome immanyotl, in nemanepanoliztli ihuan in nemanamictiliztli ihuetzian tlatenehualli: in tlayacatia chihualoya ipan in ichan in tlayollapantli ihuan itech quitquia nenotzaliztli ihuan tetlachihualtiliztli, manel in nehuicatinemiliztli yehhuatl yeya zatepan. Intla in tlayollapantli ayamo itech catca tenamic moyollohtepitzhuiaya ce xihuitl zatepan in nemanepanoliztli inic ahciz in tlaoncayotia cotoncayotl, in nemanamictiliztli ihuetzian tlatenehualli, in ompa in teyollapanqui quihuicaya tlamahuiztiliztica in tlayollapantli niman ichan itetahhuan ixquichca ichan.

Iixneciliztzin in Mariatzin ipan in zanilli teoamoxyotl pehua ica in tlaquetzaliztli itechpa in ineteittiliz in ilhuicatlaihualli Gabriel iixpan Maria, ipan quipohua in tetlaneltoquitiani Lucas.

Lucas motlacuauhquetz ipan quihcuiloz in itetlahtolcuepaliz in Mariatzin iixpan in tlatenquixtiliztli teucyoh in mochiuhtaz: inetlapololtiliz ihuan iyohuitiliz,  in yuhqui ca zatepan quinextizquia ineihzahuiliz iixpan in itlayolteohuiliz de Simeon ihuan iahtlaahcicamatiliz in itlahtoltzin in Jesutzin ipan in teopantli. Iixpan ce ichtacayotl in quicempanahuia ineihmatiliz, quinemilia itechpa in tlanohnotzaliztli (Lucas 1:29; Lucas 2:33), quiyollamachilia tlacemanca in nechihualiztli ihuan quipiya ipan iyolloh.

Niman zan achitzinca in tetlacaquiltiliztli, in ihcoac in itlaihmatiliz nelhuayotl in inemiliz in Maria neci mocuepcueptinemi, quipehua itlatoquililiz in yohuitiliztli ihuan in neyoltzotzonaliztli tlatenehualli itechpa in inTeolahtol in Lucas ihuan in Mateo. Inic ce neyoltzozonaliztli moteixihmachtia ipan in ipeuhca in iteotztiliz. Huel in cototztiliztli neci quipoztequiz in iyollohtzin in iteyolahcoccauh Josetzin, ihuan quihuica in (aquin) Josetzin itech tlanequiliztli in quitlalcahuiz in (aquin) Mariatzin ichtaca ipampa ahmo quixtlapoz. Ic oquicentlalihca in Josetzin in ihcoac Dios quixmachtiz itlanequiliztzin ica ce temiquiliztli: «In tiJosetzin, in ticoneuhtzin in David, mah timacahci ticcuiz motloc in Mariatzin in timocihuauh ipampa ca in itech tlachihualli itech pohui in Teyoliatl Yecnemiliceh. Quitlacatiliz ce tepiltzin, ihuan tehhuatl tictocayotiz Jesus, ipampa ca in yehhuatl quimaquixtiz itlacamecayo itech in itlahtlacol.» Niman huelihcoac, Jose mocepanicnelia ipan in yohuitiliztli in neci ipan in iyoliliz in Mariatzin, in iuh mopohua zatepan.

Mariatzin, ye otztli, quitlahpalotiuh in ihuehcapa tecihuaiccauh Isabel, yehica in ilhuicatlaihualli Gabriel oquicaquiltiaya in noihuan yehhuatl, manel ye ilama, itech catca otztli, inezca in iixpan Dios ahtle yehhuatl ahchihualoni. Ohtoca Maria in ompa ce altepehuahcan in itepeuh in Judea, in axcan mixmati in iuh in altepetl Ain Karim itech catqui chicuace kilometro ihuan ixelihuian itech in icihuatlampa in Jerusalen.

In ahcico Maria, in teotlahtolli quipohua ca yehhuatl in conetl quipiaya Isabel ipan in ixillan pancholoh, ca ixtlamatililo in iuh paquiliztli. Isabel quixihmachtilia in Maria in iuh in iNantzin in iTeucyo ihuan quipantlaza. Maria quinanquilia in Isabel ica ce cuicatl itech in tetimaloliztli, axcan tlatocayotilli  «Magnificat», tlayollohtilli ipan icuic in Ana, ipan ixachi cuicatl ihuan ipan occe tlapehualtiloni itech in Huehue Nemiquiznahuatiliztli in, tlacahzo, yehhuatl yeya itlaixmnatiliz in Mariatzin. In «Magnificat» quitoca ce tlahuehcaihtoliztli: «In ixquich in tetech quizaliztli nechtocayotiz mahcehualtic». In tetlacaquiltiliztli ihuan in Magnificat yehhuatl, melahuaca, in ome tlapehualtiloni itech in teotlahtolli amatlahcuilolotl in ipan Maria quitenquixtia tlahtoltica ica oc ye tlanematcaihtoliztli inematiliztzin, ca ahmo yehhuatl occe zan yeh ce tlahuehcatenehualiztli itech in huel iyoliliz ihuan in tlanohnotzaliz in Jesutzin.

Lucas, in quipohuaz in tlachihualiztli in quiyahualhuia ipiltiliz in Jesutzin, quinematcaihtoa ica netzitzquiliztli in yohuitiliztli in ipan yauh in iyoliliz in Maria. Iixpan ce itecpoyotlahtol in Cesar Augusto ca quinahuatia ce tocaamatl, Josetzin ihuan Mariatzin intech monequi pehuaz in ohtlatocaliztli niman Nazaret ipan Galilea itlocpa Belen ipan Judea, in ihcuac yehhuatzin itech cah temixihuitiz. Yehica ahmo oncah xomolli inic mocallotiz, itech monequi temixihuitiz ipan ce mazatlacualtiloyan. In zanilli itech in iteotlahtol in Lucas neci quicempanahuiz itech ixneciliztli hueyiyani itlaneltocaliz in Mariatzin, in tlacahua itech Teotl mahcihui ahmo za cencah cahcicacaquiz in mochihua: yehhuatl quipiya «inin tlamantli» ihuan quinemilia ipan iyollohtzin.

Ica tlapehualtiliztli itech in iteittitiloca in Jesutzin ipan in Teocalli inic quitemacaz tlaneltililiztli itech in tenahuatilli in quitenahuatia ca in ixquich oquichtli yacapantli itech huetziz in Teuctzintli,  mochihua ce yancuic inezca in neyoltzotzonaliztli ipampa María. Ce oquichtli yectli ihuan teicnomatini in itoca Simeon, in aquin nextililo ca ahmo quittaz in miquiliztli achto quittaz in Cristo, quihuelmati ipan in iconeuhtzin in Maria in nemaquixtiliztli, tlanextli inic quinextiz yehhuantin in aquihqueh ahtlaneltocanimeh ihuan imahuizo in itconi itechpa Dios, Israel. Yeceh niman ic , ce tlahuehcatenehualiztli  tlaneltililli itechpa Simeón quinalquixtia in iixnexiliz in Maria:

Cahuitl zatepan, cemeh nahualtin itech tonatiuh iquizayan hualhuih ipan itlatemoloca in «InTlahtocauh in judeatlacah in otlacat». In ihcuac calaquih ipan in chantli, quittah yehhuatl in conetl itloc Maria in inantzin ihuan, inic motlancuacoloah, quimahuiztiliah. Yeceh inin inonteittaliz in nahualtin quimomaltia in itlayehuacaquiliz in Herodes in hueyi in quitenahuatia quimictiz in ixquichtin in cohconeh itech Belen ihuan in ixquich itlal.

In ohuitiliztli moquetza yancuica inpan Mariaihuan in conetl. Yeceh in iilhuicatlaihual in Teuctzintli ixneci ipan temiquiliztli itech Josetzin ihuan quilhuia: «Ma  ximoxoquetza, ma xiquincui motloc in conetl ihuan in innatzin ihuan moyeltia in ompa Egipto; ihuan itech xie ompa ixquichca nimitzilhuiz. Yehica Herodes quitemotiuh in conetl inic quimictiz.» Yehhuatl in moxoquetza, quincui yohuac in conetl ihuan inantzin, ihuan hualmomaquixtia in ompa Egipto; ihuan monactia ompa ixquichca in imiquiliz in Herodes. Ce tlachihuani tematiantic quimachiyotia in yecahuiliztli achi ahmoxiuhtlatiani itech ixquich tlacacoyeliztli yuhquiz ipan in itlaciuhcayo in Maria:  «Ma ximonacti ompa ixquichca yancuic tenemachitiliztli: yuh yehhuatl catca in zanixquichcahuitl in Teotl oquiteneuhca. ¿Iquin yehhuatl yez in necuepaliztli? ¿Oc achic, oc cemmetztli, oc cenxihuitl? ¿Mocallotizqueh, monemitizqueh ompa ce cahuitl?...»

In ihcuac miquih in quitemoayah iyoliliz in conetzintli, Josetzin itloc quincui in conetzintli ihuan inantzin, ihuan calaqui ipan in tlalpantli itech Israel. Yeceh quimati ce yancuic ohuitiliztli: Arquelao tepachoa ipan Judea zatepan itahtzin Herodes, ihuan ipampa i mahui ica yaz ompa. Ihuan, tlanemachitilli ipan temiquiliztli, mihcuania in ompa tlalli itech Galilea, in ompa ce altepetetl in itoca Nazaret.

In icel itlachihualiz in Jesutzin telpochtli in quipohua in teotlahtolli amatlahcuilolotl mopohua itechpa Lucas ica ipanyotl itech in tlamahuiztiliztli itech in Pascua.

Zatepan quihiyohuiz in ineohtlazaliz in iconeuhtzin ipan in Teocalli ihuan oquitemoz inoc eyi ilhuitl, in quinamiquiz Maria quihtlani: «In tinoconeuhtzin, ¿tleh ipampa iuh totech otimonemitih? ¡Ma xiquitta, motahtzin ihuan nehhuatl, nentlamatinimeh, mitztemohtinemiah!» In tlatenquixtiliztli quinextia in ichichinaquiz ihuan itlatequipacholiz in ce nantli tzihtzicuintic, in no tlahtoa ipan in itoca in Josetzin, in tlein quimachiotia in hueyi icentlamanquizcayo in Mariatzin. Jesutzin quinanquilia in Mariatzin ica occe tlahtlaniliztli, in yehhuatzin ahmo quinalquizcacaqui.

Ipan in Teoyoh Tlahcuiloliztli, Maria ahmo yehhuatl catca in tlein in iTeotlahtol in Santiago quiteneuh «ce tlacaquini icnopilcuata». In iTeoltlahcuilol in Lucas techcahuilia ce tetlaixpantiliztli in motepotzhuia oppa achi tlahcuilolotica, nenemitiliztli inic quitlaliz pipincayotl ipan in icpatehtecaliztli. Ipan in itlachihualiz in ipiltian in Jesutzin, zatepan ca in ichcapixqueh quipohuiliah in Josetzin ihuan in Mariaztin in tlein omihtoloca itech in conetl, in tetlaneltoquitiani cahxiltia ca «Mariatzin quipiaya in ixqquich tlamantli ihuan quinemiliaya ipan iyollohtzin». Ihuan  zan tepitzin oc tlaixco, in quipohuaz in itlachihualiz in itenamiquiliz in Jesutzin, ica mahtlactli omome xihuitl, intzalan in tetlamachtilizmachtianimeh itech in Teocalli, in tetlaneltoquitiani quitepotzhuia achi tlahcuilolotica in tetlaixpantiliztli achto tlatenehualli: «Ihuan inantzin quipiaya netlacuitlahuiliztica in ixquich tlamantli ipan iyollohtzin».

Itech monequi quimatiz ca inin inic ome tetlaixpantiliztli ahmo zan quitenehua in tenanquiliztli in quitemacac Jesutzin ipan in Teocalli ica mahtlactli omome xihuitl, zan yeh yehhuatl nalquizcamachoni in mocoyahua in mochi in tlein Jesutzin quilhuih ipan in tetlanohnochililiztli in itech inantzin quipiyazquia inoc in xihuitl in panoc «mocuaaquini itech itahtzihtzinhuan». Noihuan yehhuatlpaninezqui ca in tetlaneltoquitiani quinextia ca Maria quipiaya inon tlahtolli manel ahno yehhuatzin ahmono Josetzin quinalquizcacaquiah in itlananquiliz in Jesutzin ipan in teocalli: ca «itech monequi ca yehhuatzin quimocuitlahuiani in itlaman in iTahtzin». Juan de Maldonado tlahtolmelahua ca ahmo huelitia Maria quicahuaz inic quinalquizcacaquiz ca Jesus quinotzani itech Teotl «iTahtzin», ihuan ahmono huelitia quittaz ixquihquizani ca yehhuatzin mottani tlacuitlahuiltilli inic quimocuitlahuiz in itlaman in Teotzin. In tlein Maria ayamo quinalquizcacaquia yehhuatl yeya «in tlein tlamantli quihtoaya Jesutzin in itlaman itahtzin: quimmachtiz achto in oquichtin, ihuan niman ic miquiz impampa»

Manel ca, itzintlan inin  ixneciliztli, in itlahtol in Cristotzin  mohuehcauh in oquic tlaquimilolli ipan iztacayotl ipan in ineyolixihmachiliz in Mariatzin, yehhuatl quipiyaya in iuh ce teotica neneuhcayotl, in tlein itech pachihui in iihiyo ichtacayo in Mariatzin.  Ipampa on ca oncateh tlachihuanimeh ca quitenehuah inic quimacah in teyolmahxiltiliztli «Cihuapilli itech in Tlamatcayeliztli». Ihuan yehhuatl ipampa on ca cequintin tlahtolmelahuanimeh oquinematcaittacoh in huel Mariatzin in iuh ce pehualiztli ahcanquizqui in iTeotlahtol in Lucas.

Inoc in imachiz ixihmachoni in Jesutzin, Mariatzin ixneci tlatenehualli ipan in Teotlahtolli in iuh «inanztin», tlachihualiztli centlamanquizqui in ahmo quicentlamachtia ayac occe tlacneliani itech in tecentlaliliztli. Ce tlapehualtiloni itech in iTeotlahtol in Lucas quinematcaihtoa in quenin ce cihuatl itzalan in mahcehualli quiteneuh in Jesutzin in quinohnotzaz: «Mahcehualtic in texillan in mitzhuicac ihuan in techichihual in mitzizcaltih». Jesutzin quinanquilih: «Mahcehualtiqueh cencahhuel yehhuantin in quitecaquiliah icenten in Teotzin ihuan quineltiliah». Ipan Jose Maria Cabodevilla, Cristotzin (...) achto ca quitlaliz centlamanquizqui netlanehnectiliztli ipan in iichpocho in Maria, ipan itlacachihualoca cenchipahuac nozo ipan inanyo  teucyoh, quitenquixtih ca in imahcehualtiliz teyacatih in Mariatzin monelhuayotia, ahmo zan iyoh ipan oquichihuaz ihuan oquizcaltiz, zan yeh ipan oquitecaquiliz ihuan oquizcaltiz icenten, ipan oquineltocaz, yuh in iuh quinohnotz achto Isabeltzin: O mo mahcehualtic ipampa otetocaz.

Ipan in iTeotlahtol in Juantzin, in inemiliz ixihmachoni in Jesutzin calaquilo itzalan in ome icel tlapehualtiloni in ipan  ixneci iNantzin, itech pohuini inin teotlahtolli. Moyehyecoa itech in «nemanepanoliztli itech Cana» ihuan in «Imiquiz in Teuctzintli», in tlein quihtoznequi, in ipeuhca ihuan in itzonquizca in imachiz ixihmachoni in Jesutzin.

In nemanepanoliztli itech Cana mochihua in ihcuac, ipan quitenquixtia Jesutzin, oc no ahmo oahxito «iimmanyo». Yeceh, (ihuan ipampa itetlatlahtlauhtiliz in Mariatzin) Jesutzin quichihua in inic ce itlamahuizol ipampa ca itlazohhuan ipan quineltocah.  Mariatzin mohualcuepa in ahciz «in immanyotl», in tlein quihtoznequi in ipahpaquiliz in Jesutzin: imiquiliz ihuan inenohmaizcaliliz. Ipan in temazoaya, eyehhuatl in Jesutzin in quinitza in inantzin, ihuan in iuh ipan Cana quilhuia «Cihuatl», inic quitlahtlauhtia ca yehhuatl in «inantzin» in itlazoh in itech cah itloc in temazoaya. Ihuih, Mariatzin quixnextia in itlanezcayotiliz nezcayotl in yehhuatl yez in inantzin in itlazohhuan in Cristo, nenacayotilli ipan in tlamachtilli tlatlazohtlatli. Motocayotia «Cihuatl», inic chihua tlatenehualiztli itech in cihuatl  itech ipeuhca in Pehualiztli, «Eva, inantzin in ixquichtin in yolqueh». Miequintin iTahtzihtzinhuan in Netlacentequililiztli (yecnemiliceh Jeronimo itech Estridon, yecnemiliceh Agustin itech Hipona, yecnemiliceh Cirilo itech Alejandria, yecnemiliceh Juan Crisostomo, yecnemiliceh Juan Damasceno) quinextiah itechpa inin ca «intla in miquiliztzin huallah ipampa Eva, in yoliliztzin huallah ipampa Maria». In axcan ca pehua ce yancuic tlatzintiliztli, oncah ce yancuic «cihuatl» ca yehhuatl in iNantzin in Netecpicholiztli, in innantzin in ixquichtin in yolqueh. In teotlamatiliztli tlaneltocani ihuan tlanelihtoani quimachiyotia ca, ipan inon ome  tlapehualtiloni, yehhuantin itlamachtilhuan in toTeucyo in aquihqueh ca —yuh in iuh quitlahtlauhtia Maria– quichihuah in tlein Yehhuatzin quihtoa, ca monactiah itloc in itzin in imazoaya in tlamahmazohualtilli itloc Maria ihuan in ca quiceliah in iuh inantzin inohmah, in iuh quichiuh «in tlamachtilli in aquin Jesutzin quitzazohtlaya». Occe tlahtolmelahualiztli motlahtolloa oc ye tlaixco (ma xiquitta in centlamantli «Tlahtlaniliztli Teotlamatilizotl»).

Niman in ipeuhca in netecpicholiztli monematcaitta in teomatiliztli ipampa Maria. Ye ipan in mahcuilpohualxihuitl II, Yecnemiliceh Ireneo itech Lyon quitocayotia «totepantlahtohcauh oc ye mahuiztic» ihuan iixneciliz ixneci tlaixehualli ipan in Tetlaaquiliztli itech Priscila ipan Roma. Noihuan ipan in mahcuilpohualxihuitl, mihtoa itechpa Yehhuatzin: «Ihuan ipan Tehhuatl, ixquichca in tlatzacuia ilhuitl, in Teuctzin teittitiaz in tequixtiliztli ipampa Yehhuatzin tlamacauhtli intech in iconehuan in Israel» (iAchtoteotlahtol in Santiago).

Ignacio itech Antioquia, teohuah ihuan teomicqui inoc in itlahtocayo in Trajano (98-117), quitlalih chicome amatlahcuilolli tlaihualli itech Efeso, Magnesia itech in Meandro, Trales, Roma, Filadelfia ihuan Esmirna, oc ce amatlahcuilolli inohmah itech in teohuah Policarpo itech Esmirna. In cenquizca ittitiloni ipan inin netlahtolpepechtiliztli yehhuatl in tlein quihualih in tecentlaliliztli netecpicholizotl itech Roma achto miquiz itzalan in xihuitl 98 ihuan 110 z.C.





#Article 104: Yutanāhuatlahtōlli (184 words)


In yutanāhuatlahtōlli ahnozo utoāztēcatlahtōlli quichīhuah cē tlahtōlli cenyeliztli huel mani Ixachitlān mictlāmpa, īca 2,000,000 tlahtohqueh. Īnelhuayo tlatēctli īpan cequi in huitztlāncihuātlāmpa in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ahnozo in mictlāntlāpcopa in Mēxihco, in īmaniliztli īpampa in tlahtohqueh huēyi īnnehnemiliz huehcāuh Ānāhuaccopahuīc tlālli. In tāchcāuh tlahtōlli īpan in Mēxihcatlahtohcāyōtl, in tāchcāuh in Ixachitlān Mictlāmpa, ōcatca in nāhuatlahtōlli cē yutanāhuatlahtōlli.

In tōcāitl utoātēcatlahtōlli neahcualihtolo, īpampa in tōcāitl uto ahmocualli ca ītech in Yūtā tlācatiyān, īhuān in āztēcatl ahmocualli ca ītech in nāhuatlahtōlli, Ic in tlein mocemīxnāhuatia in cualli tōcāitl yutanāhuatlahtōlli.

Īpan in yutanāhuatlahtōlli onca cequintin ēpōhualli yutanāhuatlahtōlli, āxcān nemi zanyoh ocachi cequi cēmpōhualli. Motlahtoa īpan Mēxihco, Cōzcatlān, Cuauhtēmallān, Nicānāhuac īhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

Ītechpa in tlahtec neneuhcatiliztli in yutanāhuacenyeliztli mīximatcaitta ōne huēyi xeliuhcāyōtl: mictlāmpa (in yuta ahnozo xoxone tlaolōlōlli) īhuān occē huitztlāmpa (Sonora ahnozo mēxihcatl tlaolōlōlli). Cequi huitztlāmpa tlahtōlli motlahtoa īpan in Ānāhuac īhuān in mictlāmpa Mēxihco, inoc in mictlāmpa motlahtoa īpan in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. In mochi inīn cenyeliztli  mochīhua īca chicuēyi tlalōlōlli, nāhui īpan in xoxonexeliuhcāyōtl īhuān nāhui īpan in sonoraxeliuhcāyōtl. In huehcāuh nāhuaxeliuhcāyōtl, āxcān tlachīhua cē tlanitlalōlōlli īpan in sonoraxeliuhcāyōtl.

Tlani moittaltia cequi neneuhquitlahtōlli (cognados) tēpōhualāmatl yutanāhuatlahtōlli ītzalan:




#Article 105: Otomih (655 words)


Inin otomitlacameh ( ya hñähñu) ce macehualaltepetl ihuan itztoqueh ipan miyac canahya ipan tlatohcotipan itech Mexihco.  Inin tlahtoltlatilantoc ihuan cequinoc altepetl tlen tlahtoah otomangueana, ihuan icolhuan chantih ipan Altiplanicie Mexicana quipiyah miac xihuitl ihuan quipiyah miyac xihuitl achtopan criztianohtlacameh. Naman, inin otomih tlacameh itztoqueh ipan tlalxelolli itech mictlampan Guanajuato, iquizayan Tonatiuh Michhuahcan ihuan cihuatlampan Tlaxcallan. Zampampa, naman miyac tlen inihhuantin itztoqueh Hidalgo, Mexihco ihuan Querétaro. Tlen quiihtoah altepepohuanih Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas tlen Mexihco, inin población étnica 

Quen pano ica miyac etnónimo motequihuia ica momanextia inin mexicoaltepetl, inin tlahtolli otomí (caxtillantlahtoltica) quena cualli tlahtolli quemman motequihuia . Otomih inin tlahtolli huallauh náhuatl tlen otomitl, tlahtolli tlen huahcapamexicah quiihtoznequi acquin tlen nehnemi ica mitinih, meuhcatzan miyac tlatehtemoanih Wigberto Jiménez Moreno quitlahtolcuepqueh Totominqui.

Inin otomih naman itztoqueh ipan ce tlalxelolli ipan Mexihcotlalli, Hidalgo, Querétaro, Guanajuato, Michhuahcan, Tlaxcallan ihuan Veracruz. Nochin inin hueyi Altepetl mocahuah ipan iyollo tlen Mexcotlalli  ihuan quipiyah nelmiyac miyac tlalli ipan toMexico.

Ipan cehce hueyi altepetl moyoyonquentiah cihuameh ihuan tlacameh quentzin mopatla quemman oncah totonicayotl:

Inin cotomitl, cihuameh tlen cihuameh tlen chantih ipan Estado de México, motlaquehtiah ica ce cueitl zo ce yoyontlailpilli tlen ichcatl zo tlen mantayoyomitl nelhuehueyac ipan coyahuac, quen ce nelcueitl, iztac, tzictic, coztic, tliltic, ica xoxocpaitl, achilcoztic ihuan nelcoztic; ihuan cotomitl tlen manta zo iztapopelina, mancaxcoton, ica xochitlahtzomalli.

Inin amoxtli tlen huahcapayotl tlen altepemeh mesoamericanos tlen huahcapatl achopan ahcizqueh caxtilcameh amo miyac tlacameh quipanquixtihtoqueh ininnemiliz tlen inin macehualmeh otomi. Miyac xihuitl achpocan, ipan tlalli tlen campa itztoyan otomi ihuan ahcicoh caxtilcameh cueponqueh miyac altepetl quen Cuicuilco, Teotihuahcan ihuan Tula. No iuhqui, ipan  Triple Alianza ihuan tlanahuitiyayah tlen aztecatlacameh Imperio Mexica, Tlacopan quinmacac miyac tlamantli ipan Azcapotzalco, ica miyac macehualmeh otomi. Zan ininpampa, amo neci inin macehualmeh quen tlayecananih ipan huahcapayotl tlen moyocaxtia Ahuacactlalpan mesoamerica, melahua ipampa achi ohuihtih inin altepetl tlen itlahtotiyah Mexihco ipan inin cahuitl, amo neci tlen quichiuhqueh inin huahcapameh otomitlacameh ihuan tlen quichiuhqueh nopa cequin tlacameh tlen ininnecha ininchan. Zan ipan niman xihuitl moitta cequin tequitl tlen quichihuah ica Anahuactlalli ihuan tlen nochi quichiuhqui inin altepetl ica inintlalhui ihuan hueyi tlalnamiccayotl ipan Anahuactlalli, quipehualtihqueh Período Preclásico ihuan naman Conquista.

Ica itlamiyan mahtlactli ihuan nahui tzontli xihuitl achpan tlen tlahnamiquiliztli tlen caxtiltecameh, altepetl tlen tlahtoyayah  otomangueana catca zancehco. Quemman peuhqueh moxeloah inin tlahtolli ihuan quen motlalxelohqueh peuhqui quen tlen quiihtohtoc inin  urheimat, quihtoznequi, Valle de Tehuahcan (naman ipan Puebla) panoc teipan quemman monechicohqueh yei altepetl tlen tlatoquiliztli ipan Anahuactlalli mesoamericana, quen nopa cintli, etl ihuan chilli. 

Inin mochiuhqui ica miyac tlahtolli achi cenca tlen oncah ipan atomnaguetlahtolmeh ipan inizanil tlen miyac iyollo tlahtolli tlen tlahtotlaltequilizcayotl. Teipan zan quen mochiuhqui tzinpeuhtlahtotlaltequilizcayotl, inin proto-otomangue quichamanaltih ome thatolli tlen quentzin mopatlatoc ihuan quipannextiah naman cequin tlahtolli ihuan quintocayotiah grupos oriental y occidental nantlahtolomomangue. Tlan ticcencuiliah inin tlahtolli, neci melahua inin oto-pames —tlatzquitoqueh tlen chamanca occidental— ahtictoh inin itech Cuenca de México inecha mahtlactzontli achtopan tlen maman cahuitl critianohyotl ihuan, amo cenca tlen quiihtoah cequin tlacatehtemoanih, amo yahtoqueh inca mictlampan zan quena ica cihuatlampan.

Inin otomitlacameh calahqueh ipan huacapayotl Conquista de México ihcuac caxtilcatecameh ahcicoh ipan tlalpan campa mochantlaltoyah ca tlaxacaltecameh. Que moihtoh achopan, inin atomih ahcicoh tlalpan Puebla-Tlaxcala itech cahuitl Posclásico Temprano, quemman inintlalhui tlen ininaxca calaquihtyahya cequinoqueh nahuameh ipan occidente ihuan ica mictlampan tlen Mesoamerica.

Inin otomitlacameh quichiuhqueh ce cualli tequitl; zan amo cualli moihitztoc ipan Conquista de Mexihco. Teipan quintlanqueh inin tzoncotomeh tlen Cortés quemman panoc Noche Triste, inin otomitlacameh tlen altepetl Teocalhueyacan quiittatoh Cortés ce tonaltzin ithech Naucalpan. Ipan inin nechicolli, inin caxtilcameh quinmacaqueh tlacualli ihuan ce achitequitl ihuan yohualpanoliztli itech tlalpan  Teocalhueyacan. Inin caxtilcameh quipaxolotoh ipan inin altepetl ihuan itztoyah nopayoh necha mahtlactli tonaltzin, campa tequitiyayah ica tzoncotomeh ihuan monechoyoyayah ica cualli quiyolitizqueh achi tequitl. 

Inin atomih mocatolicachiuhqueh ipan xihuitl teipan quemman panoc  Conquista de Tenochtitlán. Ahchtopan tequitl tlen teopatiliztli quichiuhqueh totahtzitzin franciscanos, mochantlaltoyah ipan Mandenxhí (Xilotepec) ihuan Mäñhemí (Tollan), campa quichiuhqueh inintequiuh ipan xihuitl 1530 - 1541. Ipan 1548 cequin teopixqueh agustinos quicelihqui cequin teopan ma mochohuacan altepetl Atocpan ihuan Ixmiquilpan.




#Article 106: Miccāxōchitl (157 words)


In miccāxōchitl (caxtillāntlahtōlli: flor de muerto) in cempōhualxōchitl (Tagetes erecta) īhuān in tlapaltecacayahtli (Tagetes patula) ca, cē tlanelhuatlamantli īpan in cenyeliztli in Asteraceae, īpēhualiz tlatēctli Mēxihco īxquichca in Tlahco Ānāhuac. In tlanelhuayōtl piya tlayōcoyalli xōchitl, in tlein ītlāpal chīchīltic, xopaltic īxquichca cōztic ca, huel ahhuiyāc.

In  miccāxōchitl īpēhualiz tlatēctli Mēxihco īpan in cuauhtlah nō īpan in mīlpan, in tlahtohcāyōpan Chiyapan, in Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Morelos, Puebla, San Luis Potosí, Sinaloa, Tlaxcallān, Huāxyacac īhuān Veracruz.

In cempōhualxōchitl īhuān in tlapaltecacayahtli tētlamachilih īpan miec tlācatiyān iuhqui in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īhuān Francia.
 

In miccāxōchitl īpan Mēxihco motequitiltililiā in Miquizilhuicān īca in motlahtlālia in tlamanalli īhuān in micca tepetlācalli, inōn ca in motōca miccāxōchitl; nō in xōchitl īpan huehcāuh cāhuitl ōmomachilia tlacualli ca īhuān iuhqui pahtiyoh.

In tōtōcāyōpan, in xōchitl motequitiltililiā iuhqui iuhquīz tlāpalli in tōtōmeh ītlacualpan ic in tōtōtetl  piya cē huel xopaltic īcōztica.

Mīllahcayōpan motequitiltililiā tlahuehcapahuia in nematodos in tēmāhua in xītomatl. Tīciyōpan motequitiltililiā ic in parásitos īhuān in ocuiltin.




#Article 107: Jerusalen (145 words)


Jerusalen (hebreotlahtōlli: יְרוּשָׁלַיִם Yeruxalayim/Yeruxalaim) āltepētl īpan Asia, Israel ītecucān ca, tel Palestina ītlanequiya ca in tlālia ītēcuacān īpan in Huehcāuh Āltepētl Ierusalem ahnozo Tlāpcopa Tlālli.

Jerusalen tlayēctīlli āltepētl ca ic in judiotlācah, cristianomeh īhuān mahomatlācah.

In nelli pēhualiztli hebreotōcācopa (יְרוּשָׁלַיִם Yerushalayim) ahmo momati. Cequintin āmoxtlahcuilohque nelihtoah motlācatilia in tlahtōlli xalem ahnozo xalom (שלם'), īpan in huehcāuh hebreotlahtōlli quihtōznequi ahzomalli īhuān yeru quihtōznequi calli, in ic Jerusalen quihtōznequi ahzomalcalli. Occē nāhuātiliztli ca ītechpa in āltepētl īhuehcāuh tōcāitl Salem, ōtlahcuiloh īpan in Génesis.

Nō ca ītechpa in tlācah ōquinemilih īpan in tlālli, Salem in īcalaquiyān Tōnatiuh teōtl. Zatepan in tlālpolōliztli ic in israellācah, in tōcāitl ōtlapolohui ītlamatiliz. Īpan in macuīlpōhualxihuitl XIV aC, īca in hebreotlācah īpan Canaan, in tōcāitl Salem ōcatca īxpoloh īca Xalom ahzomalli.

In arabiatōcāitl Al Quds (القدس), quihtōznequi In teōyoh; nō Bayt al Quds quihtōznequi In teōyoh calli. In huehcāuh arabiatōcāitl ca Urshalim (أورشليم).




#Article 108: Judea (115 words)


Judea ahnozo Judea (hebreotlahtōlli: יהודה‎, Yehuda, nitlahzocamati in teōtl Dios) īpan in tepētlah huitztlāmpa in tlahtōllōtl Tlālli Israel (ארץ ישראל, Eretz Israel).

In tōcāitl Judea greciatlahtōlcopa Ιουδαία, Iudaía, īhuān in latintōcāitl Iudaea cē neaxitiliztli in hebreotōcāitl Judah īhuān īpan īpēhualiz quihtoznequi in centetilia in Judio huēyitlahtohcāyōtl ītlāl, tēl īpan in cāhuitl in Yancuīc Testamento ītlāl ōmocuāxōchquetza canahpa in huitztlāmpa in tlālxeliuhcāyōtl. Īpan hebreotlahtōlli Yehudah ca cē huēyi xeliuhcāyōtl īpan in huitztlāmpa Israel īhuān in Cihuātlāmpa Tēntli, ahnozo in cetiliztli Judea īhuān Samaria tlein quihtoznequi Cisjordania, in huitztlāmpa Ierusalem. In tlācatōcāitl juidiotlācatl ca īpampa Iudea.

In tlaīxpayōtl ōcatca in catyan in huehcāuh Huēyitlahtohcāyōtl Judah, in Haxmonayim Huēyitlahtohcāyōtl, zatepan in Huēyitlahtohcāyōtl Judea huēyāltepētl īpan in Roma emperadoryōtl.




#Article 109: Andrés de Olmos (278 words)


In Andres de Olmos otlacat ipan Oña, Burgos, Caxtillān inahuac inic 1485, omictih ipan Tampico, Yancuic España, axcan Tampico, Tamaulipas, Mexihco. Yehhuatl ocatca ce tetlaneltoquitiani franciscoteotlacatl  ixmachoni ipampa itequitiliz in iuh motlahtolmachtiani ica nahuatlahtolli, huaxtecatlahtolli ihuan totonacatlahtolli.

Oncah cequi tetlaxinililiztli itechpa in ixiuh in itlacatiliztzin, ipan in George Baudot yehhuatl ocatca inic 1480, ipan Remi Simeon yehhuatl ocatca inic 1491, ipan Angel Maria Garibay yehhuatl ocatca inic 1500 ihuan impan Ascension Hernandez Triviño ihuan Miguel Leon-Portilla yehhuatl ocatca inic 1485. Inoc itelpochtian, Andres de Olmos nen itloc ce hueltiuhtli ipan Olmos itech Burgos ihuan quimomachtih melahuacayotl. Ica in huehhuetiliztli  ompohualli once xihuitl ompachiuh itech in 'itlamaceuhcayo in Teotlacah Tepitohton. In aquin quixmah yehhuatl in  teotlacatl Juan itech Zumarraga, in quihtlanilih inic ohtocaz in ompa America inic quintlaneltoquitiz in  tlacamecayomeh tlalquixtianimeh. Ic ohtocac ompa in Yancuic España inic 1528.

Niman inic 1530 ticteonamiquih ipan in yollohco Mexihco, itzalan Tepepulco (tlalli Texcoco) ihuan Cuauhnahuac. Inic 1533 mocepanicnelih ipan itlanelhuayotiliz in Nemachtilcalli in Yecnemiliceh Temazoa itech Tlatelolco, tlanelhuayotiliztli in ica  quicnelih ixquichca inic 1539, xihuitl in ipan ohtocac in ompa Hueytlalpan, ipan in tlalli totonaca.

Inic 1544 quinelhuayotih in tetlaneltoquitiloyan Tamaholipa, in itoca itech quiza in itoca in onohuayan Tamaulipas ihuan in ipan quinhualcelih in tlalquixtianimeh «olives». Ipan itlacohyo in iuh tetlaneltoquitiani nehnen in tlalli oc ye cencah in mictlan in ahmo in atoyatl In Zoyacuahuitl, yehhuatl catca in tlazintiani itech in inechantiliz inin tlalli. Inic 1558 inic 1568 monactih ipan Tampico, xomolco in ompa sitech huetz inic quihcuiloz ce nequiztic icotoncayo in itlachiuh, yehica itlamaliz in iuh tetlaneltoquitiani ahcico inic quixmatiz in nahuatlahtolli, in tepehuantlahtolli, in huaxtecatlahtolli ihuan in totonacatlahtolli. Mic inic 8 inic mactlactetl metztli inic 1571.

In ōquihcuilo:





#Article 111: Alemania ihuahpacayo (332 words)


Europan tlahcopampa ōchantiaya īpan huēhuetlācah ītlein āxcān yehhuāntin teutontēcah. Roma ōquipiya canapa analco ātōyātl Rhin in Āltepēcalpōlli Germania, Retia īhuān Norica. In tlācah ōchantiaya nicān tlālpan motonehua germanus.

Īpan 1517 xihuitl, teutontēcatl teōpixqui Martin Luther, in itech īcalacohuayān cē īteōpantzin Teutontlālpan quizaliuh āmatlahcuicōlli in īca quitepanotlaya 95 ītetlatzohuililiz īhuīc tetlapopolhuiliz. In quixtiani teōcalpan Roma ahmo tlahuelcaqui īcuilotihuān īhuān romateōpixqueh tlaquixtiah inōn tlācatl īhuīcpa Roma quixtianayōtl. Yehhuātl nextia a inic cē teutontēcatl tlālnetoquixtianayōtl.

Cequīntīn pipiltin Bohemian chānehqueh in Iquiqueh hueltepotztocayah īneltococayo teutontēcatl tlalnetoquixtianayōtl, calaquicoh itic tecpantzin in moquetzticac in oncān āltepēpan motenehua Praha, īhuān ōquimayauhque in īhuīcpa pochquiyahuatl ōmextin tlahtōcāīxiptlatzintin. Yehhuātl in iximacho iuhquin Pochquiyahuacpa Ītemayahuiliz in Praha īhuān ōmochīuh īpan 1618 xihuitl, iuh ōpēuh in motōcāyōtia Cēmpōhualmahtlāctli xihuitl Īyāōyo. Īpan 1648 xihuitl, zanyeyō ihcuāc, Westfalenne nonotzaltica ōmpa Alemania, tlami in motōcāyōtia Cēmpōhualmahtlāctli xihuitl Īyāōyo.

Inīn xihuitl 1806, ihcuāc Napoléon ōtlacāuh ītepacholiz cemiac īhuēyitlahtōcāyo īcampa yāōyōtl, in xocoyōtzin huēyi tlahtoāni īhuīc Yectli Huēyitlahtōcāyōtl Romatēcatl īpan Germania, ōpēuh in īpan huēhuetlahtōcāyōmeh cah, īcampa xitlachīhua cē Tlacetilīlli Teutontlācatlahtōcāyōtl.

Nicān tlālli motlaicalia itech izcalli īhuīc cē Huēyi Alemania, īca īteutontlahtōltlālhuān ahnozo cē Tepitzin Teutotitlatzintli, tlachīuhtica īca occequīntīn tlācatiyāmeh quemeh Austria, Suiza īhuān Liechtenstein.

Īpan 1867 xihuitl, zanyenō ihcuāc teutontlahcuilo in ītōca Karl Marx quipanitlaza īāmox in quitōcāyōti Das Kapital.

Īpan 1939 xihuitl, nōiuhqui ōmopēuh huēyi Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Ōme ihcuāc Alemania motepehua Polonia auh tlahtoāntēīxiptla yāōquizcani Adolf Hitler occequīntīn tlahtōcāyōmeh īca ōmicquiyoh yudiotlācah īpan Auschwitz miccalco inic teutonmecatlācayōtl NAZI.

Inīn xiuhpan 1950, Robert Schumann, in teutontēcatl tēuctli ōtlācat īpan Francia, ītōca īnahuatīllahtōl, Francia īhuān Alemania, motenehua quemeh in cuayollōtl īhuīcpa europanēcah calpōltin āquin otetlahtōlcaquili pōhualtzin canahpa in āxcān Tlacētiliztli Europanēcatl.

Tlamahtlācti 3, 1990 xiuhpan, in RDA (Yahatequitic Tlācatlahtohcāyōtl Alemania) otētōcac īcan RFA (Nahuatilīlli Tlācatlahtohcāyōtl Alemania), inic quenin Alemania cē tlacetilīllahtohcāyōtl.

In xiuhpan 1994, in nahuatilīlli teutontēuctli H. Kohl, cristianotlācatepachohuani, ōquipiya inic mācuīlli ītepacholiz.

Īpan Vaticanoāltepēticpac, teōpixcacōyomeh quipepen iuhquin huēyi tlahtōcāteōpixqui alemantēcatl Joseph Ratzinger, in āquin huēyiteōpixqui ōcatca, ōmpa cepancachīhua Europan īca quixtianayōtl. Joseph Ratzinger yehhuātl āxcān in ītōcā Benedictus XVI, quemeh huēyitlahtōlteōpixqui itechpa Iglesia Católica.




#Article 112: Huēyicocoliztli influenza A H1N1 xiuhpan 2009 (196 words)


In īpan 24 ic nāuhtetl mētztli, 2009, yancuīc ātōnahuiztli Influenza H1N1 huēyicocoliztli ōmochīuh īpan Mēxihco īhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. Inīn ōmonēxtih inic ceppan īpal Tīciyōtl huēycalli in īpan Tlayēti 2009. Cocoliztli ōmottac yēppan campah Mēxihco, tēl inīn ahmo ōcatca ōmonēxtih cē mētztli. Īpan Tlanāuhti 27, cocoliztli nō ōmottac īpan Tlācatiyān quemeh Canada, Caxtillān īhuān Tlacetilīlli Huēyitlahtohcāyōtl.

Āxcān, 22 tlācah momati ōmicqueh īpampa H1N1, 1995 mihtoa auh 149 tlācah ōcatcah ōmicqueh.

In īpan 24 ic nāuhtetl mētztli, 2009, yancuīc H1N1 influenza huēypitzococoliztli ōmochīuh īpan Mēxihco īhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. Inīn ōmonexti inic ceppan īpal Tīciyōtl huēycalli in īpan Tlayēti 2009.

In īpan 25 ic nāuhtetl mētztli, 2009, inic cē netequipacholli yancuīc cocozqui H1N1 influenza huēyipitzococoliztli, cē telpochcatl itech 23 xihuitl ōmochīuh īpan Albacete, Caxtillah-In Mancha. Inon tlacatl otlanemi itechpahuicpa Mēxihco. (Inic ce cocozqui ipan Europan).

In īpan 28 ic nāuhtetl mētztli, 2009, occe yancuīc cocozquih H1N1 influenza huēyipitzococoliztli, ōme tlacah ōmochīuh īpan Cemāxcāyōtl Valencia ihuan occe ipan Vaxcatēcatl Tlācatiyān, Caxtillān.

In īpan 29 ic nāuhtetl mētztli, 2009, cē conetzintli momati ōmiqui īpampa H1N1, ipan Houston, Texas.

In īpan 30 ic nāuhtetl mētztli, 2009, cē colontēcatl yāni yancuīc cocozquih īpampa H1N1, ipan Zipaquirá, Colombia (Inic ce cocozqui ipan Ixachitlān Huitztlāmpa).




#Article 113: Campora San Giovanni (450 words)


Campora San Giovanni (calabriatlahtōlli: Campura San Giuvanni ihuan Campura Santu Janni) in altepeconetl in Onohuayan Calabria, Italia ca.

Ce Italia ixeliuhca itechpahuic in altepecalpolli Amantea ipan in hueyaltepetl Cosenza, itzalan īcampa in hueyaltepetl Catanzaro ipan in tlaltecoyan Calabria ipan in altepemaitl oncateh 7 340 chanehqueh.

Inīn tlālli ōquicuep ītlāltōcātzin īpampa calabriatlahtōlcopa: Campura San Giuvanni. Inīn tōcāitl huēhuehcauh tlacuepalli canahpa Campora San Giovanni italiatlahtōltica. Occē tlahtōlli in motēnēhua San Juan Bautista īhuān āxtlāhuahcān (quihtoznequi campo).

Campora San Giovanni tlatēctli in Tlālnepantlah Huēyātēnco, inīn tepētzintli canah temocpa īpan xālhuēyātl, nicān āltēpemāitl omomozcalti tepētōmpan in āxcāmpa in xihuitl 1950. In tōnayān tepētozcanāhuac mīlchīhua chiyāhualōmīllah īhuān xocomecamīllah. Inīn tepētozcatl ītecialti cuehciuhqui īcopa in tlāltecoyān macauh huēyīxptli nicān inīn tlālli mitta in tletepētl Strombolli intlā in poyāhui ilhuitl ca ītechpahuīcpa in tlālhuactli Sicilia, canahpa ōpōchtli in āyōllohco Lamezia Terme quinyahualoa īhuēyātēn; Āxcāmpa in ācaltēcōyān Campora hueliti acicoh īpan tepitzin imman canah in Tlālhuāctli Eolia.

In īcalaquiliz nicān Campora San Giovanni in mīllahcayōtl īhuān in ohtocalizzōtl. In mācuīlpōhualxihuipan XX, inīn tlālpan quinchīhuah in Tropea xōnacatl, cē tlanelhuatl cencah huēyic īcampa Tlanāmacatlacuiliztli. In ācalquīxōhuayānquetzaliztli īpan in xihuitl 2003, ōohtlālih canahpa in Tlālhuactli Lipari] īcampa in huehcachānehqueh ahnozo in yānih. Occē calaquiliztli in michmāliztli, tēcallōtiliztli, calmanaliztli īhuān pōchtēcayōtl ca.

Nicān tlālli īca huehcāuh huēyātēntli catca in Huēyi Grecia īāltepētlīānca īpan in āxcān Calabria, in italotlācah.

Temesa (greciatlahtōlcopa Τεμεσα), Sibari icniuh. Āxcāmpa canah in tlaxilacalli Carratelli īhuān Imbelli; canahpa ic Serra d'Aiello (tepētlah Aiello), āchcāuhtlācah ōcalchīuhqueh īchān īca tetl īhuān zacatl in huehcuh greciacalco.

In tlazaltzonco cecahuitl (edad media) quipiya nicān tepitzin īnēzcauhcaayō, inīn tlālli nōiuhqui quenin ācalco onquīza in emir Mohammad Abdul al-Zimzim nicpampa ōmopohuac mahomaquipololo īhuīcpa Amantea (huehcāuhtica motēnēhua in Clampetia). Arabia imman cāhuitl cencah achitzinco catca oc in huāllāliztli ītechpa Bizanciotlācah īhuān quintepan īpampa Normandiatlācah. Īca normandotlācah ōmopouh inic ce tzacualco nic yāōcalli īhuān tenāmitl; cē huehcapan yāōcalli īpan Coreca catca īhuān occē motōcāyōtia iuhqui U Turriune īpan in āltetēmāitl Fravitte catca ahmo huehca ētechpahuīcpa in hueyātentli.

Īca huāllāliztli ītechpa Angevinotlācah īhuān Aragontlācah ihtic Huēyitlahtohcayōtl Napoli inīn tlālpan ōtlapolo tēnyōtl nicpampa Amantea īpan judiocāyōtl in xiuhpan 1492 īpampa in yancuīc popololiztli Caxtillānco ahnozo in Tlanāmiquiztli īca Ixachitlān catca īhuān in judiocholōliztli inōnqueh ōme Caxtillān copilli ōmotlacetililli Castillah īhuān Aragón.

Quemehtica nochi in Calabria tlacualcāyōtl tlachihua īxōchihcualhuān itechpahuic milpan īhuān huēyātl.

Nicān quipiya macehualtlacualli:

Campora San Giovanni cē āltepēmāitl īcan mochi tlacuicuiliztli īpan Centlālticpac quihto Tlatquicayōtl īpan Tlachīuhcāyōtl īpan Calabria; ixquich tlamatocac tōltēcayōtl in ōmpa Italia huitztlāmpa, yōliztli īpan ahmo tlamatocac tlachīhualiztli iuhqui tlacuālcāyōtl, mācēhualmihtotiztli, mācēhuallahtolloliztli.

In tarantella, cē mihtotli īpan Campora, tlācah īhuān cihuah mihtōtia tlanāhuahquez zan cen cuīcayōtl īca acordeón, mecahuehuetl, panhuahuetl īhuān tlapitzalli.

In yohuālmitohtli U Ciucciu de San Giuvanni (in axno ītech San Juan), San Juan Bautista ilhuitl īpan huēyāithualli Campora San Giovanni.




#Article 114: Tlācatōcāitl (303 words)


In Tlācatōcāitl tōcāyeliztli (substantivo) quintōcā in chānehqueh ic in tlācatiyān ahnozo in āltepētl īnquizayān. Īpan innāhauatlahtōlli in tāchcāuh mēyalli quimpiya inīn tōcāitl ca Chīmalpahin Cuāuhtlehuanitzin, Horacio Carochi, Bernardino de Sahagún, Alonso de Molina īhuān Agustín de Vetancurt.

In tāchcāuh machiyōtl, in nāhuatlahtōlli chīhua in tlācatōcāitl ic in catyān nāhuatōcaitl.

In tlein motlamih īca -c(o) quipatlah ic -catl, iuhquin:

In tlein motlamih īca -pan quimaxiltiah -ēcatl, iuhquin:

In tlein motlamih īca -(t)lān quipatlah ic -tēcatl, iuhquin:

In quipiyah in tlahtōltzonhuiliztli -ti- ahmo mopatla, quichīhuah in tlācatōcāitl quimaxiltiah chāneh, tlācatl, calqui ahnozo calcatl, iuhquin:

In tlein motlamih īca -yān ahmo mopatlah; quichīhuah in tlācatōcāitl quimaxitiah chāneh, iuhquin:

In tlein motlamih īca -mān quipatlah ic -mēcatl, iuhqui:

In tlein motlamih īca -cān hueli quipatlah ēyi iuhcāyōtl, -camēcatl, -catl nō tlāza in preposición -cān, iuhqui:

In tlein motlamih īca -(t)lah quimaxiltiah -catl, iuhquin:

Occēquīntīn tlācatōcāitl tlein monōncuahquīxtiah:

Occēquīntīn tlācaololli īntlācatōca:

In tlein quitlamih īca -tēcatl, -catl, -(m/n)ēcatl īhuān (-)tlācatl, in plural quichīhuah quipatlah in absolutivo-singular -tl ic in plural -h, iuhquin:

In tlein quitlamih īca -chāneh ahnozo in quipix in -huah-, in plural quichihuah īca in tlamiliztli -queh, iuhquin:

Occē tlācatōcāitl iuhquin otomitl, in plural quimmochihua zan quipatlah in absolutivo-singular -tl ic in plural -h: otomitl → otomih.

In nāhuatlahtōlli tlatequitiltilia ōme machiyōtl: in nāhuatlahtōlli īhuān in caxtillāntlahtōlli.

In achtopa machiyōtl, ītechpa in yancuīctlahtōlli iuhqui Caxtillān monemilizcui in neneuhqui iuhcāyōtl, in machiyōtl: Caxtiltēcatl nō Caxtillān tlācatl; mānel cah ōcce tōcāitl ic in caxtiltēcatl: ixpayol(meh).

Ītechpa occē ahmo nāhuatōcāitl in motequitiltia in caxtillāntōcāitl iuhqui in īmmachiyouh Horacio Carochi, Chīmalpahin īhuān Sahagún quimaxiltia tlācatl ahnozo chāneh iuhquin:

In plural mochihua īca in neneuhqui machiyōtl tlein in nāhuatlācatōcāitl, iuhquin:

In inic ōme machiyōtl ahmo neneuhqui ca, tlatequitiltilia in caxtillāntlahtōlli tlācatōcaitl, iuhquin:

Īpampa in plural, hueli tlatequitiltilia in nāhuatlahtōlli īplural -tin ahnozo -meh nō in caxtillāntlahtōlli īplural -es, iuhquin:

Occē, iuhquin:




#Article 115: Miaccītlalli (188 words)


Miaccītlalli, īpan ilhuicamatiliztli, cē cītlalli nenāhuatīliztli olōlotiliztli, in tlein tlatēctli in ilhuicatl ithualonica huel ahmo huehca tlein in āltepētiliztli ilhuicamatinih ōyehyecalhuiah in quincetilih īca tlanemilīlli pāntli, ōchīhua iuh in machiyōtl īpan in ilhuicatl. Tēl īpan in nelli ilhuicatl in miaccītlalli īcīcītlal tlāctectli miec centzon tlanextli xihuitl cequi īpan occē.

Īpan in mēxihcatl miaccītlalli ca:

In China miaccītlalli huel huehcāuh ca. Ahmo nehneuhqui iuh in āxcān miaccītlalli. In China ilhuicamatini ōxelhuiah in ilhuicatl īpan 31 tlaīxpayōtl: ēyi chināncalli (三垣 sān yuán) īhuān 28 calli (二十八宿 èrshíbā xiù). In ēyi chināncalli tlatēctli īpan in mictlāmpa polo ic in tlein ittalōni mochi in xihuitl; īhuān in 28 calli tlatēctli īpan in zodiaco tlaīxpayōtl. In 28 calli nēxiltia in Mēztli īolīniz, tēl ahmo in Tōnatiuh īolīniz.

In India miaccītlalli motōcāitia nakshatra (नक्षत्र), quihtōznequi mētztli īcal. In India ilhuicamatini ōxelhuiah in ilhuicatl īpan 27 tlaīxpayōtl, īpan in tlein in Mētztli moolīnia.

Īpampa in incatlācah in miaccītlalli ōmochīhua ic in cēhualloh cēhualloh cīcītlaltin ītzalan.

Iuhqui in inca miaccītlalli in Āustralia nicān tlācah ōmochīhua miaccītlalli ic in cēhualloh cēhualloh cīcītlaltin ītzalan, iuhqui in Emú ilhuicac

Nō īhuān zodiaco Ptolomeo cēcentlālia īpan ītlacentlālīlāmauh occē 36 machiyōtl:




#Article 116: Nahuatlacah (129 words)


In Nāhuatlācah īntētlālpan in Ānāhuac īmāchtōn ōcatcah in mēxihcah (quipiyah tlācamecayōtl īca in āztēcah) īhuān occē huehcāuh ānāhuacah, ōquipixqueh in nāhuatlahtōlli iuhqui īncēmāxca. In tāchcāuh īnnepaniuhca in tlāhtōlli, nō īhuān  īnteōmatiliz īhuān in cemānāhuac tlachiyaliztli. Nāhuatlācah in huehcāuh tlācah Tetzcohco, Tlaxcallān, Chalco, Cholōllān, Ahcolhuahcān, in mēxihcah īhuān occequintin, inihqueh īn tlatzacuiah, ōāltepētzintihqueh Tenōchtitlan īhuān īntlahtohcaliz īpan occē tlācah īhuān īntech in tlahtohcayōtl Morelos, Michhuahcān īhuān Hidalgo.

In ihcuāc in Ixachitlān tlālpolōliztli in ōquichīuh in Caxtillān tlahtohcāyōtl, in nāhuatlācah ōahcihqueh in Tlahco Ixachitlān īhuān ōquipixqueh tāchcāuh āltepētl in Tēpāpāquiltiliztli huēyātēnco, in ātēnco in Huēyi Ātezcatl Ācocīlpōuhcān. Nō īhuān, oncatcah nāhuatlācah ātōyātēnco in San Juan, in tlālpan Bagaces (Costa Rica) īhuān in ātōyātēnco in Sixaloa, in cuaxōchpan in Costa Rica īhuān Panama ītzālan.

In nāhuatlācah ōquintōcāitih yecentetl īpan in nepapan tlācatiyān:




#Article 117: San Isidro Matzahtlah (990 words)


San Isidro Matsojtla, chinanko ipan tlalilanketl Hidalgo, Mexkotlali, kipiaj 772 tlakamej. Se nauatiketl chinanko itech Kuextekapaj tlali kistok Atlapexko, kiuika chiapopojtli ompaj Tlanxinol ika Uexotlaj ipan tepeuajkan Sierra Madre Oriental. Nikan kichantij nochimej masehualmej, kimati ikamanalis Kuextekapaj nauatlajtolij, noijki kichantij koyotlakamej yanej kimati españoltlajtolij.

Ni chinanko mokaua ika ompoliui tonatij, iuekakaj kipiaj senpouali uan omej kilómetros tlen kiistok chinanko tlatilanketl Atlapexko, Hidalgo tlalilanketl.
Monepatiaj ikaj akojpak: Kochotlaj, ika kampa kisa tonajtij: Atlapexko, uan ika kampa ompoliui tonatij: Kopaltitlaj uan Otekoch.

Moixpantiaj iuaya toueyi chinanko tlalilanketl Estado de Hidalgo, ipan Distrito Uexotlaj uan chinanko tlatilanketl Atlapexko, se achi kipiaj ojtlitetitlaj uan seyok achi kipiaj tlen kuali ojtli tlen kipiaj chpopopojtli, ni chinanko  moixpantiaj ika se ueyi tepetl tlen titokajmatij tlen cochotlaptepetl uan axmaluilij tinejnemis.

Tomaseual poyouaj nochi tekiti ipan mili, sekij kipiaj se o nauij kuartiyo emilij, chilmilij, ajolmilij, ouamilaj, tlen kipixka  kitekiuiya para mopanoltisej, san ikajtlakuatosej, uan se achi monemajkiya  kiuika ipan tianguis Uexotlaj, Atlapex, uan ikino motlakouiteuaj tlen kintekiuisej ipan semanaj.

Sekij maseualmej kisenkauajchachapali uan komali nochi ni tlamantli kisenkaua ika sokitl, nojkia istok se tlakajtsi tlen no kimati kuajchijchiuas kisenkauaj, kuasiya, mesa, uan puertas.

No nejki nikijtos toauiuaj nochi kiseliaj tlapeleuilistli, tlen tikiluiya oportunidades uan ijkino kintlakouiya ininkojkoneuaj tlen kitekiuisej ipan kaltlamachtiloyan. Nokia tlakamej kiseliaj prokampo ni inijuanti kitekiuiya ni tlaxtlauili para tlen motekiuiya ipan milaj uan ijkinoj kuali tlaejeli o tlaojonkaj.

Ni se kuesolij pampa kemamaj se tetatl kisteua kinuika nochi konemej uan kikalteuaj kaltlamachtilistli uan konemej tlasintlaj mokaua, pampa konemej no kichiua kanpeka para ika mopanoltisej, yaui ontomatekij sekanoj ipan uuejueyi chinankotinij, sekij onuejkauaj ualaui setsi o omej  uelta tetajmej ualpaxalouan setsi uan ome semana uan sempa yaui ijkino axueli kinpaleuiya ininkoneua tlamachtiani mokuesouaj pampa axmopaleuiya.

Ni chinanko mokauaj ika 13 kilómetros de Atlapexco, se achi kipiaj ojtlijtetlajnemilistli, kiijtouaj kikualchichiuaseyaj kitlalisej chapojpotlij ijkino kuali mokauas ayojkana timaseuasej.

Kiijtouaj tokoliuaj uejkakiaj tlen axtoui asitoj ipan ni chinanko intokaj nauas uan eliyaya san se innemilis, san se inintlajtol, nochi sanse tlamanti moixpantiyayaj uan ipan namaj nojja titekuiya totlanamikilis.

Kemaj tokoneuaj peuaj kamati se tlajtolij, kiajnopa moyoliluiya uan moyolnojntsaj ipan itlalajmikilis ipan ni tlaltipajtli, nochi tlen tlalajmikilistli axtoui kiseliaj ininchaj uan kemaj se tlamamtli kineki kiixmatise no peuaj motlajtlaniaj. Nochi tomaseualpoyouaj kamati nauatl ijkino mokamauiyaj.

Ipan chinanko meseualmej no kiixmatij tlatempoualistli, uikalistli, ijtolistli, mauiltilistlij uan konemej peuaj kiijkuiloua ika nauatl uan ijkinoj mokamanaluiyaj.

San isidro kipia kaltlamachtiloyan tlen itokaj  Priamria “ignacio Allende” C.C.T. 13DPB0407P kipixtok 131 konemej, 63 okichpilmej uan 68 siuapilmej, uan cikuasemej tlamachtiyanij  uan se tlamachtiltlayakanketl, uan ni kaltlamactiloyan kipiaj “programa Escuela de Calidad” ika yani moleuiya uan ijkinoj kisenkaua kuali tlamachtiltekitl.

Nojkiaj kipia  kalnechikoltlamachtiltekitl, kampa kinseliaj tlen sejkanok konej euanij noponaj kintlamakaj uan kochij istoke 68 konemej uan ponaj inmako istokej omej tlamachtianij tlen kintlaliaj ni konemej. No kiya istoke ome tlamachtianij tlen CONAFE. Nokia tlapaleuiya ipan kaltlamachtilnechikoltekitl.

Chinako kipixtok se kaltlapajtiketl ika sej maseualtepajtiketl, uan san kemantikaj yaui tlen tepajtiket ijkino istokej tomaseualpoyouaj axkanaj kuali mopajtiaj.

Chinankomej kisekauaj ueyi iluitl tlen tikilkuiyan carnaval, kiijtouaj nika peuaj kikualchichiuaj se kuanextli tlen kitekiuiya kemaj tlajtlakolpaj, ipan ni iluitl kisenkaua se ueyi sakauili uan ueyitsopeltlamali, uan no mixpatiaj mekomej tlen mijtotiaj tlakamej uan telpokamej.

Nokia ki elajmiki Xantolo o mijkailuitl ipan se uan eyi  iteki mestli tlen noviembre, kisenkaua arco, kiixpantiaj  uan kipopoxuiyaj kuaxilotl, nelax, tsopelatl, chokolatl, tamali, uinoj, tlatlatiaj, uan nokiaj mopaxaloua mouikiliaj tamalij uan kiyoyokouiyaj intiokoneuaj. Ijkino konemej kitlachilia kenikatsaj tlamamajnaj intatauaj uan ijkino iniuantij kitokilisej ni nemilistli.

Nokiaj konemej mochiuaj kolimej uaj kiixnextiaj ipan kaltlamachtiloyan.
Ijkinoj touantij tlamachtianij tikiluiyaj konemej ma amo kielkauajka tonemilis pampa miyak ipatij.

Ipan ni chinanko onka maseualmajme tlen kielisuiyaj novelas kisenkauaj ika nauatl se itokaj “invierno en el paraíso”  tlixpouali tlen kiijtouaj kenijkatsa intonal maseualtinij o maseualtsitsij tlen sekajnok ontekitij ni kisenkakij Crispín Amador Ramírez.

Tojuantij titlamactianij tikiniluiya konemej ma kiimatikay uan makisenkauakaj tlen kisenkuaj inintatauaj mano kiejelisuikaj manomomaxtikaj kisenkauasej chachapali tlen motekiuiya ipan kisenkauaj tlakuali. Nokia kisenkauaj komali kampa kiisiltiaj tlaxkali, nakatl, kakatsouaj kafenyoli uan sekinoj tlamantli, yeka konej monenikij mano momachtikaj ijkino axpoliuis.
Komali kisenkaua ika sokitl uan xali uan ijkinoj kimanelouaj uan ika ichikueyitiaj kikakatsouaj ipan tlitl uan peuaj kinemakaj.

Sekij maseualmej tlamantli kineltokaj, kemaj kuali mestloi uan siuatl tlanemiltiaj monejki motlalilis se uitsmalotl ikijnokonetsi axteno ipantis, amoxi techachaj papmpa tixiyotis .

Tokoliuaj nelia tlamajmati pampa uejkakiaj tlatlamachiuayayaj ika majpili, ika tlamajkauakistli, se mapeli ijkino kitlamachiuayaya ininchajchaj. Uan kema kinekiyaya kitlachiuasej eyolij, ajoli, sintli, kafenyolij kitekiuiyaya litro uan kuartiyo.
Nokiaj kitekiuiyaya, balanza o libra, la onza ika ni kitlamachiuayaya iyatl uan nakatl.

Uan kemaj kitlamachiuayaya chankaka, kitekuiyaj se mano ome mano. Nokia kitekiuiyaya se arroba, se quital ikani kitlamachiuayaya kefenyolij uan sintli kitekiuiyaya se fanega.

Ipan ni tochinanko onkaj miyaj tlalnamikilistli tle monekij konemej kiixmatisej uan ijkinoj sanse tonemilis ixnesis

Tochinanko maseualmej nokisenkauaj tlakualistli: ayouatl kisenkauaj ika apsotl, ayojtli, ikane nejpali, chayotli, pejmoch, uan ika etl no mosenkauaj etixnepaj, tekoko, uan kokochij.

Nokia kisenkauaj se talkualistli tlen ixochiyoj se kuauitl itokaj ojpajtli, kisenkauaj ika tejkistli, tlatsoyontlij. Nojkia kisenkauaj tlapanili ika nejpali nelia ajuiyak tlakualistli.

Nokia kisenkaua xochi isotl se tlakualistli tlen nelia  misyoltilanas kimoloniaj uan teipaj kiitseluiliya istatl tlen moyolo kisas uan tijkuas ika chiltlaxkali.

Nochinanko, San Isidro, Atlapechco chinanko tlatilanketl, tlen Hidalgo tlatokajyotl. Nimiskalti pakilispa pampa peuayaya tlapatskistlii ipan febrero uan tlamiyaya mayo meetstli. mojmostla tikiyaya ouaatl, kemaj moloniyaya tikiyaya iposokyo uan kema peuayaya nekti ipan pilxalotsitsij timokauiyaya makpilnektli, kema nopa nektli  tetsauak eliyaya tijkixtiyaya ipan se  ouatl uan tijuikayaya tokalijtik uan ijkinoj toteixmatkaua no kikuayaya, tonana kichiuayaya tsopelatl, atoli, kamojtlanekuili, limonatl ika pilchankaka, miyak xiuitl tipanokej pakilispa. kualtsi uechoniyaya kuatrapich uan espeka tlen kitilanayaj kauyojmej tlen okichpilmej kinkuapeuayayaj ipan kauaojtli kema kipatskayayj ouatl.

Nopa tonali panojka  pampa nama nitonali amo tikita tlajnekchiuaj,tlachankakachiuaj, itstokej se  omej  nochanpoyouaj tle kena tekitij ika ouatekitl, tlapatskaj, ouachiuaj uan kinemakaj ouaatl,
tekitij ika pisiltsitsij kuatrapich, se tentsotsoko kimalakachojtinemi nopa espeka, ni maseualmej nochipa ouaachiua
ipan domingo tonali, yeka tikijtouaj amo nelii eli tlapatskistli, yojuantij kichiuaj ouatekitl. ika ni ouatekitl amokemaj tijnekuisej ayojtli, pipili, ochonijtli, kuaueyojtli, uan sekinok tlamantli tlen tijtsopeliltiyaya. namaj san tikimpouiliyaj tokoneuaj kenijki eliyaya tlapatskistli pampa amo kiitaj.




#Article 118: Otommanguetlahtolli (122 words)


In otommanguetlahtōlli, cē huel cemantoc tlahtōlcenyeliztli īca nepapan tlahtōlli tlein ōmotlahtoh īpan Mēxihco īyōllo īhuān Nicānāhuac ītzalan, tēl zā nemi in otommanguetlahtōlli tlein motlahtoā īpan mēxihcatlālli. In tlahtohqui huel huēyi tlapōhualli tlatēctli īpan Huāxyacac, in cānin zā in tzapotēcatlahtōlli īhuān in mixtēcatlahtōlli quintlahtoah 1,500,000 tlācah (achi īmēyi cē in Huāxyacac īchānehqueh) īhuān in triquitlahtōlli nō otomaguetlahtōlli ca.

Īpan in Huehcapantlamaniztli in otompametlahtōlli tlapōhua miyac tlantōquih īpan tlahtohcāyōtl iuhqui Hidalgo, Querétaro, Mēxihco, San Luis Potosí, Tlaxcallān, Puebla īhuān Guanajuato, cānin onca tlahtohquih cemācayōtl in otontlahtōlli īhuān mazāhuahtlahtōlli, iuh tepitōn tlaolololli īpan inīn tlahtōlcuaummāitl iuhqui in chīchīmēcatlahtōlli, in tlālhuīcatlahtōlli, in matlatzincatlahtōlli īhuān in pametlahtōlli.

In otommanguetlahtōlli quichīhua chīcome tlahtōlcuaummāitl: in āmoxcatl, in chināntēcatl, in mixtēcatl, in otompame, in popolocatl, in tlāppanēcatl īhuān in tzapotēcatl.




#Article 119: Caxtiltecah in ompa Mexihco (299 words)


Caxtiltēcah in ōmpa Mēxihco, in calpoltlacah hueyi.

Īpan 1524  xihuitl, oacicoh nicān Ānāhuac mahtlāctli omōme teōpixcatitlantin in tech pohuiah īteōpixcanahuatil San Francisco. In teōpixcanahua yehhuāntin īmicniuhtzin Martín de Valencia catca. Hernán Cortés oquiz quincelito iuhquin ixtililonih, iuhquin mahuizohque tlācah, imixpan in mēxihcah.

Iniquein caxtilteōpixque īhuān occequīntīn in ōhuallaque zanyeyō ihcuāc, cenca tlamatinimeh catcah. Otechihuilique nemachtilcalli, otechmachtique. Otecuatequique. Nōiuhqui mācēhualtin quimpalehuique.

In īpan 1525  xihuitl, in oquīc caxtiltepēhuani yauh quicalito in Cristóbal de Olid in oncān motōcāyotia Las Hibueras, quinahuatia mā quimpiloah Cuauhtēmoctzin īhuān ītlahtocatzin Tlahcopan.

Īpan 1531  xihuitl, quīn iuh īquezquilhuioc in Tlamahtlācōnti mochīuh: oncatca cē mācēhualtzintli icnotlapalzintli. Ītōcā catca Juan Diego Cuāuhtlahtoātzin, iuh mitoa ōmpa chane Cuauhtitlan. In quēnin yancuīcān huēytlamahuizoltica monexiti in cenquizca ichpochtli Santa Maria Inantzin tocihuāpillatocatzin, in oncān Tepēyacac, motenehua Tonāntzin Ichpochtli Guadalupe.

Zātēpan 1535  xihuipan, huītz Huēy tecuhtli Antonio de Mendoza, teyacanaquiuh iuhquin inīc cē ītlahtōcāteixptlatzin inīn Yancuīc Caxtillān, (in iuh quitocayotique caxtiltēcah Mēxihco īhuān ixquich huēhuetlahtohcāyōtl Ānāhuac).

Impal huēyi īteōpixcatzin Mēxihco in ītōcā Teicniuhtzin Juan de Zumárraga īhuān ītlahtōcāteixiptlatzin Antonio de Mendoza, ōmopehuilti nicān Mēxihco in tepozāmoxihcuiloloni 1538  xihuitl.

Huītz Mēxihco teyacanaquiuh Luis de Velasco, iuhquin inīc Ōme Ītlahtocateixiptlatzin inīc Yancuīc Caxtillān, īpan 1550  xihuitl. Zātēpan īpan 1557  xihuitl, ōmomiquilitzino Carlos inīc Mācuīlli, huēyi tlahtocatzin caxtiltēcah, teutontēcah, mēxihcah īhuān incatēcah, in oncān Teōpixcalco motenehua Yuzte. 

Zanyenō ihcuāc ōquimochihuili huēyi ītequiuh Teicniuhtzin Bernardino de Sahagún. Yehhuātl quihcuiloā īamoxhuan īca mēxihcah mācēhualtin. Īpan 1560  xihuitl, chīhualo huēyi īteōcaltzin Āltepētl Mēxihco. Intēpalēhuiliz mēxihcah inīn xiuhpan Caxtillān quimpēhua malayatlācah, in oncān motōcāyotia In Filipinas.

Īpan 1568  xihuitl, Cē īyāōquizcauh in Hernán Cortés in ītōcā Bernal Díaz del Castillo, inīn xiuhpan ōmpa in ichantzinco Cuauhtēmallān quihcuiloa īamoxhuan in ītech ītlalpololiz Yancuīc Caxtillān.

Īpan 1581  xihuitl, motlācatilitzinoa Tlachco, ōmpa Tlahuilcapan, in ītauhcayo tlahcuilo in ītōcā Juan Ruiz de Alarcón, cē huēy tlācatl īpan Caxtillahcuilōyōtl.

Mēxihcah in ōmpa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl




#Article 120: Nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo (134 words)


Nāhuatlahtōlli īnetlahtōlmachtiliz.

Lo mismo pasa con las preposiciones, nunca del todo fijadas, que no se entienden pues son demasiado ambiguas. Propongo que se usen más frecuentemente pues clarifican el sentido de la expresión. Y en concreto las siguientes:

A: ompahuic (abreviable en onhuic).Hacia: ompahuicpa (onhuicpa).Para:ipampahuic.Por:ipampa.Hasta:ompatech (ontech).Con/sin (instrumentales):ica/ayica. Con/Sin (comitativos): ihuantech/ahihuantech.Según:ictech. Sobre (habiendo contacto): ipani. Sobre o por arriba de(sin contacto):icpac. Sobre (acerca de): itechcopa. Detrás:icuitlapan. Debajo (habiendo contacto):itzintlani.Debajo o por debajo (sin contacto): itzintlan. Junto: itloc. Cerca: inahuac.Dentro: icpan (i-c-pan).Entre: tzalan. Y sobre el uso de las preposiciones: admitir el prefijo posesivo si el sentido lo permite (algunas ya lo llevan). Alcance e interpretación: lo más parecido posible al castellano.

Algo distinto a las preposiciones son los giros preposicionales, giros idiomáticos que se parecen a las preposiciones o llevan preposiciones en funciones no preposicionales:




#Article 121: Halo (231 words)


Diocleciano (nombre completo, Cayo Aurelio Valerio Diocleciano Augusto, en latín: Gaius Aurelius Valerius Diocletianus Augustus) (c. 24 de diciembre de 244– 3 de diciembre de 311), nacido con el nombre de Diocles, fue emperador de Roma desde el 20 de noviembre de 284 hasta el 1 de mayo de 305. Nacido en una familia iliriana de bajo estatus social, fue escalando puestos en la jerarquía militar hasta convertirse en el comandante de la caballería del emperador Caro. Tras la muerte de Caro y de su hijo Numeriano en campaña en Persia, Diocleciano fue aclamado emperador por el ejército. Consiguió acceder al trono tras un breve enfrentamiento con Carino, el otro hijo del emperador Caro, en la batalla del Margus, y su llegada al poder puso fin a la crisis del siglo III.

Diocleciano nombró a Maximiano coemperador, otorgándole el título de Augusto de occidente en 285. El 1 de marzo de 293 nombró a Galerio y a Constancio como césares, un título similar al de príncipe o heredero del augusto. Este nuevo régimen, conocido como la tetrarquía, o «gobierno de cuatro», implicaba que el gobierno del imperio se repartía geográficamente entre los cuatro gobernantes. En un movimiento que seguía la tendencia del siglo III hacia el absolutismo, Diocleciano amoldó su figura a la de un autócrata, elevándose por encima de las masas e imponiendo formas ceremoniales y arquitectónicas hacia la corte.




#Article 122: Xapon tlālolīniliztli īhuān huēyāolīniliztli īpan 2011 (140 words)


In Xapon tlālolīniliztli īhuān huēyāolīniliztli īpan 2011 ōmoāchcāuhtēnēuh ic in Xapon Ahcoilhuicamatiliztli Chīhualoyān iuhqui in tlālolīniliztli in Tēpāpāquiltiliztli Huēyātēnco in Tōhoku tlālpan īpan 2011 xihuitl (2011年東北地方太平洋沖地震, 2011 Nen Tōhoku Chihō Taiheiyō-oki Jishin) tlālolīniliztli ōcatca 9.0 MW ōquinchīuh huēyāolīniliztli ācuecueyōtl ōquinoctacatihqueh īxquich 10 m. In tlālolīniliztli ōmochīuh in 14:46:23 nicān cāhuitl (05:46:23 UTC) īpan ic 11 Tlayēti 2011. In yōllōpan ōcatca huēyāpān, īīxco in Honshū huēyātēntli, 130 km in tlāpcopa Sendai, in huēyāltepēpan Miyagi, Xapon.

In Tlacetiltilīlli Tlahtohcāyōtl Tlālmatiliztlayecoltīlōcāyōtl melāhuacāihtoh tlein in tlālolīniliztli ōmochīuh īpampa cē petōnīlli ahmo huehca in tlanipetōniliztli in Tēpāpāquiltiliztli tlālāmatl īhuān in Ixachitlān mictlāmpa tlālāmatl ītzalan. Īpan in āncāyōtl in tlein ōmochuīuh iniīn tlālolīniliztli, in Tēpāpāquiltiliztli tlālāmatl mopetōnilia in cihuātlāmpa īxcquichca in Ixachitlān mictlāmpa tlālāmatl īca ihciuhcāyōtl in 83 mm/xihuitl. In Tēpāpāquiltiliztli tlālāmatl aqui tlani in Xapon īpan in Xapon tecochtli, īhuān pōlactia cihuātlāmpa tlani in Asia.




#Article 123: Tlahtohcayotl Mexihco (806 words)


Tlahtohcāyōtl Mēxihco nō Mexihcotlālli (Caxtillāntlahtōlli: Estado de México, Otontlahtōlli: Lēngu M'onda huan Mazahuahtlahtolli: Ts'ibonro). In tlahtohcāyōtl īpan Mēxihco ca. Tollohcan Lerdo itecuacan ompa Tlahtohcāyōtl Mēxihco, quipiya 16 onohuayan ihuan 125 altepecalpolmeh.

Cuaxochtia canahpa mictampa ica Hidalgo ihuan Querétaro, canahpa huitztlampa no Guerrero, Morelos ihuan Āltepētl Mēxihco, canahpa iquizayampa no Puebla ihuan Tlaxcallan canahpa icalaquitlampa no ihuan Michhuahcan.

Axcan Caxtillahtolcopa mohcuiloa Mexihco iuhqui México; Caxtillan mohcuiloa Méjico.

Nican tlalpan ochantili catca 35,000  x.C., achcauhtlacatl amini tlen neminiaya ic xi nextia tlacualli, xochihcualli, yolcah huan tanelhuayotl. Inin chaneh motenehua Tepexpantlacatl, ce achcauh ochantiaya in Ixachitlan cemantoc tlalli, yehhuatin oaminiayah, omichhuayah ihuan opepeneyah xochihcualli. Huehuehtlacah toltecatl catca, ce quetzaltlamantli otlachiuh ompa axcan Tequixquiac, in ixcoyametl ipampa quetzcuitlaomitl ihuica huecauhtic yolcatl axcan polihuilli (inic cē toltecayoh nonotzalli ipan Mexihco). In macehualli ixachitecah ochantih inonque tlalpan itech 22,000 a.X. xiuhpan icampa, ochantih quemeh pepenani itech xochihcualli ihuan amini itechcopa elepantzoyomeh, tlacaxolomeh occequintin tecuaniyolcah.

In Īxtlahuatl Ānāhuac ochanti īhuīc 800 X.c īcampa in chānehqueh motōcātia chīchīmēcah. Yehhuāntin ōquetzqueh cē huēyi āltepētl quihtōznequi zatepan xihuitl īcampa mēxihcah quēmeh Teōtīhuacān. Inīn āltepētzin tlahcopa āltepētiuhtic in ōmpa Ānāhuac īxquichi huēyōtl in iyuh tōltēcayehyehcolizcāyōtl. Teōtīhuahcān ōcalchiuh ic tlaxohtlalmachiotl ihuicpa ayamictlampa canah huitztlāmpa motōcāyotia īcampa mēxihcatl Miccaohtli 4 km huehca, īātōya āxcān motenenehua San Juan opanoc īhuīc in Tōnatiuh īquiziyāmpa canahpa īcalaquiyāmpa.

In calli ocachi tenyoh nicān, In altepetiliztli, teopantli Quetzalcōātl, Miccaohtli, Tōnatiuh teōcalli, Mētztli teōcalli īhuān tecpan Quetzalpāpalōtl; in yuh cacalpōlli Tepantitlah, Tetitlah īhuān Ātetelco occequin āltepētl Tlālmīmilolpan, Xolalpan, Xiuhhuinco, Ocoyacac īhuān Huapalcalco.

Quipiya occequintin huehcāuh āltepētzacualli īhuīcpa otontecah tlahtohcāyōtl motenehua Huauhmanco, occe īhuīcpa matlaltzincatl tlahtohcāyōtl in ōmpa Tōllohcān quemeh Teōtenanco, Iztapan īhuān Calixtlahuahcān īhuān chīchīmēcatl tlahtohcāyōtl in ōmpa Tetzcohco, oaltepetlati occequin altepetl Tetzcohco, Huexotlah, Ācaquilipan īhuān Tēuctzinco ihuan Tlālpacoyān. 

In xiuhpan 1430 ihcuac mēxihcah oquipololohqueh Ixtlahuacān Ānāhuac oaltepetlali occequintin altetepetzacualli in ompa Malinalco, Tenayohcān, Tlālnepantlah, Nāuhcalpan, Acozac īhuān Chimalhuahcān. Nochi tlālli otlapachouh īpampa mēxihcah iximpa in Ātēzcātl Tetzcohco īhuān ātēzcātl Tzompanco.

Caxtiltecah oquipololoh mēxihcatl huēyitlahtohcāyōtl in xihpan 1523, in Francisco teōpixqueh otlapehualtih in teōmachtiliztli canahpa macehuallācah, ahquihuantin aquinqueh otlaquetzqueh in teōcaltzacualli quemeh San Luis Obispo Tlālmanalco, Teōpixqui Diego de Velázquez ocalti teōpantli īpan Oztoticpac motenehua San Miguel Chalmān in xiuhpan 1683, altepemaitl quenin āztēcah oteotih huehuēcāuhtic teteoh. In caxtiltecah teōpixqueh otlaixpololoh huehuehcauh teteōpantli īhuān yehhuantin yancuīc teōcalli īpan inionqueh. Zantepan xiuhpan oacicoh San Agustín Teōpixqueh, yehhuan ocalticoh San Agustín teōcaltzacualli īpan Acōlmān, īhuān San Ignacio teōpixqueh otlaquetzqueh Teōcaltzacualli Tepotzotlān noyuhqui aohcalli. Nicān oquipiya huēyi āmatlahcuiloh īhuīc caxtillāntlahtōllli ītoca Sor Juana Inés de la Cruz ochanti īpan San Miguel Nepantlah atzatlān tletepētl Iztāccihuātl īhuān Pōpōcatepētl. Yehhuatl huēyi cihuātl cenca cuāyolloh.

Caxtiltēcah ocaltih miactin caltequitl nochi tlālpan, nicān opixcayiti neucmetl pixcayōtl, tlayolpixcayōtl, xocomecapixcayōtl, īhuān nic cuacuauhpixcayōtl. Mīllacah oicnoti īcpampa reformas borbónicas ihuicpa Yancuīc Caxtillān īpan nāhuatilli in xiuhpan 26 diciembre 1804. La guerra de independencia ococotona in tlalli īhuān mīlpixcayōtl, caxtiltēcah otlachiuh in provincia Mēxihco īca tepitizin āltepētlālpan.

Ihcuac Yancuīc Caxtillān independiente īhuīcpa Caxtillān, otlachiuh in tlahtohcāyōtl Mēxihco in xihuitl 2 Tlayēti 1924, āltepētl Mēxihco ītēcuacān īcampa inic chicōme nāhuatilli īhuīc mēxihcatl āmoxnāhuatilil. In xiuhpan 1825 Tetzcohco ītēcuacān ōcatca,  in 15 Tlachicuēiti 1830 Tōllohcān ītēcuacān ōcatca. Īāltepēuh Ācapōlco, Āpan, Atocpan, Cimapan, Cuauhnāhuac, Cuauhtitlan, Cuauhtlan, Chalco, Chilapan, Huexotlān, Huēyichiyapan, Ixtlahuacān, Mēxihco, Otompan, Tematzcaltepēc, Tetzcohco, Tlachco, Tlālnepantlah, Tōllān, Tōllāntzinco, Tōllohcān, Tzacualtipan, Tzompanco, Xīlōtepēc, Yauhtepēc īhuān Zōltepēc.

Inic ce ilexiuhxayoh ihuic Tlahtohcāyōtl Mēxihco, 1832 icampa xi tlachihua Mēxihco Tēcuācān, ixexeliuh in altepetiliztli Xōchimīlco, Iztacalco, Iztapalāpan, Coyōhuahcān, Tlālhuac, Cuauhxīmalpan, Āzcapōtzalco ihuan zannō Tlālpan xiuhpan 1835. Luego inic ome ixeliuhcayoh ihtic xi tlachihua Tlahtohcāyōtl Guerrero, ixexeliuh in altepetiliztli Ācapōlco, Tlachco ihuan Chilāpan, inic yei ixeliuhcayoh ic xi tlachihua Tlahtohcāyōtl Hidalgo, ixexeliuh in altepetiliztli Tōllān, Tōllāntzinco, Āpan, Atocpan, Huexotlan, Hueychiyapan, Cimapan ihuan Tzacualtipan; in altepetiliztli Calpōlalpan ihtic Tlahtohcāyōtl Tlaxcallān ihuan último inic nahui ixeliuhcayoh ic xi tlachihua Tlahtohcāyōtl Morelos, ixexeliuh in altepetiliztli Cuauhnāhuac, Yauhtepec īhuān Cuauhtlan.

Tlahtohcayōtl Mēxihco cuāxōchtia in mictlāmpa īca Hidalgo īhuān Querétaro, in huitztlāmpa īca Guerrero, Morelos īhuān Āltepētl Mēxihco, in tlāpcopa īca Puebla īhuān Tlaxcallān in cihuātlāmpa īca Michhuahcān. In Tlahtohcāyātl Mēxihco ītlaīxpayo ca 21,355 . 

Mexihco ca cē tepētlatic tlālli. In Nāntepētlah Calaquiyāmpa. In Centlazotl Yancuītletepētic, Popōcatepētl, tletepētl ahciqui ahco in Mēxihco Tlahtohcāyōtl, Morelos īhuān Puebla. Achi ahuīc īpalax in Tlamahtlācōnti 15, 2000 xihuitl. Iztaccihuātl, itōcā cē tletepētl ahciqui ahco in Tlahtohcāyōtl Mēxihco īhuān Puebla. Chiucnāuhtēcatl, tletepētl ahciqui Tōllohcān.

Tlahtohcāyōtl Mēxihco quimpiya miaquīntīn yeyāntli xiuhpan. Nicān yeyāntli ahneneuhqui mochi Mēxihco, inōn tlācatiyān īca mediterráneo yeyāntli īca miaquīntīn tepēmeh, in xopantlān ahmo quiyahuitl īca ixachi tōnayoh īpan aco temperatura. Nicān Tlahtohcāyōtl Mēxihco huacqui īhuān tepēyoh īca chicāhuac ehēcatl īhuīcpa Lerma ātōyātl quemeh tlahtōcāyouhtic cuauhtlah Sierra de las Cruces in ōmpa Ocōyacac. Nochipa tepētlampa quipiya miac cuauhtlah cepayauhtic. In mēxihcatencalīxcuātl īca Michoacán, Distrito Federal ihuan Morelos in ixtlahuatl cah, cē yeyāntli cenca tepēyohtic in Nāntepētlah Calaquiyāmpa īhuān in Sierra Nevada, tlein atlacomolli quipiya ixachi ātl ātemoctli iuhcāyōtl īhuān ātōyātl īpan tlani temperatura.

Nō xiquitta Mēxihcah tōtōmeh quemeh cuāuhtli, tzopilōtl, centzontli, ahnōzo yōlcah coyōtl, māpachtli, miztli, cuechcōātl, āyōtōchtli, āxōlōtl īhuān occequīntīn.




#Article 124: Altepetl Chihuahua (274 words)


Chihuahua nozo iachcauhtoco Altepetl Chihuahua (caxtillantlahtolli: Ciudad de Chihuahua), ce altepetl in ompa altepecalpolli Chihuahua ipan in tlahco in Tlahtohcayotl Chihuahua ihuan itecucan ca. Chihuahua inic ome altepenayotl ica 887 600 chanehqueh icopa tlahtohcayotl.

Inin tlalli omoteneuh itlaltocatzin ipal nahuatlahtolcopa: «Chichihuahuah». In huehcauh tocaitl quichihuah in tlahtolli chichi ihuan -huahuah, in ipal in tlalpan oncatcah huahhualoa chichimeh, nahuatlahtoltica.

In Altepetl Chihuahua tlatectli ipan in Chihuahua Tlahuelmayan, tepeyahualolli īca tepetl ihuan tepetlah ītech in Maxalcan. Tlatēctli in 40km tlāpcopa in Cerro Grande. Itechpa in atl, tlatectli īpan in Atoyac, in tlein mēya īpan in mictlāmpa, in huitztlāmpa īhuān in tlāpcopa; ahci in Rejón Ātēzcatl. Occē ātōyātl in tlein mēya īpan in āltepētl in Ātōyātl Sacramento īhuān in Ātōyātl Rejón ca.

Ixachitlan aci ce hueyi tecuanixachichitlan ipan Tlacetililli Tlahtohcayotl, tlein ma pano ipampa tlalli Utah, Colorado, Arizona, Yancuic Mexihco ihuan Texas; in iuh Mexihco tlahtohcyotl Chihuahhua, Sonora huan Durango.

In huehuealtepepan ocachi ihuani ipampa ayamictlan Mexihco, inin izcalli, acoquitzaliztli ica icnotl oyeya xiuhtintitlan XIII ihuan XV, achtotipan ihcuac caxtiltecah oaciuh. In tlachihualtlacayotl Paquimeh ocueponi niman zanyeyo ayamictlani tlahtocayotl ihuicpa Chihuahuac ihuan occequintin tlaltin inic Ixachicuauhtlan.

In 24 de junio xiuhpan 1562, caxtiltecatl Francisco de Ibarra onemic ce expedición ipampa Durango ihuan Chihuahhua, motenehua nican Yancuic Vizcaya ihuan in 20 de marzo xiuhpan 1598 oaci ompa in Atoyatl Sacramento ce achcauhtoca europatlacameh pampa axcan in Altepetl Chihuahhua.

Nahuatlahtolli acicamatiayah ihuan tlahtoayah cenca cualli ipampa mecatlachihualtlacayomeh ihuan pochtetecayo ma quipiayah ica tlacayomeh quemeh toltecah ihuan aztecah. Chichimecah in atleinemic calpolli ihuicpa Paquimeh ma otlamic ipan xiuhmolpilli XXI, occequintin calpoltin mopolihuioh ihuan amotlacahuan moteneloah ica occe calpoltin quemeh mexihcah, pimatlacameh ihuan caxtiltecah.

Altepetl Chihuahhua ca icniuhcayotl ica ininqueh altepemeh.




#Article 125: Huaxyacac (665 words)


Tlahtohcāyōtl Huāxyacac ahnōzo Huāxyacac (Caxtillāntlahtōlli: Estado de Oaxaca, Tzapotēcatlahtōlli: La'a, Mixtēcatlahtōlli: Ñuu Nunduva). In tlahtohcāyōtl īpan Mēxihco cah. Huāxyacac Juárez īāltepēnānyō Huāxyacac.

Cuāxōchtia canahpa ayamictlāmpa īca Puebla īhuān Veracruz, canahpa huiztlāmpa nō Pacífico Ilhuicaātl, canahpa iquizāyampa nō Chiyapan, īhuān canahpa īcalaquitlāmpa nō Guerrero.

In tōcāitl itech Huāxyacac, cē nāhuatlahtōlli. Nāhualtlahtōltica huāxin īhuān yacatl, quitoznehqui caxtillantlahtolcopa La punta de los guajes ihuan ihcuiloa noyuhqui Oaxaca ihuan Estado Libre y Soberano de Oaxaca.

Inīn 1200 xiuhpan īcāmpa, ōtlācat inic cē āltepētōltēcayōtl īpan Ānāhuac oleica ic olmēcah ātēnco Āyōllōlco Huēyātl, ātōyātl, yehhuāntin ōtlachīuhqueh tzacualtin īpan tepētl īca teōtic īhuān ilhuicanemilitic. Occequīntīn tlatlālpan ic Huāxyacac Ixtlāhuac otlācat in āltepētōltēcayōtl nōtōcah Tzapotēcapan īhuān Mixtēcapan. Tzapotēcah ōtlachīuhcoh āltepētl motōcāyotia Ātzompan, Labityehco, Zaachila. Mixtēcah tlātlahcuiloh, calchīhuanimeh īhuān yāōquizqueh, yehhuāntin ōnec ica tzapotēcah.

Huāxyacac cē tequiyōtl īpan Mēxihco ītech temocpan Yancuic León īhuān Altepetl Mexihco. Mēxihcatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli chapopohtli īcan inic cē pixcaliztli, nōiuhqui inic ōme tequipanolli in ahuicyaliztli īca in ahuicyanimeh mochi xiuhpan āltepēmeh quēmeh āltepēmeh īca ānāhuaxaltentli, caxtillāntēhuaque āltepēmeh, huēhuehtzacualtipac āltepēmeh, chīhualoyāltepēmeh, yeliliztli iuhcanqueh īhuān momotlaliztli. Huāxyacac piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Tzacuapānyan Escondido, Tzacuapānyan Angel, Salina Cruz, īhuān occequīntīn.

Occequīntīn mēxihcah huēyi tequipanoltin in tlalpixcayōtl īhuīpan cintli, tlālcacahuatl, cafetzin, ācintli, āhuacatl, chayohtli, chīlli, naranjaxocotl, maniltzapotl, nohpalli, ochonetli, xonacatl, limonxocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, tōtōlpixcayōtl, ichcapixcayōtl, cahuayōpixcayōtl, cuacuepixcayōtl, tentzonpixcayōtl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli iztac teōcuitlatl, cōztic teōcuitlatl, chīltic tepoztli, tlīltepoztli, āmochitl, temētztli, īhuān mēxihcāltepēmeh in ōmpa calīxcuātl īca Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

Huāxyacac cē tlācatiyān ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quito Tlaquitcayotl īpan Tlachihuatlacayotl icampa UNESCO; ixquichi tlamatocac toltecayōtl, yolizyoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl quemeh tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtolloliztli.

Īpan inon tlālpan ihuicpa huehueyi tlahcuilomeh quemen Francisco Toledo, Rufino Tamayo, Rodolfo Nieto, Rodolfo Morales occequin. Inin xiuhpan 2001, zanno ihcuac tlahchilohuaya ompa Huāxyacac in iteuhcayo Miguel Cabrera. Occepa xihuitl Sergio Hernández ce tlacuiloh cenca tenyo ipan Cemanahuac ipampa itlapal huaxyacatl ixiptli.

Īpan Huāxyacac, teōnantzin Natalia Toledo īhuān Andrés Henestrosa ōāmatlacuiloh āmoxtli īca Caxtillāntlahtōlli. 

In mexicatl calmanayotl cenca cualli cah, Ipan huehuehaltepetl quemeh olmecatoltecayotl, mayatoltecayotl, tzapotecatoltecayotl, teotihuahcatoltecayotl, mexihcatoltecayotl, occequin. 

Mazqui in mācēhuallacualli inic cē catca, īpēhualiz īhuīc āxcān huaxyacatl tlacualli ōquichīuh caxtillāntepēhuacāuhpan. In mācēhuallacualli cintli, chīlli, etl, ayohtli, āhuacatl, camohtli, tlālcamohtli, xītomatl, mīltomatl, tlālcacahuatl, nohpalli, huauhtli, huehxōlōnacatl, canauhtetl, tōtōltetl, xomilin, chapōlin, chīlocuilin, meocuilin, āzcamōlli, epazōtl, tzapotl, tlīltzapotl, nōchtli, capōlin. Neneuhqui, miaquīntīn tlacualcāyōtl motēquitiltīlia āxcān son herencia de los āchcāuhtīca nextamalōliztli ic cintli, in tlacualli tlamatiliztli īpan tlecuitl, la molienda en molcaxitl īhuān metlatl. Īca caxtiltēcah ōacicoh pitzonacatl, cuacuauhnacatl, tōtōlnacatl; caxtillān chīlli, pitzocuitlaxcotli, chiancacatl, chichihualatl, tlatezauhtli, xocoqui, in tlauhtli, caxtillān tlaxcalli, xocomecatl īca tlapaloctli, naranjaxocotl manzana, granadaxocotl, chiyacuilotl, limonxocotl occequīntīn. 

Huāxyacac tlācatiyān ica ixachi tlacualli in ōmpa Centlalticpactli quemeh tamalli, ātōlli, tlaxcalli, xocolātl, tlaxcalpōchōlli, octli, pozolli, tzopitl, chīlquilitl, texhuino, octli, tlatetzauhtli, neuctli, Tequillān metzcalli.

Huāxyacac cē tlahtocayotl īcan mochi tlacuicuiliztli īpan Centlālticpac quihto Tlatquicayōtl īpan Tlachīuhcāyōtl īpan Mexihco; ixquich tlamatocac tōltēcayōtl in ōmpa Mexihco huitztlāmpa, yōliztli īpan ahmo tlamatocac tlachīhualiztli iuhqui tlacuālcāyōtl, mācēhualmihtotiztli, mācēhuallahtolloliztli.

In mitohtli, cē mihtotli īpan Huāxyacac, tlācah īhuān cihuah mihtōtia tlanāhuahquez zan cen cuīcayōtl īca mecahuehuetl, panhuahuetl īhuān tlapitzalli.

In yohuālmitohtli Guelaguetza, tepeilhuitl īpan huēyāithualli Huāxyacac Lunes itepe.

Auh 1930 xiuhpan otlachiuhqueh inic ce peliculas icampa tlatozcatl Hollywood, California tlein otlaquiti nochi huel huaxyacatl īxiptlayōllācatl. In xihuitl 1930 otlachiuh in cine mach tlacaqui, cenca tenyoh in cemanahuac ipan nochi tlacatiyan caxtillāntahtoltica ica peliculas iuhqui Santa) xiuhpan 1931 nozo itechpahuic Lupita Tovar.

Cah huēyi mēxihcah īxiptlayōliztli quēmeh Espiral auh Y Tu Mamá También auh huēhueh quēmeh Morelos. 

Miaquīntīn cuīcayōtl neneuhcāyōtl cah inīn tlācatiyān iuhquin rock, pop nozo tlātlamantic. Huēyi tlacuīcaliztli cateh Lorena y Los Alebrijes, Noesis, Etnia.

Cah cuīcacan quēmeh Auditorio Guelaguetza, Estadio Benito Juárez auh Teatro Juárez Āltepētl Huāxyacac auh Teatro Macedonio Alcalá īhuan Estadio Lic. Eduardo Vasconcelos, īyān huēyi chōntallācatiyān cuīcatiani ōcuīcahuac iniuhquin Lila Downs, Chayanne, Dj Tiesto, Zoé nozo Mœnia.

In momotlalcāyōtl  īpan Huāxyacac cah ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. 

Huāxyacac oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlalcayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.




#Article 126: Huaxyacac Juárez (251 words)


Huaxyacac Juárez (caxtillantlahtolli: Oaxaca de Juárez, tzapotecatlahtolli: La'a, mixtecatlahtolli: Ñuu Nunduva, triquetlahtolli: Ya³kweh4,mazātēcatlahtōlli: Na²xi¹tzhe4, chochotlahtōlli: Ku²nchia² , ichcatēcatlahtōlli: Chjui³), Tlahtohcāyōtl Huāxyacac īāltepēnānyō īhuān ītēcucān ca. Huāxyacac Juárez in inic nāhui āltepētl ic īchānehqueh, īhuān tlacempanahuia inic ēyi ic in chānehqueh 255 029 ī Āltepēnānyōtl Huāxyacac Juárez 593 522 īpan (2010) īhuan Mēxihco.

Inīn tlālli ōcuep tlāltōcatzin īpampa nāhuatlahtōlcopa: Huāxyacatepēc. Inīn huēhuehcauh tōcaitl ōquicuēpqueh En la punta o nariz de huajes caxtillāntlahtōltica. In huehcāuh tōcāitl quichīhuah in tlahtōlli huāxin, yacatl īhuān -tepēc, in īpal in tlālpan ōncatcah cuetlaxcōātl, nāhuatlahtōltica.

Yeppa in caxtiltēcah ōhuāllahqueh Mēxihco, in tlālli īpan in āxcān municipio in Oaxaca de Juárez, ōmotēnēuh Altepētl Huāxyacac in cānin ahmo ōcatca cequi huehcauh huēyi āltepētl; tel quēmah oncān ōcatcah mīlli īhuān callatelli. InTlamahtlāccēti 25 1521 in Hernán Cortés īhuān Francisco de Orozco ōctōcāitih in āltepētl Huāxyacac, īpan in caxtiltēcah ōāltepētzintihqueh īpan in 1532; in oidor Carlos I de España ōctōcāitih in āltepētl Villa de Antequera,in quihtōznequi «Nueva Antequera Guaxaca». Mānel ōahci in neneuhcāyōtl in āltepētl, yeh ōtōcāpanoa in 1821 Huāxyacac oc āxcān. 

In zāzanilli quipōhua tlein īpan īcochiz in Hernán Cortés, in inic cē Villa Tototepēc obispo, ōquittac cē tlālli, in nepantlah oncatcah cē ātōyātl īhuān īnāhuac oc ōme ātōyātl. Īpan in tlālli oncatcah xōchitl īhuān āmēyalli. Nō ōquinttac ōme Guaxacame, yehhuān īca mecatl ōtlatēnhuimoloh yezquia in cuāxōchtli. Ihciuhcāpan tōnalli, ōquinpōuh īcochiz in occēquīntīn in āquihqueh ōcuihhuīcatinenqueh mācuīlli cennecehuilli (cequi 35 kilómetros) in huehca Tlacolulān in cānin ōquimmantilih in tlālli. Īpal inīn zāzanilli ōpēuh in tōcāitl «Ciudad de Oaxaca», in «Altepētl Huāxyacac».




#Article 127: Cuauhnahuac (215 words)


Cuauhnahuac (caxtillantlahtolli: Cuernavaca), ce altepetl in ompa Morelos, Mexihco ca. Altepetl Cuauhnahuac ca altepetlianca, altepetl ihuan tecuacan in Tlahtohcayotl Morelos, in motlalia 85 Hpol. in Mexihco Altepetl huitztlampa ihuan 290 Hpol. Acapolco mictlampa.

In xihuitl 2010 ipan, inin altepetlianca iihtec, motecpancapohuaya 365 168 chanehqueh, yeceh in altepetl ixmaniliztli tzonehua occequih tlanetecholizpan altepetlianca (Jiutepec, Temixco, Xochitepec ihuan Emiliano Zapata) in canin 857 386 tlacah mochantiah (noihuan 2010 xihuitl ipan), in tlein in quitlalia in tlapohualiztli 15ª itech Mexihco.

Cuauhnahuac noyuhqui ca ce altepetl in ica oc cencah hueyi tlacuachhuilcototztli in itech imoaltepechantihca tlapohuiliztli (motlalia chicome catcayan ipan Mexihco itech).

In altepetocaitl huitz Cuauhnahuac itech, mexihcatlahtolli centecamactli, in ica in tepehuanimeh, in xoxocoyanimeh iuhqui Hernán Cortés, omixcuepqueh. Yehhuantin oquelochauhqueh in tlanezcayotilli in Cuauhnahuac centecamactli itech in ipampa ahmo cualli oquimatqueh in mexihcatlahtolli tenehualiztli. Cortés quipatla in altepetl tocaitl in ica Coadnabaced, Bernal Díaz quitocayotia Coadalbaca, Solís quitocamaca Cuautlavaca, auh yequeneh tlanemitiliztica omohuehcauh in Cuernavaca ica.

Inin centecamactli tlanezcayotilli ica oncah tetlatzohuililiztli:

Cuauh-nahuac: Cuahuitl - nahuac (Cuahuitl itloc).

Cuauh-nahua-c: Cuahuitl iyahualoloyan.

Cuauh-nahua-c: Cuauhtica tlayahualolli.

Coauh-nahua-c: Coauhtli - nahuac (Coauhtli itloc). 

Axcan noihuan motocayotia in quen Cemihcac Xopan ica Altepetl (Iuh omotocayotih itechpa Alexander Von Humboldt tepahpaquiltih cencahuitl ipampa cenxiuhtica)

In altepetl cencahuitl cencah patlaloni. Oncah miyac ahneneuhcayotl in intzalan 1800 h. hueyatl ipan mictlampa ihuan 1380 h. huitztlampa,




#Article 128: Tequixquiac (643 words)


Tequixquiac achcauhtoca  Tequixquiac nozo Tequisquiac, ihtoca ce altepecalpolli itechpa 125 ialtepecalpolhuan ompa in Tlahtohcayotl Mexihco ihuan ce itech 7 altepecalpolmeh ipan Onohuayan Tzompanco. 

Nican tlalli ce huecauh altepetl in ompa Mexihco, Tequixquiac cah oquichantih 35 000 xiuhpan a.C. in achcauhtlacah catcah nican itechcopahuic motenehua in Tepechpan tlacatl, otlacuah hueyi tecuani yolcatl ihuan opehpen in xochihcualli.

Inin tlalli omocuep itlaltocatzin ipampa nahuatlahtolcopa: Tequixquiac. Inin tocaitl huehcauhtlacuepalli canahpa Tequisquiac caxtillahtoltica. Occe tlahtolli omopeuh motenehua tequixquitl ihuan atl ahnazo apan itechpahuic tequixquiyohcan nahuatlahtoltica.

Inin altepacalpolco cah ancayotl cuaxochtia in mictlampa ica Apatzco, in huitztlampa ica Tzompanco, in tonatih iquizayampa ica Hueyipochtlan, ihuan in tonatih icalaquitlampa ica Huehuehtohcan ihuan Tlahtohcayotl Hidalgo itechpa Atotonilco Tollan.

Nican inin altepecalpolli oncateh occequintin tlanelhuayotl, mazqui quipiya cuahuitl in ahuehuetl, texococuahuitl, coahtli, mizquitl, huixachin ahnozo nohpalli, tlacametl huan occequin.

Nican chantih yolcameh in tepeticpac huan in ixtlahuac, totimeh iuhqui cuixin, tecolotl tzopilotl, centzontlahtoleh, ehecatotolin ahnozo yolcameh cuechcoatl, ahcolcilin, ayotochtli, axolotl, xincoyotl, epatl, tlacuachin, tochtli huan occequintin.

Nican tlalpan ochantihqueh catca 35 000  x.C., tachcauhtlacatl amini tlein nemiya ic tlanextia tlacualli, xochihcualli, yolcameh huan tlanelhuayotl. Inin chaneh motenehua tepexpan tlacatl, in tachcauh chaneh in Ixachitlan cemantoc tlalli, yehhuantin oaminiyah, omichhuayah huan opehpenyah xochihcualli. Huehuehtlacatl toltecatl catca, ce quetzallamantli otlachiuh ompa axcan Tequixquiac, in ixcoyametl ipampa quetzcuitlaomitl ihuica huecauhtic yolcatl axcan polihuilli (inic ce teltecayoh tlanonotzalli ipan Mexihco). In macehualli ixachitecah ochantih inonqueh tlalli ipan 22,000 a.C. xiuhpan icampa, ochantih iuhqui pehpenani itech xochihcualli īhuān amini ihuicpa mamut, occequintin tecuanih.

Chimalpopoca oquinyaochiuhtihuetz calcah ihuan occepa quimpopolo. Inin hueyitlahtoani oquimpopolo no iuhqui in Tequixquiac chanequeh huan omic ipan 1424  xihuitl.

Nican mochihuazquia in cenyeliztli nahuatlacah ihuan otomih, in tlaxcaltecatl Francisco López de Tlaltzintlaleh xiuhpan 1552 oaltepetzintih Santiago Tequixquiac, in milpan ahcico ipampa caxtiltecah ipan mercedes reales itech Caxtillan icopil.
 
Xiuhpan 1524 oahcicoh San Francisco teopixqueh nican in Yancuic Caxtillan 1524 ipampa oquichiuh in encomiendas. Omocalquetza in Santiago Apóstol itepan, tlein onquipiac in tocaitl parroquia.

Tequixquiac in inic ce tlachiuhqui ipan alfalfapixcayotl. Occequintin mexihcah hueyi tequipanolti in tlalpixcayotl itech cintli, chilli, xoconochtli, nohpalli, xonacatl, limonxocotl, nohuan pitzopixcayotl, totolpixcayotl, ichcapixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl inompan coyonimatiliztli.

Inin altepecalpolli icnotl, in chanequeh otequipanohqueh ipan ixtlahuahcan ihuan pochtecayotl, quipiya ohtocahnih canah occequin tlacatiyan in ompa Tlacetiltililli Tlahtohcayotl, Canada, Caxtillan, Colombia ihuan Panama yehhuantin calchihuanimeh, occequintin tequipano ipan Altepetl Mexihco ialtepenanyo, Pachyohcan Soto, Querétaro, Tijuana, Monterrey, Atemaxac, Altepetl Carmen huan Cuauhnahuac. Nozo iuhqui motlachihuah xiquipilli in ompa Calpolli San Miguel ihuan tilmahtli ipan in Calpolli San José.

Nican itlachuhual in cualli chichihualatl ipan onohuayan, Tequixquac oncah establos ihuan industria chichihualoyan ipampa chichihualli,  tlatetzauhtli, xocoqui ihuan chichihualalchiyatl, no iuhqui onca hueyi tiyaquiztli in jueves ihuan domingos.

In tomin motlacohua ipan nacamacoyan, pahcalli, amanamacoyan, tilmahnamacoyan, cacnamacoyan, tlaxcalnamacoyan, quilnamacoyan, texnamacoyan, tlacualcalli, ihuan occequintin  establecimientos.

Chinaco quipixtoc se caltlapahtiquetl ica ceh macehualtepahtiquetl, huan zan quemanticah yahui tlen tepachianih ihquino iztoqueh tomacehualpoyohuah axcanah cualli mopahtiah.

Ce Mexihco ixeliuhca itechpahuic in altepecalpolli Tequixquiac ipan in onohuayan Tzompanco, itzalan icampa hueyi altepenanyotl Altepetl Mexihco ipan in tlaltecoyan Tlahtohcayotl Mexihco ca. In altepemaitl quipiya 19,772 chanehqueh.

Tequixquiac quipia caltlamachtiloyan tlen itocah  Primaria Nicolás Bravo, Primaria Antonio Caso ihuan Primaria Perfecto Monrroy quipixtoc nochi conemeh, huan cicuacemeh tlamachtiyanih huan ce tlamachtiltlayacanquetl, huan ni caltlamachtiloyan quipiah “programa Escuela de Calidad” ica yani molehuiya huan ihquinoh quicencahua cualli tlamachtiltequitl.

 

Tequixquiac ce altepecalpolli ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quitto Tlaquitcayotl ipan Tlachihuatlacayotl ipan Tlahtohcayotl Mexihco; ixquich tlamatocac tequichuihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl iuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtoliztli.

In Santiago Tequixquiac iteopan ce cristiano chihualcalli tlein neteotiliztli in cristianismo.

Santiago Tequixquiac ce altepeconetl ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlatquicayotl īpan Tlachiuhcayotl ipan Mexihco; ixquich tlamatocac toltecayotl in ompa Mexihco mictlampa, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tlachihualiztli iuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtolloliztli.

In mitohtli, ce mihtotli ipan Santiago, tlacameh ihuan cihuah mihtotia tlanahuahquez zan cen tzotzonalotl ica mecahuehuetl, panhuahuetl ihuan tlapitzalli.

In yohualmitohtli Contradanza de las varas, Señor de la Capilla ilhuitl īpan hueyaithualli Santiago iteopan.

Miaquintin tlatzohtzonaliztli cah inin altepecalpolli iuhqui banda, cumbia, balada ahnozo tlatlamantic.




#Article 129: Tlacatocaitl (303 words)


In Tlācatōcāitl tōcāyeliztli (substantivo) quintōcā in chānehqueh ic in tlācatiyān ahnozo in āltepētl īnquizayān. Īpan innāhauatlahtōlli in tāchcāuh mēyalli quimpiya inīn tōcāitl ca Chīmalpahin Cuāuhtlehuanitzin, Horacio Carochi, Bernardino de Sahagún, Alonso de Molina īhuān Agustín de Vetancurt.

In tāchcāuh machiyōtl, in nāhuatlahtōlli chīhua in tlācatōcāitl ic in catyān nāhuatōcaitl.

In tlein motlamih īca -c(o) quipatlah ic -catl, iuhquin:

In tlein motlamih īca -pan quimaxiltiah -ēcatl, iuhquin:

In tlein motlamih īca -(t)lān quipatlah ic -tēcatl, iuhquin:

In quipiyah in tlahtōltzonhuiliztli -ti- ahmo mopatla, quichīhuah in tlācatōcāitl quimaxiltiah chāneh, tlācatl, calqui ahnozo calcatl, iuhquin:

In tlein motlamih īca -yān ahmo mopatlah; quichīhuah in tlācatōcāitl quimaxitiah chāneh, iuhquin:

In tlein motlamih īca -mān quipatlah ic -mēcatl, iuhqui:

In tlein motlamih īca -cān hueli quipatlah ēyi iuhcāyōtl, -camēcatl, -catl nō tlāza in preposición -cān, iuhqui:

In tlein motlamih īca -(t)lah quimaxiltiah -catl, iuhquin:

Occēquīntīn tlācatōcāitl tlein monōncuahquīxtiah:

Occēquīntīn tlācaololli īntlācatōca:

In tlein quitlamih īca -tēcatl, -catl, -(m/n)ēcatl īhuān (-)tlācatl, in plural quichīhuah quipatlah in absolutivo-singular -tl ic in plural -h, iuhquin:

In tlein quitlamih īca -chāneh ahnozo in quipix in -huah-, in plural quichihuah īca in tlamiliztli -queh, iuhquin:

Occē tlācatōcāitl iuhquin otomitl, in plural quimmochihua zan quipatlah in absolutivo-singular -tl ic in plural -h: otomitl → otomih.

In nāhuatlahtōlli tlatequitiltilia ōme machiyōtl: in nāhuatlahtōlli īhuān in caxtillāntlahtōlli.

In achtopa machiyōtl, ītechpa in yancuīctlahtōlli iuhqui Caxtillān monemilizcui in neneuhqui iuhcāyōtl, in machiyōtl: Caxtiltēcatl nō Caxtillān tlācatl; mānel cah ōcce tōcāitl ic in caxtiltēcatl: ixpayol(meh).

Ītechpa occē ahmo nāhuatōcāitl in motequitiltia in caxtillāntōcāitl iuhqui in īmmachiyouh Horacio Carochi, Chīmalpahin īhuān Sahagún quimaxiltia tlācatl ahnozo chāneh iuhquin:

In plural mochihua īca in neneuhqui machiyōtl tlein in nāhuatlācatōcāitl, iuhquin:

In inic ōme machiyōtl ahmo neneuhqui ca, tlatequitiltilia in caxtillāntlahtōlli tlācatōcaitl, iuhquin:

Īpampa in plural, hueli tlatequitiltilia in nāhuatlahtōlli īplural -tin ahnozo -meh nō in caxtillāntlahtōlli īplural -es, iuhquin:

Occē, iuhquin:




#Article 130: Alemania (2172 words)


Alemania āchcāuhtica motēnehua Nenāhuatīliztlācatlahtohcāyōtl Alemania ( Deutschland ahnozo Bundesrepublik Deutschland ), nō in motēnehua Teutontlālpan cē tlācatiyān in tlatēctli īpan Tlahco Europan,  cōtoncāyōtl īpan in Europan Ccetiliztli, chīhualo īpan social īhuān tlācatēpachōliztli tētlapalēhuiliztlahtohcāyōtl in tlein ītēpacholiz iuhcāyōtl in tlahtōlōyān tlācatlahtohcāyōtl īhuān nenāhuatīlizzōtl. Ītlāl quichīhuah caxtōlli oncē Nenāhuatīliztlahtohcāyōtl (Bundesländer). Cuāxōchnāmiqui in mictlāmpa īca in Mictlāmpa Huēyātl, Dinamarca īhuān in Báltico Huēyātl; in tlāpcopa īca Polonia īhuān in Checatlācatlahtohcāyōtl; in huitztlāmpa īca Austria īhuān Suiza, īhuān in cihuātlāmpa īca Francia, Luxemburgo, Belgica īhuān in Tlanitlālpan. In āltēpetl Büsingen am Hochrhein tlatzacualo īpan Suiza, nō quichīhua Alemania. Ītlāl mani 357 386 km² in tlaīxpayōtl  auh quipiya tlayeccāntilli immanyōtl. Īca achi huel 83 millones chānehqueh, tēīxiptlah inic tlapanahuia huēyi chānehqueh tlāpohualiztli īpan in Europan Cetiliztli īcotōncātlahtohcāyōtl, auh in inic ēyi huēyi calpatlanimeh in ītzalan tlācatiyān.

In īxquichca mācuilpōhualxihuitl X, in alemantlālpan ōquichīuh in yōllohtli in Romatēōemperadoryōtl īxquichca in 1806. Īpan in mācuilpōhualxihuitl XVI, in mictlāmpa tlālli ōmocuepqueh in Tēīxnāmiquini Tlapahpatlaliztli.

Iuhqui tlācatiyān tlahtohcāyōtl, ōtlacetilih in ihcuāc in Francia-Prusia yāōyōtl īpan 1871. Quin zatepan Inic Ōme Cemānāhuac Yāōyōtl in ihcuāc nenōtzalli Nazi Alemania ōquitlaxitīnilihqueh, ōquixelohqueh Alemania īpan ōme tlahtohcyōtl īpan in tlaonoc tlālli īpan 1949; ōmochīuhqueh in Nenāhuatīliztlācatlahtohcāyōtl Alemania īhuān in Alemania Tlācatēpacholiztli Tlācatlahtohcāyōtl in tlein ōmocēcepanoh īpan 1990. Ōtlatzintiāni cotōncāyōtl in Europan Cemāxcāyōtl, in tlein ōmocuep īpan Europan Cetiliztli īpan 1993. Quichīhua in Shengen yeyāntli auh ōtlamih in Eurpan cemāxca tlacōhualōni, in euro īpan 1999.

Alemania cotōncāyōtl in Tlatēcpānaliztli in Tlacetilīlli Tlācatiyān, in OTAN, in G7, in G4 auh ōtōcāihcuiloh in Kiōto Achtonenōtzalāmatl. Tlapanahuia inic huēyi tētlamahmaquiliztli in cemānāhuac in ītechpa in motēnēhualo PIB, in ic cē in Europan, īhuān ōtlapanahih in ic huēyi tlanāmacani  īpan 2007. Tlamācāhua in ic ēyi huēyi achtopipīctlapōhualli in izcāyaliztli in cemānāhuac. Auh in ic chicnāhui huēyi tlaphpolōliztli īpan yāōtlatquiyōtl Īpan 2012. In tlācatiyān ōquizcāyac cē pani nemilizīxmaniliztli auh quitlālīlo cē cemahcic  chictlapāntli in social tlācaccoyelizzōtl. Motēnēhua iuhqui in tlayacānqui īpan tlamatiliztli īhuān tlachīuhcāyōtl. Alemania ca in tlācatiyān in tlapanahuia ic catzāhua Europan.

In āquin achtopa ōquihcuiloh in melāhuac tōcāitl «Alemania» īpan cequi nāhuatlahtōlli tlahcuilōlli ōcatca Chīmalpahin īpan 1577 īxquichca 1615 ītzalan; yeh ōquihcuilo ītechpa in obispo īpan in āltepētl Bamberga īpan Alemania. In tōcāitl Alemania quipiya in zan neneuhqui pēhualiztli ic in caxtillāntlahtōlli. In tōcāitl «aleman» īhuān «Alemania» huāllāuh in caxtillāntlahtōlli, in tlein huāllāuh in latintlahtōlli ye huehcāuh in romatlācah ōquintōcāitihqueh in alamantlācah —ahmo nehneuhcā in alemantlācah—, in gremanotlācah in huel ītlōc in Roma Emperadoryōtl. Īpampa motēnēhua mochi in tlācatiyān,ic in tlein Alemania nēzcāyōtia Alamantlācah īntlāl. Nō īhuān alemantlācah, nō quintōcāitia germanotlācah, in tlein in romatlācah ōquintēnēuh in tribumeh ahmo romatlācah ahno celtatlācah īpan in tlahco Europan, in tlein ītlāl ōquitōcāitih Germania.

In tlahtōlli Teutontlālpan ahnozo Teutontlālli, ōquihto Enrique García Escamilla iuhqui Teutontlalpan īhuān Teutontlalli īpampa Regnum Teutonicum, inīn tlahtōlli mihmati alemantlahtōlli ītechcopa in Deutschland yoccampaixti Deutsch = Teuton īhuān Land = tlālli.

Europan tlahcopampa ōchantiaya īpan huēhuetlācah ītlein āxcān yehhuāntin alemaniatlācah. Roma ōquipiya in ānalco ātōyātl Rhin in tlālli Germania, Retia īhuān Norica. In tlācah ōchantiaya nicān tlālpan motēnēhua germanus.

Īpan 1517 xihuitl, alemaniatlācatl teōpixqui Martin Luther, in ītech īcalacohuayān cē īteōpantzin Alemania quizaliuh āmatlahcuicōlli in īca quitepanotlaya 95 ītetlatzohuililiz īhuīc tetlapopolhuiliz. In cristianoteōcalpan Roma ahmo tlahuelcaqui īcuilotihuān īhuān romateōpixqueh tlaquixtiah inōn tlācatl īhuīcpa Roma quixtianayōtl. Yehhuātl nextia a inic cē alemaniatlācatl tlālnetoquixtianayōtl.

Cequīntīn pīpiltin Bohemia chānehqueh in iquiqueh hueltepotztocayah īneltococayo alemaniatlācatl tlālnetoquixtianayōtl, calaquicoh ihtic tecpantzin in moquetzticac in oncān āltepēpan motēnēhua Praha, īhuān ōquimayauhqueh in īhuīcpa pochquiyahuatl ōmextin tlahtohcaīxiptlahtin. Yehhuātl in iximacho iuhquin Pochquiyahuacpa Ītemayahuiliz in Praha īhuān ōmochīuh īpan 1618 xihuitl, iuh ōpēuh in motōcāyōtia Cēmpōhualmahtlāctli xihuitl Īyāōyo. Īpan 1648 xihuitl, zanyeyō ihcuāc, Westfalenne nonotzaltica ōmpa Alemania, tlami in motōcāyōtia Cēmpōhualmahtlāctli xihuitl Īyāōyo.

Inīn xihuitl 1806, ihcuāc Napoleón ōtlacāuh ītēpacholiz cemiyac īhuēyitlahtohcāyo īcampa yāōyōtl, in xocoyōtzin huēyi tlahtoāni īhuīc Roma Tēoemperadoryōtl īpan Germania, ōpēuh in īpan huēhuetlahtohcāyōtl, īcampa xitlachīhua cē Tlacetilīlli Alemaniatlācatlācatlahtohcāyōtl.

Nicān tlālli motlaicalia ītech izcalli īhuīc cē Huēyi Alemania, īca īalemaniatlahtōllālhuān ahnozo cē Tepitzin Alemaniatlatzintli, ōtlachīuh īca occequīntīn tlācatiyān iuhqui Austria, Suiza īhuān Liechtenstein.

Īpan 1867 xihuitl, zanyenō ihcuāc alemaniatlahcuilo in ītōca Karl Marx quipanitlaza īāmox in quitōcāyōti Das Kapital.

Īpan 1939 xihuitl, nōiuhqui ōmopēuh huēyi Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Ōme ihcuāc Alemania motepehua Polonia auh tlahtohcatēīxiptla yāōquizcani Adolf Hitler occequīntīn tlahtōcāyōtl īca ōmicquiyoh yudiotlācah īpan Auschwitz miccalco inic alemaniamecatlācayōtl NAZI.

Inīn xiuhpan 1950, Robert Schumann, in alemaniatlācatl tēuctli ōtlācat īpan Francia, ītōca īnahuatīllahtōl, Francia īhuān Alemania, motēnēhua iuhqui in cuayollōtl īhuīcpa europan calpōltin āquin otetlahtōlcaquili pōhualtzin canahpa in āxcān Europancetiliztli.

Tlamahtlācti 3, 1990 xiuhpan, in RDA (Yahatequitic Tlācatlahtohcāyōtl Alemania) otētōcac īcan RFA (Nahuatilīlli Tlācatlahtohcāyōtl Alemania), inic quenin Alemania cē tlacetilīllahtohcāyōtl.

In xiuhpan 1994, in nahuatilīlli alemaniatēuctli H. Kohl, cristianotlācatepachohuani, ōquipiya inic mācuīlli ītepacholiz.

Īpan Vaticanoāltepēticpac, teōpixcacōyomeh quipepen iuhqu in huēyi tlahtohcāteōpixqui alemaniatlācatl Joseph Ratzinger, in āquin huēyiteōpixqui ōcatca, ōmpa cepancachīhua Europan īca quixtianayōtl. Joseph Ratzinger yehhuātl āxcān in ītōcā Benedictus XVI, quemeh huēyitlahtōlteōpixqui itechpa Iglesia Católica.

In mictlāmpa Alemania onca huēyi ixtlāhuatl āca miacquin ātezcatotōntin, huēytēnco īca īn Mictlāmpa Huēyātl tlein cencah zacatlah īcampa cuācuahuehqueh, In ātōyātl Rhin quipanoa in huēyi ixtlāhuac Tlanitlālpanhuīc, in mictlāmpa tlatēctli Dinamarca. Mochi in mictlāmpa quiyauyoh īhuān cuauhyoh.

Onca nāhui regiones naturales iuhqui in Alpes tepētlah in huitztlāmpa nipa onca in tlapanahuia inc huehcapan tepētl īpan Alemania in Zugspitze īca 2 926 m in huehcapancāyōtl. Occē yoliztlālpan no iuhqui nicān Bayern in ahco ixtlāhuatl hasta in atoyatl Danubio, in Tepetlah Bavaria iquiziyampa tlen nemi ihuic Passau ihuan Regensburg canahpa Checatlācatlahtohcāyōtl quenin parque nacional Bayern cuauhtlah ca, ihuān in francotēcatl meceta ihuicpa atoyatl Danubio canahpa tlahtohcāyōtl Hessen ic atoyātl Spessart ihuān Atoyātl Röhn. Tlīlcuauhtlahcamac in ōmpa Baden-Württemberg huitztlāmpahuīc.

In yōlcah chantih in cuauhtlah in cānin onca corzo, māmazah, jabalí, zorro rojo, gamo europeo, castor īhuān āhuitzomeh. Nō tōtōmeh iuhqui in cuāuhtli īpan in Alpes īpan Bayern.

Nicān onca occequintin yōlcah, miac yeh extintos iuhqui in tlācamāyeh, in europan tlacāxōlōtl, uro, in cuitlāchtli īhuān occequintin. Nō onca occequintin cuahuitl iuhqui in roble, in abedul īhuān in pino.

Chinaco quipixtoc ce caltlapahtiquetl ica ceh macehualtepahtiquetl, huan zan quemanticah yahui tlen tepachianih ihquino iztoqueh tomacehualpoyohuah axcanah cualli mopahtiah.

Alemania huellalpac ompa in Centlalticpac ihuan Europan. ipeuhcayo tequitica nemiltia itech tlayococancopa tepoztlachihualtic, palizcayotic, pahnamacac, tepozmalacatic, tlacualhuetzililli, tlahuiltic tlamantli, ihuan tepoztlatquitl. 

In Alemania itequitiliz tequipanoa ihuic tlaquixtilli tlalpixcayotl ica inic ce ichcapixcayotl, no iuhqui inic ome tequipanolli quipiya ce acalquixohuayan itequipanoliz in ompa Hamburgo ihuan Kiel. Mercedes-Benz, Porsche, Volkswagen, in tepozmalacatl mochihuah ipan Alemania ipampa huaznenqui tlachihualotiliztli.

Inic ce tlalpixcayotl in ompa Alemania, hueyi tequipanolli itlalpixcayo itech xocomecatl, caxtillan tlayolli, ichcatl, tlalcamohtli, manzana, xochipalxocotl, acecexocotl, nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayotl, inompan coyonimatiliztli tlaquixtilli teconalli, tliltepoztli, amochitl, temetztli ihuan iztactepoztli.

Īpan Alemania onca 76 800 347 chānehqueh īpan in 1 tlacēnti 2007, in tlācatiyān ocachi tlacachantililli īpan Europan. In tlālli īcampa tlācatl onca 79.6 hab/km² nicān, tlani tlein occequintin tlācatiyān Europan Tlahcopampa. In tlālli īca oc yeh chāneh, in ātēnco īhuān ītzatlan Berlin āltepētl. Alemania cē tlācatiyān cānin onca calpōllacah īcampa mācēhualtica saxontlācah, francotlācah, dantlācah, tlanitlalpanēcah, occē nō iuhqui tlanemi ixachi tlācah occēquintin tlācatiyān, iuhquiturquiatlācah ocachi tlapohualticqueh.

Alemaniatlahtōlli in āchcāuhtlahtōlli īpan Alemania, Austria, Suiza, Belgica, Liechtenstein, Italia, īhuān Luxemburgo. Inīn tlahtōlli ocachi tlahtōltica Europan cah īcampa 100 000 000 chānehqueh. In āchcāuhāmoxtli El cantar de los Nibelungos īca runico tlahtōlmachiyōtl, in latintlahtōlli īpampa romatlācah ihcuāc Hannes Gütemberg ōtepozmachiyoti inic cē Teōāmoxtli, ahzo zan Martin Luther ōquihcuiloh in yancuīc teōāmoxtli īhuōn panoh nochi Alemania. Johann Wolfang Goethe otlahcuilo xōchicuīcatl īpan teuntontlahtolli..

Occequin tlahtōlli in nicān tlācatiyān cah in dantlahtōlli, in tlanialemaniatlahtōlli, in sorabotlahtōlli, in romanitlahtōlli īhuān in frisiatlahtōlli.

In cristianoyōtl cah in inic cē neltococayōtl īpan Alemania īca 53,000,000 chānehqueh (64%). In inic ōme neltococayōtl in islam īca 3 300 000 chānehqueh (4%), zatēpan in budismo īhuān in judaísmo, nēhuan īca 200 000 chānehqueh (0,25% ). In hinduismo quipiya 90 000 tlācah (0,1%). 24 400 000 alemaniatlācah (29,6%) ahmo yehyecoah cequi neltococayōtl. 

In protestantismo cah in mictlama Alemania nō in cihuātlāmpa īhuān in catolicismo romano cah in huitztlāmpa ihuān in tlāpcopa. Cristiano neltococayōtl quipiya in 31% ītech mochi in chānehqueh; in 1,7% ītechpahuīcpa chāneh ihto Iglesia Ortodoxa, in serbiatlācah īhuān greciatlācah ocachi ōmpa Europan tlāpcopa. In āxcān Roma huēyiteōpixcātlahtoāni, Benedictus XVI, ōtlācat īpan Bayern.

Alemania cē tlācatiyān īca toltecayotl huel miac, inīn tlālpan motocayotia In tlālpan ītech xōchicuīcanih īhuān yōllōmatitanih (Das Land der Dichter und Denker), tōltēcah īhuān āmatlacuilohqueh. Nicān tēnyohtica īpan cuīcāyōtl Ludwig van Beethoven ahnozo Johann Sebastian Bach, huēyi cuāyōllōmatinih iuh alemaniatlācah Karl Marx, Friedrich Nietzsche, Franz Kafka, Copérnico īhuān occequintin.

In alemanialācatl Īxiptlayōliztli catca tenyohtica xiuhpan Tlacahtlahtocayotl Weimar ica in alemaniatlācah expresionistas Robert Wiene (In tehuilocalli itechcopa ticitl Caligari) īhuān Friedrich Wilhelm Murnau. In cahuitl nazi otlachiuh īxiptli iuhqui Münchhausen (1943) no in tequitl director Leni Riefenstahl. In Īxiptlayōlizilhuitl Berlin, omihtoti xihuitl canahpa 1951, ce ixiptlayōliztli ocachi teiquini ipan Europan.

Alemaniatlācatl tlacualcayōtl diferente ītechpa cē tlālli canah occepa, īpan Alemania huitztlampa chāneh quicua neuctlaxcalli ahnozo Nēuctlaxcalli Tlīlcuahtlah, octli, tlatetzauhtli, nacacuitlaxcotli īhuān teixhuinotl. Nicān tlācatiyān in chānehqueh quincuah pitzonacatl, coyamenacatl, ichcanacatl, cuācuauhnacatl, mazānacatl ītechcopa tōtōmeh in tōtōlnacatl īhuān canauhnacatl.

Ītoca in yeliztli tlacuālli quitlacua in alemaniatlācah īca 3.0% in ītlacuāl, iuhqui yeliztic tōtōtetl nō yeliztic chīchīhualātl, īhuān ātlacentlamiyaniliz ahcohuic.

In neuhcōyōtlacuālli nohuiyān centlahcol xināchtli īhuān nēuctli nō tzopēlic xoconeuctli īca tlaxcalli. Cequintin alemaniatlācah quicuah tlatlahcatilnacatl nō tlatetzauhtli īca tlaxcalli īpampa in tenihzaloni. Ocachi ītechcopa 300 ahmo neneuhqui tlaxcalli iximachoni in ōmpa Alemania. In nicān chanti miyac chontalneminih, oquitenematiliztoca huel miyac tlacuālli ītech occequin tlacatiyān. Italia ītlacuāl quemeh in pizza īhuān pasta, in turquiatlacuālli īhuān arabiatlacuālli iuhqui in kebab cateh cencah cualli iuhtoc, īpan huēyi āltepētl. Nō iuhqui nicān in chāneh tlacuah chinatlacuālli īhuān greciatlacuālli.

Izqui in octli cececauhtica ocachi iximachoni cecni mieccan īpan Alemania, in tlailli tlācatiyān in teixhuinotl. In tlacentlamianiliztli teixhuinopan ic cecen tlacatl tlacatiyampa cah tlanipahuīc, yeceh ica 116 litro icampa xihuitl cah aocmo netech in ocachi huēyi centlālticpac. Ītechpahuicpa 18 tlācatiyān cihuātlāmpa tlacuihcuilli, in tlacentlamianiliztli īpampa tzopēlātl ōmacaloc tlani ipan tocaamatl (tlapōhuālli inic mahtlactli onnāhui), ihcuāc in tlacentlamianiliztli xochicualayohpan ce ocachi huēyi (tlapōhualli inic ēyi).

In Alemaniacuīcayōtl cē huēyi īhuān cencah tlamantic Europan, nicān tlālpan onca mochi cuīcatl instrumentos tlein ōhuāllāhqueh ītechcopa Asia, Alemania mictlāmpa īhuān Europan tlahcopampa iuhqui in tlapitzalli.

Miaquīntīn cuīcayōtl neneuhcāyōtl cah inīn tlācatiyān iuhquin rock, pop nōzo tlātlamantic. Tlacuīcaliztli iuhqui Tarkan Tevetoğlu īhuān Rammstein.

Inihzalizīxcohyān icampa tēizcaltiliztli ca icopa cecen nenāhuatīliztlācatlahtohcāyōtl , inoc in tēyacānaliztli quipia ce inic ōme huelīliztli. Nicān tlācatiyān inemachtiliz cenca cualli īhuān huēyic centlālticpan. In Coconeh Chantli āchcāuhtica nemachtilli īca huēyi tepochcalli; in cōconeh chāntli timotlatzohualia īcampa coconeh yeixpa ahnozo chicoacē xihuitl. In Nēmachtīlcalli itētlachihualtica nican Alemania nechcapa matlahtli xihuitl. In inic ce tlācazcaltiliztli omochiuh icopa nahui xihuitl aocmo itlaīxmanaliz. Ipampa inic ōme tēizcaltiliztli quipia nahui ahmoneuhqui tlaīxmanaliztli oc ye achtopa tlāhueica itech tlamachtiani. In Gymnacium quipia in cuahciuhqueh coconeh, temachtia icampa tēizcaltilli Tepochcalli chicueyixpa nozo chicnahui xihuitl cenca achīc cecen Alemania tlācatlahtohcāyōtl. In Realschule quipia tlaīxmanaliztli huel miac ipampa tlahcohuaqueh temachtianih ihuān omochiuh chicuace xihuitl. In Hauptschule temachtia ipampa huēyi tēizcaltiliztli, ihuān in Gesamtschule nehneloā in yei tlaīxmanaliztli.

Alemania cenca cualli mohuelquezqui īca pani yancuīc chihualizmatiliztli īhuān tlachihualoyān, acān in xocoyotl xiuhpan in tlachihualiztic altepecuauhtlah īpan tecuiyo tlachihualoyan, in yuh icopa Tepochcalli, tlahtlaniliztli ihuan tlamiaquiztli. Axcān quipia 41 tlachihualiztic altepecuauhtlah. Occe yancuic chuhualizmatiliztli Alemania in ehēcatlachicahualiztepēc tlein tlachiuh tlahuilyollohtli nozo tlahuilli īhuān ahmo ihmatiuhtia tlālyōlizyoliztli.

Nicān Alemania quipia huēyi ilhuicamachiyohuayān in ōmpa Alemania itechpahuicpa Instituto de Energía, quihto ican in ilhuicamachiyotilli ocachi huelitini īpan Centlālticpac.

In ihuicpa in xihuitl 1930, Nazi Alemania ocuepohquetz inic cē imatlahueyoh īpan Centlālticpac, axcān inon tlācatiyān quipia ohhuetzi tēcaliztli (Autobahnen) zā achi 12,000 km ītech tlālpan, ihuan oc 40,000 chiyapopohtli īca cē hueyīc densidad īc tepozmalacatl in Europanco. Occequintin tepozmalacatl cecni ihcac nehnemi yolloxoxōuhqui ipaltzinco alemaniatlācatl ohtli, auh yecel tlamāmahcāuh tepozmalacatl ixtlāhui tequiyotl tlaiztlācōlli vía satelital imīmīlil. 

Alemania tlachihua occequin āpantli, nicān tlālli omoquetzalo huehcauh āpantli ipampa siglo XIX, In Āpantli Kiel cehcēpano Mar del Norte īca Mar Baltico, cē ocachi ihuani nicān tlācatiyānco.

Miaquīntīn huaznenqui Alemania cateh. In cateh tepozcōātl, DB no Deutsche Bahn nicān tlālli. In Alemania tepoztōtōtl Luftansa ca inic cē ehēcatepoztētōmitl īpan Alemania, occē huēyi ehēcatepoztōtōmitl īca flota ocachi huehcallac īpan tequiyōtl.

Alemania quipiya cemtlālticpamātlatl āxcāyōtl .de īhuīcpa 1981.

In necēpanicnēliztli Alemania ōmpa Olimpiada mahuiltiliztli cah huelitica macheh mochintin ilhuichiihualiztli. Alemania īquichīuh in Olimpiada Mahuiltiliztli īpan Berlin 1936 īhuān Munich 1972 (ihcuāc tlācatiyān catca īxeliuhca Alemania Tlāpcopa).

Ahzoquen inic ēyi ahcān itechcopa inin tlācatiyān tlachihua momotlaliztli īpan cē momotlacalpolli ahnozo momotlaltic tēcayelohualiztli ica ocachi 200 000 momotlachihualoyān īhuān 2 400 momotlatic calpollotl.

Cecnipa in Alemania Tlahtōlōyān Xōtlachpatoliztli (DFB) quipiya ocachi 26 000 calpōllotl īca 6 000 000 chānehqueh motocayotia noyuhqui in calpollotl ocachi tlapohualtic ipan centlālticpac. In alemaniatlaihittalli xōtlachpatoliztli otlaniuh ōme centlālticpac tlahuantli (xiuhpan 1954, 1974 ihuan 1990), ihuan yei Eurotlahuantli (1976, 1980 ihuan 1996) ihuan nicān oquitlachiuh ōme cemanahuac tlahuantli in xiuhpan 1974 īhuān 2006.

Cē club ocachi tenyotica Bayern Munich (otlaniuh 1974, 1975 ihuan 1976. Ihcuāc otlanihuazquia īpan xihuitl 2001). Noyuhqui cateh Hamburgo SV, Borussia Dortmund, calpollotl tlein otlaniuh in Tlahuantli Europan, xiuhpan 1983 huān 1997; occequintin europanēcatl tlamahuichihuani quemeh Bayer Leverkusen, Borussia Mönchengladbach, Werder Bremen ihuan Schalke 04. Alemania noyuhqui huēyi ipampa cihuaxopatoltiliztli cah. quipiya ome copilli itechpahuic Cemanahuac tlamahuichihuani 2003 īhuān 2007.

Īpan tepozmalacatlaczaliztli, Alemania cē hueyi tlācatiyān huelitini canahpa in centlacticpac. Īca mochintin tlamahuichihuani tepozmalacatltlaczaliztli ican alemaniatepozmalacaqueh. In ocachi tenyoh tepozmalacaqui īpan Fórmula 1 ca alemaniatlacatl Adolf Hitler.




#Article 131: Chināncalli (112 words)


Ce chināncalli nozo tenancan, ipan franciatlahtolli parc, ca ceh altepemilli tlatlalilli ihtec ceh altepetl. In itlamaniliz zazacatlan, xochitla ihuan cuacuahuitl. Noihuan icehuiliz ihuan imahuizoliz in altepehuahqueh. Intla ocatca ceh hueyac altepemilli tlapialli ipampa in Tlalxico, titlahtoah ihuic ceh iuhcayo tenancan nozo ihuic ceh tlahtolcayocac tenancan.

Noihuan mixmatih occequintin: in cecniquizqui tenancalli ihuan in tlapialli tenacalli. Tihuelitih tiquinnamiquiz: - Acac tenancan. - ihuic cehuiliztli. - yolcaccan. - tlahtolcayocac. - ipampahuic piltzitzintin. - conecac. - xicac.

Inihqueh'on tenancantin in ocatcah ipan in huehcayotl ipampahuic incualquixtiliz in iaxcahuah cateh axcan tlapouhqueh  inpampahuic in macehuallacah yuhqui Versalles Xochitlah, Del Retiro xochitlah. Noihuan in huehuetqueh itenancantin ihuic amiliztli ipampahuic pipiltin ihuan teltlahtoanimeh, yuhqui in iCuauhtla in Fontlainebleau.




#Article 132: Chicomilhuitl (173 words)


Chicōmilhuitlhuitz (in) ihuic chicome ihuan ilhuitl. In tlein (in) ica anglitlahtolli mihtoa week ihuan (in) tlein (in) ica teutontlahtolli mihtoa Woche.

[Lunes (Luna / Caracol): Metzpan / Teccizteucpan]

[Martes (Marte / Guerra): Huitzilopochpan]

[Miércoles (Mercurio / Comercio): Yacateucpan]

[Jueves (Júpiter / Olimpo): Ometeucpan / Ometeopan]

[Viernes (Venus): Xolopan / Quetzalcoapan]

[Sábado (Saturno / Vegetación): Tlalocpan]

[Domingo (Sol): Tonatiuhpan]

In huehuetqueh mexihcah oquipiyayah ome tlamantli (in) ihuic chicomilhuitl. In tepiton chicomilhuitl, in tlein mochihuaya (in) ica macuilli tonalli; ihuan in hueyi chicomilhuitl, in tlein mochihuaya (in) ica mahtlactli omei tonalli.  In huehuemexihcametztli oquipiyaya, (in) ipan in yancuictlahtolpohualli, ompoalnan tonalli (nozo 20 ilhuitl).

In huehuetocaitl in ihuic in ya huehuemexihcailhuitl ocatca: cipactli, ehecatl, calli, cuetzpallin, coatl, miquiztli, mazatl, tochtli, atl, itzcuintli, ozomahtli, malinalli, acatl, ocelotl, cuauhtli (coauhtli), cozcacuauhtli, olin, tecpatl, quiyahuitl, xochitl.

Inin metztli mochihuaya (in) ica ceh malacatl (in) ihuic mahtlactli omei (13) poalli ihuan ompoalnan (20) tocaitl. 

In malacatl ocatca: 

Ipampa on in mexihca xihuitl oquipiyaya 20 tonalli x 18 metztli nozo epoalton chicuacempoalnan ilhuitl (360 ilhuitl) ihuan in Nemontemi Ilhuitl (macuilli tonalli).




#Article 133: Arabiatlapōhualli (332 words)


In Arabia tlapoalli ca machiotl ipampahuic in poaliztli. Itoca huitz ipampa'ca  in Arabiatlacah oquitquic in tlapoalli ipan Eutlocpa (Europa). Yeceh, yehhuatl huitz ihuic India. In poaliztli omochiuh ica in mahtlactli  machiotl. In huehue mexicah ahmo oquinecqueh inin tzintli ipampahuic ipoaliz, oquipactiqueh in ompoalnan'cayotl (nozo veintena, ica caxtiltlahtolli). Yehhuantin mihcuiloayah ica huehuemachiyotl (nozo glifos) ihuan in mayatecatlapoalli. Inon huehuemachiyotl, ahmo nelli tlapoalli ; Inin occe, ca nelli tlapoalli ipampahuic in mexicah. Noihuan on quitocayotiaz mexicatlapoalli. 

Tel axcamilhuitl monequih ceh poaliztli ica in itzin ipan in poalnan'cayotl (decena). In yancuic tlapoalli itlamaniliz:

In tlapoalli 0 mihcuiloa xicpoal . In tlapoalli  ∞ (ahtlamicpoal),  noihuan mihcuiloa ica caquizmachiyotl ahmopoal ipampa'ca ahmo zaniyo ce tlapoalli zanye ixachi tlapoalli.

Ihuic in tlapoalli 1 (Ce) ipan  in tlapolli 19 (Caxtolnahui): Achi yuhqui in huehue poaliztli. 
Ce. Ome. yei. Nahui. Macuilli. Chicuace. Chicome. Chicuei. Chiucnahui. Mahtlactli. Mahtlac'ce. Mahtlac'ome. Mahtlac'ei. Mahtlac'nahui. Caxtolli. Caxtol'ce. Caxtol'ome. Caxtol'ei. Caxtolnahui.

Zatepan huitz in 30 machiyotl, epoalnan. 31, epoalnan'ce. 2, epoalnan,ome... ihuan yequeneh, 39, epoanan'chiucnahui.

Inin poaliztli ca ipampahuic in poalnan'cayotl (decenas). Occe tlamantli ahyuhqui ca in 

 

In  poalpolnan'cayotl nozo 104 (decenas de millar): Cempoalpolnan, 10 000. Ompoalpolnan, 20 000. 

In Poalpolton'cayotl nozo 108 (centenas de millar): 100 000, cempoalpolton. Ompoalpolton yezquia 200 000.

In poaltzinnan'cayotl ( 107 nozo decenas de millón): mochihua ica poaltzinnan. Cempoaltzinnan, 10 000 000 (diez millones). Ompoaltzinnan, 20 millones. 40 000 000, nauhpoalnan'poaltzin.

In poaltzinton'cayotl (108 nozo centenas de millón):  mochihua ica poaltzinton. Cempoaltzinton: 100 000 000. Ompoaltzinton, 2 x 108 (200 000 000). 

In poaltzinpol'cayotl (109) ( nozo millares de millón): Cempoaltzinpol, 1000 000 000.

In poaltzinpolnan'cayotl (10 11 nozo decenas de millares de millón):  Ica poaltzinpolnan. Ompoaltzinpolnan, 20 000 millones. 

In poaltzinpolton'cayotl (centenas de millares de millón): Cempoaltzinpolton, 100 000 millones. Ompoaltzinpolton, 200 000 millones.

In tlein, ica caxtiltlahtolli, itoca un billón, 1 000 000 000 000 nozo 1012, mihtoa ica caquizmachiyotl cempoaltzitzin. 

In trillones (1012 x 1012), ica poaletzitzin. Cempoaletzitzin, Ompoaletzitzin... 

In cuatrillones, ica poalnauhtzitzin...

In mahtlacpoal'cayotl  ---ahnozo mahtlac'cayotl--- (los decimales): 25.50 mihtoa ihuan mihcuiloa ompoalnan'macuilli ica macuilpoalnan.




#Article 134: Luis Buñuel (452 words)


Luis Buñuel Portolés ītōcā cē caxtiltēcatl (quin mēxihcatl) īxīptlayōlizyacānqui. Ōtequitic īpan Caxtillān, Mēxihco, Francia īhuān T.T.I..

Luis Buñuel Portolés Ōtlācat īpan Calanda , cē tepitzin āltepētl īpan Caxtillān, in xiuhpan 1900. Leonardo Buñuel González auh María Portolés ōcatcah ītah auh īnan. Ōmomachtih īpan Zaragoza, īpan cē jesuita ītlamachtīlcal. In xiuhpan 1917, ōmomachtih īpan in Universidad de Madrid (āxcān yeh Universidad Complutense de Madrid), nicān ōquīxmatqueh intlahcuiloh Salvador Dalí īhuan in xōchicuīcanitl Federico García Lorca.

In xiuhpan 1925, Buñuel ōya ōmpa Paris, ōquīxmah André Breton, in melāhuaicpaliztli ītlatzintiani. Ōtequipanoh teuh yacānaliztli tēpalēhuāni īca Jean Epstein. Buñuel auh Dalí ōquihcuiloqueh Un Chien Andalou xiuhpan 1929. In īxiptlayōlli, ītōcā ximopanōltih Breton olōlli. In xiuhpan 1930 Buñuel ōquichīuh L'Âge d'Or, in ithuaz teuh petlachāhualiztli īhuīc catōlicoquīxtianāyotl. īpampa in necominilo, L'Âge d'Or catca ahchīhualoqui 50 xiuhtin.

Buñuel ōtlacuepayo Caxtillān, ōquichīuh  in xiuhpan 1933. Otzīnt Filmófono, chīhualōni calli, īhuān Ricardo María de Urgoiti īpan 1935. Tlacayaoyotl caxtiltēcatl opēuh inīn xiuhpan 1936. Īicnīuh García Lorca ītōcā mictilo īpan tlachicuēiti 19.

Buñuel ōcholoh canah Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. Nicān iximah teyacānqueh Charles Chaplin īhuān Serguéi Eisenstein In xiuhpan 1941 ōtequipanoh īca Museum of Modern Art, īpan 1943, īca Warner Brothers. Ahoteyacan īpan 1947.

Ihcuāc Luis Buñuel catca ōnen īca tomin, occē xihuitl, īcopa cē cena ōmpa René Clair īchān ītech, cē franciatlācatl īxīptlayōlizyacānqui mitznequitlahtoāz īca Denise Tual. In cihuātl, ōquimanilih cē tequitl; tēyacāna La casa de Bernarda Alba īpampa Paris īhuān Mēxihco. Buñuel ōyah īpampa Mēxihco īpampa tlahtoa īca tlachīuhqui Óscar Dacingers. Yeceh, ōquimah in tequitl ōtlanamacac.

Dacingers ōquimanilih occē tequitl, Gran Casino, īxiptlayōlli īca Jorge Negrete auh Libertad Lamarque. Buñuel ōtlacuic. Ītōcā cē nēnquīzi. Ēyi xiuhtin zātēpan, Buñuel ōhueli chīhua El gran calavera, īca Fernando Soler. Pampa inin īxiptlayōlli, iximah ītlatequipanocapo Luis Alcoriza. El gran calavera Ītōcā cē icnōmatini axiliztli. Ipan 1950, Buñuel auh Dancingers ōquichīuhquen Los olvidados, ipēuhcan ahximopanōltih, in īxiptlayōlli ōahcoquiz in Premio pampa Achicualli teyacānqui īpan Cannes.

Buñuel ōtētocac tēyacana īpampa Mēxihco. In xiuhpan 1954 auh 1960, ōtēyacan 2 īxiptlayōlmeh īpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, The Adventures of Robinson Crusoe auh The Young One. Buñuel ōcuep īpan Caxtillān pampa quichīuh Viridiana in xiuhpan 1962. Zātēpan, īpan Mēxihco, ōtēyacan ōme īxiptlayōlmeh: El ángel exterminador (1962) auh Simón del desierto (1964).

Buñuel ōtequipano nōcuēl īpan Francia in xiuhpan 1956 . Quin Simón del desierto, ahmo tequipanoā īpan Mēxihco. Belle de jour (1967), ītōcā cē huel nechihualiztli, tlāni miactīn premios. In xiuhpan 1972, Buñuel ōahcoquiz in Oscar (Academy Award) pampa achicualli ahmo-inglatlahtōlli īxiptlayōlli; pampa Le charme discret de la bourgeoisie. ītlatzacuīxiptlayōlli ītōcā Cet obscur objet du désir, īc Pierre Louÿs āmoxtli: La Femme et le pantin. Buñuel ōmic īpan Āltepētl Mēxihco in xiuhpan 1983

Buñuel ītoca cē ahteōni, yēceh in teōmatiliztli cā īpan miaquīn īxiptlayōltin. Ōmomachtih īpan cē jesuita ītlamachtīlcal, tēl ōquixiccāuh.






#Total Article count: 134
#Total Word count: 86447