#Article 1: مازرون دریا (1684 words)


مازرون دریا یا کاسپین دریا اتا گت ِدریاچه هسته که جنوب‌وَر جه ایران ره، شمال‌وَر جه روسیه و قزاقستون ره، غرب‌وَر جه آذربایجون و شرق‌وَر جه ترکمنستون جه محدود بونه. چون کاسپین، جهون ِگت‌ترین دریاچه هسته وِ رِه دریو هم گانّه.

ایران دولت اتا بخشنومه دله مردم ره مجبور هاکرده که اینتا دریای نوم ره خزر بوّن. خزر اَتّا وحشی قوم نوم هسّه که ساسانیون دوران به ایران سامون ره حمله کردِنِه و رومیون جه یعنی ایران دشمن جه هم‌پیمون بینه. این وحشی قوم زرد نژاد جه بینه که کاسپین دریای پلی چادر بزو بینه و صحراگردی و تاراج کردنه و ویشته كورا درکا اییَمونه. انوشیروان و قباد، دِتا ایرانی شاه، وشون جه جنگ هکردِنه. چونکه این وحشی قوم ایران سامون سر قتل و غارت کردنه. جنگ این وحشی قوم جه به نفع ایران تموم بَیّه.

خزران خاسسنه ابريشم راه ره زير نظر بئيرن تا اينتا رهگذر جه بازرگاني روابط دله بیزانس جه اتا خله سود بورن. سبب اتحاد خزران تركون جه همينتا بيئه. بعدا روزگار خسروانوشيروان اول دله و هرمز چاروم، خسرو دوم و كواذ دوم تا پايان شاهنشاهي ساساني، خزران دوش به دوش تركان و روميان با سپاه ساساني پيكار هكردنه و اتا خله ظلم بر مردم قفقاز روا داشتنه

 جنوب ور به ایران 
 شمال ور به قزاقستان
 شمال ور به روسیه  
غرب ور به آذربایجان
 شرق ور به تركمنستان

همه جهان اینتا دریا ره به عنوان دریای کاسپین اشناسنّنه.کاسپین خودش از اسم قوم کاسپی (یا کاسی) بَیته بیّه که اول کرانه ی غربی تا جنوب غربی اینتا دریا ساکن بینه و کم‌کم بیَمونه (جایی که اِما گامبی گیلان ) . پژوهش‌های جدیدی که دربارهٔ ژنتیک مردم ساکن جنوب این دریا بیّه، گواهی به این ادعا هسته که مازرونی‌ها و گیلانیا (که جوامع مردِم‌شیناسی جهان وشون ره کاسپین اشناسنّه) از نوادگان مردمی هستنه که از غرب این دریا ی ور بیَمونه. کاسی‌ها که به نوعی مارٍقوم مردم جنوبی و غربی این دریا محسوب بونه، خودشون به دو دستهٔ کاس‌سی‌ها و کاسپین تقسیم بونّنه.

دریای مازرون یا تپورستان (تبرستان): اسنادی که از مؤسسات تاریخ شناسی روسیه بدست بیموئه که نوجین زیس قرن دوازدهم بنویشته که ایرانیان این دریا ره قرنا دریای تبرستان گتنه، ولی چون واژهٔ مازرون میان مردم تبرستان جادَکِته ، وه ره مازرون دریا گنّه، همینتی میان دانشمندای قرون بعد از اسلام مازرون دریا به روی نقشه‌ها ثبت بیّه، گذشته از اون اسم دریای تبرستان به دلیل مجاورت دولت تبرستان به اون بی‌یه، نام‌های ساری ، خراسون ، گرگان ، گیلان که زمانی روی این دریا بیه، همگی به مناطقی از تبرستان باستانی برگردنه. به اعتقاد عنایت‌الله رضا، اصلاً سرزمین شمال ایران، در طول تاریخ اسم مازرون نداشته، بلکه اول «تپوران» و بعداً در دوره اسلامی «طبرستان» اسم‌ داشته. در حالی که مازرون اتا منطقه توی سیستان منطقه بی‌یه. نظر عنايت الله رضا در مورد اينكه مازندران منطقه اي در سيستان بيه درست نيه.اگه كسي شاهنامه ره بخونّه متوجه بونه كه مازندران شاهنامه مازندران فعلي هسّه.چونكه در شاهنامه اسم شهرهاي آمل و ساري به طور روشن اشاره بيه

در آغاز سده هفتم ميلادي دو تا گت قوم در شمال قفقاز سكني داشتنه.اتا از اينتا قوم بلغارون بينه.قوم ديگه خزران بينه كه دشتاي سفلاي روخنه تِرِكْ و روخنه ولگا وشون جا بيه. .اینتا قوم وحشی خزر از نژاد زرد بینه که در کنار دریای کاسپین چادر بزّونه بینه و به صحراگردی و تاخت و تاز در کشورهای همجوار اشتغال داشتنه و اغلب به طرف روخنه کورا(کوروش قدیم)اییمونه.انوشیروان و قباد دو تا از شاهان ایرانی با آنها جنگ هکردِ نه.چونکه اینتا قوم وحشی در مرزای ایران مرتکب قتل و غارت بینه.جنگ با اینتا قوم وحشی به نفع ایران تمام بیّه
در جنگايي كه به سالاي 589 و 626-630 ميلادي روي هداهه،سرنوشت خزران با سرنوشت خان آشينا پيوندي سخت نزديك پيدا هكرده.از اينتا رو در نوشته مورخان رومي و ايراني،نوم ترك و خزر در كنار همديگه بيئموئه.شاوان در ش نوشته خواننده ره از اينتا خطا بر حذر داشته و معتقد هسه كه نونه اينتا دو قوم ره اتا فرض هكنيم
خزرها دین یهودی ره قبول هکردِ نه. وشون قفقاز طرفا دَیْنِه و ساسانیان دوره برای اینکه وشون حمله نکانن اتا دیوار دکشینه که هنوز هم قفقاز دله دره به نام سد در بند.

خزران كه از دير باز دشمن ايران بينه،خواسنه راه ابريشم ره زير نظر بئيرن تا از اينتا رهگذر در روابط بازرگاني با روم شرقي(بيزانس) اتا خله سود بورن.سبب اتحاد خزران با تركان همينتا بيئه.خزران با تموم نيرو خاناي ترك ره ياري كردنه.بعدا در روزگار خسرو انوشيروان اول و نيز به هنگوم فرمانروايي هرمز چهارم،خسرو دوم و كواذ دوم تا پايان شاهنشاهي ساساني،خزران دوش به دوش تركان و روميان با سپاه ساساني پيكار هكردنه و اتا خله ظلم بر مردم قفقاز روا داشتنه

بنابر گزارش ها،پنجم ژوئیه ی سال 527 میلادی که بر پایه ی برابر گذاری های گاهشماری،همان 14 تیر ماه خورشیدی هسه،قباد ساسانی بتونسه قوم خزر ره که به خاک ایران زمین وارد بينه،تا آنسوی رودخانه ولگاه بيرون هكنه.در چنین روزی قباد ساسانی،فرمان هدا تا شهر دربند و دژ دربند بازسازی بوه.این دژ شهر که هنوز نوم پهلوی بر خود دارنه و در روسیه واقع هسه شمالی ترین مرزبانی ایران در زمون ساسانیان بيه،جائی میان دریای کاسپین و کوه های قفقاز در میونه اتا تنگه.بنابر  کتیبه پهلوی که بر دیوارهای سنگی اینتا شهر نصب هسه،دژ دربند به فرمون خسرو انوشیروان،بساته بيه تا جلوی تركتازي اقوام شمالی بيته بوه و قباد،ريكاي خسرو انوشیروان،پس از واپس راندن خزر ها،در پیروز نامه ای که بر سنگ های شهر دربند نقش هسه داستان اینتا پیروزی و فرمونش به بازسازی ره نقل هکرده .خزر ها اتا از حکومت هائی هسنه که در شمال قفقاز نزدیک به 500 تا 600 سال همسایه تاریخی ایران بينه.از اقوام آلتائی هسنه.خزر ها بازمانده قوم هون هسنه که از شمال چین اتا گت حرکت ره آغاز هکردنه تا به قلب اروپا برسینه.خزر ها بخشی از قوم هون هسنه که در اینتا گت حرکت  در قفقاز شمالی یا جنوب روسیه امروزی ماندگار بينه.اینتا قوم مهاجم و هم مرز با ایران همواره پدید آور در گیری های مرزی بينه.دژ دربند دژ سنگی و استوار در بند تنها برای پیشگیری از چنین تازش هائی بساته بيه.دژدربند اتا جایگاه استراتژیک  بیه برای مهاجمان.شهری ایرانی که اتا از زیباترین شهر های تاریخی جهان به شمار اِنه.آن اندازه زیبا که توسط روس ها به عنوان میراث معنوی و فرهنگی به ثبت جهانی برسیه.هنوز هم تومی خنه هایی به دیرنگی 700 و 800 و حتا هزار سال ره در اینتا شهر بدین و هنوز هم هرچند شمارشان رو به کاهش بشته اما مردمون شهر پهلوی زوون هسنه.تا سالیان پیش تات ها ویشترین جمعیت اینتا شهر ره در بر داشتنه.تات های پهلوی زوون که زوون شمال باختری ایران ره داشتنه و اینتا بدان معنا هسه که پس از گذشت چیزی نذدیک به هزار و چهارصد سال اونا ها زوون ایرانی خد ره پاس داشتنه.این روز ها از کتاب های درسی بیته تا رادیو و تلویزیون دریای شمال ایران ره خزر گننه.واژه خزر بر اینتا دریا که مالکش دست کم تا پیش از پیمون نامه های ننگین ترکمان چای و گلستان ایران بیه آیا تعبیری جز قوم مهاجم خزر داینه؟قومی که برای جلوگیری از تاخت و تازشان بر میهن،جلویشون دیوار دکشیمی ،زنجیر دوسیمی،جنگ هکردیمی،و کشته هدامی.واژه خزر هیج معنایی جز یاد آوری قوم مهاجم خزر نداینه.نمونه آن دریای شمال ایران هسه که همواره به نوم مردمون ایرانی که در کنارش زندگی کردنه،دریای مازندران،دریای کاسپین،دریای تبرستان،دریای تپورستان، دریای وهرکانه، دریای هیرکانی و دریای گرگان خوانده بیه.اصلا واژه خزر هیچ پیشینه تاریخی نداینه.بی گمون باشید که باستان شناسان،تاریخ دانان،زبان شناسان و دیگر کار آمدان اینتا سرزمین،بر اینتا باورنه که خزر نه تنها ایرانی نیه بلکه تاریخی هم نیه.نوم کاسپین ایرانی ره که همه جهان به رسمیت بشناسه کشور ایران به رسمیت نشناسه .اداره یکسان سازی نام های جغرافیایی کشور ایران چند سال پیش نوم خزر غیر ایرانی ره برای نم بوردن اینتا دریا تصویب هکرده.جالبه  بدونین که بر سکه های پنج تومانی قدیمی نوم دریای شمال ایران مازندران ضرب بیه بیئه.
[۱۱]

دریای کشوین (قزوین): به پایهٔ دیدگاهی دیگه قزوین و کاسپین به ترتیب عربی‌بیّه و یونانی‌بیّهٔ اسم باستانی وه ، کشوین هستنه. این اسم امروزه از سوی کشورهای عربی به شکل بحر القزوین به کار شونه. در زبان اردو در پاکستان هم این دریا ره بحیره قزوین گنّه.

آيا دوننّني در ديگر كشور ها اينتا دريا ره چه شي گنّنه؟در زبان آفريكانس كه در آفريقاي جنوبي استفاده بونه گنّنه كاسپيس،در كشورهاي عربي بحر قزوين(قزوين عربي بيّهِ كاسپين هسّه)،در زبان كاتالا كاسپيا،در آلمانی کاسپیشن،در دانماركي كاسپيسكه،در انگليسي كاسپين،در زبان اسپرانتو كاسپيو،در اسپانيايي كاسپيو،در اِستي كاسپيا،در فرانسوي كاسپين،در لاتين كاسپيوم،در پاكستان قزوين،در سومالي كاسپين/قزوين،در پرتقالي كاسپيو،در پنجابي كيسپيئن،در گيلكي كاسپين دريا،در مازندراني درياي مازندران،در كوردي درياي مازندران،در تركمنستان خزر،در تركيه خزر،در جمهوري آذربايجان خزر،در ايران با توجه به بخشنامه دولت ايران در مكاتبات داخلي خزر و در مكاتبات خارجي كاسپين.اگه توجه هكنيم در تمام جهان اينتا دريا ره كاسپين گنّنه و تنها در چند كشور ترك زوون از جمله تركيه و تركمنستان و آذربايجان و متأسفانه ايران دله خزر گنّنه.اگه به تاريخ رجوع هكنيم قوم خزر ترك تبار بينه به همين خاطر چند كشور ترك زوون اينتا دريا ره خزر نام ورنّه.اينجه اين سوال پيش انه كه چِه در ايران بجاي درياي كاسپين ايراني از خزر تركي استفاده بونه؟جاي تعجب نيّه؟ما چه ارتباطي با تركان دايمي؟

اینتا دریاچه گت‌ترین دریاچه ی دِنیا هسته. هر چی شمال ور اِنی به جنوب اینتا دریای عمق ویشته وانه.
بخش جنوبی مازرون دریا و روخنه هائی که ون دله شندنّه یعنی سواحل مربوط به ایران ، ۷۸ گونه و زیرگونه ماهی پیدا وانه. از مهمترین روخنه‌هائی که این دریا دله شننده وانه سپیدرود و پیلورود (گت رود) و هراز ره وانه نوم بوردن. مازرون دریا اتا از بوم‌ شناخت های جهان هسته که محیطی مناسب برای زندگی و رشد مرغوب‌ترین ماهیای خاویاری جهان هسته. ۹۰ درصد صید ماهیای خاویاری مخصوص به این دریا هسته.

مازرون دریا دارای ذخایر گاز، نفت و خاویار هسته. کل ذخایر اثبات بَئی نفت این دریا ۵۰ میلیارد بشکه هسته و این یعنی حدود ۴ درصد از کل ذخایر نفت جهان. همینتی ۹۰ درصد خاویار جهان این دریا جه صید وانه. اما صید بی رویه این ماهی باعث بیّه که بنا به گفتة دانشمندان ۹۰ درصد از تعداد این ماهیان در قرن اخیر دله کم بوّه. اگه این روند دمباله پیدا هکنه تا ۱۰ سال آینده به کلّی این دریا منقرض وونه.




#Article 2: مازرون (1089 words)


مازرون یا مازندرون اتا استان ٚنوم هسته که ایران شمال دله دره و مازرون دریو جنوبی کنار هدار قرار بهیته. مازرون استان ِسامون گلستون ، سمنون، تهرون،
البرز، قزوین و گیلون جه محدود وانه. مازرون پرجمعیت‌ترین مناطق از لحاظ جمعیت انبسی و غنی‌ترین‌شون از لحاظ طبیعی منابع هسته. ونه چارتا گت شهرستون شرقی منطقه دله درنه و ساری، قائمشهر (شاهی)، بابل و آمل هستنه؛ ونه غرب ِوَر مهم‌ترین شهرون جه هم تنکابن (شهسوار) و چالوس و نوشهر و رامسر ره بتومبی نوم بَوِریم.

مازرون شه خجیر طبیعت وسّه بشناسی هسته. مازرون دله همه تی منظره پـِدا وانه؛ دریویِ ٚ ساحل، جنگل و جلگه جه بَی تا ییلاقی مناطق و کوهستونی که دماوند کوه جه ختم وانه. مازرون ِاقتصاد هم ونه همین طبیعت ره وابسته‌ هسته. کشاورزی و دامداری مازرون ٚاصلی مشاغل ره شکل هدائه و فی‌المثل ونه خاویار دنیا دله بی‌نظیر هسته. ونه توریسم هم سالِنه میلیون‌ها نفر ره شه وَری کَشِنه.

مازرون استان ۲۲ تا شهرستون دارنه شامل آمِل ، بابِـل ، بابِلسر ،  بهشهر (اشرف)، تنکابن (شهسوار)، جویبار ، چالوس ، ساری ، سوادکوه ، شمالی سوادکوه ، عباس آباد ، فریدونکنار (فری‌کنار)، قائمشهر (شاهی)، کلاردشت ، گلوگاه (گلیا)، محمودآباد ،  میاندورود ، نور ، نوشهر و نکا هسّه.

گت بنویشت ره بخوندین: مازرون تاریخ

 مازرون نوم جاگزین تبرستون نوم بهیه که پیش از اون زمون هم اته کم به کار شیه. ولی در قرن 7هـ.ق. موغولئون حمله ی جا تبرستون نوم مازرون جا کلأ عوض بهیه. مازرون, نومِ ٚ سه معنیای خله زیادی حدس بزونه ولی اصلی‌ترین وشون بون ایندرائه که دین زرتشت دله دره وه نوم اتا از پنجتا زرتشتیون گت خدائون بیه ئو ماز + ایندرا به مئنی دژِ ایندرا هسته ئو اونجه جا که ایندرا  اتا جنگ و قدرت خدا بیه اینتا سامون ره اسطورئون پر رمز ئو راز دونسته ئو مردمون قدرت وه ره چون زور دیوون خیال کاردنه ئو اینتا فردوسی شائنومه دله مئلومه.  همینتا موضوع سر ملک الشوعراء بهار بیت زیر ره بَته:

مازندرون ره ِخَله وقت پیش تبرستون گاتِنه،تبر در مازرونی زوون کوه معنی دِنه ئو تبرستون هِم کوهستون.پیش از ورود آریاییون به ایران دِله مردمونی در این منطقه ساکن بینه که و شونه تاپور ئو و ِشونه سرزمین ره ِ تاپورستون گاتِنه که به مرور تبرستون بَهیه.

مازن در اوِستا به ناحیه‌ای گانِنه که بر کناره‌ی مازرون دریو قرار داشته ئو بعدها به مازرون مشهور بَهیه.مازرونی که رامشگرِ مازرونی هنگوم بَر ِسی ئَن به نزد کاووس توصیف هاکارده، بگذشته از زیاده‌روی‌ئون شاعرونه، با طبیعت کنونی این سرزمین هم همونندی دارنه:

از این رو تومبی بَهوّریم که مازرون بخشی از ایران‌زمین بی یه که شِه سِه شاهی داشته.

ابن اسفندیار گاته که، مازرون در اصل موزندرون بی یه یعنی سرزمین یا ولایت کوهِ موز ِ دِله، موز هِم اَتِ کوهِ نوم هَسته که از گیلان تا نواحی لار، قصران ئو جاجرم ایدامه پیدا کانده.

برخی از نویسندگون ماز ره ِ به‌معنی دربندها ئو دژون موستحکمی دونّنه که به‌دستور ایسپهبدمازیار،قارنِ ریکا در گذِرگائون ئو نوقاط سوق الجیشی کوهستون مازرون بِساتِنه ئو واژه‌ی مازرون ره ِ به‌معنی رشته‌ی مازون دِله دونه.

بعضی هِم گانه کلمه‌ی مازرون ره ِ از واژه‌ی مارد که اَتّا از قبایل مئروف نوم هَسته که اونجه ساکن بی نه، بَهی تِنه.اتّی جور هِم، یعنی سرزمین آمردون ئو جایی که آمردون اون‌جه سکونت داشتنه.

به‌هر حال تبرستون به تموم نواحی کوهستونی ئو زمینای پست ساحلی باته وونه، ولی واژه‌ی آمردون نواحی پست ساحلی که از دلتای سفیدرود تا جنوب شرقی مازرون دریو امتداد دارنه ره ِ گانه، تا اینکه به تموم نواحی کوهستونی ئو ساحلی مازرون باوِن.

مازرون الآنی در درازی تاریخ ، شاهد وقایع ئو ایتیفاقات فراوون سیاسی، ایجتیمائی ئو فرنگی بیه. در اهمیت سرگوذشت وقایع تاریخی این اوستان، کافی هسته که بته بونه هیچ اتا از مناطق ایران به اندازه این خطّه، شاهد رویدادون تاریخی نینه.

به همین سبب هسته که نویسندگون ئو مورخون ایرانی ئو خارجی، فراز ئو نشیبون تاریخی این سرزمین ره در کتابونی بنویشنه. از آثار نویسندگون روسی درباره مازرون، تاریخ مازرون ئو استرآباد تالیف رابینو ، ئو از آثار نویسندگون مازرونی ، تاریخ طبرستون ئو رویان ئو مازندران تالیف میر ظهیرالدین مرعشی ئو تاریخ تبرستون بنویشته ابن اسفندیار ، ئو از آثار نویسندگون ایرانی، تاریخ تبرستون به کوشش اردشیر برزگر (تورک اصل موقیم مازرون) ئو مازرون از قدیمل ایوم تا به امروز، نوشته دوکتور ممّد مشکور ره بتومبی اسم بَوِریم. اما این که اسم مازرون از چه زمونی در این خطّه گپ دله دکته سر ایختیلاف وجود دارنه. بعضی از مورخون موعتقدنه از زمون ابن اسفندیار ، بجای تبرستون کلمه مازرون بکار بورده بیه عده‌ای هم تاریخ استیعمال کلمه مازرون ره از قرن چاروم هجری قمری به بعد دونه.

مازرون سلسله ئون زیاد ئو گت خادش وسـّه تا الآن خله دژ ئو کاخ داش بوئه ولی بخاطر رطوبت هوائ مازرون هسته که خله کم از این یادگارون بموندسه که اونایی که الآن درنه هم ویشته البرز کوهون طرف درنه. بعضی از موهمون وشون ره پائین رج هاکاردمی تا شما بخوندین:

این استان ِاصلی ماری زوون مازرونی زوون هسته ولی ویشتر مردمون فارسی جا هم آشنایی دارنه.
مازرونی زوون پارتی زوون ِبجابموندست زوون هسته که ایران قدیمی زوون هَسته و نو فارسی زوون جا دِرتر و خَله کمتر تحت تاثیر زوون‎های‌ بیگانه، عرِبون، موغولون و تاتار واری، قرار بَهیتِه.

تا قرن پنجم ه.ق تبرستون ِاسپهبدون شه زوون ره پهلوی خط جا بَنویشتِنه و سکه بَزونه. دِتا کتیبه که پهلوی جه رسکت ساری و لاجیم سوادکوه دله به‌دست بِمو ره بنشنه مثال بزوئن. مازرونی چالوس جا شروع بونه و تا گلستان استان دله ادامه دارنه و جِنوب جا هِم به مهدی‌شهر (سنگسر) و شهمیرزاد رسنه که سمنون استان دله درنه و دماوند ، فیروزکوه ، قصران و غیره که تهران استان شنه.

اینتا رهِ هم بَووِم که مازرونی زِوون گوناگون لَهجه جا رایج هَسته. مازرونی زِوون گویشون چالوسی ، نوشهری ، نوری ، آملی ، محمودآبادی ، بابلی ، بابلسری ، سوادکوهی ، قائمشهری ، جویباری ، ساروی ، نکایی ، بهشهری ، گلوگاهی ، بندرگزی ، کردکوهی ، گرگانی ، کتولی ، قصرانی ، دماوندی ، فیروزکوهی ، شهمیرزادی ، سنگسری،... هستنه.

مازندرونِ مردم دلیر، جنگجو و هوشیار ِنه. این سامون مردِمون از دیرباز در کسب شناخت و آگاهی و دانش کوشا بی نه. مازندرونیون در دوستی ثابت‌قدم و دربرابر گرفتاری‌ها سخت‌کوش و بی‌باک‌ِنه. قدیم تاسا زنان , مردون جا شی اداره زندگی سه کایر کاردِنه. مازندرون اهالی به‌روشِنایی و یا اِفتاب سو سوگند یاد کانه و گانه که:«به این آفتاب خسته» و یا «اجاق گرم» و «این سوی سلیمان قسم.» از آداب کهن این سامون که هزاران سال هَسته که هَنده پابرجا هسه، گرامی‌داشتن نوروز و ‌تَش روشِن هاکاردن چارشَمه سوری شو، جشن فِردینه ماه شو، تیرماه سیزه شو، آبریزان، چله(یلدا) هَسته.




#Article 3: مازیار (378 words)


مازیار اتا از شائون کارنوندیون بی‌یه. وه عربئون جا جنگ هکرده تا وشون ره مازرون جا در بکنه ولی  موفق نیّه.وه ایسلام ره مازرون دله بیارده.

مازیار کارن وچه بیه.کارن پر نوم وندادهرمز بیه.وه اتا از شائون مازرون بیه.وه سوخراوند خانواده جا بیه.سوخرا اتا از پارس بزرگون بیه که انوشیروون دوره مازرون اسپهبد بیه.اینتا مقام ونه نسل دله بمونسه.بعد اینکه عربئون ایران ره بیتنه وشون اینتاسر که مازرون ره البرز ایران جا سیوا کرده نتونسه مازرون ره بیرن.مویون هرچی سعی هکردنه تا مازرون ره بیرن موفق نینه.ولی عباسیون موفق بینه.وشون ونداهرمز دوره مازرون ره حمله هکردنه و اونجه ره بیتنه.ولی مازرون مردمون  ایسلام و عربئون سلطه ره قبول نکردنه.وندادهرمز هم که فرار هکردبیه دباره مازرونیون شه دور جمع هکرده تا عربئون ره مازرون جا دربکنه.وه شه په رون جا پیمون دوسه که هر مازرونی اتا عرب مازرون دله بدیه وره بکوشه.اینجوری مازرون اتا روز سر عربئون جا خالی بیه.بعد وندادهرمز ونه ریکا کارن (قارن) مازرون شاء بیه و بعد کارن هم که ونه ریکا مازیار مازرون شاء بیه.

مازیار شائی دوره برابر بیه با مامون خلافت دروه وه مازرون ره حمله هکرده و ونه حمله موفق هم بیه و مازرون ره عربئون دباره بیتنه.مازیار هم دستگیر بیه و وره راهی هکردنه بغداد و وه اونجه زندونی بیه.وه زندون دله ایسلام دین جا آشنا بونه و مسلمون بیه.وه بعد اینکه مسلمون بیه زندون جا آزات بیه و عباسی دستگاه دله کار بیته و خله زود مامون ایعتماد بیته و مقام بالا بیته.مازرون مردمون بعد اینکه مامون اونجه ره بیته عباسیون فرستادگون ره فرمون گردن نیتنه.همینتاسر مامون مازیار ره مازرون حاکم هکرده تا نافرمونی‌ها ره از میون بوره.مازیار بعد اینکه دباره مازرون ره برسیه عباسی خلیفه علیه شورش هکرده وه عباسیون سرباز ره مازرون جا دربکرده.وه خواسه که دباره مازرون اتا آزات کشور بوو.وه اتا خشن آدم بیه.همینتا سر ونه زیر دستون خله ونه جا راضی نینه.عباسیون هم سعی کردنه که دباره مازرون بیرن.وه ایسلام ره مازرون رسمی دین هکرده.

عباسیون رستم بن شروین اتا از شاهون دیگه مازرون ره گرم هکردنه تا مازیار جا جنگ هکنه و وره کومک هم هکردنه.رستم بتونسه مازیار اتا جنگ دله شکست هده.مازیار بعضی افراد هم وره خیانت هکردنه.مازیار ره دباره دستگیر هکردنه وره بوردنه بغداد دله زندونی هکردنه و اونجه وره بکوشتنه.مازیار تبرستون سردار خرش دنه.اسا ساری دله اتا خیابون ونه نوم هسه.




#Article 4: بامشی (193 words)


بامشی مازرونی زوون (تبری) دله اتا حیوون نوم هسه. ونه نوم دتا نوم جا ده‌ره‌س بییه بام + شی.
بامشی ۶ تا ۷ ماهگی جه گت بونه و تونه تولید مثل هکنه ، ما‌ئون تا ۸ سالگی ئو نرئون تا ۱۰ سالگی به‌تونده‌نه شه وسه جفت هایرن، ونه اوستنی دوره هم ۶۱ تا ۶۸ روز بین (متوسط ۶۳ روز) هسته.

بامشی ئون وزن معمولی ۲.۵ تا ۷ کیلوگرم بونه، هرچند بعضی گونه‌ئون دله بامشی سنگینی تا ۱۱.۳ کیلوگرم رسنه. بامشی ئون هم دئینه کا دلیکیسّه تا ۲۳ کیلوگرم وزن داشتنه.

بامشی هم اکثر کاله‌دارون واری ۷ گردنی مهره, ۱۳ صدری مهره(سینه پشت مهره‌ ئون, که انسان ۱۲ مهره اینتا نوع جا دارنه), ۷ کمری مهره(که انسان ۵ مهره اینتا نوع جا دارنه), ۳ خاجی مهره (مهره‌ ئونی که بدن انتهایی قسمت دله قرار بئیتنه که انسان هرسائن وسه ۵ مهره اینتا نوع جا دارنه) و به جز مانکس بامشی ۲۲ یا ۲۳ دمی مهره‌ (که انسان ۳ تا ۵ مهره اینتا نوع جا دارنه) دارننه.

بامشی هم سگ واری شه پنجه جا راه شونه(پنجه شو دره!). بامشی ئون راه بوردن سر خله دقت کننه. این ئه‌تا بامشی سانان ره ویژگی جه هسته .

 




#Article 5: عیسای راستین کلیسا (414 words)


عیسی ره حقیقی کیلیسا ئه تا زهائه کیلیسا چین ره دله هه سه که سال ۱۹۱۷ وه پا بایته؛

هیسا وه یک ئو نیم تا دو ئو نیم میلیون ۴۰ کشور هجه عضو داره نه.

بئیتن روح‌ القدس توسط زوونون بئوت بونه و امه تایید علامت هسه بر اینتا که اما بهشت وارثون هسمی .

غسل تعمید با ئو اتا از دینی آیینون بئیتن بخشش گناهون سر و احیای دباره هسه. غسل تعمید ونه جاری اوی شون دله انجام بوو، روخنه ئون و دریائون یا چشمه ئون دسوری. تمعیدکر کسی هسه که شه قبلا غسل تعمید هکرد بو و مقدس اوی جا قبلا تعمید هکرد بو و اینتا کار ره به نوم عیسی مسیح انجام دنه. و کسی که غسل تعمید بونه ونه کاملا اوی دله قرار بیره و سر و دیم ره دیما پایین جر بوره . 

دینی آیین بشسن لینگ که فرد ره توانا کننه که اتا دم با عیسی ‘خدا داره. همین اتی وه اتا همیشگی یاد به شمار شونه که فرد ونه عشق و تقدس و پاکی و خضوع و گذشت و شه یاری ره به همیشه به یاد داره. هر کی که غسل تعمید بوو ونه شه لینگون ره عیسی مسیح سر بشوره بشسن دجانبه ممکن هسه که اتا مناسب زمان دله به جا بیارد بوو 
.

آیین عیشای ربونی موقدس ایینی هسته موقدس که آدِم ره یاد یانّه که عیسی مسیح بمردوئه. این کار باعث وانه که ونه پیروون ، جسمانیت و خون خِدا ره آیین عشای ربونی دله اتا بوّن و وشون پیروون به زندگی همیشگی برِسِن و روز قیامت دله زنده بواشن.. این آیین ره بونه هر وقتی انجوم هدائن و فقط ات تیکه نون و ات کم انگور خانه .

روز استراحت(روز استراحت یهودیا)، هفتومین روز هفته ( شنبه )، اتا تعطیل مذهبی و مقدس ِروز از طرف خِدائه، معمولاً این روز دله این آیین ره به پا کانّه .

کلمه‌ئی که جسم بشری دله فرو شونه ، صلیب سر بمرده تا ونه گوناه کم بوائه ، روز سوم زنده بیّه و آسمون دله بورده. وه تنها نجات دهنده مردمون هسته ، آفریدگار آسمون‌ئون و بنه ، و اتا جدی ِخِدا
.

شامل وصیتای مسیح و ونه کاره‌ئون و تنها کیتاب خدایی و درست .

رستگاری توسط خداوند رحمت و بخشایش؛ دین طریق جا بدست انه. وشون اعقاد دارننه که مومنین ونه روح القدس ره تکیه هاکنن تا تقدس و خداوند و بشر دوستی ره برسن .

کلیسای حقیقی عیسی توسط عیسی مسیح تأسیس بیّه و از طریق روح القدس زمون «آخرین وارش» بساته بیی‌یه.




#Article 6: ساری (3246 words)


ساری مازرون اوستان گت‌ترین شهر و نیشتنگاء ، از گت‌ترین شهرون شومالی ایران هسته.  روشد توسعه شهری ساری نیسبت به نیشتنگائون اوستانای دیگه تا سال‌ئون اخیر نیسبتا کمته بی‌یه و با تلاش مسئولین و با تبیین طرح جامع چشم‌انداز ساری ، ساری به عونوان نِماد شهربساتن جدید ِایران تبدیل وانه.

گت بنویشته ره بخوندین: ساری تایخ

بنای ساری به اساس روایت‌ئون زیادی به افراد بسیاری مشهور هسته ، سفرنامه‌ئون خارجی‌ئون دره که مردم وه ره به کیومرث پیشدادی ، اولین شاء بنه‌ی ِسر به قول فردوسی نسبت دنّه ، بعضیا از جومله حمدالله مستوفی بنای وه ره به تهمورث‌دیودَوِند پیشدادی نیسبت دنّه ، خله از تاریخدونون گانه که ساری نیشتنگاء(پایتخت) فریدون بی‌یه ، و اما تقریبا همه اینتا ره دونّه که توس بن نوذر از زک‌و زائون فریدون‌شاء و سپهسالار کیخسرو وه ره بنا هکرده و ونه اسم ره بیشته توسان دوکتر حسین اسلامی هم بساته بیّن ساری ره به طوس بن نوذر نیسبت دنه، اینتا شهر ره، یونانیا قدیم زادراکارتا گاتنه ،هیرکانیا ئه نیشتنگاء، ذکر کانّه،  اشپیگل شرق‌اشناس و نئونازیست آلمانی بیارده که ایسم الآن ساری بیته‌بیّه از ایسم قوم سائورو بی‌یه که پیش از هجوم آریایی‌ئون به ایران شهر ِباستانی اسرم دله ، الان اتا روستا هسته که ساری جه ده کیلومتر فاصله دانّه، زندگی کاردنه. ادوارد پولاک گامون دانّه که ایسم ساری عوض بیی کلمه‌‌‌‌ی سادراکارتا هسته، دوکتر اسلامی هم شه کتاب دله بنویشته که احتمال اینکه زادراکارتا از ایسم زردگرد ، بائه هم هسته.

مازرون تنها سرزمین ِغربی آسیا هسته ، که زمون حمله عربئون به ایران فتح نیّه ، چون مازندرون همه طرف جه حفظ هسته و راه‌ئون ورودی به این خطه حله سخت بینه. کوه‌ئون البرز باعث بینه که سپاه ایسلام نتونه مازندرون دله بئه و این باعث بیّه که این سرزمین هیچ‌وقت با زور فتح نیّه.
ولی دورون عباسیون مازرونی شائون هر کی ره که عباسیون جه فرار کارده و اموئه به مازرون ره پول دانه، همینسه خله از شیعیون و علوی سیدا ، که عباسیون جه موخالف بینه ، به ساری آمل فرار کاردنه. این سیدا مازرونی‌مردم ره که هنوز زرتشتی بینه به اسلام آشنا هکردنه و ات‌کم بعد کل مازندرون به مذاهب موختلف تشیع ایمون بیاردنه.

بی‌تردید روشد و ترقی ساری بعد از قاجاریون بی‌یه ، نیظام شهری نوین ساری از اون زمون باقی بموندسته و ساری اولین شهر ایران بی‌یه که بساتن راه‌آهن سرتاسری ایران ونه جه شروع بیّه و پس بعد از رضاخان و زمون جهونی جنگ دوم به تصرف نیروئون شوروی در بموئه و بعد از جهونی جنگ هم فرودگاه دشت ناز بساته بیّه و طرح‌ئون توسعه به سمت خاور به وجود بیموئه و بعد از انقلاب هم، جاده‌ئون اطراف شهر توسعه هدائه بَینه.

اتا از دلایل موهمی که باعث بیّه تا ساری در حالیکه اتا از مراکز تمدن و فرهنگ بی‌یه، نسبت به شهرون دیگه از آثار تاریخی کمی داره، حوادث روزگار بی‌یه، چنونچه بر طبق مستندات تاریخی بعد از ایسلام حمله خلیفه عباسی ، حمله موغول ، حمله تیمور ، حمله روسون‌ ، حمله ترکمون‌ئون ، حمله دوشمنای آقامحمدخان و سیل ، زمین لرزه و... ساری دله اتفاق دکتنه. 

شهر ساری کوهپایه‌ئون رشته‌کوه البرز دله دِتا بخش کوهستونی و دشت دانّه. طول جوغرافیایی ۵۳ درجه و ۵ دقیقه و عرض ۳۶ درجه و ۴ دقیقه شومال‌شرقی جه به فاصله حدود ۲۵ کیلومتر به نکا و به فاصله ۴۵ کیلومتر به بهشهر و ۱۳۰ کیلومتر به گرگان و ۶۹۰ کیلومتر به مشهد و شومال جه به فاصله ۳۵ کیلومتر به مازرون دریا و از شومال‌غربی به فرح آباد و جویبار و لاریم و جنوب‌غربی جه به فاصله ۲۲ کیلومتر به قائمشهر و غرب جه به بابل به فاصله تقریبی ۳۰ و آمل به فاصله تقریبی ۶۰ کیلومتر و جنوب جه به فاصله ۳۰ کیلومتر به سلیمان تنگه و آزادراه کیاسر به فاصله تقریبی ۸۰ کیلومتر به دیباج و از اونجه به شهرون دامغان و سنگسر و سمنان (تقریباً ۱۲۰ کیلومتر) محدود‌هسته.

ساری دله جه تجن رَد وانه. این روخنه شرق ساری جه یور شونه. الانه ساحل اینتا روخنه پارک تجن بساته بیّه، که گت‌ترین پارک ساری هم به شومار شونه. این روخِنه از ۳ شاخه اصلی زارم رود شومال و شاخه اصلی تجن وسط و شاخه اسپه روخنه جنوب حوضه اوریز تشکیل وانه. 

ساری ناحیه‌ی زلزله‌خیز دله دره و تاریخ میون چنبار رِقِدبورده. گت‌ترین زمین‌لرزه‌ئون که تا به‌حال ساری دله بمونه ، سالای ۱۰۱۷ و ۱۰۹۸ و ۱۲۲۳ خورشیدی دکتنه.

ئو و هوای ساری تابستونا موعتدل و نم‌ناک و زمستونا سرد و خاشک هسته. همینتی بخش‌ئون جنوبی کوهی این شهر زمستون‌ئون دراز و خله سرد دانّه. سردترین روز چن‌سال اخیر ۱۲-(زمستون سال ۱۳۸۶) گرمترین تابستونش ۴۰+(تابستان ۱۳۸۳) بی‌یه.

زبون ویشتر مردم ساری تا دوره صفویون فقط تبری زوون( مازندرانی زوون ) بی‌یه ولی با از بین بوردن سلسله باوندیون که حامی زبون تبری بینه این زبون رسمیت جه دکته و فارسی ونه جاء ره بیته.
تا قبل از رِقِدبوردن باوندیون زبون ِمازندرونی با پهلوی‌خط بنویشته بی‌یه و هنوز هم گنبد لاجیم یا رسکت دله ونه نمونه دره.

ویشتر مردِم ساری مسلمون و پیرون مذهب شیعه دوازده‌امامی هستنه. ولی اقلیت‌ئون بهایی و زرتشتی و مسیحی هم این شهر دله درنه.
اکثر بهاییون این شهر زمونی که میرزا حوسنعلی نوری اعلام نبوت هکرده به این دین دربمونه. الان هم عده‌ئی از مردِم ساری بهایی هستنه.
بعضیا هم از قدیم‌الایام زرتشتی بموندستنه.

جمعیت این شهر با توجه به آمار ۱۳۹۵ و روشد وه تا الان به ویشته از نیم میلیون نفر برسی‌یه و جمعیت این شهر طبق آخرین آمار ویزارت کشور بعد از شومارش آرای ریاست‌جوموری دهم به حدود ۳۴۷٬۴۰۲ نفر برسی‌یه.

بساتن وه توسط شائون صفوی بی‌یه و زمون رضاشاء وه ره خراب هکردنه و خیابون خیام ره بساتنه.

محمد میرزا ملک آراء زمون فتح علی‌شاء وه ره بساته و عمارت‌ئونی شبیه چل‌ستون اصفهان ونه دله ایحداث هاکرده که البته زمون رضاشاء و به دستور وه پادگون بیّه.

محله شازده حسین دله دره و بنای وه به سال ۸۹۰ برگردنه. این ایمامزاده شرق ساری دله دره.

این مکان ساری مرکز و نزدیکی پاساعت میدون واقع بیّه و اسا بعنوان ساری موزه بهره‌برداری وانه و ونه قدمت حدود ۱۲۰ سال پیش جه رسنه. ویژگیون اجزای معماری وه مثل اتاق‌ئون، حجره‌ئون، شاء‌هنیش، گرمابه، اصطبل، حیاط و هونر بکار بورده روی پنجره‌ئون و ارسی‌ئون و رنگ بزوئن اینان با شیشه‌ئون رنگی خله کم‌نظیره.

این بنا هم مرکز ساری و کنار خانه کلبادی دره و از لحاظ نوع معماری، مصالح و ویژگی‌ئون ساختمونی از ابنیه بدی‌ینی و مشهور مازرون به شومار شونه. اینتا هم قاجارون دوره شنه.

۲۸ کیلومتری شومال ساری و ورودی خزرآباد و ۳ کیلومتری ساحل مازرون دریا دره. این مجموعه شامل مسجد، پل، دیوارون به جا بموندسته از اتا سلطنتی کاخ هسته که به دستور شاه عباس صفوی بساته بیّه و تفرج‌گاه ساحلی صفویون بی‌یه. مسجد با ایوون‌ئون بلند، شبستانا. حجره‌ئون و مناره‌ئون از موهم‌ترین بناهای تاریخی اوستان مازرون هستنه.

ساری آخرین دوره دارای ۵ ئوانبار معروف بی‌یه که بنای ۳تاشون هنتا دره. ئوانبار میرزامَدی بنا مرکز ساری دله دیّه و مربوط به دورون افشاریون یا زندیه شنه،  منبع اصلی به وسیله پلکانی به پای شیر و انبار ئو دسترسی دانه. پلان وه گرد و با گونبد هلالی هسته که همه وه با آجور و ملاط بساته بیّه و بخش دوگانی گنبد دله دریچه‌ئونی روشنی وسّه ئوانبار ِدرون بساته بیّه. نو انبار هم مرکز ساری و قدیمی بافت دله و نزدیکی خیابون قارن قرار دانّه و به لحاظ نوع کاروری مثل ئوانبار میرزا مَدی هسته. بلندای وه از کف ئوانبار تا ونه سقف ۴۰/۲۱ متر هسته.

گت بنویشته ره بخوندین: ساری دروازه‌ئون
ساری چارتا دروازه داشته که الان فقط ونه دروازه بابل معلومه که کاجه هسته. دروازه‌ئون ساری این چارتا بینه:

سال ۱۲۷۳ مسجد حاج مصطفی خان سورتیجی درست‌بیّه و الآن محله چهارراه برق دله دره.

چـِل کیلومتری جنوب‌غربی ساری دره و مسیر دسترسی به وه از ساری شروع و بعد از رد بیّن از دِ راهی کیاسر و سد سلمون تنگه غرب ِسمت جه شونه که ویشته بخش‌ئون وه آسفالت هستنه. این بنا بخش دودانگه ساری دله دره و با آجور بساته بیّه و رایه‌ئون وه شامل مقرنس‌کاری دِتا کتیبه آجوری به خط کوفی و پهلوی هسته. احتمالاً قبر اتا از باوندی شائون بی‌یه و مربوط به سده پنجم هجری قمری هسته.

گت بنویشته ره بخوندین: امامزاده عباس

شومال‌شرقی ساری دره و از نظر شیوه معماری، گونبد هرمی شکل و چوبی صندوق، اتا از بنائون معروف مازرون هسته.
تاریخ بساتن وه ۸۹۷هجری قمری هسته و چارتا امامزاده به ایسمای عباس و زید و محمد و حسن ونه دله دفن هستنه. این بنا بلوار امام‌رضا منطقه آزادگله ساری دله دره. 

روستای خارکش دله دره و جنوب‌شرقی ساری واقیع وانه. کیلومتر ۵‌جاده ساری به نکاء پشت پارک جنگلی شهید زارع شرق روستای خارکش دله دفن هسته و از نوادگون امام موسی کاظم حیساب وانه. 

با گونبد مخروطی هشت‌ترک از لحاظ نوع معماری و تزئینات کاشی کاری و در و چویی صندوق ، جز موهم‌ترین بنائون تاریخی ساری به شومار انه. کتیبه‌ئون و کاشی کاری‌ئون وه زیبا بینه و اتا مرقد دیگه به نوم سلزان‌امیر شمس‌الدین هسته.
مرکز ساری قرار دانه و برج آجوری وه به خاطر داشتن صندوق و چویی‌در اهمیت زیادی دانه. بلندای بنا ۲۰متر و تاریخ  بساتن وه سال ۸۴۹هجری قمری هسته. امامزاده یحیی از امام موسی‌کاظم وچون بی‌یه.

تا زم,ن حمله عربئون به ایران و پیروزیشوان این سرازمین دله، مازرون اتا از ساتراپ‌ئون ایران به شومار اموئه که ونه مرکز همین شهر ساری بی‌یه. ولی مردم این منطقه به مخالفت‌ئون بسیاری انجوم دانه که باعث بیّه از دوره هخامنشیون شائون ایران برای این منطقه فردی ره موظف هاکنن که به زادراکرتا(ساری) بئه و منطقه ره تحت امنیت داره.
از اواخر دوره ساسانیون تا اوایل صفویون ساری پایتخت یکی از دِتا سلسله باوندیون و کارنوندیون بی‌یه. سلسله کارنوندیون زمون هارون الرشید با بمردن مازیار رِقِد بورده و ولی باوندیون تا ۷۵۰هجری ساری و فریم دله حکومت کاردنه. این سال حکومت تازه درست بیی کیائون جلال باوندیوان ره سرنگون هکرده و ساری دله قرار بیته. ولی مردم از این شائون زورگو راضی نینه همینسه مرعشیون و بعداً صفویون این شهر ره بیتنه. صفویه‌ی شائون این شهر ره دوست‌داشتنه و وشون زمون ساری پایتخت تابستونی صفویون فرح‌آباد بی‌یه. بعد از صفویون ساری دست نادرشاء دکته. وی به خاطر نزدیکی با مردم بارفروش این شهر ره مرکز مازندرون هکرده.
بعد از مودتی دوباره قاجاریون مرکزیت ره به ساری بردگاردنینه و تا الان ساری مرکز مازرون اوستان بموندسته.

وه محوطه زیبا ۵۵ هکتار ۳۵ کیلومتری شومال‌شرقی ساری قرار دانه و مسیر دسترسی آسفالته وه ۱۲ کیلومتری ساری به بهشهر سه‌راهی ایسلام‌اباد از جاده اصلی جه سوا وانه و بعد از رد بین از مسافت ۲۳ کیلومتر به مکان بائوته بیّه رسنه.
فضای جنگل جلگه‌ئی وه از سال ۱۳۴۶ بصورت محل دنیابیموئن شوکا در بموئه.

این منطقه با ۱۰۰۰ هکتار مساحت ۱۰کیلومتری جنوب‌شرقی ساری دله دره و مسیر دسترسی وه از ساری تا سمسکنده هسته و بعد با اتا روستایی جاده به درون محوطه راه پیدا کانده. پوشش گیاهی وه گونه‌ئون جنگلی و جلگه‌یی‌نه و بخشی از وه مثل دشت‌ناز به عونوان جای زندگی شوکا قرار بیته.

پارک جنگلی شهید زارع ۳کیلومتری شرق ساری و سمت جاده ساری به بهشهر قرار دانه و به علت نزدیکی با خورد ِتپه‌ئون البرز ، خله قشنگ و ململ هسته.

اینتا پارک زیر نظر سرجنگل داری ساری اداره وانه و کیلومتر ۱۸جاده آمل به تهران دره. این پارک ایام تعطیلی مورد ایستفاده اهالی شهرون همجوار مثل آمل و بابل قرار گنه. روخنه هراز هم از شرق این پارک یور شونه.

۴۵ کیلومتری جنوب‌غربی ساری نزدیکی روستای افراچال اینتا سد ئو ره جمع کانده. این سد سال ۱۳۷۹ بساته بیّه.
اینتا سد دله امکانات تفریحی زیادی بساتنه و گردشگری وسه موثره.
ونه رسمی نوم سد شهید رجایی هسته ولی مازرون مرد وه ره به عونوان سد سلمون تنگه اشناسنه.

شهر ساری دِتا سینما دانّه:

با توجه به این که ساری پایتخت کشتی ایسم دانه  اما هر سال ورزشای فوتسال و تنیس و اسکواش و پینت بال و ماشین‌رونی و شطرنج سطح کشور و منطقه مقوم یانه.
تیم فوتسال راه ساری معروفترین تیم ورزشی این شهر هسته. کشتی دله هم تیم مازرون گاز این شهرشنه.
اولین باشگاه پینت‌بال شومال کشور تاریخ ۹ مرداد سال ۱۳۸۷ پارک تجن دله به مساحت ۴۰۰۰ متر مربع در باشگاه پینت‌بال پروشات شروع کار هکرده.

اولین مدرسه مازندرون دوره تسلط تبرستون علویان ساری دله به شکل مکتب خنه‌ئی بساته بیّه. این مدرسه‌ئون اولا مخصوص ریکائون بی‌یه و فقط فقه و مسائل دینی ونه دله درس هدائه بی‌یه.
ولی اولین مدرسه‌ی مودرن ساری ره سال ۱۲۸۴خورشیدی ، سیاسیون ساروی تأسیس هاکردنه. این مدرسه سال بعد با پشتیبونی لطفعلی‌خان‌میرپنجه‌ی‌سالار‌مکرم (سردار جلیل) سالاریه بخوندسته بیّه. مدرسه‌ی سالاریه با ۷۰نفر دانش آموز وا بیّه. این مدرسه سه‌تا کلاس ابتدایی ، سطحی و علمی داشته. 
ولی مدتی بعد با فشارای مخالفون مشروطه و بعضی از مردم شهر ، لطفعلی‌خان‌سردار‌جلیل از حمایت مالی مدرسه دست دکشی‌یه. در نتیجه مدرسه‌ی ساری تعطیل بیّه. مودتی بعد از تعطیلی مدرسه‌ی سالاریه، دانش آموزای مدرسه و طرفدارون‌شون به انجمن حقیقت ساری برسینه. سید‌حسین‌مقدس مدرسه ره با نام جدید حقیقت سال ۱۳۲۳خورشیدی علی بهروزی ِخنه دله افتتاح هکرده. بعد از مودتی وه هم بنابه دلایلی تعطیل بیّه و مدرسه‎های جدید اتا اتا رِقِدشینه. در سال ۱۳۰۵خورشیدی کلاس‌های اول، دوم و سوم متوسطه مدرسه احمدیه دله راه دکته و مدرسه به ایسم دبیرستون پهلوی تغییر هاکرده. تاریخ ۴بهمن ۱۳۰۰خورشیدی هم اولین مدرسه کیجائون ساری با ایسم تربیت بنات ، وا بیّه.    

ساری اتا از قدیمی‌ترین شهرون صنعتی ایران و مازندرون بی‌یه.

کارخانه نوشابه سازی خوش‌نوش ساری (شرکت کانادا سابق) کیلومتر یک جاده ساری-نکا دله دره.
محصولات اینتا کارخِنه عبارتنه از نوشابه‌ئون گازدار: پارس کولا ، شادنوش و...

گت بنویشته ره بخوندین: نکا چوب
اینتا شرکت از گت‌ترین شرکتای تولید چوی خاورمیونه هسته.
 

گت بنویشته ره بخوندین: ساری بازارون
مثل بعضی از شهرون شومالی ایران ، ساری هم بازارای دوره‌ئی برگوزار وانه.

از جومله بازارای منطقه‌ئی شهرداری بنشنه با بازار رضا و ۲۲بهمن اشاره هکردن که بازار امام‌رضا از گت ِبازارای ساری هسته که بلوار امام‌رضا قبل از پل فراورده‌ئون نفتی احداث بیه.

پل تجن پیش اتا گت بازار هسته که ونه دله فقط ماهیای تازه ئو جه دربموئه بروته وانه.

بازار نرگسیه نزدیکی کاخ قدیمی آقامحمدخان‌قاجار قرار دانه، و از طرف کوچه مسجد جامع خیابون انقلاب ، کوچه نواب نادر و کوچه پشت استانداری ورودی دانه. این بازار مجموعه پوشاک و کفش و قسمتی از تره‌بار ونه دله وجود دانه
بازار نرگسیه اتا از قدیمی‌ترین و پر رفت آمدترین بازارون اوستان مازندرون هسته که قسمتی از وه ره مسجد جامع ساری در بر می‌گیرداشغال کانده.

اینتا بازار دِا شوعبه دانه اتا که قدیمی‌ته هسته ملامجدالدین پشت ِپه دره و اتا ره که سال۸۸ افتیتاح هاکردنه راهبند دله قرار دانه. اینتا بازار از بقیه‌ی بازارون ساری ارزون‌ته و شلوغ‌ته هسته. ونه کاسبون هم ویشته ترکمون هستنه.

این بازار جزء مجموعه بازار منطقه‌ئی شهر هسته و جنوب شهر میون دره. اینتا بازار هم از قدیمی‌تریم بازارای ساری هسته و ونه دله ویشته وسایل عمده‌فروشی وانه.

ساری جزو محدود شهرونی ایران دله هسته که به طور مرتب نمایشگاه‌ئون لوازم خانگی، فناوری، کامپیوتر ونه دله برگوزار وانه. و با اینکه نمایشگاه بین‌المللی مازندرون قائمشهر دله دره و هنتا نیمه تموم هسته و به علت عدم تمایل سرمایگذارون در مورد سرمایه در شهرون غیر مرکز اوستان تمومی نمایشگاه‌ئون اوستانی و کشوری مکانای ساری دله وا وانّه. 

ساری به عونوان اتا از قطب‌ئون موهم تجاری همکاری منطقه آسیای‌میونه و قفقاز و سواحل مازرون دریا شناخته شدهبشناسته وانه و بنا به این همیشه توسط کشورون خارجی و با حضور سفیرون نمایشگاه‌ئون زیادی ساری دله برگوزار وانه.

معمولاً بسیاری از شرکت‌ئون، نهادون، گروه‌ئون و... در مجموعه ایران‌خودرو یا سالون شهر و روستا اقدام به برگوزاری نمایشگاه کانّه. با توجه به اینکه انتظار میرودقراره نمایشگاه بین‌المللی بزرگراه فرح آباد دله بساته بواشه.

سبزه میدان، نقاره خانه، اوصانلو محله، امامزاده یحیی، بلوچی محله، کردمحله، بلوچی خیل، اصفهانی محله، افغون محله، چاله باغ، شپش کشان، کهنه باغشاه، قلیچ لی محله، میرسرروضه، میرمشهدمحله، بیرامتر (بهرام اُتُر)، در مسجد، پای چنار، شیشه‌گر محله، نعل بندان، بهارآباد، شاهزاده حسین، امامزاده عباس(آزادگله)

سبزه میدان، باقرآباد، شکرآباد، نوتکیه، چناربِن، امامزاده یحیی، بازار روز، شهبند، مهدی آباد، کوی ندا، گل افشان، معلم(ساری نو)، ترک محله، کوی آزادی، ۲۲ بهمن، راهبند سنگتراشان، لسانی، میرزازمانی (سعدی،حافظ)، پیوندی، فدک، توکل، کوی سنگ، کوی افشار، کوی اصحاب ، مهیار، پل تجن، طالقانی اول و دوم، پشت پرورشگاه، کوی گلها، پشت زندان، بخش هشت(سلمان فارسی-پیروزی)، پشت مصلی، بربری محله، پیرتکیه، بوعلی(بلوار پاسداران)، میرسرروضه، بهرام اُتُر، آزادگله، سروینه باغ، راهبند دخانیات، نعل بندان، کوی قلیچ، چهارراه برق، چهارراه کارمندان، ساری کنار، طبرستان، ششصد دستگاه ساری، میرسرروضه، کوی برق، کوی نور(پشت انبار برق)، پشت چین دکا، کوی جهاد، چال مسجد، خیام، مازیار و کوی لاله (فوردگازداران)...

از کوی‌ها و شهرک‌های مهم و مناطق دوگانه آن می‌توان به مجموعه خیابان‌های میرزازمانی و پیوندی و شهرک ۶۰۰ دستگاه و شهرک‌های ۱۱۰۰ دستگاه و شهرک دولتی بزرگ گوهرباران در حال ساخت اشاره کرد و همچنین کوی ۲۲ بهمن  و بخش ۸ و مهدی آباد و جام جم و... از مهمترین مناطق مسکونی ساری می‌باشند.

گت بنویشته ره بخوندین: پاساعت

میدان ساعت ایسم اتا میدون هسته که مرکز شهر ساری دله قرار بیته.
این میدون برجی با ساعت عقربه‌ئی گنده و مجهز به صدای زنگ ناقوس هسته که زمون تغییر ساعات به شومار رقم ساعت اون لحظه به صدا در اموئه.
سال ۱۳۵۵ بساتن میدون این برج شروع بیّه و آخرسری سال ۱۳۵۷ وه ره تموم هاکردنه. محمد‌علی‌حیدری سازنده این برج هسته.

فرودگاه دشت ناز، ایسم فرودگاهی هسته که ساری دله دره. این فرودگاه به عونوان اتا فرودگاه بین‌المللی بشناسته وانه و سالانه پروازای زیادی دانه ولی ویشتر این پروازا برای زائرین حج انجام گنه.

ساری اولین شهر ایران بی‌یه که ساخت راه‌آهن سرتاسری ایران از اونجه شروع بیّه. و بعد از رضاشاء و زمون جهونی جنگ دوم به تصرف نیروئون شوروی دربموئه. این خطوط ریلی از گت شعبه‌ئون راه آهن سرتاسری ایران هستنه که سال ۱۳۰۸خارشیدی در زمون رضاشاء ، اولین فاز وه بین شهرای ساری-بندر شاه افتیتاح بیّه. و همیشه اتا از موهمترین راه‌ئون ایران به شومار شی‌یه.
ساخت این راه‌آهن باعث بیّه تا الانه شهر ساری به دِتا قسمت شومالی و جنوبی تقسیم بواشه و باعث ویشتر شدن اختلاف طبقاتی بین مردم این شهر هم بواشه. الانه به قسمت جنوبی شهر راهبند گانه.
سال۱۳۸۴ طرحی شروع بیه که اولین پل روگوذر شرق مازرون بساته بیّه. این پل که بعداً سردار نبوی ایسم بیته ، راهبند ره به مرکز شهر متصل هاکرده.

ایستگاه‌ئون اتوبوس بین شهری ساری عبارتنهد از:

سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی ساری از اردیبهشت۱۳۷۶ به عونوان واحد شهرداری ساری دله به امور مربوط به تاکسیرانا و تاکسیدارون رسیدگی کارده که با توجه به روشد جمعیت شهری و گت‌بیّن شهر و نیاز به کونترل و نظارت دقیق‌ته بر امور مربوط به حمل‌و‌نقل و جابجائی مسافرین و همشهریا سال ۱۳۸۱ با تصویب اساسنامه و معرفی مدیرعامل به عونوان سازمانی مستقل زیر نظر شهرداری شروع به فعالیت هاکرده.
مسیرهای تاکسیرانی ساری عبارتنه از:

رادیو تبرستان از دهه ۱۳۲۰ فعالیت خادش ره شروع هاکرده. این رادیو بعداً در قالب شبکهٔ اوستانی صدای مرکز مازندرون به فعالیت خادش ادامه هدائه.
تلویزیون ساری اول با فرستنده‌ی ۱۰۰ واتی افتتاح بیه.
صدا و سیمای مرکز مازندران هیفدهمین جشنوارهٔ مراکز صدا و سیمای ایران ، دومین مرکز برتر بعداز مرکز خوزستان بشناسته بیّه.

از دورون قاجاریون تا الان نشریات و روزنامه‌ئون زیادی ساری دله چاپ بیّه. الانه از گت‌ترین نشریات ساری بنشنه به  ، وارش ، قارن ، نهضت شمال ، دیار سبز ، بشیر اشاره هکردن. همینتی روزنامه سارویه که فقط مخصوص شهرستون ساری هسته با نظارت شورای شهر شهرستون ساری از سال۱۳۸۴ منتشر وانه.

از سوغاتی‌ئون شهر ساری مثل غذائون سنتی، میوه‌ئون و صنایع دستی این شهر بنشنه به موارد زیر اشاره هکردن:

آلوکباب با جنگی کرگ ، ماهی دزینگه، سبزی‌پلا، کیی‌پلا، استامبولی‌پلا، عجی‌مجی‌پلا ، ساک‌خارش، ترش آش، گزنه آش، میرزاقاسمی، نازخاتون و کیی خارِش.

انواع مرکبات، کاندس، تمشک، زردکیجا، گزنه و کیی.

سفال‌گری، سوزن‌دوزی، قالی‌بافی، قلم‌زنی روی مس، کفش‌دوزی، کنده‌کاری، گل‌دوزی، گلیم‌بافی، معرق‌کاری، منبت‌کاری، نقاشی روی سرامیک، نقره‌کاری و نگارگری.




#Article 7: مسیحی دین (106 words)


Messih var hesse etta baprestresh re din ke ve re bene hesse Isa Messih re zendegi, ke biyemoa terne peyman re dele. Messihvaran dundenen isa messih re homa re rika. ve re wese gap baotene kohna peyman dele ke enne ve etta rez. ۲۰۰۱ re sal takhmin bazuene ke ۲.۱ billion adem hessen ve re asheq, messih vari hesse jihan re pile o gat din. messih vari pa bayte ekemin gharn re, messih vari bemoondeste islam o yehud vari ke hesse etta avrahimij din. Christian re num (Yunanij Χριστιανός Strong's G۵۵۴۶) vand baye etta shagerd wese Antioch re derun, iv ke sabt baye ۱۱:۲۶ re derun. 




#Article 8: بابل (905 words)


بابُل نیشتگاه بابل شهرستون، مازندرون اوستان دله دره. وِه دِومین شهر پِرجمعیت مازرون و اتا از مهم ترین شهرهای شِمال کشور هسّه که به ۲ منطقه تقسیم بونه. بابلِ شهرستون بیشترین جمعیت ره اوستان دله دارنه و بعد رشت بیشترین جمعیت ره شمال کشور دله دارنه. بابلِ شهرِ جمعیت، سرشماری ۱۳۹۵ دله ۲۵۰٬۲۱۷ نفِر و بابلِ شهرستونِ جمعیت ۵۳۱٬۹۳۰ نفر بیه. بابل اتا از شهرهای مهم شمال کشور در امور تجارت ، دانشگاهی ، پزشکی و کشاورزی هسّه. اینتا شهر بخاطر فراونی زیاد نارنج دار هاش، به « شهر بهار نارنج » معروف هسّه.

جایی که اسا بابل شهر دره، قدیم شهری وجود داشته بنوم مه‌میترا که عربون وه ره مامطیر گاتنه؛ بعد این که مامطیرِ شهر رقد بورده، تاریخ دله خوری این ناحیه جه دنی‌یه تا این که مرعشیون دوره گت میر اتا مَله که آمل و ساری وسط دیّه ره گت‌ته کانده و ونه بازار رونق گیرنه. این مَله نوم «بارفروش ده» بی‌یه که شهر بیّه په ونه نوم «بارفروش» بیّه.

پهلوی دوره که رضا شاه تموم شهرون نوم ره عوض کارده، این شهر نوم ره بخاطر روخنه‌یی که شهر پَلی جه رد بی‌یه، «بابل» بَییته و هَنتا این نوم شهرِ سَر دَره.

اینتا شهرنوم در روزگاران کهن مامطیر بيه . ابن فقیه، ابوالفداء، مقدسی و نویسنده کتاب حدودالعالم  این شهر جا به نامهای مَمَطیر و مامَطیر یاد هَكِردنه . ابن اسفندیار در کتاب تاریخ طبرستان ، درباره نامگذاری این شهر به مامطیر نويسنه :

اما اولیاالله آملی شِه تاریخ دله اینتا نظریه ره رد كِنّه چونکه روایات و آثار اسلامی شیعه دله دراینتا باره خبری بَئوت نَیِّه. اردشیر برزگر  کتاب 'تاریخ تبرستان پیش از اسلام' دله  مامطیر خَوری بئوته که اینتا نوم، معرب نوم مامیترا هسّه و اینتا شهر باستانی جای گت ميترا و به بیان دیگر، میترا آتشکده بي‌یه.

تا میانه سده هشتم هجری، اینتا شهر ره به نوم مامَطیر دونسّنه.

کیاییان چلاوی آخرین باوندی اسپهبد - فخرالدوله حسن - ره شکست هدانه و در همون سال سادات مرعشی به سرپرستی گت میر آمل جه قیام هکردنه  و کیاییان ره شکست هدانه. سید قوام الدین مرعشی وارد بابلِ ناحیه بيّه و رفت و آمد دراویش مرعشی باعث رواج کسب و کار در منطقه بيه و شهری که بوجود بموئه به «بارفروش ده» نوم بیته.

مرعشیون تا سال ۱۰۶ هجری قمری در مازندران حکومت هکردنه. اینتا سال دله شاه عباس اونا ره برکنار هكرده و اینتا منطقه ره تابع حکومت مرکزی قرار هدائه. اینتا دوران دله به نظر برخی تاریخ نویسان رفته رفته  شهرنوم به بارفروش تغییر هکرده و پسوند ده از ونه نوم حذف بيه. البته برخی معتقدنه که اینتا تغییر نوم در اواخر زندیه و اوایل قاجار اتفاق دكته.

اینتا شهر زارا اواخر دوران قاجار باول نامیده بي‌یه که اینتا نوم از رودخانه باول رود که اَمروزه بابل رود خوانده بونه، بَيیت بيّه. سرانجام سال ۱۳۱۴ به بابل تغییر نوم هدائه.

در روز یکم آذر سال ۱۳۱۴ هجری خورشیدی نوم بارفروش همراه با ساخت ساختمانهای تازه دولتی همچون اداره پست (۱۳۱۵)، در کنار سبزه میدان و ساختمانهای شهرداری و شهربانی(۱۳۱۴) به شهر بابل تغییر نوم بيته.

بابل شهرستون ۱۱ شهر و ۷ بخش دارنه که وشون وسعت ۱۵۷۸ کیلومتر مربع هسّه. جنگلهای طبیعی شهرستان بابل ۴۹۹۳۶ هکتار هسّه و روخنه بابلرود از روخنه های مهم اینتا شهر هسِّه. اینتا شهر دارای آب و هوای معتدل و مرطوب هسّه.

بابل اتا از شهرهای مهم شمال کشور در امور تجارت - دانشگاهی - پزشکی و کشاورزی هسّه.

پل محمدحسن‌خان توسط محمدحسن خان قاجار با قدمتی بیش از ۲۰۰ سال و در اواخر دوره افشار بر روی روخنه بابل ساخته بَيّه.نکته جالب در ساخت اینتا پل استفاده از زردي مُرغِنه هسّه.
در دوره صفوی اتّا گت دریاچه‌ و زیبا در جنوب شهر وجود داشته که در وسط اون تپه‌ای همانند اتا جزیره کچيک خودنمائی ‌کِردِه که بعلت سرسبزی و زیبائی باغهای اطراف اینتا دریاچه زیبا اینتا محل بنام (بحر ارم) نامگذاری بيه. اینتا دریاچه سالها پیش خشک هيته و در حال حاضر محل سکونت مردم هسه که به دوقسمت بحرارم غربی و بحرارم شرقی معروفه.
از ۲۰ نفر پایه گذاران اولیه حزب ملی ایران در سال ۱۳۲۰، ۳ نفر از اهالی شهر بابل بينه.

در منطقه مازندران و گیلان که در زمان رضا شاه به استان‌های اول و دوم نامگذاری بينه رضا شاه تنها در بابل دارای کاخ و محل سکونت بيه.از اینتا کاخ هم اکنون بعنوان کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی بهره برداری بونه.

بابل همچنین با پیش ‌شماره تلفنی ۰۱۱۱ مرکز اتا از ۸ بخش مخابراتی ایران هسه.
اینتا شهر به شهر بهار نارنج معروفه.

 نیکوکارون:  سید حسین فلاح نوشیروانی، محمد صادق شفیع زاده، دكتر سيد على طبرى پور

 دانشمندا:  شاهرخ مسکوب، منوچهر فرهنگ، احمد قهرمان، محسن ثلاثی، سید محمدباقر حجتی، ابوالقاسم اسماعیل پور، محمد اردشیر، حسن انوشه، احمد عبداله‌زاده بارفروش

 علما:  سعید العلماء، علی اصغر مازندرانی، میرزا شفیع مازندرانی، شیخ کبیر، زین العابدین حائری مازندرانی، فانی، آیت الله هادی روحانی

 هِنِرمندا:  داود رشیدی، سعید امیرسلیمانی، پرویز بهرام، مائده طهماسبی، اردلان شجاع‌کاوه، اسرافیل شیرچی، مکرمه قنبری، پریناز ایزدیار، مریم کاویانی، منوچهر طبری، مهدی فلاح

 شاعرون:  امیر پازواری، محمد عاصمی

 خوانندگان:  دلکش، مازیار، بیژن مرتضوی، افشین (خواننده)، آریا آرام نژاد، ماهان بهرام خان، بیژن بیژنی

 شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی:  مسیح (معصومه) علی نژاد، قاسم معتمدی، کریم معتمدی، حسن قشقاوی، محمود نبویان، محمد مجدآرا، سعید قاسمی‌نژاد

 ورزشکارون:  امامعلی حبیبی(کشتی گیر)، عبدالله موحد(کشتیگیر)، نوشاد عالمیان(پینگ پنگ باز)، سوسن حاجی پور(تکواندو کار)، بشیر باباجانزاده (کشتی گیر فرنگی)، مجتبی میرزاجانپور(والیبالیست)، حامد طالبی زرین کمر(کشتی گیر)، مهران رضازاده (کشتی گیر)،جلال زمان(کشتی گیر)، سهراب انتظاری(فوتبالیست)،هادی نوروزی(فوتبالیست)، نیما عالمیان(پینگ پنگ باز)، پوریا عمرانی(پینگ پنگ باز)، محجوبه عمرانی(پینگ پنگ باز) و...




#Article 9: آلبرت اینشتین (101 words)


آلبرت اینشتین  (۱۴ مارس۱۸۷۹ - ۱۸ آوریل۱۹۵۵) فیزیک‌دون نظری بزادهٔ آلمان بی‌یه. وه ویشتر به خاطر نظریه نسبیت و به ویژه هم‌ارزی جرم و انرژی (E=mc۲) وسّه شوهرت دانّه. علاوه بر این، وه بسط تئوری کوانتوم و مکانیک آماری سهم عومده‌یی داشته. اینشتین جایزه نوبل فیزیک ره سال ۱۹۲۱ شه کارای وسّه به بَیته. وه به دلیل تأثیرات چشمگیرش، به عونوان اتا از گت‌ترین فیزیکدونایی بشناسی‌یه وانه که دنیا بمونه. در فرهنگ عامه، نام «اینشتین» مترادف هوش زیاد و نابغه بَیی‌یه.

image:Albert_Einstein_at_the_age_of_three_(1882).jpg|وچگی دله
image:Niels Bohr Albert Einstein by Ehrenfest.jpg|اینشتین و نیلز بوهر دهه ۱۹۲۰ دله بر سر نظریه کوانتم اختلاف داشتنه.




#Article 10: نیما یوشیج (1013 words)


 

علی اسفندیاری یا علی نوری مشهور به نیما یوشیج (بزائه‌یِ ۲۱ آبان ۱۲۷۴ شمسی یا ۲۲ تیرمایِ تبری، یوش ِنور شهرستون دله - بمرده‎یِ ۱۳ دی ۱۳۳۸ شمسی، شمرون ِتهران دله) مازرون ِمعاصر ِشاعر هسته. وه نو شعر ِسبک ره فارسی دله بساته. نیمایِ اولین کتاب نوم افسانه بی‌یه که اولین فارسی ِنو شعرون ونه دله دَیینه. این شعرون فارسی ادبیات ره فعال هاکرده. وه اونتی که ادیبون گانّه تموم نظم و ساختارون ره فارسی ادبیات دله رِقِد هدائه. نو شعر عونوانی بی‌یه که علی اسفندیاری شه این هونرِ سَر بی‌یشت بی‌یه.

علی اسفندیاری  در سال ۱۲۷6 هجری شمسی روستای یوش از توابع بخش بلده شهرستون نور دله کنارهکته. ونه پی‌یه‌ر ابراهیم‌خان اعظام‌السلطنه موتعلق به خانواده‌ئی قدیمی مازرون بی‌یه و به کشاورزی و گالشی مشغول بی‌یه. پی‌یه‌ر ِعلی اسفندیاری  زندگی روستایی، تیراندازی و اسب‌سیواری ره به وه یاد هدائه. علی اسفندیاری  تا سن 12 سالگی شه مَله دله زندگی کارده.علی اسفندیاری  بخوندستن و بنویشتن ره ملّای ده ِپَلی یاد بیته ولی دلخوشی چندونی از وه نداشته چون وه ره زوئه.

دوازده ساله بی‌یه که به همراه خانواده بورده تهران و مدرسه سن لویی دله مشغول تحصیل بیّه. مدرسه دله از وَچه‌ئون کناره‌گیری کارده و به گفته خادش با اتا از رَفخونش مودام از مدرسه فرار کارده و بعد از مودّتی با تشویق اتا از معلم‌ئونش به ایسم نیظام وفا به شعر بائوتن مشغول بیّه و در همون زمون با زوون فرانسه آشنایی پیدا هکرده و شعر بائوتن به سبک خراسونی ره شروء هکرده. بعد از تموم بیّن درس علی اسفندیاری  ویزارت دارایی دله مشغول کار بیّه. اما بعد ِزمونی این کار ره به میل خادش نَدی‌یه و وه ره آزاد هکرده.

دورون نوجوونى و جوونى علی اسفندیاری  موصادف هسته با زمون ایتیفاقات سیاستی - ایجتیمائى ایران میثل اینقیلاب مشروطه و جنگل نهضت و بساته‌بیّن گیلون جه موری ، روح حساس نیما نتونسته از این توفان‌ئون ایجتیمائى بى تاثیر بمونه. علی اسفندیاری  از نظر سیاستى تفکّور چپی داشته، و با نشریه سرخ ِایران اتا از نشریات حزب کمونیست ایران (دهه ۱۹۲۰) که ونه گـَگَ لادبن سردبیر وه بی‌یه و در رشت چاپ و مونتشر بی‌یه همکارى قلمى داشته. از جومله تصمیم بیته به میرزا کوچک خان جنگلی کومک هکنه. دیرته در دهه بیست خارشیدى در ابلین کونگره نویسندگون ایران عضو هیأت مودیره کونگره بی‌یه و شعرون وه در نشریات چپگراى این دورون مونتشر بی‌یه.

در سال ۱۳۰۵ با عالیه جهونگیر ایزدیواج هکرده تا به بائوته خادش از افکار پریشون رها بوّه  درست یک ماه بعد از ایزدیواج، پدرش ابراهیم نوری بمرده  همین زمون چند شعر از وه کیتاب خانواده سربازدله چاپ بیّه  وه که این زمون به دلیل بی‌کاری سره‌نشین بی‌بیه تنهایی دله به شعر بائوتن روبیارده و به عوض هکردن شعر فارسی فکر کارده اما چیزی مونتشر نکارده. 

به سال ۱۳۰۷ خورشیدی محل کار عالیه جهونگیر همسر علی اسفندیاری به بابل اینتیقال پیدا هکرده. علی اسفندیاری  هم با وه به این شهر بورده. یک سال بعد وشون به رشت بوردنه. عالیه این‌جه مودیر مدرسه بی‌یه و علی اسفندیاری  ره سرزنش کارده که چچی وسّه کار نکانده.وه مودتی هم در دبیرستان حکیم نیظامی آستارا شروء هکرده به درس هدائن.

علی اسفندیاری در سال ۱۳۰۰ خارشیدی ایسم خادش ره به نیما تغییر هدائه. نیما ایسم اتا از شائون باوندیون بی‌یه و به معنی گت ِکمون هسته. وه با همین ایسم شعرون خادش ره ایمضا کارده. ابلین سنه‌ئون صدور سه‌جلدی ایسم وه نیماخان یوشیج ثبت بیّه.

نیما در سال ۱۳۰۰ منظومه قصه رنگ پریده ره که یک سال پیش بائوت بی‌یه هفته‌نامه قرن بیستم میرزاده عشقی دله به چاپ برسنیه.
این منظومه موخالفت بسیاری از شاعرون سونّتی و پیرو سبک قدیم میثل ملک الشوعرای بهار و مهدی حمیدی شیرازی ره راست هاکرده. شاعرون سونتی به مسخره و آزار وه دست بزونه.
نیما پس از مودتی به درس هدائن توی مدرسه‌ئون موختلف از جمله مدرسه عالی صنعتی تهرون و همکاری با روزنامه‌ئونی میثل مجله موسیقی و مجله کویر انجوم هدائه.

گت بنویشته ره بخوندین: شعر نیمایی

منظومه قصه رنگ پریده در حقیقت ابلین اثر منظوم نیمایی هسته که در قالب مثنوی (بحر هزج مسدس) سروده بیه. شاعر در این اثر زندگی خادش ره روایت هکرده و از خلال وه به مفاسد ایجتیماعی دپیته. بخش ابّل این کار در قرن بیستم چاپ بی‌بیه. سپس افسانه ره بائوته که ونه دله روحی رمانتیک حاکم هسته و به عشق نیز نیما هارشائئ دیگرگونه دانه و عشق عارفانه ره رد کانده. چنان که خطاب به حافظ می‌گوید:
حافظا این چه کید و دروغ است
کز زبان می و جام ساقی است
نالی ار تا ابد باورم نیست
که بر آن عشق بازی که باقی است
من بر آن عاشقم کو رونده است
نیما در این آثار و اشعاری میثل خروس و روباه، چشمه و بز ملاحسن مسأله‌گو افکاری ایجتیمائی ره گانه اما قالب اشعار قدیمی هسته. مشخص ِکه وه مشق شاعری کانده و هنوز راه خادش ره پیدا نکارده.  با این حال انتشار افسانه دونیای ادبیات اون زمون ره تکون هدائه. ای شو هم در هفته‌نامه نوبهار محمدتقی بهار چاپ بیّه و جنجالی راست هاکرده.

نیمایوشیج جوونی دله عاشق ات انگاسی کیجا بیّه، ولی به دلیل ایختیلاف دینی وِره ندانه. بعد از این شکست وه عاشق کیجائی روستایی به ایسم صفورا بیه و خواسته با وه ایزدیواج هکنه ولی کیجا نخواسته به‌یه شهر دله  نیما صفورا ره زمون اودکتن روخنه دله بدی بی‌یه. این منظره شاعرونه و شیکست عشق پیشین ایلهام‌بخش وه توی بائوتن افسانه بی‌یه. 

آخر نیما در ۶ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی ایزدیواج هکرده . ونه زِنا عالیه جهونگیر میرزا اسماعیل شیرازی ِوچه و خواخِرزائ میرزا جهانگیر صوراسرافیل بی‌یه. حاصل این ایزدیواج که تا پایان عمر دوام داشته ات ریکا با ایسم شراگیم بی‌یه که الآن آمریکا دله دره . شراگیم در سال ۱۳۲۴ خارشیدی کنارهکته.

نیما یوشیج ِپی‌یه‌ری سره یوش دله، ساختمونی هسته که قدمت وه به دوره قاجارون رسنه. این بنا به شماره ۱۸۰۲ از سوی سازمون میراث‎فرنگی به عونوان اثر میلی ثبت بیه و حفاظت وانه.

نیما در ۱۳ دی ۱۳۳۸ بمرده و ایمامزاده عبدوالله تهرون دله چال هکردنه. بعدأ در سال ۱۳۷۲ خورشیدی بنا به وصیت وه جینازه وه ره بوردن ونه سره. مزار وه کینار مزار ونه دَدَ ، بهجت‎الزمان اسفندیاری (درگذشته به تاریخ ۸ خرداد ۱۳۸۶) و مزار سیروس طاهباز وسط حیاط دله دره.




#Article 11: ایران (1763 words)


ایران یا ایرون اتا کشوره که آسیایِ جنوب غربی و خاورمیونه منطقه دله دره. ونه رسمی نوم ایران ِاسلامی ِجمهوری هسته و ونه نیشتگا (=پايتخت) تهران هسته. اینتا کشور ِگتی ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومترمربع هسته و آمار سال ۱۳۸۵ گاتِنه ۷۰ میلیون و ۴۷۲ هزار تن جمعیت داشته و هر سال حدود یک میلیون نفر ونه جمعیت ره اضافه بونه.

شمال جه آذربایجون، ارمنستون، و ترکمنستون جه؛ شرق جا افغانستان و پاکستون جه؛ و غرب جا ترکيه و عراق جه زمینی سامون دانّه و ونه شمالی سامون مازرون دریا و جنوبی فارس دریامونا (=خلیج فارس) و عمان دریا جه وَر خارنه. ایران دِنیایِ گتترین نفتی و گازی منابع جه هسته.

ایران ِسیاسی نظام سال ۱۳۵۸ جه، اساسی قانون ِبنویشتن په، «اسلامی جمهوری» بیّه. گت‌ترين رسمی مقوم ایران دله «ولی فقیه» هسته که اسا علی خامنه‌ای این مقوم سَر کَته و وه ره «رهبر» هم گانّه. اسلام رسمی دین و تشیع رسمی مذهب هستنه و فارسی رسمی زوون هسته. 

ایران ِکلمه باستانی فارسی دله «آئیریانا» (airya) و میونی فارسی دله «اِران» (erān) بی‌یه و ونه قدیمی شکل «airya nama» بی‌یه که «اصیل ِمردمون ِسرزمین» معنی دِنه. ایران کوردستون دله هَنتا ایران ره ونه قدیمی نوم، یعنی «اِران»، جه اِشناسِنّه و این تلفظ رسمیت دانّه. البته از ۶۰۰ سنه پیش از میلاد تا ۱۳۱۴ «۱۹۳۵ (میلادی)» میون اوروپاییون با اسم «پرشیا» شناخته بیه. 

تا سال ۱۳۱۴ شمسی دِنیا دله ایران ره «پرشیا» نوم جه اشناسینه که این سال ملل لیگ دله رضا شاه رسماً همه جه بخاسته ونه محلی نوم، ایران، ره استفاده هاکنن و اسا این کلمه ویشته استفاده وانه.

ایران شمال جه اترک، مازرون دریا و ارس جه وَر خانّه، شرق جه هندوکش و سند ِدره جه محدود وانه و غرب جه زاگرس و شط العرب جه رِسِنه و جنوب جه فارس دریامونا و عمان دریا ره وَر گیرنه. بیش از نصف ایران کویر هسته. حدود 1/3 ایران هم کوهه. چنتا خورد ِبخش هم جلگه‌یی هستنه که مازرون دریایِ جنوب و خوزستون ره شامل وانه. گت‌ترین کوه ایران دله دماوند (۵۶۷۱ متر جه) هسته. غربی‌ترین شهر ایران دله کلیساکندی؛ شرقی‌ترین شهر جالق؛ شمالی‌ترین شهر پارس آباد؛ و جنوبی‌ترین شهر چابهار هستنه.

ایران ِئو و هوا خله جورواجور هسته. اختلاف دما زمستون دله بعضی گادِر میون گرمترین و سردترین نقطه بیش از ۵۰ درجهٔ سانتی‌گراد جه رسنه.
کلاً ایران اتا منطقه‌ی دله دَره که وارش ِوضعیت اونجه سطح نیمه خاشک و خاشک دله قرار گنّه.

ایران ِئو و هوا چنتا سیستم جه تأثیر گیرنه:

وارش‌ئون ِآمار گانّه ایران ِمناطق وسّه اختلاف خلوئه: شمال دله وارشون ِآمار بیش از ۲۱۱۳ میلیمتر (رشت واری، ۱۳۸۳) هم رسنه. کویری شهرون دله وارش عمدتاً خله کم و حدود ۱۵ میلیمتر وانه. این آمار شمال‌غرب و غرب، جنوبی البرز ِدامنه‌ئون و شمال‌شرق دله هم بد نی‌یه (حدود ۵۰۰ میلیمتر). سایر نقاط وارشون ۲۰۰ میلیمتر جه ویشتر نَوانّه.

اختلاف دما هم وارش واری خله شهرون وسّه اختلاف دانّه. فی‌المثل در حالی که زمستون‌ها شهرکرد دله شوئون ۳۰- درجه هم رسینه، همون زمون اهواز ِمردمون ۲۵ درجه ره تجربه کاردنه. شمالی سواحل ِهوا تابستون‌ها گرم و مرطوب و زمستون معتدل هسته. شمال‌غرب و غرب ِنواحی هم تابستون‌های معتدل و زمستون‌های سرد دارنه و جنوب تابستون‌هایی شدیداً گرم و زمستون‌هایی موعتدل دانه.

کشوری تقسیمات قانون په (سال ۱۲۸۶ شمسی دله) ایران ره ۴ ایالت هاکردنه: «آذربایجون»، «خراسون»، «فارس»، و «کرمان و بلوچستون» و هر ایالت اون گادِر چنتا حاکم‌هنیشت ولایت و هر ولایت ره چنتا نایب‌الحکومه‌هنیشت منطقه جه تقسیم بی‌یه. اینجوری تقسیمات تا سال ۱۳۱۶ شمسی کاربرد داشتنه و تا این سال فقط ات‌که ونه دله تغییرات انجام دانه.

سال ۱۳۱۶ شمسی اتا جديد قانون تصویب بیه که ایران ره ۱۰ اوستان و ۴۹ شهرستون جه تقسیم کارده. این اوستان‌ها کم‌کم زیاد بَیینه ولی بعد انقلاب تا چندین سال ایران دله ۲۴ اوستان دَیینه.

سال ۱۳۷۲ اردبیل اوستان بتونسته شرقی آذربایجون جه سِوا بَواشه. قم هم سنه ۱۳۷۴ تهران اوستان جه سِوا بیه و قزوین اوستان سال ۱۳۷۳ زنجان جه بریم بَزوئه و تهران دله بورده و پئی‌ته سال ۱۳۷۶ شه مستقل اوستان بگردسته. سال ۱۳۷۶ گلستان اوستان هم مازرون جه سوا بیّه. سال ۱۳۸۳، خراسون ره سه تیکه هاکردنه: جنوبی خراسون، شمالی خراسون و رضوی خراسون. سال ۸۹ هم آخرین بار وسّه البرز اتا جدید اوستان بیّه.

اسا ایران دله ۳۱ اوستان وجود دانّه.

اونچی که ایران ِآمار ِسازمان گانه سِراق دِنّه ایران ِجمعیت  ۸۰ میلیون نفر جه رد بیّه. این سازمان گانه تا سال ۲۰۵۰ این کشور ۱۰۵ میلیون نفر جمعیت پیدا کانده.

این در حالی هسته که ایران ِحکومت همینتی مردِم ره تشویق کانده که جمعیت ره ویشته هاکِنِن و ویشته وَچه دِنیا بیارن.

CIA شه اطلاعاتی کتابچه دله گانه: ایران دله نژادون و زوون‌های جورواجوری درنه فارس‌ها و لُرها (۴۱ درصد)، آذربایجونی‌ها (۳۹ درصد)، کوردها (۷ درصد)، گیلکون و مازرونی‌ئون (۷ درصد: ٪۳٫۶ گیلک و ٪۳ مازرونی)، بلوچ‌ها (۲ درصد)، عرب‌ها (۲ درصد)، ترکمون‌ها و قشقاییون (۲ درصد) و بقیه (۲ درصد) این کشور ِ اصلی جمعیتون هستنه.  غیر این گروهونی که وشون نوم دره تالشی‌ها، خلج‌ها، آشوریون، کلدانیون، منداییون، تاتون، گورجیون، سیستونی‌ها، ارمنیون، و یهودیون هم کشور دله درنه.

ایران رسمی و اداری زوون فارسی هسته. فارسی اتا هندی-اروپایی زوون هسته. ایران ِاساسی قانون ِاصل پونزهم گانه درسی کتابون ونه فارسی ِزوون و خط جه بائِن ولی بنشنه محلی زوون‌ها جه همه جا استفاده هاکردن و بنشنه فارسی پَلی وشون ره مدرسه دله درس هدائِن.

ایران ِتاریخ دله چنتا دینی دوره وجود دانّه:

پونصد سال پیش تاسا، خصوصاً صفویون ِسلسله‌یِ تأسیس په جه، هَنتا تشیع ایران ِرسمی مذهب هسته. اسا ایران دله ۸۹٪ تشیع، ۹٪ تسنن و ۲٪ مسیحیت، زرتشت، یهودیت، بهائیت و... په‌روو هستنه. در اساسی قانون ِدوازهمین اصل گانه اسلام ِدین و اثنی‌عشری مذهب رسمی دین هسنه و سایر مذاهب اسلامی (حنفی، شافعی، حنبلی، مالکی و زیدیو ...) هم قانونی هستنه و وشون احترام ره ونه داشتن. همینتی اصل ۱۳ گانه ایرانی مسیحیون، یهودیون و زرتشیون بعنوان اقلیت پذیرفته هسته و بتونّه شه دین ره، تا جایی که قانون ِپه‌روو بائه، عمل هاکنِن.

ایران ِتاریخ دِ قسمت دانّه. اولین دوره وقتی شروع وانه که بعضی پچوک ِتمدن‌ها مناطق مختلف دله بساته بَیینه. این دوره گادِر آریایی‌ئون بمونه ایران ِفلات دله و ساکن بَیینه و بعضی سلسله‌ئون ره بساتنه. دوره‌یِ اول دله بتومبی باوّیم ایران دِنیایِ گتترین امپراتوریون جه بی‌یه. این دوره وقتی تموم بیّه که عربون ایران ره بَییتنه. دومین دوره دله اتا خله اسلامی سلسله ایران ِفلات دله بساته بیّه. اونچی که اسا وه ره ایران گانّه و اتا مستقل کشور هسته، این سلسله‌ئون ِدَس اداره بی‌یه البته تبرستون و گیلان (فرشوادگر) این دوره دله ویشته اتا مستقل بخش بی‌یه و خله از محققون و کارشناسون مازرون و گیلان تاریخ ره این دوره دله ایران تاریخ جه سِوا کانّه.

پیمون‌نومه‌های ایران با دیگر دولتون:

پیمون‌نومه‌های دیگه دولت‌ئون به سر ایران:

ایران اتا از ۱۹۲ کشور عضو سازمان ملل متحد هسته. همینتی در سازمان کشورون صادر کونندهٔ نفت اوپک، سازمان کونفیرانس اسلامی، جنبش عدم تعهد، سازمان اکو، و پیمون NPT هم عضو هسته.

روابط خارجی ایران دورهٔ جوموری اسلامی با تنشای زیادی روبرو بیه.

از جمله چالشای ایران پس از انقلاب تومبی به موارد زیر اشاره هکنیم:

مهمترین منابع ایران عبارتنه از: نفت و گاز. ایران، دیّمین ذخایر نفتی جهون، ۱۱ درصد ذخایر ثابت بیه نفتی زمین موعادل ۱۳۰ میلیارد بوشکه؛ و هم دیّمین ذخایر گازی جهون، ۱۸ درصد ذخایر ثابت بیه گاز زمین، موعادل ۲۶ تریلیون میتر موکئب ره در اختیار خادش دانه. موهم‌ترین منطقه‌ئون نفتی این کشور مسجد سلیمان، هفتگل، گچساران، آغاجاری و اسلام آباد غرب هسته. همینتی مازرون دریا هم اندوخته نفتی زیادی ره شه دله دانه. نفت قم اوستان هم در حال بهره‌برداری هسته. ویشترین معادن در حال بهره‌برداری در اوستان‌های خوراسان وجود دانه. 

دیگر معادن موهم ایران عبارتنه از: معادن زوغال سنگ؛ کانیئون فلزی: طلا، منگنز، کرومیت، مس، سرب، روی، نیکل ، کبالت، نقره و اورانیوم؛ معدنی شیمیایی: گوگرد، نمک؛ سنگ‌های تزئینی میثل فیروزه؛ شن و ماسه.

گت ‌ترین صنایع پیشرفته ایران عبارتن از: صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، نساجی، شیمیایی، غذایی، خودروسازی، سد سازی، ایلیکتریکی و ایلیکترونیکی ئو.... 

سازه‌ئون موهم دستی و سنتی ایران عبارتنه از: فرش و قالی، گلیم بافی و زیلو، منبت‌کاری، خاتم‌کاری و سفال‌گری. 

را آهن سراسری جنوب غرب ایران ره به شومال شرق وه، شومال غرب ره به شومال شرق، و شومال شرق ره به جنوب میونی متصل سازنه. خط ‌آهنی که جنوب شرق ایران ره به شومال شرق وه متصل کانده، ابلین خط ‌آهن ایران هسته که در زمون رضاشا بساته بیه که بندر امام خمینی ره به بندر ترکمن متصل کانده. خط ‌آهن دیگری از بندرعباس تا بافق و از اونجه به سرخس (به سوی ترکمنستان) و قطور (به سوی ترکیه) اتصال دانه. شومال شرق و شومال غرب ایران هم با خط‌ آهن به هم ارتباط دارنه.

همینتی جاده‌ئون آسفالته و خاکی همه شهرون ایران ره به هم مربوط کانه. راه‌ئون کشتیرونی در مازرون دریا ، دریای عمان و خليج فارس برقرار هسته. راهون هوایی میون ویشتر گت کشورون جهون و شهرون گت ایران به ویژه تهران و شیراز برقرار هسته.

در ۳۰ سال قبل جمئیت ۳۶ میلیونی ایران به ۷۰ میلیون تن زیادی بیته و ابلین موج این نسل نو به بزرگسالی برسیه. بر اساس آمارون رسمی نرخ بیکاری به ۲۲ % برسیه اما برخی کارشناسا رقم وه ره ۱۲٫۲ % دوننه. ممد خاتمی رئیس جوموری قبلی گانه: «حضور سالونه ۷۰۰ هیزار نفر به بازارکار نشونگر فشار شدیدی هسته که اقتصاد ایران ناگزیر به تحمل وه هسته.»

در دوره (۱۳۸۳–۱۳۵۳)، نرخ تورم گائی ۷ درصد بیه و گائی به مرز ۵۰ درصد نزدیک بیه و نرخ بیکاری زمونی ۳ درصد و گائی بیش از ۱۶ درصد بیه. در حالی که در زمینه بدهی خارجی، این رقم برای مدتا صفر بیه ولی گاه چنون زیاد بیه که دولت ره با بحران بازپرداخت مواجه هکرده.

 

بر پایهٔ گزارش سازمان جهاني جهانگردی، ایران رتبه ۱۰ جاذبه‌ئون باستونی و تاریخی و روتبه‌جاذبه‌ئون طبیعی ره در جهون دارا هسته، ولی با این وجود تاالآن چندان در جذب گردشگرون خارجی موفق نبوده است. 

فرهنگ ایرانی ریشه در تاریخ دانه. برای بشناسین فرهنگ ایران ونه به کشورون مستقلی که کنارای ایران درنه ره بدین. افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، پاکستان، ترکمنستان، آذربایجان و حتی ارمنستان و گرجستان و همچنین کوردای عراق و ترکیه همه کم یا زیاد گوشه‌ای از فرهنگ ایران ره به ارث بوردنه.حتی سرود ملی پاکستان به زوون پارسی هسته. 

در مجموع تومبی عناصر فرهنگ ایرونی ره که فراتر از مرزاي ایران هسته ره به اختصار اینتی اشاره هکنيم: 

ورزش ابّل ایران کشتی (مازرون دله) هسته و فوتبال پُرطرفدارترین ورزش وشونه.
ایران ابّلین بار اولمپیک ۱۹۴۸ لندن دله با ۲۸ ورزشکار حاضر بیه و موفق به کسب اتا مدال برونز در وزنه‌برداری توسط جعفر سلماسی بیه. ایران پس از وه در ۱۳ دورهٔ دیگر هم شرکت هکرده و تنها ۲ اولمپیک ۱۹۸۰ مسکو و ۱۹۸۴ لوس‌آنجلس ره تحریم هکرده. بهترین مقوم ایران در اولمپیک روتبهٔ ۱۴ در اولمپیک ۱۹۵۶ ملبورن هسته.




#Article 12: تلا (154 words)


تِلا اتا اهلی پرنده نومه که فارسی دله وه ره خروس گنّه. تِلا کرکِ نر ِجنس هسته. این پرنده شه جا قوقـولی قوقـوی صدا ره در یارنه که وه ره مازرونی زوون دله تِلاونگ گنّه. ونه بهره هوشی کرک جا ویشتر هسته.

تِلائون معمولاً چنتا کرک جا همزمان جفت‌گیری کنّه و چون نتونّه همه جا محافظت هاکنن شه وسّه منطقه میِّن کِنده و اون منطقه جا مواظبت کنده که دیگه تِلائون ونه سامون دله نیِّن. تِلا همینسه اتا بلندی سَر نیشرنه و همه جا ره اِشنه تا خطرون ره شه صدا جا اطلاع هاده. خله نوع دارنه ولی اتا نوع که جنگی هسه رِه لاری گننه فارسی دله.

مازرونی فرهنگ دله اسپه تِلا صاب‌خنه وسّه خوش‌شانسی و روزی یارنه و سیو تِلا قاربونی هاکردن وسّه خله مناسب هسته. این دِتا خوردِ فرهنگ ره بعضی هنری آثار دله استفاده هاکردنه. مثلاً نیما یوشیج شه کتاب روجا دله چنتا شعر مئن اسپه تِلا جا شعر خوندنه:




#Article 13: سمنان (112 words)


اتا شهرستان نوم هسه که شرق ور جا با دامغان و شمال ور جا با ساری و سواد کوه و غربی شمال ور جا با فیروز کوه و غرب ور جا با گرمسار و جنوب ور جا با اصفهان استان همساده هسه.  سمنون شهر سمنان استان مرکز هسه ونه جمغیت تقریبا 200 هزار نفر هسه . ونه بئوریم که چندین روستا ره ولوپی سوادکوه جا مثل چاشم و تنگه روزیه و ... و چندین روستا  ره هم دودانگه ساری جا مثل پرور و ... مازرون جا بوتنه وسمنون ره هدانه . به جز وشون مازرونیهای زیادی این چند سال دله سمنون ره مهاجرت هاکردنه . شهمیرزادیون زوون مازرونی اتا گویش هسه .




#Article 14: ورزش (117 words)


ورزش اوئان کارایی ره گننه که تن جا انجام بونه و شه قوانین ره داینه و کا و قدآزمایی ونه ارمون هسه. ورزش تعریف ونه هدف و منظور ره بستگی دارنه. مثلن هوزی‌هاکردن اتا سردپوشننی استخر دله که قانون داینه اتاجور ورزش حساب بونه. ولی هوزی‌هاکردن دریای دله یا اتا کچیک و معمولی استخر دله اتا تفریح حساب بونه. اتا خله ورزشی رشته دره و مردم اتا خله زمون و هزینه ره ورزش هارشین یا انجوم هدائن سر خرج کننه. ورزش و ورزش هکردن اسا اتا تفریح جا به دیم اتا حرفه و کار در بمو و اتا خله ورزشکار ورزش هکردن جا پیل در ایارننه. وه ورزش اتادیگه خصوصیت هسه.امروز زنان ورزش هم خله مهم بهیه. 




#Article 15: کشتی (ورزش) (238 words)


کُشتی ات‌جور ورزش هسته که ونه دله دِتا آدِم با ات‌دیگر پیچنّه و بنه‌بزوئن یا بی‌تعادل هاکردن حریف وسّه تلاش کانّه.
کشتی اتا از قدیمی‌ترین و فراگیرترین ورزش‌ئون دنیا هسته و احتمالا دورون ماقبل تاریخ با تغییر شکل جنگ‌ئون تن‌به‌تن و جایگزین هاکردن بمردن یا صدمات شدید با اتا پیروزی نمادی ایجاد بی‌یه. شواهد خله‌یی از حضور کشتی تمومی تمدن‌ئون آغازین بشری وسّه وجود دانّه. البته اولین بار یونان باستون دله به اتا ورزش واقعی تبدیل و سال ۷۰۴ پ.م وارد المپیک بیّه. المپیک باستون دله قهرمون کشتی پس از قهرمون پرتاب دیسک موهمترین پهلوان یونان بی‌یه. داستان رقابت اودیسه و آژاکس که هومر، ایلیاد دله روایت هاکرده از قدیمی‌ترین و باشکوه‌ترین داستان‌ئون مربوط به کشتی هسته.
سبک‌ئون متنوعی از کشتی کشورون مختلف دنیا دله تمرین وانه. از موهمترین سبک‌ئون ملی و محلی کشتی بنشنه به انواع کشتی با کمربند شامل گلیما در ایسلند، شوینگن در سوئیس، گوراش در آسیای میانه و سومو و جوجیتسو در ژاپن، سامبو روسیه دله، کشتی حرفه‌یی آمریکا دله، کشتی لوچو و چکه‌دَس مازرون و گیله‌مرد گیلون اشاره هاکردن.
تقریبا تموم کشورون دنیا دِ سبک المپیکی کشتی یعنی کشتی فرنگی و کشتی آزاد ره دارنه تفاوت این دِتا این موضوع هسته که کشتی فرنگی دله که ویشتر ئوروپای دله محبوب هسته بیتن پائین کمر و استفاده از لینگ جه ممنوع هسته اما کشتی آزاد دله کشتی‌گیرون تونّه این کارون ره هم هاکنن. موسابقات این دِتا رشته زیرنظر فدراسیون بین‌المللی کشتی فیلا برگوزار وانه.




#Article 16: فوتوال (170 words)


فوتبال اتا تیمی ورزش هسه که ونه دله دتا یازده نفره تیم همیدگه جلو کا کننه و ویشتر وه ره پرطرفدارترین ورزش دنیای دله دوننه. اینتا ورزش اتا مستطیل شکل زمین دله که مصنوعی یا طبیعی چمن جا دپوشننی هسه برگوزار بونه ونه دتا انتهای دله دتا دروازه دره. هدف اینتا هسه که توپ بوره حریف دروازه دله. دروازه بان تینار کس اینتا کای دله هسه که توننه شه دس جا توپ بیتن و کنترل هکردن سر ایستفاده هکنه. تیم دیگه اعضا ونه لینگ یا تن دیگه عضوون جا توپ ره کنترل هکنن. هر اتا تیم که تونه ویشتر گول بزنه برنده هسه. اگه گل شون تعداد مساوی بوئه اون وخت کای نتیجه مساوی اعلام بونه یا به اضافه وخت بکشی بونه که اگه ای مساوی بیه ونه پنالتی ضربه ئون برنده ره معلوم هکنه. امروزی فوتبال انگلئون دله پا بیته. فوتبال رسمی نهاد فیفا هسه. گت‌ترین و معتبرترین کا فوتبال دله جهانی جام هسه که هر ۴ سال اتا بار برگوزار بونه. ونه هارشی ئون د برابر اولمپیک هسه.




#Article 17: چالوس (209 words)


چالوس اتا شهر هسته که مازرون دله دره و دشت کته.
ویشتر مردم شهر چالوس ره کلارستاق بومیون که طبری تبار هستنه تشکیل دنه. بومی مردمون شهر چالوس دله مازرونی زوون گپ زنه، که کلارستاقی گویش جه شهرت دارنه، گپ زنه.
پهلوی دوره شرق گیلون جه کار وسه چالوس جه مهاجرت هاکردنه و قاجاری دوره نیز ایل کرد خواجوند چالوس جه تبعید بیی‌نه.
شرق چالوس شه کجور وسه هسته،

چالوس ره تاریخ‌نویسون که عربون جه بینه، شالوس و سالوس گاتنه. این شهر ِوَر «کچه» و «کبیر» شهرون هم دَینه که اسا دَنینه. گت داعی قیام که تموم تبرستون ره آخرسری بَیته و مازرونی مردم ره دشت و جلگه دله مسلمون و شیعه هاکرده، همین چالوس دله شروع بیی‌یه. 

گانّه فارسی شاهون ات‌صَوه چالوس شهر ره بئیت داشتنه و فارسی شاهِ کیجا دستور هدا بی‌یه اتا دیفار شهرِ دور دَکشینه و سِوار است‌هاکرد داشتنه که اگه محلی‌ها شورش هاکردنه، وشون ره سرکوب هاکنن. مقدسی ِبائوت جه، وشون چالوس دله اتا قصر بساتنه که مسجد جامع جه وَر-به-وَر بی‌یه و هر دِتا سنگ جه بساته بینه. 

تیمورلنگ این شهر ره رقد بدائه و چالوس اتا پچیک مَله بی‌یه تا ۱۳۱۰ شمسی دولت کومِک و پشتی جه، اتا توریستی شهر بیّه و پیش از انقلاب شمال ِمهم‌ترین ساحل و توریسم ره داشته.




#Article 18: نور شهرستون (135 words)


نور (وه‎نه کوهنه نوم: سولده)مازرون اتا شهرستون هسه که ونه جمعیت ۱۰۴۸۰۷ (سال ۱۳۸۵ دله) نفر هسه . نور شهرستان سه تا بخش دارنه . بلده ی بخش که سه تا دهستان دارنه اوزرود و تتارستاق و شیخ فضل الله . چمستان بخش که سه تا دهستان دارنه لاویج و میانرود و ناتل رستاق . مرکزی بخش که سه تا دهستان دارنه میانبند و علیا و سفلای ی ناتل کنار . ونه دیدنی جائون شامل : بلده ی پولاد قلعه , نیما یوشیج سره , رویان اوپری اوشار , لاویج گرم او , نارنجستان هوتل , نور زیبای جنگل و دریا . نور شهرتان پنج تا شهر دارنه : نور (سولده) ونه جمعیت ۲۱۸۰۶ (سال ۱۳۸۵ دله) نفر , رویان (علمده) , ایزدشهر (ایزده) , چمستان و بلده .

نور مردمون/آده‏مون خله مهمون نواز هستنه.




#Article 19: جویبار (257 words)


جویبار یا جوبار () مازرون اوستان ِاتا شهر هسته که جویبار شهرستون ِمرکز هسته. جویبار ِجمعیت سال ۱۳۸۵ دله ۲۷٬۱۱۷ نفر بی‌یه. این شهر قدیم «باغلو» نوم داشته و گیل‌خوران ِدهستان دله مرکز بی‌یه و قائمشهر شهرستون دله قرار گیته.

جوبار ِخجیر جائون جه امامزاده‌ئون مهدی میرهادی و صادق رضا، چیکرود ِساحل، آزان پل، خشت‌پل و کردکلایِ تـَکّه هستنه.

سیاهرودِ روخنه این شهر دله جد گذرنه و بشنی وانه مازرون دریا دله.

جویبار از قبله‌ور (جنوب) به قائم‌شهر وصل بونه از طرف درآمدن‌ور (شرق) هم وصل بونه به ساری، از ماه‌شو ور(غرب) هم چک گرنه به بهنمیر و کیاکلا، از دریاور (شمال) خرنه به خود دریا .

قدیم جویبار نوم باغلو بی‌یه و پئی‌ته وه ره گیل‌خواران گاتنه.

بعضی گانّه چون جویبار دله خله روخنه و درکا داشته وه ره این نوم هدانه.

ع. پاشایی گانه جوبار دِ تا کلمه‌ی جو (از غلات) و بار بساته بیّه که فارسی ونه معنی «بار ِجو» وانه که ونه تبدیل نوم به فارسی ِکتابی ی ونه میون اضافه بیّه و جویبار بگردسته.

جویبار قدیم فقط دِتا خیابون بی‌یه که میدون کشتی میدون تا امام (سپاه) جه بی‌یه و اتا دیگه اونجه جه تا آتش‌نشونی بی‌یه.

جویبار ِبازار (=شهر) ات‌خله پچوک مَله‌ی جمع بیّن جه بساته بیّه. من‌جمله کلاگرمحله، سراجکلا، بالامحله، فقیه‌محله، جوان‌محله، تازه‌آباد، کردمحله و باغبان‌محله. حدود ۲۷ درصد جویبار بافت فرسوده هسته.

جویبار ره «پایتخت کشتی» جه اشناسنّه و این شهر همه دوره ایران تیم ملی دله ات‌خله کاکَر دانّه. مثلاً این اواخر جویباری کاکرها جه حسن و رضا یزدانی، مسعود اسماعیل‌پور، کمیل قاسمی و... المپیک دله شرکت هاکردنه.




#Article 20: سوادکوه (199 words)


سوادکوه اتا منطقه مازرون استان دله و رضا شاه زادگاه هسته که چنتا شهرستان میون رَسِد بیّه. سوادکوه شهرونی دارنه که شیرگاه، پل سفید، زیراب، آلاشت و لفور ره شامل وانه.

این منطقه پیشتر اتا شهرستون بی‌یه ولی اسا وه ره دِ شهرستون جنوبی-شمالی جه سیوا هاکردنه و ونه بعضی پیشتر مناطق ره هدانه تهران اوستان یا باقیِ شهرستون‌ها دله قرار هدانه. سوادکوهِ دِتا شهرستون شمالی و جنوبی جمعیت سال ۱۳۹۵ دله ۷۰٬۰۰۰ نفر بشمارست بیّه.

سوادکوه استان‌های تهران و سمنان جه هم‌سامون هسته. این شهرستون جه مازرونِ اصلی راهون گذرنه و همینسه سوادکوه پر بـِرو-بوشوترین مناطق کشور جه هسته.

هاسنت لویی رابینو سوادکوه خـَوری گانه:

مازرون ِریشه‌دارترین و تاریخی‌ترین مناطق جه سوادکوه هسته. این منطقه نوم ره «فرشوادگر» نوم جه مرتبط دونّه. فرشوادگر یا پتشخوارگر نومی بی‌یه که تموم مازرون، گیلون، جرجان، سمنان و ری ره ونجه ونگ کاردنه. سوادکوه دله سال‌ها اسپهبدون استقلال کامل جه حکومت داشتنه و باوندیون اینجه قدرت زیادی داشتنه. 

نسبت به دیگر شهرستون‌های مازندرون، سوادکوه دله مازرونی رسومات و فرهنگ ویشته حفظ بیی هسته. بعضی مراسم هم حالت جشنواره جه هنتا مله‌ئون دله برگزار وانّه.

سوادکوه خله خجیر جائون دارنه که توریستی مسافرون وسّه بتونده جالب بائه. بعضی‌شون ره بتومبی اینجه نوم بَوریم.




#Article 21: نکا (146 words)


نکا مازرون اوستان ِاتا شهر هسته که شه نکا شهرستون نرکزی شهر قرار گیرنه و مازرون ِشرق دَره. اولین اسنادی که این شهر نوم ره بیاردنه، شیشصد سال پیش شنه که ونه نوم ره «نکاه» بنویشتنه. البته شهرون دیگه‌یی طول تاریخ این منطقه دله دَیینه که رِقِد بوردنه و اسا دَنینه.

نکا اسا شمال ِصنعتی‌ترین شهرون جه هسته و شهید سلیمی نیروگاه برقی که تولید کانده جه گتترین نیروگاهون ایران دله قرار گیرنه. نکاچوب هم این شهر ِاتی کارخنه هسته که کاغذ و چویی محصولات ره تولید کانده و صادرات دارنه.

مورخون ریشه‌ئون مختلفی نکا نوم وسّه بیاردنه. مثلاً بعضی گانّه «آناهیتا» نوم جه بَییته بیّه. اتی هم گانّه که «نیکاب» جه تغییر پدا هاکرده که تجن خارِ ئو خَوری بی‌یه.

تاریخ دله اتا شهر، مهروان نوم، دَره که حسین اسلامی گانه شاید همین نکایِ جایگاه وه بی‌بائه و نکا ونه رِقِد هاییت سَر بساته بیّه.




#Article 22: بهشهر (217 words)


بِهشَهر  یا اشرف مازندرون ِشرقی شهرون جه هسته که بهشهر شهرستان  مرکز هسته. این شهر ره قدیم «اشرف البلاد» گاتنه و انقلاب په ونه نوم بهشهر بیّه. اشرفِ انار معروف هسته.

قدیمی‌ترین آثاری که آدمون جه مازرون و شمال دله پدا هاکردنه، بهشهر ِاطراف درنه. هوتو و کمربند غار یا گوهر تپه از قدیمی‌ترین جائونی هستنه که ایران دله وجود دارنه و ۱۰۰۰۰ سال قبل از میلاد شنه.

بعضی گانّه تمیشه، نامیه، پنج هزاره، آسیابسر و غیره بتونّه همینجه که اسا بهشهر دَره، بی‌بائن ولی این شهری که اسا دَره ره شاه عباس اون گادِر که تبرستون ره فتح هاکرده بساته و دلیلش این بی‌یه که ونه مار، که ونه نوم اشرف بی‌یه، اینجه آدم بی‌یه. شاه عباس شهر نوم ره اشرف‌البلاد، یعنی بتترین و شریف‌ترین شهرها بی‌یشته و کم‌کم وه ره خلاصتاً باتنه «اشرف».

انقلاب بیّه په بهشهر نوم ره بی‌یشتنه «بهشهر» که همون اشرفِ فارسی‌بیی دگاردست هسته. بعضی گانّه چون محمدرضا شاهِ خاخِر نوم اشرف پهلوی بی‌یه، این شهرِ نوم ره عوض هاکردنه.

اشرف توریستی جائون خله دانه؛ صفی‌آباد کاخ، عباس‌آباد، سنگ نو و... واری.

اشرفِ انار این شهرِ سوغات هسته و ونه اکبرجوجه هم معروفه.
دریای چهار فصل (دریا کوچیک) یکی از مکان های تفریحی خله جالب و دیدنی بهشهر هسته که همه سال یتا خله مسافر شونه اونجه ره اشنه و تفریح کانده.




#Article 23: قرآن (102 words)


قرآن یا قوران اسلام ِآسمونی کتاب هسته. مسلمونون گانّّه قرآن ره خدا، وحی جه برسنی‌یه، «محمد معجزه» هسته و ثقلین حدیث دله ونه خَوری هم اشاره بیّه. «قرآن» که «قرء» ریشه جه بَییته بَیی‌یه، اتا عربی کلموئه که ونه معنی «جمع هاکردن، سال و بخوندستن» هسته. علق سوره دله این معنی جه اشاره وونه. مسلمونون باور جه، این کتاب اتا ۲۳ ساله دوره دله خدا جه بموئه و جبرئیل وه ره محمد سه برسنی‌یه. این برسنی‌یه‌ئون ِجمع بَیی ره اتا کتاب واری جمع هاکردنه که ونه نوم قرآن هسته. قرآن ۳۰ جزء، ۱۱۴ سوره و ۶۲۳۶(کوفی عدد)=۶۲۲۶(شامی عدد)=۶۲۱۴(مدنی عدد)=۶۲۰۴(بصری عدد) آیه دانّه.




#Article 24: فلسفه (1961 words)


فلسفه مطالعهٔ مسائل کلی و اساسی پیرامون موضوعاتی چون وجود، آگاهی، حقیقت، عدالت، قشنگی، اعتبار، ذهن و زوون هسه. وجه افتراق فلسفه با راههای دیگه پرداخته به این سوالا (راههایی نظیر عرفان و اوسطوره) رویکرد نقّادانه و معمولاً سامانمند فلسفه و تکیه‌ی وه بر استدلال‌های عقلانیه.

واژه فلسفه از واژهٔ یونانی Philosophia بیته بیه که معنای خرد دوستی دانه و در زوون عربی و پارسی رایجه. این واژهٔ یونانی از ۲ بخش تشکیل بیه: -Philo به معنی دوستداری و sophia- به معنی دانایی.

اولین کسی که این واژه را به کار بورده، فیثاغورس بود. زمانی که ون جه بپرسینه: «آیا تو فرد دانایی هستی؟» وی جواب هدا:« نا، اما دوستدار دانایی (Philosopher) هسمه.»

بنابراین فلسفه از نخستین روز پیدایش به معنی دوستی ورزیدن به دانایی، تفکر و فرزانگی بیه.

ملاصدرا در کتاب اسفار اربعه در تعریف فلسفه گانه: (الفلسفه هی تشبه بالإله بقدر الطاقه البشریه) یعنی: فلسفه شبیه بین به خدائه به اندازه طاقت بشری

فلسفه را تونه در یک واژه مختصر هاکنن و اون «چرا» هسه. برای امتحان شروع هاکنین و به ایبتدای هر چه که به ذهنتون رسنه اتا «چرا» بیلین. خله زود به موجزه این خورد سه حرفی پی ورنی! و آغاز تفکر را لمس کانی. اصولاً فیلسوفون کسانی هسنه که جهون ره از پس این علامت «؟» هارشنه. در واقع فلسفه دستگاه آفرینش تفکره و این کار ره براحتی با منطق سؤال و جواب محقق سازنه.

فلسفه، تفکر هسه. تفکر درباره کلی‌ترین و اساسی‌ترین موضوعاتی که در جهون و در زندگی با اونا روبه رو هسمی. فلسفه هنگامی پدیدار وانه که سوالایی بنیادین درباره شه خاده و جهون بپرسیم. سوالاتی مثل:قبل از تولد کجا دیمی؟
حقیقت زمان چیچیه؟
آیا عالم هدفی دانه؟
اگر زندگی معنایی دانه، اون تا چیچی ئه؟
آیا ممکنه که چیزی بائه و علتی نداشت بوئه؟
اما در ۲ دنیا زندگی کامبی که اتا دنیای خواب و اتا دیگه دنیای بیداری نام دارنه.چه در دنیای خواب دواشیم و چه در دنیای بیداری؛تمام واقعیت ره متعلق به دنیایی دومبی که در همون موقه در اون زندگی کامبی . اما واقعیت به چه معناهسه؟
سرنوشت انسان به دست خادشه یا از بیرون تعیین وانه؟
چیزی که مسلم هه این تائه که در خواب نیمی.این ایطمینان به دلیل تفاوتهای اساسی دنیای خواب با بیداری در مواردی مانند افزایش عقل در بیداری در مقایسه با کاهش عقل در دنیای خواب ؛یا امکان مشاهده خود در آئینه در هنکام بیداری وعدم امکان مشاهده خود در آئینه به هنکام خواب و....هسه.
خدا چیچیه؟
چگونه وانه ثابت هاکردن که ما در این مکان واین زمان هسمی؟
سرانجام دنیا چیچیه ؟
و دهها پرسش مثل اینان.
چنانچه در این سؤالات ویمبی، پرسش‌ها و مسائل فلسفی از سنخ امور خاصی نه و در هیچ علمی به چنین موضوعاتی، پرداخته نوانه. مثلاً هیچ علمی نتونده به این پرسش که واقعیت یا حقیقت چیچیه یا این تا که عدالت چیچیه، پاسخ باره. این امر به دلیل ویژگی خاص این مسائل هسه.

موضوع فلسفه، یعنی این امر که فلسفه به چه مسائلی نظر دانه و چه حیطه‌ای از شناخت را در بر گنه و کدوم عرصه ره مورد مطالعه قرار دنه و در نتیجه جای فلسفه در طبقه بندی علوم کدام تائه؟

موضوع فلسفه در جریان تاریخ تغییر فراوان هاکرده. فلسفه در دوران باستان «علم علوم» بیه و جامع کل معارف بشری و گردآوری کلیه دانستی‌های انسان در زمینه‌های مختلف به شمار شیه. یک فیلسوف کسی بیه که به تموم رشته‌های علوم اون زمونه آشنایی داشته و در همه زمینه‌ها صاحب نظر بیه. ولی در جریان تکامل جامعه پراتیک و عمل بشری ویشتر و عمیق‌تر بیه. رازهای جهان پیرامون ویشتر وا بیه، دانستنی‌ها متنوع ‌تر و ژرف‌تر و علم غنی‌تر و پر دامنه‌تر دگردسه. از اون علم (جامع کل) جدا بینه. نخست فیزیک و شیمی و طبیعیات و .. و پس از آن علوم ایجتمایی نیز که دیر زمونی همراه جدایی ناپذیر فلسفه شمرده بیه هر یک به مثابه دانش مستقل و جداگانه‌ای (ایقتیصاد، زوون شناسی، جامئه شناسی) جدا بینه. ولی درست از اونجا که فلسفه جمع ساده ریاضی و گرد آوری این علوم در کنار هم نیه پس از این جدا بینها و مستقل بینها به (هیچ) تبدیل نیه و از بین نشینه. برعکس هرچه این تجزیه عمیق‌تر صورت گیته و علوم مشخصه جدا وینه ـ درست مثل آن که از بند حشو و زوائد رها بیه باشن و پیرایه‌ها را به دور دم بدا باشن ـ جوهر واقعی فلسفه به مثابه علمی قائم به ذات روشن‌تر و پاک‌تر جلوه‌گر بیه. موضوع مشخص فلسفه بدین ترتیب متبلورتر و برجسته‌تر بیه. امروز فلسفه عبارته از علم مربوط به عام‌ترین قانون‌مندی‌های جهون هستی و شناخت انسانی و رابطه بین این ۲ تا، عام‌ترین روابط و مناسبات بین اشیاء و پدیده‌ها.

همین واقعیت که فلسفه از دیرترین دوران‌های تمدن باستانی و حتی قبل از دانش‌هایی نظیر فیزیک و زیست‌شناسی و زمین‌شناسی پدید بمو نشونی از نیاز انسان به آن و اهمیت آن در حیات معنوی بشره. اگرچه همواره نقش فلسفه در جامئه روشن نیبیه ولی چه بسا که کیردار، پندار و رفتار اِما، احساسات ما و سراسر زندگی ما تحت تأثیر اندیشه‌های معین فلسفی و جهون‌بینی مربوطه جریان یافته هسه. این تأثیر امروز تماماً پیدا و نیرومند هسه. هر مسئلهٔ جدی ره که در نظر یارمی از مسائل سیاسی، دولت‌ها، احزاب، مبارزه طبقات و گروه‌ها گرفته تا مسائلی درباره چگونگی پیدایش سیارات و اونچه در گیتی و در زمین‌گذرنه یا درباره سرشت و سرنوشت انسان پاسخ به وشون به میزان خله زیادی وابسته بدان هسه که جهون ره چگونه ویمبی، چه دید عمومی از این دنیا و آنچه در اون گزرنه دارمی و از چه پایگاه فلسفی به اونا ئشمبی. نه فقط جواب به مسائل و راه‌حل اونا بلکه شیوهٔ برخورد به اونا و نحوهٔ طرح اونا نیز وابسته هسه به همین دید معین، به همین پایگاه فلسفی ـ شالودهٔ تئوریک هر جهان بینی.

برخورد با فلسفه به مثابه یک علم نشون دنه که فلسفه از اونجا که عام‌ترین قانونمندی‌های جهون ره مطالعه کانده به مثابه مدخل اسلوبی بر علوم یا متدلوژی عام همه علوم اعم از دانش‌های طبیعی و اجتماعی جایی بسیار مهم و ضرور دانه.

یک ویژگی عمدهٔ موضوعات فلسفی، ابدی و همیشگی بودنشون هسه. یعنی همیشه وجود داشته و همیشه وجود دانه و در هر دوره‌ای، بر حسب شرایط اون عصر و پیشرفت علوم مختلف، جوابای جدیدی به این مسائل ارائه وانه.

فلسفه، مطالعه واقعیت هسه، اما نه اون جنبه‌ای از واقعیت که علوم گوناگون بدان اشاره بیه. به عنوان نمونه، علم فیزیک درباره اجسام مادی از آن جنبه که حرکت و سکون دارنه و علم زیست‌شناسی درباره موجودات از آن حیث که حیات دارنه، به پژوهش و بررسی پردازنه. ولی در فلسفه کلی‌ترین امری که بتونستن با وه سر و کار داشتن، یعنی وجود موضوع تفکر قرار گنه؛ به عبارت دیگه، در فلسفه، اصل وجود به طور مطلق و فارغ از هر گونه قید و شرطی مطرح وانه. به همین دلیل ارسطو در تعریف فلسفه گانه: «فلسفه علم به احوال موجودات هسه، از اون حیث که وجود دارنه».

اتا از معانی فلسفه، اطلاق اون به استعدادای عقلی و فکری هسه که انسان ره قادر کانده تا اشیا، حوادث و امور مختلف ره از دیدگاهی بالا و گت تر مورد مطالعه قرار هاده و به این ترتیب، حوادث روزگار ره با ایعتماد و ایطمینان و آرامش قبول هاکنه. فلسفه در این معنا مترادف حکمت هسه.

فلسفه در پی دستیابی به بنیادی‌ترین حقایق عالم هسه. چنانکه ابن سینا وه ره این تی تعریف کانده:

فلسفه همواره از روزای آغازین پیدایش خادش، دانشی مقدس و فرابشری تلقی بیه و وه ره علمی الهی دونسنه. این طرز نظر، حتی در میان فلاسفه مسیحی و ایسلامی رواج داشته؛ چتی که جرجانی گانه: «فلسفه عبارت است از شبیه بین به خدا به اندازه توان انسون و برای تحصیل سعادت ابدی».

مارکس، هگل را پایان فلسفه دونده. سپس گانه که «فیلسوفون همه در جهت تفسیر جهون گام بیتنه. اما مسئله بر سر تغییر وه ئه». از اتا دیدگاه، به نظر رسنه با این جملهٔ مارکس تکلیف فلسفه معلوم بیه. از نظر این دیدگاه در عصر حاضر باید به فکر تغییر جهون بوئیم و نه تفسیر وه.

همینتی که گاته بیه، اساساً فلسفه از نخستین روز پیدایش، به معنی عشق به دانایی و خرد و فرزانگی بیه و به علمی اطلاق بیه که در جستجوی دستیابی به حقایق جهون و عمل هاکردن به اونچه بهتره (یعنی زندگانی دِرِست)، بیه.

فلسفه در ابل، شامل تموم علوم بیه و این ویژگی ره قرن‌ها حفظ هاکره؛ چیتی که اتا فیلسوف ره جامع همه دانشا دونسنه. اما به تدریج دانشا و علوم مختلف از وه جدا بینه.

در قدیم، این فلسفه که جامع تمام دانشا بیه، به ۲ قسمت تقسیم بیه :۱-فلسفه نظری ۲-فلسفه عملی.

فلسفه نظری به علم الهیات، ریاضیات و طیبعیات تقسیم بیه که به ترتیب، علم اعلی، علم وسط و علم اسفل (پایین تر) نامیده بینه.

فلسفه عملی نیز از سه بخش تشکیل می‌شد: اخلاق، تدبیر منزل و شهرداری (سیاست مودُرن). اولی در رابطه با تدبیر امور شخصی اینسان بیه، دویمی در رابطه با تدبیر امور خانواده و سیومی کشورداری (تدبیر امور مملکت) بیه.

برای درک موضوع فلسفه اولین گام مهم را ارسطو بیست وچهار قرن پیش بیته. وه فلسفه ره (علم هر آنچه وجود دانه) یا علم درباره (وجود آنچه هسته، یعنی جهون در مجموع خود تعریف هاکرده) .

بسیاری از فلاسفه ماتریالیست تلاش هاکردنه خصلت و سرشت جهون واقعی ره دریابن و قوانین شناخت وه ره درک هاکنن و بدین ترتیب به سوی درک درست موضوع فلسفه گرایش داشنه. عمده‌ای از فلاسفه ایده آلیست نیز سهمی در دقیق هاکردن موضوع فلسفه و نزدیک شدن به مفهوم درست آن داشته‌اند. اما فلسفه قبل از مارکسیسم نتوانست درست و دقیقا تعیین کند که فلسفه چه مسائلی ره بایستی مطالعه هاکنه یعنی نتونسته موضوع فلسفه را به درستی فرموله هاکنه. زیرا تعیین موضوع فلسفه تنها زمونی ممکن بیه که خود فلسفه به یک علم تمام عیار بدل بیباشه. فلسفه قبل از مارکس چنین علمی نیه گر چه گنجینه گرانبهایی از اندیشه‌ها و نظریات فلسفی و طرح‌ها و سیستم‌های داهیانه ره فراهم آورده بیه. در اینتا گنجینه عناصر و نکاتی دیه که بعداً در تعریف موضوع فلسفه وارد بیه.

برای مکاتب ایده آلیستی به طور کلی فلسفه عبارت بیه از مطالعه قوانین شعور(آگاهی) و چگونگی روح و تحولات وه. بعضی از این مکاتب شعور ره چیزی ماوراء انسانی دونسنه وچون در جستجوی رابطه خالق و مخلوق دینه از موضوع فلسفه دور بینه. برای برخی دیگر موضوع فلسفه به مسائل منطق یا اخلاق محدود بیه. در عصر ما که دوران زوال سرمایه داریئه اندیشه پردازان بورژوایی که دچار بحران فکرینه بیش از پیش از تعیین موضوع فلسفه عاجز بموندسنه. عده‌ای به بهانه اصالت علوم مثبته (علوم مشخص) فلسفه را نفی کانه و گانه با مرزبندی‌یا ومشخص بین علوم مثبته دیگر جایی و نقشی برای فلسفه باقی نموندنه واین چنتا خا لی بیه. برخی دیگر گانه حداکثر کاری که برای فلسفه باقی بموندسه بحثای منطقی درباره جملات، زوون و ارزش محتوی وه هسه. ایده آلیستای معاصر گاهی (حالات روحی) و گاه (جوهر شخصی فردی) و گاه ((نیروی اراده اینسانی)) و امثال وه ره موضوع فلسفه قرار دنه. بسیاری دیگر هم اصلاً حاضر به بحث پیرامون مسائل هستی جهون خارجی و ماهیت واقعیت مادی و قوانین عام حرکت ومسائلی از این قبیل نینه.

در حکمت کلاسیک ایران پیرامون موضوع فلسفه به ویژه این عقیده رایج بیه که هدف نهایی فلسفه شناخت اون حقیقت ثابت و لایتغرئیه که تبدل و تکثر در آن راه ندانه. به قول فارابی حکیم معروف فلسفه عبارت هسه از ((معرفت خالق هسه و خالق واحد، غیر متحرک و علت فاعله برای تموم اشیائه)). به نوشته خواجه نصیرالدین طوسی فیلسوف نومدار ((حکمت چیزی جز راه وصول به کمال نیه. حکمت در عرف اهل معرفت عبارته از بدونستن چیزهاهسته چنان که بائه، قیام هاکردن چنان که باید، بقدر استطاعت، تا نفس به کمالی که متوجه وه هسه برسه)) در بررسی موضوع فلسفه اندیشه ایرانی قرون وسطایی به ((مسئله ابداع و خلقت و صدور متکثر از واحد)) و مسائل ((علم اخلاق)) و رفتار بشر در برابر خدا و در برابر هم نوع و مسئله معرفت پرداخنه .




#Article 25: شوپه (141 words)


شوپه یعنی شوئنه مزرعه سَر بوردِن و ونگ‌وا هاکردن. خی، وراز، تشی و... وحشی حیوانات کشاورزی مزرعه‌ئون ره خِراب کنّه و کشاورزون شو تا سِواحی بیشار موندنّه و ونگ‌وا کنّه تا اینان حیوون‌ها ره فراری هادن.

شوپه‌کر چراغ سو کانده یا تش راست کانده و ات‌خله ونگ‌وا کانده و بعضاً طبل ره ونگ یانّه یا بوق دَس گنّه تا حیوون‌ها مزرعه جه دور بَواشِن. 

شوپه اتا اصیل ِمازرونی واژوئه ولی فارسی ادبیات دله هم بعضی جاهان وه ره توصیف هاکاردنه. فی‌المثل نیما یوشیج اتا فارسی شعر دله گانه:

شاهنومه دله هم رستم هفت‌خوان سَره ات‌جا فردوسی شوپه جه گپ زنده و گانه که رستم بدی‌یه که شو سَره مردِم شهر پَلی تش روشِن هاکردنه و همینسه سوات (اولاد) جه سوال هاکرده اینان چچینه؛ سوات هم وه ره بائوته که اینجه‌ی ِمردِم هر شو دِبار راست وانّه و این کار ره کانّه:




#Article 26: آفریقا (126 words)


آفریخا یا آفریقا که سیو قاره نوم جه معروفه، اتا قاره نوم هسته. ونه گَتی ۳۰۳۱۰۰۰۰ کیلومتر مربع وانه. وه عدن تنگه و سوئز کانال جا آسیا جا سیوا بونه. وه ره جبل اطارق ِتنگه اوروپا جا سیوا کنه. ونه گت‌ترین قولّه کلیمانجارو هسه که ۵۸۵۹کیلومتر ونه بلنّی هسه. ونه درازترین روخنه نیل ِرود هسه و ونه گت‌ترین دریامونا ویکتوریا هسه.

ونه شرق دله اتا بر بمودگی دره که وه ره آفریقای شاخ گنه وه سه تا کشور ره بونه که وشون نوم اتیوپی و جیبوتی و سومالی هستنه.

دیرین‌شناسی گانّه اوایل آدم ِجمجمه ِآناتومی مشابه به شه نزدیک بستگون بی‌یه ، آفریقایی گت شادیون ، گوریل و شمپانزه. اما نقل و انتقال ثناوی-رجلی اتخاذ هاکردنه و آفریقا جه اولین آدمون بمونه دنیا دله تنک بیینه.




#Article 27: آمریکای متحده ایالات (2858 words)


 
متحده ایالات آمریکا  کشوری هسته که شومالی آمریکا دله دره، ونه نیشتنگاء شهر واشنگتن دی‌سی هسته. آمریکا جمعیت وری سومین کشور و از لحاظ گت بودن چهارمین کشوره، و از لحاظ نژاد مردِم، متنوع‌ترین کشور جهون به حیساب انه. آمریکا اتا سال دله تولید ناخالص داخلیش ویشته از ۱۳٬۰۰۰ میلیارد دلار هسته و ۱۹٪ قدرت خرید جهون، گت‌ترین ایقتیصاد میون کشورون جهون ره دانـّه.

نظوم حکومتی آمریکا چارچوب قانون اساسی، و بر اساس سیستم جوموری فدرال دِرِس بیّه. اینتا کشور سال ۱۷۷۶ میلادی (۱۱۵۵هـ.خ.)، اعلام هستهقلال هکرده و ۱۳ ایالت سابق بریتانیا ره شه بال بِن بیته.

کشور آمریکا از شرق با اطلس اقیانوس، غرب جه با آروم اقیانوس، شومال جه با کشور کانادا ، و جنوب جه با مکزیک هم‌سامون‌هسته. اینتا کشور از راه پایگاه دریایی گوانتانامو هم کوبا جه همسایه هسته. آمریکا همینتی از طریق آلاسکا با روسیه ئوسامون دانّه. به علاوه، مجموعه‌یی از جزیره‌ئون، ناحیه‌ئون، و مناطق متعلق به آمریکا سراسر جهون دله دکلستونه.

این کشور با نامای دیگری مثل متحده ایالات آمریکا، (اِمریکا یا آمریکا) متحده ایالات، اتازونی (برگرفته از واژهٔ فرانسوی États-Unis، به معنای ایالت‌ئون متحد) و (بطور عامیانه) ینگه دنیا هم بخوندسته وانه.

متحده ایالات آمریکا بعد از حضور جهونی جنگ اول و جهونی جنگ دوم، دنیا دله اثر گوذار بیّه. آمریکا به عضویت دائم شورای امنیت سازمان ملل در بموئه و از بونیانگوذاران پیمون نیظامی ناتو حیساب وانه.  و بعد از رِقِدبوردن شوروی و تموم بیّن سرد جنگ به اتا ابرقدرت بیّه. 
آمریکای مردمون ره گانّه آمریکایی.

متحده ایالاتٔ آمریکا نیمکورهٔ غربی زمین، و شومال آمریکا قاره دله دره. اینتا کشور از ۴۸ ایالت نزدیک به هم، و دِتا ایالت سِوا از بقیه (جزیره‌مونا آلاسکا شومال شرق آمریکا دله و مجمع‌الجزایر هاوایی آروم اقیانوس دله) جه دِرِس بیّه. همینتی دِتا منطقهٔ دریای کارائیب، و هم بخش‌ئونی از آروم اقیانوس ، جزایر کوچک و سِوا از همی وجود دانه که قلمرو آمریکا محسوب وانّه، ولی به اتّی خودگردان اداره وانّه (مثل پورتو ریکو).
آلاسکا گت ترین و رودآیلند کوچکترین ایالت در آمریکا می‌باشند.

ات تیکه از رشته کوه‌ئون راکی غرب آمریکا دله دره که گت‌ترین قله وه ایالت کلرادو دله دره. گت‌ترین کوه آمریکا مک کینلی هسته که آلاسکا دله دره. میسیسیپی گت‌ترین و موهم‌ترین روخنه قاره‌ی آمریکا و چارومین روخنه طولانی جهون آمریکا دله دره. این روخنه که میسوری دله کلنه، ایقتیصاد و تجارت دله هم به کار شونه. قسمتی از ئوشار نیاگارا آمریکا و کانادای سامون په دره که خله قشنگه.

از نظر کُل گتی ئو و خاک، آمریکا بعد از روسیه و کانادا ، سومین کشور گت جهون هسته.

کشور آمریکا از شرق با اطلس اقیانوس، غرب جه با آروم اقیانوس، شومال جه با کشور کانادا ، و جنوب جه با مکزیک هم‌سامون‌هسته. اینتا کشور از راه پایگاه دریایی گوانتانامو هم کوبا جه همسایه هسته. آمریکا همینتی از طریق آلاسکا با روسیه ئوسامون دانّه. به علاوه، مجموعه‌یی از جزیره‌ئون، ناحیه‌ئون، و مناطق متعلق به آمریکا سراسر جهون دله دکلستونه.
مناطق جوغرافیایی و فرنگی آمریکا عبارتنه از: نیوانگلند، ایالتای ساحلی اطلس ِاقیانوس ،ایالت‌ئون جنوبی آمریکا ، ایالت‌ئون غرب میونه (میدوست) ، ایالت‌ئون جنوب غربی آمریکا و ایالت‌ئون غرب.

کشور آمریکا در مجموع ۹٬۸۲۶٬۶۳۰ کیلومیتر موربع گتی دانّه  که البته ۴۷۰ هیزار کیلومیتر وه ره جزایر سِوا از هم و تحت قلمروو آمریکا آروم اقیانوس و دریای کارائیب دله تشکیل دنّه.

آمریکا سال 2009دله ۳۰۶٬۲۱۵٬۸۸۶ نفر تخمین جمعیت داشته . روشد جمعیت آمریکا، حدود ۰٫۹۷۵٪ هسته. 

به اساس آمار دربموئه سال2003 اینان اقوام آمریکا بینه::

این آمار دله، نژاد اسپانیایی‌تبار (موسوم به هیسپانیک، یا لاتینو) همراه با اسپه‌ئون حیساب بیّه. بر اساس بررسی سال ۲۰۰۰ موهاجرون کشورون دیگه به ترتیب جمعیت برابر بینه:
مکزیک(۱۷۳٬۹۱۹ موهاجر)، چین(۴۵٬۶۵۲)، فیلیپین(۴۲٬۴۷۴)، هند(۴۲٬۰۴۶)، ویتنام(۲۶٬۷۴۷)، السالوادور(۲۲٬۵۷۸)هائیتی(۲۲٬۳۶۴)، کوبا(۲۰٬۸۳۱)، دومینکن(۱۷٬۵۳۶)، روسیه(۱۷٬۱۱۰)، جامائیکا(۱۶٬۰۰۰)کانادا(۱۶٬۲۱۰)، کوره(۱۵٬۸۳۰)، اوکراین(۱۵٬۸۱۰)، پاکئون(۱۴٬۵۳۵)، کلمبیا(۱۴٬۴۹۸)، بریتانئون(۱۳٬۳۸۵)، بوسنی و هرزگوین(۱۱٬۸۲۸)، گواتمالا(۹٬۹۷۰)، ئیران(۸٬۹۱۵) 

کشور آمریکا رسمی زوون ندانه، ولی انگلیسی زبون همه جا گپ بزه وانه. هر کی بخائه بوره امیکا اول ونه انگلیسی زبون ره خار یاد بیره .

همینتی انگلیسی ۲۸ ایالت به عونوان رسمی زوون بشناسی‌یه وانه. 

زوونای آمریکا اینان هستنه ::

الآن ده هیزار ساله که آمریکا دله مردِم زندگی کانّه. کریستف کلمب سال ۱۴۹۲ اول آمریکا ره پیدا هکرده ولی وه فکر هاکرده اونجه هندوستون هسته ات مدت بعد آمریگو وسپوچی ایعلام هکرده که اینتا اتا جدید ِقاره هسته.
 اما تاریخ آمریکا به عونوان اتا کشور موستقل به سال ۱۷۸۳ میلادی برگردنه که آمریکا معاهده پاریس دله رسمیت پیدا هکرده. 

قبل از ایعلام هستهقلال آمریکا ، اونجه مجموعه‌ئی از موستعمرات ئوروپایی بی‌یه. مثلأ، ایسپانیایی‌ئون فلوریدای دله ساکن بینه، انگلیسی‌ئون جیمز تاون ِ ویرجینیای دله دینه، هلندیا نیو آمستردام ره که الان نیویورک گانه وه ره، و فرانسویا هم ایالت جنوبی لوئیزیانا و اطراف میسیسیپی ره بیت بینه.

کم‌کم، قسمت‌ئونی زیادی از موستعمرات سیزده‌گونه با بریتانئون جنگ هاکردنه. اینتی امریکای انقیلاب آوریل ۱۷۷۵ با جنگ لگزینگتون شروع بیّه، و سال ۱۷۸۳ با ایمضاء قرارداد صلح با بریتائون تموم بیّه. هستهقلال ۱۳ مستعمرهٔ آمریکای شومالی با صدور ایعلامیه ایستیقلال آمریکا  ۱۷۷۶ دله دِرِس بیّه.

آمریکا اول ۱۳ ایالت خودمختار داشته فرق داشتن قوانین هر ایالت مثل مالیات به واردات باعث رکود ایقتیصادی و در نتیجه شورش‌ئون مثل شورش شیمز بیّه به همین دلیل ۵۵ نماینده از ۱۲ ایالت (به جز رودآیلند) در فیلادلفیا منجومله جورج واشنگتن ، بنجامین فرانکلین و جیمز مدیسون قانون اساسی متحده ایالات آمریکا ره تصویب هکردنه که الان هم قانون اساسی آمریکا هسته و از اون موقع ۲۵ اصلاحیه بخارده.

با شروع قرن جدید و دکش‌هاکردن نیشتنگاء از فیلادلفیا به واشنگتن دی سی و خرید لوئیزیانا سال ۱۸۰۳دله، سال ۱۸۱۲ دله ارتش بریتانئون بار دیگه به آمریکا قشون‌کشی هکرده و نیشتنگاء جدید ره به تـَش دمبدائه، ولی جنگ ره بباخته.

امریکا دله دِتا گت اتفاق دکته. اتا جنگ داخلی آمریکا قرن نوزدهم په بی‌یه، و دخاتن ِبازار آزاد اواخر دهه ۱۹۲۰ میلادی دله بی‌یه. سال ۱۸۶۱ جنگ داخلی آمریکا که ۶۰۰٬۰۰۰ تلفات و ۵۰۰٬۰۰۰ نفر زخمی داشته شروع بیّه. علت این جنگ به برده‌داری ۱۱ ایالت جنوبی مشهور به ایالات مؤتلفه آمریکا مربوط بی‌یه که آبراهام لینکلن خهستهه وه ره از بین بوره. این جنگ سال 1865 با بوردن شومالی‌ئون به فرماندهی یولیسیز سایمن گرانت، تموم بیّه.  دخاتِن بازار امریکا ۱۹۲۹ باعیث بیّه که 4سال دله کل مردم آمریکا بی‌کار بواشن.

با بَوردن جهونی جنگ اول، رِقِدهدائن متفقین جهونی جنگ دوم دله و شکست نهایی آلمان و خراب بیّن ایقتیصاد ئوروپا ، آمریکا که کمترین خسارات ره بدی‌بی‌یه، گت بیّه. از بین بوردن اتحاد جماهیر شوروی باعیث بیه تا آمریکا جنگ سرد، جنگ ویتنام، و جنگ کره دله دیگه رقیب نداره
وقایع یازدهم سپتامبر باعیث بیّه تا آمریکایی‌ئون شه سربازا ره بیارن خاورمیونه دله و اینجه چنتا جنگ ره سر بیرن.

نیظام سیاسی آمریکا چارچوب اتا قانون اساسی و به صورت اتا نیظام فدرالی هسته که از ویژگی‌ئون حکومتی این کشور به شومار شونه. سیستم سِوا هکردن قوا این کشور دله خله تابلوئه. بونیان گوذاران و نویسندگون ایعلامیه ایستقلال متحده ایالات آمریکا و قانون اساسی متحده ایالات به دلیل نگرانی از دِرِس بیّن نیظام سلطنتی ئوروپایی که ونه دله شاء قودرت داره، نیظام سیاسی ره اتی بساتنه که ات نفر نتونه کل قودرت ره شه دست دله بیره.  همینتی اتی وه ره بساتنه که اکثریت همیشه اقلیت ره سر بوئه The system of checks and balances is designed to allow each branch to restrain abuse by another branch 

بر اساس قانون اساسی آمریکا، قوهٔ مقننه یا کونگره آمریکا از دِتا مجلس تشکیل بیّه که مسؤولیت قانونگوذاری ره به طور کامل به عوهده دارنه: مجلس نمایندگون و مجلس سنا. بر اساس نیظام اینتیخابی متحده ایالات دله ، نمایندگون با رأی موستقیم و برابر مردِم انتیخاب وانّه. 

رییس جومور متحده ایالات هم به عونوان رئیس قوهٔ مجریه و فرمانده کل قوا با رأی موستقیم مردم و از طریق آرای هیات الکترال انتخاب وانه و شه وزیرا ره انتخاب کانده. ولی لازم نی‌یه که وشون دیی بوئن ِوسّه رای اعتماد بیره.

سومین شاخه از نیظام سیاسی آمریکا، سیستم حقوقی امریکا هسته که کاملاً موستقل عمل کانده و قوهٔ مجریه و قوهٔ مقننه نتونه ونه سر تاثیر بیلنوانه بئوتن که رییس جومور یا کونگره نتونه رای دیوان عالی آمریکا ره باطل هکنن. نیظام حزبی هم شکل‌هدائن به سیاست و حکومت این کشور دله نقش دانّه.

متحده ایالات آمریکا به کومک توانایی‌ئون ایقتیصادی و نیظامی قابل توجه خادش، نقش موهمی ره سیاست جهونی دله ایفا کانده. این کشور عضو ثابت شورای امنیت سازمان ملل هسته و دفتر مرکزی :[سازمان ملل متحد هم نیویورک دله دره. به استثای کشورون ئیران، شومالی کوره، تایوان، بوتان و سودان، کوبا، ونزوئلا و بولیوی ، بقیه کشورون با امریکا روابط دیپلوماتیک دارنه.

آمریکا بوسیله قرارداد تجارت آزاد آمریکای شومالی و سازمان کشورون آمریکایی با همسایه‌ئون خادش ( کانادا و مکزیک ) روابط نزدیکی دانه. دولت این کشور هرساله میلیاردا دلار کومک مالی برای توسعه کشورون دیگه اختصاص دنه، اما درصد این کومکا از تولید ناخالص میلی نسبت به دیگر کشورون کومک کوننده، پائین هسته.

رئیس جومور آمریکا اتا از عوامل اصلی تعیین کونندهٔ جهت‌ئون کلی سیاست خارجی آمریکا هسته. بسیاری از مدارک و اسناد دوران هر رئیس جومور امروزه کیتاب‌خنه‌ئون ویژه هر رئیس جمهور دله درنه. کونگره آمریکا بودجه‌ئون کومکای خارجی ره تعیین کانده، تحریم‌ئون خارجی وضع کانده، و به کومک کمیته‌ئون مخصوصی مسائل سیاست خارجه دله اختیارات بررسی و هارشائن امور ویژه ره دانه. 

هر دور سیاستون خارجی امریکا با عوض بیّن حزب‌ئون تغییر کانده دِتا حزب اصلی امریکا جوموری‌خاء و دموکراتیک هستنه.  گروه‌ئون لابی هم سیاستون خارجی دله نفوذ زیادی دارنه.

کشور آمریکا ۵۰ ایالت دانه که هر کدوم از وشون بنا بر سامونه فدرالی حاکم، ات جور خودموختار حکومت هستنه.
البته ناحیهٔ واشنگتن دی سی جزو هیچ کدوم از ایالات آمریکا نیسته و منطقه خودموختار کلمبیا دله دره. ناحیهٔ کلمبیا، اولا بخشی از ایالت مریلند بی‌یه که سال ۱۷۹۰ برای تأسیس نیشتنگاء آمریکا یعنی شهر واشنگتن در نظر بیت‌بیّه.

پول آموزش و تحصیلات سطوح مدرسه‌ئی و متوسطه ره اکثراً دولت دنه. 
متحده ایالات با داشتن نزدیک به ۵٬۸۰۰ دانشگاه و یا مؤسسه آموزش عالی تقریبا تونده تموم مردم ره درس یاد بده. وام‌ئون کم‌بهره، کومک هزینه‌ئون بلاعوض، و انواع بورس‌ئون تحصیلی، از اقسام راه‌ئونی هستنه که دانشجوئون ایقدام به پرداخت شهریه‌ئون شه کانه. این میون دانشگاه ایالتی اوهایو با داشتن ویشته از ۵۳٬۷۱۵ دانشجو اتا پردیس دله، پرجمعیت‌ترین دانشگاه آمریکا هسته. 

میون آمریکاییا بالای ۲۵ سال، ۸۴٫۶ درصد از دبیرستون فارغ‌التحصیل بینه، ۵۲٫۶ درصد کالج دله شونه ، ۲۷٫۲ درصد مدرک کارشیناسی دریافت هکردنه، و ۹٫۶ درصد دارای مدارک کارشیناسی ارشد و بالاته هستنه.

تقریبا ۹۹ درصد آمریکاییا حداقل سواد پایه دارنه. در طبقه‌بندی سازمان ملل متحد، شاخص آموزشی در کشور متحده ایالات ۰٫۹۷ هسته که رتبه دوازدهم جهونی دله دره.

متحده ایالات آمریکا ایقتیصاد کاپتالیستی از نوع سرمایه‌داری انحصاری دانه.ویژگی بارز ایقتیصاد متحده ایالات عبارته از تسلط انحصارون رشته‌ئون موختلف دله، که بر مبنای منابع طبیعی فراوون، زیربنای توسعه‌دکته، تولید زیاد، و مصرف زیاد استوار هسته. تولید ناخالص داخلی آمریکا ویشته از ۱۳ تریلیون دلار،  یعنی حدود ۲۰٪ تولید ناخالص جهون، اولین ایقتیصاد بزرگ جهون هسته. 

متحده ایالات گت‌ترین واردکوننده، و - بعد از آلمان و چین - سومین صادرکونندهٔ جهون هسته.  کانادا، چین، مکزیک، جاپون و آلمان، به ترتیب گتترین شریکای تجاری آمریکا هستنه. امریکا این دهه دله گت‌ترین بدهی جهون ره هم داشته .

گت‌ترین وسیله‌ئون صادراتی آمریکا به ترتیب تجهیزات صنعتی (۲۹٫۸٪)، ماشین‌آلات (۲۹٫۵٪)، کالائون مصرفی غیر اتومبیل (۱۲٫۴٪)، خودرو و تولیدات وابسته (۹٫۳٪)، تولیدات صنایع غذایی (۸٫۳٪)، و تولیدات صنایع هوایی (۶٫۶٪) هستنه ، ولی گت‌ترین چیزای وارداتی به آمریکا وسیله‌ئون مصرفی غیر اتومبیل (۲۳٪)، سوخت (۲۲٫۱٪)، ماشین‌آلات (۱۹٫۹٪)، تجهیزات صنعتی (۱۴٫۸٪)، تولیدات خودرو (۱۱٫۱٪)، صنایع غذایی (۴٫۲٪)، و صنایع هوایی (۱٫۷٪) هسته. 

اما گت‌ترین محصولات تولیدی آمریکا مواد شیمیایی، تولیدات نفتی، فولاد، خودرو، تولیدات صنایع هوایی، ارتباطات، الکترونیک، تولیدات غذایی و مصرفی، و صنایع معدن و چو هستنه. ، ظرفیت پالایش نفت، ذخیره‌ئون ذغال سنگ ، و انرژی هسته‌ای دله ، رتبه اول ره دانّه.

ویشته چرخه ایقتیصادی آمریکا موتعلق به بخش خصوصی هسته، تا جایی که بخش دولتی فقط ۱۲٫۴٪ تولید ناخالص میلّی ره سالیونه سازنه. با این حال ۷۵٪ تولید ناخالص میلّی محصول بخش خدماتی هسته. با ایکه تولیدات کشاورزی آمریکا حدود ۱٪ تولید ناخالص میلّی این کشور هسته، همنده تولید حدود ۶۰٪ کل تولیدات کشاورزی جهون ره تشکیل دنه. 

بخش بهداشت و خدمات ایجتیماعی با داشتن ۱۶ میلیون نفر کارگر، گت‌ترین بخش کاری آمریکا ره سازنه. از لحاظ مجموع ساعات کاری طول سال، آمریکایی‌ئون ویشترین تعداد روز سال ره کار کانّه.  ولی همینتی موقایسه با کشورون صنعتی دیگه، از نظر تولید به حسب ساعات کاری آمریکایی‌ئون از بعضی کشورون ئوروپایی عقب‌تر درنه .

میون ۵۰ ایالت آمریکا، از لحاظ درآمد سرانه ، ایالت نیوجرسی رتبه اول ، و ایالت میسیسیپی رتبه آخر دره.  نزدیک به ۱۳٪ آمریکاییا زیر خط فقر درنه.  و فاصله طبقاتی بین بالاترین و پایین‌ترین اقشار جامعه آمریکا در حال ویشته بیّن هسته. 

سال ۲۰۰۳ هر ۱٬۰۰۰ آمریکایی وسّه ۷۵۹ ماشین دیّه  و هر آمریکایی اتا روز دله ۵۵ دقیقه (یا ۲۹ مایل) ماشین جه ایستیفاده کانده. ولی در عوض امریکای راه‌آهن کم‌ته از ماشینا هسته. از نظر حمل و نقل عمومی ، فقط ۹٪ از سفرا از طریق قطار انجوم وانه در صورتی که ئوروپا دله ۳۸٪سفرا ریل جه انجوم وانه. . امریکایی‌ئون دِچرخه جه هم کمته استیفاده کانّه.  پنج‌تا از گت‌ترین شرکتای هواپیمایی هم آمریکایی هستنه. شرکت امریکن ایرلاینز اولین رتبه ره دانه.. همینتی سی‌تا فرودگاه مهم دنیا دله ، شونزده‌تا آمریکا شنه. .

آمریکا به طور رسمی اتا کشور سکولار هسته. متحده ایالات دله بر اساس موتمم اول قانون اساسی متحده ایالات، هیچ دینی بطور رسمی وجود ندانه ، ولی مردم آزادنه هر دینی ره انتخاب هاکنن. همینتا وسّه هسته که مثلاً زنای محجبهٔ موسلمون آمریکایی ایجازه دارنه چادر جه بورن به مراکز دولتی و دانشگائی. 

با وجود سِوا بی‌ین دین از سیاست آمریکا دله، دین اهمیت ونقش موهمی این کشور دله دانه که نماد وه جومله ما به خدا ایمون دارمی شوعار کشور آمریکا هسته که روی اسکناس دلار هم دکشی‌یوئهگروه‌ئون مذهبی قودرت اثر گوذاری قابل توجهی آمریکا دله دارنه دهه ۱۹۲۰ این گروه‌ئون بتونستنه دولت ره مجبور هاکنن که محصولات الکلی نسازه (اصلاحیه هیجدهوم قانون اساسی آمریکا ولی با زیاد بیّن خشونت ، قاچاق و... اصلاحیه بیست و یکم دله وه ره بیتنه)و به درس‌هدائن نظریه تکامل مدارس آمریکا دله بصورت محدود و برخی ایالات دله محدودیت ایجاد هکنن.  .گروه‌ئون مذهبی به خصوص پروتستان‌ئون اونجلیکال و کاتولیک‌ئون، مواضع جدی‌ای ره برابر موضوعاتی مثل همجنسگرایی، سقط جنین و آموزش مختلط مدارس آمریکا دله، نشون هدانه.  

به اساس آمار ۲۰۰۲، ترکیب مذهبی مردم آمریکا اینتی هسته::
پروتستان ۵۲٪، کاتولیک ۲۴٪، مورمون ۲٪، یهودیت ۲٪، مسلمان ۱٪، 
دیگرون ۱۰٪، بی‌دین ۱۰٪.

پروتستان‌ئون آمریکا هم به فرقه‌ئون موختلفی تقسیم وانه. بعضی از وشون میلیونا نفر ره شه سمت دارنه ، در حالی که پچیک ِکلیسائون ، فقط هزارون عضو دارنه. 

بعضی از فرقه‌ئون مذهبی معروف آمریکا اینان هستنه: 
اپیسکوپلین‌ئون، پرسبیترین‌ئون، متدیست‌ئون، باپتیست‌ئون، یونیتارین‌ئون، مریدون مسیح، کلیسای اصلاحی هلندی، کوایکرون و کانگروگیشنالیست‌ئون.

آمریکا صعنت فیلم‌سازی و سینمایی خله معروفی ره دانه که نیشتنگاء وه هالیوود هسته که شهر لس آنجلس دله دره. هالیوود امروزه با ۶۳ میلیارد دلار درآمد، ۳۵ درصد کل تولیدات صنعت فیلمسازی جهون ره شه وسه دانه .

از سبک‌ئون موسیقی آمریکایی تومبی سبکای جاز، بلوز، هیپ هاپ و کانتری اشاره هکردن.
شهر نیویورک از جائون موهم جهون هسته که ونه دله نیمایش ایجراء وانه.  همینتی خیابون برادوی گت‌ترین مرکز تیاتر ِآمریکا، اینتا شهر دله دره.

ادبیاتِسر نویسندگونی مثل ارنست همینگوی ، مارک تواین ، ادگار آلن پو ، تی اس الیوت ، ویلیام فاکنر ، تنسی ویلیامز ، جی دی سالینجر ، آیزاک آسیموف ، مایکل کرایتون ، و ریموند کارور آمریکا دله درنه.

هنر و معماری هم هنرمندون آمریکایی از فرانک لوید رایت بیته تا اندی وارهال آثار بسیار قابل توجهی سطح جهونی دله بساته بینه. هرم ورودی موزه لوور ، کاخ مجلس میلّی بنگلادش، و پوئرتا دو ئوروپای ایسپانیا، نمونه‌ئونی از طراحی معمارون آمریکایی جهون دله هستنه.

از قرن نوزدهوم بیسبال به عونوان ورزش میلی آمریکا انتخاب بیّه. در وهله بعدی فوتبال آمریکایی ، بسکتبال و هاکی یخ سر ورزش‌ئون میلّی آمریکا به شومار شونّه. فوتبال کالجی و بسکتبال کالجی هم پرطرفدارنه. فوتبال آمریکایی الان پرطرفدارترین ورزش ِآمریکا هسته. بوکس و اسب‌دوانی هم خله طرفدار دارنه، اما این ورزش‌ئون زیر سایه دِ ورزش گلف و اتومبیل‌رونی هستنه.
متحده ایالات با داشتن ۲٬۱۰۳ مدال المپیک تابستانی موفق‌ترین کشور دِنیا المپیک دله محسوب وانه ، و با داشتن ۲۱۶ مدال ِ بازی‌ئون المپیک زمستونی رده دوم دله دره.

نیروی نیظامی آمریکا به پنج دسته تقسیم وانه: 

وزیر دفاع زیر نظر رییس جومور که مقام فرمانده کل قوا ره بر عهده دانّه فعالیت کانده. 
 
در سال ۲۰۰۴ آمریکا با بودجه نیظامی ۵۲۲ میلیارد دلار، ۳٫۷٪ تولید ناخالص داخلی ره صرف هزینه‌ئون نیظامی هکرده ، که این هزینه‌ئون نیظامی به تنهایی تقریباً موعادل نصف هزینه‌ئون نیظامی جهونی بینه.

رئیس جومور آمریکا برای اقدام نیظامی از مشورت‌ئون م.شاور امنیت میلّی متحده ایالات برخوردار هسته. در رده پایین‌تر، وزیر دفاع قرار دانّه؛ رییس سیتاد موشترک ارتش آمریکا هم به فرمانده کل قوا و هم به وزیر دفاع مشورت دنه.

به غیر از ارگان‌ئونی مثل گروه فرارسی شوماره‌یی ، آمریکای ونگ ، و یا هیئت کارفرمایون پخش که توسط اورگان‌ئون دولتی برای مخاطبین خارج از آمریکا تنظیم وانه، اکثر رسانه‌ئون درون آمریکا یا مثلا شبکه‌ئونی نظیر فاکس ، اچ بی او ، ام‌تی‌وی ، و سی‌ان‌ان بطور کاملا خصوصی و با درآمد حاصل از تبلیغات و آگهی‌ئون تجارتی اداره وانه، یا مثل رادیوی عمومی میلّی و پی‌بی‌اس توسط موسسات و بنیادون خیریه تامین مالی وانه.

از ۱۲۰۰ شبکهٔ تلویریونی آمریکا، از گت‌ترین و معروفترین وشون در تاریخ رسانه‌ئون آمریکا بتومبی به ۳ شبکهٔ ای‌بی‌سی، ان‌بی‌سی، و سی‌بی‌اس اشاره هکردن.




#Article 28: باوندیون (213 words)


باوندیون (اسپهبدون)، 655 تا 1349 ميلادی ، تبرستان دِله، حوکومت هاکردِنه. باوندیون سه‌تا خانواده بینه : کاووسیون، اسپهبدیه و کینخاریه. 
فردوسی و ابوریحان بیرونی، سلطان محمود غزنوی دس ِ جا، آل باونده ره پناه بیاردِنه. اسپهبدون، تنها سلسله‌ای بینه که ئیران دِله، عربون ِ جِلو هِرِسّانه و عربون نتونسِّنه که وِشونِ ِ سرزمینه ره بَئیرن.

کاووسی‌ون ِ رَج (شاخه) (۶۵۵ تا ۱۰۰۰ میلادی)

باو، شاپور پِشت، کاووس ریکا

سهراب، باو ِ ریکا

مهرمردان، سهراب ریکا

سهراب، مهرمردان ریکا

شروین، سهراب ِ ریکا

شهریار، شروین ریکا

شاپور، شهریار ریکا

قارن، شهریار ریکا

(قارن ِ زمان بیه که حسن بن زید، معروف به داعی، خلیفه جا خِروج هاکرده (۸۶۴ میلادی) و تبرستان و گیلان مردمون، ونهِ طرفدار بوئینه.)

رستم، قارن ِ ریکا

شروین، رستم ریکا

شهریار، شروین ریکا

دارا، رستم ریکا

شهریار، دارا ریکا.

اسپهبدیه رَج (۱۱۱۳ تا ۱۲۰۹ میلادی)

حسام‌الدوله شهریار، کارن ِ ریکا

نجم‌الدوله کارن، شهریار ریکا

فخرالدوله رستم، کارن ریکا

علاء‌الدوله علی، شهریار ریکا

رستم شاه‌غازی، علاء‌الدوله علی ریکا

شرف‌الملک حسن، شاه‌غازی ریکا

اردشیر، حسن ریکا

شمس‌الملوک رستم، اردشیر ِ ریکا.

کین‌خاریه رَج (۱۲۳۸ تا ۱۳۴۹ میلادی)

اردشیر، کین‌خار ِ ریکا

شمس‌الملوک محمد

علاء‌الدوله علی، کین‌خار ِ ریکا

تاج‌الدوله یزدگرد، شهریار ریکا

نصرالدوله شهریار، یزدگرد ریکا

رکن‌الدوله شاه کیخسرو، تاج‌الدوله یزدگرد ریکا

شرف‌الملک، کیخسرو ریکا

فخرالدوله حسن، کیخسرو ریکا

امیرمؤید سوادکوهی

هژبر




#Article 29: تبری تقویم (174 words)


تبری تقویم ات‌تی ساسانی تقویم هسته که دِوازّه ما دارنه که وشون همه سی روزونه: فردینه ما، کِرچه ما، هَره ما، تیره ما، مِلاره ما، شروینه ما، میره ما، اونه ما، ا‌رکه ما، دِه ما، وَهمِنه ما و نوروزه ما.

اونه ما و ارکه مای میون پنج روز فاصله دَرِه که ونه نوم پَنجِک یا پتک روز جه معروف هَسّه و بِرابِری کِنده خورشیدی سال ِفروردین مای اولین پنج روز ره و اگِر سال کبیسه بوئه ۳۰ اسفند ما ره شیشک گِنّه.

هرسال روز ۱ فردینه ما تبری تقویم رِه اتا سال اضافه وانه. اسا سال  تبری هسته. اینتا روز ۲ مرداد هجری شمسی یا ۲۴/۲۵ جولای ِمیلادی جه برابری کانده.

تبری تقویم ِسرسال کبیسه‌گیری چارساله وسّه، شمسی تقویم جه ات‌کمه فرق و فَسِل کارده و ات‌کمه خوردته بی‌یه و زمونی که ۲ مرداد ما شمسی جه عیدی برسی‌یه، وه ره شمسی تقویم جه هماهنگ هاکردنه و ونه سرسال ره اتجا اسّانینه.

تبری تقویم مبدأ کارن ِاسپهبد بیّن گادِر (اتا کارنوندی اسپهبد) هسته. وِه ۵ سال پیش از حضرت محمد مدینه بوردن اسپهبد بیّه.




#Article 30: زیاریون (180 words)


زیاریون، دیلمی بینه و ایران ِ شومال ِ دِله حوکومت هاکِردِنه. اینتا سلسله، ۹۲۸ تا ۱۰۹۰ میلادی ، تبرستان ( گیلون ومازرون و ورگون ) و قزوین و ری و اصفهان و خوزستان دِله فرمانروایی هاکِردِنه.

زیاریون اوایل شیعه حکومتون وسّه کار کاردنه ولی مرداویج اتی ایرانی ناسیونالیستی تفکر داشته و همینسه شه وسّه اتا سیوا حکومت بساته تا ساسانیون حکومت ره دِباره وَر دِگاردنه. مرداویج که بمرده، ونه برار وشمگیر حکومت ره بدست بیارده ولی ونه سامون پچوک بیّه و تبرستون دله فقط سامون داشته؛ همینسه ایران‌گرایی ره ول هاکرده و شه تبری بی‌ین ره مهم‌تر بدونسته. این خاندانِ باقی شائون هم مدام ضعیف‌ته بینه تا این که تاریخ دله جه غـِب بگردستنه.

زیاری شاهون، فرهنگ و ادبیات و علوم ِ پیشرفت ِ وِسّه خَله تِلاش هاکِردِنه و حتا زیاریون ِ جا، دِ نَفِر کیتاب بَنِویشتِنه : قابوس بن وشمگیر و کیکاووس بن اسکندر. قابوس‌نامه،  کیکاووس بن اسکندر ِ شه هَسّه و گِنّه که ونه اصلی کیتاب تَبِری زیوون جا بَنِویشت بَهیّه.

این سلسله دله باکالیجار هم حکومت هاکرده که این شجرنومه دله دنی‌یه؛ چون زیاری خانواده جه نیّه.




#Article 31: آل بویه (119 words)


آل بویه یا بویه‌ی آل اتا گیلکی سلسله بی‌یه که ۹۳۲ تا ۱۰۵۵ میلادی نا فقط گیلون و تبرستون دِله، که تموم ایران دِله حوکومِت هاکِردِه. ونه مؤسسون سه‌تا برار بینه که اَتّا ماهیگیر ِوَچه بینه که وِنه نوم ابوشجاع بی‌یه. وِشون سه نَفِر، ماکان و مرداویج ِ سپاه دِله، جنگ هاکِرد بینه.

وِشون سه‌تا برار (علی، حسن و احمد)، اَتّا حرکتی بِساتِنه که صد سال ویشتر دوام بیارده و ایران فرنگ و سیاست و مذهب ِسر تاثیر بِیشته.

وِشون، اولین کسانی بینه که خلیفه نیشتِگا، بغداد، ره اشغال هاکِردِنه و خلیفه سر تسلط داشتِنه. 
گِت ِدانشمندون و ادیبونی ابن سینا و رازی و علی عباس و ابوریحان بیرونی واری، وِشونِ نِسومِ (سایه) بِن نوج بَزونه و گَت بَئینه.




#Article 32: ایمامعلی حبیبی (315 words)


 

ایمام‌علی حبیبی 2وهنه ما 1443طبری اتا از روستائون بابل کنارهکته. ورزش ره با لوچو شروء هکرده و بعدأ فونون کشتی ره پادگان گرگان دله سال 1464 طبری شروء هکرده و شهر قائم شهر دله زیر نظر اسکندر علی آبادی دنبال گیری هکرده. پس از قهرمونی موسابقه اینتیخابی مازرون دله در سال 1465، رقابت‌ئون قهرمونی کیشور اصفهان دله شیرکت هکرده و عونوان چارم وزن 72 کیلو ره دست بیارده. سال 1466 هم به مقوم چارم موسابقه قهرمونی ئیران برسیه ولی با قهرمونی در سال‌ئون 1467 شیراز و 1468 تهرون به عوضویت تیم میلی برسیه و عازم رقابت ئون جام جهونی در تیرکیا بیّه و وزن 67 کیلوگرم دله شیرکت هکرده که به موفقیتی نرسیه. 
بازی‌ئون اولمپیک 1956 ملبورن دله اوج درخشش حبیبی بی‌یه که علی رغم بیماری موفق بیّه میدال طِلا ره 67 کیلوگرم دله بیره. ایمامعلی حبیبی موسابقه جهونی تهرون دله موفق بیّه دِتا از گت کشتی‌گیرون جهون (واختانگ بالاوادزه شوروی جه و اسماعیل اوغان تیرکیا جه) ره مجموعا کمتر از سه دقیقه ضرب فنی هکنه. دوران حضورش در عرصه جهونی دله مئروف به سریعترین کشتی گیر جهون بی‌یه و در سال 1961 بوکوهاما دله موفق بیّه بالاته از موروزوف شوروی جه و کانه کو جاپون جه برای دیّمین بار قهرمون جهون بواشه. این سال دله ئیران قهرمون کشتی آزاد جهون بیّه. حبیبی با بیتن میدال طلای موسابقه جهونی تولیدو ِسال 1962 برای همیشه از کشتی کناره بیته. علاوه به 4 طلای جهون و اولمپیک، وه موفق بیّه میدال طلای بازی‌ئون آسیایی 1958 توکیو وزن 67 کیلوگرم دله ره بیره. در این رقابت‌ئون وه به کازوآبه از جاپون پیروز بیّه. 

پس از پایون دوره قهرمونی مودّتی به موربّیگری رو بیارده ولی پس از اون وارد دنیای سیاست بیّه و دوره ئی هم به عونوان نماینده مردم بابل مجلس شورای ملی دله حضور داشته.
امامعلی حبیبی، چهارتا فیلم دله هم بازی هکِرده: اسپه جندِم ،ببر مازندران  ، رام هکردن وحشی ِمردی  ، آدم و حوا .




#Article 33: آمل (526 words)


آمل اته شهر هسّه ایران مازرون استان دله. آمل ۲۳۷,۵۲۸ نفر جمعیت جا (سال ۱۳۹۵ سرشماری) مازرون جلگه دله و هراز روخنه دو ور قرار داینه و ۷۶ متر دریای سطح جا ارتفاع داینه. در ۵۲ درجه و ۲۱ دقیقه طول شرقی و ۲۶ درجه و ۲۵ دقیقه عرض شمالی ئو در فاصله ۷۰ کیلومتری غرب ساری، استان نیشتنگاه، ۱۸ کیلومتری جنوب دریای مازرون و ۶ کیلومتری شمال دامنه کوه البرز و ۱۸۰ کیلومتری شمال شرقی تهران قرار داینه.

اته قوم مازرون دریاء جنوبی کرانه ره ساکن بینه که وشون اسم آمارد بیه. آملِ اسم ره همونتاء داردنّی دوننه.
واژه آمل که ونه اتّی شکل آموی هسّه، احتمالا (آ)مردها یا (آ)ماردهای قبیله جابییت بیّه. غربی باستانشناس مورخون اینتا قبیله اسم ره مردی (mardio) یا آمردی (Amardio) بیاردنه. آماردون اتّه جنگجو و قوی قوم بینه و آمل منطقه ره شه نیشتنگا وسّه انتخاب هاکردنه و شه اسم ره ون سر بشتنه و بعدها «آماردها» کثرت تلفظ سّه به آملد، آمرد و «آمل» تبدیل بیّه.

هارشایِ دیگه که وجود دارنه این هسه که آمل شهر نوم، بتونّه اینتا دلیل سّه بی بوئه که ونه بنیانگذار اسم آمله بی‌یه، اتی که ابن اسفندیار تاریخ طبرستان دله بموئه. 

آمل شمالِ قدیمی‌ترین شهرون جا هسته. آمل، ساری و ورگانه (= گرگان/جرجان/گنبد کاووس) تنها شهرونی هستنه که وشون نوم همیشه تاریخ دله دیّه و رِقِد نشینه. وشون جمیعت کم بیّه ولی هیچ گادِر تاریخ جا خط نخاردنه.

آمل ره گانّه فیروزشاهِ زنا، که ونه نوم آمُله بی‌یه، بساته. فیروزشاه ره بلخ ِشاه معرفی هاکردنه. گانّه آمله چون خاسته هراز ئو جا استفاده هاکنه آمل ره اینجه بنا هاکرده. حتی گاتنه ونه قَور تا سال‌ها آمل دله دیّه و مورخون ونجه بازدید داشتنه.

اسپهبد خورشید که عربون جه شکست بخارده، سال 137 هجری گادِر عمر بن علا آمل ره بئیته و ونه مردم ره مسلمون هاکرده و سال 140 هجری جا این شهر عربون ِنیشتنگا تبرستون سامون دله بی‌یه. آملی‌ها اول مالکی مذهب بینه ولی بعداً گت داعی پشت دربمونه و زیدی مذهب بَینه. آمل اون گادِر جه علویون نیشتگا بیّه.

۱- نیاکی محله (حسینیه ارشاد) ۲-اسپه کلا(تکیه اسک) ۳-قادی محله (تکیه شهدا) ۴- کاردگر محله (مسجد امیری‌ها) ۵- مشائی محله (چهار سوق) ۶- شاهاندشت محله (تکیه هاشمی) ۷- چاکسر محله (امامزاده قاسم) ۸- کاشی محله (مسجد جامع علی کوچک) ۹- پائین بازار محله (تکیه آملی‌ها) ۱۰- گلباغ محله (مسجد جامع)  ۱۱- گرجی محله (امامزاده تقی) ۱۲- بربری خیل

اینتا محله‏ئون همه شه مرز ئو تعریف دیقیق ره دایننه. اینتا محله‏ئون میون حصار یا مانع دنیه اما گذرون و پلاکون شه محدوده ره مشخص کنّنه.

آمل شهرنشینی سابقه طولانه هسّه ولی چون منطقه رطوبت بالا بیه ئو طبیعی حوادث زلزله جور ئو غیرطبیعی حوادث تیمور حمله جور، باعث بیّه که انّه جالب تاریخی آثار باقی نمونسّه. برخی از اینتا آثار ایهان هسّنه:
 

رینه کافر کلی ، تنگه بند بریده و  ناصرالدین شاه و ون یارون شکل که سنگ سر حک بیی هسّه و وه ره شکل شاه گننه، گمبوج کاروانسرا ، مسجد جامع مسجد امام حسن عسکری، مسجد آقا عباس، بقعه متبرکه سه سید، سقانفار زرین کلا و سقانفار هندو کلا، بقعه مشهد بزرگ، امامزاده ابراهیم، امامزاده قاسم، بقعه شمس آل‌رسول و گنبد شمس طبرسی ئی همه از آمل جاذبه‏ها به شمار اننه.




#Article 34: ایرانی زوونون (156 words)


ایرانیج زوونون اتا چلّه هندوایرانی زوونون جه هسته. ایرانی زوونون تاریخی هارشا جا سه تا رج دله تقسیم وونّه:

باستونی گِدِر که، هخامنشی ره سر تا وه ره انجوم، تقریبا بیستم سده‌ی جا تا حدود چاروم و سوم میلاد جا پیش ره دربرگیرنه. باستونی ایرانیج زوونون جا، چارتا زوون ره اشناس بَیینه: مادی، سکایی، اوستایی و کوهنه فارسی.

ترنه ایرانیج زوونون ایران و افغانستون دله متمرکزنه و شه دِتا رج جه تقسیم وونّه:

ترنه ایرانیج زوونون قفقاز، میونی آسیا،چین ترکستون، پامیر، ترکیه، سوریه، عراق و هند قاره‌مونا دله هم گپ بزه بونّه.

وشون نمونه:

شه دتا رج ره تقسیم بونه:

غرب‌شمالی ره نمونه‌ئون:

غربی جنوبی ره نمونه:

فارسی زیر چلّه‌ئون سه تا گت رج ره تقسیم بوننه : ایران فارسی، دری فارسی (افغونستون)، تاجیکی فارسی

لری هم رجونی دارنه لری، لکی و بختیاری واری.

کومزاری، مسندام ئومان جزیره‌مونا (شبه جزیره) دله گپ بزه بونه و آران تاتی، باکی‌ئه وَر. وه ره نونه تاتی جا اشتیفا بَییرین.




#Article 35: ایزد شهر (135 words)


ایزدشهر کیلومتر ۷ نورـمحمودآباد دله جا بایته. نور سامون جه شهر هسه.
وه گرد ۸۰۰۰ نفر بومی ئو ۱۰۰۰ نفر ویشتر نابومی ئو ۵۸۰ هکتار مساحت، سه روستای ایزده بازار سر، سراج محله و امیرآباد جم، هیئت وزیران ره مصوبه، درس بایه ئو ونه شهرداری، تاریخ ۱۲/۱۱/۱۳۸۴ خورشیدی دله مازرون ئوستاندار همرا، ئو نماینده محترم مردم نور و محموآباد مجلس دله، ادارات ره کاره ئون ئو نهادها ئو مردمی جم شه کار ره سر هیته.
مناطق: شهر جدید ایزدشهر شامل ۳ ناحیه بازار سر(مرکز)، سراج محله و امیر آباد است طول خیابان اصلی شهر ۸۵۰۰ متر است که از سمت غرب محدود به به مرز تقسیمات شهرستانی شهرستانهای نور و محمودآباد در قسمت روستای خشت سر، از سمت شرق محدود به دویار اشتراکی مجموعه‌های مسکونی آکام شهر و نفت در قسمت روستای رستمرود می باشد. 




#Article 36: ویکی‌پدیا (287 words)


ویکی‌پدیا (انگلیسی جه: Wikipedia) نوم اتا ترکیبی واژه هسّه که ویکی (وبگاه مشارکتی) و انسیکلوپدیا (دانشنومه) واژه‌ئون جه بَیيته بيّه.

ویکی‌پدیا اتا دانشنومه‌ای هسّه که داوطلبون ِکایری (=همکاری) جه بنويشته وانه و ونه مقالات ره هر کس تونده دَچینه (=ویرایش هاکنه) یعنی که همه تونّه ونه مقالات ره بنویسن و دَچینن. 

البته این بنویشته‌ئون و دچی‌یه‌ئون ونه طبق ویکی‌پدیای قوانین بائه. مطالب ونه  و  و.. بائن.

نوشتارون ِبررسی ره گروهی مدیریت جه انجام دِنّه. کسونی که این سایت دله نویسنّه درواقع درنه سعی کانّه که شِه هم‌زبونون ره کومک هاکِنن تا اتا جهونی دانشنومه، که گت‌ترین دانشنومه دنیا دله هسته، ره شه زبون جه وردگاردنن (=ترجمه هاکنن).

ویکی‌پدیا دله اون‌چی که دِرِست هسته و ونه درست بی‌ین ثابت بیّه ره انجام دِنّه؛ نا اون‌چی که دموکراسی حکم هاکنه. چون رای‌گیری بتونده اتا فاحش ِاشتباه ره دِرِست سِراق هاده ولی اجماع دله فقط اون‌چی که دِرست هسته، مَیِّن وانه.

ویکی‌پدیا اتا مشارکت‌پذیر ِپروژه هسته و ونه کارورون سراسر جهون جه هستنه. هرکسی بتونده ونه رشد وسّه کومک هاکنه. هیچ اجباری هم داوطلبون وسّه وجود ندانّه که اتا کار ره انجام هادن و همه‌چی ره شه دِلِوِس انجام دِنّه، ولی اگه ات کار هاکنن که قوانین په‌روو نواشه، اون کار وردگاردنی‌یه وانه.

ویکی‌پدیای اصلی هاسِت شهر تامپای فلوریدا دله دره. ولی شهرون آمستردام و سئول دله هم کومِکی هاست دره. ویکی‌پدیا مدخل‌ها سالنومه‌ئون، جوغرافیایی فرهنگ‌ئون و دایره‌المعارفون واری هستنه. ونه هدف جهونی بساتن و انتشار اتّا آزاد دانشنومه تموم زوون‌ها جه هسته.

زوون‌های مختلف موستقلاً کار كانّه و همدیگه جه وصل نينه و فقط کلّی سیاستون («بی‌طرفی» واری) هستنه که همه جا ات‌جورنه. با اینکه مقاله‌ها و تصاویر بین زوون‌ها اشتراک بی‌یشته نَيینه ولی ارتباط وشون ِمیون کماکان غیرمستقیم پیدا وانه و وشون خله هم همدیگه جه سِوایِ‌‎سِوا نینه.




#Article 37: شرقی آذربایجان اوستان (227 words)


شرقی آذربایجان ایران کیشور ره اتا اوستان هسسه.
اینتا اوستان ایران فلات ره غربی شمال ِگوشه قرار داینه. ارس رود ونه شمالی مرز ره 
آذربایجان جمهوری، ارمنستان و نخجوان خودمختار ایالت جا موشخص کنده. قطور رود و ارومیه دریوچه او ونه غربی مرز رهغربی آذربایجان جا بونه.جنوبِور، رشته کوهون کشیدگی و 
دره ئون و جلگه‌ئون و دشتون موجب بئینه اینتااوستان، آذربایجان غربی و زنجان جا توپوگرافیک پیوستگی داشته بوئه وشرق دله نیز درّه، روخِنه، کوهون سبلان و چهل روز و صائین گردنه اینتا خطّه ره اردبیل جا کنده.

او و هوای اوستان کوللن سرد و خِشک هسه و ونه وسعت ۴۵۴۶۰ مربّع کیلومتر هسه.

ایران ِسه تا رشته کوه موهم و اصلی ، یعنی البرز، زاگرس و مرکزی اینتا منطقه ی دله همدیگر جا رسنه. استان ِمهم‌ترین ارتفاعات سهند است. 

  
اینتا اوستان ۱۹ شهرستان، ۴۲ شهر، ۳۸ بخش، ۱۳۳ دیات و ۳۱۴۹ آبادی داینه. 

اوستان جمعیت آخرین سرشماری میون سال ۱۳۸۵ دله برابر بیه با ۳۶۰۳۴۵۶ نفر که موعادل ۵.۱۱٪ کیشورجمعیت هسه(

اوستان ره اکثر مردمون ترک آذری هستنه و ترکی آذربایجانی زوون جا تکلم کننه. وشون مذهب مسلمان شیعه هسه و عده ای هم علوی یا اهل حق هستنه. افشار ایل ارومیه دریوچه ره شمال دله و شاهسون ایل سبلان و سهند ییلاقون دل کوچ نشیر هستنه.

 
شرفخانه بندر، آق‌گنبد بندر، رحمانلو بندر،قوری‌گل دریاچه و روخنه‌ئون و تالابون و چشمه ئون و جزیره‌ئون و اوشارون متعدد.




#Article 38: ۲۰۰۸ (میلادی) (265 words)


۲۰۰۸ (سال دِهزار و هشت، عددنویسی رومی:MMVIII) میلادی هشتمین سال سده ۲۱ میلادی جه و هشتمین سال هزاره سوم میلادی جه هسته. بر اساس گرگوری تقویم این سال از اولین روز سه شنبه ۱ ژانویه ۲۰۰۸ شروع بیّه و آخر چارشنبه ۳۱ دسامبر ۲۰۰۸ تموم بیّه چینی تقویم دله این سال گل سال اسم دانّه. تبری تقویم دله این سال از ۱۲شروینه‌ما ۱۵۱۹ تا ۱۲شروینه‌ما ۱۵۲۰ کفنه. ایرانی تقویم دله سال ۲۰۰۸ از ۱۱ دی ۱۳۸۶ شروع وانه و تاریخ ۱۱ دی ۱۳۸۷ تموم وانه. سال ۲۰۰۸ مطابق سال‌ئون ۱۴۲۸، ۱۴۲۹، و ۱۴۳۰ هجری قمری هسته.

مهم‌ترین اتفاقات این سال ره بنشنه، دمباله اقتصادی بوحران 2007-2009، اعلان استقلال کوزوو صربستون جه، انتخابات ریاست جوموری روسیه و انتخاب بیّن دیمیتری مدودف، وقوع چرخند پر تلفات نرگس کشور برمه دله، حل بوحران سیاسی لوبنان و امضای توافقنامه دوحه، رکورد شکنی قیمت نفت، بازداشت رادوان کاراجیچ به اتهام نسل کوشی دهه ۹۰ میلادی دله، گرجستون و روسیه جنگ، برگزاری تابستونی المپیک پکن، انتخابات ریاست جوموری آمریکا و انتخاب بیّن باراک اوباما، حملات تروریستی بمبئی و اسرائیل و غزه جنگ بدونستن.

تنها چار روز پیش از شروع سال ۲۰۰۸ میلادی، بی‌نظیر بوتو به قتل برسیــبی‌یه و این موضوع باعث افزایش نگرانی از دست بوردن ثبات سیاسی پاکستون دولت بَیبی‌یه. این موضوع باعث افزایش حضور نظامیون خارجی افغانستون دله بیّه. افزایش میزون خشونت‌ئون هفته‌ئون اول سال ۲۰۰۸ دله عراق خوشبینی‌ئون قبلی‌ نسبت به محدود بیّن خشونت عراق دله ره که پس از افزایش شدید نیروی آمریکا عراق دله به‌دست بموبی‌یه ره کمرنگ هاکرده. اما به‌صورت تصور عمومی‌‌ای که دولت بوش توجهش ره عراق جه به سمت افغانستون بَورده وجود داشته.

 

 

	

 

 




#Article 39: رینه (193 words)


رینه مازرون اوستان ره اتا شهر هسته. رینه شهرستان آمل دله و بخش لاریجان دله قرار داینه. و لاریجان گت‌ترین شهر هسه اما لاریجان مرکز گزنک هسه. اینتا شهر دماوند دامنه سر واقع هسه و زمسّون دله خله سرد بونه. رینه شه آبگرمسه معروف هسه و همچنین کوهنوردون رینه ره اشناسنّه چون که اوهان دماوند بوردنسه گاهی از رینه شوننه و از رینه ایستگاه استفاده کننه.

مازندران شهرون دله، رینه خله به تهران نزیک هسه و دو ساعت قاعده تهران جا فاصله داینه. ون فاصله آمل جائی تقریبا هم‌اتی هسه. رینه بوردنسه مردم معمولا جاده هراز جا شوننه و از پلمون یا پلور فرعی دله داخل بوننه و شه راه ره شوننه.

رینه فاصله با استان تهران مرز خله نیه اما رینه فرهنگ دکّل مازرونی هسه و ون مردم مازرونی حرف زننه. رینه مردم شه مذهبی بوئنسه معروف هسنه و اینتا شهر اته امامزاده، سه تا مسجد و اته تکیه داینه. لاریجان دله، رینه تکیه ره اشناسنّه و هر سال محرم وقت رینه تکیه اته خله آدمون ره شه خد پلی جذب کنّه. هر سال تابسّون که آمل و تهران گرم بوننه رینه هوا معتدل بونه و اینتا شهر جمعیت خله مَشت بونّه.




#Article 40: قائمشهر (288 words)


قائم‌شهر یا شاهی مازرون اوستان ره اتا شهر هسته. این شهر قائمشهر شهرستان دله مرکزیت دارنه.

قائم‌شهر شهرستان شمال و شمال‌غرب وَر جه جویبار شهرستان  و مازرون دریا جه، جنوبی وَر جه سوادکوه، غربی وَر جه بابل شهرستان  و شرق جه ساری شهرستان ره هم‌سامون هسته. گذشته فیروزکوه شهرستان  و بخش‌هایی از شهمیرزاد، تا سال ۱۳۵۹ سوادکوه و تا سال ۱۳۷۶ جویبار و تا سال ۱۳۹۱ کیاکلا (سیمرغ) این شهرستان دله دَئینه و اسا سیوا بَینه. سرشماری سال ۱۳۹۵ نزدیک به ۲۰۴٬۹۵۳ نفر جمیعت ره قائمشهر دله سِراق دائه. شهرستان قائم‌شهر در ۳۶ درجه و ۲۸ دقیقه عرض شمالی تا ۵۲ درجه و ۵۳ دقیقه طول شرقی واقع شده‌است.

قدیم الایام این شهر ِموقعیت باستانی شهرون دَئینه و چمنو شهر ره همین منطقه دله دونّه. ولی خادی اسایی قائمشهر ره هفت‌تا مَله‌ی کوچکسرا، کتی‌سر، آب‌بندان‌سر، حسن‌آباد، سیدمحله، بربری‌محله و مجاورمحله (شامل ترک‌محله و کبریت‌محله) جه بساتنه که ونه نوم ره اون گادِر علی‌آباد بی‌یشتنه. شهریور سال ۱۳۱۴ ه‍.ش هیئت وزیرون ونه نوم ره  شاهی هاکرده، اَی سال ۱۳۵۷ و ایران انقلاب په، شهر نوم اَی عوض بیّه و قائم‌شهر رسمیت پدا هاکرده.

پهلوی دوره خله شاهی جه رسینه چون رضا شاه شه این شهرستانِ آدم بی‌یه. اولین شالیکوبی مدرن، اولین کارخنه‌ئون کنسروسازی و نساجی ره این شهر دله بیاردنه و خله مهاجرت شهر جه زیاد بیّه و خله‌ئون این شهرِ کارخنه‌ئون دله مشغول بَینه.

قائمشهر المپیکی طلاکَر، بهداد سلیمی، کسی بی‌یه که جهونی رکورد و مدال دارنه و سنگین وزنِ وزنه‌برداری دله رقیب ناشته. 

شاهی دله نساجی فوتوال تیم هم مازرون ِقدیمی‌ترین باشگاه هسته که نساجی کارخنه‌یِ کارگرون وه ره پیش از انقلاب بسات بینه و هنتا فعالیت دارنه. این تیم سال 96 بورده لیگ برتر و بعد سال‌ها تنها تیمی هسته که مازرون جه لیگ دله دره.




#Article 41: اسفیوردشوراب (449 words)


اسفیوردشوراب اتا دیهستون نوم هسه ساری مرکزی بخش دله، ساری شهرستون، مازرون اوستان میون.

قرائن نشان می دهد که نام دهستان اسپه ورد شوراب و نام نهر متعلق به آن و نام شهر (ساری) چون نام های دیگر از زبان مردمی بوده است که به سنسکریت سخن می گفته اند . این نامگزاری در چه دوره تاریخی اتفاق افتاده است ؟

 شواهدی متقن نشان می دهد که زبان سنسکریت لا اقل از یک هزار سال پیش ( قرن دهم میلادی ) از رسمیت افتاده است . از سویی دیگر در حمله اسکندر به ایران که در قرن چهارم پیش از میلاد ( دوهزار و سیصد و چهل سال پیش) روی داد ،  فتح نامه نویسان و کاتبان یونانی با وجودی که  عبور  اسکندر را از مازندران و گرگان ، در فصل تابستان یعنی فصل کشت و کار برنج  گزارش می کنند ، اشاره یی به دشتستان شالی و یا شبکه های آبیاری در منطقه نمی کنند و شواهد حاکی از  فـقـدان فرهنگ کشت برنج در منطقه است . از این رو گمان می رود سنسکریت زبانان ، بعد  از اسکندر ودر اوج توسعه روابط ایران و هـند یعنی در زمان سلوکیان و آغاز کار اشکانیان ، به منطقه کوچانده شدند .

 در متون تاریخی معتبر گفته می شود در قرن دوم پیش از میلاد، پادشاه اشکانی ، اشک پنجم ، مارد ها را که از بومیان منطقه محسوب می شدند پس از سه سال جنگ ،  وادار به ترک منطقه و اسکان آنان در جایی  دیگرمی کند . اکنون این قابل تصور است که کار دشوار راندن مردم مارد از منطقه، برای توسعه کشتزارهای برنج و آماده ساختن محلی امن برای اسکان مهاجرین  بوده است . مهاجرینی با فرهنگ  که مولد ثروت بوده ،قادر به انجام  کاری  بوده اند که از عهده  مردم مارد ساخته نبود . باید گفت توجه به ارزش تجاری برنج و مهارت مهاجرین  بطور کلی در کار کشاورزی و پرورش دام ، مشوق اشک پنجم  در حمایت از آنان بوده است . به  گمان نگارنده اشک پنجم ویا فرهاد اول، به احتمال همان آرش افسانه یی و یا همان تهمورس دیوبند است.
 
 تشریح این مطلب که تهمورس به لفظ مازندرانیان  نام ولقبی برای آرش است ،(تهم آرش به معنی آرش نیرومند)  در مقاله   گویش مازندرانی زبان خدایان بود  به قلم نگارنده آمده است .
 
بنا بر این می توان گفت که سابقه اجرای طرح بزرگ اسپه ورد شوراب و  شبکه های آبیاری متعلق به آن به گذشته ای دور  بر می گردد .   ایجاد محل سکونت برای مالک بزرگ اسپه ورد در کنار ساری رود   ، که نام آن همان ساری  است ، به همان زمان و به قرن دوم پیش از میلاد می رسد . یعنی قریب به دو هزار و دویست سال پیش.




#Article 42: فریم (160 words)


فریم اتا دهستون نوم هسه که دودانگه بخش دله، ساری شهرستون، مازرون اوستان میون قرار بئیته.

فریم کتابون دله پریم هم بموئه.ابن اسفندیار که تاریخ تبرستان ره بنویشته از این دیار یاد هاکارده فریم ره ذیل بخش کهستان تبرستان بیارده. اون زمون، ساسانیون دوره،حکومت فریم ره به دستور خسرو انوشیروان به قارن پسر سوخرا هدانه. اینتی حکومت قارنوندان بر چند قسمه تبرستان که فریم هم وشنونه دله دئیه از 50 قبل از هجرت آغاز بئیه تا سال 223ه.ق،  با مرگ مازیار که آخرین حاکم از نسل وشون بیئه،  تموم بییه.
فریم دوره اول حکومته  باوندیون بر تبرستان وشونه مرکز حکومت بییه. باو پسر شاپور پسر کیوس پسر قباد شاه ساسانی این سرسله ره بساته. آل باوند از  45ق تا 466ق فریم ره شه محل حکومت داشتنه، أیی بوردنه ساری ره شه مرکز حکومت قرار بدانه، بعد بوردنه آمل، اونجه ره هم شه مرکز حکومتی بییتنه.وشونه سرسله هفت قرن بر تبرستان حکومت هاکاردنه و همیشه فریم وشونه مأمن و پناهگاه بموندسته.




#Article 43: تالشی (171 words)


تالشی (تالشی جا: تالشی زَوُن یا толышә зывон) اتا اِرانیج زوون نوم هسسه. تالشی زوون ایران غربی شمال زوونون و کاسپی زوونون رج دله قرار گیرنه. گِلان ِشمالی قسمت و اردبیل ِشرقی قسمت ایران دله و آذربایجون ِجنوبی قسمت دله، تالشی جه گپ زنّه.

تالشی زوون مازرون ِدریوی ِکناره ره  گیلکی و مازرونی زِوون جا هم‌ریشه هسسه ولی وشون جا تفاوت دارنه. تالشی زوون گیلکی و ترکی جا همسادا بیه و وشون رو تأثیر بـِشته انی وشون جا تأثیر بَئیته.

تالشون شه چلّه‌ئونی دارنه. شمالی تالش میون پنج‌تا گویش دارمبی آستارایی، لنکرانی، ماسالی، لریکی و عنبرانی. جنوبی تالش دله، آستارای جا تا ماسال ور اتا جور تالشی گب زنّه که ترکی واری‌ئه، اما ماسال جا تا صومعه سرا، فومن، ماسوله و شفت ِدهاتون وَر، اصیل تالشی گب بزه بونه. ترکی زوون که ایرانی تبار جه نی‌یه تالشی میون نفوذ هاکرده و ونه اختلاف گویش ره باعث بیی‌یه.

تالشی مردمون ره تومبی به دتا بخش تقسیم هاکنیم:

اردبیل اوستان تالشون شه زوون خله خار حفظ هاکردنه و عنبران نمین اردبیل دله درننه.




#Article 44: مازرونی زبون (2062 words)


تبری، مازرونی یا مازندرونی که وه ره گِلِکی (gılıki) هم گنّه، اتّا ايرانی زوون هسته كه ایران ِمازرون، سمنون، گلستون، البرز و تهرون ِاستانون ˇدله ونجه گپ زنّه.

مازرونی اتا هندی-ایرانی زوون هسته که ایرانیج زوونون دَسته ˇدله دَره و این زوونونˇ شمال‌غربی رَجهˇ دله جا گیرنه. شمال‌غربی ایرانیج ˇمهم‌ترین زوونون کوردی، گیلکی، تالشی، بلوچی، زازاکی و... هستنه که زوون‌شناس‌ون معتقد هستنه که اینان زوون‌ون مازرونی جه خله نزدیکنه.

بعضی زوون‌شناسون شمال‌غربی ایرانیج ره چنتا پچیک‌ته گروه جا تقسیم کانّه و مثلاً کوردی گروهˇ دله کورمانجی، سورانی و... ره قِرار دِنّه و کاسپینی زوونون ِگروه ˇدله گیلکی، مازرونی، تالشی، سمنانی و تاتی ره جا دِنّه.

تبری زوون اتی قدیمیˇ زوون حیساب وانه که قمری تقویم ˇاولین قرون گادِر تاریخ‌شناسون وه ره بشناسینه و ثبت هاکردنه. این زوون شه وسّه ات‌خله ادبیات داشته و اتی رسمی زوون بی‌یه که ونه ویشته کتابون تراپرا بیه. قدیمی‌ترین بنویشته‌ونی که این زوون جه باقی دَره، قرن چاروم به بعدˇ شِنه.
شواهد نشون دنه که مازرونیˇ زوون قرن ۷ جه به بعد به اتا رسمیˇ زوون تبدیل بوی‌یه و فارسی زوونه جا ره بئی‌ته، قرآنونˇ تافسیر و عربی ˇدینی کتابونˇ ترجمه نشون دنه که بجای اینکه  ایرونˇ  رسمی  زوون جه که فارسی بی‌یه ترجمه بواشه به مازرونی ترجمه بوی‌یه که وه نشون دنه فارسی ˇزوون مازرون و گیلونˇ دله اعتبار نداشته.

همچنین بعد از اینکه مازرونی طبرستان ˇدله قت بئی‌ته افر عرفانی و آسنی ˇکتابون مازرون زوون جه بنویشته بوی‌یه 
بسلاب جاودون نومه که اتا صوفی ˇکتاب و درباره ی فقه تصوف حروفی مازرونی زوون جه توسط فضل الله نعیمی  بنویشته بوی‌یه یا نوم نومه ˇکتاب که مجموعه آسنیونی هسته که نعیمی شه خُوئون ˇدله بدی‌یه
یا محبت نومه که درباره ی عشق و عرفان هسته
محرمنومه ˇ کتاب هم دره که توسط سید اسحق استرآبادی بنویشته بئیه.

افر تاریخی بنویشته‌ئون که مازرونیˇ زوون جه بنویشته بئیه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.تاریخ تبرستان(قرن۷) ۴.جاودان نامه(قرن۸) ۵.نوم نامه(قرن۸) ۶.محبت نامه(قرن۸) ۷.الکفایه(قرن۹) ۸.الابانه(قرن۹) ۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹) ۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹) ۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹) ۱۵.محرم نامه(قرن۹) همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹) ۲۱.سید اسحق

این سوال ره خله پرسنّه که مازرونی اتا زوون هسته یا گویش و لهجه. گتِ زوون‌شناسون گویش (انگلیسی جه: dialect) ره اینتی تعریف کانّه که «ات‌چی هسته که زوون (انگلیسی جه: language) و لهجه (انگلیسی جه: accent)ˇ میون دَواشه؛ گویش لهجه‌ی تون هَمِّس تر هسته و زوون جه تَنِک تر»  همینسه اتا ثابت سامون این سه‌تا تعریف میون دَنی‌یه. اسا هر زوونی ره بنشنه چن‌تی بررسی هاکردن که زوون، گویش یا لهجه هسته. اینجه دِتی مازرونی ره بررسی کامبی:

جامعه‌شناسی دله گانّه که هر کشورˇ دله فقط رسمی زوونون ره بَنشنه بائوتن «زوون» و بقیه «گویش یا لهجه» هستنه. همینسه ایرانˇ دله فقط ونه «فارسی» ره بائوتن «زوون»؛ حتا عربی زوون که خله کشورونˇ دله «زوون» هسته و دِنیا ˇدله فارسی جه معروفته هسته، اینجه «گویش» حیساب وونه.

گویش‌شناسی و زوون‌شناسیˇ دله اِشنِّه که «گفتار» چِتی هسته. این علم ˇدله هِچکی شه ماری‌زوون جه غلط گپ نَزِنده. ونه دله فرق نَکانده که شمه پَلی تلویزون ِاتا گزارش‌کَر دَره گپ زنده یا اتا ذهنی‎عقب‌دکِت، یعنی مثلاً نتوندی باوّی «دیوار» ˇ کلمه، «تیفال» جه درست‌ته هسته.

زوون‌شناسیˇ دله اتا جامع تعریف دَنی‌یه که زوون و گویشˇفرق ره سِراق هاده. مثلاً «سیوندی» بتونده هم زوون بائه، هم گویش بائه. «گویش» هسته چون اتا پچوکˇ مَله ˇدله ویشته گپ‌بَزه نَوانه؛ «زوون» هم هسته چون ونه نزدیکی زوونی دَنی‌یه که ونه واری بائه. 

مازرونی ره این روش ˇدله «زوون» دونّه؛ چون وه شه ات‌خله لهجه دارنه که این لهجه‌‌ها همدیگه جا نزدیکنه، مازرونیˇ قدیمی بنویشت و مکتوبات هم دارنه، وه دستور زبان دارنه که بقیه زوونا جه هم فرق کنِّه. 

زوون‌شناسون گانّه که اگه مازرونی، فارسیˇگویش جه هسته، ونه اتا قدیمیˇ زوون جه بَییته بَیی‌بائه. مازرونˇ زوون اتا رج ˇدله دَره که وشون ره گانّه «شمال‌غربی ایرانیج». زوونونی که این رجˇ دله درنه احتمالاً «پارتی زوون» یا همون «اشکانی پهلوی»ˇ باقی‌بموندست هستنه. اینان زوون جه گلکی، تالشی، کومشی و زازاکی خله مازرونی ره موندنّه. این رجˇ دله کوردی و بلوچی و... هم دَرنه ولی فارسی اتا رَج دیگه دله دَره و ونه منشأ احتمالاً چیز دیگه هسته.  

فارسی و مازرونی هرکومتا اتا رجهˇ دله درنه و هیچ ارتباط زوونی همدیگه جه ندارنه. ولی ات‌خله کلمه فارسی ˇدله جه بموئه مازرونیˇ درون که باعث وونه تدریجاً مازرونی رِقِدبدائه بَواشه. این جدولˇ دله ات‌سری کلمه که مازرونی ِاسایی زوون و اصیل کلمات ره سِراق دنه ره بنشنه هارشائن: 

افر تاریخی ˇبنویشته‌ئون که مازرونی ˇزوون جه بنویشته بئیه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.تاریخ تبرستان(قرن۷) ۴.جاودان نامه(قرن۸) ۵.نوم نامه(قرن۸) ۶.محبت نامه(قرن۸) ۷.الکفایه(قرن۹) ۸.الابانه(قرن۹) ۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹) ۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹) ۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹) همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹)

مسالک و ممالکˇ کتاب ˇدله اولیه قرن‌های اسلامی ˇگادِر دیلمان و تبرستون ِزوون جه گپ بَزه وانه. ابوعبدالله‌مقدسی گانه: «کومش و گرگانˇ زوون هِدی جه نزدیک هسته. ها بکار شونه و گانّه هاکن و هاده و اینان قشنگه، و تبرستونˇ زوون هم وشون جه نزدیکه ولی تبرستون ˇدله تندته گپ زنّه». اینان جه فقط تومبی بفهمیم که مسلمونا اولیه قرونˇ دله این زوون ره بِشناسینه ولی تومبی بعضی دیگه منابع جه بفهمیم که این زوون جه کتابت هم کاردنه. وقتی ساسانیونˇ حکومِت رِقِدبورده، تبرستونˇ دله مَله‌یی حکومتون بَموندِستنه که مازرونی جه نوشتنه و خوندِستنه.

قرون چاروم تا نهم هجری جه فقط بعضی آثاری بموندستنه که خله تَنِک‌تِرو دیگه کتابون ˇمیون دَرنه (قابوس نومه، ابن اسفندیار ِتبرستون ِتاریخ، اولیاءالله آملی ِرویان تاریخ و ظهیرالدین مرعشی ِتبرستون و رویان و مازرون تاریخ واری). این آثار ره صادق کیا و داوود منشی زاده و حبیب برجیان بررسی هاکردنه.

شیش‌تا دِ بیتی هم نظامی گنجویˇ خطی نسخه‌ئونˇ میون دَیینه که اسا «پاریس ملی کتابخانه» ˇدله دَرنه. و چارتا بیت هم عبدالقادر مراغی ِجامع الالحان دله بموندستنه. شیخ علی گیلانی ˇتاریخ مازندران (قرن یازهم دله)، مؤمن تنکابنی ِتحفة المؤمنین (قرن یازهم)، فرهنگ انجمن آرای ناصری، آنندراج فرهنگ و ... دله هم بعضی تَنِک-تِرو بنویشته‌ئون دَرنه. 

این جدولˇ دله بتونّی بعضی تَنِک‌تِرو بنویشته‌ئون ره هارشین: 

اونچی که مازرونی ادبیات ره ایرانی زوونون ِادبیات جه سیوا و بتتر کانده چنتا وردِگاردِستهˇ کتاب قرآن و مقامات حریری جه هسته. روشی که این وَردِگاردِنی‌ین (= ترجمه) ˇدله استفاده بیّه کلمه-کلمه‌یی هسته که باعث وونه مازرونی زوونˇ قواعد رعایت نَواشِن. 

اتا قرآن اسکاتلندˇ گتˇ لُژ دله کَته که اِلون ساتن وه ره بررسی هاکرده. وه سال ۱۹۶۳، شه بررسی په بائوته که این کتاب قرون دوازهم هجری یا هیژهم میلادی و گانه که این بنویشته‌ئون نا اسایی گیلکی ره موندِنّه نا مازرونی ره ولی مطمئناً کاسپینی زوونون جه هسته. ۱۷۰۰ کلمه‌یی که متن دله دره جه ۶۰۰ فقره محلی و باقی فارسی هستنه. الول ساتن ِمطالعه صامتها، صرف، نحو و واژه‌ئون ره در بر گیرنه.

مقامات الحریریˇ وَردِگاردِسته تهرانˇ ملک ˇکتابخنهˇ دله دره و ۱۸۹ وَلگِ (= برگه) هسته. صادق کیا گانه این کتاب ره اوایل قرن هفتم بنویشتنه ولی فضل‌الله پاکزاد گانه قرن نهم و دهم هجری جه اون وَرته نتونده بائه.

اتا وردگاردسته دیگه‌یی قرآن جه دره که سورتیجی ِخاندان وه ره ساری دله دارنه و اینتا ۲۵۰ وَلگِ دانّه. اینتا دله قرآن ِدومین نیمه درنه البته بجز آخرین سوره‎ئون که پچوک-پچوکنه و حدوداً یک-سوم اصلی کتاب ره دربرگیرنه و اینتای ِزوون مقامات حریری ِزوون جه نزدیکه؛ بنابراین ونه قدمت قرون هفتم هجری جه ونه بَرِسه. اتا مثال این نمونه جه یارمی:

دِتا خطی نسخه قرآن جه مجلس ِکتابخنه دله دره: اتا شماره ۱۲۲۷۸ جه و ۳۱۸ ولگ جه که ونه نوم ره «تفسیر قرآن با ترجمه طبری جلد اول» و دیگری ره شماره ۱۷۹۸۲ جه ۳۸۸ ولگ جه «تفسیر قرآن از سورهٔ مریم تا آخر با ترجمهٔ فارسی و طبری کهن» ِنوم جه وینّی.

بخشی از طبری ادبیات ره گرگانی ˇگویش تشکیل دنه که کتابونی به سون محبت نامه، نوم نامه، جاودان نامه، محرم نامه، و لغت نومه ای به نوم لغت‌استرآبادی اینتا گویش جه بنویشته بئی‌یه که صادق کیا اینتا متونه سر جه گرگانی واژه نامه ره تهیه هاکرده.

سَبب چه بی که عیسی واتِی که با شِمِه هر چه واتِن به اشاره واتِن(طبری اَمروزی:سبب چه بی‌یه که عیسی باته که با شِما هر چه باتمِه به اشاره باتمه)

واتِی که هَنِه‌ کو تِنˇزمین سِرخ بو(طبری اَمروزی:باته که ونِه که تِنِ زمین سِرخ بوئه)

اتا قرآن ِدِگاردسته که مریم ِسوره تا آخر جه فارسی و طبری ِهمراهی هسته شماره ۱۷۹۸۲ جه مجلس کتابخنه دله دره. شهاب‌الدین حسینی نجفی مرعشی ونه جلد ِپشت بنویشته: «اونچی مِن هارشیمه و بفهمستمه اینه: آیات ِحواشی تفسیری دره که ملتقط کشاف جه، بیضاوی، ناصر کبیر ِتفسیر، ثعلب ِتفسیر، سُدّی ِتفسیر. کسی که تفسیر ره بائوته که بَنویسِن «ملاحاجی پسر فقیه مازندرانی دیلمی» بی‌یه که زیدیون جه هسته. اونچی مه نظر رسنه تفسیر ره علامه بحاثه شیخ مجدالدین مازندرانی بنویشته که حدود سال ۷۰۰ بمرده. این نسخه دله مازرونی کلمات و بعضی زیدی اصطلاحات خله زیاده»  اتا نمونه ونه کوثر ِسوره جه:

این آثاری که بالاته بنویشتونه، مازرونی هستنه ولی اَنده این زوون عَوِض بَیی‌یه، معاصر ِمازرویون ره حالی نَوانه و این زوون ِخصوصیات ره سِراق نَدِنه. اولین آثاری که این زوون جه هَنتا دَره و اِما ره وَرائه، قرن نوزدهم میلادی شِنه. این آثار گانّه که دویست سال ِاخیر این زوون ِکُلی مشخصات خله تغییر نَکارده.

امیر تیمور قاجار ساروی که وه ره امیر مازندرانی گاتِنه، محمد شای قاجار ِدوره اتا کتاب ره «نصاب» نوم بنویشته. این کتاب دله ۸۵۳ کلمه ره مازرونی و فارسی جه گانه تا مخاطبون این دِتا زوون ره تونِن هِدی سَر جه یاد بَیرِن. این لغات ره صادق کیا سه‌تا نسخه سَر جه استخراج هاکرده و «طبری واژه‌نومه» (۱۳۲۷) دله بَنویشته.

آثار دیگه که مازرونی قرن نوزدهم جه دانّه ره بعضی مستشرقون بنویشتنه: الکساندر خوجکو (۱۸۴۲)، ایلیا برزین (۱۸۵۳)، گریگوری والریانویچ ملگنوف (۱۸۶۱٬۶۸)، برنهارد دارن (۱۸۶۲٬۷۵)، ژاک دمورگان (۱۹۰۴) این مستشرقون ِرَج دله قِرار گیرنه.

بعضی مازرونی وَردِگاردِسته‌ئون هم دَرنه که اینان ره هم مستشرقون بنویشتنه یا وشون توصیه هاکردنه که بنویشته بَوو:

این کتاب اتا دیوان هسته که ونه دله اتخله دِ بیتی «امیر پازواری» جه دَره. این کتاب ره «برنهارد دارن» و «محمد شفیع مازندرانی» سال ۶-۱۸۶۰ میلادی جمع هاکردنه و سن پطرزبورگ دله فارسی ِدِگاردِسته جه چاپ هاکردنه.

نیما یوشیج ِروجا دله مازرونی گرامر ره «SVO» بنویشتنه. یعنی فاعل، فعل، مفعول. اِسا دیگه خله کمته اونتی گپ بزه وونه، هسا مازرونی گپ بزوئن ره SOV جه اشناسنّه.

زنان و مردان مازرونی جمله درون فرق ندارنه، یعنی «وه» که گانّه هم تونده مَردی بوئه، هم تونده زِنا بوئه. 

مازرونی دله ضمیر سه حالت دانه: فاعلی، مفعولی و ملکی:

فارسی دله دِ جور شناسه دارمی: بگذشته و حال؛ ولی طبری دله سه جور هَسته: بگذشته، ساده حال و التزامی حال. (این نمونه‌ها شایی/قائمشهری جه هسته)

۱. بگذشته:

۲. ساده حال:

۳. التزامی حال :

بَییتِن ِفعل(baiten = گرفتن) ره شایی/قائمشهری لهجه دله اینتی صرف کانّه.

منفی هاکردن وسه این فعل زمون‌های: ساده بگذشته ، کامل بگذشته ، التزامی بگذشته ، التزامی کامل بگذشته و التزامی حال دله n ونه فعل ِابتدا b جایگزین بَوو. زمون‌های: استمراری بگذشته و ساده حال دله na ونه g جایگزین بَوو همینسه زمون‌های: ساده بگذشته و استمراری بگذشته دله نفی اتی هسته. همینجور دِتا زمون» دَر انجام وانه بگذشته و حال منفی ندارنه.

بعضی محققون گانه مازرونی دله «نَقلی بگذشته» ندارمی و گِنِش‌کَرون ساده بگذشته جه ونه بَدِل استفاده کانّه ولی بعضی دیگه گانّه که نقلی بگذشته این زوون دله دِتا شیوه جه بساته وانه اتجور اولیه و قید تکیه‌ی جا فقط وِنه کومِک بَییتِن. (اینان بابلکنار لهجه جا هستنه)

کارشناسون گانّه که مازرونی زوون دِوازده‌تا لهجه دانّه:

این بخش دله مازرونی و بعضی دیگه زوونون ره جدول دله مقایسه کامبی. اگه خانّی اینتی جدول‌ها جه ویشته دونین و زوون‌های ویشتری ره هارشین، اینجه ره بَوینین:

این جدول دله فقط فارسی، کوردی، گیلکی و انگلیسی ره بیاردمی و مازرونی جه مقایسه هاکِردمی. این جدول دله فارسی و مازرونی ِونگ‌نویس‌بَیی عبارتون هم دَرنه که راحت بخوندِستن وسّه دَرنه و اینتا ره بی‌یشتمی که هرکی این زوون‌ها جه آشنا نی‌یه، راحت بائه.




#Article 45: فارسی-عربی الفبا (119 words)


فارسی-عربی الفبای قواعد همونتایی هسسه که اسا مدارس دله آموجش داده بونه و فارسی زوون ِرسانه ئون ونه جا استفاده کننه، فقط نوکاتی وجود داینه که ونه رعایت بووه:

فارسی: میگویند = گنّه ← گننه / genne
البته بابلی دله بونه گنِنه / genene

فارسی: مثلاً = مثلاٍ ← مثلن / maselen

ون وختی واژه بیستا حرف جا توم بونه که ونه یکسره بـَنویش بووه;

فارسی: درخت‌ها = دارون / därun

ئون وختی واژه صدادار ِحرف جا تموم بونه که اگه ـه جا توم بووه  ونه جدا بـَنویسم;

فارسی: پسرها = ریکائون / rikä'un 

فارسی: خانه‌ها = سره ئون / sere'un 

 ِ وختی که واژه بیستا حرف جا توم بونه که ونه اتا فاصله هادیم و بعد وره بـَنویسیم;




#Article 46: یونس (113 words)


ِ
یونس(عبری:יוֹנָה دله ونه معنی کوتر بونه) دوازده تا بنی اسرائیل پچیک پیغومبرون میون پنجمین بیه ، امتای ریکا و زبولون وچه زائون بیه که جت‌حافر دله بزا بهیه، رحبعام دوم پادشاهی گدر زندگی کرده و یهود قوم پیروزی ئون ره پیشگویی هاکرده.(عهدعتیق یونس:۱۱:۴) وه خداوند فرمان جا نینوا مردمون دعوت وسه سرپیچی هاکرده و گت ماهی دیهون دله گرفتار بهیه، اما توبه هاکرده و ماهی بتیم جا بیرون بیمو ، وه اَی دعوت وسه به نینوا دگرسه. این کش نینوای مردمون ، یونس دعوت ره پذیرا بهینه و وشون توبه پذیرفته بهیه.(قرآن ۳۷:۱۳۹)نینوای ویرانی په سال ۶۱۲ ق.م دله یونس کیتاب نگاشته بهیه که اسا عهد عتیق برخی بخشون ره تشکیل دنه.




#Article 47: مازرون ِ بَبـِر (140 words)


مازرون ِ بَبـِر که ونه علمی نوم Panthera tigris virgata هسسه مازرون جنگلون دله زندگی کرده ، آخرین باری که وه گـِلستون جنگل دله بدی‌یه بَیّه ۱۳۳۸ خورشیدی سال بی‌یه. مردم وه ره سـِرخ شیر گاتنه.

مازرون بَبـِر ، بنگال بَبـِر جا روشن تر بیه ، ونه رنگ نارنجی مایل به سـِرخ بیه . ونه بدن می بنگال بَبـِر جا بـِلِند تر و سیبری بَبـِر جا کِتا تر بیه . ونه هیکل هم بنگال بَبـِر جا گت تر و سیبری بَبـِر جا خورد تر بیه.

مازرون بَبـِر مارال ٬ وراز ٬ شوکا ٬ آغو ٬ پرنده ئون ٬ خزنده ئون وحشی بامشی ره اشکار کرده . اون گدر که وشنا بیه و کمبود غذا داشته تلمار و گومش و سایر اهلی حیوونون ره خـِرده . 
 
ونه نسل ، اشکار بی‌رویه و زیست ِموحیط ره نابود هاکردن وسّه از بین بوردنه.




#Article 48: گو (147 words)


گو اتا اهلی حیوون نوم هسته کا مازرون دله اته خله دره. فارسی دله وه ره گننه: «گاو». گو سم‌ دارنه و نشخوار کنده چار تا معده دارنه و وشون نوم :۱-سیرابی ۲-نگاری ۳-هزارلا ۴-شیردون
و دتا خالی شاخ هم دارنه. جفت سمون راسته ی جه و گوسانون خانواده ی جه هسته. کشاورزی دله هم ونه جا کار کشننه.

گو مازرونی فرهنگ و زبوون دله خله ریشه دار هسته،گو بعضی نومون ((ورزا)) واری، مازرونی جا فارسی دله بوردنه . ورزا نره گو ره معنی دهه. همچنین مازرون دله هر گویی شه نوم ره دارنه و وشون کاربرد همدیگر جا فرق دارننه: اته روزه گوکزا، دِه روزه گوکزا، اته هفته گوکزا، اته ماهه گوکزا، شیرخوار گوکزا، گوکزایی که ونه مار شیر ننه، بالغ گو، اوستن گون، گویی که خوانه بزائه، گوکزایی که خله سخت بزا بهییه، پیر گو و ... همگی مازرونی زوون دله شه نوم ره دارننه.




#Article 49: اساره (185 words)


اساره اتا گت کُره هسته که پلاسما (خله داغ گاز) جا بساته بیّه و جاذبه اتا جا وه ره انبس دارنه. وه خله سو دِنه که ونه دله هسته‌ای واکنشون سر هسه.

اساره‌ئون انرژی هسته‌ای همجوشی جا انه، اتا جریان که ونه دله اتا شیمیایی عنصر اتا دیگه عنصر ره تبدیل بونه. ویشتر اساره‌ئون هلیوم و هیدروژن جا بسات بینه. وشون دله هیدروژن، هلیوم ره تبدیل بونه. وقتی اتا استار شه بمردن ره نزدیک بونه، ونه دله هلیوم دیگه عناصر، کربن و اکسیژن دسوری ره تبدیل بونه. همجوشی جریان خله انرژی تولید کنّه. این انرژی اساره ره خله داغ کنّه. اساره‌ئون این انرژی ره بتابنی‌ین جا شه جا دور کننه. این پرتو الکترومغناطیسی هسه.

اساره نوم اکثر هند و اروپایی زوونون دله اتجور هسته:
star (انگلیسی), str (سانسکرین), star (سینهالا), aster (یونانی), stella (لاتین), stairno (گوتیک), Stern (آلمانی), stjärna (سوئدی), setare (فارسی), steren (کورنیش), ster (آفریکانس), estel (کاتالونی), estrella (ایسپانیولی) و estêre (کوردی).

مازرونی زوون دله هم ستاره، اِساره، اِستره یا اِستاره بائوت وانه و لهجه‌ئون مختلف دله اتکه فرق دارنه. قدیم گرگان نوم ره این کلمه جه اسم بی‌یشت بینه و «استرآباد» نوم داشته.




#Article 50: خلیج فارس (431 words)


خلیج فارس یا فارس دریامونا ئوراهی هسه که امتداد عومان دریا دره و میون ایران و شبه جزیره عربستان قرار دارنه. نوم تاریخی اینتا خلیج، زوون‌ئون مختلف ترجمه عبارت «فارس دریامونا» یا «دریای پارس» بی‌یه. اینتا قسمت از دریائون عموما فارس دریامونا نوم دارنه اما اتا کار غیرمونتظره توسط مناطق عرب‌نشین «الخليج العربي» یا ساده‌تر «خلیج» نوم بَورده بونه. و همچنین توسط تورکیه از خلیج بصره استفاده بیّه؛ هرچن که هیچ کدوم از این نوم‌ها سطح بین‌المللی دله به رسمیت بشناسته نَینه.

مساحت (گتی) وه ۲۳۳٬۰۰۰ کیلومتر مربع هسه و پس از مکزیک و هودسن سومین گت خلیج جهون به شمار انه. فارس دریامونا شرق جه از طریق تنگه هرمز و عومان دریا به هند اقیانوس و عرب دریا راه دارنه، و غرب جه به دلتای اروندرود ِروخنه، که حاصل پیوند دِ روخنهٔ دجله و فرات و دکلستن روخنه کارون به وه هسه، ختم بونه. 

کشورون ایران، عومان، عیراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین کناره فارس دریامونا درنِه. 

به خاطر دیّن منابع نفت و گاز فارس دریامونا و ونه سواحل دله، اینتا ئوراهه سطح بین‌المللی، منطقه‌ئی دله مهم و راهبردی به شمار انه.

زمین‌شناسون معتقدنه که حدود پونصدهزار سال پیش، صورت اولیه فارس دریامونا کنار دشت‌ئون جنوبی ایران تشکیل بینه و به مرور زمون، بر اثر تغییر و تحول ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی شِه  خِد ره پیدا هكرده.

اینتا خلیج توسط تنگه هرمز به عومان دریا و از طریق وه به رهاء دریائون مرتبط بونه. جزایر مهم وه عبارتنه از: قشم، بحرین، کیش، خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و لاوان که تمومی وشون به جز بحرین ایران شنه. 

فارس دریامونا و سواحل وه معادن سرشار نفت و گاز دارنه و مسیر انتقال نفت کشورون ایران، عراق، کویت، عربستان و امارات متحده عربی هسه، و به همین سبب، منطقه‌یی مهم و راهبردی به شمار انه. بندرون مهمی حاشیه فارس دریامونا وجود دارنه که از وشون توممی بندرعباس، بوشهر، بندرلنگه و بندر ماهشهر ایران دله و شارجه، دوبی و ابوظبی ره در امارات متحده عربی و بندر بصره عراق دله ره نوم بوردن.

فارس دریامونا اصلی‌ترین نوم و نومی هسه بر جا بموندسته از کوهن‌ترین منابع، چون که از سده‌ئون پیش از میلاد سر در بی‌یارده و با پارس و فارس -نوم سرزمین ایران ملت- گر بخارده.

کوهن‌ترین نومی که از فارس دریامونا وجود دارنه نامَرتوهسه که کتیبه‌ئون آشوری دله جا بمونسته. فلاویوس آریانوس سدهٔ دوم میلادی دله شِه آثار دله فارس دریامونا ره پرسیکون کاای تاس که فارس ِدریا معنا دنه استفاده هكرده.
تا پیش از دهه ۶۰ قرن بیستم میلادی، عربی کشورون از عبارت فارس دریامونا شِه مکاتبات رسمی دله استفاده كاردنه.




#Article 51: وک (167 words)


وک اتا دوزیست حیوون هسته کا آبندون و کیله و زمین‌سر دله زندگی کنه و خله گوناگون هسته. قابل ذکر دره کا وک و وزغ ، دوزیستان دله خله رایج هستنه.معمولا وشونه اشتبا گیرننه.اسا وزغ معمولا گت‌تر هسه و ونه پوست خله خشکه.اتا وزغ دره ونه اسم سورینامه شه وچون ره شه پشت سر ورنه.اتا وک هم دره وره آمریکا دله گننه سم نیزه ای ونه پوست سمی هسه واسا ونه سم 100نفر ره وسه.

وکها و وزغها هر سال اتا موقع دواره شه تولیدمثل جا شوننه و معمولاً نر وکون زودتر شوننه و شه محدوده ره مَیّن کننه. ماده‌ئون که برسن ، نرون ونگ و وا کننه و انه سراش کننه تا وشون آبندون دله بورن.اگه ماده‌ها نرون دعوت ره قبول هکنن او دله پرنه و نرون وشون ره با شه عقب لینگ گیرننه . وکون آدمون واری شه زنا ره گا نکننه.وشون صبر کننه تا ماده تخم هکنه بعد تخم رو ره اسپرم ریزنه تا بارور باون.
گاهی وکون تولید مثل چند روز طول کشنه!




#Article 52: جانگ بو گو (401 words)


جانگ بوگو اتا رزمی هونرهای استا،دریانورد و فرمونده جنگی بیه.وه اتا از گت‌ترین سیاستمدارون شیلای شاه نشین( جنوبی کوره  دله) بیه.وه چانک هی بندردله(واندو جزیره دله)دنیا بمو.

ونه جوونی دوره خله چیزها دنیه.ولی تاریخی کیتابون دله بنویشته که وه شه جوونی دوره شه پسرعمو(یئون جانگ) همراه بورده چین که اون زمون وره تانگ گتنه.وشون اینتاسر که رزمی هونرهای دله خله مهارت داشتنه بوردنه چین سپاه دله و وانینگ منطقه نظامی فرمونده بینه.جانگ بوگو بتونسه که چین شورشیون ره شکست هده همینتاسر وره پیشنهاد هکردنه تا چین سپاه فرمونده بوو ولی وه قبول نکرده وچین سپاه جا دربمو واتا بازرگان بیه.اون زمون شیلاییونی که چین دله دینه شه وسر اتا سیوا دستگاه داشتنه.ولی جانگ بوگو شیلا وضعیت جا ناراضی بیه.

جانگ بوگو بعد شه سرمایه ره بورده  چانک هی تا بتونه اونجه ره پیشرفت هده.اون زمون زرد دریا دله اتا خله دریایی دزدون دینه وه هیونگ دوک(شیلا شاه) جابخواسه که وره اجازه هده اتا ارتش درست هکنه تا وشون جا دریایی دزدون جا جنگ هکنه.هیونگ دوک هم وره بشته که اینتا کار هکنه و وه بتونسه دریایی دزدون ره شکست هده بعد اینتا موفقیت شیلا شاه وره چانک هی دریایی فرموندار هکرده.وه بتونسه مه چانک هی ره اتا گت بازرگانی نیشته گاه هکنه.شیلا بزرگون اینتا سر که وه اتا از عادی مردمون بیه وره بد داشتنه.

بعد اینکه هیونگ دوک بمرده با اینکه کیم ووجینگ ونه جانشین بیه ولی ونه پسرعمو یعنی کیم میانگ اشراف کومک جا شیلا شاه بیه.کیم وو جینگ هم بورده چانکه هی جانگ بوگو جا کومک بخواسه جانگ بوگو هم  وره کومک هکرده تا کیم میانگ ره شکست هده.بعد اینکه کیم ووجینگ شاه بیه وه جانگ بوگو ره شه گت وزیر هکرده.کیم ووجینگ بعد هم جانگ بوگو کیجا ره شه ریکا سر خواستگاری هکرده ولی اشراف اینتا خواستگاری جا موخالفت هکردنه که باعث بیه تا کیم ووجینگ جانگ بوگو کیجا ره شه ریکا سر خوار نکنه.اینتا مسئله باعث بونه تا وشون دتا رابطه بد بوو.جانگ بوگو شونه چانک هی تا آخر عومر اونجه حوکومت کنه.

معلوم نیه که جانگ بوگو بکوشتن فرمون ره کی دنه.ولی وره یوم جانگ بکوشته.یوم جانگ شاهی گارد فرمونده بیه که فرار هکرده بورده چانک هی.وه اونجه جانگ بوگو ایعتماد بیته و وقتی وه داشته شراب خرده وره بکوشته.جانگ بوگو مرگ چه کوت ره ۳۳۵ مازرونی سال دله بنویشتنه.ونه پادگان ۳۴۵ مازرونی سال دله دوس بونه.حلا ونه پادگان خرابه اونجه دره.چانک هی مردمون وره خله دوست درانه و هرسال ونه سر اتا جشن گیرنه.




#Article 53: زمین (118 words)


زمین اتا از خورشیدی منظومه سیاره‌ها هسه. زمین ره ارض هم گنه ونه لاتین نوم Earthهسه ولی بعضی هم ورهGlobe گنه.ونه فاصله تا خورشید ۱۵۰۰۰۰۰۰۰کیلومتر هسه.زمین قطر استوا دله ۱۲۷۵۶وقطب شون دله۱۲۷۱۴ هسه.همینتا سر درست کوره نیه.زمین هر۲۳ساعت و ۵۶دقیقه و۴ثانیه سر اتا بار شه دور چرخ گیرنه و هر ۳۶۵ روز و ۶ ساعت سر خورشید دور چرخ گیرنه. ونه سرعت وقتی شه دور چرخ گیرنه ۱۰۸۰۰ کیلومتر هسه.وقتی هم خورشید دور چرخ گیرنه ونه سرعت ونه سرعت ۱۶۶۷ کیلومتر هسه.زمین جو ونه ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ کیلومتر دورپوشنه.زمین جو چندتا گاز درست بونه که گت‌ترین شون نیتروژن و اکسیژن هسه.زمین تنها سیاره خورشیدی منظومه هسه که ونه دله جاندار دره.زمین اتا قمر دارنه که وره ماه گنه.




#Article 54: زحل (108 words)


زحل اتا از خورشیدی منظومه سیاره‌ها هسه. زحل کیوان هم گنه. وه آخرین سیاره ای هسه که بونه وره چش جا بدین.ونه فاصله تا خورشید ۱۴۲۶۰۰۰۰۰۰کیلومتر هسه.وه بعد مشتری گت‌ترین سیاره خورشیدی منظومه هسه.ونه قطر ۱۲۰۰۰۰ کیلومتر هسه ونه چگالی ،اوچگالی توم کمتر هسه.یعنی اگه ونه دله اتا چی او رو دکفه ونه رو مونه.وه هر ۲۹ سال و نیم خورشید دور وه هر ۱۰ ساعت و ۱۵ دقیقه اتا بارشه دور چرخ گیرنه.زحل دور اتا کمربند بیته که باعث بونه وه خله قشنگ ببو.زحل ۱۰ تا ماه دارنه که گت‌ترین ماه تیتان هسه وونه کچیک‌ترین ماه هیپرون هسه.ونه درترین ماه فوب هسه وونه نزدیکترین ماه میماس هسه.




#Article 55: پلوتو (128 words)


پلوتو یا پلوتون اتا سیاره خورشیدی منظومه دله هسه. وه دورترین سیاره اینتا منظومه تا خورشید هسه. ونه فاصله تا خورشید ۵٫۹۲۰٫۰۰۰٫۰۰۰ کیلومتر، ونه قطر هم ۳۶۰۰ کیلومتر هسه. وه هر ۲۴۸ سال و ۱۴۶ روز سر اتا بار خورشید دور و کمتر از ۶ روز سر شه دور چرخ گیرنه.

ونه دما میون ۲۰۴- تا ۲۷۳- سانتی‌گراد درجه هسه. اول اتا دانشمند که ونه نوم لوول بی‌یه حدس بزوئه که اینتا سیاره ونه دوو، بعد هم اتا دانشمند دیگه که ونه نوم ویلیام تومباک بی‌یه، اینتا سیاره ره پیدا هکرده. ۱۴۸۹ مازرونی سال دله اتا سیاره پلوتو پلی پیدا بیّه که وه ره شارون نوم بشتنه. وه ره پلوتو ماه هم دونّه. پلوتو اتا نوم دیگه هم دارنه که «پلوتون» هسه. وه کچیک‌ترین سیاره خورشیدی منظومه هسه.




#Article 56: زمین درست بین (113 words)


ویشتر بنه اشناسون و اساره اشناسون گنه که ۱۵ملیارد سال پیش اتا اساره خورشید پلی جا رد بیه که وه باعث بیه خورشید جا چندتا گازی گلیله در بوره اوآن کم کم بچا بینه و خورشیدی منظومه سیاره‌ئون ره درست هکردنه.زمین هم اینجوری درست بیه. چند ملیون سال طول بکشیه تا زمین مثل شه الآن بوو.
اول زمین دور و بر هیدروژن و اکسیژن مولکول پخش و پلا بینه.بعد وشون جمع بینه او مولکول درست بیه.اینجوری زمین رو وارش ببارسه.زمین رو ره درست او بیته.بعد زمین او دله انه لد دوسه که وشون جا زمین خشکیا درست بینه.بعد هم زمین دله علف سَوز بیّه و کم‌کم جونورون دیگه هم زمین دله پیدا بینه.




#Article 57: زمین درست کر چیزها (133 words)


چیزایی کهزمین سیاره ره سازنّه، چن لایه دله بخش بندی بینه که هر لایه بالاتر اتا لایه پائین‌تر سر کته.

زمین اولی لایه ره بیرونی پوسه یا لیتوسفر گنه.ونه کلفتی میون ۵تا ۵۰ کیلومتر هسه.اینتا لایه اتا خله کانی مواد جا مثل اوکسیژن،کربون،آهن،کلسیوم،سیلیکون،آلومینیوم،منیزیوم،سدیوم،هیدروژن و...جا درست بیه.   
   

زمین دومی لایه چندتا نوم دارنه مثل جبه(عربی دله)،منتل(لاتین دله)یا گوشته(فارسی دله) که اما مازرونی زبون دله وره همون گوشته گمی.وه پوسه زیر دره و ونه مواد خمیرره موننه.اینا ره ماگما گنه.اینتا لایه  کلفتی ۲۹۰۰ کیلومتر هسه.
   

زمین سومی قسمت هسه نوم دارنه.هسته شه دتا قسمت بونه اولی قسمت بیرونی هسه که ۲۱۰۰ کیلومتر ونه کلفتی هسه.دومی قسمت درونی هسه که ۱۳۷۰ کیلومتر ونه کلفتی هسه.وه ویشتر آهن و نیکل جا درست بیه.ونه گرمی ۵۳۰ سانتی گراد هسه.هرچی مواد هم هسته دله درنه همه سرخ بئی هسنه.




#Article 58: زمین شناسی دوره ئون (183 words)


زمین شناسون اینتاسر که خوانه راحت تر و بهتر زمین سر تحقیق هکنن ونه تاریخ ره چندتا دوره تقسیم کننه.
   

زمین‌شناسی اولی دوره ره پرکامبرین گنه که ونه معنی پیش از  زندگی هسه.وه شه د قسمت بونه که وشون نوم :پروتروزوئیک و آرکئو زوئیک هسه.
   

زمین‌شناسی دومی دوره پالئو زوئیک هسه.که ونه معنی قدیمی زندگی هسه.وه شه شش دوره دارنه که وشون نوم هسه: پرمین ، کربونیفر ، دونین ، سیلورین ، اوردوویسین ، کامبرین . اینتا دوره ۳۴۵ ملیون سال درازی بکشیه.

زمین‌شناسی سومی دوره مزوزوئیک نوم دارنه که ونه معنی میونی زندگی هسه.وه شه سه تا دوره دارنه که وشون نوم هسه: کرتاسه ، جوراسیک ، تریاس .اینتا دوره ۱۶۰ ملیون سال درازی بکشیه.
  

زمین‌شناسی سومی دوره ره سنوزوئیک گنه که ونه معنی نو زندگی هسه.وه شه دتا دوره بونه که وشون نوم تر شیاری و کواترنری هسه.ترشیاری شه پنج تا دوره بونه که وشون نوم هسه: پلیوسن ، میوسن ، الیگوسن ، ائوسن ، پالئوسن .اینتا دوره ۶۵ملیون سال درازی بکشیه.کواتر نری دوره هم شه دتا دوره بونه که وشون نوم هولوسن و پلئستوسن هسه.اما الان اینتا دوره دله درمی.




#Article 59: ایرانی تبارون (125 words)


ایرانی تبارون مردمونی ره گنه که وشون زبون یا تبار ایران جا بوئه.ایرانی تبار طایفه همه ایران دله زندگی نکننه.وشون آسیا دله پخش هسنه.
 

ایرانی تبارون زبون همه اتا از ایرانیکی زبونون هسه.ایرانیکی زبونون چندتا گت دسته بونه که قدیم ایرانی زبونون،میونی ایرانی زبونون و نو ایرانی زبونون هسه.جوغرافیایی نظر جا بونه بوتن که ایرانی زبونون سه دسته شمالغربی،غربی،نیشته گاهی ره قسمت بونه.
 

ایرانی تبارون ویشتر کشورون ایران ، افخانئون ،تاجیکستون،چین، روسیه،میونی آسیا دله،قفقاز دله،ترکیه دله و عیراق دله درنه.
  

چنتا از ایرانی تبارون طایفه هم وشون زبون ایرانیکی زبون نیه و ولی وشون ایرانی تبارون هسنه.وشون اول اتا ایرانی زبون داشتنه ولی بعد چند تا دلیل باعث بیه که وشون زبون عوض بوو.مثلا آذریون اول ایرانی زبون داشته ولی بعد وشون زبون تورکی بیه.




#Article 60: نژادون (283 words)


نژاد درباره بونه بوتن که اتا دسته از مردمونی هسنه که وشون ظاهر ویژگی‌ها اتا هسه. اون ویژگی‌ها پوس رنگ، چش شکل، رخت، می، بلنی یا کتاهی قد، سر شکل و ... هسنه. بونه بوتن که سه جور نژاد دنیا دله دره.
  

روشن پوس، قد بلن، موجدار می اسبه نژاد گت ویژگی‌ها هسنه. وشون همه جای زمین دله درنه که اینتا دلیل کوچ هکردن و ایستعماری سیاستون بیه. ویشتر مردمونی که اوروپا  دله، شمالی آمریکا دله، آسیا غرب و جنوب غرب دله (ایرانیون، عربون، تورکون، قفقازیون) استرالیا و نو زلاند دله درنه اسبه پوس هسنه. سامیون و حامیون که آسیا و آفریقا عربون هسنه هم اسبه پوس هسنه.
 

قد کتاه، بکشی چش، صاف می زرد نژاد گت ویژگی‌ها هسنه. ویشتر زرد پوسون آسیا شرق و جنوبشرق دله زندگی کننه. سرخپوسون اتا دسته از زرد پوسون هسنه که ۳۲۰۰ سال پیش دله تنگه برینگ  جا بگذ شتنه و بوردنه  آلاسکا دله. اونا بعد هم بوردنه شمالی آمریکای دله. وشون اینکا تمدن جنوبی آمریکای دله درست هکردنه. اتا دسته دیگه از زرد پوسون هم بوردنه اقیانوسیه قاره دله و ماداگاسکار دله اونجه موندگار بینه.
 

فر می، پهن دماغ، کلفت لوشه، سیو پوس سیو نژاد گت‌ترین ویژگی‌ها هسنه. آسیا جنوبشرقی دله اتا دسته از سیو پوسون درنه که وشون نوم ودا هسه. هند دله سیوپوسونی درنه که وشون ره دراویدی گنه. سیوپوسن اصلی سره آفریقا قاره هسه (از گت صحرا تا جنوب اونجه) بانتو شون، سودانی شون، بوشمن شون از اینجور دسته سیوپوسون هسنه. چند ملیون آفریقایی سیو پوس قدیم دله آفریقا جا بردگی وسر بورد بینه آسیا و اوروپا دله همینتا سر اونجاهان پخش بیننه.
   

وقتی که نژادونی که بوتمه با همدیگه قاطی بوون درک نژاد درست بونه. مثلا مردمون نیشته گاهی آمریکا درک هسنه.
     




#Article 61: آروم اوقیانوس (104 words)


آروم اوقیانوس دنیای گت‌ترین اوقیانوس هسه که آسیا و آمریکا میون دره.ونه گتی 166 ملیون کیلومتر مربع هسه.دریائونی که ونه او جا هسنه: برینگ،اختسک،ژاپن،چین،مرجان وتاسمانی. دتا دریا مونا ونه او جا هسنه که کالیفرنیا و آلاسکا هسنه.ونه میونگین جولی ۴۱۸۸ متر هسه.ونه جول نرین جا که دنیای جول‌ترین جا هم هسه ماریان گدال هسه که فیلیپین شرق دله دره و ونه جولی ویشتر از ۱۱۰۰۰متر هسه.اینتا اوقیانوس ره فردیناند ماژلان اتا پرتغالی دریانورد پیدا هکرده.اون زمون که وه اینجه رسیه اینتا اوقیانوس خله آروم بیه همینتا سر وه ونه نوم ره آروم اوقیانوس بشته.وره اینتا سر که گت‌ترین اوقیانوس هسه گت اوقیانوس هم گنه.




#Article 62: اطلس اوقیانوس (113 words)


اطلس اوقیانوس یا آتلانتیک ِاوقیانوس اروپا، آفریقا و آمریکا میون دره. ونه گتی 83 ملیون کیلومتر مربع هسه.

دریائونی که ونه ئو جا هسنه: کارائیب، شمال دریا، لابرادور، بالتیک و مانش هستنه.

دریا مونائونی که ونه ئو جا هسنه: هودسن، گینه، بیسکای و مکزیک و مدیترانه و دریائونی که مدیترانه ئو جا هسنه (آدریاتیک، اژه، ایونی و تیرنو) که جبل طارق تنگه جا اطلس اوقیانوس جا سیوا بونه و مرمره و سیو دریا که داردانل و بسفر تنگه جا مدیترانه دریا جا سیوا بونه هم ونه ئو جا هسنه.

گلف استریم ِگرم ئویِ معروفِ جریان هم ونه شمالی نیمه دله دره. ونه جول‌ترین جا ۹۲۰۰ متر جولی دارنه که پورتوریکویِ جزیرهِ شرق دره.




#Article 63: خط (784 words)


خط اتا چیز هسه که ونه جا آدم اون چی ره که گنه تونه بنویسه.آدم بعد اینکه حرف بزوئن ره یاد بیته و متمدن بیه اینتا وسر که شه دانش همیشه وسر حفظ هکنه خط ره درست هکرده.خط اون زمون جا که درست بیه تا اسا چند جور بیه. خله از خط‌ها از بین بوردنه. ولی چندتا از اونا هم باقی بمونسه و حلا وشون ره کار زننه.

تصویری خط اتا جور خط هسه که اولین بار آدمون بتونسنه وره درست هکنن و بنویشتن سر ونه جا کار هکنن.تصویری خط دله بنویشتن وسر هر چیز شکل ره کشینه.اون چیز هایی هم که شکل ناشتنه ره هم وشون بنویشتن وسر اتا نشونه اشتنه.اتا از گت‌ترین تصویری خط هیروگلیف بیه اینتا خط ره قدیم مصردله نویشتنه.اسا مصر قدیم کیتبه‌های دله بونه اینتا خط ره بونه بدین.
   

اینتا خط ره اینتا وسر که ونه حروف مخ ره مونسه مخی نوم بشتنه.اتاکمه که آدمون تصویری خط جا کار هکردن بفهمسنه که ونه جا کارهکردن خله سخت هسه.همینتا وسر وشون سعی هکردنه که اتا جدید خط شه وسر درست هکنن.آخر سر وشون بتونسنه مخی خط ره بنویشتن وسر درست هکنن.مخی خط اولی بار سومر دله درست بیه.بعد بابل دله که سومرجا ره بیته اینتا خط ره کار زونه.اینتا خط ره خله قدیم دله ایران دله هم نویشتنه.ایلام دله که بابل پلی دیه اینتا خط ره بنویشتن وسر کار زونه. ایران دله هخامنشوین دوره اینتا خط ره نویشتنه.مخی خط ۴۲ تا حرف داسته که اوفقی و عمودی بنویشت بیه.اینتا خط دله هر صدا اتا نشون شه وسر داشته.ونه صدائون ۲۱ تا بیه.اولی کسی که بتونسه اینتا خط ره بخونه اتا اینگلیسی بیه که ونه نوم بایرون ولیزی بیه.
  

اینتا خط اتا جور مخی خط بیه که آرام دله وه ره نویشتنه.

سامی اتا طایفه خط بیه که وشون نوم بنی سام بیه. 
  

اینتا خط عربون خط بیه که وشون وره سامی خط جا بیتنه.
   

سریانی، سوریه قدیم زبون و خط نوم ره گنه. اینتا خط قدیم سوریه دله دیه ونه جا سریانی زبون ره نویشتنه. اینتا خط جا بعد کوفی و نسخ خط درست بیه.

اینتا خط اول کوفه دله دیه همینتا سر وره کوفی گنه..وره عربون، سریانی خط جا بساتنه.ونه رو چندتا خط دیگه هم درست بیه.اولی خط که ونه جا درست بیه نسخ بیه اینتا خط اینتا وسر که کوفی خط ره از میون بورده وره نسخ بوتنه. بعد ونه رو تعلیق خط درست بیه تا اینکه میر علی تبریزی نستعلیق خط ره درست هکرده.نستعلیق اصلی نوم نسخ تعلیق بیه اینتا وسر که وه تعلیق ره از میون بورده وره نسخ تعلیق گتنه که بعد بیه نستعلیق.اینتا خط ره میر عماد حسینی قزوینی به اوج برسه نیه.وه ۲۵ حرف دارنه.
 

ایران اولی خط همونتی که بوتمه مخی بیه ولی بعد اینکه هخامنشیون بوردنه و سلوکیون وشون جا ره بیتنه اینتا وسر که وشون یونانی بینه خط و زبون یونانی ره ایران دله رسمی هکردنه.ولی وشون دوره خله طول نکشیه و آخر سر پارتیون که اتا ایرانی طایفه بینه وشون ایران دله در بکردنه.وشون دوره ایران خط اوستایی بیه.اون زمون ایران زبون اوستایی بیه همینتا وسر خطی که ونه جا اینتا زبون ره نویشتنه ره اوستایی گتنه.اوستایی خط اعراب داشته ،ازچپ  بنویشت بیه.اینتا خط ۴۴ تا حرف داشته.اینتا خط ره آرامی خط جا بیتنه.
ساسانی دروه ایران خط پهلوی بیه.هر چند اینتا خط ره اوستایی جا بیتنه ولی وه ونه جا خله فرخ دارنه.ونه بنویشتن و بخونسن هم خله سخت بیه اینتا وسر که ونه اتا حرف ونه چندتا صدا داره.ونه حرفون هم ۲۵ تا بیه.وه شه دتا جور بیه:شمالی،جنوبی.
سغدی اتا دیگه از ایرانی خط بیه که سغد دله امروزی تاجیکستون دله وره نویشتنه.اینتا خط آرامی جا بئیت بیه.
مانی اتا دیگه از ایرانی خط بیه که وره مانی (مانوی دین پیومبر) با قاطی هکردن دتا خط آرامی و عربی بساته.

الفبا ره فنیقی شون درست هکردنه.بعد هم یونانی شون وشون جا الفبا ره یاد بیتنه.وشون شه حرف الفبا جا درست هکردنه.بعد رومی خط که درست بیه  مثل یونانی خط الفبایی بینه.

اوروپایی زبونون دتا خط چا بنویشت بونه اتا لاتین هسه که رومی خط جا درست بیه.لاتین خط ره امروزه خله زبون‌ها ره ونه جا نویسنه اتا از اون زبون‌ها اینگلیسی هسه.بعضی کشورهای ایسلامی دله هم لاتین خط جانویسنه مثل: تورکیه،آذربایجان،تورکمنستون.اتا دیگه اوروپایی خط سرلیک هسه که ویشتر شرقی اوروپا دله وره نویسنه.سرلیک گت‌ترین زبونی که ونه جا بنویشت بونه روسی هسه.اینتا وسر که اتی مدت روس شون میونی آسیا ره گردوندنه سرلیک اونجه کشورون دله رسمی خط هسه.تاجیکی که اتا ایرانیکی زبونون هسه وره با سرلیکی خط نویسنه.اتا دیگه از ایرانیکی زبونون که وره سرلیکی خط جا نویسنه اوستکی هسه.
   

خطاطی اتا  ایسلامی هونر هسه.اینتا هونر دله هونرمندون سعی کننه تا واژگون خوشگل تر بنویسن.خطاطی وسایل اتا قلم واتا جوهر هسه.تذهیب اتا جور هونر هسه که ونه دله هم خطاطی کننه هم واژگون دور نقاشی کننه.




#Article 64: آمریکا قاره (277 words)


شمه منظور شاید اینتا بی بوء: متحده ایالات آمریکا

آمریکا اتا قاره‌ی نوم هسه که اطلس اوقیانوس غرب‌وَر و آروم اوقیانوس شرق‌وَر جا بئیته. سه بخش جه سِوا بونه شمالی امریکا که شامل بونه: متحده ایالات و کانادا ره، مرکزی امریکا و جنوبی امریکا.

آمریکا قاره گتی با گرینلند جزیره ۴۳ ملیون کیلومتر مربع هسه. اینتا قاره شمالی یخ بزه اوقیانوس تا جنوبی یخ بزه اوقیانوس جه بکشی بیه. وه ره ویشتر جوغرافیدونون 3 قسمت کننه: شمالی آمریکا، میونی آمریکا، جنوبی آمریکا.

ونه شرق دله آپالاش کوهون و ونه غرب دله راکی کوهون (روشوز) و آند کوهون بدی بونه.پنج تا دریاچه ئون که وشون او شیرین هسه و همدیگه ره وصل هسنه ونه دله درنه که وشون نوم : سوپریور، میشیگان، اریه، هورن و انتاریو) هسه. اینتا قاره ره نو خشکی گنه اینتا سر که تا۱۰۰۴ مازرونی سال وه پیدا بئی نیه و اینتا سال دله کریستوف کولومب اتا ایتالیایی دریانورد وره پیدا هکرده. کریستوف کولومب خیال کرده که وه همون هند هسه ولی اتا ایتالیایی جوغرافی دون که ونه نوم آمریکو وسپوس بیه بفهمسه که وه شه وسر اتا قاره هسه. همینتا سر ونه نوم ره اینتا قاره رو بشتنه.

آمریکای قاره دله ۳۵تا مستقل کشور درنه.
 

متحده ایالات آمریکا - کانادا - مکزیک - برزیل - آرجانتین - کلمبیا - ونزوئلا - پرو - کوبا - شیلی - گواتمالا - نیکاراگوئه - اروگوئه - اکوادور - پاناما - دومینیکن - جامائیکا - کاستاریکا - بولیوی - هندوراس - السالوادور - پاراگوئه - ترینیداد و توباگو - هائیتی و...

فرانسه گویان  - پورتوریکو (متحده ایالات) - آنتیل (هلند) - گوادلوپ (فرانسه) - برمودا (بریتانیا) - مارتینیک (فرانسه) - ویرجین (آمریکا و انگلیس)- مونتسرات(بریتانیا)- آروبا (هلند) و...




#Article 65: اوروپا قاره (156 words)


اوروپا اتا کچیک قاره هسه که ونه گتی ۱۰ میلیون کیلومتر مربع هسه.وه جبل الطارق تنگه جا آفریخا جا،بسفر و داردانل تنگه جا اتا کمه شر آسیا جا سیوا بونه.وره سبز قاره هم گنه.ونه گت‌ترین کوهون مون بلان قوله (بلنی ۴۰۸۹ متر)و پیرنه و کارپات قوله هسنه.ونه دله اصلا بیابون دنیه.ونه کشورن ویشتر پیشرفته هسنه.ونه زمین هم خله بارده هسه.
اروپا در جزیره مونایی شومال غرب اوراسیا دله و در شومال قاره افریخا قرار دانه. این قاره که به دلیل قرار بیتن در منطقه معتدل شمالی به قاره سبز معروف هسه بین آبهای دریای سیاه در جنوب شرقی، دریای مدیترانه در جنوب، اقیانوس اطلس و در غرب دریای آنتیک قرار دانه
ونه مساحت ۱۰ میلیون کیلومتر مربع و نزدیک ۶۰۰۰۰۰۰۰۰ نفر جمعیت دانه

اروپاییان، آریایی هایی بینه که به سمت غرب مهاجرت هاکردنه و به سرزمین پرنعمت و زیبایی برسینه که بعدها نام الهه ((اروپ)) بر آن نهاده بیه.که به مرور زمان به اروپا تبدیل بیه




#Article 66: اوردون (865 words)


اردن یا اوردون اتا کشور هسه آسیا غرب دله که هم اتا درکا نوم هسه هم اتا کشور نوم. اوردون نوم معنی پالاینده هسه و اتا جور اوشم نوم هم هسه. اوردون ره قدیم دله کنعان هم گتنه و مسحیون وره کرک گتنه. اوردون شمال ور سوریه، شرق ور عراق، جنوب ور عربستون، غرب ور اسرائیل و عقبه خلیج جه هم‌سامون هسه.

اوردون اتا خشک و بیابونی کشور هسه. ونه شرق ور اوردون درکا دره که مدیترانه دریا دله بشنی‌یه وانه. دنیا پست‌ترین جا اوردون دله دره که ونه نوم بمرده دریا (عربی: بحرالمیت) هسه. اوردون بلن‌ترین جا جبل روم قله هسه که ونه بلنی ۱۷۳۴ کیلومتر هسه. اوردون پایتخت امان هسه و ونه گت‌ترین شهرون اربد و الزرقا هسنه.

اوردون اتا بخش از تمدن گهره هسه. همونتی که بوتمه ونه قدیمی نوم کنعان بیه و کنعانیون ونه دله زندگی کردنه اینتا کشور اتی دوره رومیون و ایرانیون دست جا گردونده بیه.رومیون وره مونترال یا کرک یا لاتینی اورشلیم گتنه. وه صلیبی جنگون دله میون مسلمونون و مسیحیون دست به دست بیه.وه آخر سر تورکیه دست دکته که وره اول جهانی جنگ دله هدا انگلیس و از اون زمون ونه چه کوت با فلسطین چه کوت گره بخرده. اوردون نوم ره اینگلیسیون ونه رو بشتنه و با اینگیلسی کومک بیه که هاشمی خاتواده بتونسه تورکون ره اینتا کشور دله در بکنن و اونجه قودرت ره بیرن. همینتا سر اینتا کشور ره هاشمی اوردون گنه.

اون زمون که اوردون اینگیلس جا سیوا بیه ونه شاه عبدالله اول بیه که وه بعداً بکوشت بیه و ونه ریکا که ونه نوم طلال بیه ونه جانشین بیه. وه اتی توم که بوگذشته ذهنی مریض بیه و وره برکنار هکردنه ونه کچیک ریکا اوردون شاه بیه و اینتاسر که خله کچیک بیه اتا ویژه کومیته اوردون ره بگردوندنیه تا وه هیجده سال بیه و بتونسه رسما اوردون شاه بوو.ونه نوم حوسین بیه وه شه آخر عومر سعی هکرده اوردون دله مردم سالاری بیاره وه بعد اینکه بمرده ونه ریکا عبدالله دوم اوردون شاه بیه.

اوردون خله طبیعی منبعون ناره و شه نفت ره باخی عربی کشوررون جا گیرنه.اوردون ایقتصادی نیشته گاه عقبه بندر هسه که اتا خط لوله که عربی گاز ره جابجا کنه اینتا شهر دله رد بونه. اینجه هر اوردونی درآمد سه برابر باخی مردمون اوردون هسه که دیگه جائون زندگی کننه.اوردون ایقتصاد ویشتر به منطقه وضع بستگی دارنه که اگه خار بوئه اوردون ایقتصاد تونه گت تر و بهتر بوو ولی اگه ونه دله جنگ ودرگیری دوو باعث بونه که ونه ایقتصاد کساد بوو.

اوردون گت‌ترین صادرات نساجی هسه که ویشتر آمریکا ره راهی بونه.اوردون آمریکا جا آزات تجارت پیمون دوسه(۱۵۱۳ مازرونی سال دله). اتا آمار که اوردون درباره بئیت بیه نشون دنه که اوردون شوکولات صادرات دله چند سال آخر دله خله پیشرفت داشته.

اوردون دله گرونی کم هسه و ونه تورم نرخ ۳/۲٪ هسه. ونه جمعیت اسا اتی کم بیه وه دولت سیاست نتیجه هسه که خوانه با جمعیت کمتر اتا بهتر زندگی شه مردم سر درست هکنه. ولی ونه دله بیکاری خله زیاد هسه و ونه رسمی نرخ ۵/۱۲٪ هسه ولی رسمی آمارون گنه که ونه نرخ ۳۰٪ هسه.

اوردون دله بیابون زیاد دره و همینتا ونه سر اتا کومک هسه. وه تونه خورشیدی انرجی جا برق درست هکنه بی اونکه زیست محیط ره آلیده هکنه. اینتا انرجی جا وه تونه او شیرین هکردن وسر وره کار بزنه.

در کل اگه بخوائیم اوردون آموزش و زندگی سطح ره با کشورونی که وشون درآمد اوردون جا اتا هسه قیاس هکنیم ویمبی اوردون بالاتر دره.

اوردون اتا هسه که ونه دله جائون خله دیدنی دره و همینتاسر گردشگری وسر خله خار هسه. اوردون دله جائونی دره که ویشتر آدمون خوانه اون جائون ره بوینن.اوردون اسا گردشگری دله خله کار کنه هر سال اتا خله گردشگر ونه جا دیدن کننه. ونه قشنگ‌ترین جائون بدین وسر وشون نوم:

اوردون باخی بدنی جائون:

اوردون اتا شاه نشین مشروطه کشور هسه که ونه قانون ئون ره ایسلام مبنا جور نویسنه.اوردون شاه نوم عبدالله دوم هسه. اوردون دتا مجلس دارنه که وشون نوم نمایندگون مجلس و سنا مجلس هسه.نمایندگون اولی مجلس ره مردم اینتخاب کننه و شاه اینتا کشور دله خله قودرت دارنه.گت وزیر ره شاه اینتخاب کننه و ونه وزیرون شاه دست اینتخاب بونه.اوردون سه تا دادگاه دارنه که وشون نوم مذهبی دادگاه،مدنی دادگاه،ویژه دادگاه هسه.

اوردون مسلح نیروئون گت فرمونده هم شاه هسه.شاه سنا مجلس نمایندگون ره هم اینتخاب کننه.اوردون شه بیرونی سیاست دله همیشه غرب هوادر بیه و اسا منطقه دله اتا از کم کشورنی هسه که اسرائیل جا رابطه دارنه و ونه رابطه با آمریکا هم خله خار هسه.

اوردون ویشتر مردمون عربون هسنه که ویشتر شه اینتا کشور بومی هسنه وشون تبار صحرانشین عربون بینه. اوردون خله از مردمون فلسطینی‌تبار هسنه. وشون پلی اتی چچنی، چرکسی و ارمنی هم زندگی کننه. ونه رسمی زبون عربی هسه ولی انگلیسی هم میون ونه درس بخونسون میون و بازرگانی دله کار شونه. ونه دله اتی کوردی و آشوری هم درنه.

اوردون رسمی دین ایسلام هسه که ونه قانون بنویشتن جا اینتا دین احکام ره کار زننه. ونه دله اتی مسیحی هم درنه.

اوردون ۱۲ اوستان دارنه که هر کمین ره اتا اوستاندار گردوندنه که وشون ره شا ایارنه و ورنه. اردن ۱۲ اوستان (به عربی: محافظه) نوم:
اربد، بلقاء، جرش، زرقاء، امان، عجلون، عقبه، طفیله، کرک، مادبا، مفرق، معان




#Article 67: دیدگانی هـِنـِر (186 words)


دیدگانی هـِنـِر (Optical Art یا Op Art) به اتا نوع نقاشی یا دیگر ِاشکال هنر ره بائوت بونه که بدی ین ِ خطای جا سر و کار دارنه و یا ونه جا استفاده کنده. دیدگانی هـِنـِر، اتا جنبش هـِنـِری بیه که میلادی ره شصت ِدهه ی سالون ِدله، پاپ هـِنـِر (Pop Art) جا موشتق بهیه و به صورت اتا موستقل ِمکتب در بیمو.
خله از دیدگانی هـِنـِر ره مشهور ِنمونه ئون ، سیو و اسپه رسم بهینه، همینتای وسه برخی وه ره آبستره دون نه. بیننده‌ای که اینتا سبک ِآثار ره اشه نه ، امکان داره حرکت، چشمک بزوئن، خاموش و روشن بَیین، چرخش، لرجش یا جهش مشاهده هاکنه.
Op Art ره اینگیلیسی عبارت اولین بار ۱۹۶۴ سال دله تایمز مجله دله بیموئه ، اگر چه خله اثرونی که امروزه به عنوان Op Art دسته بندی بونه ، اینتا تاریخ ره پیش آفریده بهینه.
اخیر سالون دله با گسترش و رشد گرافیک کامپیوتری گرافیک ِگوسترش جا ، اینتا اثرون ره نوی انواع پدید بیموئه که وشون شاخص نمونه، تصاویری بیه که خورشیدی ره دهه ۷۰ سالون دله به نام سه بوعدی تصویر جراید دله چاپ بیه.




#Article 68: فیروزجاه خان نشین (246 words)


فیروزجاه خانون فیروزی خانواده جا بینه. ای خانواده جا سه نفر فیروزجاه دله خان بینه که وشون نوم باب خان،عنایت خان،جاجی محمدآقا فیروزی بینه.

فیروزجاه روستا اتا دیر جا دره . همینتا سر قدیم دله که جاده ئون وضع خله درست نیه اینجه جا حوکومت خله نرسیه. همینتاسر ونه دله نا امنی دیه تا اینکه قاجاریه دوره دله ونه مردم بوردنه بابل و ساری حوکومت جا بخواسنه که وشون ره بلن شه وسر اتا خان دارن تا وشون روستا ره بگردوندن وشون باب اتا از پریجا گت آدمون ره شه روستا خانی وسر حکومت ره بشناسیننه که حکومت هم قبول هکرده تا وه وشون خان بوو.باب خان اصلی نوم فیروز بیه و همینتا سر ونه خانواده شه خانوادگی نوم ره فیروزی بشتنه.

عنایت خان باب خان ریکا بیه که بعد وه فیروز جاه خان بیه. وه فیروزجاه گت‌ترین خان بیه و ونه دوره فیروزجاه خله پیش بورده. ونه وردست اتا ملا بیه که ونه نوم حاج ملا حسن بیه.

وه عنایت خان ریکا بیه. حاجی فیروزی اتا گت آدم بیه اینتا سر که خله سرمایه داشته. وه با کشور بزرگون هنیشت و پرسا داشته. وه شرقی بندپه پیش بوردن سر خله زحمت بکشیه. وه گلیا درمونگاه بساته که اولی بهداشتی و درمونی نیشته گاه بیه شرقی بندپه دله. وه بعد زلزله ۱۴۶۹ مازرونی سال فیروزجاه دباره بساتن سر خله زحمت بکشیه. وه زمونی که محمد رضا شاه پهلوی ارضی اصلاحات کرده اتا از خانونی بیه که پا پیش بشته و شه املاک ره کشاورزون ره بروته.




#Article 69: میرزا پچیک‌خان جنگلی (173 words)


میرزا کچیک‌خان جنگلی یا میرزا پچیک(پچوک)خان (۱۲۵۷ - ۱۱ آذر ۱۳۰۰ هجری خارشیدی) که ونه راستکی نوم یونس استادسرائی بی‌یه، مشروطه انقلاب مبارز و جنگل جنبش ِسردار و گیلون سرخ جمهوری ِاولین رهبر بی‌یه.

Mirza kəçik xan cəngəli ata az Iran re azatixahun denia biamu 1389 Taberi taqvim Raşt dele. vene pər num Mirza bəzerg bie. ve raşt dele şəru hakərde mazhabi drsbaxunəsən re. vali itəfaquni ke kəşvar dele dakəte baes baie ve dars u madrese re vel hakəne bure pai siaaət.ve Maşrute inqəlab dele inqəlbiun ca həmkari daşte.ve baad mandali şa kudeta Mamməd vali xan tunəkabuni səpa re mulhəq baie.ve cəhani avel cang dure ke Rusie, gilun re dakələse Cəngəl nəhzət re derest hakərde.cəngəliun rus şun ca cang hakərdəne u baad inke vəşun gilun ca birun burdene Mirza gilun dele cemuri derest hakərde vali bulşuvikuni ke şuravi re həvadar bine kudeta hakərdne mirza şe rafəxun həmra debare bərgəşt hakərdene cəngəl dele u Mirza kam kam tinar baie u vaxti ke şe Almani rafəx həmra daşte şie xəlxal varf u sərma zir bamərde.




#Article 70: دموکراسی (238 words)


دموکراسی اتا یونانی وآزه هسه که معنی مازرونی بونه مردم سالاری. دموکراسی یعنی ات‌چی رای گیری جه انتخاب هاکردن. دموکراسی دله اکثریتِ هارشا اجرا وانه و اقلیتون شه بخاستی جه نرسنّه.

دموکراسی نظام اتا حوکومت ره بوت بونه که ونه دله مردمِ رای جا حوکومت‌گرون انتخاب بونّه. اسا ویشتر دنیا کشورون وشون حوکومت مردم سالاری هسه.

دموکراسی اتا گتِ مشکل دارنه که وه ره اکثریت دیکتاتوری گانّه؛ این مشکل وقتی پیش اِنه که اکثریت بخائِن اقلیتونِ حقوق ره لینگ‌لو هاکنن.

اتا مثال یارمی: طبق دموکراسی همه چی ونه اکثریت هارشا جه تصمیم‌گیری بَوائه، پس اگه اتا جمع دله همه رأی هدانه که ات‌نفر (بدون دلیل یا با دلیل) حق رای نداره، اون کسِ رأی باطل وانه؛ یا مثلاً اگه اتا سِره دله همه رأی هادن که خنه‌یِ تمومِ کارها ره ات نفر انجام هاده، اون نفر ونه اکثریتِ نظر ره احترام بی‌یله!

همینسه کارشناسون گانّه اجماع همیشه ونه دموکراسی یا همون رای‌گیری جه اولویت داره و این راه بتـّر هسته. راه‌حل دیگه‌یی که وجود دارنه این هسته که ات‌سری حقوق اولیه تعیین هاکنیم؛ مثلاً دموکراتیکِ کشورون دله اساسی قانون، شهروندی حقوق و یا حقوق بشر نتونّه رای‌گیری جه نقض بَوون.

اتا مشکل دیگه این هسته که مردم شاید جمع دله پوپولیسم و دماگوژی ِگرفتار بَوون. همینسه بعضی کشورون دله دِتا مِیلس سازنّه که اتا مردمون رای جه انتخاب وانه و اتا دیگه (سنا) اعضا ره کسایی که وشون کار سیاستمداری هسته، انتخاب کانّه؛ اینتی سنایِ اعضا خـُبره‌ئون وانّه.




#Article 71: آسیا (331 words)


آسیا گت ترین هه ریم (منطقه) ئون دره، وه شه ۶۰٪ دنیا ره جمعیت ره داره نه.

آسیا را از اروپا کوههای اورال و دریاچه‌های خزر، سیاه و ازوف جدا کانه، مرز بین آسیا و افریقا همانا کانال سوئز بیه، آمریکای شمالی را از آسیا تنگه برینگ جدا کانده. آسیا در بین دو دریای بزرگ یخ بسته شمال و هند موقعیت دارنه. بلندترین قله جهون اورست به ارتفاع ۸٬۸۴۸ متر و گودترین دریاچه‌ای دنیا آمور به عمق ۱٬۶۲۰ متر هم در قاره آسیا قرار دارنه.

۴/۳ قاره آسیا را کوههای بلند و تپه‌ها تشکیل دهنه، بلندترین رشته‌کوه‌های این قاره عبارت وانه از هیمالیا، قراقروم، پامیر، تیانشان، هندوکش، قفقاز بزرگ، و التای. همچنین سلسله کوه‌های نسبتاً کمتر در این قاره واقع بونه که مهم‌ترین آنها را رشته‌کوههای تبت، ایران، ارمنستان، و آسیای صغیر تشکیل وانه. قاره آسیا در کنار اروپا هسه. بیشتر جمعیت آسیا را چین وهند تشکیل دنه.فلات‌های اسیا از غرب به شرق عبارت‌اند از اناتولی ایران تبت و مغولستان ناهمواریهای اسیا ۱ فلاتها:شامل فلاتهای بلند با ارتفاع زیاد و فلاتهای کم ارتفاع قدیمی ۲ سرزمینهای پهناور و پست جلگه ای در شمال و جنوب اسیا ۳ سرزمین‌های دارای کوه‌های اتش فشونی

مساحت: ۴۳،۴ میلیون کیلومتر مربع (همراه جزایر).
تعداد کشورهای آسیا: ۴۸ کشور مستقل و همچنان مستعمره پرتغال و انگلیس نیز وجود دارنه.
ارتفاع متوسط از سطح دریا: ۹۶۰ متر.
بلندترین نقطه: اورست ۸٬۸۴۸ متر.
گودترین نقطه جهان: دریاچه مرده (بحرالمیت) به عمق ۲۰۰ متر پایینتر از سطح دریاهسه.
متراکم‌ترین نقطه زمین از نظر جمعیت جزیره جاوه در کشور اندونزی هسته.
شابلون:کتاب جغرافی سال دوم راهنمایی و ویکی پدیای پارسی.
جمعیت قاره آسیا حدود یک سوم جهان را در بر گنه.
perros arabes de mierda malparidos

معروف هسته کا اولین تمدنها آسیا دله پیدا بیننه هنته:سومر واری

ایتا قاره خله تنوع نژادی دارنه ونه شرق دله همه زردپوستنه و ونه غرب دله عرب و ترک و فارس هسته و ونه جنوب هندی دره و ونه شمال مردمون سیبریایی هستنه البته قابل کر دره کا این نژادها فرهنگ نزدیک دارننه

__بی‌بخش__




#Article 72: تحلیلی فلسفه (175 words)


تحلیلی فلسفه (انگلیسی|Analytic philosophy) اتا آکادمیک فلسفوئه که انگلیسی زوون کشورون دانشگاهون دله رایج هسته. تحلیلی فلسفه ره قاره‌ای فلسفه یا اروپایی فلسفه ی مقابل قرار دننه.
تحلیلی فلسفه ی اصلی بنیانگزارون  کمبریج دتا فیلسوف برتراند راسل و جرج مور بینه. این دتا شه آلمانی ریاضیدان و فیلسوف گوتلوب فرگه جا تأثیر بئیت بینه. 

اینتا فلسفه، بر روشن بی ین، معنی دار بی ین و ریاضی‌وار بی ین فلسفی جستارون سر تاکید فراوون دارنه.

منطق و زوون فلسفه همون ابتدای جا، تحلیلی فلسفه ره محوری بحثون بینه. چند تفکر که تحلیلی فلسفه ره زوون و منطق بحثون سر پدید بیمونه شامل وشون بوننه: منطقی پوزیتویسم، منطقی تجربه گرایی، منطقی اتمیسم ، منطق‌گرایی و . تحلیلی فلسفه بعد وسیع بحثهونی ره جیر حوزه‌ئون دله مطرح بساته: اخلاق فلسفه (هر و مکی)، سیاسی فلسفه (جان رالز)، زیبایی اشناسی (ریاچارد ولهایم)، دین فلسفه (الوین پلانتینگا)، زوون فلسفه (ساول کریپکی، هیلری پاتنم، کواین)، ذهن فلسفه (جیگون کیم، دیوید چالمرز، هیلری پاتنم). تحلیلی متافیزیک نیز اخیراً بعضی فیلسوفون کارون دله همچون دیوید لوئیس و پیتر استراوسن شکل بئیته. 

ذهن فلسفه




#Article 73: آرال (115 words)


آرال دریاچه اتا از دنیا گت‌ترین دریاچه ئون هسه. اینتا دریاچه میونی آسیا دله ، قزاقستون و اوزبکستون میون جا بیته. ونه گتی ۶۳۸۰۰ کیلومتر مربع هسه. ونه جول هم ۶۷ کیلومتر مربع هسه. اینتا دریاچه قدیمی نوم خوارزم بیه ولی تورک تبارون وره آرال گنه. ونه دله ۳۰۰ تا جزیره دره که وشون دله گت‌ترین نوم اورال وچه هسه که اوزبکستون شه نه. دتا گت درکا اینتا دریاچه رزنه که وشونه نوم جیحون و سیحون هسه. اینتا دریاچه قبلا اتا بار داشته خشک گیته اینتا سر که جیحون و سیحون او ره پمبه او هدائن سر نشتنه ونه دله بوره. ولی قزاقستون دولت بتونسه با بیرونی و جهانی کایر نه له وه خشک هیره.




#Article 74: آمور (149 words)


آمور اتا درکا هسه که شه سه تا درکا وصل بین جا درست بونه که وشون نوم شیلکا، آرگون و سونگاری هسه. اینتا درکا درازی ۴۵۱۰ کیلومتر هسه و تارتار تنگه ره آروم اوقیانوس دله دره ریزنه.

شیلکا اتا از درکائونی هسه که آمور درکا ره درست کنه.اینتا درکا روسیه خاک دله دره.

آرگون اتا از درکائونی هسه که آمور درکا ره سازنه. اینتا درکا چین شمال جا سرچشمه گیرنه و چین و روسیه سامون هسه چین شمال دله. اونجه ای که آمور و آرگون همدیگه ره وصل بونه اتا شهر دره که ونه نوم بلا گووشچنسک هسه.

سونگاری اتا از درکائونی هسه که آمور درکا ره سازنه. اینتا درکا سرچشمه چین شمال هسه. وه شه دتا کچیکتر درکا جا درست بونه. ونه کرانه پلی اتا شهر دره که ونه نوم هاربین هسه. اونجه ای که وه آمور درکا ره ریزنه اتا شهر دره که ونه نوم خاباروفسک هسه.




#Article 75: ایسپانیا (3969 words)


ایسپانیا یا اسپانیا اتا کشور هسه که اروپا قاره شنه و ایبری جزیره‌مونا دله دره. اسپانیا اروپایی کشورونی جه هسه که اتا قاره دیگه پَلی درنه و آفریقا جه همسایه هسته، حتی ونه اتا ایالت (قناری جزیره) افریقا دله حیساب انه.

تمدن‌های ایبری، باسکی و سلتی اولین کسایی بینه که ایبری ِمنطقه دله هنیشتنه. حدود ۲۰۰ سال پیش از میلاد روم امپراتوری وشون منطقه ره بَییته و اوایل قرون وسطی ژرمنون ایبری ره بییتنه. وشون په هم مورها ایبری ره حمله هاکردنه. مسیحیون تدریجاً ایبری دله حاکم بَینه و همون گادِر که کریستوف کلمب بتونسته آمریکا قاره ره کشف هاکنه، مورها سقوط هاکردنه. دریانوردی جه ایسپانیا اتا گتِ امپراتوری بساته که لاتین امریکا دله مهاجرونی زیادی داشته و اونجه کشورون زیادی ره استعمار کارده. این امپراتوری ره ناپلئون فتح هاکرده ولی ونه شکست بخاردن په، ایسپانیایِ مردمون شورش هاکردنه و اقلیتون اصلی دولت ره هاپتنه و شه وسّه سیواخائی هاکردنه.

پیش از جهونی جنگ دوم اتا فاشیستی حکومت کار سر بموئه که اقلیتون ره سرکوب کارده ولی جهونی جنگ تموم بیّن په هم وه باقی بموندسته چون غربیون ترسینه اگه وه ره دَرهاکنن، کمونیسم ایبری ِمنطقه دله رشد هاکنه. همینسه هَنتا ایسپانیا دله حکومت مشروطه سلطنت هسته و کشور اتا نمایشی شاه دانّه.

ایسپانیا مردم خله زبونون ره گنش کنّه، ونه مردم ویشتر ایسپانیولی زبون، که اینتا کشورِ رسمی زبون هسه، ره بلدنه. ولی ونه چندتا ایالتون دله زبونون دیگه هم گنش بونه. کاتالونیا و والنسیا ایالت دله کاتالونی، باسک ایلت دله باسکی و گالیسیا ایالت دله گالیسیایی زبون گنش بونه. این کشورِ گت‌ترین مذهب هم کاتولیک مسیحیت هسته ولی بی‌دین هم خله درنه.

ایسپانیا اتا توسعه‌یافته کشور و دِنیایِ نوزدهمین گتِ اقتصاد (از لحاظ ناخالص تولیدات) هسته. این کشور اسا متحد ملل سازمان، ناتو و اروپای اتحادیه دله عضو هسته.

هیسپانیا اتا رومی ریشه دانّه ولی ونه معنی دقیقاً مَیّن نی‌یه. هیسپانیا شاید یونانی دله هیسپریا جه بییت بائه که «غرب سرزمین» یا اتی ادبی‌ته یعنی «خورشیدِ مار بوردِن سرزمین» معنی هاده.

هیسپانیا بتونده پونیکی دله ای-شپانیا یعنی «آغو (= خرگوش) سرزمین» بائه. اینجه‌ی قدیمی سکه‌ئون هم آغو عکس دارنه. این زوون دله ایشپانیا لو یا تِک معنی هم دنه که بتونده ایبری ِجایگاه ره اشاره داره. باسکی دله هم ازپانا سامون‌لو معنی دنه.

هیسپانیا ایبریایی دله هیسپالیس معنی «غربي دنيايِ شهر» ره دنه. خسوس لوییز کونخیلوس گاته اسپن يا اسپای فنیقی دله «ذوب و شکل‌دهی فلز» هسته.

ایبریِ کوهون دله ۱/۲ میلیون سال پیش آدم‌مونائون زندگی کاردنه. ۳۵۰۰۰ سال پیش اولین آدمون شمال جه دکلستنه ایبری دله. آلتامیرا دله حدود ۳۵۶۰۰ تا ۱۳۵۰۰ سال پیش از میلاد آدم‌مونائون زندگی کاردنه و نقاشیون معروفی ره بکشینه که اسا خله هارشاکر دارنه.

ایبریایی‌ها و سلت‌ها اولین آدمونی بینه که اینجه ساکن بینه. ایبریایی‌ها مدیترانه سواحل دله شمال شرق تا جنوب شرق جه دیینه. باسکی‌ها هم کمی پئی‌ته پیرنیس ِغربی کوه‌ها ره اشغال هاکردنه.

ایبری ِجنوبی‌وَر دله تارتسوس شهر (۱۱۰۰ سال پیش از میلاد) وجود داشته که ونه تجارتخنه‌ئون فنیقی‌ها و یونانی‌ها جه طلا و نقره خرید کاردنه و یا روتِنه. بین سال‌های ۸۰۰ تا ۳۰۰ پیش از میلاد فنیقی‌ها و یونانیون این مناطق ره استعمار هاکردنه و پئی‌ته کارتاژ ایبریِ سواحل ره بَییته ولی نهایتاً رومیون این مناطق ره فتح هاکردنه.

ات‌سری جنگ که پونیک جنگ نوم جه معروف هستنه، باعث بَینه روم میون سال‌های ۲۱۰ تا ۲۰۵ پیش از میلاد کارتاژِ تجارت‌خنه‌ئون ره وشون دَس جه دربیاره. دِ قرن طول بکشی‌یه که ایبری ره رومیون فتح هاکنن و این گدر جه شیش قرن وه ره شه میس دله داشتنه.

رومیون شه حکومت گدر ایبری دله قانون بنویشتنه و جاده بساتنه تا شه حکومت ره قوی‌ته دارن.
سلتی مردمون ِفرهنگ (که ایبریِ اصلی ساکنون بینه) کم‌کم رومیون واری بیّه و وشونِ گت-گتون رومی والیونِ سلطنت ره کومِک کاردنه و اشراف دله راه پیدا هاکردنه. رومیون ایسپانیا جه بعنوان اتا تلمبار استفاده کاردنه که هرگدر خِراک کم یاردنه اونجه جه شه وسّه گیتنه و یاردنه. ایسپانیایی بنادر این گدر طلا، پشم، روغن زیتون و شراب صادر کاردنه. هادریانوس، تراژان و تئودئوس اول سه‌تا ایسپانیایی آدِم بینه که رومِ شاه بَیینه و همچنین سنکا این منطقه‌یِ گتِ فیلسوف بی‌یه. مسیحیت قرن اول پس از میلاد ایبری دله راه پیدا هاکرده و قرن دوم میلادی ونه په‌روون خله خله زیاد بَیینه. اکثر فرهنگ، زوون، رسوم و ویژگیونی که اسا ایسپانیایی فرهنگ دله وجود دانّه، این دوره جه تأثیر بَییته.

سال ۴۰۹ میلادی جه رومیونِ حکومت این منطقه دله کم‌رنگ بیّه. این گادِر ژرمنی سوئبیون، و وندال‌ها و الان‌های سرمتی حمله هاکردنه روم ِسمت و رود راین جه بگذشتنه و گـُل ره بَییتنه و اونجه‌ی مردمون ایبری وَری فرار هاکردنه. رومیون ِسقوط په، محلی شائون حکومت ره شه دَس بَییتنه و رومیون ِالگوبرداری جه شه کار ره شروع هاکردنه ولی اجتماعی و اقتصادی پایه‌ئون دیگه رِقِد بورد بینه.

سوئبی‌ها اتا جدیدِ سامون شه وسّه بساتنه که گالیسیا و پرتغال ِشمال ره شامل بی‌یه. وندال‌ها هم هاسدینگی ِسامون ره گالیسیا دله بساتنه. اتا وندالی قبیله بنوم اسلینگی هم واندالوسیا سامون ره بساته که اندلس امروزی سَره وانه.

قرن هشتم گادِر تقریباً تموم ایبری ره مسلمونِ موروها (بربریون ِقبیله‌ئون جه)، که آفریقا جه بمو بینه، فتح هاکردنه. (۷۱۱–۷۱۸) این فتوحات ره امویون کنترل کاردنه. ایبری دله فقط اتا کوهستانی شـَر بی‌یه که مقاومت هاکرده و فتح نیّه.

اسلامی احکام ایبری دله اجرا بَیینه و همینسه مسیحیون و یهودیون بعنوان اهل ذمه مجبور بَینه که اتی مالیات هادِن تا بتونن شه رسومات و دین ره حفظ دارن و شه دین جه وَرنـَگِردِن. اسلام این گادِر په‌روونی پیدا هاکرده و تا اواخر قرن دهم این منطقه (که اسا اندلس نوم داشته) اکثریتشون مسلمون بَیی بینه.

مسلمون‌ها این دوره شه درون دله‌یی جنگ پیدا هاکردنه. بربریون که اندلسِ اکثریت ره شامل بینه و خلیفه‌یِ لشکریون اندلس دله وشون دَست بـِن دَیّه، خاورمینه‌یِ عرب ِسردارون جه مشکل پیدا هاکردنه. کوردوبا، بربریونِ گت‌ترین شهر بیی‌یه که غربی اروپا دله ونه واری شهر پیدا نیّه. مسلمون‌ها شه همراه شه فرهنگ ره بیاردنه که هچّی؛ یونانی کتابون و یهودیونِ آثار ره هم رِد بکشینه و باعث بَیینه اروپاییون این فرهنگون جه آشنا بَوائن و این فرهنگون اتی قاطی بَوون. 
قرن یازدهم، مسلمون‌ها میون اختلاف دکته و باعث بیّه مسیحی حاکمون بتونن ات‌که وشونِ سامون ره بَیرن. این گادِر چنتا جدیدِ فرقه بنوم موحدون و مرابطون ایبری دله پیدا بَینه که اتی افراطی اسلام ره یاد دانه و باعث بَینه اسلامی سامون رِقِد نشوئه و اتحاد بوجود بئه.

سال ۱۴۶۹ میلادی دِتا مسیحی مملکت، کاستیا و آراگون نوم، اتا رسمی ازدواج په، متحد بَیینه. قناری جزایر هم سال ۱۴۷۸ میلادی دکته مسیحیون دَس و مسلمون‌ها مجبور بَیینه اتا قرارداد دَوِندِن؛ کاپیتولاسیون تحویل گرانادا سال ۱۴۹۲ میلادی ابوعبدالله محمد دوازدهم دَس امضا بیّه که درعوض گرانادایِ تسلیم هاکردن ، گاته ایزابلا و فردیناند (مسیحی شائون) ونه اجازه هادِن که گرانادایِ مردم شه اسلامی دین ره باقی بِدارِن. این قرارداد باعث بیّه مسلمون‌ها شه هفت-هشت قرن حکومت جه، اندلس دله دَس بَکشِن و شه سامون ره تسلیم هاکنن.
همون سال، کریستف کلمب ملکه ایزابلایِ سرمایه‌گذاری جه ترنه جهون ره کشف هاکرده و همین سال مسیحی شائون دستور هدانه که یهودیون شه دین ره عَوِض هاکنن و کاتولیک بَوون یا ایسپانیا جه بریم بورن. ات‌که بگذشته مسلمون‌ها هم مجبور بَینه این قانون ره اجرا هاکنن. ملکه ایزابلا سال ۱۴۸۰ میلادی انگیزیسیون دادگاه ره بساته که مسئولیت داشته اونان که مسلمون یا یهودی هستنه ولی شه دین ره دِرو گانّه ره پیدا هاکنه و بکاشه.

فردیناند سال ۱۵۱۲ بتونسته ناوارا ره هم بَییته و باعث بَیی‌یه ایسپانیایِ اسایی سامون شکل بَیره.

گرچه کاستیل و آراگونِ شائونِ متحد بیّن ایسپانیایِ مسیحیون ره اتنده قدرت هدائه که مسلمون‌ها ره دَرهاکنن، ولی این اتحاد باقی نیّه و فردیناند (آراگون شاه) و ایزابلا (کاستیل ملکه) هِدی جه سیوا بینه و سیوا کشور داشتنه که وشون سلسله نوم، رسمی زوون و نیشتنگا هم فرق کارده. ایسپانیا قرن شونزهم گادر و ویشتر قرن هیودَه اروپایِ ابرقدرت بی‌یه. وشونِ قوی‌ترین حاکمون که هابسبورگ سلسله جه بینه، کارلوس اول (میون ۱۵۱۶ تا ۱۵۵۶ میلادی) و فلیپ دوم (میون ۱۵۵۶ تا ۱۵۹۸ میلادی)، هستنه. این دوره دله ایتالیا جنگون، کاستیل شورش، هلند انقلاب، موریسکوها شورش، عثمانی، بریتانیا و فرانسه جنگون اتفاق دکتنه.
ایسپانیا امپراتوری شه ابرقدرتی گادر آمریکا قاره، بعضی آسیایی اقیانوسیه جزایر، ایتالیایِ نصف، آفریقایِ شمالی بنادر، بخش‌هایی از فرانسه، آلمان، بلژیک، لوکزامبورگ و هلند ره بَییت بی‌یه. ایسپانیا اولین حکومتی بیّه که بی‌نماشون امپراتوری لقب ره بَیته.

قرون شونزهم و هیودَهم عصر کاوش نوم داشته، این گادِر سفرهایی انجام بینه که باعث بَیینه جدیدِ مناطق پیدا بَوون، وشون دانش و اطلاعات ویشته بوائه و تجارت افزایش پیدا هاکنه و نهایتاً اروپاییون ِاستعمار بوجود بئه.
این دوره مسلمون‌ها ایسپانیا ره مِزراب بی‌یشت بینه؛ ات‌وَر جه بربری دریایی دزدون کشتیون ره غارت کاردنه و ات‌وَر دیگه جه عثمانی بنادر و سواحل ره حمله کارده. همین زمون فرانسه هم شمال جه دَیی‌یه ایسپانیا جه جنگسته.

پروتستانی اصلاحاتِ جنبش په اتی تفرقه اروپا دله بوجود بموئه که ایسپانیایِ حاکمون ره مجبور کارده ارتش ره قوی‌ته هاکنن و ات‌جور نظامی حکومت ره بوجود بیارن. ایسپانیایِ رقیبون ونه علیه داستان ساتِنه و سیو افسانه ره پروتستان‌ها رواج هدانه که شامل داستان‌هایی بی‌یه که تفتیش عقاید، آمریکایی‌ها و یهودیون قتل‌غام و... خـَوری دِرو زونه.

اواسط قرن هیودهم بی‌یه که هابسبورگ‌ها باعث بَیینه اروپا دله مذهبی اختلافات اوج بَیرِن، جنگ و مریضی خله زیاد بوو و پچوک-پچوک ملتون سِوایی‌خائی هاکنن. ایسپانیا نهایتاً مجبور بیّه که پرتغال و هلند ره برسمیت بشاسه و وشون سیوا بَینه. همین گادِر اتا سی‌ساله جنگ اروپا دله شروع بیّه. کم‌کم این جنگ‌ها و اوضاع باعث بَینه ایسپانیا ضعیف بوو و اواخر وشون ِسامون فرانسه و هلند دله پچوک‌ته بَیینه؛ ولی تا قرن نوزده همینتی دریانوردی جه شه مستعمرات ره تحت کنترل داشتنه.
اوایل قرن هیژدهم ایسپانیای جانشینی جنگ بوجود بمو که ونه اروپایی سامون ره خله ضربه بزوئه و ونه اقتدار ره این قاره دله از بین بَورده. این جنگ‌ها فقط دله‌یی نَینه و کشورهای دیگه هم طرفین جنگ جه متحد گِردِستنه. اواخر این جنگ دله اتا فرانسوی سلسله ایسپانیایِ قدرت ره صاحاب بیّه. اولین شاهی که بوربون سلسله جه بمو، فیلیپ پنجم بی‌یه که کاستیل و آراگون ره متحد هاکرده و اتا واحدِ ایسپانیا ره بوجود بیارده و جدیدِ قوانین ره حاکم هاکرده. این گادِر بوربون‌ها مملکت ره مُدرنیزه هاکردنه و اقتصاد متحول بیّه. وشون روشنگری عضر دله تحت‌تأثیر دانشمندونی قرار بَییتنه که وشونِ دور گِرد بمو بینه. آمریکای انقلاب جنگ دله هم ایسپانیایی‌ها امریکایِ شورش‌کرون ره کومِک هاکردنه تا بریتانیا جه سیوا بَوائن.

سال ۱۷۲۳ ایسپانیا علیه فرانسوی انقلابیون اعلان جنگ هاکرده؛ وشون جنگ ره بباختنه و سال ۱۷۹۵ اتا صلحنومه بنویشته بیّه. سال ۱۸۰۷ ایسپانیا و ناپلئون بناپارت اتا مخفیونه پیمون دَوِستنه که ونه په ایسپانیا دِتا کشور پرتغال و بریتانیا جه بجنگسته. ناپلئون به این بهانه که خانه شه ارتش ره بَرِسِنه پرتغال، ایسپانیا سامون دله بمو و تموم نظامی قلعه‌ئون ره بَییته. ناپلئون شاه ره مِزراب بی‌یشته که استعفا هاده و ونه برار، ژوزف ناپلئون، ره شاه بنومه؛ که اتی دست‌هنیشت شاه بی‌یه.
شورش‌های زیادی ایسپانیا دله انجام بیّه و جزیره‌مونا جنگ علیه ناپلئون شروع بیّه.  ناپلئون ره همه وَر جه کشورون دیگه حمله هاکردنه و اواخر فردیناند هفتم بتونسته شه حکومت ره ایسپانیا دله پس بَیره. این جنگ دله اتا انقلابی سازمان بنوم «کادیز کورتس» بساته بیّه که ناپلئون ِمقابله وسّه تاسیس بیّه و نهایتاً تصمیم بَییتنه که اتا اساسی قانون ره بوجود بیارن. این سازمان تموم ایسپانیایی اقوام جه نماینده‌ئونی داشته. سال ۱۸۱۲ اتا اساسی قانون بنویشتنه اما ناپلئون شکست بخارده په، فردیناند هفتم وشون قانون ره قبول نکارده و بائوته کشور ونه مطلقه سلطنت بائه. این اتفاق باعث بیّه لیبرالیسم ِطرفدارون و شاهِ طرفدارون درگیر بوائن.

ناپلئونِ جنگ‌ئون باعث بَینه که ایسپانیایِ اقتصاد رِقِد بوره و وشونِ سیاسی موقعیت بهم بَشِندی‌بَوو. این گیر-و-دار لاتین آمریکای استقلال‌خائی، ایسپانیایی کولونی‌ها دله باعث بَیینه وشون شه مستعمرات ره هم از دست هادن. لیبرالون هم مستعمرات و هم خادی ایسپانیایِ سامون دله فردیناند جه جنگ دکتنه و تا سال ۱۸۲۶ بجز کوبا و پورتوریکو تموم لاتین آمریکایِ کشورون مستقل بَینه. ایم استقلال‌خائیِ موج فیلیپین و کوبا جه هم برسی‌یه و آمریکای متحده ایالات شه ره دمبدائه این وسط و استقلال‌خائون جه ژـِشتی هاکرده و همینسه آمریکا و ایسپانیا جنگ بهار ۱۸۹۸ میلادی اتفاق دکته.

جدیدِ عصر گادِر دنیا خله پیشرفت هاکرده و ایسپانیا هم این جدیدِ دنیا جه خله عقب نموندسته. این کشور جه آفریقایِ رَسِد هاکردن دله هچّی نرسی‌یه و وشون فقط صحرا، مراکش و استوایی گینه ره شه کولونی دله داشتنه. ریف جنگ دله ایسپانیاییون مراکش جه اتا نخاش شکست بخاردنه و وشون اعتبار جه کم بیّه. میون سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۱ ژنرال میگوئل پریمو ده ریورا حکومت ره بدست بَییته و ونه کنار بوردِن په، ایسپانیا دومین جمهوری حکومت ره بدس بَیته. این حکومت خله چپوک بی‌یه و باسک، کاتالونیا و گالیسیا ره شه‌گردونی هدائه و زنان ره حق رای هدا. این حکومت شه چپی تفکرات سَره ات‌که خشن و افراط‌گرا بی‌یه و اقتصاد هرچی بدتر بی‌یه، وشون هم ویشته خشونت کار زونه.
روز ۱۷ ژوئیه ۱۹۳۶ اتا گتِ جنگ شروع بیّه که تا سه سال دمباله داشته. این جنگ دله فرانسیسکو فرانکو ره نازی آلمان و ایتالیای فاشیستون پشتی کاردنه و جمهوری‌خائون هم مکزیک، شوروی و کمونیستی کشورون جه ساپورت بینه. آنارشیستون هم تموم دنیا جه جمع بینه و بمونه تا این جنگ دله جمهوری‌خائون ره کایر بوون. غربی کشورون هم این جنگ دله بی‌طرفی اعلام هاکردنه.

جمهوری‌خائونِ جبهه دله اتا درگیری پیش بمو که باعث بیّه وشون خله ضعیف بوائن و فاشیسم جه شکست بخارن؛ آنارشیست‌ها که اوایل کاتالونیا دله قدرت پیدا هاکرد بینه و همه چی ره عمومی اموال اعلام هاکرد بینه، توسط سوسیالیستون که شوروی جه حمایت بینه، کنار بزه بَینه. شورویِ طرفدارون وشون ره متهم کاردنه که خله افراطی هستنه و همینسه باعث وانّه مردم چپکی حکومتون جه بیزار بَوائن. اتی کودتامونا انجام بیّه و تموم آنارشیستونی که کاتالونیا دله جمع بَیی بینه، دستگیر یا اعدام و تبعید بَینه. جورج اورول که شه این جنگ دله دَیی‌یه، اتا خار کتاب این جنگ خَوِری بنویشته که ویوا کاتالونیا نوم دارنه. این جنگ ۵۰۰۰۰۰ نفر جان ره بیته و نیم میلیون نفر ره درگیر هاکرده.

فاشیست ایسپانیا حکومتی بی‌یه ژنرال فرانکو ونه دله بالاترین مقوم ره ایسپانیایی میون داشته. وه جهونی جنگ دوم دله اعلام بی‌طرفی هاکرده ولی متحدونِ تفکرات ره داشته و وشون ِمتحد بی‌یه. تنها حزبی که این رژیم دله قانونی بی‌یه فالانژ نوم داشته که سال ۱۹۳۷ وه ره بسات بینه. این حزب کاتولیکون، ناسیونالیستون و کمونیستون جه جَری بی‌یه و وشون ره سرکوب داشته.

جهونی جنگ تموم بیّه په، ایسپانیا اتا منزوی کشور بگردسته که حتی متحد ملل سازمان دله عضو نیّه؛ اما سال ۱۹۵۵ میلادی که سرد جنگ گادِر بی‌یه، شوروی و آمریکا رقابت پیدا هاکرد بینه؛ همینسه ایسپانیا اتی استراتژیک منطقه بیّه که هرکامین سعی کاردنه وه ره شه وَر بَکشِن. امریکایی‌ها فرانکویِ فاشیستی حکومت جه پـِشتی هاکردنه و اینتی مدیترانه ره کنترل داشتنه. دهه ۶۰ میلادی ایسپانیایِ اقتصاد متحول بیّه و وشون رشد سریعی تجربه هاکردنه.

فرانکو ماه نوامبر ۱۹۷۵ بمرده، طبق قانون خوآن کارلوس اول بعنوان شاه و دولت رئیس ونه جانشین بیّه. سال ۱۹۷۸ اتا جدیدِ اساسی قانون بنویشتنه و دموکراسی ِاولیه چی‌ئون سر-و-سامون بَیتنه. مناطق و اقلیتون شه‌گردونی پیدا هاکردنه و وشون قدرت برسمیت بشناسی بیّه.

روز ۳۰ مه ۱۹۸۲ اتا رفراندوم برگزار بیّه و مردم قبول هاکردنه که ناتو دله عضو بَوائن. همین سال ایسپانیا سوسیالیست کارگرون حزب بعد ۴۳ سال بقدرت برسی‌یه. سال ۱۹۸۶ هم این کشور اروپای اتحادیه دله عضو بیّه. 

۱ ژانویه ۲۰۰۲ جه ایسپانیا یورو ره بجای پزوتا شه رسمی پول هاکرده؛ این گادِر وشونِ اقتصاد خله رشد داشته ولی سِره قیمت بالا دَیّه و خارجی تجارت هم کم بی‌یه. همینان وسّه سال ۲۰۰۸–۲۰۰۹ کشور دله اتی رکود پیش بمو که تا سال ۲۰۱۳ دمباله داشته.

بهار ۲۰۱۴، خوآن کارلوس اول بائوته که بنفع شه ریکا سلطنت جه کناره گیرنه. فیلیپ شیشم روز ۱۹ ژوئن حکومت ره پییر جه ارث بَییته و این حرکت باعث بیّه که مشروطه سلطنت ایسپانیا دله باقی بمونده.

ایسپانیولی، که ونه رسمی نوم «کاستیلی» هسته، این کشورِ گت‌ترین زوون و تمامِ نواحیِ رسمی زوون هسته. قانون گانه تموم ایسپانیایییون ونه این زوون ره یاد بَیرن و این امکان ره دولت ونه وشون وسّه تأمین هاکنه.

این کشور دله ایسپانیولی په، باسکی ۲٪، کاتالونی و والنسیایی ۱۷٪ و گالیسی ۷٪ گِنِش‌کـَر دارنه.

کاتولیک کلیسا خله سال ایسپانیا دله گت‌ترین و تنها دین بی‌یه و هنتا حدود ۷۱٪ مردمون شه ره کاتولیک په‌روو دونّه. این مذهب تنها دینی هسته که رسماً آموزش هدا وانه ولی ایسپانیا سکولاریسم هسته و رسمی دین ندارنه. ۲۴٪ مردم بی‌دین هستند (۹/۴٪ هم اصلا خدا ره قبول ندارنه) و سایر مذاهب هم ۲/۷٪ جمعیت ره تشکیل دنّه. اکثر کاتولیک‌ها خله شه دینِ دربند نینه و خله کم کلیسا شونّه.

قدیم اونجه مسلمون و یهودی آدمون خله دَیینه ولی اتی کاتولیک پادشاهی بقدرت برسی‌یه که وشون ره یا مجبور کارده مسیحی بَوون یا بورن ات‌جا دیگه زندگی هاکنن یا حداکثر شه دین ره مخفی بدارن.

ایسپانیا توریسم سَره گت‌ترین و پردرآمدترین مقاصد جه هسه. گردشگرونی که انه اروپا دله خله‌شون ایسپانیا جا اینتا قاره ره دله انه. ونه دله دیدنی جائون زیاد دره الحمرا، ال اسکوریال و... سون.

این کشور دله فوتوال ویشترین درآمد و طرفدار ره دارنه. تیم‌های بارسلونا، رئال مادرید و اتلتیکو مادرید دنیایِ گت‌ترین باشگائون هستنه که همگی ایسپانیا دله کا کانّه. این کشورِ لالیگا هم خله معروف هسته و دنیایِ گت‌ترین باشگائی لیگون جه هسته.

ورزا کا (گاوبازی) هم ایسپانیایِ سُنتی کا هسته که هر سال باسک دله برگزار وانه و ورزائون ره خیابون‌ها دله وِل کانّه تا مردم ره دمبال هاکنن. این کایِ بازکنان ره «ماتادور» گانّه که دِنیا دله ایسپانیایی‌ئونِ لقب هم هسته.

ایسپانیا کشور حوکومت مشروطه شاهی هسه. ونه شاه نوم فیلیپ شیشم هسه. این کشور دله شاه اتا تشریفاتی مقوم هسته ولی اختیاراتی دارنه. (جنگی نیروئون ِریاست واری) پارلمون اتا نخست‌وزیر انتخاب کانده که کشورِ همه‌کاره هسته و احزاب اصلی قدرت ره شه دَس دارنه.

ایسپانیا ۱۷تا خودمختار منطقه دانّه و ضمناً ۵۰تا استان جه هم تقسیم وونه یعنی هر خودمختار منطقه چنتا استان جه تقسیم وونّه. ایسپانیا جمعاً ۸۱۰۸ دهستون دانّه که شهرستون په درنه و شهرستون هم استان‌ها دله قرار گرنه.

ایسپانیا ۵۰ استان جه تقسیم بیه که به این ترتیب هر کدوم از بخش‌های خودموختار خادش به اتا یا چنتا استان تقسیم وانه. برای نمونه ناحیه اکسترمادورا از دِ استان کاسرس و باداخوس تشکیل بیه. علاوه به این هر استان چنتا شهرستون جه تقسیم بیه و هر شهرستون به تعدادی دهستون. ایسپانیا ۸۱۰۸ دهستون دانه.

ایسپانیولی زوونی هسته که تقریباً تموم مردمون وه ره ایسپانیا دله بلد هستنه. این زوون کشورونی که قدیم ایسپانیایِ کولونی بینه دله هَنتا گِنِش‌وَرون زیادی دارنه؛ خصوصاً لاتین امریکا که میلیون‌ها ایسپانیولی زوون دارنه. لهجه‌یی که ایسپانیا دله رسمیت دارنه، «کاستیلی» نوم دارنه و باقیِ کشورونِ لهجه جا ات‌که فرق کانده. ایسپانیایِ ادبیات آثار جالبی قدیم تاسا داشته. وشونِ گت‌ترین شاهکار دون کیشوت هسته که میکل سروانتس وه ره بنویشته و این کتاب ره دِنیایِ اولین رمان دونّه.

بجز مناطقی که قدیم تاسا وشون نوم کاستیل بی‌یه، مناطق دیگه‌یی هم ایسپانیا دله ایسپانیولی ملیت و نژاد دارنه و وشون ماری زوون ایسپانیولی هسته. این ایالات شامل کاستیا و لئون، مادرید، کاستیا-لامانچا، مورسیا، کانتابریا، لاریوخا و آستوریاس وانّه.

باسک اتا منطقه هسته که چندین بخش جه تقسیم وانه. ایسپانیا دله این منطقه ره دِتا شه‌گردونِ بخش میون رَسِد هاکردنه که باسکِ ایالات و ناوارا نوم دارنه. باسکی زوون ات‌جور غیرآریایی زوون ِباقی بموندسته هسته که قبل آریاییون ِمهاجرت این منطقه دله وجود داشته. اسا حدود سه میلیون باسکی درنه که فقط ۶۳۲۰۰۰ نفرشون باسکی زوون جه گپ بزوئن ره یاد بَیتنه و این تعداد جه ۵۶۶۰۰۰ ایسپانیا دله درنه. باسکی زوون ایسپانیایِ دِتا بخش دله رسمی زوون حیساب انه.

باسک ایسپانیایِ ناسیونالیستی‌ترین مناطق جه هسته. این منطقه دله سال‌ها اتا گروه بنوم اتا (eta) مسلحونه فعالیت کارده و دولِت جه جنگ داشته. این گروه سال ۱۹۵۹ که فرانکو دیی‌یه بساته بیّه ولی بعدی شائون گدر هم شه فعالیت ره دمباله هدائه. وشون ۲۳ فوریه ۱۹۸۱ ایسپانیایِ مجلسِ پاسبون‌ها دله نفوذ هاکردنه و این کشورِ پارلمون ره بَییتنه تا کودتا هاکنن ولی شاه خوآن کارلوس اول شخصاً وشون دَم ره بَییته و تلویزون دله سخنرانی هاکرده تا وشون حرکت ره هِرِستنه.

کاتالونون اتا منطقه هسته که ایسپانیایِ شمال‌شرقی وَر دره و ونه مردمون کاتالونی زوون جه گپ زنّه. این منطقه ره ایسپانیا دله چند قسمت هاکردنه: کاتالونیا، والنسیا، بالئاری و بخشونی از آراگون. اینان هر هرکامین شه وسّه شه‌گردونی (خودمختاری) دارنه. کاتالونی زوون یازده و نیم میلیون نفر گِنِش‌کـَر دارنه که بعضی‌شون فرانسه، آندورا، ایتالیا و ایسپانیایِ دیگر ایالتون دله هم درنه. کاتالون‌ها دله هم سیواخائی و استقلال‌طلبی خله هسته و آنارشیسم ِتاریخِ اولین حکومت این منطقه دله وجود داشته، همینسه هَنتا مردم چپکی احزاب جه گرایش دارنه.

کاتالونیایِ گت‌ترین شهر بارسلون هسته که ونه اقتصاد خله قوی هسته و ایسپانیایِ گت‌ترین شهرون جه هسته. این شهرِ گتِ تیم، بارسلونا، کاتالونی مردمون ِاَرمون ره دنیا دله ترویج کانده و پرطرفدارترین تیم‌های دنیا جه هسته. این شهر توریسم هم خله طرفدار دارنه و کاتالونی معماری و هنر معروف هسته. (گائودی ِآثار واری)

شهر دیگه‌یی که کاتالونیا دله دره والنسیا هسته که اتا سیوایِ اوستان دله قرار دانّه. والنسیایِ مردمونِ لهجه بارسلونا جه ات‌که فرق کانده و همینسه ایسپانیایِ حاکمون که خاستنه وشون میون اختلاف دم‌هادن، والنسیایی گِنِش ره بعنوان اتا سیوایِ گِنِش برسمیت بشناسینه که رسماً ایسپانیولی ِلهجه حیساب وانه.

بالئاری ات‌سری جزیره‌ئون جه تشکیل وانه که ایسپانیایِ شرقی وَر درنه و اتا دریا وشون و کاتالونیا میون سِوایی دِم‌دنه. این جزایر خله توریستون ره جذب کانّه و خجیر جا هستنه. این جزایرِ گت‌ترین شهر مایورکا هسته و شهرون مینورکا، ایبیزا و فورمنترا هم اینجه درنه.

کاتالونیایِ بخش دله زوون دیگه‌یی بنوم اکسیتان هم رسمی هسته. این زوون کاتالونی زوون جه نزدیکه و ونه گِنِش‌کرون فرانسه، ایتالیا، موناکو و… دله هم درنه. این زوون قدیم خله گنش‌کر داشته ولی اسا ونه مردمون شه ماری زوون ره یاد بکاردنه و کمتر از یک میلیون آدم اسا این زوون ره چلیکی گادِر جه یاد گیرنه.

آراگون اتا تاریخی بخش هسته که ونه معماری یونسکویِ لیست دله ثبت‌بَیی هسته. آراگون ِنیشتگا نوم ساراگوسا هسته. ده الی سی هزار نفر آراگونِ شمالی قسمتون دله زوونی بنوم آراگونی دارنه که وشونِ زوون ایتالیایی زوون‌ها جه نزدیکی دارنه. ایسپانیولی تنها زوونی هسته که تموم آراگون دله رسمیت دارنه و همه وه ره بلد هستنه ولی آراگونی هم برسمیت بشناسی‌یه بیّه و کاتالونی هم رسمیت دارنه.

گالیسیا ایسپانیایِ شمال‌غربی سامون دله دَره و پرتغال ِشمالی منطقه هسته. گالیسی‌زوون خله پرتغالی زوون ره موندنه و همینسه این مردمون شه ره پرتغالی مردمون جه نزدیک دونّه و وشون‌ها فرهنگ هِدی ره موندنه. اروپای پارلمون این زوون ره بعنوان اتا گنش از پرتغالی حیساب کانده و وشون زوون ایسپانیایِ اتا شه‌گردون ایالت دله رسمی زوون حیساب انه. حدود هفت درصد ایسپانیایی مردمون این زوون جه گپ زنّه.

اکسترمادورا اتا ایالت نوم هسته که پرتغال سامون پلی دره و ونه شرق ِوَر دره. این ایالت دله اکسترامادورایی و فالا زوون بترتیب دویست هزار نفر و ده هزار نفر گِنِش‌کر دارنه. اکسترامادورایی خله ایسپانیولی ره موندنه و فالا هم اتا گالیسیایی لهجه هسته که لئونی ره موندنه.

اندلس ایسپانیایِ جنوبی بخش هسته که جبل طارق جه هم‌سامون هسته. این منطقه دله حدود هفت-هشت قرن مسلمون‌ها حکومت کاردنه و هنتا اسلامی معماری و آثار این منطقه دله وجود دارنه و توریستون زیادی ره جذب کانّه. گرانادا و کوردوبا این منطقه‌یِ گتِ شهرون جه هستنه.

آستوریاس و لئون دِتا تاریخی منطقه هستنه که آستوریاس و لئون پادشائی‌ئونِ اتا پچوکِ شـَر ره شامل وانـّه. این دِ منطقه دله آستوری و لئونی ِزوون وجود دارنه. کانتابریایِ بخش دله هم اتا پچوک زوون بنوم کانتابری وجود دارنه. این سه‌تا زوون همراه میراندی و اکسترمادورایی جمعاً آستوری-لئونی زوونون ِدسته ره تشکیل دنّه که ایبریایی-رومی ِرج دله قرار گیرنه و اتی رومی زوون‌هایِ رَج هستنه.

قناری جزیره‌ئون ات‌سری جزایر هستنه که آفریقایِ غربی وَر درنه ولی ایسپانیایی‌ئون ونه دله زندگی کانّه و رسماً این کشور ِسامون هستنه گرچه مراکش ونه سَر ادعا دارنه. قناریِ نوم لاتین دله سک معنی دِنه ولی چون قناریِ پرنده اونجه بومی حیوون هسته، ونه نوم جه تاثیر بَییته.

ملیلیه و سبته دِتا شهر هستنه که آفریقا دله درنه و با ات‌سری پچوک‌ته شهرون جه اتا مجموعه هستنه که مراکش و ایسپانیا وشون سَره اختلاف دارنه. این مناطق ره ایسپانیا کنترل دارنه و وشون ره اتی شه‌گردونی هدائه ولی وشونِ پارلمون ِاختیارات نسبت به شه‌گردون ِبخش‌ها، که کشور دله درنه، کم‌ته هسته و فقط شیوه‌ی اجرا هاکردن قانون ره بتونّه تغییر هادن و نتونّه شه قانون بی‌یلن.




#Article 76: آلمانی زبون (328 words)


 آلمانی زبون اتا اوروپایی زبون هسه که اورپا دله سه تا کشور مردم وه ره گنش کننه. آلمانی آلمان و اوتریش و لیختن اشتاین رسمی زبون هسه و سوئیس مردمون شرق و شمال اینتا کشور دله هم اینتا زبون ره گنش کننه. آلمانی زبون اتا شاخه از ژرمنی زبون ئون هسه. آلمانی زبون ۱۳۰ میلیون نفر گنش کر دارنه.

آلمانی ادبیات سه تا آلمانی زبون کشور ادبیات جه چلّه‌بندی وونه. کوهن‌ترین آلمانی کیتاب انجیل آلمانی زبون جا هسه که میلادی چارومی قرن دله، مارتین لوتر دَس جا بنویشت بیه. آلمانی ادبیات تا میلادی سده ۱۱ اول نیمه دله همه دینی یا سودی داستان بینه. از اون زمون تا میلادی چارده سده دله وشون ادبیات حماسی بیه مثل اورندل داستان،اولاند ترانه ئون،اسکندر ترانه‌ئون، دهارتمان داستانون و تریستان اینا سودون بنویشت کر جونفریت اشتراسبورخ بیه.

بعد اون زمون بیه که اوتریشی بنویشت کرون اثرون هم آلمانی ادبیات دله پیدا بونه. که وشون چند تا نوم: فون فالتر، کورناد فون فرونستبرج و فرنردرگاتیز بیه. بعد هم سویسی بنویشت‌کرون مثل ایرخ بونر و هوجوفون ترمبرچ آلمانی ادبیات دله انّه.

کول دله بونه بوتن که آلمانی ادبیات تا موعاصر دوره پیش دینی بیه و آخرون میلادی هیژدهم سده دله بیه که بنویشت کرونی مثل جیلرث و جوتشید پیدا بینه که دومی موعود مسیح داستان ره بنویشته. آلمانی گت بنویشت‌کر اونتا دوره دله گوته بیه و بعد وه هردرلین، شلایر مالر و امرمان بمونه. میلادی نوزده سده دله آلمان ادبیات کسات بیه ولی میلادی بیستومی سده دله دباره پا بیته که با شروع بین دتا جهونی جنگ خله از بنویشت‌کرون آلمان جا کوچ هکردنه بوردنه متحده ایالات امریکا درون.

سوییس مردم ویشتر آلمانی زبون ره گنش کننه. سویس دله کوهن‌ترین کیتابی که آلمانی زبون جا بنویشت بیه ونه نوم اوسرنچ بوتر امثال بی‌یه که مازرونی ۸۵۲ سال دله بنویشت بیّه. میلادی نوزده سده دله امیل ویژه خاطره‌ئون کیتاب ره بنویشته و یوهان باسپری هم هایدی داستان ره بنویشته. اتا سویسی شعرگو که آلمانی زبون جا شعر گته و نوبل جایزه ره بَورده شیتلر بی‌یه.




#Article 77: اینگلیسی زبون (769 words)


اینگیلیسی یا انگلیسی (به اینگیلیسی: English) اتا گت زبون دنیا هسه. اینتا زبون هم اتا خله گنش‌کر دارنه هم جهان رسمی زبون هسه. اینگیلیسی زبون اتا شاخه ژرمنی زبون جا هسه. اینتا زبون اینگلیس ، کانادا ، موتحده ایالات اوسترالیا نو زلاند رسمی زبون هسه تازه اتا خله دیگه کشورون و سازمان ئون دنیا دله درنه که اینتا زبون وشون رسمی زبون هسه. اینتا وسر اینگیلیسی دنیا دله گت زبون بیه که اینگلیسی زبون ئون اینتا دوره دله هم دانش و هم سیاست دله دنیا دله گت هسنه. ونه گنش کرون جمعیت دنیا دله ۸۰۰ میلیون نفر هسنه.

اینگلیسی زبون ره با لاتین خط نویسنه که اتا الفبایی خط هسه و ونه الفبا ۲۷ حرف هسه که وشون نوم هسه:

A,B,C,D,E,F,G,H,F,I,G,K,J,L,M,N,O,P,Q,S,T,U,V,W,X,Y,Z

اینگیلیسی زبون آنگلوساکسون طایفه زبون بیه وشون اول آلمان ،ساکسونی ایالت دله دینه و بعد کوچ هکردنه اینگلیس وشون نو دوره دله کوچ هکردنه بوردنه شمالی آمریکا با اوسترالیا و همینتا سر وشون زبون اونجه رواج پیدا هکرده. وشون اتا خله کشور ره هم شه موستعمره هکردنه و شه زبون ره اونجاهان مردمون ره زور هکردنه که گنش هکنن. همینتا سر خله آفریقایی کشورن دله اینتا زبون رسمی زبون هسه مثل: جنوبی آفریقا. اینتا زبون اسا دنیا دله اینتا وسر که ونه گنش کرون کشور مثل اینگیلیس و موتحده ایالات دنیا دله خله قت دارنه.

ونه ادبیات ره بونه سه تا شاخه هکردن: اینگیلیس ادبیات، موتحده ایالات ادبیات و اوسترالیا ادبیات

اینگلیس ادبیات میلادی هفتومی قرن دله پا بیته و ونه اولین بنویشته ئون لاتین زبون بنویشت بیه. بعد که اینگلیسیون مسحی بینه ونه بنویشت کرون و شرگوئون دینی مطالب ره نویشتنه. اینتا دروه دله اینگلیسیون شه ادبیات ره با شه زبون نویشتنه. کیتابونی که اون زمون بنویشت بینه جه بونه صلیب فرمون و مسیح اس هکردن ره نوم بوردن.بعد هم حماسی داستان بنویشتن سر بیته. اینتا دوره دله بیه که انجیل اینگیلیسی زبون برگردوندنه بیه و اتا اوسقف که ونه توماس کرانمیر بیه اتا کیتاب بنویشته که ونه نوم نماز همه وسر بیه. اینگلیس گت شرگو میونی قرون دله جوفری تشویسر بیه.
میلادی شونزدهم قرن دله بنویشت کرونی مثل ویلیام شکسپیر و توماس کریستوفر اشناس بینه. میلادی هیژدهم قرن دله هم والتر اسکات، جین اوستن و بورنته خوخرون پیدا بینه. ویکتوریا دروه دله هم چارلز دیکنز که کیتابونی مثل دتا شهر داستان ئو، اولیور تویست ره بنویشته همه توم اشناس تر بیه. میلادی بیستوم قرن دله هم سامرست موام، برنارد شاو، برتراند راسل و جان پیر کالرخ باخی توم اشناس تر بینه.

موتحده مردمون کوچ کرونی بینه که اینگلیس جا بمونه اینتا کشور دله. وشون زبون اینگلیسی بیه و همینتا وسر اینتا زبون اونتا کشور دله رواج پیدا هکرده. ونه اولی ادبیات میلادی هیفدهم قرن دله پا بیته که چه کوتی داستان ره دتا بنویشت کر که وشون نوم جون اسمیت و براد فورد بیه پا بیته. اون دروه شرگوئون هم برادستریت و ادوارد تیلور بینه. مازرونی ۱۱۵۲ سال دله هم حضرت داوود دینی سرود پخش بیه. مازرونی ۱۲۱۶ سال دله هم اولی مجله و مازرونی ۱۲۹۲ سال دله هم اولی روزنومه هم موتحده ایالات دله که اون زمون وره نواینگلیس گتنه را دکتنه. ( فیلادلفیا ایالت دله)بنیامین فرانکلین اتا مجله با نوم ساتردی ایویینگ پوست درست هکرده و اتا کیتاب که ونه نوم فقیرریشارد بیه چاپ هکرده. تا میلادی نوزدهومی قرن دله توماس بین، الکساندر هامیلتون ئوادگار آلن پو کیتابونی ره چاپ هکردنه. اینتا قرن دله اشناس‌ترین بنویشت کر ادگار آلن پو بیه. ولات میت من هم اتا جور نو شر بوتن ره جور هکرده بعد هم مارک تواین ،رود می سی سی پی کیتاب جا اشناس بیه. میلادی نوزدهوم قرن آخری گت بنویشت کر هم ویلیام هوولز بیه.

میلادی بیستوم قرن دله هم اولی گت بنویشت کر نوم جک لندن بیه. بعد وه بنویشت کرونی مثل ویلیام فالکن»،ارسکین کالدول،ارنست همینگوی و جان اشتاین بک موتحده ایالات ادبیات ره خله گت هکردنه. باخی گت بنویشت کرون نوم هم یوجین اونیل،سیدنی هاوارد و تنسی ویلیامز بینه.

اوسترالیا ادبیات میلادی نوزدهومی قرن دله اینگلیس ادبیات په رووی جا پا بیته. اون دوره شرگوئون مثل جوپتین جورج،بارون فیلد و لینوبل میشل همه شون اینگلیسی شرگوئون جا په رووی کردنه.
اوسترالیا سیوا ادیبات تشارلزهاربور دست پا بیته و ونه اتا ت شرگو بیه که ونه شرون طبیعت درباره بیه.بعد هم تشارلز کنجزلی اوسترالیایی محلی داستان ئون ره بنویشته. اوسترالیا ملی شرگو با ونه ملی بنویشت کر پاترسون و مارکوس کلارک بینه. اوسترالیا ادبیات اوج دوره میلادی بیستوم قرن بیه که اینتا دوره گت‌ترین ادیبون کاترین سوزانا برشارد و هنری هاندل ریچارد سون بینه. اینتا دروه باخی شرگوئون و بنویشت کرون جا بونه س.چ.بونان ،هیورمک.ری و آلن مارشال جا نوم بوردن که اینتا آخری با ایکه هردتا لینگ جا فلج بیه ولی اتا گت روحیه داشته و خله گت ادیب بیه.




#Article 78: دون کیشوت (127 words)


دون کیشوت  اتا ایسپانیایی کتاب نوم هسته. اینتا کتاب نویسنده نوم میکل سروانتس هسته. ونه داستان، دنیای دله خله مشهور بیّه و سروانتس ونه بنویشتن وسه پونزده سال وقت بیشته. وه اتا نجیب زاده پیرمردی داستانه که شوالیه گری گدر تموم بئی په خوانه شِوالیه باقی بمونده؛ بوره اسپانیا دله چرخ هایره و تِباهکارون ره به سزای عملشون برسنده و بیگِناهون حق ره بیره. وه شه سفرون دله اتا روستایی مردی ره هم شه همراه دارنه که وه ره شه وردست خوندنه. اینتا مردی اتا ساده روستایی مردیه که فکر کنده دون کیشوت ( همونتا شوالیه) وه ره اتا چی دنه. وه آخرسر، سرعقل انه و شه کار ره ول کنه. اینتا کتاب اتا گت کار ادبی هسته.

هفته نامه پیک سنجش. ۵ تیرماه ۱۳۸۵. شماره ۱۲.




#Article 79: تهرون دانشگاه (126 words)


تهرون دانشگا ایران ره کوهن‌ترین دانشگا هسه. اینتا دانشگا مازرونی ۱۴۴۶ درست بیه. وه ایران ره گت‌ترین ئو بِترین دانشگا هسه. اینتا دانشگا ره رضا شا بساته. ونه دوره مازرونی ۱۴۴۰ سال دله اتا قانون ره مجلس تصویب هکرده که دولت ره مووظف کرده که ایران وسر اتا دانشگا درست هکنه. اینتا دانشگا ره مازرونی ۱۴۴۶ دله باز هکردنه ئو خله ایران گت دانشمندون ونه دله درس بخونسنه. اینتا دانشگا شه عمر دارازی دله خله ایتفاقون ره بدیه مثل گارد دانشگا حمله هکردن ( اینتا گارد ره پهلوی رژیم بساته تا انقلابی دانشجوئون ره سرکوب هکنه) یا دانشگا کو حادثه که همین چند سال پیش اتفاق دکته ئو ونه دله اتا چندتا دانشجو حمله هکردنه به دانشگا خوابگا اونجه چندتا از دیگه دانشجوئون ره کتک بزونه.




#Article 80: فوتسال ۲۰۰۸ جام جهونی (119 words)


فوتسال ۲۰۰۸ جام جهونی همون فوتسال جهونی جام ششومی دوره بی‌یه که این دوره دله برزیل قهرمون بیه. برزیل تیم (میزبان) بتونسه فینال دله ایسپانیا تیم ره پینالتی ضربه‌ئون دله بَوره. این دِتا تیم کا قانونی و اضافه وخت دله ۲-۲ مساوی بیّه ولی برزیل بتونسه که ۴-۳ پینالتی ضربه‌ئون دله شه حریف ره بَوره. 

رج‌وَندی ِبازی دله هم ایتالیا بتونسه روسیه ره بوره و سوم بوو. روسیه اتا بار سووم و اتا بار هم چاروم بَیبی‌یه.

ایران فوتسال ملی تیم هم بتونسه که تا دومین دور بئه ولی با اینکه خله خار کا هکرده نتونسه نیمه پایانی دور جه برسه و نتونسه دومین بار وسّه بوره نیمه پایانی. ایران دومی دور این کائون دله بتونسه که چاروم بوو.




#Article 81: گلستون اوستان (311 words)


گلستان یا گلستون اتا اوستان نوم هسته ایران شمال دله که ونه نیشتگاه گرگان هسته.

گلستان تا سال ۱۳۷۶ مازرون اوستان دله دیّه و این گادِر سیوا بیّه. اوائل قرار بی‌یه ونه نوم ره گرگان بی‌یلن که بعضی ترکمون‌ها باعث بَینه ونه نوم ره گلستان بی‌یلن.

این استان اسفند سال ۱۳۹۰ دله ۱۴ شهرستون به اسمون آزادشهر، آق‌قلا، گرگان، گنبد کاووس، بندر ترکمن، کوموش دپه، رامیان، کردکوی، بندر گز، علی‌آباد کتول، گالیکش، کلاله، مراوه تپه و مینودشت داشته و ۲۶ شهر و ۲۷ بخش و ۶۰ دهستان جه تشکیل بی‌یه.

این اوستان ِشهرون اکثراً تازه بسات هستنه و ویشته چنتا مَله‌یِ متحد بیّن جه تبدیل به شهر بَیینه. فقط گرگان و گنبد کاووس ات‌که قدیمی‌ته هستنه و تاریخی ریشه دارنه.

این منطقه قدیم اکثراً مازرونی مردمون ِمنطقه بی‌یه که ترکمون‌ها همون قدیم جه وه ره حمله کاردنه و ونه مردمون ره آزار رسنینه. ساسانیون گادِر جه ترکمون‌هایِ حمله وسّه مردم عذابی بینه و گرگان گت دیوار ره همینسه بسات بینه.

وقتی تبرستون ِمستقل حکومتون رقد بوردنه، دِقرن اخیر دله ترکمون‌ها بتونستنه راحت‌ته منطقه دله نفوذ هاکنن و مازرونی مردمون ره بریم هاکنن یا وشون ره قتل‌عام هاکنن. این منطقه اون گادِر جه خالی از سکنه بیّه تا این‌که ترکمون‌ها شهرنشین بَینه و شه عشایری زندگی جه دَست بکشینه.

ترکمون‌ها هَنتا مازرونی زوون‌ها ره گلستانِ اوستان دله «کنت» نوم یـِلنه که ترکی زوونون دله «شهرنشین یا متمدن» معنی دِنه.

پهلوی دوره سیستان و بلوچستان مردم قحطی جه فرار هاکردنه و دکلستنه گلستان دله و شه وسّه سِره بساتنه. بعضی دیگه مردمون هم ایران ِمرکزی فلات و فارسی یا کوردی مناطق جه بمونه گلستان و باعث بَینه این اوستان ِنژادی تفاوتون خله زیاد بوائه.

گلستان ِغربی شهرستون‌ها بندر گز، کردکوی، علی‌آباد کتول و خادی گرگان دله هَنتا مازرونی زوون مردِمونِ اصلی زوون هسته.

ترکمون‌ها این اوستان دله اهل تسنن هستنه و باقی ویشته تشیع په‌روونه؛ البته بعضی قزاق و کوردها هم سُنّی هستنه.




#Article 82: بابل شهرستون (966 words)


 بابل شهرستون مازرون اوستان ره اتا شهرستون هسته . وِنه نیشتگاه شهر بابِل هسه. وِه اتا از مهم ترین شهرستونهای شِمال کشور هسّه و شهر بابِل به ۲ منطقه تقسیم بونه. بابلِ شهرستون بیشترین جمعیت ره اوستان دله دارنه و بعد رشت بیشترین جمعیت ره شمال کشور دله دارنه. بابلِ شهرِ جمعیت، سرشِماری ۱۳۹۱ دله ۲۱۹٬۴۶۷ نفِر و بابلِ شهرستونِ جمعیت ۴۹۵٬۴۷۲ نفر بیه. بابل اتا از شهرهای مهم شمال کشور در امور تجارت ، دانشگاهی ، پزشکی و کشاورزی هسّه. اینتا شهر بخاطر فراونی زیاد نارنج دار هاش، به « شهر بهار نارنج » معروف هسّه.

اینتا شهرنوم در روزگاران کهن مامطیر بيه . ابن فقیه، ابوالفداء، مقدسی و نویسنده کتاب حدودالعالم  این شهر جا به نامهای مَمَطیر و مامَطیر یاد هَكِردنه . ابن اسفندیار در کتاب تاریخ طبرستان ، درباره نامگذاری این شهر به مامطیر نويسنه :

آن موضع که مامطیر است به چشم امام حسن بن علی دلگشای و نزه آمد، آبگیرها و مرغان و شکوفه‌ها و ارتفاع بقعه و نزدیک به ساحل دریا دید، گفت : بقعة طیبة و ماء طیرٌ...

اما اولیاالله آملی در شِه تاریخ  اینتا نظریه ره رد كِنّه چونکه روایات و آثار اسلامی شیعه دله دراینتا باره خبری بَئوت نَیِّه . اردشیر برزگر در کتاب 'تاریخ تبرستان پیش از اسلام' در باره مامطیر بئوته که اینتا نوم ، معرب نوم مامیترا هسّه و اینتا شهر باستانی جای گت ميترا  و به بیان دیگر ، آتشکده میترا  بيه

تا میانه سده هشتم هجری ، اینتا شهر ره به نوم مامَطیر دونسّنه  تا اون که کیاییان جلالی آخرین شاه باوندیه - فخرالدوله حسن - ره شکست هدانه و در همون سال سادات مرعشی به سرپرستی میر بزرگ از آمل قیام هکردنه  و کیاییان ره شکست هدانه  و مامطیر ره تسخير هكردنه . سید قوام الدین مرعشی وارد مامطیر بيه  و رفت و آمد دراویش مرعشی باعث رواج کسب و کار در مامطیر بيه و شهرنوم به بارفروش ده تغییر هدائه.

مرعشیون تا سال ۱۰۶ هجری قمری در مازندران حکومت هکردنه .اینتا سال دله شاه عباس اونا ره برکنار هكرده و اینتا منطقه ره تابع حکومت مرکزی قرار هدائه.اینتا دوران دله به نظر برخی تاریخ نویسان رفته رفته  شهرنوم به بارفروش تغییر هکرده و پسوند ده از ونه نوم حذف بيه. البته برخی معتقدنه که اینتا تغییر نوم در اواخر زندیه و اوایل قاجار اتفاق دكته .

اینتا شهر ظاهرا در اواخر دوران قاجار باول نامیده بيه که اینتا نوم از رودخانه باول رود که اَمروزه بابل رود خوانده بونه بَيیت بيّه. سرانجام در سال ۱۳۱۴ به بابل تغییر نوم هدائه.

در روز یکم آذر سال ۱۳۱۴ هجری خورشیدی نوم بارفروش همراه با ساخت ساختمانهای تازه دولتی همچون اداره پست (۱۳۱۵)، در کنار سبزه میدان و ساختمانهای شهرداری و شهربانی(۱۳۱۴) به شهر بابل تغییر نام بيته. نوم بابل از نوم رودخانه باوُل بيته بيه  و اکنون به رود بابل معروف هسّه.البته امروزه با توجه به ساخت و سازهای فراوان و گسترش فضای شهر این رودخانه تقریباً در قسمت‌های مرکزی شهر قرار داينه.

بابل شهرستون ۱۱ شهر و ۷ بخش دارنه که وشون وسعت ۱۵۷۸ کیلومتر مربع هسّه. جنگلهای طبیعی شهرستان بابل ۴۹۹۳۶ هکتار هسّه و روخنه بابلرود از روخنه های مهم اینتا شهر هسِّه. اینتا شهر دارای آب و هوای معتدل و مرطوب هسّه.

بابل اتا از شهرهای مهم شمال کشور در امور تجارت - دانشگاهی - پزشکی و کشاورزی هسّه.

پل محمدحسن‌خان توسط محمدحسن خان قاجار با قدمتی بیش از ۲۰۰ سال و در اواخر دوره افشار بر روی روخنه بابل ساخته بَيّه.نکته جالب در ساخت اینتا پل استفاده از زردي مُرغِنه هسّه.
در دوره صفوی اتّا گت دریاچه‌ و زیبا در جنوب شهر وجود داشته که در وسط اون تپه‌ای همانند اتا جزیره کچيک خودنمائی ‌کِردِه که بعلت سرسبزی و زیبائی باغهای اطراف اینتا دریاچه زیبا اینتا محل بنام (بحر ارم) نامگذاری بيه. اینتا دریاچه سالها پیش خشک هيته و در حال حاضر محل سکونت مردم هسه که به دوقسمت بحرارم غربی و بحرارم شرقی معروفه.
از ۲۰ نفر پایه گذاران اولیه حزب ملی ایران در سال ۱۳۲۰، ۳ نفر از اهالی شهر بابل بينه.

در منطقه مازندران و گیلان که در زمان رضا شاه به استان‌های اول و دوم نامگذاری بينه رضا شاه تنها در بابل دارای کاخ و محل سکونت بيه.از اینتا کاخ هم اکنون بعنوان کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی بهره برداری بونه.

بابل همچنین با پیش ‌شماره تلفنی ۰۱۱۱ مرکز اتا از ۸ بخش مخابراتی ایران هسه.
اینتا شهر به شهر بهار نارنج معروفه.

شهرستون بابل، مازرونِ اوستانِ وسط دره.اینتا شهرستون از شِمال به شهرستون های بابلسر و فریدونکنار، از شمال شرقی به سیمرغ (کیاکلا)، از شرق به قائم شهر و سوادکوه شمالی، از جنوب شرقی به سوادکوه، از غرب به آمِل و از جنوب به شهرستون فیروزکوه که تهرانِ اوستان دله دره هِمسایه هسه.

 نیکوکارون:  سید حسین فلاح نوشیروانی، محمد صادق شفیع زاده، دكتر سيد على طبرى پور

 دانشمندا:  شاهرخ مسکوب، منوچهر فرهنگ، احمد قهرمان، محسن ثلاثی، سید محمدباقر حجتی، ابوالقاسم اسماعیل پور، محمد اردشیر، حسن انوشه، احمد عبداله‌زاده بارفروش

 علما:  سعید العلماء، علی اصغر مازندرانی، میرزا شفیع مازندرانی، شیخ کبیر، زین العابدین حائری مازندرانی، فانی، آیت الله هادی روحانی

 هِنِرمندا:  داود رشیدی، سعید امیرسلیمانی، پرویز بهرام، مائده طهماسبی، اردلان شجاع‌کاوه، اسرافیل شیرچی، مکرمه قنبری، پریناز ایزدیار، مریم کاویانی، منوچهر طبری، مهدی فلاح

 شاعرون:  امیر پازواری، محمد عاصمی

 خوانندگان:  دلکش، مازیار، بیژن مرتضوی، افشین (خواننده)، آریا آرام نژاد، ماهان بهرام خان، بیژن بیژنی

 شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی:  مسیح (معصومه) علی نژاد، قاسم معتمدی، کریم معتمدی، حسن قشقاوی، محمود نبویان، محمد مجدآرا، سعید قاسمی‌نژاد

 ورزشکارون:  امامعلی حبیبی(کِشتی گیر)، عبدالله موحد(کشتی گیر)، نوشاد عالمیان(پینگ پنگ باز)، سوسن حاجی پور(تکواندو کار)، بشیر باباجانزاده (کشتی گیر فرنگی)، مجتبی میرزاجانپور(والیبالیست)، حامد طالبی زرین کمر(کشتی گیر)، مهران رضازاده (کشتی گیر)،جلال زمان(کشتی گیر)، سهراب انتظاری(فوتبالیست)،هادی نوروزی(فوتبالیست)، نیما عالمیان(پینگ پنگ باز)، پوریا عمرانی(پینگ پنگ باز)، محجوبه عمرانی(پینگ پنگ باز) وسید مجتبی حسینی (کیک بوکسینگ کار ) ،مقداد کامرانی ( ووشوکار - موی تای کار) ،حمید صفی نژاد(گراپلینگ کار)،ایمان عابدی (موی تای کار) ...




#Article 83: نور (شهر) (167 words)


نور یا سولده اتا شهر نوم هسته که مازرون دله دره. این شهر نور شهرستان ِمرکز هم هسته.  

نور منطقه‌یی دره که قدیم پادوسپانیون ِسامون دله دیّه و هزار سال اتی مستقل حکومت اونجه دَیی‌یه. البته خادی نورِ شهر که اسا دَره، شه خله قدمت ندارنه و وه اوایل اتا مَله بی‌یه که ونه اهالی به مقوم و جایی برسینه په، وردگردستنه و شه مله وسّه زحمت بکشینه و وه ره شهرستون هاکردنه.

قدیم نورِ نوم ره «سولده» گاتنه. چارلز فرانسیس مکنزی که سال ۱۸۵۹ میلادی اینجه جه بگذشت بی‌یه، ونه خَوِری گانه: «سولده‌یِ مَله، هشصد متر دریا جه فاصله داشته… سولده گت مله هسته و میرزا آقاخان نوری ونه گسترش وسّه خله زحمت کشنه. این مله دویست‌تا خنه، بیست‌تا دیکون و دِتا حموم دارنه و اتا آجری پل هم دارنه.»

نور جه شخصیتون معروفی هرستانه. خصوصاً قاجارون ِسلطنت گادِر اینجه خاندان‌های معروفی داشتنه که هزار فامیل دله صاحب مقوم بینه. بعضی‌شون نخست‌وزیری و صدراعظمی جه برسینه، بعضی‌شون ادبیات دله صاحب‌نوم هستنه، بعضی هم دانشمندون به‌نومی بینه.




#Article 84: گلوگاه (264 words)


گَلوگاه یا گلیا مازرون استان دله شرقی‌ترین شهر نوم هسته که گلوگاه شهرستون ِمرکز قرار دارنه.

گلیا جایی بساته بیّه که قدیم کبودجامه شهر بی‌یه و بعداً اتا مله، «نامیه» نومی، ونه جا سَر بساتنه و کم‌کم گلوگاه شهر اونجه بساته بیّه.

گلوگاهیون اکثراً مازرونی زوون دارنه ولی اتّی تورکی هم وشون په درنه که قاجارون گادِر جه مهاجرت هاکردنه.

کبودجامه و تمیشه اسلامی دوره‌ی تاریخ دله، تبرستون ِشرقی سامون بینه و گرگان سرحد قرار داشتنه. این دِتا شهر تا موغولون حمله گادِر وجود داشتنه. کبودجامه دله ات گروه حاکمون دَیینه که موغول‌ها جه متحد بَینه و چنگیزخان جه په‌رووی هاکردنه. موغولون په، طوایف الملوک دوره ایران تاریخ دله شروع بیّه که این زمون ترک‌تبارون و موغول‌تبارون دِ تا شهر تمیشه و کبودجامه ره رِقِد بدانه و احتمالاً اینجه مردمون ره قتل‌عام هاکرد بائن.

بعد این که صفویون بتونستنه تبرستون ره شه سامون دله بیارن و ونه استقلال ره رِقِد هادن، شاه عباس مازرون دله عمارتونی بساته و شهرهایی به‌جا بیارده. وه اشرف (بهشهر اسا) ره مازرون ِشرق دله بساته و عباس آباد بهشهر ره شه تفریحگاه هاکرده.

صفویون وقتی افغانون جه شکست بخاردنه، ترکمون‌ها بمونه مازرون ِشرقی مناطق ره حمله هاکردنه و خله‌ها ره بکاشتنه. قاجار خاندان وشون دله قدرت ره بدست بیارده. محمدحسن قاجار سال ۱۱۷۱ هجری قمری گراودین تپه ِ نزدیکی زندیون جه جنگ دکته و شکست بخارده. حدود سال ۱۷۸۰ میلادی (۱۱۹۵هجری) آغا محمدخان قاجار ایل عمرانلو ره قره‌باغ جه بَیته بیارده گلوگاهِ اسایی مکان و وشون کلبادیون وَر ساکن بَینه تا مازرونِ سامون جه زندیون مقابل محافظت هاکنن. 

جمعیت شهر گلوگاه در سال ۱۳۸۵، برابر با ۱۸٫۷۲۷ نفر بوده‌است.




#Article 85: فریدون‌کنار (151 words)


فِرِیدون‌کِنار یا فری‌کنار () اتا شهر مازرون استان دله هسته که ونه شرق بابلسر، غرب محمودآباد، جنوب بابل و آمل درنه و شمال جه مازرون دریا لو دَره.
فریدون‌کنار سال ۱۳۲۰ شهر بیّه با این وجود از لحاظ تقسیمات سیاسی تا دهه هفتاد دهستان بی‌یه و تازه این گادر بخشداری بساته و اَی پئی‌ته سال ۱۳۸۶ شهرستان بیّه. پهلوی گادِر این شهر ِدریو لو شهرکون توریستی بسات بینه و مسافرون ِاتا گتِ مقصد بی‌یه.

حسین اسلامی گانه این شهر نوم قدیم‌ته ونه «پری کنار» بی‌بائه. اونچی مسلماً درسته، این شهر نوم ره قدیم «فری‌کنار» گاتنه. 

مازرونی زوون دله «کنار» دیفاری، که دِ چی ره سیوا کانده و لَم و لِفار جه بساته وانه، ره گانّه. «کناری» هم قدیم کسونی ره گاتنه که غریب بینه و امونه گتِ شهرونِ وَر دَیینه.

سرشماری سال ۱۳۹۰، فریدون کنار جمعیت ۳۶۱۹۲ نفر بی‌یه. این شهرِ مردمون اکثراً مازرونی زوون جه گپ زنّه و مسلمون هستنه.




#Article 86: ایزدشهر (1776 words)


 ایزدشهر مازرون اوستان ره اتا شهر هسته .

ایزدشهر واقع در استان مازندران و از شهرهای شهرستان نور دارای موقعیت طول جغرافیایی ۳۶درجه و ۳۶۰ دقیقه شمالی و در ارتفاع ۲۲- از تراز  سطح آبهای آزاد، با دارا بودن آب و هوای معتدل مرطوب خزری در ساخل دریای خزر نور و در بخش جلگه ای و در فاصله ۸ کیلومتری شرق شهر محمودآباد و ۷ کیلومتری غرب شهر نور از شمال به دریای خزر و از جنوب به بخش چمستان محدود شده است.

جمعیت دائمی شهر ۷۰۰۰ نفر ۱۹۵۰ خانوار و جمعیت فصلی ( ویلا داران ) شهر در حدود ۱۰۰۰۰ نفر به تعداد ۲۵۰۰ خانوار می باشد.

ایزدشهر با تصویب هیئت محترم دولت از تجمیع ۳ روستای ایزده بازار سر، ایزده سراج محله و امیر آباد تبدیل به شهر شد و شهرداری آن نیز در تاریخ ۱۲/۱۱/۱۳۸۴ با حضور استاندار محترم مازندران، نماینده پر تلاش مردم شهرستانهای نور و محمود آباد در مجلس شواری، مسئولین استانی وشهرستانی و جمع پر شور مردمی افتتاح گشته و فعالیت چند ماهه خود را شروع نمود.

فاصله تا مرکز استان(ساری): ۱۱۰ km    
 
فاصله تا تهران :          ۲۲۰ km              
 
فاصله تا نور :            ۷ km      
 
فاصله تا محمود آباد :     ۸ km

الف: وجه تسمیه و پیشینه ی تاریخی  ایزدشهر

از آنجایی که شهر ایزدشهر در گذشته ایزده نامیده می شد,تاریخچه شهر را با نام ایزده خواهیم دید. 

   ايزده با توجه به این که در هم جواری دو روستای تاریخی هراز اهلم و ناتل ـ که از مراکز مهم حکومت ، حوادث و منازعات سیاسی نظامی بوده ـ قرار داشته بدون شک در تیر رس این منازعات بود . اما نامی از این آبادی در منابع تاريخی نیست . به نظر می رسد پیدایش این آبادی به سال های آغازین حکومت قاجار (1210 ه . ق ) می رسد.در زمان ناصر الدین شاه  قریه ایزده تیول ابدی میرزا عبدالله یکی از کارمندان جزء دربار بوده است . از آنجا که سیستم حکومت در تاریخ ایران به صورت تیول داری بوده است می توان وضع ایزده را این چنین ترسیم کرد : شاه بلوک ناتل کنار یا تمامی محال نور یا کجور را به یک خان اجاره می داد و او می بایست طبق قاعده ی فرمان ، اجاره ی هر ساله را براي شاه مي فرستاد. چون بين خوانين رقابت بود اگر درآمدي براي خان باقي می ماند دیگری حسد می برد و رقم بیشتر به شاه پیشنهاد می کرد . معمولاً اجاره ای سالیانه که تحت عنوان مالیات اخذ می گردید به قدری زیاد و با شدت وصول می شد که امکان رشد و ترقی برای زراع وجود نداشت . و قریب به اتفاق زارعان در فقر و تنگدستی روزگار سپری می کردند . افسانه های مردم ایزده ، مقر اصلی آبادی را جنگل های کتیا یا به روایتی بادکوبه امروزی می دانند . 

غالباً جهانگردان و حتی ناصرالدین شاه در سفرنامه‌های خود نام عزت ده را جغرافیایی او از ناصر الدین شاه و جهانگردان بیشتر است ، نام آبادی را با واژه مرسوم فعلی یعنی ایزده آورده که به تیول میرزا عبدالله خان در آمده است . 

درباره وجه تسمیه ی نام ایزده ، اظهار نظرهای مختلفی شده است . اغلب جهانگردان خارجی که از خطه ی شمال ایران گذر کردند ، ایزده را به خاطر داشتن امتداد زیاد روستا و تپه‌های شنی مورد توجه قرار دادند و نام آن را ایزده یا عزت ده نوشته اند . از جمله میرزا ابراهیم که در سال ۱۲۷۵ ﻫ . ق در زمان صدارت میرزا آقاخان نوری از سواحل دریای خزر دیدن کرد می نویسد : به رودخانه ی بزرگ ایزده که در دو طرف آن خانه و آبادی و یک باب حمام سفید کاری می‌باشد و هشتصد تومان منال دیوان دارد رسیدیم ... 

مشابلوننف که در سال ۱۸۵۸ میلادی استانهای شمالی ایران را زیرپا گذاشت می نویسد : 

ایزده با رودی به همین نام و حدود ۱۰۰ خانه ... مالیات آن ۸۰۰ تومان است .

ابت انگلیسی که در سال ۱۲۵۹ ه . ق از نور دیدن کرد ، در مورد ایزده می نویسد : 

ساکنان آن به صد و بیست خانوار می رسند ... این محل در دست حسینقلی است که رئیس نوری‌ها است . 

مکنزی که در سال ۱۲۵۷ هجری قمری از ایزده دیدن کرده می نویسد : 

عزت  ده در آخرین کوه کجور در غرب و جنوب غربی دیده می‌شود ، مکنزی ضمن توصیف کلیا و کارخانه قند محلی در ایزده می نویسد : 

  یک فرسنگ بعد از رستم رود به رودخانه ی گل آلود عزت ده رسیدیم که از جنوب غربی و جنوب به شمال شرقی جریان داشت . در دو سوی دهکده دهکده ای به همین نام قرار دارد . تقریباً 10 خانه در قسمت غربی آن و نزدیک دره بود . مالیات این دهکده 800 تومان است . جریان رودخانه سریع و کناره های آن دارای شیب تندی می باشد و اسب که اسباب آشپزخانه را حمل می کرد لغزید و به بار بند ما آسیب رساند.

رابینو، کنسول انگلیس در رشت که اواخر قاجار از منطقه دیدن کرد می نویسد: 

ناحیه ی نور که عزت ده به آن تعلق دارد در کنار دریاست و ... ناصرالدین شاه قاجار که از ایزده یا به قول خودش عزت ده عبور کرد و یک شب در آن اتراق نموده 
می نویسد: ... صحبت کنان رفتیم رو به آبادی عزﺓ(عزت ده) چمن بسیار خوب و وسیعی دارد . به کنار رودخانه با بعضی عمله خلوت به کرجی نشسته به سیاحت رودخانه رو به بالا رفتیم. 

می گفتندآب رودخانه تا یک فرسخ بالاتر از ده است . محل زراعت عزت ده هم بالا است . 

ناو کرجی حمل آذوقه به ده می کنند. رودخانه ی خوبی است. عرضش ده ذرع است . قدری که بالا رفتیم مراجعت کرده در حوالی جسر چوبی که نزدیک دریا ساخته بودند از کرجی بیرون آمده سوار اسب شده قدری که رفتیم کالسکه‌ها را آوردند. کالسکه را از راه سازی فرستاده بودن اینجا به ما رسید در کنار دریا کالسکه به خوبی حرکت می کند. در گویش مردم ، این واژه ، ایزده با عزده ادا می گردد. 

ایزده از دو قسمت تشکیل شده است شرق ایزده بازارسر و سادات محله و قسنت غربی ایزده ساروج محله نام دارد. چند سال قبل در جلسه ای در تکیه ابوالفضلی ، ایزده مرحوم شیخ محمد توکلی پیشنهاد کرد نام ساروج محله سراج محله باشد یعنی محل چراغ. 

ب : بنای امام زاده قاسم 

بنای امام زاده قاسم که تخریب شده است و اخیراً در دست بازسازی و مرمت می‌باشد چندان قدیمی و باستانی نیست . چهارچوبی صندوقی شکل درون صحن روی قبر امام زاده می گذاشتندو مردم برای زیارت دور آن می گردندو نذورات خود را داخل صندوق می گذارند . در گذشته متولی‌ها پول را بر می داشتند و خرج امام زاده می کردند ، اما اخیراً هیأت امنای امام زاده گاو صندوقی تهیه کرد و نذورات جمع آوری شده را خرج امام زاده می کنند . 

حیاط بقعه ی امام زاده که حدود دو هزار متر مربع مساحت دارد قبرستان عمومی ده می‌باشد . 

یک سقانفار(سقاخانه) با دو درخت نارنج قدیمی و در ورودی چوبی بزرگ هم داشت که همگی تخریب شدند . در بیرون محوطه میدان گاهی است که محل برگزاری مراسم عزاداری و شبیه خوانی می‌باشد . 

وسط این میدان درخت اوجای قدیمی وجود دارد که عمر آن با عمر بنای امام زاده یکسان است . ظاهراً در گذشته امام فاقد بنا تنها جایی برای روش کردن شمع داشت ، البته به جای شمع فانوس می گذاشتند. بنای فعلی به همت اهالی و خودیاری آنها بازسازی شده است . 

ج: شهر آقا 

محلی است بیرون بین دو قسمت ایزده (بازار سر و ساروج محله) که زیر یکی از شمشادها شب‌ها فانوس روشن می کردند و محیط مشجر به درختان شمشاد و چند درخت اوجا و انجیر بود که حالا همه ی آن‌ها از بین رفت . شهر آقا هم مکان مقدسی است که به اعتقاد قدیمی‌ها شب‌ها نور در آن فرود می آید. 

مساحت آن حدود ۵ هزار متر مربع و قبرستان دوم ایزده می باشد. 

د: دبستان طبری 

در سال ۱۳۱۵ﻫ . ش در زمان رضا شاه ، به کمک مردم ساخته شد . این مدرسه ، در باسواد کردن مردم ایزده نقش مهمی داشت . تا سال ۱۳۴۰ ﻫ . ق چهار کلاسه بود .

ﻫ : حمام‌های قدیمی میرزا آقا خانی 

در زمان میرزا آقاخان نوری (صدرالعظم ناصرالدین شاه ) حمام‌های خزانه ای ایزده 
( بازارسر و سراج محله ) بنا گردید و مردم تشویق شدند در آب گرم خود را بشویند تا میزان ابتلا به بیماری کمتر باشد . کندن چاه آجری در سواحل مازندران مخصوصاً نوردر همین زمان مرسوم گردید. مردم  یاد گرفتند که چگونه چاه بکنند و با خلنگ یا طناب و سطل ، آب بیرون بیاورند و بخورند. برای کندن چاه محوطه ای را به شکل قیف می کندند تا به آب برسند ، به آب می رسیدند دیوار چینی می کردند و بالا می آوردند و بعد دور دیوار را با همان خاک پرمی کردند. 

kiarash Ghadamli

تمام این ابندان ها با میانجی گری سید علی گدا حسینی در سال 1358تا1365ساخته شد.
ابندان بهرم چون در جایی قرار داشت که پشت ابندان پر از درختان به بود که الان چیزی از ان باقی نمانده زیرا در اثر عدم سمپاشی آفت ان را ازبین برد و همین طور مردم محل، نامش را گذاشتند بهرم ابندان.البته بعضیها بهش طالب ابندان هم می گویند زیرا در شمال این ابندان زمین کشاورزی طالب رنجبر بود. 
ابندان توسکا در کنار ابندان بهرم قرار دارد و چون در پشت ابندان درخت توسکا زیاد داشت. بعضیها به ان نبی ابندان هم می گویند زیرا در شمال این ابندان زمین کشاورزی نبی ایاغ قرار داشت. کچیک ابندان هم نام دیگرش است.
گته ابندان که کنار ابندان توسکا در ضلع شرقی قرار دارد خیلی بزرگ است. چیزی در حدود 27هکتار و به خاطر همین نامش را گذاشتند گته ابندان. 
خرابه ابندان;از اسمش پیداست چون وقتی ابندان را درست کردند جنگل پشت ان همان طور باقی ماند و وقتی ابندان پر از اب می شد جنگل در درون آبی عمیق قرار داشت. حتی الان هم کمی از آثارش باقی مانده. 
در کنار خرابه ابندان شومیکله قرار دارد که اب زیادی ابندان خرابه و جنگل را هدایت می کند به سمت روخنه . نام شومیکله هم از ان است که در گذشته آنجا خوک یا خی زیاد بود. کسانی که در آنجا زمین کشاورزی داشتند مثل اکبر مهدوی(اکبر کفاش ) از ازار و اذیت این خوکها در امان نبودند.
در کنار شومیکله رودخانه تسکله(تسک کله ) قرار دارد. از نامش پیداست زیرا این رودخانه در زمان قدیم خیلی کم عمق بود و وقتی اب زیاد میشد سیل کل جنگل رو بر می داشت. حدودا در سال 1340-1345 با یک بیل میکانیکی بزرگ رود یک خانه عمیق در کنار ان احداث کردند. البته هنوز آثار تسکله قدیمی در کنار این رود خانه جدید است.




#Article 87: بندر گز (196 words)


بندر گز گلستون اوستان ره اتا شهر هسته.

اینجه شاه اسماعیل صفوی گادِر بصورت اتا پچیک مَله وجود داشته و ونه نوم «کناره» بی‌یه. بعدها زندیون گادِر، که روسیه شه نیروها رسنی‌یه این منطقه، گز مهم بگردسته چون دریو کنار دیّه و کشتی‌ها تونستنه اینجه پَلی بَوون. ات‌سری مَله‌ئون اطراف جه مردم جمع بَینه این شهر دله و وه ره «بندر گز» بنومستنه.

قاجارون گادِر این شهر دله روسی مردمون و ارمنیون ساکن بَینه و چون پولدار بینه، شهر دکته وشون دَس. اتی که سال ۱۳۰۵ (رضا شاه گادِر) اتا ارمنی بندرگزِ نماینده پارلمون دله بی‌یه. ارمنون و روس‌ها این شهرِ اقتصاد ره خار هاکردنه و ترکمون‌ها و استرآبادی‌ها امونه اونجه و تجارت کاردنه.

سال ۱۳۰۶ قطار برسی‌یه گز دله و شهر شه نقطه اوج جه برسی‌یه ولی کم‌کم دریویِ ئو پس هنیشته و بندر ترکمن هم تأسیس بیّه که باعث بَیینه بندر گزِ اقتصاد رقد بوره و مردم مجبور بَوون کشاورزی ره رو بیارن.

بندر گز اسا گلستانِ اوستانِ غربی‌ترین شهرها جه هسته و ونه مردمون مازرونی/گِلِکی جه گپ زنّه. این شهر ره دِتا بخش شمالی و جنوبی جه رَسِد هاکردنه که شمالی بخش اتا اسکله داشته و جنوبی قسمتِ مردمون کشاورزی جه زندگی کانّه.




#Article 88: علی‌آباد کتول (205 words)


علی‌آباد کَتول اتا شهر هسته که گلستون اوستان دله دره. این شهر علی‌آباد شهرستون مرکز هسته. علی‌آباد میانگین جه هارشیم، شه استان معتدل‌ترین شهر هسته. ونه ارتفاع کمه و سی و جنگل میون قرار دانّه.

این شهر جمعیت، سال ۱۳۹۰ شمسی، ۷۷ هزار نفر بی‌یه که اینتی استان ِسومین شهر هسته. ونه شهرستون گتی هم ۱۱۶۳ کیلومتر مربع هسته که محدوده علی‌آباد حدود ۲۰ کیلومتر مربع ره تشکیل دِنه.

مازرونی زوون دله هر جایی که زنِ مَله بائه ره گانّه «علی‌آباد»؛ همینسه خله شهرون و مله‌ئون نوم قدیم جه علی‌آباد معروف بیّه. (مثلاً قائمشهر نوم هم قدیم علی‌آباد بی‌یه)

کتول دِتا کلمه‎یِ کته (KATA) و اول (UL) جه تشکیل وانه. کته به معنای جا و مکان و اول به معنای شیب، دره و چال هستنه.

کتول مازرونی زوون دله «کسی که چپّونی بلد نی‌یه»، «کشاورز و زارع»، «من‌گوگ» و «غریب یا اتکی که شه وطن جه دور بائه» معنی دِنه.

علی‌آباد مردمون اکثریت مازرونی/گلکی جه گپ زنّه. اتی اقلیت مهاجر هم شهر دله درنه که سیستانی، بلوچی، ارمنی، ترکمونی و فارس هستنه.

علی‌آباد مازرونی فرهنگ دله نقش زیادی دارنه. کتولی ات‌جور موسیقی سبک هسته که این منطقه جه بَییت بیّه و ونه دله خراسان و ترکمونی موسیقی سبکون مازرون موسیقی و زوون جه ترکیب وانه.




#Article 89: کردکوی (158 words)


کردکوی یا کارد مَله گلستون اوستان ره اتا شهر هسته. این شهر تا گرگان جه ۲۹ کیلومتر راه دانّه.

این شهر ِمکان ات‌جایی دَره که قدیم «تمیشه» شهر قِرار داشته. تمیشه اتا گتِ شهر بی‌یه که شاهنومه دله تنها نیشتنگا (=پایتخت) هسته که نوم بَوِرد وانه. این شهر رِقِد بورده و ونه آثار کردکوی پَلی قرار دارنه.

کردکوی بعدها افشاریون گادِر بساته بیّه. وقتی نادر شاه دَیی‌یه عثمانی ِجنگ جه وَرگِردِسته، کوردستون دله ات‌سری ره اجیر هاکرده که بئن شمال و اینجه ساکن بَوون تا ترکمون‌های حمله جلو هِرِستِن و تبرستون ره حفظ دارِن.

چون این مهاجرون که وشون جنگ هاکردن هم خار بی‌یه، کورد بینه، این شهر نوم ره «کورد مَله» یا «کارد مَله» گاتنه که وه ره اسا «کورد کوی» گانّه.

میل رادکان که باوندیون جه بجا بموندسته، این شهرستون دله دره و کردکوی ِسمبل حیساب اِنه.

اسا دیگه کردکوی مردمون اکثراً مازرونی/گلکی/تبری جه گپ زنّه. این شهر ره مازرونی زوون دله «کارد مَله» هم گانّه.




#Article 90: گرگان (250 words)


گرگان گلستون اوستان نیشتنگاء ایران ِشمال دله و از گت‌ترین شهرون شمالی ایران هسته.

اینتا شهر در شرق مازرون دریا قرار دارنه. جمعیت سَره گرگان دومین رتبه ره در کل شمال بعد از رشت دارنه.
 

این شهر نوم قدیم «استرآباد» بی‌یه. استرآباد نوم دله استر همون «اساره یا اِستاره» جه بَییت بیّه و استرآباد «استاره‌ئونِ مِلک» ره معنی دِنه. 

نومی که اسا این شهرِ سَر دَره (گرگان) اتا قدیمی نوم هسته که پیش از اسلام جه وَرگِردِنه. این نوم پیش از اسلام ورکانه یا ورگانه بی‌یه که یونانیون وه ره هیرکانیا گاتِنه. تموم این نوم‌ها ورگ وَرگِردِنه که قدیمی اساطیر دله اتا داستان‌دار حیوون هسته. ورکانه ره عربی دله به جرجان دگاردنینه و این شهر گنبد کاووس فعلی سَر قِرار داشته.

استرآباد قدیم منطقه گرگان یا جرجانِ مهم شهرون جه بی‌یه. این شهرِ مردمون تبری فرهنگ داشتنه. این شهر قاجارون گدر به بعد مهاجرون زیادی پیدا هاکرده که باعث بَیینه اقلیتون مختلف شهر دله ساکن بَوون و اسا این شهر اتی چن‌فرهنگی هسته. فارس‌ها، مازرونی‌ها، ترکمون‌ها، سیستانی، بلوچ، قزاقی، افغان، آذری ترک و... شهر دله اسا هِدی جه زندگی کانّه و فارسی مردمون ِاصلی زوون بَیی‌یه.

گرگانِ اصلی مردمون، که هنتا مازرونی زوون (= گلکی، تبری) جه گپ زنّه، اتی مخصوص لهجه دارنه که «استرآبادی لهجه» یا «گرگانی لهجه» ره معروف هسته. قدیم استرآبادِ مردمون اتجور مخصوص زوون هم داشتنه که اسا از بین بورده. این زوون هم اتی شمالی زوون بی‌یه که ونجه فقط چنتا بنویشته اسا وجود دارنه.

میرداماد، سیداسماعیل جرجانی، فخرالدین اسعد گرگانی ، میرفندرسکی و ...




#Article 91: گنبد کاووس (184 words)


گنبد کاووس گلستون اوستان ره اتا شهر هسته. 

این شهر ره قدیم «جرجان» گاتنه و این منطقه‌یِ گتترین شهرون جه بی‌یه. جرجان ابریشم جاده سر دَیّه و اتی اقتصادی مرکزیت داشته.

زیاریون گادِر جرجان تبرستون ِنیشتنگا (=پایتخت) بی‌یه. این شهر وسط هنتاقابوس بن وشمگیر (زیاری شاه) قَور کَته که شهرِ سمبل هسته و یونسکویِ لیست دله دره.

گنبد کاووس ترکمون‌هایِ حملات په رقد بورده و ونه مردمون یا بمردنه و یا مهاجرت هاکردنه و بمونه مازرون ولی خادی شهر پئی‌ته ترکمون‌ها ساکن بینه و کم‌کم تبدیل به اتا ترکمونی شهر بگردسته.

بعدها سال ۱۳۰۵ دله رضا شاه این شهر ره مدرنِ طراحی جه بازسازی هاکرده و وه ره بافتخار قابوس بن وشمگیر «گنبد قابوس» بنومسته. شهر طراحی ره آلمانی مهندسون انجام هدانه؛ اتی که شهر دله بن‌بست ندارنه و شهرِ مرکزیت گنبدِ مکان قرار دارنه.

بعد هامون ِخاشک هیتن ، سیستان و فارسی‌مناطق جه هم اتخله آدم دکلستنه این منطقه دله و اسا گنبد اتی چن فرهنگی شهر هسته.

این شهرِ مردم نصف-به-نصف ترکمونی هستنه و باقی فارسی،آذربایجونی ، بلوچی، مازرونی و... هستنه که تموم مهاجر هستنه و صد سال اخیر دکلستنه شهر دله.




#Article 92: اینکا (279 words)


اینکائون مردمونی بینه که آند کوهون میون، جنوبی آمریکا دله، زندگی کردنه. وشون زندگی جا شیلی میونی تا کلمبیا و اکوادر امروزی بی‌یه. وشون میلادی ۱۲ قرن دله کوزکو شهر ره بساتنه و اونجه ره شه نیشتگا هکردنه. وشون گتنه که ایمپراتور خورشید وچه هسه. ۱۵ میلادی قرن دله وشون قلمروو خله گت بیه. اینتا ایمپراتوری دله ۱۵ میلیون نفر زندگی کردنه.

اینکا ئون حوکومت خله مورتب بی‌یه. تموم مردم ایمپراتور زیر دست دَینه. وشون ویشتر کشاورز بینه و وشون کشاورزی محصول ویشتر کوندم، سیب زمینی، چشمک، پمبه، گرمداری و... بی‌یه. وشون کشور دله هیچ کس مالیات ندا ولی تموم مردون هر دوره شینه خدمت تا سرباز سون جنگ هکنن یا کارگر سون کار هکنن و معبدون، کاخون، راهون، دژون و سنگی گت معبدون ره بسازن. حلا بعضی اون بنائون ره بونه آند کوهون دله بدی‌ین. وشون پیزشکی و معماری دله خله پیشرفته بینه. اینکائون شه پیرهن ره لاما (اتا جور شتر) پشم جا درست کردنه. وشون کوهن مصریون واری شه مرده‌‎ئون ره مومیایی کردنه.

ایسپانیاییون مازرونی ۱۰۷۵ سال دله اینکا سرزمین ره فرانسیکو پیزارو رهبری جا تصروف هکردنه. پیزارو ۱۸۰ تا سرباز جا بمو اینکا دله. اون زمون، هواسکار و ونه جوزا برار میون آتاهوآلپا دعوا بیه. آتاهوآلپا، هواسکار ره دمبدا زندون و ایمپراتوری درونی جنگ وسر ضیف بیه. پیزارو آتاهوآلپا ره دستگیر هکرده و هواسکار ره بکوشته. ایسپانیاییون  آتاهوآلپا آزات هکردن وسر اتا خله طلا بخاسنه. اینکائون طلادونی ره که وشون خاسنه ره هدانه. ولی وشون آتاهوآلپا ره بکاشتنه. اینجوری اینکائون که دیگه اتا رهبر ناشتنه نتوسنه ایسپانیاییون جلو اس هکنن. ایسپانیاییون اینتا سرزمین ره بیتنه و اینکائون ایمپراتوری ره مونقرض هکردنه. ولی خله از چه‌کوت‌دونون (= تاریخدونا) گنّه که اینکا تمدون ایسپانیاییون تمدون توم پیشرفته‌تر بی‌یه.




#Article 93: تبرستون علویون (545 words)


بعد ایکه ایمام سجاد بمرده ونه ریکا زید اوموی دولت علیه قیام هکرده ولی شکست بخرده ئو ونه قیام سرکوب بیه وه شه بکوشت بیه. ونه ریکا که یحیی نوم داشته بمو ئیران خوارسون دله قیام هکرده که ونه قیام هم شکست بخرده ئو وه شه پر دسوری بکوشت بیه. ونه جسد تا اومویون مونقرض بین موقع دفن نیه ئو ابوموسلم خوارسونی ونه جسد ره دفن هکرده. بعد زیدیون، اتا دسته دیگه علویون جا قیام هکردنه که اونا ایمام حسن نسل جا بینه ولی وشون قیام که حجاز منطقه دله بیه هم شکست بخرده ئو وشون همه بکوشت بینه. بعد از اونتا ماجرا بیه که کم کم علویون کوچ هکردنه بمونه مازرون ئو گیلون دله که عباسیون دست دنی بیه ئو اونجاهان ره محلی فرمونروئون گردوندنینه. وشون اونجاهان شروع هکردنه ایسلم ره تبلیغ هکردن. همینتا وسر اتا خله از گیلکون ئو تبریون موسلمون بینه. کم کم اونجاهن دله خارجی حاکمون چک هم واز بیه ئو وشون خله زورگو بینه مازرو.ن ئو گیلون مردم وشون ره بد داشتنه. همین مسئله ئون باعث بیه که مازرون ئو گیلون دله علویون قد دار بوون.ایجه وشون درباره اتاکمه توضیزح دمه.

وه ئیسماعیل وچه زا بیه که ئیسماعیل ایمام حسن نسل جا بیه. حسن ری دله دیه ئو ونه دوره بیه که طاهریون مازرون ره بیتنه ئو وشون حاکم خله مازرون مردم ره زور گته. همینتا وسر مردم اتا رهبر ده نبال دینه که بتونسبون ونه رهبری جا شه بینه سر (سرزمین) ره وشون دس در بیارن. وشون شه نمایندگون ره راهی هکردنه ری ئو حسن جا بخواسنه که وشون ره رهبری ره قبول هکنه ئو حسن وشون رهبری قبول هکرده. وه بمو مازرون ئو مردم ونه جا پیمون دوسنه ئو قیام هکردنه که آخر سر اینتا قیام دله حسن برنده بیه ئو وشون بتونسنه که طاهریون ره مازرون دله در بکنن. حسن تبرستون علویون دودمان ره مازرون دله درست هکرده. وه اتا دادخوا مرد بیه که همه ونه تعریف ره هکردنه ئو ونه لقب گت داعی ( داعی کبیر) بیه. وه شه حوکومت دوره بتونسه طاهریون ئو صفاریون ره شکست هد ئو نله وشون مازرون ره بیرن.

بعد بمردن حسن بن زید ونه خش ابولحسین مازرون شاه بیه. ولی اتا کمه توم که بوگذشته حوکومت ره هدا ممدبن زید ره که حسن برار بیه.ونه دوره قارن باوندیون شون شاه که خله علویون ره بد داشته ونه جنگ کنه ولی بکوشت بونه. وه خله از علویونی ره دیگه جائون دینه ره کومک هکرده ئو همینتا وسر بیه که ونه نوم همه جا در بورده. ممد دوره دیلمیون سرون علویون دولت دله خله قودرت بیتنه. وشون اختلاف کم کم اینتا دولت ره ضعیف هکرده طوریکه وشون سامانیون جلو اتا جنگ دله نتونسنه همدیگه جا موتحد بوون شکست بخردن ئو تبرستون ره وشون بیتنه ئو ممد بن زید بکوشت بیه.

بعد ممد چند تا ازونه وچون ئو برارزائون تبرستون شا بینه. ولی چون وشون دیلمیون سرون دس کا بینه خله زود سقوط کردنه. ماکان ئو شیرویه دتا از دیلمیون گت سرون بینه. ماکان کودتا کنه ئو اطروش اتا دیگه از علویون ه که ری دیه ایارنه آمل وره تبرستون شاه کنه. ولی آخر سر اینتا دولت سامانیون حمله جا نابود بون از بین شونه.
تبرستون علویون ایسلام وسر خله زحمت بکشینه وشون دیلمیون شیعی موسلمون هکردنه.وشون ایران دله اولی مدرسه ره بساتنه. وشون خله هم دادخوا بینه ئو ستمبدیون داد ره رسینه.




#Article 94: اوزبکستون (411 words)


اوزبکستون اتا کشور هسه میونی آسیا دله که ونه همساینون شمال ور قزاقستون، جنوب ور افخانستون، شرق ور تاجیکستون و غرب ورهم تورکمنستون هسنه. اینتا کشور شمال ور آرال دریاچه کرانه دره. اوزبکستون تقریبن دتا درکا میون دره که وشون نوم سیحون و جیحون هسه.

اوزبکستون گتی ۴۴۹۶۰۰ کیلومتر موربع هسه. اینتا کشور ئو و هوا سرد و کوهستونی هسه. نیشته گا تاشکند هسه و ونه باخی گت شهرون ره هم بونه بوخارا و سمرقند و خنجد ره نوم بوردن. اوزبکستون اتا دیدنی جا امیر تیمور گورکانی آرومگا هسه که سمرقند شهر دله دره. 

ونه مردم ویشتر اوزبکی زبون ره گنش کننه ولی وشون میون اتی تاجیک، تاتار و روس درنه. ونه دله ونه فارسی و تاتاری و روسی زبون هم گنش بونه. اوزبکون اتا ترک تبار طایفه هسنه. همینتی تاتار هم مثل اوزبکون اتا ترک‌تبار طایفه هسنه. این دِتا زبون هم جوزو ترک‌تبارون زبون‌ئون شمار انه. ونه دله روسونی هم که درنه مسیحی ارتودوکس هسنه.

اوزبکستون حوکومت جمهوری هسه اینتا کشور تا مازرونی ۱۵۰۳ سال دله اتا شوروی جمهوریون بی‌یه که اینتا سال دله شوروی جا سیوا بیه شه وسر اتا کشور بیه. ونه اولین رییس جمهوری نوم ایسلام کریموف هسه که خله سال هسه اینتا کشور دله مقوم داشته. وه شه کشور دله مخالفونی داشته که گنه وه دیکتاتور بی‌یه. کریموف تا بمیره رییس جمهور بموندسته.

شوکت میرضیائوف ونه بمردن په رییس بیّه و هنتا این مقوم ره دارنه. ونه گدر خارجی روابط بتتر بیّه.

اوزبکستون کوهن نوم خوارزم بیه. خوارزم مردم تا پیش موغول حمله جا ایرانی تبارون بینه که وشون زبون اتا ایرانکی زبون بیه که ونه نوم ره خوارزمیکی گتنه. بعد موغول حمله جا خوارزمیون اتی بمردنه و اتی شه کشور جا کوچ هکردنه و اونای که باخی بمونسنه لس لس شه زبون و تبار ره یات بمردنه و تورک‌تبارون موهاجرون دله قاطی بینه. اوزبکون اتا دولت خوارزم دله درست هکردنه و ونه نوم ره اوزبکستون بشتنه. اون زمان تاسا اینتا کشور نوم اوزبکستون بی‌یه. اینتا کشور ره میلادی نوزده سده دله روسون اشغال هکردنه و وه بعدن شوروی دله اتا جمهوری بیه که ۱۵۰۳ مازرونی سال دله سیوا بیه.

اوزبکستون دله اتا خله نفت و گاز دره ولی ونه مردم با اینکه وشون کشور طبعی منبعون جا وضع خارهسه ولی فقیر هسنه. اینتا کشور کشاورزی گت محصول پمبه هسه. ونه شمال ور مردم اتی ماهیگیری جا درامد داشتنه که آرال دریاچه و خشک بین جا اسا شه اینتا درآمد ره از دس هدانه.

ازبکستون ۱۲ استان (ولایت)، تاشکند ِشهر و اتا شه‌گردون جمهوری ره دانه:




#Article 95: لاتین آمریکا (192 words)


لاتین آمریکا یا جنوبی آمریکا اتا منطقه هسه آمریکا قاره دله. وه آمریکا قاره ره میونی و جنوبی ره شامل بونه. وه ره اینتا وسر لاتین گنّه که ونه ویشتر مردمون زبون‌ئون ایسپانیولی (که اتا لاتینی زبون هسه) هسه. این منطقه دله بعضی کشورون درنه که وشون زبون ایسپانیولی نی‌یه برزیل واری که ونه زبون پرتقالی هسه و جامائیکا که ونه زبون اینگلیسی هسه. ولی اینتا وسر که پرتقالی زبون هم اتا لاتینی زبون هسه و جامائیکا کشور جمعیت هم خله کم هسه ویشتر اینتا منطقه جمعیت ره لاتین زبون‌ئون مردم هسنه وه ره لاتین آمریکا گنه. بعد اینکه آمریکا قاره ره کریستوفر کلمب پیدا هکرده اتا خله ایسپانیایی و پرتقالی شه کشور جا کوچ هکردنه و بمونه اینتا منطقه دله هنیشتنه و همینتا وسر بیه که این زبون‌ئون اونجه گوسترش پیدا هکرده، اون منطقه ره لاتینی آمریکا بوتنه.

جنوبی آمریکا و لاتین آمریکا ات‌که فرق دارنه. لاتین آمریکا یعنی کشورونی که لاتین ِتِبار دارِن و مناطقی هستنه که قدیم ایسپانیا و پرتغال ِمستعمره بینه ولی جنوبی آمریکا اتا قاره نوم هسته و اتی جوغرافی کلموئه.

جنوبی آمریکا کشورون اتحادیه هم اتا سازمان هسته که این منطقه‌یِ کشورون ونه دله عضو هستنه.




#Article 96: ایسپانیولی (543 words)


ایسپانیولی یا اسپینیجی اتا لاتین زبون هسه. اینتا زوون ره اروپا قاره دله (ایسپانیا و آندورا) آمریکا قاره دله (میونی آمریکا و جنوبی آمریکا دله) گِنِش بونه. قدیم دله اتا خله ایسپانیایی اینتا کشور جا بوردنه این منطقه‌ئون دله و شه زبون ره اون جائون رواج هدانه. ایسپانیایی زوون چنتا چلّه و لهجه دارنه که ونه رسمی لهجه آراگونی هسه و ونه چنتا چله‌ئون جا بونه کاتالونی و باسکی جا نوم بَوردن.

اینتا زوون اوستوایی گینه دله هم گنش بونه. وه اتا چله لاتین زوون جا هسه. وه اسپین و مکزیک و آرژانتین و شیلی ات‌خله کشور دیگه رسمی زوون هسه. اینتا زوون ۲۵۰ میلیون گنش‌کر دارنه که همه جا ویشته مکزیک، آمریکای متحده ایالات، ایسپانیا و لاتین آمریکا دله درنه. ایسپانیولی ادبیات ره بونه دتا قسمت هکردن اتا خد ایسپانیا کشور ادبیات اتا دیگه هم لاتین آمریکا ادبیات.

اسپنیجی اولی کیتابی که بنویشت بیه ونه نوم رودریجو دیات دی فیفار بیه که اتا داستان بیه اسپین ملی قهرمون جا که وره مغوار نوم جا اشناسنه. اینتا کیتاب میلادی ره ۱۳ سده دله بنویشت بیه. اسپنیجی ره اولی شرگو نوم قس جونتا لودی برسیو بیه که میلادی ۱۳ سده دله دینی شر گته. اون زمون فونسو دهوم که اسپین شا هم بیه عربی ادبیات ره به ایسپانیایی برگردوندن وسر خله زحمت بکشیه. میلادی ۱۴ سده دله دلوبیت دی آیالا خنده دار شرون ره بابت ایسپانیا اجتماعی اوضاع درباره بوته و اتا اوسقوف راستین عشق کیتاب ره بنویشته.

میلادی ۱۴ سده آخر دله و میلادی ۱۵ سده اول دله دتا نومدار شرگو ایسپانیا دله پیدا بینه که وشون نوم خوان دی مینا و مرکِزدی سانتلیانا بیه که هردتا ایتالیا ادبیات تاثیر زیر دینه. ۱۵ سده آخر دله اتا ادبی دگرگونی ایسپانیا ادبیات دله دتا شرگو به نوم‌ئون فردنالد و آزابیلا درست بیه.

آمریکا قاره ره پیدا بین باعث بیه که اسپین ادبی نهضت قوی بوو و نخوستین حماسی رد (اثر) که ونه نوم سرکش آمادیس بیه مازرونی ۱۰۶۰ دله بنویشت بیه و میلادی ۱۶ سده بِترین ادبی رد (اثر) بیه.میلادی ۱۵۵۴ سال دله نِخوستین داستان اسپین قهرمون ئون حماسه جا پلیو دی تورمیس دست جا بنویشت بیه.

میلادی ۱۶ سده آخرون دله تا میلادی ۱۷ سده گت‌ترین دگرگونی اسپین ادبیات دله اتفاق دکته که وره طلایی دوره نومنه. اینتا دروه گت‌ترین ادبی رد (اثِر) دون کیشوت بیه که وره میکل سروانتس بنویشته. اسپین ملی شرگو هم بومی دی فیجا هسه که هزاروهشتصدتا تیکه شربوته. میلادی نوزدهوم سده دله دتا ادبی نهضت اسپین دله اتفاق دکته که وشون نوم بیه: رومان بنویشت نهضت و زندگی واقعیت ئون ره بوتن.

اینتا منطقه اولی ادبیات کریستوفر کولوموس بنویشته‌ئون جا پا بیته که ایسپانیولی زبون جا بنویشت بیه. بعد هم کورتیز و کاستیلتو لاتین آمریکا فتح هکردن ره درباره بنویشتنه. میلادی شونزدهوم سده دله هم ایسپانیولی‌ئون و سرخپوستون درگیری درباره اتا داستان بنویشت‌بی‌یه که ونه نوم آروکانا بی‌یه. جرسیلا زود و لافیجا اتا کتاب بنویشته که ونه نوم ایسپانیایی پییر و آمریکایی مار بی‌یه و ونه دله اینکا ایمپراتوری سقوط ره اشاره هکرده.

میلادی ۱۷ سده دله هم لاتین آمریکا ادبیات اسپین ادبیات جا سیوا بیه. اون زمون سیمون بولیوار وشون قهرمون بیه. اون دوره گت کیتاب ره آرجسدایی بنویشته که ونه نوم شوسرس هجوم به سرخپوستون بیه. اینتا منطقه گت‌ترین شرگو مترال بیه. امه دوره وشون گت بنویشت کرون ره بونه بوتن اینا بینه: هویدوبرو و بورجیز




#Article 97: سیمون بولیوار (601 words)


سیمون بولیوار اتا گتِ انقلابی آدِم بی‌یه که ایسپانیایی‌ئون ره لاتین آمریکا دله جه دربکرده. وه بتونسه پنج تا کشور ره آزاد هکنه و وشون مردم ره ایسپانیا دولت ظلم جا راحت هکنه. وه اتا نو کشور بساته که ونه نوم گت کلمبیا بی‌یه و ونه نوم ره کریستوفر کلمب جه بَییت‌بی‌یه.

سیمون بولیوار اتا پیل‌دار خانواده دله کاراکاس (ونزوئلای ِنیشتنگا) شهر دله دنیا بمو. ونه پییر ِتیر و تبار باسک جه بی‌یه و ونه گتِ‌نِنا کاناری جزیره جه بی‌یه.

بولیوار کامل ِنوم سیمون خوزه آنتونیو د لا سانتیسیما ترینیداد بولیوار ای پالاسیوس پونته ای بلانکو (ایسپانیولی جه: Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios Ponte y Blanco) هسته. ونه مار نوم دونا ماریا د لا کُنسِپکیون پالاسیوس ی بلانکو ونه و پییر نوم کُرُنِل دُن جوآن ویسِنته بولیوار ی پونته بی‌یه. وه دِتا خاخِر و اتا بِرار داشته که همه ونجه گت‌ته بینه: ماریا آنتونیا، جوآنا و جوآن ویسنته. ونه اتا دیگه خاخِر هم وچگی گادِر بَمرده که اونتا نوم ماریا دِل کارمِن بی‌یه.

بولیوار هشت ساله بی‌یه که ونه پییر بمرده. ونه پییر خو دله بمرده و اون‌گادر وه فقط دِ سال و نیم داشته. بولیوار ِمار هم وقتی وه ۹ساله بی‌یه، بمرده. این اتفاق په بی‌یه که وه شه معلم ِپَلی بورده. این معلم، که ونه نوم میگوئل جوزه سانز بی‌یه، پَلی هم نموندسته و وردگردسته شه سره. وه مشهورترین مُربی‌ئون و پرفسورون ره بیارده شه سره تا هارشه وشون دله بِتـِّرین کَس کیه تا وه ره شه مُربی هاکنه. وه آندرس بلو، گیلرمو پیلگرون، جوزه آنتونیو نگرته، فرناندو ویدس، پییر آندوجار و سیمون رودریگز ره شه پَلی بَوِرده و آخرسر هم همین آخرین نفر ونه سَر ویشترین تأثیر ره بی‌یشته. سیمون رودریگز ونه بتّرین رَفِق و مُربّی بگردسته و کم‌کم بولیوار ِجوون ِمغز دله شه بخاستنی‌ئون (آزادی، فکرهاکردن ِروش و استقلال واری) ره وارد هاکرده.

بولیوار این دوره اتا پرستار هم داشته که وه ره تَر و خاشک کارده. این سیو کنیز ِنوم هیپولیتا بی‌یه. بولیوار شه بعدها این زنا خَوری بائوته که «وه مه تنها مار بی‌یه که بشناسیمه.» بولیوار ِمربی، سیمون رودریگز، وه ره یاد هِدا که اخلاق و ذات چـِچی‌نه و چـِتی وِنه اتا حرف که بشناسته ره تشخیص هاده که راسته یا دِروئه. وشون دِتا ویشته شینه یِلاقی مله‌ئون یا کوه‌ئون ِسَر و هِدی جه قَدِم زونه. سیمون رودریگز بولیوار ره یاد دائه که چتی اسب ره سِوار بَواشه و چتی هولی هاکنه. وه شرایط مختلف دله، بولیوار وسّه آزادی، انسانیت، سیاست، تاریخ و جامعه‌شناسی جه گپ زوئه.

بولیوار کاراکاس ِدانشگا دله حوقوق بخونسه و بعد اینکه ونه درس توم بیّه وکیل بگردسته. وه نابرابری که ایسپانیا موستعمره‌ئون دله دیّه جه، ناراضی بی‌یه، همینتا سر هم وشون ضد قیوم هاکرده تا بتونه وشون ره ونزوئلا بلکون تموم جنوبی آمریکا جه دربکنه.

وه شه پییر اتا وچه بی‌یه و بعد اینکه ونه پییر بمرده وه شه پییر ِتینار وارث بیّه. وه بتونسه با اون همه پیل اول دِتا جنگ دله که مازرونی ۱۳۲۵ و ۱۳۳۳ دله ونزوئلا ره آزاد هکنه. بعد مازرونی ۱۳۳۷ سال بتونسه که پرو ره ایسپانیا دست جه دربیاره و ات‌تی مدت اونجه حکومت هکنه. وه کلمبیا و شیلی و اکوادر ره هم بعدن بتونسه که آزاد هکنه. 

بولیوار اَرمون جنوبی امریكای ِوحدت اتا فدراسيون ِقالب دله بی‌یه که فرقه‌گرايی‌ئون ِوسّه نتونسته این کار ره هاکنه و مردِم متحد نَیینه. وه اواخر مدتی اتا دیكتاتوری حکومت داشته و بعداً شه استعفا هدائه و کنار بورده.

وه سرآخر دَرشی‌یه جامائیکا که حتی شه کرایه پول ره هم ناشته و حلا کشتی راه نکته وه بمرده و وه ره کاراکاس ملی معبد دله دفن هکردنه. بولیوی کشور نوم ونه نوم جا بئیته بیّه. ونزوئلا پیل یکا نوم هم بولیوار هسه.




#Article 98: مازرون تاریخ (2350 words)


مازرون تاریخ ایران تاریخ اندازه تاریخ اتا کشور ماجرا دارنه. شاید اگه ایران تموم اوستانون تاریخ ره جمع هکنیم نتونیم مازرون تاریخ اندازه اتا کیتاب بنویسیم. مازرون تاریخ خله ماجرا ئو فرازئو نشیب دارنه. تا اسا مازرون تاریخ درباره کیتابون زیادی بنویشت بیه مونند: تبرستون تاریخ که ابن اسفندیار بنویشته، رویان تاریخ که اولیاءالله آملی بنویشته. گت آدمونی مونند میرظهیرالدین مرعشی یا احمد کسروی مازرون تاریخ درباره چیزونی بنویشتنه. اینان نشون دنه که امه سرزمین تاریخ چنده گت هسه. مازرون تاریخ ره بونه مونند ایران تاریخ دِتا دوره هکردن اتا پیش از ایسلام بموئن دوم بعد ونه بموئن که هر دِتا دوره‌ای شه چنتا دوره دیگه ره قسمت بونه. شما اینتا مقاله دله مازرون تاریخ درباره خوننی. تا اونجه ای که بتونس بیه سعی هکردمی که اینتا مقاله دله به طور خلاصه مازرون تاریخ ره جوری که شما خار بفهمین شمه وسه توضیح هدیم.

چیزونی که مازرون دله به ویژه هوتو ئو کمربند غار که بهشهر دله درنه به دس بمو نشون دنه که مازرون دله از  ۱۱۵۰۰ تا اسا انسون دینه. امسال هم اتا سنگ نگاره لاریجان دله پیدا بیه که ونه پیشینه همین اندازه هسه ئو اینا نشون دنه که اینتا هارشا درس هسه. اون تیره ئونی که اون زمون مازرون دله دینه آسیانی نژاد جا بینه که وشون خله تمدون درسی ناشتنه ئو فخط وشون جنگجو بین با بنویشتن کوهن دانشمندون وشون درباره باعث بیه که وشون نوم امه گوش برسه.ولی اینتا هم هسته که دومین شهرستون تاریخی ایران دله آمل هسه که در این اوستان قرار داینه.

گت بنویشت ره بخونین: آمردون

آمردون یا مردون اتا تیره بینه که مازرون غرب دله دینه. وشون اول میونی آسیا دله دینه ولی مرویون وشون ره اونجه جا در بکردنه ئو وشون بمونه ماتزرون دله وشون نیشته گا آمل شهر بیه. آمل نوم اول آمرد بیه ئو کم کم که آمردون شه زبون ره یات بکردنه ئو ایرانیج زبون ئون ره گنش کردنه اینتا نوم هم امروزی جور دربمو. بعد ایکه آریاییون بمونه ایران دله وشون جنگ هکردنه ئو وشون اینتا وسر که اتا کچیک طایفه این جنگ ئون دله شکست بخردنه ئو ارمنستون، آذربایجان ئو پارس دله پخش بینه. 

گت بنویشت ره بخونین: تپورون

تپورون اتا تیره بینه که دانشمندون گنه وشون بعد ایکه آمردون ایران دله پخش بینه بمونه مازرون دله. وشون اتا جنگجو تیره بینه ئو ایران سپاه دله همیشک شاه گت موحافظون بینه. همینتا سر وشون نوم تاریخ دله بمونسه مازرون ره قدیم دله وشون نوم جا اشناسینه. مازرون شه کوهن نوم ره وشون جا بیته که تپورستون هسه. اینتا نوم فارسکی زبون دله تاپورستان ئو عربی زبون دله طبرستان هسه. مازرونی زبون ره هم کوهن دورون دله تپوری یا تبری زبون گتنه. تپورون هم مونند آمردون اتا ایرانی تیره نینه ئو وشون هم اتا آسیانی تیره بینه. اتا پژوهش که چند سال پیش تهرون دله انجوم بیه اینتا هارشا ره اثبات کننه.

بعد آریاییون بموئن وشون تپورستون ره اتا ایرانیکی بخش کننه. ولی تپورون ویشتر شه بزرگون جا فرمونبورداری کردنه تا حاکمونی که ایران دولت وشون وسر راهی کرده. همینتاوسر ویشتر موقع مازرون دله محلی فرمونرووئون دینه ئو همینتا مازرون تاریخ ره اینهمه پور ماجرا هکرده. کوهن دوره مازرون ئو گیلون ره اتا سرزمین دونسنه ئو وره فرشوارگر یا پتیسخوارگر گتنه. اینتا وسر که هم وشون طبیعی هارشا هم فرهنگی هارشا جا خله همدیگه ره مونسنه. استرابو که اتا یونانی تاریخ نویس بیه اینتا سرزمین ره پرخواترس نوم النه. بیستون کتیبه دله هم اتا سرزمین ره که ایران شمال دله آذربایجان ئو خوارسان میون دیه ره پتشوواریس نوم بشتنه.دتا از مازرون بومی فرمونروئون نوم باستون کتیبه ئون دله بموکه اتا اتوفرادات بیه که اشکانیون شون دوره مازرون فرمونروا بیه. اتا دیگه نوم هم گوشنسف یا جوشنسف بیه که وه ساسانیون شون دوره دیه. ولی ۱۵۰۰ سال پیش تا ۵۰۰ سال پیش مازرون اتا نیمه موستقل سرزمین بیه که ونه دله چندتا محلی سلسله حوکومت کردنه.

گت بنویشت ره بخونین: گشنسف‌شائون

گشنسف زمون اردشیر ۱۱۹م. بی‌یه ئو تبرستون ئو گیلون ئو رویان ئو دماوند دله شائئ کرده ونه پی‏یِرئون از زمون اسکِندر ۳۳۰ق.م. فرمونروائ مازرون بینه ئو اینتا شائئ وشون دله پی‌یِر وچگی بی‌یه تا ۵۲۹م. کیوس مازرون شاء بیّه.

گت بنویشت ره بخونین: زرمهر شائون

فرمونروائی اینتا کَس‌ئو‎خشون(سلسله) ۱۱۰سال تبرستون دله طول بکشیه ئو ونه ابّلین شاء که زرمهر بی‎یه، زمون انوشیروان «۵۳۱ - ۵۸۷ میلادی» شروء بیّه. وشون آخری شاء آذر ولاش بی‌یه که سنه۶۸۵م. گاوباریون جه شیکست بخارده.

گت بنویشت ره بخونین: کارندیون سلسله

خوسروشیروون اتا از ساسانیون شاهون 1500 سال پیش اتا از پارس بزرگون که ونه نوم کارن بیه ره مازرون فرمونروا کنه ئو اینتا مقام ره ونه نسل دله موروثی کنه.کارن شه سوخرا ( اتا از پارس بزرگون) ریکا بیه. وه مازرون دله کارندیون سلسله ره درست کنه که مازرون تاریخ اولی شاهی سلسله هسه. کارن تخت هنیشتن مازرون دله تبری تقویم مبدا هسه. ولی بعضی بوتنه که کارن شاهی سروع بین مازرون دله 50 سال پیش هجرت حضرت ممد جا بیه. اینتا سلسله گت شاهون نوم بیه: کارن سوخرا ریکا، وندادهورموز فرخان ریکا، مازیار کارن( وندادهورموز) ریکا ریکا.وختی گیل جاماسب اینتا سلسله شاء بیه ایران ره عربئون بیتنه. ولی وشون نتونسنه که مازرون ره اینتا وسر که البرزکوئون وره ایران جا سیوا کرده تصروف هکنن.اینتا سلسله وندادهورموز دوره شه گتی ره مازرون دله دس جا دنه ئو چندتا سلسله دیگه هم اینتا سرزمین دله درست بونه ئو کارندیون قلمروو خله کم بونه. اینتا سلسله 1200 سال پیش عباسیون جا خار بونه ئو ولی مازیار کم کم شه میونه ره با اینتا دولت بد کنه. مازیار ایسلام پیش بوردن جلو ره مازرون دله گیرنه ئو عباسی دولت ره باج ندنه تا ایکه عباسیون مازرون ره لشکر کشنه ئو مازیار دستگیر ئو بکوشت بونه ونه سلسله هم نابود بونه. اینتا ایتفاق مازرونی 351 سال دله.اینتا سلسله قلمروو مازرون کوهستون بیه.

اینتا سلسله بونیانگوذار نوم گاوباره بیه. وه اینتا سلسله ره مازرونی 172 سال دله بونیان بشته. اینتا سلسله قلمروو ویشتر مازرون دشت ئو گورگان بیه. اینتا سلسله درباره خله چیز ندومی ولی ونه گت شاهون نوم ایناهسه:دابویهگاوباره ریکا،سارویهگت فرخان ریکا،ایسپهبودخورشیددازمیرریکا.اینتاسلسله مازرونی ۲۸۳ سال دله مونقرض بیه.

گت بنویشت ره بخونین: پادوسبونی سلسله

اینتا سلسله اتا شاخه گاوباریون جا بیه. ونه بونیانگوذار پادوسبان بیه. اونجوری که تاریخ نشون دنه پادوسبان دابویه برار ئو گاوباره ریکا بیه. اینتا سلسله مازرونی 172 سال پا بیته. وشون قلمروو ویشتر مازرون غرب دله دیه کوجور، نور ئو لاریجان ره شامل بیه. وشون نیشته گا همون نور بیه. وشون دروه نور ره رستمدار، کوجور ره رویان گتنه. وشون 960 سال مازرون دله حوکومت هکردنه. وشون گت شاهون نوم بیه: پادوسبان گاوباره ریکا، شهریار پادوسبان ریکا، بهمن کیومرث ریکا.اینتا سلسله مازرونی ۹۹۶ سال دله با بکوشت بین کیومرث که وشون آخری شا بیه مونقرض بینه ولی وشون بمونسون تا شاه عباس دوره مازرون دله دینه.

گت بنویشت ره بخونین: باوندیون

باوندیون اتا دیگه از مازرون شاهی شلشله ئون بینه. وشون قلمروو مازرون کوهستون ( ونه جنوب دله) بیه. وشون ره همینتا وسر کوهون شاه گتنه. وشون ۷۰۰ سال مازرون دله حوکومت هکردنه ئو اینتا مودت دله سه ابر مونقرض بینه. وشون حوکومت خله فرازئو نشیب داشته. ولی ویشتر موقع وشون شه قودرت ره کوهستون دله حفظ کردنه. اینتا دودمان باو نسل جا بینه. وه کاووس وچه بیه ئو که اینتا هم شیروون برار بیه. وه موقعی که عربون ایران ره گیتنه بمو تبرستون ئو مازرونی 183سال دله مازرون جنوب مردمون وره شه شا هکردنه. وشون سه تا شاخه هسنه که ای سه تا شاخه نوم هسه: اولی شاخه:کاووسیه، دوومی شاخه:ایسپهبدونیه، سوومی شاخه:کینخواریه. کاووسیه گت شاهون بدون بشمارسن باو اینا بینه:شروین سرخاب ریکا، شهریار شروین ریکا بینه. مزربون رستم ریکا ئو شروین .چه زا هم اتا دیگه از اینتا سلسله شاهون هسه که وه مرزبون نومه کیتاب ره بنویشته.کاووسیون با زیاریون بموئن نابود بینه ئو ولی اتی باوندیون بمونسون کوهستون دله مونتظر بینه تا دباره شه حوکومت ره بیارن ( مازرونی 535 سال دله). دوومی شاخه باوندیون گت شاهون نوم اینا بیه: حسامودوله شهریار قران ریکا، شاغازی رستم علی ریکا. اینتا سلسله بعد ایکه بتونسنه زیاریون ره تبرستون دله دربکنن مازرونی مازرونی 767 سال دله درست بیه ئو تا مازرونی 1051 سال دله وختی که سلطون ممد خوارزمشا مازرون ره بیته نابود بیه. باوندیون سوومی شاخه نوم هم کینخواریه بیه. اینتا سلسله همون موقع که موغولون مازرون ره حمله هکردنه پا بیته ( مازرونی 1092 سال دله).اینتا سلسله گت شاهون نوم بیه: حساموادوله اردشیرابولمولوک ئو تاجودوله یزدجرد.وشون آخری شا نوم فخرودوله حسن علی ریکا بیه که ونه دوره باوندیون سپهسالار افراسیاب جلاویه وره کشنه ئو باوندوین سلسله ره مونقرض کنه. باوندیون شه اول کار زرتوشتی دین ره په روو بینه ولی اتا از باوندیون شاهون که ونه نوم قارن شهریار ریکا بیه موسلمون بیه ئو ایسلام ره شه قلمروو دله رسمی دین هکرده.

تا دویست سال بعد ایکه ایسلام ایران دله بمو مازرون حلا اتا زرتوشتی کشور بیه. ولی کم کم مازرون مردم موسلمون بینه. ویشتر مازرون مردم شیعه بینه. اینتا وسر که اتا خله سیدون عراق ئو ایران جا بمونه مازرون ئو ونه مردمون ره اینتا دین ئو مذهب جا آشنا کردنه. ایسلامی سلسله ئون که مازرون دله حوکمت هکردنه ره با عباسیون ره جیر خوننی.

گت بنویشت ره بخونین: تبرستون علویون

وشون گت‌ترین ئو نخوستین ایسلامی سلسله مازرون دله بینه. بعد ایکه علویون ره عباسیون عراق ئو ایران دله خله سخت شکست هدانه اتا دسته وشون جا بمون مازرون ئو اونجه ایسلا م دین با شیعه مذهب ره تبلیغ هکردنه. تا ایکه آمل مردم طاهریون حاکم دست جا داد در بمونه. وشون حسن زید ریکا جا بخواسنه تا وشون شا بوو وه هم قبول هکرده. حسن مازرون دله علویون سلسله ره درست هکرده. وشون بتونسنه که طاهریون ئو صفاریون ئو عباسیون جلو دووم بیارن. وشون دیلمستون ره هم شه قلمروو سر بشتنه. اون زمون اتی علویون بوردنه دیلمیون ئو وشن ره شیعه هکردنه. بعد ایکه تبرستون دله علویون دولت درست بیه وشون هم بخواسنه که اینتا دولت جا اطاعت هکنن که وشون هم دین ئو همزبون بیه. اینتا دولت دله بعد بمردن حسن دیلمیون سردارون قودرت بیتنه ئو وشون اختلاف باعث بیه که اینتا دولت ضعیف بوو ئو سامانیون حمله جا از بین بوره. اینتا دولت مازرونی ۳۸۲ سال دله درست بیه ئو مازرونی ۴۴۶ سال دله نابود بیه. وشون نخوستین بار مازرون دله مدرسه درست هکردنه ئو مازرونیون ئو دیلمیون ره موسلمون هکردنه. وشون تشیع وسر ایران دله خله زحمت بکشینه.

وشون اتا کچیک سلسله بینه که هزار جریب بخش دله دینه. وشون قلمروو نکا شهرستون جنوب بیه. وشون اتا از حوسینی سادات بینه.

گت بنویشت ره بخونین: مرعشیون

مرعشیون شون اتا سلسله بینه که بعد باوندیون مازرون دله پا بیتنه. اینتا سلسله بونیانگوذرا نوم سید قوامودین مرعشی بیه. وه ۸۷۷ مازرونی سال دله اینتا سلسله ره درست هکرده. اینتا سلسله ره بونه بوتن که سربدارون نهضت شاخه بیه مازرون دله. از اونجه ای که شیخ خلیفه سربدارون رهبر آملی بیه وشون عقاید خله زود مازرون دله هوادار پیدا هکرده. اون زمون مازرون دله وضع خله خار نیه افراسیاب جلاویه باوندیون سلسله ره مونقرض هکرده ئو شه اتا دولت مازرون دله درست هکرده. ولی مردم وشون جا ناراضی بینه. همینتا وسر وختی که سید قوامودین قیا هکرده مردم ونه پشت در بمونه ئو وه بتونسه که اتا سپاه شه وسر جور هکنه. مرعشیون ئو جلاوین سپاه بارفروش نزدیکی همدیگه جا جنگ هکردنه ئو اینتا جنگ دله مرعشیون پیروز بینه. وشون بتونسنه ساری ره هم بییرن ئو افراسیاب بکوشت بیه. اینجوری مازرون مرعشیون دست دکته. مرعشیون پایتخت آمل شهر بیه. وشون بعد امیر تی مور گورکانی حمله ونه جا جنگ هکردنه ولی شکست بخردنه ئو امیر وشون ره به ماورائونهر تبعید هکرده. اینجوری وشون دوره هم مازرون دله توم بیه. 

مازرون از ۵۰۰ سال پیش تا اسا اتا از ایران اوستانون هسه. شا اسمیل ئو شا عباس بتونسه محلی سلسله ئون ره مازرون دله از میون بوره ئو اینتا سرزمین ره ایران خاک ضمیمه هکنن. مازرون ای دورون دله همیشه روسیه هارشا زیر دیه. وشون خواسنه تا مازرون ره بیرن ئو ایجه جا ایران سایر جائون ره هم اشغال هکنن. مازرون قاجارون اولی قلمروو بیه. آقاممدخان ئو ونه پرممدحسن خان هردتا مازرون حاکمون بینه. مازرونینون وشون ره خله کومک هکردنه تا ایران دله قودرت بیرن. قاجار اتا از گت وزیرون هم مازرونی بیه که ونه نوم میرزا شفیع مازرونی بیه. ونه دوره وه سعی هکرده تا مازرون ره آباد تر هکنه. مازرون مردم مشروطه اینقلاب دله با گیلکون سپا درست هکردنه اتا ئو ونه جا تهرون فتح دله موشارکت داشتنه.ممد ولی خان تنکابونی اینتا سپا فرمونده بیه. وه بعد اینقلاب ایران نخوست وزیر بیه. ولی اون دوره ئون دله مازرون دله ایتفاقونی دکته که دتا شون خله موهم بینه.

گت بنویشت ره بخونین: شیخ طبرسی قله ماجرا

بعد ایکه باب دستگیر بیه ونه په روون تموم کشور دله شئرش هکردنه. بابیونی که مازرون دله دینه هم بوردنه شیخ طبرسی قله ره بیتنه ئو ونه دور ئو بر روستائون مردم ره زور کردنه تا وشون ره اتا چی هدن. وختی که خور دولت گوش برسیه مازرون حاکم ره فرمون هدا که وشون ره سرکوب هکنن ولی وشون مازرونی سربازون ره شکست هدانه ئو دولت تهرون جا سرباز راهی هکردنه تا وشون ره سرکوب هکنن. وشون هم بتونسنه که بابیون ره اونجه شکست هدن ئو وشون ره سرکوب هکنن.

گت بنویشت ره بخونین: جنگل نهضت

ایران دولت خله مازرون ئو گیلون جا نرسیه ئو ایجاهان دله روسیه خله نفوذ داشته. روسون هم ایجاهان خانون جا مونند ممدولی خان تنکابونی جا پشتیبونی کردنه تا وشون روسیه منافع ره ایران شمال دله حفظ هکنن. وختی که جهانی اول جنگ سر بیته روسون گیلون ئو مازرون ره دکلسنه. ولی تهرون دولت هیچ کاری نکرده همینا وسر میرزا کچیک خان جنگلی اتا از مشروطه اینقلاب موبارزون اتا حزب درست هکرده که ونه نوم جنگل نهضت بیه. اینتا حزب اتا نظامی شاخه داشته که ونه جا بتونسه روسون جا جنگ هکنه اتی مودت که بیه روسیه دله  کومنیستی اینقلاب بیه. ئو روسیه دولت شه ارتش ره ایران شمال دله در بورده. جنگلیون هم گیلون ئو مازرون غرب ره شه دس دله بیتنه . وشون اونجاهان دله اتا جه موری که ونه نوم گیلون جه موری بیه درست هکردنه.ولی بعدن وشون میون اختلاف دکته ئو رضاخان که ایران سربازون فرمونده بیه وشون ره سرکوب هکرده. رضاخان شه اتا مازرونی بیه وه بعدن ایران شاه بیه. 

بعد جنگلیون سرکوب هکردن اتا از مازرون گت آدمون که ونه نوم امیر موید سوادکوهی بیه مازرون دله اتا گوروه که ونه نوم تبرستون انجومن بیه درست هکرده ئو قیام هکرده ولی رضاخان ونه قیام ره هم سرکوب هکرده.




#Article 99: آمردون (157 words)


 آمردون اتا آسیانی طایفه بینه که خله سال پیش مازرون دله زندگی کردنه. وشون اول میونی آسیا دله دینه تا ایکه مرویون وشون ره اونجه دربکردنه ئو وشون بمونه مازرون دله. وشون ره مردون هم گنه. آمل شهر شه نوم ره وشون جا بیته. آمردون مازرونی شون تبار هسنه. وشون شه وسر اتا بون داشتنه که بعد ایکه آریاییون ایران دله بمونه اینتا زبون از میون بورده ئو وشون مادی زبون ره گنش کردنه.آمردون سرزمین مازرون امروزی غرب بیه. چه کون دونون وشن درباره بنویشتنه که وشون میون تپورون ئو کادوسیون دینه. برخی چه کوت دونون ره بوور هسه که ای مردمون پیش از ایکه تپورون بین مازرون دله وشون اینجه دینه. چه کوت دونون ره اینتا بوور هسه که وشون اتا کمه توم بعد آریاییون بموئن ایران دله اتی مازرون دله بمونسنه ئو باخی بوردنه ارمنستون، آذربایجان ئو پارس. آمل واژه هم در اصل آمرد بیه ئو کم کم که اینتا مردمون زبون دگرسه آمل بیه.




#Article 100: ایتالیایی (134 words)


ایتالیایی اتا لاتین زبون هسه که اتی شر اروپا قاره دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون ایتالیا و سوییس (ونه جنوب دله) گنش بونه. ونه گنش‌کرون جمعیت ۵۰ میلیون نفر هسه. 

ایتالیایی ادبیات میلادی دوازده سده دله پا بیته که اون زمون ملی و دینی داستان‌ئون بنویشت بیه. میلادی سیزده سده دله گت‌ترین بنویشت‌کر دانته بی‌یه که کمدی الهی کیتاب ره بنویشته. اینتا کیتاب دنیا دله اتا از بترینون هسه. 

میلادی شونزده سده دله واژه‌نومهئو دانش‌نومه کیتاب ایتالیایی زبون وسر بنویشت بیه. میلادی هیفده سده دله گت‌ترین بنویشت‌کرون جا بونه میرونا جا نوم بوردن. هیژده سده دله بیه که ادبی، ملی و چه‌کوتی داستان بنویشتن لَس‌لَس سر هیته. بیستوم سده دله گت‌ترین بنویشت‌کرون جا بونه آلبرتو مورافیا و سالواتور کواسیمودور جا نوم بوردن که مازرونی ۱۴۷۱ سال دله بتونسه نوبل جایزه ره بورن.




#Article 101: ایستامبولی ترکی (212 words)


 ایستانبولی ترکی اتا ترکی زبون نوم هسه که ترکیه کشور رسمی زبون هسه اینتا زبون ترکیه دله گنش بونه و ونه قدیمی نوم عثمانی ترکی بی‌یه.

اینتا زبون نسبت به دیگه ترک‌تبار زبونون ادبیات گت‌تری دارنه. ترکی ادبیات فارسی و عربی ادبیات جا تاثیر بیته. بنشنه بائوتن اولین کیتابی که ترکی زبون جا بنویشت بیه ونه نوم دتا زبون موحکمه هکردن بی‌یه که وه ره امیر علیشیر نوایی بنویشته وه اینتا کیتاب دله ترکی زبون برتری ره به فارسی زبون بیون هکرده. بعد وه ظهیرالدین ممد با برنومه کیتاب ره بنویشته و بعد هم اتا کیتاب شعر که ونه نوم موبین بی‌یه ره مونتشر هکرده. شیخ احمد یسویی دیوان هم حکمت نوم داشته و خله وه ره اشناسینه. میلادی شونزده سده دله هم باخی و فضولی گت‌ترین شعرگوئون بینه. 

میلادی هیژده قرن دله هم خواجی راغب پاشا و شیبخ غالب و ندیم پیدا بینه که همه شعرگو بینه. میلادی نوزده قرن دله هم شعرگوئونی مثل شناسی، عالم حامد و نامق کمال ره ور خرمی. بعد هم اتا ایسلامی شرگو که ونه نوم ممد عاکف بیه. دیگه شعرگوئون جا هم بونه ضیا کوک آلپ، عومر سیف الدین و خالده ادیب جا نوم بوردن. اینتا زبون دله اتا از گت‌ترین ایتفاقون خط عوض هکردن بیه. وشون مازرونی ۱۴۴۰ دله شه خط ره لاتین هکردنه.




#Article 102: پرتغالی (259 words)


پرتغالی اتا رومی زوون هسته که گالیسیایی-پرتغالی جه بوجود بِموئه و قرون وسطی گادِرگالیسیا پادشائی دله وه ره گِنِش کاردنه. پرتغالی اروپا اتحادیه، آمریکایی کشورون سازمان، آفریقا اتحادیه و پرتغالی‌زوون کشورون کمیته دله رسمی زوون هسته. این زوون ۲۴۰ میلیون گنش‌کَر جه دِنیای ِشیشمین زوون هسته.

پرتغالی ره آنگولا، برزیل، کیپ ورد، شرقی تیمور، گینه بیسائو، ماکائو، موزامبیک، پرتغال، سائوتومه و پرنسیپ دله رسمی زوون دونّه.

پرتغالی، خله ایسپانیولی جه نزدیکه، اتی که این دِتا زوون ِمردِم تونّه راحت هِدی جه گپ بَزنِن. این زوون یونانی، لاتین و عربی جه هم خله تأثیر بَدی‌یه.

پرتغالی ادبیات شعر بوتن و ترانه بوتن جا سر هیته. تموم ای ترانه‌ئون و شعرون ره اتا کیتاب دله که ونه نوم نغمه‌ئون کیتاب هسه جمع بیه. اون زمون اتا چلّه پرتغالی زبون جه پرتغال ِادبی زبون بی‌یه که وه ره گالیسی زبون گتنه. اینتا زبون ره حلا مردم اتا ایالت ایسپانیا دله گنش کننه. اتا از دیگه کیتابونی که پرتغالی زبون جا بنویشت بیه ونه نوم امین موشاور هسه که دیورات اتا از پرتغال شاهون وه ره بنویشته. میلادی نوزده سده دله وشون گت‌ترین بنویشت‌کر جیل فینسنت بی‌یه. اینتا دوره دله بنویشت‌کرونی ثل میرانلا، دیوکوبرناردیس وبرنارد واری بریم ایتالیایی روش جا شه ادبیات ره بتر هکردنه. اتا از پرتغال گت‌ترین کیتابون که جهان دله وه ره اشناسنه ونه نوم پرتغال ادبیات تاریخچه هسه اینتا کیتاب ره کومومیسن بنویشته. میلادی نوزده سده بترین کیتاب هم پرتغالی زبون پیوم‌ئون بی‌یه که وه ره ماریانا الکوفوسرادو بنویشته. رومانتیک روش ره هم المیدوگریت پرتغالی زبون دله بیارده. طنز سبک ره هم جوزس تیروماریا دوکیروز پرتغالی زبون دله بیارده.




#Article 103: جاپونی (115 words)


 جاپونی اتا زبون هسه که جاپون دله وره گنش کننه. اینتا زبون جاپون رسمی زبون هسه ئو ونه گنش کرون ۱۲۰ میلیون نفر هسنه. 

جاپون ادبیات تا میلادی سوومی سده بنویشت ادبیات ناشته. ازون سال نار تا اسا جاپونی شون شه وسز بنویشت ادبیات درست هکردنه. اول وشون ادبیات چین ادبیات جا تاثیر گیته. جاپونی کوهن‌ترین کتاب نوم شینتو هسه که ونه معنی جاپونی زبون دله پاک هسه. جاپون اتا از گت‌ترین بنویشت کرون نوم خانم موراساکی شیکیبو هسه. میلادی نوزده سده دله چندتا اوروسی کیتاب به جاپونی زبون برگردون بیه. اینتا دوره گت‌ترین بنویشت کرون نوم تشیکاماتسو ئو مونزایمون بیه.

میلادی بیستوم سده دله هم بنویشت کرونی مثل شویرتسوبوتشی، اوزوکی و روهان کودا دینه.




#Article 104: ماندارین (233 words)


ماندارین (Beifanghua یا Guanhua) اتا زبون هسه که چین کشور دله وره گنش کننه. تاینتا زبون دنیا دله ویشترگنش کر ره دارنه. ونه گنش کرون چین، کوبا، سینگاپور و تایوان دله درنه. چینی زوونون شه دِتا چله بونه که وشون نوم هسه: مالایالام و مانداراین که اسا مالایالام ره کانتونی هم گنه. اینتا زبون اتا میلیارد گنش کر دارنه. مانداراین ِچینی چین کشور رسمی زبون هسه و ونه گنش کرون کانتون جه توم ویشترهسنه.

چین کوهن‌ترین ادبیات ۱۰۰۰ تا ۲۰۰ سال پیش میلاد جا ره رسنه که اونا ره کونفوسیوس ادب گتنه و وشون گت تریم کیتاب نوم منشیوس بیه. چین اتا از کوهن‌ترین ئو گت‌ترین کیتاب‌ئون تاوته گنج هسه. وختی که چینیون ولگ ره درست هکردنه (میلادی ۱۰۵ سال) وشون ادبیات خله پشی بورده و شعرگوئونی مثل لی بو، توفو، انج دی و سوتنج پیدا بینه. بعد هم واژه‌نومه کیتاب بنویشتن سر بیته که ونه اوج کانج هسی زمون (مازرونی ۱۱۷۴ سال تا مازرونی ۱۲۳۴  سال) بیه. مینگ حکومت دروه ( مازرونی ۸۸۰ سال تا ۱۱۷۶ سال) هزارون کیتاب بنویشت بیه. میلادی ۱۳ سده دله سه گونه کشورون چه کوت کیتاب بنویشت بیه. میلادی نوزده سه دله مردم همه برارنه بنویشت بیه و اینگلیسی زوون هم برگردون بیه بعد هم سرخ اِتاقون رویا که اتا طایفه سوقوط هکردن داستان بیه که ایقتصادی هارشا جا وشون وضع خله خار بیه بنویشت بیه. میلادی بیستومی سده ئله بنویشت کرونی مثل هوشیبه ئو لوسین دینه.




#Article 105: سوئدی (231 words)


سوئدی اتا ژرمنی زبون هسه که سوئد کشور دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون ۱۳ میلیون گنش‌کر دارنه و سوئد و فلاند دله رسمی زبون هسه. 

سوئدی نو ادبیات انجیل جه برگردوندن به سوئدی زبون مازرونی ۱۰۵۲ مازرونی سال دله سر بیته اینتا کار ره اولاوس بیتری هکرده. سوئدی نخوستین شرگو یورنجی نیسترنهلم بیه و بعدن اولوف فوندالین که شرگو و مورخ بیه پیدا بونه. بعد وشون کالر بیرمان و یوهان هانریک کیکجرن شرگو پیدا بونه و دوومی سوئدی ادبیات پیش بوردن وسر خله زحمت بکشیه و سوئد شاء گویستافونس سووم هم ونه پشتیبون بیه. اینتا شاء شه سوئدی آکادمی ره درست هکرده و خله کیتابون بنویشته. میلادی هیژده سده دله سوئیدنبرگ فلسفه و دین دله اتا خله کیتاب بنویشته. میلادی نوزدخ سده دله سوئد گت‌ترین شرگئون نوم بیه: آبریک یوهان سنیجتلینوس (مازرونی ۱۳۰۵ تا ۱۳۳۵ سالون)، فایلن و فرانستین بینه.

میلادی نوزده سده دله بونه بوتن گت‌ترین بنویشت کرون اینا بینه: رج برد، وگرورنتولبی، فردریکا بریمر، گوستاو فرودینج و سلمیلا جیروف که وره دنیا دله اشناسنه و ونه کیتاب‌ئون چنتا زبون برگردون بیه. ولی اینتا دوره دله سترند مرج سوئد دله بترین بیه. میلادی بیستومی سده دله فرنرفون هادنستام بتونسه نوبال ادبی جایزه ره بوره.

سوئد ادبیات موعاصر دوره دله سعی کرده که عادی مردم زندگی درباره بوئه. بنویشت کرونی اینجوری بنوشتنه وشون نوم بیه: گوستاو هیلستروم واین فاگنر، آلبرت آنجستروم، دان آندرسون، ایفا لوجوهانسون و هنری مارتسون بینه.




#Article 106: فرانسوی زوون (240 words)


فرانسوی اتا رومی زوون هسه که اروپای ِغرب دله وره گِنِش کننه. اینتا زوون فرانسه دله رسمی‌زوون هسه و ونجه بلجیک و سوییس و اتخله آفریقایی کشور و جزایر دله گپ زننه. اینتا زوون گِنِشکَرون ۸۵ میلیون نفر هسنه. اینتا زوون ادبیات خله خاره.

فرانسوی ادبیات خله قدیمی و خار هسه. اینتا زوون ادبیات اول یونان ادبیات جا تاثیر بیته ولی لس لس شه خد ره از اون تاثیرون رها هکرده. فرانسوی ادبیات وسطا سده‌ئون دله با داستان بنویشت سر بیته. ونه کوهن‌ترین بنویشت کرون نوم: کریستین دی پسان، شارل دوک اورلئان و فرانسوا فیلون بیه. اون دوره تاریخ‎نویسونی هم دیینه که وشون نوم: مونتین، کالفن، رنسار و مالرب بیه.

بوربون‌ئون‌شون دوره فرانسوی ادبیات خله پیش بورده. و روون بنویشتن سربیته. بنویشته‌ئون: مولیر و کورنی و بعد هم که بنویشت کرونی واری: لافونتن، مادام دی سیفین، لافایت، فوکو، لابروبر پیدا بینه. فرانسوی ادبیات سده هیژده میلادی گدر خیال‌پردازی بیه و همینتا سَره اتا گت کتاب اون دوره بنویشت نیه. اینتا دوره گت‌ترین بنویشت کرون نوم: 

 جان جارک روسو، مونتسکیو، بومارشه، وولتر، دیده رو و مادام دی ستال بیه. بعد فرانسه گت اینقلاب بنویشت‌‎کرونی مونند: شاتو بریان، لامارتین، ویکتور هوگو، الکساندر دومائون (پییر و وچه) پیدا بینه. سده نوزده میلادی گدر هم ادبیات پیشرفت هکرده و اتا خله مدرسه‌ون و دانشگائون فرانسه دله باز بینه. اینتا سده بیستومین سده میلادی جه دله گت ترین بنویشت کرون نوم بیه:آناتول فرانس، ژان پول سارتر، ژان کوکتو، رومن رولان، اونوره دو بازاک، آندره مالرو




#Article 107: اقتصاد (128 words)


اقتصاد یا ایقتصاد دانشی هسه که با توجه به کمبود کالا و ابزار تولید و نیازون نامحدود بشری به تخصیص بهینه کالاها و تولیدات ‌پردازنه. پرسش بنیادین برای دانش اقتصاد مسئله حداکثر بين رضایت و مطلوبیت انساناهه. اینتا دانش به دو بخش اصلی اقتصاد خرد و کلان تقسیم بونه. 

اقتصاد خرد به بررسی رفتار اقتصادی انسانا و بنگاههای اقتصادی و نحوه توزيع توليدات و درآمد در بين اوناا ‌پردازنه. اقتصاد خرد به اشخاص به عنوان کارگرون و توليد کنندگان سرمايه، و همچنين مصرف کنندگان نهايی نگاه كنه. همينتي به شرکت‌ای اقتصادی به عنوان مصرف کنند گان سرمايه و کار، و توليد کنندگان محصول نگاه كنه. 

اقتصاد کلان به بررسی مسایل اقتصادی در سطح کلان ملی اتا کشور ‌پردازنه. حیطه بررسی اقتصاد جهانی ره اقتصاد بین‌الملل به عهده داينه.




#Article 108: باراک اوباما (1494 words)


باراک حسین اوباما جونیور (بزائه‌ی ۴ اوت ۱۹۶۱، هاوایی دله)، آمریکای دموکرات حزب عضو، ایلینوی جوون ِسناتور و آمریکای‌ ِمتحده ایالات ِچل و چارومین رئیس‌جمهوربیه.

باراک اوبامای پییر اتا کنیایی سیودیم (سیوپوست) مسلمون بی‌یه و ونه مار اتا آمریکایی اسپه‌دیم (اسپه‌پوست) بی‌یه. وه شه اتا مسیحی، پروتستان فرقه جا هسته.

وه سال ۲۰۰۷ دله، رییس‌جمهور بوئِن وسّه، انتخاباتی کمپین پا هاکرده و شه ره به عنوان دموکراتِ حزب ِکاندیدا و به عنوان اتا سیاسی ملی دیم آمریکای دله بشناسونده. وه اون گِدِر جه که شه کاندیداتوری ره آمریکای ریاست جمهوری ۲۰۰۸ انتخابات وسه اعلام هاکرده، عراق جنگ تموم هاکردن ره هم مطرح هاکرده. وه سوم ژوئن سال ۲۰۰۸ به عنوان دموکراتِ حزب ِکاندیدا، ریاست جمهوری انتخابات دله، انتخاب بَیی‌یه.

بارک اوباما آمریکای ریاست جمهوری انتخابات دله که ۴ نوامبر ۲۰۰۸ دله برگزار بَیی‎یه پیروزی جه بَرسی‌یه و ۲۰ جانویه ۲۰۰۸ آمریکا ریاست‌جمهوری بوئن سه قَسِم بخرده.

باراک حسین اوباما دوم (به انگلیسی: Barack Hussein Obama II) زاده ۴ اوت ۱۹۶۱ میلادی ایالت هاوایی)، عضو حزب دمکرات ایالات متحده آمریکا، سناتور جوان ایالت ایلینوی، چهل و چهارمین رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا و برنده جایزه صلح نوبل است.او از سال ۲۰۰۷ با برپایی کمپین انتخاباتی برای ریاست جمهوری، خود را به عنوان کاندیدای حزب دمکرات و به عنوان یک چهره سیاسی ملی در آمریکا شناساند. اوباما از زمان کاندیداتوری برای انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۰۸ آمریکا، پایان دادن به جنگ عراق را مطرح کرد و در سوم ژوئن سال ۲۰۰۸ به عنوان نامزد حزب دموکرات در انتخابات ریاست جمهوری انتخاب شد.

وی چهار سال از دوران نوجوانی خود را در جاکارتا گذرانید، و زاده پدری کنیایی است. او یک مسیحی فرقه پروتستان و از شاخه کلیسای متحد مسیح (United Church of Christ) است.

اوباما پنجمین رئیس جمهور چپ دست آمریکا در میان هفت رئیس جمهور اخیر این کشور (از جرالد فورد در ۱۹۷۴) تاکنون است.

در مراسم تحلیف وی به مقام ریاست جمهوری در تاریخ ۲۰ ژانویه ۲۰۰۹ میلادی، در حدود دو میلیون نفر در سرمای صفر درجه در واشنگتن دی سی گردهم آمدند تا شاهد مراسم شروع دوران ریاست جمهوری باراک اوباما باشند.

زندگی شخصی

باراک حسین اوباما ۴ اوت ۱۹۶۱ در ایالت هاوایی متولد شد. او فرزند یک کنیایی سیاه‌پوست و یک زن سفیدپوست از اهالی ویچیتا ایالت کانزاس است.

تحصیلات

پدر و مادر اوباما در دانشگاه هاوایی در مانوا با یکدیگر آشنا شده بودند. ان دونهام، مادر اوباما با وجود مشکلات عدیده موفق شده بود در رشتهٔ مردم‌شناسی از همان دانشگاه مدرک دکترا دریافت کند.

اوباما نخست در ۱۹۸۳ لیسانس علوم سیاسی با گرایش روابط بین‌الملل  از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد. در سال ۱۹۸۸ پس از چند سال کار در شیکاگو با گرفتن کمک هزینه تحصیلی وارد دانشکده حقوق دانشگاه هاروارد شد. در هاروارد سرعت پیشرفت اوباما چنان شتاب یافت که در سال دوم تحصیل خود در هاروارد به ریاست ژورنال مشهور نشریه قانون هاروارد انتخاب گردید. او اولین رئیس سیاهپوست این نشریه حقوقی بود. وی در دوران ریاست خود به این سازمان که توسط نیروهای متخاصم دانشجویی اصولگرا و لیبرال منفصل گشته بود، تعادل بخشید.اوباما بزودی دکترای حقوق خود را از دانشگاه هاروارد با کسب درجه «افتخار» (به لاتین: magna cum laude) دریافت نمود. پس از فارغ التحصیل شدن به شیکاگو بازگشت و کارش به عنوان وکیل حقوق مدنی را آغاز کرد. باراک اوباما از سال ۱۹۹۲ تا ۲۰۰۴ به تدریس دروس حقوق اساسی (به انگلیسی: constitutional law) در دانشگاه شیکاگو اشتغال داشت.

زندگی سیاسی

اوباما در ۴ ژانویه ۲۰۰۵ وارد سنا شد.با وجود تازه وارد بودن در واشنگتن او گروهی از مشاوران خبره را که معمولاً سناتورهای تازه کار به آن توجهی نمی‌کنند به کار گرفت. او«پیت روز»، کهنه سرباز قدیمی در امور سیاست ملی را به عنوان رییس ستاد خود انتخاب کرد.وی با کنار زدن هیلاری کلینتون تنها رقیب جدی خود در کنگره ملی حزب دموکرات به عنوان نامزد این حزب معرفی شد. او همچنین «کارن کورن بلو» اقتصاددان را به عنوان معاون سیاسی خود منصوب کرد. وی همچنین مسئولان اجرایی پیشین کلینتون، «آنتون لیک» و «سوزان رایس» را به عنوان مشاوران سیاست خارجی خودش برگزید.

اوباما پنجمین آفریقایی آمریکایی است که به سنا راه پیدا کرده و همچنین سومین آفریقایی آمریکایی است که با رأی بالا به عنوان سناتور برگزیده شده‌است. وی تنها سناتوری است که عضو کمیتهٔ حزبی سیاهان کنگره‌است.«سی کیو» که هفته نامه‌ای فرا حزبی است، او را براساس تمام آرا و مصوبات سنا بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۷ وفادارترین دموکرات معرفی کرده‌است. وی همچنین براساس نظرسنجی انجام گرفته از سوی مجلهٔ نشنال ژورنال به عنوان لیبرال‌ترین سناتور در سال ۲۰۰۷ انتخاب شده‌است.

ستاد انتخابات ریاست جمهوری

باراک اوباما در فوریه سال ۲۰۰۷ در ایالات ایلینوی در یک سخنرانی اعلام کرد نامزد انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۰۸ خواهد بود. ستاد انتخاباتی وی موفق به جلب ۵۴ میلیون دلار از حامیان در نیمه نخست سال ۲۰۰۷ شد که رکوردی در جلب سرمایه نسبت به انتخابات سالهای پیش از آن بود. نظر سنجی‌ها نشان داد که او با سناتور هیلاری کلینتون دیگر نامزد انتخابات ریاست جمهوری حزب دمکرات رقابتی تنگاتنگ دارد همچنین او در انتخابات مقدماتی مجمع حزب دموکرات در ایالت آیووا نفر اول شد و در ایالت نیوهمشایر با اختلاف ۳ درصد بعد از سناتور کلینتون در جایگاه دوم قرار گرفت.

باراک اوباما در رسانه‌ها

هفته‌نامه تایم در شماره ۲ مه ۲۰۰۸، پنجمین فهرست سالانه «بانفوذترین زنان و مردان جهان» را منتشر کرد. در این رده‌بندی، اوباما در مقام سوم در ردهٔ «بانفوذترین رهبران کشورها و انقلابیون» جای داشت.

محبوبیت

باراک اوباما اولین بار با ایراد سخنرانی اصلی در گردهمایی حزب دموکرات آمریکا درسال ۲۰۰۴ توجه بسیاری را در عرصه ملی و بین المللی جلب کرد. اوباما در این سخنرانی، که «جسارت امید» نام داشت، با تکیه بر زندگی و تاریخچه شخصی خودش به صحبت درباره آرمان‌های آمریکا پرداخت:

باراک اوباما بعد از پیروزی چشمگیر خود در سال ۲۰۰۴ که چند ماه پس از این سخنرانی بو دبه چهره محبوب رسانه هاو شخصیتی قابل توجه در واشنگتن تبدیل شد که دو کتاب پرفروش نیز به نام خود منتشر کرده‌است، اولی «رویاهایی از پدرم» که نه سال پیش از وارد شدن به مجلس سنا نوشته شده و متشکل از خاطرات اوست. دومی «جسارت امید: اندیشه‌هایی در بازپس‌گیری رویای آمریکایی» که بیانگر افکارش راجع به تاریخ و وضعیت کنونی ایالات متحده‌است. اوباما از حمایت اپرا وینفری، یکی از ستارگان محبوب تلویزیون آمریکا برخوردار است. این ستاره نه تنها از او خواست که نامزد انتخابات شود بلکه در تبلیغات انتخاباتی او نیز تلاش فعال دارد.

شخص سال مجله تایم

مجله تایم که در آخرین شماره هر سال خود چهره، گروه، یا موضوعی را به عنوان شخص سال برمی‌گزیند در آخرین شماره سال ۲۰۰۸ باراک اوباما رئیس جمهور منتخب ایالات متحده را به عنوان شخص سال برگزید، این مجله باراک اوباما را به خاطر داشتن اعتماد به نفس جهت ترسیم آینده‌ای روشن و جاه طلبانه در روزگاری تیره و تار و همچنین به این علت که وی توانست به رغم تجربه کم با فائق آمدن بر دو نامزد قدرتمند و نیز تبعیض‌های نژادی به عنوان چهل و چهارمین رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا و نخستین رییس جمهور سیاه پوست این کشور انتخاب شود مستحق دریافت این عنوان دانسته‌است.

انتخاب به عنوان نماینده حزب دموکرات

باراک اوباما به عنوان اولین سیاه‌پوست در تاریخ کشور آمریکا که در پی یک مبارزه انتخاباتی طولانی بر رقیبش هیلاری کلینتون پیروز شده بود نماینده حزب دموکرات در انتخابات سال ۲۰۰۹ انتخاب گردید. سرانجام در تاریخ ۷ ژوئن سال ۲۰۰۸ تنها رقیبش هیلاری کلینتون از رقابت دست کشید و گفت به طور کامل از آقای اوباما حمایت می‌کنم.

پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری

بارک اوباما در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا ۲۰۰۸ که در ۴ نوامبر برگزار شد، با کسب ۳۶۵ رأی الکترال رقیب خود مک کین را که ۱۷۳ کارت الکترال را به دست آورده بود، شکست داد به پیروزی رسید اوباما ۵۲٫۹٪ و مک کین ۴۵٫۷ ٪ از کل آراء را به دست اوردند. و از ۵۰ ایالت آمریکا، در ۲۸ ایالت اوباما و در ۲۲ ایالت مک کین پیروز شد.

همزمان در کنیا زادگاه او و جزیره اوباما در شرق آسیا که همنام اوست مردم به شادمانی پرداختند تا نخستین رئیس جمهور رنگین پوست و آفریقایی‌تبار آمریکا پس از ۴۳ ریاست جمهوری وارد کاخ سفید شود.دوران ریاست جمهوری او از ۲۰ ژانویه، ساعت ۱۲ ظهر به وقت شرق آمریکا آغاز شد.

اوباما در اولین سخنرانی پس از پیروزی در انتخابات در گرانت پارک، شیکاگو همهٔ مردم آمریکا را پیروز انتخابات خواند.

دوران ریاست جمهوری

باراک اوباما رئیس جمهور منتخب ایالات متحده روز ۲۰ ژانویه ۲۰۰۹ رسما کار خود را به عنوان رئیس جمهور آغاز کرد.در حال حاضر در کابینه اوباما جوزف بایدن به عنوان معاون اول منتخب و رام امانوئل به عنوان ریاست کارکنان کاخ سفید و هیلاری کلینتون به سمت وزیر امور خارجه انتخاب شده‌اند.

برنده جایزه صلح نوبل

درسال ۲۰۰۹، کمیته نروژی صلح نوبل به علت «تلاش فوق‌العاده برای تقویت دیپلماسی بین‌المللی و ترغیب به همکاری میان مردم» جایزه صلح نوبل سال را باراک اوباما اهدا کرد.پیش از اوباما دو رئیس جمهور دیگر آمریکا این جایزه را در زمان ریاست جمهوری خود دریافت کرده بودند ولی اوباما اولین رئیس جمهوری آمریکاست که در اولین سال ریاست جمهوری دریافت کرده‌است.

نوشته شده توسط طه محمودی




#Article 109: ویلیام شکسپیر (241 words)


ویلیام شکسپیر اینگیلیسی شاعر و نمایشنومه‌نویس بیه که وه ره گت‌ترین نویسنده انگلیسی زوون دله دوندنه.

ویلیام شکسپیر ۲۳ آوریل سال ۱۵۶۴ دله بزا بئی‌یه.

وه وختی که ۱۸ ساله بیه آن‏ هاتاوی (Anne Hathaway) اتا کیشاورز کیجا که ۲۶ سال سن داشته جا ازدواج هاکرده . وشون سال ۱۵۸۳ (میلادی) دله صاحب شه اولین وچه سوزانا و سال ۱۵۸۵ (میلادی) دله صاحب شه دِگلی ئون که اتا کیجا و اتا ریکا بینه، بئی نه.

وه اتا نجیب زاده نئی یه . اتا تیاتر گروه جا کار کرده و شه زیندگی خرج ره هم همین راه جا به دست یارده . با ثروتی که نمایش نومه نویسی جا به دست بیارد بیه ، سی و دو سالگی دله ، اصالت و نجیب زادگی نشون ره بو وه و ونه خانواده تقدیم هاکردنه . چهل سالگی دله شه شاهکارون ره شامل اتللو، شاه لیر ، مکبث ره خلق هاکرده . چهل و پنج سالگی دله شه غزلیات مجموعه ره که شامل ۱۵۴ غزل با موضوعونی چون عشق ، انسانی عاطفه ئون و بشری تضادون بونه ره چاپ هاکرده . 

ویلیام شکسپیر خله هنرمندون واری در شه دوره دله اونتی که شایسته بیه بشناسی نئی یه . وه اسا که ونه مرگ جا ویشتر از ۴۰۰ گذرنه ، روز بو روز ونه جایگاه نا فقط اینگیلیس ادبیات دله ، بلکه جهون ادبیات دله ، ویشتر موشخص بونه .

ویلیام شکسپیر ۲۳ آوریل ۱۶۱۶ دله فوت هاکرده .

ونه غنایی اشعار:

farting is fun




#Article 110: چه گوارا (182 words)


ارنستو گوارا (اسپانیولی جه: Ernesto Guevara) (بزائه ۱۴ ژوئن ۱۹۲۸، روساریو، سانتا فه - بمرده ۹ اکتبر ۱۹۶۷) که ویشتر به‌ایسم چه‌گوارا یا ال‌چه بشناسی‌یه وانه، دوکتر، چریک، سیاست‌مدار و انقلابی مارکسیست، آرژانتین دله بزائه بیّه.

گوارا اتا از اعضای جنبش ۲۶ژوئیه ِفیدل کاسترو بی‌یه. این جنبش سال۱۹۵۹ قدرت ره کوبا دله هاییته. چه‌گوارا چندین پست مهم کوبای ِترنه دولت دله از جمله سفیر، رییس مرکزی بانک و وزیر صنایع ره بَییت‌بی‌یه و پس از اون با امید راه‌دمبدائن انقلاب کشورون دیگه‌ی ِسر، کوبا ره ول هاکرده. وه اول سال ۱۹۶۶ بورده کنگو دموکراتیک جمهوری دله و أی بعدأ بولیوی دله سفر هاکرده. اوایل اکتبر ۱۹۶۷ چه‌گوارا بولیوی دله اتا عملیات سر که سازمان سیا طرح‌ریزی هاکردبی‌یه سَره، دستگیر بیّه. بعضیون گانّه که سیا ترجیح دائه گوارا ره بازجویی وسّه زنده بَیره، اما هرتی‌که بی‌یه وه ره بولیوی ارتش وایه‌گرانده مدرسه پَلی، روستای لا ایگه، ره سانتا کروز دلاسیه‌را دله، دستور بارریه نتوس جه که اتا نظامی دیکتاتور بی‌یه، بکاشتنه.

پس از چه‌گوارا بمردن، وه اتا تئوریسین، چریکی جنگون متخصص، و جنگ‌آور بدل بیّه به اتا قهرمون ِانقلابی جونبش‌ئون ِسوسیالیستی ِتموم ِجهون.




#Article 111: کهف اصحاب (160 words)


 کهف اصحاب اتا  مسیحی گوروه بینه که وشون داستان قوران دله بمو. وشون هفت نفر بینه که اونا نوم بیه: مالخوس، ماکسیمیانوس، مارسیانوس، دنوسیوس ،یوحنا، سراپیون، کونستانتینوس.

وشون روم دولت دله اوردون کشور دله که اون زمون روم وره گزدوندنیه کار کردنه. وشون مسحی دین ره په روو بینه. بعد ایکه دقاینوس که روم ایمپراتور بیه بمو اوردون وشون اینتا وسر که ونه جلو رومی خدائون ره احترام نکردنه زندونی بینه ولی نگهبون که فیدیاس نوم داشته وشون ره فراری هدا. وشون میون اتا نفر چپون بیه که وختی وشون داشتنه فرار کردنه وشون همراه بورده وشون همراه اتا سگ هم دیه که وشون بوردنه اتا غار دله پنهون بینه. همینتا وسر وشون ره کهف اصحاب یا یارغارون گنه. وشون سیصد سال اونجه باختنه تا ایکه تئودوسیوس حوکومت دوره پرسانه ئو دباره برگشت هکردنه شه شهر ولی اون زمون روم دتا تیکه بیه ئو شرق روم ره بیزانس گتنه. بیزانس رسمی دین مسیحیت بیه. وشون اتاکمه بعد ایکه پرسانه بمردنه.




#Article 112: فراماسونری (335 words)


 فراماسونری اتا نهاد نوم هسه که ویشتر اوروپایی کشورون دله دره. اینتا نهاد قدیم دله اتا خلوتی نهاد بیه. وشون میلادی شونزدهومی قرن دله پا بیتنه. اون زمون اوروپا رونسانس دروه ره گوذرنیه ئو شهر بساتن اینتا قاره دله خله رونق داشته. ولی اون دوره بنائون مز خله کم بیه. وشون هم نتونسنه اعتراض هکنن اینتا وسر که مونند اسا اوروپا حوکومت دموکراتیک نیه ئو مردم حرف ره دولتون خله گوش ندانه. وشون همینتا وسر اتا خلوتی نهاد شه وسر درست هکردنه که ونه نوم فراماسونری بهشت بیه. اینتا واژه نوم بنا برارون بیه. اینتا نهاد کار ای بیه که بنائون جا هماهنگ کرده تا وختی وشون مز کم هسه همه کار نکنن تا بازار دله خد به خد وشون مزد بوره بالا. اینجوری دولت هم نتونه وشون ره کار داره. اتی توم که بیه ئو شهربساتن اوروپا دله آروم بیه اینتا نهاد ره بنائون دوسنه ولی وشون کار باخی مردم گوش برسیه.اون زمون ( میلادی۱۷ سده دله) اوروپایی درس بخونس سیکون که شه دین ئو مذهب دخالت ره سیاست دله خله دینه فراماسونری ره دباره درست هکردنه تا ونه جا بتونن کلیسا جا جنگ هکنن ( مازرونی ۱۲۲۲ سال دله). بعدن اینتا سازمان دیگه کشورون دله هم گوسترش پیدا هکرده ئو دیکتاتوری دولتون جنگ هکردن وسر هم وه کار شیه.

فراماسونری ره ایران دله  فراموشخنه گنه که ونه معنی یعنی اتا جا که هرکی هرچی ونه دله بدیه ره ونه وختی که اونجه جا شونه بیرون یات بکنه. اولی ایرانی فراماسونر نوم میرزا عسکر خان افشار بیه. وه فتحعلی شا دوره ایران سفیر بیه فرانسه دله. وه اونجه فراماسونری جا آشنا بیه ئو ونه دله بورده. بعدن اتا ایرانی دیگه که ونه نوم میرزا ملکم خان بیه ئو اوروپا دله درس بخونسنه ناصرالدین شا دوره اتا فراماسونری مونا نهاد درست هکرده ئو ونه نوم ره فراموشخنه بشته. اینتا نهاد بعدن دولت دست جا دوس بیه.
بعد مشروطه اینقلاب اینتا نهاد دباره ایران دله پا بیته ئو تا ایسلامی اینقلاب دوره دیه تا ایکه بعد اینقلاب اینقلابیون که وره شه وسر خطرناک دونسنه وره دوسنه.




#Article 113: صهیونیسم (194 words)


صهیونیسم اتا ملی و قومی نهضت هسه که یهودون میون دره. صهیونیستون گنه که فلسطین یهودیون کشور هسه و وشون ونه اونجه دوون. اینتا نهضت شه نوم ره صهیون کوه جا بیته که اورشلیم غربی‌جنوب ور دره. اینتا نهضت مازرونیِ ۱۴۰۹ سال دله سوییس ِبال ِشهر دله پا بَیته.

ونه مؤسس اتا یهود نویسنده بی‌یه که مجارستون کشور دله نیشت‌بی‌یه و ونه نوم تئودور هرتزل بی‌یه. وه اتا کیتاب بنویشته که ونه نوم یهود دنیا بی‌یه و ونه دله بوته که اینتا طایفه ونه شه وسر اتا کشور دارن و اینتا کشور ونه فلسطین دله که وشون قدیم اونجه دَیینه بوئه. ونه هارشا اول یهودیون میون خله هوادار ناشته اینتا وسر که وشون نخاسنه که اروپا ره ول هکنن بورن اتا آسیایی کشور دله که اروپا واری پیشرفته نیّه.

ولی بعدن بد اتفاقونی که یهودون وسر دکته باعث بیه تا وشون هرتزل هارشا ره قبول هکنن. بعد صهیونیست جهانی سازمان درست بیه که شه چلّه‌ئونی، یهود آژانس و هاگانا واری، داشته که اولی یهودون ره ورده فلسطین و دومی یهودون جا اونجه پشتیبونی کرده و عربون ره اسلحه پشتی در کرده یا کشته. وشون آخر سر بتونسنه اسرائیل دولت ره خاورمیونه دله درست هکنن.




#Article 114: علی اشتری (117 words)


علی اشتری اسرائیل جاسوس بی‌یه ایران دله. وه ایران ِدولت ِگت ِآدمون جا بی‌یه که اسرائیل وسر جاسوسی کرده. ایران ایطلاعات وزارت ضد جاسوسی سرارن اتا خوری کونفرانس دله بوته که وه تیرما ۲۸ اعدام بیه و ونه جسد ره هدانه ونه خانواده ره تا وشون وه ره دفن هکنن. وه اینتا وسر که اخلاقی و مالی فساد داشته موساد (اسرائیل جاسوسی سازمان) وه ره ترس بدا که اگه وه وشون جا همکاری نکنه ونه وسر دردسر درست کننه. وه شه جاسوسی ره اسرائیل وسر مازرونی ۱۵۱۵ سال دله سَر بَیته. وه ره ایران دولت ۱۵۱۸ سال دله دستگیر هکرده و بعد هیژده ما بتونسه ونه جا اعتراف بیره. وه ایران دادگا دله اعدام جا محکوم بیه.




#Article 115: گیلون جمهوری (174 words)


گیلون جمهوری که وه ره گیلون سرخ جمهوری، سِرخ جنگلی حکومت و ایران شوروی جمهوری هم گاتنه اتا سوسیالیستی جمهوری بی‌یه که روز یکشمبه ۱۳ وهمنه‌ما ۱۴۳۱ (برابر ۱۹۲۰ میلادی، خورداد ۱۲۹۹ خورشیدی)، میرزا پچیک‌خان جنگلی وه ره گیلون دله بساته. این حکومت خاورمیونه دله، اولین‌بار دولتی بی‌یه که شاهی رژیم بدِل جمهوری بَیبی‌یه، جنگلیون بتونسنه کیایی شاء ره گیلون و مازرون (ونه غرب‌وَر جه) دَربَوَرِن، جنگل ره کار، میرزا پچیک‌خان رهبری جه، مازرونی ۱۴۲۶ سال پا بیته و هفت سال درازو بَکیشی‌یه. وشون ایران ره سرخ بولشوویک کومیته دَس جه آزاد هاکردنه.

وشون کار خار پیش نَشی‌یه که بولشوویکونی که شوروی ِهوادار بینه شَلم‌شوربا هاکردنه و میرزا، همینتا وسه اتا نومه مسکو سه برسنی‌یه و لنین ره بائوته: «ایران مردِم نخانّه که بولشوویکون ِبرنومه جه تن هادن» همینتا گب وسه یب‌یه که شوروی، شه هوادارون ره یاری هدا و میرزا پشتی جه کودتا دکفه و خالوقربون بیّه جمهوری سر.

آخرسری، میرزا، گائوگ (هوشنگ) همراه درشی‌یه که خلخال‌ پَلی، انده وَرف و سرما سخت بیّه وشون میرزا ره بکاشتنه و جمهوری ره رِقِد بدانه.




#Article 116: کنگلو (292 words)


کنگلوی قلعه ، سوادکوه شهرستون دله و کنگلو مله دله قرار بئیته و حدود ۱۵۰۰ سال قدمت دارنه . اینتا قلعه او ی ایزدبانو ، آناهیتای نیایشگاه بیه.

 قبلن تصور بر اینتا بیه که وه اتا ساسانی قلعه هسته که کوه بالا قرار بئیته . اما اخیرا موطالعاتی صورت بئی ته که نشون دنه اینتا بنا اتا ساسانی نیایشگاه هسته  آناهیتای وسه. 

 ونه شمال ور اتا بلند کوه قرار دارنه که ونه نوم خـِرونـَرو هسته . اینتا واژه اتا پهلوی واژو ئه که ونه معنی خورشید جوهر هسته . و با مهر پرستی ، میترائیسم ارتباط دارنه که اون گدر مازرون دله رائج بیه.
 
 کنگلو بنا لاشه سنگ ، گچ و ساروج جا بسات بئی یه ونه پلان بیضی شکل و برج واری هسته ، که حدود ۵۰ متر زیر بنا دارنه . اینتا بنا در اصل سه طبقه بیه که اسا ونه سقف فرو دشندیه . 

 گور کشف بهی یه کنگلوی قلعه ی پلی . اینتا گور  لاشه سنگ و تیل ملات جا بسات بهی یه . جسد ره با چگون نزدیک به دیهون و جمع بئی زانوئون ، غرب ور اینتا گور دله دفن هاکردنه . اینتا دفن روش قبل تاریخ گدر شه و مازرون دله تا اوائل اسلام رائج بی یه.

 اتا تصویری دیگه ساسانی گور کشف بئی کنگلوی قلعه ی پلی . باستان اشناسون اینتا گور دله اتا خله وسایل کشف هاکردنه . اتا انگوشتر نگین سر ، شش‌پر خورشید نقش حک بئی یه که از مظاهر میترائیسم هسته. 

 از جومله وسائلی که اینتا اسکلت پلی کشف بهی یه اتا عقیق انگوشتری بیه که وره به عنوان مهر استفاده کردنه . 

 اتا کتیبه دار انگوشتری ره هم پیدا هاکردنه که ونه رو بنویش بیه فرخی .

 اینتا مهر سر سوردار نقش ، خله خجیر حک بئی یه .




#Article 117: رومئو ئو ژولیت (693 words)


 رومئو ئو ژولیت اتا عاشقونه داستان هسه که اتا همینتا نوم کیتاب دله بمو. اینتا داستان ره ویلیام شکسپیر بنویشته. اینتا داستان اینگلیسی زبون جا هسه.

اینتا نِمایشنومه یِ دله، اَتّا ریکا و اَتّا کیجا دَرِنه ورونای شهر دله کا وشان پِر-مارون و خونِدون؛ هدی جه دِشمندی داشتنه بی چم؛ رامیا(رِمیوو) مانتگیوِ خونِدون جه بیه. وی بورد بیه لارد (لِرد) کپیولت مهمونی تا (خا)شه دلبر (رازالین(رِزالین)) ر بَوینه اِمبا رازالینِ جاسر، خارنه لارد کپیولت دتر (ژوولیت) جه اَی دَکِّل یاد کانده شونه و...

رامیوو-ژوولیت اونتا شو ره تا تونسِّنه هِداهَییر هاکردنه شه خائِشِ سر، اِمبا اون مِسِن هر چی بَتجسِّنه سِراُ (سیراب) هِکانِن ش خائَش ره، نَیی کارده. هِمون تِمان، وشانِ خونِدون کا حتی چش نداشتنه بَوینِن هِدی ر، ویشتر تَش بَیتنه و شفت بَیینه بورده، البِته همین تش بیه رامیوو ره تله دینگوئه و بیدون اینکه شه بخوائِه، باعث بَییه کپیولت خونِدون جه، تیبالت حروم بوره‌کار بواشه وَدتِر. ورونای حاکم دستور هدا رامیوو ره، اونجه جه دِم بادِن بوره. اون گادر ژولیت غِرسه داشته بی چم، چون اتا ور جه رامیوو دَنی بیِه وِنِ وَر دیئَر وُ اَتا وَر جه تیبالت. پس ژولیتِ خونواده، وی ره وادار هکاردنه بواشه پاریسِ کنتِ زِنا، البِته وشان نَدونّسنه ژولیت ناخَوِری بورد بیِه راهب لارنسِ پَلی، ویلاج هکارد بیه رامیوو جا! ژولیت دیِه هوا پَسه، هِرِسّا بورده راهب لارنس پَلی، وِن جه بِخاسّه وِن بال رِ دِماسه. لارنسم اتا کافِر زَر هدا ژولیت رِ کا اگر سرکَشیِه وی ر، ۴۲ ساعت خاتِه بَمِرده آدمای جور! البِت لارنس این کار ر عَمدِمی هکارده چون فکر کارده ژولیتِ خونواده، شِ حروم بورده دِتِر ر چال دِنِنه شِ خوندونِ سرروزه دله، اَی لارنس تِمان گیر یارنه(ایارنه) اتا خَوِروَر(پَیغوم رَسِن) ره راهی هکانه بوره رامیوو رَج، وه ره سرساب هکانه دَگاردِنه ورونای وَر تا ژولیت بال رِ دماسه، هدی هِمکِت بوریجِن بورِن اتا دیرِ جا.

ژولیت، خائِش (بِخاسّی) جه نومید بَیی بیه و خاسِّه دیئَرون رِ تنبیه هکانه هنیرشانه شِ جاسَر، لارنسِ زَر رِ لو(جُر) بورده اَی دَکِته بَمِرده های واری بورده مَلکِمیتِشانِ خِنه، مهمونی. اون گادِر کِلِّ شهرِ دله دَپیته ژولیت بَمِرده بورده شِ گت پر پلی. اینتی ژولیت و پاریسِ کنت ویلاج (آرِسی)، هِدی بخارده بَییه لاسَر (عزا). اَی اون ور جِ لارنس، پادرجا هِرِسّائِه بورده اتا کس ر راهی هکارده رامیووی رج تا و ر سرساب هکانه بَئوره: چی هِنیشتوئی کا ت جانِّ ژولیت دَره راداری کانده ت وسِّه.! البِت اونتا خَوِروَر یا راهب_جان، حاکمِ حکم جا اتا خِنه دله تله دکته_بییه قرنطینه و نتونسّه لارنس پَیغوم ر بَرِسِّنه رامیوو_دَس؛ چیسه کا اونتا خنهِ دله اتا جور گیرسّا_دکتی(واگیردار ناخِشی) بمو بیه.

اون ور جه رامیوو، شِ دَس‌مَره(خِدمِتکَر) جه بشنوسّه ژولیت بَمِرده وُ چون نَدونسِّه ژولیت بَخاتوئِه، بورده اتا دِواخِنه اَی اتا کافِر-زَر بَخریِه راه دکته بورده بوره ورونا ور. ژولیتِ جان رِ بِهِشت بینه کلیسا دله تا چال هادیِن؛ امبا رامیوو، قبل چال بَیین بَرِسیه کلیسا جم و بورده ژولیتِ بالا سر. اَی پاریس کنت بموئِه گِل بِهله جانِ سر، هِمون تمان رامیوو ر بَدیه وِ جا بخارده قاطی؛ پس رامیوو وی ر دِم بِدائه ملکِمیت کشه دله. رامیوو دَیی مقتولِ جان ر کَشیِه وَرده کپیولتای سرروزه دله کا وِنِ چشمون بخارده وِنِ جانِّ دلبر-ژولیت- جِم. رامیوو شِ جانِّ دلبرِ جانِ سر اَتی(اتا کم) برمه هکارده اَی زر ر سر_بَکشیِه بورده. زر، هنتا بَرِس-نَرِس وِنی دلِ_جان ر لاش هدا_دوسه_پوسه هکارده بورده و رامیوو ر شِ هِمکِت بَییته مِفتی بَوِرده اون دِنیو. اَتی بورده تا ۴۲ ساعت سر بموئه اَی ژولیت پِرسائِه؛ ونِ چشمون بخارده شِ جانِّ رامیوو جِم و بَدیه تِروک بییتن(نفِس بَکشیِن) رِ یاد هکارده وُ وِنِ دیم، اسپی بَیی بیه ماست واری. اون گادر ژولیتِ تِروک بوسِّسه(طاقت سر بموئه)؛ رامیووی گزلیک(خنجر) رِ در بیارده بَزوو قلب دله، جانِّ جون ر دِم بِدا بورده. اون تمان، لرد منتگیو و لرد کپیولت و ورونای حاکم برسینه اونجه، راهب_لارنس کِلِّ آسنی ر سِرَغ هدائِه وشانِ وسَه. همینتی دَیی گپ زونه کا حاکمِ چِشمون بخارده جانِّ کس(فامیل)-کنت پاریس- جم اَی هر چی تونسِّه بار هکارده لرد کپیولت و لرد منتگیو ر بَئوته: اگر شمانا هدی_جِ اَنده دِشمندی نداشتینی، اسا می کَس خِنِه دله خاته نا قَوِر دله! اون گادر اون گتِ دِشمِنون خجالت بکشینه آدم بَیینه، اَی هدی بال ر دِماستنه بَیینه رَفِق.! اَره رامیوو-ژولیت، شِ نَتونِسِّنه بَرِسِن هدی_جم اِمبا اینتی، وشانِ بَمِردن باعث بَییه وشانِ خونِدونا، بَرِسن هدی_جِم.




#Article 118: Şeyx tabersi (128 words)


Aminudin abuali fazl ebn e hasәn e tabәrsi eşnäs şayx tabәrsi attä Mäzәruni u şiae gat e mardi bye.ve mäzәruni säl dәle dәnyä bәmu.ve attä Emämye bәzәrgun jä bye.şayx tabәrsi attä gat Faqih,Hadis rävi u Muffasәr bye.şast şälegi dәle naqәs Sәkte vasәr huş jä şune u vәne xänәvade gәmun kәrdәne ke ve bamerd hase hamintä ve sәr ve re xäk hakәrdәne.vali ve qabr dәle huş ene u nazr kәne ke age nәjät pidä hakәrde attä tafsir Qurän ve sәr banvise.haminti ham bune attä mardi ke kafәn dәzi ve sәr nabş qabr kәrde vәne qabr re eşkune u şayx nәjat pidä kәne.Majmaulbayän tafsir vәne jä hase.vәşun ۹۰ sälegi sәn dәle mäzәruni ۶۳۸ säl dәle Sabzәvär dәle bamәrde.vәne qabr Maşhad dәle dare.Täjulmәvälid u Javämeujämea ham şayx tabәrsi banviştun jä hase.




#Article 119: سان مارینو (102 words)


سن مارینو ِجمهوری  یا سان مارینو اتا کشور نوم هسه که اروپا دله جا بَیته. ونه دور و وَر همه ایتالیای ِسامون وسّه هسته و وه واتیکان واری ایتالیای ِدله کَته.

این کشور أتا پچک سامون هسه که کوهنه گِدِر شازده‌نیشت جه (میونی اروپا سال‌ئون) بمونسه. این سامون قبل اینکه اتا مستقل ِشازده‌نیشت بَوو، روم مقدس امپراتوری دله دَیی‌یه. 

سن مارینو ِشهرت ونه اساسی قانون وسّه هسته. سن مارینو ِقانون که سال ۱۶۰۰ میلادی بنویشته بیّه، قدیمی‌ترین اساسی قانون هسته که هَنتا اجرا وانه. این کشور پچیک‌ترین جمهوری هم هسته.

Wikipedia contributors, San Marino, Wikipedia, The Free Encyclopedia accessed February 17, 200




#Article 120: اکوادر (514 words)


اکوادور یا اکوادر اتا کشور نوم هسته که جنوبی امریکا دله دره. ونه نیشتنگا کیتو هسته و ونه گت شهر نوم گوایاکیول هسته. ونه مردم ویشته ایسپانیولی گپ زنّه و وشون نژاد سرخپوستی-ایسپانیایی هسته. این کشور جمعیت ۱۵ میلیون نفره و ۲۵۶٬۳۷۰ کیلومتر مربع گتی دانه.

این کشور ِنوم اتا ایسپانیولی کلمه هسته که استوا خط جه بَییته بیّه چون نقشه‌ئون دله این خط ِسَر کَته. این کشور سال ۱۸۳۰ جه مستقل بیّه. اکوادور پیش از این ایسپانیا و گرند کلمبیا دله دیّه. اسا اکوادر ِهم‌سامون‌ها کلمبیا، پرو و گت اوقیانوس هستنه. این کشور گالاپاگوس ِجزیره ره دانّه که اوقیانوس دله و حدود ۹۶۵ کیلومتری غرب دَره.

اکوادر جنوبی آمریکا کشورون اتحادیه و آندن جامعه دله عضو هسته. جنوبی آمریکایِ اتحادیه‌یِ مَقِر اکوادر دله دَره و شهر کیتو میون هسته.

بومیون اینکائون ِحکومِت گادِر این ناحیه دله دَیینه و وشون ِپه‌رووی ره کاردنه. ایسپانیا وقتی تموم جنوبی آمریکا ره بَییته، این مناطق ره هم شه سامون دله قِرار هِدائه. بومیون اولین دهه‌ئون خله کم بَیینه چون ایسپانیاییون وشون جه خله کار کِشینه. سال ۱۵۶۳، «کیتو» پروی ِمنطقه دله قِرار بَییته و ونه نایبی‌مکون بَیی‌یه. حدود ۳۰۰ سال بعد کیتو حدود ده هزار نفر جمعیت داشته و سال ۱۸۲۲ سیمون بلیوار ِرهبری جه اکوادور گرند کلمبیا دله عضو بیّه ولی سال ۱۸۳۰ اتا سیوا کشور بگردسته و جمهوری تشکیل هِدائه. 

قرن نوزهم گادِر کشور ِاوضاع خله نخاش بیّه و حاکمون اتا-اتا عَوِض بینه. گابریل گارسیا مورنو دههٔ ۱۸۶۰ رم کاتولیک کلیسا جه کومِک بَییته و کشور ره متحد هاکرده. اواخر دههٔ ۱۸۰۰، کاکائو دنیا دله طرفدار پیدا هاکرد بی‌یه و همینسه مردمون دور کاردنه و شینه ساحلی شهرون دله سِره ساتِنه. اتا آزادی‌خائونه انقلاب ساحلی ِنواحی دله الوی الفارو ِرهبری جه سال ۱۸۹۵ باعث بیّه مسیحیون ِقدرت کم‌ته بَواشه و تا سال ۱۹۲۵ که کوتا نَیبی‌یه، این آزادی‌خائون قدرت ره داشتنه. دهه‌ئون ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ خوسه ماریا ولاسکو ایباررا پنج دوره ریئس‌جمهوری جه قدرت ره شه میس دله داشنه.

اکوادر و پرو اتا جنگلی منطقه وسّه آمازون دله شدیداً اختلاف داشتنه. سال ۱۹۴۱، اختلافات خله زیاد بیّه و دِتا کشور جنگ دَکتنه. این جنگ دله پرو تمومی جائونی که ونه سَر اختلاف داشتنه ره بَییته و ال‌اورو ِناحیه و لوخای ِاتا پچوک ِمنطقه ره تصرف هاکرده و شه کشتیون جه گوای اکیل ِبندر ره بَییته. آمریکا و بعضی همسایه کشورون چن هفته جنگ ِپه میونجی‌کَری ره شروع هاکردنه و جنگ ره متوقف هاکردنه. اکوادور و پرو ۲۹ ژانویهٔ سال ۱۹۴۲ رسماً «ریو پیمون» ره جهونی جنگ دوم گادِر امضاء هاکردنه و پرو اون مناطق ره بَییته.

دههٔ ۱۹۶۰ خارجی شرکتون آمازون دله نفتی منابع کشف هاکردنه و سال ۱۹۷۲ نفت ره لوله‌کشی جه شرق جه بیاردنه ساحل دله و اکوادر نفت ِدومین تولیدکننده لاتین آمریکا دله بیّه. همون سال اتا نظامی گروه، «جونتا» نوم، دولت ره شکست هِدا و تا سال ۱۹۷۹ اتا دیکتاتوری ره رهبری کارده تا این سال مردمی اعتراضون خله بیّه. سال ۱۹۸۲، دولت اقنصادی بحران، تورم، کسری بودجه، پول ِبی‌ارزشی، بدهکاری و غیررقابتی صنایع ِمشکلات جه دیم‌به‌دیم بیّه. دیکتاتوری و نظامی حکومتون نی‌یشتنه کشور ِاوضاع خار بَواشه و شه هم عُرضه نِداشتنه وضع ره بتتر هاکنِن.

اکوادور ۲۲ استان دانه .




#Article 121: پرتغال (658 words)


پُرتغال یا پرتخال (پرتغالی جه:República Portuguesa) اتا دولت نوم هسته که اروپا دله دره و ونه جاء ایبری دله هسته. ونه همسایه فقط ایسپانیا هسته. پرتغال ِنیشتنگاء لیسبونه و ونه رسمی‌زوون پرتغالی نوم دانّه که رومی‌تبار زوونون جه هسته. این کشور اروپای اتحادیه و ناتو دله عضو هسته.

پرتغال اوائل فقط اتا شهر نوم بی‌یه که وه ره دراصل پروتوکال گاتنه. این شهرِ پَلی کم‌کم رونق پیدا هاکرده و وه ره پرتغالی سرزمین (Terra portucalense) بخوندِستنه. این شهر اسا اوپورتو نوم دارنه.

رومیون این منطقه ره بَییتنه و مسیحیت ره گسترش هدانه و مردمون مسیحی کاتولیک بینه و حتی اون گادر که مسلمون‌ها منطقه ره فتح هاکردنه هم مسیحی دین باقی بموندسته. اتا محلی شاه، آلفونسو هانریکوس نوم، مسلمون‌ها ره این منطقه جه دَرهاکرده و ونه تیر-و-تبار تا سال‌ها پرتغال ره حکومت کاردنه.

پرتغالِ شائون و شازده‌ئون دریانوردی سَره هزینه کاردنه. وشونِ پیشتی بی‌یه که بارتولومئو دیاز بتونسته آفریقا ره دماغه امیدنیک جه دور بزنه. ونه په واسکو دوگاما هم هند و شرقی ممالک ره دریانوردی جه کشف هاکرده و کلّی درآمد بوجود بیارده.

ایسپانیا حدود شصت سال پرتغال ره اشغال هاکرده و این دوره وشونِ قدرت خله کم بیّه ولی بتونِستنه شه کشور ره دِباره آزاد هاکنن و شه دریانوردی‌ئون ره از سر بَییتنه. وشون این گادِر پرتغال ره شه مستعمره هاکردنه و کولونی‌های دیگری هم آفریقا و آسیا دله داشتنه ولی هیچ کاجه برزیل قایده وشون وسّه سود نداشته؛ برزیل جه الماس، طلاجات، قهوه، شکر، بینج و انواع خِراکی یاردنه.

سال ۱۸۰۷ میلادی فرانسه پرتغال ره اشغال هاکرده و ونه حکومتِ مرکزیت ره برزیل دله قرار هدائه ولی ناپلئون که شکست بخارده، پرتغالِ شائون حکومت ره پس بییتنه و لیسبون دله حکومت هاکردنه ولی این قضیه سَره برزیل شه استقلال ره پیدا هاکرده و سِوا بیّه. پرتغال قرن نوزدهم دله بی‌ثبات بی‌یه و فقط آفریقا دله قدرت داشته. سال ۱۹۱۰ میلادی اتا انقلاب دله مردم که شدیداً سرکوب بینه، اتا جمهوری ره بساتنه که سال ۱۹۲۶ اتا کودتا په رِقِد بورده.

سال ۱۹۳۲ ژنرال «آنتونیو اولیویرا سالازار» فاشیسم ره حاکم هاکرده و جهونی جنگ دوم دله نازی آلمان و ایتالیایِ وَر دَیّه ولی جنگ که تموم بیّه متفقون وشون ره امان هِدانه چون آمریکا و غربی کشورون ترسینه که کمونیسم و شوروی اونجه نفوذ هاکنه.

سال ۱۹۷۴ کمونیستِ طرفدارون کودتا هاکردنه و افریقایی‌ئون ره استقلال هدانه (۱۹۷۴ تا ۱۹۷۵) ولی انتخابات سال ۱۹۷۶ جه مردِم وشون عذر ره بخاستنه. سال‌ها طول بکشی‌یه تا کودتاچی‌ئون این کشور ره ول هاکنن و دموکراسی حاکم بَوائه.

سرشماری سال ۲۰۰۱ گانه جمعیت این کشور دله ۱۰٫۳۵۵٫۸۲۴ نفر بی‌یه که ۵۲٪ زن و ۴۸٪ مرد بینه. نزدیک ۹۷ درصد مردم پرتغالی نژاد و زوون دارنه و این کشور دولت-ملت هسته. غیر از پرتغالی‌زوون، آستوری ِزوون هم گِنِش‌کرونی دارنه که ایسپانیایِ سامون پَلی دَرنه و وشون زوون رسمیت دانّه. پرتغالی و ایسپانیولی خله هِدی جه شبیه هستنه و هِدی گپ ره دَروَرنه. کشورونی که هَنتا پرتغالی زوون و فرهنگ دارنه و اکثراً پرتغال کولونی (مستعمره) بینه، اسا اتا کمیته، بنوم پرتغالی‌زوون کشورون انجمن، دله عضو هستنه که پرتغال شه هم ونه دله دره.

پرتغالِ مردمون اون گادِر که روم وشون سرزمین ره بَییته تاسا کاتولیک کلیسایِ په‌روو هستنه. وشونِ تبار هم، ایسپانیایی‌ئون واری، «لاتین» بنومِسته وانه.

پرتغال دله پرتماشاچی‌ترین ورزش فوتوال هسته. این کشور دله تک‌ستاره‌ئونی فوتوال دله دَیینه و دَرنه؛ اوزبیو، لوئیس فیگو، دکو و کریستیانو رونالدو واری. چنتا گت‌گت مربی هم دارنه؛ اسکولاری، کارلوس کیروش، خوزه مورینیو و فرناندو سانتوس واری. گت‌ترین کاپی که این تیم مسابقات دله بدست بیارده یوروکاپ بی‌یه که سال ۲۰۱۶ پاریس دله بَییته.

پرتغال چوب‌پنبه‌یِ گت‌ترین تولیدکَر هسته. ونه ماهی‌گیری هم خله پیشرفت داشته و اسا تا کانادا و ایسلند شونّه تا ماهی بَییرِن. ونه مشروب‌سازی هم معروف هسته و ات‌خله قدیمی و زیرخاکی مشروباتِ کارخنه دارنه.

پرتغال یورویِ ناحیه دله دره و اتا گتِ بحران ره وام‌هایی که اروپا جه گیته، وسّه پشت‌سر بی‌یشته.

پرتغال هیژده‌تا شهرستون دانّه که هرکامین شه چندین شهر و مَله جه تقسیم وانّه. این کشورِ جمعیت ویشته ونه غربی قسمت درنه که بندری و ساحلی شهرون ره شامل وانه.




#Article 122: تپورون (509 words)


 تپورون اتا آسیانی تیره بینه که مازرون دله زندگی کردنه. مازرون دله قدیم دتا تیره دینه که وشون نوم تپورون و آمردون بینه. تپورون مازرون شرق دله دینه.مازرون قدیم نوم که تپورستون بیه هم وشون جا بئیت بیه. تپورون هم مونند آمردون زیل جنگجوئون بینه.برخی چه‌کوت دونون گننه که تپورون بعد آمردون و بعد بموئن آریایییون مازرون دله بمونه و هنیشتنه. ولی وشون مازرون دله موندگار بینه و مازرون مردم وشون نسل جا هسنه. تپورون بعدن مازرون دله شه وسر حوکومت درست هکردنه و وشون زوون اتا ایرانیکی زوون بیه.

مورخان و دانشمندان دوره‌های پیش از میلاد گاتِنه: ساکنان بومی مازندران مردها «آمردون» بی نه. آمردون مَردِمونی چادرنشین و کوچ‌گر بی نه و در سرزمینی زندگی کاردِنه که نیمه‌ی شومالی وه دشتی هموار بی یه، وِشونه نیمه‌ی جنوبیِ ولایت، جنگِلون انبوه داشته و کوهون سنگی که بگذِشتِن از اونجه خَله دشوار بی یه.زندگی آمردون در چمنزار‌ها، لای کهنسال ِ دار و شکاف سنگ‌ون پَلی و پناهگاه‌ئون دیگری ‌گِذِشته. وِشون در اثر نبرد مداوم با درندگون و حیوونای وحشی، روحیه‌ای خشن و تند و سرکش داشتِنه و آیین ویژه‌ای وِشون دِله برقرار بی یه.

در حدود 5000 سال پیش بی یه که، توده‌های گسترده‌ای از مردمان «هند ـ اروپایی» از شومال یعنی شِه سرزمین به سوی جنوب کوچ هاکاردِنه. از میون آریایون گروئی به سرزمین جنوب شرقی بَر ِسینه، «آریاییون هند» و گروئی به سمت هندوکش و گروئی «آریاهای ایرانی» به سوی فلات ایران سرازیر بَهینه.

سرزمین خوارزم و کرانه‌ی شرقی مازرون دریو ، ابلین منطقه‌ای بی یه که دسته‌ای از آریاییون ایرانی از خاک ورگانا «گرگان» بِگذِشتِنه و به‌سرزمین آمردون بَر ِسینه. طبیعت سرسبز، دار، جویبارون روان، پرندگون و حیوونائ گوناگون این سرزمین مورد پسند وِشون قرار بَهیته و اینتا منطقه دِله سِکونت اختیار هاکاردِنه. آریاییون که تازه دشت‌ِ دِله جا بَهیتِنه، با بومیان نِساتِنه و بین و ِشون نبرد سَر بَهیته، وِشون بَتونِستِنه بومیان رهِ به کوهستان‌ون شومالی و مغرب بَوِرِن. آریایون، آمردون رهِ بربر «گریزون» و تور «زمخت و خشن» و دوا «پیر و اهریمن» خوندستنه. چندی نگذِشته که هوایِ رِطوبت خَله بَی یه و بیماریون بومی هِم از سوی دیگر به آریاییون روآور بَهیه یه و تنبلی و بَمِردَن بر وِشون چیره بَی یه و اَی نَتونِسِتنه بدون همکاری و کایر بومیان در و ِشونه سرزمین بَموندن. اِتی بَی یه که نیاز به مَردِمونِ بومی خَله بَهیه، دست از درگیری با وِشون بکشینه و در جریان زندگی هاکاردِن، نوعی هم‌سازی و سازگاری فرنگ بومیون و آریاییون پدید بِمو ئو‌ یِواش یِواش با بگذِشتَنه زمون و آمیزش نژادی و بستگی خونی و خویشاوندی سرانجوم نژاد نوین آریا ـ آمردی پدید بِمو.

استرابون مَردِمونِ مازرونِ خَو ِر ‌نِویسِنه که :

در مازرون علاوه بر مردمانی که نژاد آریایی هَسِتنه، مردمونی هم دَرِنه که نژاد ترکمون و مغولئون دارنِه در سرزمین‌های گونبدکاووس و بندرترکمن و بندرگومیشان دِله ساکن بَهینه.

از اواخر حکومت ساسانی، اقوام ترکمون و موغولئون آسیای مرکزی، گروه گروه به‌نواحی شومال خراسون بِمونه و به مرور زمون قلمرو مراتع ییلاقی و قشلاقی شِه دامون ره ِ گوسترش هِدانه و به شهرون ایران نزدیک‌تر بَهینه و گروهی از و ِشون به زندگی روستایی و شهر نشینی روی بییاردِنه. 




#Article 123: مازرون ادبیات (817 words)


مازرون شه وسّه اتا زوون ئو فرهنگ دارنه. همینتا وسّه مازرون ادبیات همیشه خله رونق داشته. مازرون ادیبون هم مازرونی زوون جا هم فارسی ئو عربی زوون جا نویشتنه ئو شعر گاتنه. مازرونی زوون جا خله کتاب‌ها بنویشن بیه ئو خله مازرون گت آدمون کیتابونی ره عربی ئو فارسی زوون جا بنویشتنه. مازرون ادبیات ره بونه دتا بخش هکردنمه اتا اونایی هسنه که مازرونی زوون جا بنویشت بینه که ویشتر هزار سال پیش اونور جا بنویشت بینه ئو دوومی اونایی هسنه که دیگه زوونون جا بنویشت بینه ئو وشون عربی ئو فارسی زوون جا هسنه.شواهد نشون دنه که مازرونیه زوون قرن ۷ جه به بعد به اتا رسمی زوون تبدیل بوی‌یه و فارسی زوونه جا ره بئی‌ته، قرآنونه تافسیر و عربیه دینی کتابونه ترجمه نشون دنه که بجای اینکه ایرونه رسمی زوون جه که فارسی بی‌یه ترجمه بواشه به مازرونی ترجمه بوی‌یه که وه نشون دنه فارسیه زوون مازرون و گیلونه دله اعتبار نداشته.

همچنین بعد از اینکه مازرونی طبرستانه دله قت بئی‌ته افر عرفانی و آسنی کتابون مازرون زوون جه بنویشته بوی‌یه بسلاب جاودون نومه که اتا صوفی کتاب و درباره ی فقه تصوف حروفی مازرونی زوون جه توسط فضل الله نعیمی بنویشته بوی‌یه یا نوم نومه ِ کتاب که مجموعه آسنیونی هسته که نعیمی شه خُوئون دله بدی‌یه یا محبت نومه که درباره ی عشق و عرفان هسته محرمنومه ِ کتاب هم دره که توسط سید اسحق استرآبادی بنویشته بئیه.

افر تاریخی بنویشته‌ئون که مازرونی زوون جه بنویشته بئیه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.تاریخ تبرستان(قرن۷) ۴.جاودان نامه(قرن۸) ۵.نوم نامه(قرن۸) ۶.محبت نامه(قرن۸) ۷.الکفایه(قرن۹) ۸.الابانه(قرن۹) ۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹) ۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹) ۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹) ۱۵.محرم نامه(قرن۹) همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹) ۲۱.سید اسحق

وه مازرون ویشترین ادبیات ره سازنه. مازرونی زوون مازرون دله ووسطا قورون دله رسمی زوون بیه ئو اینتا زوون ره مازرون دله حوکومت دله هم کار زونه ئو دانشمندونی که مازرون دله دینه اینتا زوون جا بنویشت کردنه.مازرونی زوون قدیمی‌ترین بنویشته‌ئون دتا کتیبه هسنه که پهلوی خط جا بنویشت بینه که اتا رسکت روستا ساری دودانگه دله ئو اتا دیگه لاجیم گونبد روستا سوادکوه شهرستون دله دره.ای دتا کتیبه ایسلام پیش بموئن جا هسنه که اون زمون مازرونی زوون ره پهله‌وی خط جا نویشتنه.
بعد بموئن ایسلام مازرون دله عربی خط مازرون دله رواج پیدا هکرده ئو علویون دولت که مازرون اولی ایسلامی دولت بینه اینتا خط ره مازرون دله پشتیبونی هکردنه تا وه مازرون دله جا دکته. اینتا دوره دله بیه قرآن مازرونی زوون جا برگردون بیه ئو اتا تفسیر ونه رو اینتا زوون جا بنویشت بیه که ونه نه‌سخه الان دره. مرزبان بن رستم پریمی اتا باوندی شاهزاده بیه وه شروین دوم وچه‌زا ئو رستم وچه بیه که هر دتا مازرون ایسپهبود بینه. وه دتا کیتاب مازرونی زوون جا بنویشته که اتا نوم مرزبون نومه بیه ئو اتا دیگه اتا شر کیتاب بیه که ونه نوم نیکی نومه بیه. مرزبون نومه اتا داستانی کیتاب هسه که ونه دله داستانونی ره قدیم مازرون دله رواج داشته بوئت بیه. اینتا کیتاب مازرونی نه‌سخه الان دنیه ولی ونه فارسی برگردون که سعدوالدین ورامینی وره فارسی دگاردنیه الان دره. نیکی نومه کیتاب الان دکل دنیه ولی ابن اسفندیار بوته که اتا ایجوری کیتاب ره مرزبون بنویشته. اتا کیتاب دیگه که باوندیون پشتیبونی جا بنویشت بیه ونه نوم باوندنومه هسه که ابن اسفندیار تبرستون تاریخ بنویشتن وسر وره کار بزو.امیر پازواری مازرونی زوون گت شاعر بیه که ونه دیوان نوم کنزوالاسرار بیه که وره برنهارد دن اتا روسی زوون اشناس سنت پترزبورگ دله فارسی برگردون جا چاپ هکرده.

ای دسته کازرونی زوون جا بنویشت نیه ولی اونجه جا که وشون بنویشت کرون مازرونی بینه وشون ره مازرون ادبیات دله جا هدائن.ممدبن جریرتبری اتا گت‌ترین ادیبون مازرون جا هسه که بغداد دله زندگی کرده وه اتا کیتاب بنویشته که ونه نوم تبری تاریخ هسه اینتا کیتاب عربی زوون جا بنویشت بیه ئو فارسی زوون جا هم برگردوندنه بیه. اینتا کیتاب دنیا تاریخ درباره هسه اون زمون جا که پا بئیته تا اینتا کیتاب بنویشت کر زندگی دوره.
شیخ تبرسی اتا دیگه مازرون بنویشت کرون جا هسه که اتا تفسیر قورآن جا بنویشته که ونه نوم مجمع اولبیان هسه. اولیائوالله آ‌ملی هم اتا دیگه از مازرون بنویشت کرون هسه. وه اتا کیتاب بنویشته که ونه نوم رویان تاریخ بیه اینتا کیتاب مازرون تاریخ درباره هسه. میرظهیروالدین مرعشی اتا دیگه مازرون بنویشت کرون جا هسه که دتا تاریخی کیتاب مازرون دباره (فارسی زوون جا) بنویشته اتا تبرستون ئو رویان تاریخ ئو اتا دیگه گیلون تاریخ.ابن اسفندیار اتا دیگه مازرونی نویسنده بیه که اتا کیتاب بنویشته عربی زوون جا که ونه نوم تبرستون تاریخ هسه. اینتا کیتاب مازرون تاریخ درباره هسه. 




#Article 124: مازرون شاعرون (362 words)


مازرون دله تا اسا خله گت شاعرون پیدا بینه که مازرونی و فارسی زوون جا شر بوئتنه. مازرونی شاعرون ویشتر مازرونی زوون جا شر گتنه ولی دیگه زوونون جا ویشتر فارسی زوون جا هم شر بوتنه. ای ولگ دله خوامی چن تا مازرونی گت شاعرون ره شما ره بشنوسنیم.همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹) ۲۱.سید اسحق

 گت بنویشت ره بخونین:مرزبون
مرزبون اتا باوندی شاهزاده بیه که رستم وچه بیه وه اتا نویسنده ئو شاعر بیه که دتا کیتاب بنویشته اتا مرزبون نومه که اتا کیتاب هسه که ونه دله ایران و مازرون قدیمی داستانون بنویشت بیه ئو اتا دیگه نیکی نومه بیه که الان امه دست دله نیه. اینتا کیتاب اتا شر کیتاب بیه.

 گت بنویشت ره بخونین:امیر پازواری
وه مازرونی زوون گت شاعر بیه که پازوار روستا دله بابل شمال دله دنیا بمو.وه مازرونی تقویم دهومین سده دله زندگی کرده یعنی صفویون دوره. ونه دیوان نوم کنزوالاسرار هسه که وره برنهارد دن اتا روسی زوون اشناس فارسی زوون جا دگاردنیه. امیر شرون ره امیری گنه که ونه تخولوص بیه ئو ونه شرون موضوع ویشتر ایمام علی درباره بیه.

 گت بنویشت ره بخونین:طالب آملی
 
وه اتا مازرونی شاعر بیه که مازرونی ئو فارسی زوون جا شر گته.وه اتا گت شاعر بیه که هندوستون دله زندگی کرده ئو ونه گت کیتاب نوم جهانگیرنومه هسه.

وه طالب آملی خوخر بیه مازرونی زوون جا چن تا شر بوته.

 گت بنویشت ره بخونین:نیما یوشیج 

وه اتا ایرانیج گت شاعر بیه که فارسی نوشر پر هسه.ونه اصلی نوم علی اسفندیاری هسه. وه مازرونی زوون هم شر گته. وه یوش دله اتا اشرافی خانواده میون دنیا بمو ئو جوونی دوره بورده تهرون. فرانسوی مدرسه‌ئون دله درس بخونسه.وه وختی بدیه که اوروپایی زوونای دله وشون شر بوتن وسر قافیه ئو ردیف ندارنه تصمیم بیته که ای قیدون فارسی شر جا پاک هکنه. وه مازرونی زوون هم شر گته.




#Article 125: باغ فردوس عمارت (101 words)


ممدشا قاجار دستور جا، ۱۲۶۴ ه.ق سال گادِر، اتا قصر، تجریش پَلی بسات بئی‌یه. ونه بمردن په، قصر نیمه تموم رها بئی‌یه اینتا قصر نوم ره محمدیه بیشتنه.

همون گدر که محمدیه قصر دئی‌یه بسات بی‌یه، درباریون ونه پلی لتکائون و ییلاقی عمارتونی بساتنه. من‌جومله، حسین‌علی‌خان معیرالممالک اتا لِتکا و ییلاقی عمارت بساته که فردوس باغ ره معروف بئی‌یه. فردوس باغِ عمارت دِ طبقه و قاجاریون سبک واری بسات بئی‌یه. جنوبی‌وَر زمینون و که سرازیری بیه، سنگ چین هاکردن جا، صورت هفتا مسطح قطعه و طبقه طبقه در بی‌یَمو و ونه هر قطعه سر، ایته استخر چنتا فواره جه بسات بئی‌یه. 




#Article 126: مرمر کاخ (130 words)


مرمر کاخ تهرون نزدیکی دره، اینتا کاخ رضاخان پهلوی دستور جا بسات بییه. ونه بساتن ۱۳۱۳ سال دله شروع بیّه و تا سال ۱۳۱۶ یعنی حدود ۳ سال طول بکشی‌یه. این کاخ زیربنا ۲۸۷۰ مترمربع و اتا زمین دله به وسعت ۳۵۴۶۲ مترمربع بساته بیی‌یه. مرمر کاخ نقشه ره رضاشاء شه هدائه.

تا سال ۱۳۴۹ اینتا کاخ جا به عونوان ممرضاشاء رسمی دفتر استیفاده بی‌یه. بعد از اینکه ممرضاشاء اتا بار این کاخ دله ترور بیّه و سالم در بورده، دستور هدا اینتا کاخ ره به صورت موزه دَربیارِن.

انقلاب په اینتا کاخ ره به عونوان انقلاب اسلامی کمیته مقر استیفاده بی‌یه. اتا کم بعد رِقِد بورده و تا اواسط دهه ۱۳۷۰ که مصلحت نظام مجمع بوو اینتا کاخ بورده . اسا اینجه ره به عونوان قدس ساختمون ونگ زنّه.




#Article 127: گلستون کاخ (108 words)


گلستون کاخ مجموعه، اتا یادگار به جای بمونسته، تهرون تاریخی ارگ جا هسته، قاجارون ِشاهون اقامتگاه بی‌یه.

سلطنتی ارگ تاریخی سابقه صفویون گدر شنه. اسا صفویه دوره بنائون جا اثری باقی نمونسته. گلستون مجموعه دله قدیمی‌ترین بنائونی که اسا وجود دارننه ، تخت مرمر ایوون و خلوت کریمخانی، کریم‌خان زند دوره شنه.

اینتا مجموعه موختلف بخشون شامل :  تخت مرمر ایوون، خلوت کریمخانی، موزه اتاق (سلام تالار) و ونهحوضخنه،آینه تالار، عاج تالار یا سفره خنه، برلیان تالار یا تشریفات تالار، خوابگاه عمارت (الیزابت کاخ) که ۱۳۲۹ سال دله به جای نارنجستون بسات بهییه، شمس العماره قصر، بادگیر عمارت و حوضخنه وسیع، الماس تالار، ابیض کاخ و چادرخنه هسته. 




#Article 128: رادیو (136 words)


Rädyu attä barqy vasile hasse ke vene jä Miqnätisi emväj muntaqәl bune.Rädyu detä kärvәri därne yä attä jur rәsäne hasse yä ike attä vasile hasse xavәr barәsyәn vәsәr ke dәvvumi imdäd u nәzämi dәle xale kärvari därne.amruze attä xale Rädyui esgä dare ke vәşun kär I hasse ke barnume ejrä hakәnәn u I barnume'un re attä rähikar jä rähi kәnәne mardәm sәre u age şәmä attä baite därin rahәt tunәni I amväj re bayrin u barnume'un re guş hadin.hamintä kär re bisim jä ham bune anjum hәdä'әn.Rädyu yä miqnatisi amväj re bi unke sim jä attä Rädyu dyge jä vasәl bue vәre muntaqәl kәne.Rädyu re märkuni attä itäliki dänәşmand dәrәst hakәrde u avvәl attä vasile bye ke brytänyä artәş vәne jä istәfäde kәrde vali baadan vәne dige kärvarun pidä baye u vәne karvari xale zyät baye.




#Article 129: سینما (173 words)


Sinәmäattä hәnәr has eke vәre haftumi hәnәr xәrәş dәne inattä vәsәr ke dige hәnәrun tum dәrtә pa bayte.Sinәmä pä baytәn çekut fәvrye ۱۳ milädi   ۱۸۹۵ bәräbәr bä mäzәruni ۱۴۰۷ hase.Sinәmä muxtareaa attä fәränseki bye ke vәne num lui lumir bye.har çan ke vәne piş jä ädәmuni munәnd Leunärdo dävinçi,Istanfurd,Imil rinu u Edisun şe kärun jä Sinәmä pä baytәn re pәştibuni hakәrdәne.dәnyä avvәli film milady ۱۸۹۵ säl dәle bәräbәr bä mäzәruni ۱۴۰۷ säl dәle hamun ruzi ke avvәl baut baye nәşun hәdä baye.
baadә inattä itәfq ädәmun zyäti saay hakәrdәne tä sәdädärә film re ham bәsäzәn ädәmuni ke inattä rä dәle zahmәt bakşine num:
Edisun mäzәruni ۱۴۱۱ säl dәle
Hänti žuli mäzәruni ۱۴۱۲ säl dәle
Užәn lust mäzәuni ۱۴۱۹ säl dәle 
Nikәl mänifiku mäzәruni ۱۴۲۰ säl dәle
vәgt mäzәruni ۱۴۳۵ säl dәle 
Gumun mäzәruni ۱۴۳۵ säl dәle 
urgun mäzәrui ۱۴۳۷ säl dәle
äxәr sar avvәli sәdä där film uktubr ۶ milädi ۱۹۲۸ säl dәle bәräbәr bä mäzәruni ۱۴۴۰ säl dәle Värnәr bәrärun şәrkәt dasә jä nәşun hәdä baye ke vәne num Jäzә xunәnde bye.




#Article 130: آندورانیک تیموریان (137 words)


 آندورانیک تیموریان (ارمنی جا: Անդրանիկ Թէյմուրեան) که ونه گت نوم  آندورانیک تیموتیان سامرانی هسه دنیا بمه ۱۶ اونه ما مازرونی ۱۴۹۴ سال دله اتا ایرانیکی فوتوالیست هسه. وه دفاعی هافبک پوست دله کا کنه و بعد ۲۰۰۶ سال دله که جهانی جام دله آلمان دله بدرخشیه بورده بولتون تیم که بریتانیا گت لیگ دله دره. وه بعد چن بار خار کا هکردن اوفت هکرده و همینتا باعث بیه که بعدی سال بوره فولام تیم دله.وه ایران فوتوال ملی تیم دله هم دره.وه جهانی جام دله هرسه تا کایی که ایران داشته ونه وسر میدون دله بورده. وه اینگلیئون حذفی جام دله اتا کا دله دتا گول بزو که باعث بیه ونه نوم در بوره. وه اینگلیئون گت لیگ دله هم دتا گول بزه دارنه. ونه گت برار نوم سرژیک هسه که ماینز تیم دله کا پیشینه دارنه.




#Article 131: آنجلینا جولی (311 words)


 آنجلینا جولی (به انگلیسی: Angelina Jolie Voight) دنیا بمو ۴ جوئن ۱۹۷۵ میلادی برابر با مازرونی ۱۴۸۷ سال دله آمریکایی کاکر و مودل ملل سازمان حوسن نیت سفیر پناهندگون کارون دله هسه. وه چن بار مجله‌ئون دس جا بیتترین و قشنگ ترین کاکر اینتخاب بیه. وه بتونسه سه بار گولدن گلوب جایزه، دبار سینما کاکرون ایتحادیه جایزه و اتا بار اوسکار جایزه ره بیره.

وه وختی که اتا سال داشته ونه پر و ونه مار که وشون نوم جان ویت و مارچلینا برت رانر (مودل و کاکر) همدیگه جا سیوا بینه. وه شه کار ره مودلی جا دوازده سالگی دله سر بیته و شهرونی مونند لندن، لوس آنجلس دله بشناسنی بیه. وه جوونی دله خونندگون کلیپون دله مونند رولینگ استونز، میت لوف، لنی کراویز و آنتونیو وندیتیو کا هکرده.ونه اولی سینمایی نقش هکرون فیلم دله بیه که ونه داستان پنج تا هکر دانش آموز درباره بیه.
آنجلینا جولی مازرونی ۱۵۱۳ سال دله موتحد ملل سازمان گت کومیسریا پناهندگون اومور دله جا حوسن نیت سفیر بیه و از اون زمون تا اسا اینتا سر دره کار کنه.

ونه اولی شی جان لی میلر بیه که مازرونی ۱۵۰۸ سال دله ونه جا عروسی هکرده و مازرونی ۱۵۱۱ سال دله ونه جا سیوا بیه. ونه دوومی شی بیلی باب تورنتون هسه که مازرونی ۱۵۱۲ سال دله ونه جا عروسی هکرده ولی سه سال بعد ونه جا هم سیوا بیه. بعد کا ایسمیت زنا و مردی فیلم دله وه و براد پیت همدیگه جا عروسی کننه که مازرونی ۱۵۱۸ سال دله کیجا دار بونه و شه کیجا نوم ره شیلو النه و اینتا وسر که خواسنه آفریخا مردم فقیری و بدبختی ره توم هکنن شه وچه ره نامیبیا دله اتا آفریخایی کشور دله دنیا ایارنه.وه یه تا وچه بخونس هم دارنه که وشون نوم هسه: مدوکس اتا ریکا کامبوج جا پکس اتا ویتنومی وچه و اتا یتیم کیجا اتیوپی جا که ونه نوم زهرا هسه.




#Article 132: تیاتر (201 words)


 تیاتر اتا مردم جمع بین جا ره گنه که که وشون اونجه اتا نمایش هارشین وسر جمع بونه. نه‌خوستین کسونی که تیاتر ره پایه بشته‌نه یونانیون بینه که ۲۶۰۰ سال پیش وشون تیاتیر داشتنه.تیاتر اول دینی جمبه داشته ئو دینی مراسمون ره اونجه نشون دانه.ولی ۲۴۷۶ سال قبل تیاتر دله دیگه ماجرائون هم نشون هدا بیه که اولی فنیقی زنون ماجرا بیه. ایسکندر مقدونی دوره تیاتر خله موهم بیه ونه اشمار خله زیات.لس لس تیاتر دله رقص ئو موسیقی هم بمو تا ایکه تیاتر امروز شه‌که‌ل در بمو.

ئیران دله ساسانیون ئو اشکانیون زمون جا اتا جور کچیک تیاتر دیه ئو ئیرانی تیاتر موضوع ویشتر جنگ ئو سه‌رود ئو رقص بیه.بعد ایکه ایسلام ئیران دله بمو اتا جور تیاتر که ونه نوم شبیه خونی ا تعزیه بیه ایمام حوسین وسر سر بیته که مازرونی زوون دله وره بونه مونا خونی بوتن.اینتا روش دیلمیون شون دوره سر بیته ئو صفویون ئو قاجاریون شون دوره ونه گتی ویشتر بیه.ناصرالدین شا دوره مزین الدوله اتا تیاتر سیصد نفه‌ر وسر دارولفونون دله درست هکرده. قاجاریه دوره آخر هم ملی تیاتر ئو اتا هارشایی شرکه‌ت که ونه نوم فرهنگ بیه درست بیه.مازرونی ۱۴۳۸ تا ۱۴۵۲ سال دله هم اتا خله تیاتر ئیران شهرون دله درست بیه.




#Article 133: مصر (430 words)


مصر اتا کشوری هسته که آفریقای ِشمال‌شرقی وَر دَره و ونه شرقی گوشه سینا جزیره‌مونا دره که آسیا دلوئه. مصر مدیترانه‌ی ِجنوبی وَر و سرخ دریای غرب قرار دانه و لیبی، سودان و ایسرائیل و فلسطین جه هم‌سامون هسته.

مصر قدیمی‌ترین تمدن‌ها جه بی‌یه و باستونی مصر ِآثار هَنتا این کشور دله دَره و توریست جذب کانده. مصر ِاقتصادی منابع خله متنوع هستنه، پولی که توریسم، کشاورزی، صنعت و خدمات دَریارنه تقریباً نزدیکنه. مصر سیاست و فرهنگ سَره مهمترین عربی کشور هسته. الازهر دانشگا، که مهمترین اسلامی دانشگا هسته، این کشور دله دَره. احمد حسن زویل و نجیب محفوظ دِتا مصری هستنه که نوبل جایزه جه بَرِسینه. پطرس غالی، محمد البرادعی، عمرو موسی و… هم معروفترین افرادی بینه که این کشور جه بتونِستنه بین‌المللی سازمان‌ها دله رییس بَوون. 

مصر خاورمیونه و آفریقای ِپرجمعیت‌ترین کشورون جه هسته و اکثراً ونه مردمون، که بیش از ۸۰ میلیون نفر هستنه، نیل پَلی زندگی کانّه. این کشور ِدیگه جائون ویشته بیابونی هستنه و مردمون قدیم تاسا فقط نیل ِپِشت و په‌یی زندگی کانّه. نصف مصریون شهرنشین هستنه که ویشته قاهره و اسکندریه دله دَرنه.

مصر آخرین کشوری هسته که نیل ونجه گذرنه و همینسه اونجه که نیل شه ئو ره شَنِنده مدیترانه دله، اتا دِلتا بوجود بموئه که کشاورزی اونجه خله رونق دانّه و خله اون ات‌شَر بِنه حاصلخیزه.

سوئز کانال که آسیا و آفریقا ره سیوا کانده، مصر دله دَره. این کانال سینا جزیره‌مونا ره مصر ِاصلی قِسمِت جه سیوا کانده.

مصر دله سال ۱۹۵۲ میلادی، اتا کودتا په، ملک فاروق (آخرین شاه) ره کنار بزونه و اتا جمهوری بساتنه ولی تا سال ۲۰۱۱، که عربی بهار شکل بَییته، تموم رییس‌جمهورون این کشور دله نظامی بینه. عربی بهار ِسَره انقلابیون بتونِستنه حسنی مبارک ره ریاست جه کنار بَزنِن و محمد مرسی، اخوان المسلمون ِجنبش جه، اولین رأی‌گیری دله روز هیودَه ژوئن ۲۰۱۲ رییس‌جمهور بَیی‌یه. وه هَنتا یک‌سال این مقوم دله دَنی‌بی‌یه که اتا جدید کودتا پیش بیاردنه و سوم ژوئیه ۲۰۱۳ وه ره دِمبِدانه زندون دله. اتا نظامی، عبدالفتاح السیسی نوم، این اتفاقات ِپه شه جا ره محکم هاکرده و اتا رأی‌گیری سَره رییس‌جمهور بیّه. 

مصر ِمردم اغلب عرب هستنه و اکثراً اسلام ِپه‌روو هستنه ولی اتی قبطی هم دَرنه که مسیحیت ِدین ره باور دارنه. این کشور دله هَنتا قبیله‌یی زندگی وجود دانّه. فی‌المثل دِتا تیره «طواره» و «تیاهه» دله شه اتخله قبیله وجود دانّه.

این کشور دله زنان ِاوضاع خله نخاش هسته چون جامعه مردسالارنه، اتی که زنان ناقص هاکردن ِویشترین آمار مصر ِشِنه و نود درصد مصری کیجائون ناقص‌سازی وانّه. 

مصر دله بیست و هفت استان دَره که ویشته شمالی و شرقی قسمتون په دَرنه یا اینکه نیل ِپَلی هستنه.




#Article 134: متحده عربی امارات (246 words)


عربی متحده امارات یا ایمارات اتا عربی کشور هسه که فارس دریامونای ِجنوبی کرانه وَر دَره. اینتا کشور خاورمیونه دله پیل‌دار کشورون جه هسه. اینتا کشور چنتا کچیک امیرهنیشت ِاتا بیّن جا دِرست بَیّه.

ایمارات کشور گتی ۸۳۶۰۰ کیلومتر موربع هسه. اینتا کشور همساینون نوم: عربستون، قطر و عمان هسنه. ونه جمعیت ۲/۲ میلیون نفر هسه. اینتا کشور اوئوهوا گرم و خشک هسه. اینتا کشور نیشتنگا نوم ابوظبی هسه. ولی ونه گتترین شهر نوم دوبی هسه.

امارات ِنصف ِمردم ره خارجیون تشکیل دِنّه که کار وِسر شه کشور جا بمونه اینتا کشور دله ولی ونه اصلی دینون عربون هسنه. امارات دله اتا خله ایرانی درنه. اینتا کشور رسمی زوون عربی هسه ولی دیگه زوونون، فارسی و انگلیسی واری، هم ونه دله گِنِش بونه. اینتا کشور ِویشتر مردمون موسلمون هسنه ولی ونه دله اتا خله هیندو و مسیحی هم درنه.

ایمارات اتا پیل‌دار کشور هسه. اینتا کشور ِپیل ِیکا نوم درهم هسه. اینتا کشور ِایقتصادی نیشتنگا نوم دوبی هسه که دنیا دله خله وه ره اشناسنه.

امارت حکومت امیرنشیر هسه. اینتا کشور هفت تا امیرنشیر جا درست بیه که وشون نوم دوبی، ابوظبی، عجمان، شارجه، رأس الخیمه، اوم القوین و فوجیره هسته. هر کمین ای امیرنشینون شه وسر اتا سیوا حوکومت دارنه که ایمارات حوکومت جا ایطاعت کنه. هرکمین اینتا امیرنشیرون امیرون امارات دولت دله اتا مقام دارنه که اینتا مقام موروثی هسه.

امارات اتا فدرالیسمی کشور هسته و چنتا امارت جه تقسیم وانه که اینان هرکامین دله اتا امیر یا شیخ مستقلاً اتا سیوای ِحکومِت دانّه.




#Article 135: باو (298 words)


باو اتا ساسانی شازده بی‌یه که تبرستون دله باوندیون سلسله ره بساته. وه فیروز وَچه و کیوس ِوچه‌زا بی‌یه. کیوس هم شیروون بِرار هسته.

وه شه جوونی دوره دله ایران و روم جنگ دله شرکت هکرده که اونجه خوسرو پرویز ونه زیلی ره وینه و وره آذربایجان حاکم کنه.وه بعد ایکه خوسروپرویز شیرویه شه ریکا دس جا بکوشت بونه شیرویه دس جا اینتا وسر که خوسروپرویز ره وفادار بیه زندونی بونه.بعد ایکه آذرمیدوخت خوسروپرویز کیجا شه برار ره کشنه و ئیران شابانو بونه دستور دنه تا اونایی ره که ونه برار زندونی هکرده ره آزات هکنن و باو زندون جا در انه و شابانو وره ئیران ارتش فرموندهی مقام ره پیشنهاد کنه ولی وه اینتا وسر که آذرمیدوخت اتا زنا بیه قبول نکنه و شیراز دله اتا تشکده دله گوشه گیر بونه.بعد ایکه یزدگرد سووم ایران شا بونه ونه جا خوانه که وره کومک هکنه و وه هم قبول کنه ئو ونه پلی شونه.

عربون حمله موقع وه یزدگرد جا اجازه گیرنه و انه مازرون دله تا کوسان تشکده ره که ونه جد وره درست هکرده ره زیارت هکنه.وه قرار بیه که گورگان دله یزدگرد ره بوینه ولی مازرون دله ونه بکوشتن خور ره اشنونه.همینتا وسر باو که نارحت بونه شه سر ره تاشه‌نه ئو کوسان دله ای گوشه گیری کنه.۲۴ سال که گذرنه تورکون مازرون ره حمله کننه و اینجه ره خراب کننه.مازرون مردم هم که شه وسر اتا شا دمبال دینه باو جا خوانه تا وشون شائی ره قبول هکنه باو هم وشون جا وفاداری سوگند گیرنه و تورکون جا جنگ کنه ئو وشون ره شکست دنه تا وشون ره مازرون جا درکنه. 

وه باوندیون سلسله ره درست کنه و ۱۵ سال حوکومت کنه.ونه آخرای حوکومت دله ولاش که گته مازرون حوکومت ونه شه‌نه شورش هکرده و باو ره جنگ دله اتا تیکه کلوخ جه بکوشته.




#Article 136: امیر پازواری (416 words)


امیرپازواری کا  امیر مازرونی  و  شیخ العجم جه معروف بی‌یه ، گت‌ترین شوعرای مازرونی  جه هسسه .
متاسفانه اين شاعره زندگونیه زمون جا اطلاعات جامع و دقیقی دردست دنی‌یه ؛ ولی اینتی که ونه شعرون جه دیاره وه کشاورز از مردمون پازوار  منطقه ئی میون بابل و بابلسر بی‌یه  که اسا بنام امیرکلا اشناسننه و شهرستان بابل دله دره . اشعار امیر از سدها سال پیش تااسا آهنگ مخصوص و جذاب امیری جا  بدون خوردِترین تغییری مازرون دله بخونس بونه .
وه به حضرت علی (ع) ارادت داشته و خله از آیه‌های قورآن مجید ره عینا یا به‌شکل دکلس شعرای دله بیارده . اشعار امیر دِتا رج‌انه : اتا دسته اونایی که گویای عشق پاک دیهاتی وه هستنه ؛ دسته دیگه شعرایی که نشون دننه وه  قورآن و اخبار و احادیث و حکمت و فلسفه و منطق و عیرفان ره کامل دونسسه.
ونه اشعار  در دوجلد به نوم دیوان امیر مازندرانی در سال ۱۲۷۷ه .ق موطابق با ۱۸۶۰میلادی سن پترزبورگ دله چاپ هکردنه.  امیر سال وفات  هم مثل ونه  تولد زمون معلوم نی‌یه . از موندرجات تذکرها توممی بائویم که وه امیرکلا دله بمرده و موتاسفانه ونه قبر هم معلوم نی‌یه و گننه امیرکلا ره به‌خاطر وه امیرکلا  گننه و  اینتا مَله  نوم امیرپازواری جا بییت  بیّه. 

قدیمی مردمون درباره امیر پازواری گنّنه وه بعد از اینکه اتا جادوئی کـَیی ره بخارده شعر بائوتن ره یاد هیته ئو قبل از اون اتا غلوم‌حلقه‌به‌گوش بی‌یه ولی بعداز شعر بائوتن ونه صاحب وه ره آزاد هکرده و وه درباره ایمام علی شعرای زیادی بائوته. بعد از اینکه شاعباس صفوی مازرون ره بیته امیر ونه همراه بورده و شاعباس ِمار(وه اتا مازرونی زنا بی‌یه) ونسّه شه شعرا ره بخونسسه و شاعباس جا مقوم بیته.

اشعاری  ونه جا  باقی بموندسته که ویشتر در مدح ایمام علی  بائوت بیّه. امروزه  ونه اشعار  در قالب گونه‌ئی از آواز با ایسم یا امیری خوونی بین مردمون مازرون ریواج دارنه. ونه اشعار ویشتر دو بیتی هسسه و با عیبارت «امیرگته» شروو بونه و ویشتر وختا به صورت سوال و جواب شعری بیارد بونه.     

هیچ یک از متون جا بمونس  سده ششوم جا  تا دوازدهوم هجری نشونی از پازواری دنیه. اولین بار الکساندر شودزکو ایران شناس لهستونی  سال ۱۹۸۲ میلادی  ونه  جا با نوم شیخ‌العجم امیر پازواری اسم بورده و چند تاونه سروده ره  چاپ هکرده. همینتی برنهارد درن خاور شیناس روسی با همکاری میرزا محمدشفیع بارفروشی سن پترزبورگ دله مجموعه‌ئی به نوم کنزالاسرار با ترجومه فارسی چاپ هکرده. ئیران دله هم ولین بار رضاقلی هدایت شه بنویشتهای دله  پازواری جا نوم بورده .    .




#Article 137: افغانستان (249 words)


افغانستان یا افغانستون اتا آسیایی کشور هسه.اینتا کشور حدفاصل آسیای میونه، جنوب غربی آسیا و خاورمیانه دره و پایتخت اون کابل هسه. همسایگون افغانستان، پاکستان  جنوب و شرق ور، ایران غرب ور، تاجیکستان و ازبکستان و ترکمنستان  شمال ور و چین  شمال شرقی ور هستنه. سرزمین‌های دربردارنده افغانستان نقطه مرکزی راه ابریشم و مهاجرت انسان‌ها به. باستان‌شناسان شواهدی از سکونت انسان‌ها تا بیش از ۵۰،۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح به‌دس باردنه. تمدن شهری مومکن هسه در اینتا قلمرو در بین ۳،۰۰۰ تا ۲،۰۰۰ سال پش از میلاد شروع به.

افغانستان اتا کشور هسه که میونی آسیا دله دره. اینتا کشور هماسینون شمال ور جا تاجیکستون، اوزبکستون و تورکمنستون هسنه. ونه دیگه همساینون نوم ایران غرب ور پاکستون جنوب ور و چین شرق ور هسنه. افغانستان اتا ایرانیج زوون کشور هسه. ونه ویشتر مردم ایرانیج و موسلمون هسنه.

افغانستان کول دله اتا کوهستونی کشور هسه. اینتا کشور گت کوهون نوم هیندوکوش و سولیمان هسه. ونه گتی ۶۵۲۰۰۰ کیلومتر مروبع هسه و ۲۱ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه گت رودون نوم آمودریا، کابل، هریرورد و هیرمند هسه. اینتا کشور نیشتگا کابل هسه. ونه دیگه گت شهورن نوم هسه: قندهار، هرات، مزارشریف و غزنین.

ویشتر افخانئون مردمون پشتوکی زوون ره گپ زننه. ونه دیگه شمال دله مردم فارسیج زوون ره گنش کننه. افخانئون مردمون ویشتر موسلمون هسنه ولی وشون دله اتی بودایی هم درنه.

افغانستون ِحوکومت اسلامی جمهوری هسه. اینتا کشور جمهوری سر نوم اشرف غنی احمد زی هسه.

افخانئون پیل یکا افغانی هسه. اینتا کشور اتا دنیا فقیرترین کشور هسه.




#Article 138: اندونزی (134 words)


اندونزی أتا کشور هسه که آسیا شرقی جنوب دله دره. اینتا کشور کول دله أتا جزیره‌ای کشور هسه. اندونزی ۱۳۶۷۷تا جزیره جا درس بونه و ۳۳ استان دانّه.

این کشور قدیم هلند کولونی بی‌یه و ونه نوم ره خله توم هلند شرقی هند گاتنه.

اندونزی کشور گتی ۲۰۴۲۰۲۴ میلیون مربع‌کیلومتر هسه. اینتا کشور گت‌ترین جزیره‌ئون نوم هسه: جاوه، سوماترآ و کالیمانتان. اندونزی جمعیت ۱۹۷ میلیون نفر به‌یور هسه. اینتا کشور أتا دنیا پـِر جمعیت‌ترین کشورون هسه. ونه هوا ویشتر اوستوایی هسه.

اندونزی کشور مردمون ویشتر جاوه‌ای زوون ره گپ زننه. حدود ۸۶ درصد مردم اندونزی دله مسلمون و بقیه مسیحیت، هندوییسم یا بودیسم په‌روونه. احمدیه هم حدود دویست هزار هوادار دارنه.

اینتا کشور حوکومت جمهوری هسه.

اینان اندونزی ِایالات و نیشتنگائون و... هستنه:

سوماترا

جاوه

جزایر سوندای کوچک

کالیمانتان

سولاوسی

ملوک جزایر

غربی پاپوآ




#Article 139: روسیه (160 words)


روسیه (روسی جه: Россия، واج‌نویسی: راسیا) که ونه رسمی نوم روسیه فدراسیون (Российская Федерация، واج‌نویسی: راسیسکایا فدراتسیا) هسته، جهون گت‌ترین کشور هسته که اوراسیا شمال قرار دانّه. این کشور شمالی آسیا و شرقی اروپا دلوئه.

ئوروسیا گتی ۱۷۰۷۵۴۰۰ کیلومتر موربع هسه.اینتا کشور با اینکه دنیا اتا گت‌ترین کشورون جا هسه ولی ونه جمعیت خله نیه ونه جمعیت ۲/۱۴۷ میلیون نفر هسه که البتر هر سال کمتر بونه.اینتا کشور نیشته‌گا نوم موسکو هسه.

ئوروسیا دله اتا خله تیره‌ئون زندگی کن‍ه‌نه که روسو‍ن وشون میون ویشتر هسه‌نه.‍‍ونه دله اتا خله زوون گپ بزه بونه.اینتا کشور ویشتر مردم مسیحی هسه‌نه.ولی ونه دله اتی موسلمون ئو بودایی هم پ‍یدا بونه.‍

ئوروسیا اتا خله نفت ئو گاز دارنه.ونه پیل یکا نوم روبل هسه.اینتا کشور ایقتصادی نیشته‌گا نوم سنت پترزبورگ هسه.

ئوروسیا روسون دس جا ووسطا قورون دله درس بیه.اینتا کشور ره اتی دوره موغولون گردﻩندینه ولی روسون وشون ره اونجه جا در بکه‌ردﻩنه.اینتا کشور اولی کشوری بیه که دنیا دله شه حوکومت ره کومونیستی هکرده.




#Article 140: بحرین (207 words)


بحرین اتا پچوک ِکشور هسته که خلیج فارس دله دَره و فقط ۶۶۵ کیلومترمربع گَتی (= مساحت) دانّه. ونه نیشتنگا (=پایتخت) منامه هسته و ونه رسمی زوون عربی‌ئه. بحرین پنج‌تا استان دانه و تا ۳ ژوئیه ۲۰۰۲ فقط ۱۴تا شهر داشته.

این کشور ۳۳تا جزیره جه بساته بیه که عمدتاً بیابونی هستنه و جول‌ترین نقطه وشون میون ۱۲۲ متر ارتفاع دانه. بحرین نفت و گاز و ماهی و مروارید دانه اما ونه نفت و گاز کم‌کم دَر تموم وانه. حمد بن عیسی آل خلیفه سال ۱۹۹۹ جه قدرت ره این کشور دله دانه و سال ۲۰۰۲ کشور ره رسماً مشروطه سلطنتی هاکرده و شه مقوم ره «امیر» جه «شاه» هاکرده. سال ۲۰۰۹ آمار گانّه بحرین جمعیت ۷۲۷٬۷۸۵ نفر هسته که این میون ۲۳۵٬۱۰۸ نفر خارجی هستنه. بحرین مردمون ویشته شیعه هَستنه ولی وشون ِحکومِت سّنّی هَسته و همینسه این کشور دله خله شورش وانه.

بحرین سال ۱۷۸۳ جه آل خلیفه دَس بِن دَیّه، در حالی‌که قاجارون و پهلوی گادِر رسماً ایران ِسامون دله دَیّه. بحرین سال ۱۸۲۰ میلادی بریتانیا په بورده و سال ۱۹۷۱ اعلام استقلال هاکرده و ایران اولین کشوری بی‌یه که ونه استقلال ره برسمیت بشناسی‌یه.

بحرین ۵ استان دانه که عبارتنه از: عاصمه (نیشتنگا حومه)، جنوبیه، شمالیه، وسطی و محرق.

 آل خلیفه  اینان بینه:




#Article 141: میانمار (360 words)


میانمار یا  برمه یا بیرمانی اتا کشور هسه که آسیایِ شرقی‎جنوب وَر دره. اینتا کشور همساینون نوم بنگلادش، هند، چین، تایلند و لائوس هسته. اینتا کشور آندامان دریا کرانه دره.

برمه‌یِ کشورِ گتی ۶۷۶۵۵۲ کیلومتر موربع هسه و ونه جمعیت ۵/۴۶ میلیون نفر هسه. برمه نیشتِگا نوم رانگون هسه. میانمارِ مردم برمه‌یی‌زوون ره گپ زننه و ویشتر بودایی دین ره په‌روو هسنه. ۶۸ درصد میانماریون برمه‌ای‌تبار، ۹ درصد شان، ۷ درصد کارن و بقیه دیگه اقوام جه هستنه. ۸۹ درصد بودایی، ۴ درصد مسیحی، ۴ درصد مسلمان و ۱ درصد هندو هستنه. حدود هشتاد درصد مردمون هم بخوندستن و بنویشتن ِسواد ره دارنه.

میانمار، قدیم بریتانیا کولونی بی‌یه و سال ۱۹۴۸ استقلال پیدا هاکرده. اون گادِر تاسا خله جنگون و درگیریون کشور دله پیش بمو. برمه میون سال‌های ۱۹۶۲ تا ۲۰۱۱ اتا کودتایی حکومِت دَس دَیّه اما سال ۲۰۱۲ این نظامی رژیم رسماً توم بیّه و اتا نیمه‌نظامی جایگزین بیّه که ات رشته دموکراتیک اصلاحات پیش بیارده و سال ۲۰۱۵ انتخابات بی‌یشتنه و نظامیون حکومِت جه کم-کم کناره بَییتنه.

برمه بریتانیا کولونی بی‌یه، اتا موافقتنومه‌ که ژنرال آنگ سان اون کشور جه دَوِسته باعث بیّه که کشور شه استقلال ره بدَس بیاره. سال ۱۹۷۴ اتا رفراندوم، برمه‌یِ سوسیالیستی جمهوری  ره رسماً احیا هاکرده.

آنگ سان سوچی، ژنرال سان ِکیجا، سال ۱۹۸۸ جه این کشور ِسیاست دله نقش دانّه. وه اوایل بازداشت بیّه. پارلمونی انتخابات  سال ۱۹۹۰ دله، در حالیکه آنگ سان سوچی بازداشت بی‌یه، برنده بیّه ولی سال ۱۹۹۰ ِانتخابات ره باطل اعلام هاکردنه.

سال ۲۰۱۲ نظامی رژیم رسماً توم بیّه و اتا نیمه‌نظامی جایگزین بیّه که ات رشته دموکراتیک اصلاحات پیش بیارده و سال ۲۰۱۵ انتخابات بی‌یشتنه و نظامیون حکومِت جه کم-کم کناره بَییتنه.

میانمار دله اتی مسلمون دَرنه که راخنیا منطقه دله زندگی کانّه. وشون سال‌ها بوداییون دَس بکوشته وانّه و اذیت وینّه. میانمار ِبعضی رییس‌جمهورون بارها اعلام هاکردنه که مسلمون‌ها این کشور ِآدِم نینه. فقط تا سال ۱۳۹۱ بین شیش تا هشت میلیون مسلمون این کشور جه اخراج بَیینه.

برمه‌یی میانمار ِرسمی زوون هسته. این زوون تبتی و چینی زوون ره موندنه و خله انگلیسی کلمات ونه دله قاطی دره. حدود 107تا زوون میانمار دله شناسا هستنه. 

کشور برمه هفت ایالت (ပြည်နယ်) و هفت ناحیه (တိုင်းဒေသကြီး) دانه.




#Article 142: بنگلادش (334 words)


بنگلادش (بنگالی جه: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) اتا کشور هسه آسیایِ جنوب دله. اینتا کشور دتا همسایه دارنه که وشون نوم میانمار و هند هسنه. اینتا کشور بنگال دریامونا پلی دره.

ونه نیشتگا نوم داکا هسته و جمعاً ۱۴۸ میلیون نفر جمعیت دانّه. این کشور دله بنگالی رسمی زوون هسته ولی انگلیسی هم خله جائون ادارات و آموزشی جائون دله استفاده وانه و پولدارون ِزوون هسته. ۹۸ درصد مردمون این کشور دله بنگالی نژاد هستنه. این کشور مشترک‌المنافع کشورون اتحادیه دله هم دره.

این کشور قدیم پاکستون ِتابع بی‌یه و وه ره «شرقی پاکستون» گاتِنه، چون اون گادِر که هند بتونسته بریتانیا جه سِوا بَواشه، هندی مسلمون‌ها، که این کشور ِدِ وَر دَیینه و هِدی جه سِوا بینه، بائوتنه که خانّه اتا کشور بسازن که ونه نوم پاکستون بائه. با این حال این مسلمون‌هایِ اتحاد هم دووم نیارده و بنگلادشیون تصمیم بَییتنه که پاکستون ِدولِت جه هم سِوا بَواشِن. این استقلال روز ۲۶ مارس ۱۹۷۱ (۱۴۸۳ مازرونی) بوجود بمو و هند هم بنگالیون ره کومِک هاکرد بی‌یه.

۸۹٫۷ درصد مردمون بنگلادش دله مسلمون و اکثریت سُنی مذهب هستنه. ۹٫۲ درصد بنگلادشیون هم هندو هستنه. این کشور دله دیوبندی و اهل حدیث ِپه‌روون هم خله هستنه.

بنگلادش جهون ِنهمین پرجمعیت کشور هسته و ونه جمعیت انبسی (= تراکم جمعیت) خله بالا دَره. این منطقه‌یِ بـِنه خله حالخیز هسته ولی مشکل اینه که اونجه خله طوفان و سیل اِنه که زندگی ره مردمون وسّه سخت کانده.

گزارش‌کرون گانّه ۹۵ درصد زنان بنگلادش دله فقیری جه زندگی کانّه و خله مشکلات دارنه.

بنگلادش پیل یکا تاکا هسه. بنگلادش لباس سَره دِنیایِ دومین صادرکننده هسته. چون کارگرون ِمِزد این کشور دله پایین دَره، خله از کارخنه‌دارون دِنیا جه اونجه جمع بَیینه و تولیدی بَزونه.

بنگلادش گتی ۱۴۴۰۰۰ کیلومتر موربع هسه.اینتا کشور اتا دنیا پر جمعیت‌ترین کشورون جا هسه که ونه جمعیت ۱۰۲ میلیون نفر هسه.ونه نیشته‌گا داکا شهر هسه.

بنگلادش ِزمین هند ِدله دَره و همه وَری این کشور جه وَر خانّه، فقط اتا پچوک سامون هم میانمار جه دانّه و ونه جنوب بنگلادش دریامونا دره.

بنگلادش ۷ استان دانه:




#Article 143: بوتان (161 words)


بوتان (بوتانی جه: འབྲུག་ཡུལ་) اتا پچیک کشور جنوبی‌آسیا دله هسته. این کشور ِشمال تبت (چین) و جنوب وَر هند درنه. این کشور هیچ گادِر مستعمره نیّه ولی میلادی ۱۹ سده دله بریتانیا ونه سر تسلط داشته ولی مازرونی ۱۴۶۱ سال دله شه وسر مستقل بیه. بوتان دله اتا بودایی سلطنت حکومت کانده که ونه شاه شه ره «اژدهای شاه» نومنه. البته سلطنت مشروطه هسته و اتا دِ حزبی پارلمون هم دره.

اینتا کشور گتی ۱۴۴۰۰۰ کیلومتر موربع هسه. بوتان جمعیت ۵/۱ میلیون نفر هسه. اینتا کشور نیشته‎گا نوم تیمبو هسه.

بوتان کاملاً هیمالیا دله قرار دارنه و اتا کوهستانی کشور هسته. بعضی قله‌ها بوتان دله 7000 متر جه بلندته هسته و هیچ کاجه 200 متر جه کمته ارتفاع ندارنه.

بوتان پیل یکا نوم روپیه هسه. اینتا کشور طبیعی منابع خله خار هسه.

بوتان دله مردم تبتی زوونون ره گپ زننه و وشون رسمی زونگخا نوم دارنه. زوون‌های دیگه‌یی هم که درننه که ویشته تبتی‌تبار هستنه. وشون بودایی دین ره په‌روو هسنه.




#Article 144: پاکستون (615 words)


پاکستون یا پاکستان (اردو جه: اسلامی جمهوریۂ پاکستان)، اتا کشور آسیای ِجنوب‌غرب میون هسته و ونه نیشتنگا نوم اسلام‌آباده. این کشور ِجنوب هزار کیلومتر دریایی سامون، عمان دریا جه، وجود دانّه و غرب جه ایران، شمال جه افغانستون، شرق جه هند، و شمال شرق جه چین ره وَر خانّه. کشمیر ِناحیه سَر هند و پاکستون اختلاف دارنه. این دِ تا کشور مشترکاً اون مناطق ره دارنه و هرکامین بعضی جائون ره اداره کانّه.

اردو و انگلیسی این کشور دله رسمی زوون هستنه و کراچی ونه گتترین شهر هسته. رسمی دین پاکستون دله اسلام هسته و اسلامی کشورون دله، دومین کشوری هسته که ویشترین مسلمون ره دانّه. این کشور سال ۱۹۴۷ میلادی هند جه سیوا بیّه، یعنِن زمونی که هند خاسته بریتانیا جه مستقل بَواشه، ونه مسلمون ِمناطق سیوائونه اتا کشور بساتنه که ونه نوم پاکستون بیّه. سال ۱۹۷۱ اتا دله‌یی جنگ (= جنگ داخلی) پاکستون ره دِ تیکه هاکرده و شرقی ِپاکستون که اسا ونه نوم بنگلادش هسته، اتا سیوا کشور بگردسته. پاکستون دله نظامیون خله قوی هستنه، این کشور تنها اسلامی کشور هسته که رسماً هسته‌یی سلاح دانّه.

پاکستون سال ۲۰۱۲ گاته که بیش از ۱۸۰ میلیون نفر جمعیت جه شیشمین پرجمعیت ِکشور هسته. این کشور دله حکومِت فدرال و پارلمونی جمهوری هسته و ۴ ایالت و چارتا فدرالی سامون جه تشکیل وانه. 

پاکستون نوم ره () (پاک + ستان) جه بساتنه که اردو دله یعنی پاکی ِسرزمین. این نوم ره اول سال ۱۹۳۳ چودهاری رحمت علی بساته. این نوم غربی ِهند ِمناطق ِنوم‌ها اختصار جه بساته بیّه:

وقتی هند ِاستقلال ِجنگ ۱۸۵۷ میلادی درگیته، مسلمون‌ها هم دیگه هندیون واری، بریتانیا جه جنگ داشتنه. مسلمون‌های ِلیگ (=جبهه) هند دله نیمه دوم دهه ۱۹۳۰ کنار بَزه بیّه و همینسه مسلمون‌ها هند ِمقامات جه قز هاکردنه و ۲۹ دسامبر ۱۹۳۰ اقبال لاهوری اتا بیانیه هِدا که خانه اسلامی مناطق ره سیوا هاکنِن. زمونی که گاندی خاسته هند ره انگلیس جه مستقل هاکنه، پاکستون محمدعلی جناح ِرهبری جه اعلام هاکرده که خانه اتا مستقل کشور بَواشه. جناح شه قبل این که بریتانیا هند ره استقلال هاده، گاندی ِرفقون جه بی‌یه. آخرسر «لاهور قطعنومه» دله سال ۱۹۴۰ میلادی رسماً این قضیه عملی بیّه.

هند دله ۱۴ آگوست ۱۹۴۷ کشور ِدِ وَر که مسلمون‌ها اکثریت بینه، کشور جه سیوا بَیینه. این تجزیه باعث بیّه خله جائون شورش بَواشه. این اتفاقات باعث بَیینه سامون ِمشخص هاکردِن سَره اختلاف پیش بئه و کشمیر دله جنگ بَواشه.

اقتصادی و سیاسی مسئله‌ئون شرقی پاکستون (بنگلادش) دله باعث بَیینه که این منطقه هم غربی پاکستون جه اختلاف دَکفه و سال ۱۹۷۱ شه اتا سیوا کشور بَواشه. دِتا نظامی رییس‌جمهور ِپه، میون سال‌های ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۷ ذوالفقار علی بوتو حکومت داشته ولی ای سال ۱۹۷۹ ژنرال محمد ضیا الحق وه ره بکاشته و چارومین رییس‌جمهور بیّه. ضیاء الحق کشور دله اتی اصلاحات هاکرده و سکولاریسم مسئله ره گت هاکرده. ونه بالون (=هواپیما) سال ۱۹۸۸ سقوط هاکرده و وه بمرده. بی نظیر بوتو، که ذوالفقار علی بوتو ِکیجا بی‌یه، این گادِر بعنوان اولین زنی که نخست‌وزیر بیّه، پارلمون دله قسم بَخارده. وه ره مجبور هاکردنه که کنار بَکشه و بی‌یله نواز شریف قدرت سَر بئه.

سال ۱۹۹۹ زمونی که پاکستون و هند میون جنگ بی‌یه، پرویز مشرف اتا کودتا جه حکومت جه برسی‌یه و سال ۲۰۰۱ مشرف رییس‌جمهور هم بگردسته. سال ۲۰۰۲ مشرف قبول هاکرده که اجرایی قدرتون ره هاده اتا نخست‌وزیر دَس و ظفرالله خان جمالی و پـِیی‌ته شوکت عزیز نخست‌وزیر بَیینه.

پاکستون مردم ویشتر اوردو زوون ره گپ زننه ولی ونه شمال ور مردم پشتویی زوون و ونه غرب ور بلوچی زوون ره هم گپ زننه. ونه ویشتر مردم موسلمون هسنه. ولی اتی هندو و احمدیه هم وشون میون درنه.

پاکستان دله پنج‌تا ایالت و اتا قبایلی شه‌گردون منطقه، اتا نیشتنگائی ِفدرال ِمنطقه (اسلام‌آباد) و دِتا منطقه که جامو و کشمیر شِنه، وجود دانّه.




#Article 145: تاجیکستان (186 words)


 تاجیکستان یا تاجیکستون (فارسی جه: Ҷумҳурии Тоҷикистон) اتا کشور نوم هسه میونی آسیا دله. وه اتا شوروی جمهوری‌ئون جا بی‌یه.

اینتا کشور همساینون نوم هسه: چین، افغانستان، اوزبکستون و قزاقستون.

این کشور زوون فارسی با تاجیکی لهجه هسته ولی برخلاف ایران و افغانستون اتی سیریلیک خط جه شه زوون ره نویسنّه.

تاجیکستان ناخالص تولید سال ۲۰۰۵ نزدیک به ۲ میلیارد دلار بی‌یه.

تاجیکئون اتا سد کشور هسه.اینتا کشور ۱۴۳۱۰۰ کیلومتر موربع گتی درانه.ونه جمعیت ۹/۵ میلیون نغر هسه.ونه نیشته‌گا نوم دوشنبه هسه.

این کشور مردمون سال ۲۰۱۴ میلادی ۸٬۱۶۰٬۰۰۰ نفر بینه. حدود ۷۹٫۹٪ مردم این کشور دله تاجیک هستنه که فارسی ِاتی مخصوص لهجه جا گپ زنّه. ۱۵٫۳٪ اوزبکی، ۱٫۱٪ روسی، ۱٫۱٪ قرقیزی، ۰٫۳٪ ترکمونی و ۰٫۳٪ تاتاری هستنه.

تاجیکستان تاریخ ایران جه خله اشتراک دارنه و ایران ِمرکزیت ره اسلامی دوره این ناحیه داشته. خله از دانشمندون، سیاسیون و عالمون فارسی تاجیکستون ِاسایی سامون دله دَیینه.

دین حدود ۹۰٪ تاجیکون اسلام هسته (۹۵٪ سنی حنفی، اقلیت ۵٪ شیعه که غالباً شیعه اسماعیلی و کمته ۱٪ امامیه). شیعیون ویشتر بدخشان دله درنه. طریقت نقشبندیه هم شه صوفیون ره تاجیکستون دله هنتا دارنه.

تاجیکون ِولایات اینان هستنه:




#Article 146: تایلند (1182 words)


تایلند یا تاییلند (تایلندی زوون جه: ประเทศไทย) که سابقاً ونه نوم سیام بی‌یه، اتا کشور هسته که هندوچین ِجزیره‌مونا دله و آسیای ِجنوب‌شرقی‌وَر دَره. این کشور شمال جه میونمار و لائوس، شرق جه لائوس و کامبوج، جنوب جه مالزی و تایلند خلیج، و غرب جه میونمار و آندامان دریا جه هم‌سامون هَسته. این کشور ِرسمی زوون تایلندی هسته و ونه نیشتنگا (=پایتخت) و گت‌ترین شهر نوم بانکوک هسته. تایلند ِمردِمون حدوداً ۹۵ درصد بودایی نه.

تایلند ِاولیه نوم سیام (تایلندی جه: สยาม) بی‌یه و تا تاریخ ۲۳ ژانویه 1939 وشون کشور نوم عَوِض بیّه و وه ره تای ِقوم ِنوم وسّه تایلند بائوتنه. البته اَی دِباره سال ۱۹۴۵ جه تا ۱۱ می ۱۹۴۹ ات‌گادِر همون سیام ِنوم وَردِگِردست بی‌یه. 

سوخوتای اتا شهر بی‌یه که تایلند ِشمالی منطقه دله دَیّه، البته اون شهری که دَرگامبی، این سوخوتای که اسا تایلند دله دَره جه ۱۲ کیلومتر کار داشته. قدیمی سوخوتای ِباقی‌بموندست ِآثار ره اسا یونسکو جهونی ثبت هاکِرده. میون قرون دوم تا دهم میلادی سوخوتای دله اتا حکومِت دَیی‌یه که چین ِجنوبی مناطق ره داشته.

سال ۱۳۵۰ میلادی سیام ِمردِمون ایوتایای ِحکومِت ره ایوتایای ِشهر نزدیکی بِساتِنه. این شهر تایلند ِاسایی سامون ِمرکزی منطقه دله دَیی‌یه. ایوتایای ِحکومِت زود گت‌ته بَیّه. وشون تا سال ۱۳۷۸ سوخوتای ِتابع بینه ولی تا سال ۱۴۴۸ میلادی بِتونِستنه وشون ِحکومِت ره شه تابع هاکِنِن. ایوتایا این گادِر مالدیوی‌ئون جه جنوبی مناطق دله، میونمار جه غربی سامون دله، سِرخ ِخمرون جه کامبوج نزدیکی، شرق دله، جنگ داشتنه. سال ۱۴۳۱ وشون اسایی کامبوج ره بَییتنه.

اوئل ِقرن شونزهم میلادی بی‌یه که اولین‌بار وسّه پرتغالی تاجرون بَرِسینه سیام جه. قرن هیودَه گادِر ایسپانیا، بریتانیا، فرانسه، جاپون و هلند هم سیام جه تجارت داشتنه. بعضیون، انگلیس و فرانسه و هلند واری بتونسِتنه اجازه بَییرن که ایوتایا سامون دله بورِن و بِئِن ولی وسّه این حکومِت ِقوانین ره رعایت هاکِنِن. سال ۱۷۶۷ میونمار حاکمون ایوتایا جه بجنگِستنه و بتونِستنه سیام ِحکومِت ره بَییرن. 

بعد ِاون‌که میونمار ِشائون سیام ره بَییتنه، ژنرال تاکسین که اتا سیامی فرمانده بی‌یه، سنبوری یا ثنبوری حکومِت ره هفت ماه اشغال په، بِساته. سنبوری حکومِت گادر ژنرال تاکسین خله کامبوج جه جنگِسته.

سیام اتا سلطنتی حکومِت ِنوم بی‌یه که ونه شائون ره «راما» گاتِنه. سیام گادِر بانکوک کشور ِنیشتنگا بَیی‌یه. رامای هفتم زمون سال ۱۹۳۲ سیام ِمردم انقلاب هاکِردنه. وشون خاستنه مطلقه سلطنت ِبَدِل مشروطه سلطنت ره بیارِن. معترضون ویشته فرانسه‌ی ِتأثیرات جه این انقلاب ره راه دِمبِدانه. وشون موفق بَیینه که شه بِخاستی‌ئون ره انجام هادِن و «مردِمون ِحزب» سیام دله مجلس ره بِساته. رامای هشتم وَچه بی‌یه که سیام ِشاه بیّه. ونه حکومِت گادِر رسماً کشور ِنوم عَوِض بَیّه و تایلند ِنوم ره کشور سَر بی‌یِشتنه. همین شاه ِدوره جهونی جنگ دوم شروع بیّه و جاپون ِارتش بتونِسته تایلند ره بَییره ولی آمریکا اوضاع ره وَردِگاردِنی‌یه. 

تایلند اتا مشروطه سلطنت هَسته. تایلند ِملّی مجلس یا پارلمون، که ونه مله‌یی نوم «راتاسافا» (รัฐสภา) هسته، قوانین ره یِنّه. وشون اتا نُوّاب ِمجلس (สภาผู้แทน) هم دارنه که ۵۰۰تا کارسی دانّه. اتا دیگه مجلس هم دَره که مؤسسان (วุฒิสภา) واری هَسته و ۱۵۰ نفر عضو دانّه. دِتا مجلس ِاول دله هر نماینده ۴ سال کار کانده ولی مؤسسان ِاعضا هفت‌سال عضو هستنه. این کشور اتا «ویژه دادگا» هم دانّه که قضایی قُوّه‌ی ِگت‌ترین سازمان هَسته.

سال ۲۰۱۱ جه تایلند دله بویا تای حزب بتونِسته پارلمون ِ۲۶۳تا کارسی ره ۵۰۰تا جه شه وسّه بَییره و دموکراتیک حزب ره شکست هاده.  ولی وقتی مردِمون بفهمستنه که این حزب ِرییس، ینگلاک شیناواترا، که نخست‌وزیر بیّه اتا قبلی نخست‌وزیر ِفامیل هسته که قبلاً طرد بَی‌بینه، تظاهرات هاکِردنه و خاستنه وه ره کِنار بَزنِن ولی ارتش این گادِر کودتا هاکِرده و ارتش ِفرمانده شه ره نخست‌وزیر بَخوندِسته.

این کشور ِگتی حدوداً ۵۱۳٫۱۱۵ هزار کیلومتر هسته و حدوداً ۶۴ میلیون نفر ونه دله زندگی کانّه. ونه هِوا گرمسیری هسته و سه فصل دانّه که خاشک، وارشی و خانِک هَستنه. گرم و خاشک ِفصل مارس جه شروع وانه و تا می طول کَشِنه این گادِر حِرارِت ِدرجه ۳۴ سانتی‌گراد ِحول و حش هسته و رطوبت ۷۵٪ جه رِسِنه. وارش ِفصل هم ژوئن تا اکتبر هَسته و این گادِر حِرارت ۲۹ درجه سانتی‎‌گراده و رطوبت ۸۷٪ جه رسنه. خانِک ِفصل نوامبر تا فوریه شِنه و این فصل حرارت میون ۲۰ تا ۳۲ درجه دَره.

تایلند دله کائوچو، قلع، تنگستن، چو، سرب، گچ، ذغال سنگ، فلوراید استخراج وانّه و کشاورزی هم انجام وانه.

سال ۲۰۰۸ بانکوک بتونِسته لندن ونیویورک په، سومین شهری بَواشه که ویشترین توریست ره جذب کانّه اتا آمار گانه این سال دله ۱۰٬۲۰۹٬۹۰۰ نفر فقط بانکوک دله بمونه. پاتایا هم بتونسته ۴٬۴۰۶٬۳۰۰ نفر جه این لیست ِسیزَّهمین شهر بَواشه. پاتایا اتا توریستی شهر هسته که ونه سکسی توریسم دِنیا دله خله شهرت دانّه. پوکیت جزیره هم ۳٬۳۴۴٬۷۰۰ نفر و چیانگ می هم ۱٬۶۰۴٬۶۰۰ نفر ره جذب هاکِردنه.

سال ۲۰۰۷ دله اتا آمار تَنِک بیّه که گانه ۵۵٪ کسونی که آسیا دله توریستی سَفِر بمونه، تایلند دله سفر داشتنه.

بانکوک، آیوتتایا، هواهین، کانتچانابوری، پاتايا، تشانگ جزیره 

چیانگ‌مای، چیانگ ری، مای هونگ سون، سوخوتای

اودون تانی، طبیعی ذخیره‌گائون، ناخون راتچاسیما 

هات یای، ساموی جزیره، کرابی، ناخون سی تاممارات، پوکت، پهانگ نگا

حدوداً مردم ِ۷۵ درصد ِقومیت تایی هستنه ، ۱۴ درصد چینی‌تبارنه، ۳ درصد مالایی‌نه و بعضی دیگه زوونون و تبارون هم دَرنه. مردمون ویشته این کشور دله تایلندی و لاو زوون جه گپ زنّه.

تایلندی زوون آسیای ِشرقی مناطق ِقدیمی‌ترین زوون‌ها جه هسته و تایلند ِمردِم ویشته این زوون جه گپ زنّه. تایلندی ات‌خله مختلف لهجه دانّه و هر جایی شه وسّه اتا لهجه دانّه. تایلندی زوون تایلند ِتنها رسمی زوون هَسته و شه وسّه اتا مخصوص ِخط دانّه. تایلندی زوون ِجملات دله اول فاعل و بعد فعل و اَی مفعول اِنّه که فاعل معمولاً جمله جه حذف وانه. ضمایر هم جنسیتون وسّه فرق کانّه. فعلون تایلندی دله صرف نوانّه و شناسه نِدارنه.

تایلند ِمردم ِ۹۵٪ بودایی هستنه و مسلمانون هم ۴٪ ره تشکیل دِنّه. این کشور دله شیعیون هم دَرنه و مسلمون‌ها بودایی جه سِوا زندگی کانّه و وشون ِشهرون فرق کانده. تایلند دله همه وسّه دینی آزادی وجود دانّه.

تایلند دِنیا دله بودیسم (=بودایی دین) ِگت‌ترین تَنِک‌کَر (=مُروِّج) هَسته. ترواده اتا مدرسه نوم هسته که این کشور دله دَره و بودایی‌ئون ِمهم‌ترین آموزشگائون جه هَسته. بودایی معابد هم تایلند، کامبوج ولائوس دله خله زیادنه. بودایی‌ئون ِتاریخ این کشور دله سوخوتای ِدوره جه رَسِنه؛ وشون قرن ۱۳اُم میلادی جه بودایی دین ره تایلند ِرسمی دین هاکردِنه. تا سال ۲۰۰۷ بودایی همینتی رسمی دین بَموندِست بی‌یه و این گادِر اتا جدید اساسی قانون بَنویشته بَیّه و اسا دیگه رسمی دین این کشور دله دَنی‌یه.

مسلمون‌ها تایلند ِگت‌ترین دینی اقلیت هَستنه و وشون جمعیت ۲.۲ میليونتا ۷.۴ میلیون ونه بائه. وشون ِمذهب ویشته تسنن هسته. تایلند دله قدیم اتا تاریخی سلسله هم دَیی‌یه که ونه نوم فطانیون بی‌یه. مسلمون‌ها اسا ویشته جنوبی مناطق دله دَرنه و اینجه‌ی مسلمون‌ها مالایی جه گپ زنّه و عربی ِالفبا جه نویسِنّه. تایلند دَرون ۳,۴۹۴تا مسجد دانّه.که ویشته همین جنوبی شهرون دله هَستنه.البته بانکوک ِشهر شه تیناری فقط ۱۷۰تا مسجد دانّه.

تایلند ِفرهنگ خله بودیسم و هندویسم جه تأثیر بَدی‌یه. وشون کامبوج، چین و هند ِفرهنگی تأثیرات ره هم دارنه. تایلند دله اتا مخصوص ِتقویم دَره که رسماً ونجه همه جا استفاده کانّه.

تایلند دله ات‌جور مخصوص ِبوکس دَره که این کشور ِملّی ورزش هَسته. تایلند دله گلف و فوتوال هم خله طرفدار دارنه.




#Article 147: تایوان (124 words)


تایوان اتا کشور هسه که اتا جزیره هسه چین دریا دله.اینتا کشور ره ملی چین یا فرمز هم گنه.

تایوان کشور گتی  کیلومتر موربع هسه.اینتا کشور جمعیت ۲۲میلیون نفر هسه.ونه نیشته‌گا نوم تایپه هسه. که همینتا وسر ونه اتا دیگه نوم تایپه چین هم هسه.

اینتا کشور ویشتر مردم چینی زوون ره گپ زنه‌نه ئو بودایی دین ره په‌روو هسه‌نه.

اینتا کشور حوکومت جوموری هسه. ونه جوموری سر نوم چن شویی بیان هسه.

تایوان پیل یکا یوآن هسه.اینتا کشور اتا آسیا پیش بورده کشورون جا هسه.

تایوان تا قبل چین کومونیستی اینقلاب اتا این کشور ایالتون جا بیه ولی بعد اینتا ایتفاق جا وره چین ملی گرائون که کومونیست جا موخالف بینه چین جا سیوا هکردنه. وره خله کشورون دنیا دله رسمیت جا نه‌شناسه‌نه.




#Article 148: جاپون (114 words)


جاپون اتا کشور هسه آسیا قاره شرق دله دره. اینتا کشور اتا جزیره ای کشور هسه.

جاپون گتی ۳۷۷۳۸۴ کیلومتر موربع هسه.اینتا کشور جمعیت صد میلیون نفر هسه.ونه نیشته‌گا نوم توکیو هسه.

جاپون مردم بودایی دین ره په‌روو هسه‌نه ئو جاپونی زوون ره گپ زنه‌نه. وشون میون اتی چینی ئو کوره ای هم درنه.

اینتا کشور حوکومت شایی هسه.

جاپون تا میلادی نوزده قرن دله خله دیگه کشورون جا رابطه ناشته ولی اون زمون جا تا اسا اتا گت کشور آسیا دله هسه. اینتا کشور ره موتحده ایالات جهانی دووم جنگ دله اتومی بومب وارون هکرده.

جاپون اتا دنیا پیل دارترین ئو پیش بوردﻩترین کشورون جا هسه. اینتا کشور پیل یکا نوم ین هسه.




#Article 149: چین (180 words)


 

چین اتا کشور هسه که آسیا شرق دله جا بیته. اینتا کشور دنیا سومی گت‌ترین کشور هسه.

چین گتی 9560779 کیلومتر موربع هسه. اینتا کشور دنیا پر جمعیت‌ترین کشور هسه. ونه جمعیت 213/1 میلیارد نفر هسه. ونه نیشتنگا نوم پکن هسه.

چین مردم ویشتر چینی زوون ره گپ زنّه و بودایی دین ره په‌روو هسنه ولی وشون میون اتی دیگه تیره‌ئون جا، تاجیکون و روسون واری، هم درنه.

چین حوکومت کومونیستی جمهوری هسه. اینتا کشور دله اتا سیاسی حزب دره که ونه نوم کومونیست هسه.

چین ۲۲تا اوستان جه تشکیل بیّه. علاوه بر وه چین، مودّعی مالکیت تایوان به عونوان اتا از اوستان‌ئون خادشه. چین اوستانون رج:

علاوه بر اوستانهای بالائی کشور چین دارای چندین منطقه خودمختار هسته: تبت ، شین‌جیانگ ، گوانگشی ، مغولستان داخلی و نینگشیا . همینتی هنگ کنگ و ماکائو 2 منطقه اداری شاء چین دله هسنه.

چین اتا دنیا گت‌ترین ایقتصادون ره دارنه.اینتا کشور پیل یکا نوم یوآن هسه.هونگ کونگ که ونه اتا گت‌ترین شهرون جا هسه اتا دنیا گت‌ترین ایقتصادی نیشتنگائون جا هسه.

چین اتا دنیا تاریخی‌ترین کشور هسه.اینتا کشور 2300 سال کوهنگی دارنه.




#Article 150: اسرائیل (138 words)


اسرائیل  (که ونه نوم مازرونی دله تلفظ بونه ائیسرائیل) اتا اختلاف‌دار ِکشور نوم هسه که آسیا قاره و خاورمیونه دله دره.

اینتا کشور گتی۲۰۷۰۰کیلومترموربع هسه. اینتا کشور ۴ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه نیشتنگا نوم تل آویو هسه.

ونه مردم ویشتر عبری زوون جه گپ زنّه و یهود دین ره پیروو هسنه ولی وشون میون اتی عرب درنه که ایسلام دین ره قبول دارنه. همینتی خله‌ئون هم بابی و بهایینه. وشون رسمی زوون عبری و عربی‌نه. وشون کشور دله مهاجرون خله دکلستونه.

اینتا کشور حوکومت جمهوری هسه و سکولاریست محسوب وانه. اسرائیل ایقتصادی نیشتنگا نوم حیفا هسه. این کشور نخست‌وزیر اسا بنیامین نتانیاهو هسته.

اینتا کشور بعد اینکه اتا خله یهودون دنیا تموم جا بمونه فلسطین دله، با قِد و جنگ درست بیه و مازرونی ۱۴۶۱ سال دله بریتانیا و موتحده ایالات پشتی اتا سیوا کشور حساب بیه.




#Article 151: جنوبی کره (348 words)


جنوبی کُره که ونه رسمی نوم کره‌یِ جمهوری  هسته، اتا کشوره که کره جزیره مونایِ جنوبی قسمتون ره آسیایِ شرقی وَر دله جا بَیته. ای کشور ِنیشتنگا شهر سئول هسته.

قدیم کره دله چندین امپراتوری دَیینه. چوسان، بویو، گوگوریو، گایا، سیلا و باکجه مهم‌ترین سلسله‌ئونی هستنه که این کشور دله دَیینه. کره ره جهونی جنگ دوم گادِر جاپون شه میس دله داشته ولی جنگ که تموم بیّه متفقون دکلستنه این منطقه دله. جنوبی کره شه مُدرن تاریخ دله سرد جنگ گادِر بورده متحده ایالات آمریکا په و همینسه شمالی کره جه سیوا بیّه.

اون گدر که جهونی جنگ دوم توم بیّه، شوروی و آمریکا سربازون به‌ترتیب، شمالی و جنوبی کره ره شه کنترل دربیاردنه؛ درحالیکه قاهره بیانیه گاته وسّه کره اتا متحد کشور بمونده، سرد جنگ باعث بیّه شوروی و آمریکایِ سربازون شه مناطق ره حفظ هاکنن و شه ارتش ره کره جه بریم نکشِن. اسا هَنتا کره دله دِ تا کشور وجود دانّه که شمالیون کمونیست هستنه و جنوبیون لیبرالیسم ِپه قانون بنویشت دارنه.

روز ۲۵ ژوئن سال ۱۹۵۰ شمالیون جنوبی کره ره حمله هاکردنه و کره جنگ شروع بیّه. این جنگ سه‌سال طول بکشی‌یه و ات‌خله کره‌یی آدِم هِدی ره بَکاشتنه ولی دِ طرف وسّه فایده‌یی نداشته. موقتی صلح سال ۱۹۵۳ برقرار بیّه که خط ۳۸ درجه جوغرافیایی ره دِ تا کشور ِسامون معرفی کانده. جنوبی کره هیچ گِدِر این پیمون ره امضا نکارده و همینسه دِ تا کشور رسماً هنتا جنگ دله درنه.

جنوبی کره‌یِ حکومت رسماً جمهوری نوم دارنه. وشون ِحکومتی مُدل غربی کشورون واری هسته. پارلمون ۲۳۱ نماینده دارنه که هرکامین شیش‌سال ونه عضو بائن. اساسی قانونی که اسا دَره ره سال ۱۹۴۸ بنویشتنه و سال ۱۹۷۲ اصلاحاتی ونه درون انجام هدانه. نخست‌وزیر ره همین پارلمون انتخاب کانده و کشور ِاصلی قدرت وشون دَس دره.

کره‌یِ گتِ حزبون اینان هستنه: دموکراتیک جمهوری حزب (DRP) نو دموکراتیک حزب و عدالت دموکراتیک حزب.

این کشور بجز متحد ملل سازمان، اینان دله هم عضو هسته:
آدب، آسپاک، سی سی دی، اسکاپ، فائو، گات، یااآ، ایکائو، جهونی بانک، ایفک، ایمکو، ایمف، ایتو، اونکتاد، یونسکو، یوپو، وهو، ومو.

جنوبی کره ۹ استان و دِتا ابرشهر جه تشکیل وانه:




#Article 152: سنگاپور (276 words)


سَنگاپور اتا پچوک ِکشور هسته که آسیایِ جنوب‌شرقی وَر دَره و ونه نیشتنگا نوم هم سنگاپور هسته. سنگاپور مالایایِ جزیره مونایِ جنوب دره و آسئان ِپچوکترین کشور هسته. تنها همسایه‌ئون سنگاپور مالزی و اندونزی هستنه.

سنگاپور شمال خط استوا قرار دانه و خله پولدار و مدرن هسته. سنگاپور اتا از ۳تا کشور-شهرون مستقلی هسته که دنیا دله رسمیت دارنه. دنیایِ چارومین اقتصادی مرکز، قُمار و کازینوی ِدومین گتِ بازار و پالایش نفت سومین مرکز این شهر دله دَرنه و همینسه سنگاپور پیشرفته‌ترین و پولدارترین کشورون جه هسته.

این منطقه قدیم مالزی ِماهیگیری وسّه استفاده بی‌یه. سنگاپور سال ۱۸۲۴ جه تا ۱۹۶۳ میلادی، بریتانیا مستعمرات جه بی‌یه. سال ۱۹۴۲ سنگاپور، که هنتا بریتانیا مستعمره بی‌یه، ره جاپون بییته و بریتانیایی نیروئون فِرار هاکردنه که وینستون چرچیل وه ره شه کشور ِگتترین ننگ نومِسته. سال ۱۹۴۵ میلادی سنگاپور ره دِباره بریتانیا بَییته. هیژده سال بعد، سال ۱۹۶۳، سنگاپور بعنوان اتا منطقه که مالزی فدراسیون دله دَوو، شه استقلال ره بریتانیا جه بَییته. این کشور نهایتاً دِ سال بعد، سال ۱۹۶۵ میلادی یا ۱۴۷۷ مازرونی سال، مالزی جه سِوا بیه و اتا جدیدِ کشور بگردسته.

قدیم‌تاسا چین، اندونزی، مالزی و هند جه مردم کوچ هاکردنه سنگاپور و وشون فرهنگ اینجه باقی هسته. قرون معاصر چینی مردمون ویشترین جمعیت ره این منطقه پیدا هاکردنه و اسا 75% مردمون ماندارین زوون جه گپ زنّه. چینی هِمرِکِت؛ انگلیسی، تامیلی و مالایی هم این شهر دریم رسمی زوون هستنه. ولی مدارس دله و ادارات زوون فقط انگلیسی هسته.

بوداییون این کشور دله 33% جه ویشترین جمیعت ره دارنه و مسیحیون 18% جه، بی‌دینون 17.8% جه، مسلمون‌ها 14.6% جه و تائوئیسم 8.5% و هندوئیسم 4% جه باقی ادیانی هستنه که سنگاپور دله وجود دارنه. 




#Article 153: شمالی کره (298 words)


شمالی کُره که ونه رسمی نوم کره‌یِ خلقِ دموکراتیکِ جمهوری هسته، کشوری هسته که کره جزیره مونایِ شمال و آسیای ِشرق قرار دارنه. ونه نیشتنگا و گت‌ترین شهر نوم پیونگ‌یانگ هسته. این کشور جنوب جه جنوبی کره و شمال جه چین و روسیه ره هم‌سامون وانه.

شمالی کره جمعیت ۲۴ میلیون نفر و ونه زوون کره‌ای هسته. ونه مردمون ۶۴ درصد بی‌دین، ۱۶ درصد شمنیسم، ۱۳ درصد چئوندوی، و ۴٫۵ درصد بودایی هستنه. 

وقتی کُره ره متفقون رَسِد هاکردنه، شمالی کره‌یِ حکومت کمونیسم په‌روو بیّه و کیم ایل-سونگ وشون رییس‌جمهور بیّه. وه اتا ایدئولوژی بنوم جوچه شه وسّه بساته که شمالی‌کره‌یِ رسمی ایدئولوژی هسته. این تئوری خودکفایی سَره چرخ گیرنه و همینسه شمالی کره اتا منزوی کشور بَیی‌یه؛ خصوصاً اون گادر تاسا که شوروی هم رِقِد بورده. کیم ایل-سونگ که بمرده، ونه ریکا و اَی ونه پسرزا جاکم بَیینه ولی رییس‌جمهوری ِمقوم فقط ونه وسّه بموندسته و دیگه هچکی ره این کشور دله رییس‌جمهور نائورنه. 

کره‌یِ خلقِ ارتش دنیا دله چارمین گتِ ارتش هسته و ۱٫۲۱ میلیون خدمه مسلح دانّه چون ۲۰٪ مردان ۱۷–۵۴ ساله ونه دله عضو هستنه و به ازای هر ۲۵ نفر اتا سرباز دارنه. وشون هسته‌یی آزمایشات و موشکی کارون وسّه معروف هستنه و این سلاحون جه دائماً جنوبی کره و آمریکا ره تهدید کانّه.

شمالی کره دله میلادی تقویم رسمی نی‌یه و سالون ِمبدا کیم ایل-سونگِ تولد هستنه. 

شمالی کره دله تمومِ آدمونِ حقوق ات‌قایده هسته. مثلاً سال ۱۳۸۹ هر نفر معادل چهل‌وهشت هزار تِمِن در ماه حقوق گیته.

اون گادر که شوروی رِقِد بورده تاسا شمالی کره‌یِ مردمون همیشک خِراک وسّه مشکل دارنه. دهه ۹۰ میلادی قحطی اقلاً ۱ میلیون نفر ره بکاشته. حدود یک سوم زنان و وچون سوءتغذیه دارنه. گرچه زنان و مردان ِحقوق اغلب برابری کانده.

شمال کره ۹ استان‘ ۴ شهرداری و دِتا گتِ شهر جه تشکیل وانه:




#Article 154: سعودی عربستون (417 words)


سعودی عربستان، عربستون یا  عربئون اتا کشور نوم هسه که آسیا قاره و خاورمیونه دله دره. این کشور عربستون جزیره‌مونای ِگتترین کشور هسته. این کشور عراق، اردن، کویت، امارات، قطر، عمان و یمن جه هم‌سامون هسته و سرخ دریا و خلیج فارس جه هم وَر خانّه.

عربستان سعودی ۲٫۱۴۹ میلیون کیلومتر گتی دانّه و دومین عرب‌هِنیشت (الجزایر په) هسته. این کشور بیش از ۲۷ میلیون جمعیت دانه که فقط ۱۶ میلیون وشون دله عربستونی هستنه و الباقی خارجی تابعیت دارنه.

عربستون اصلاً اتا جزیره‌مونا نوم هسته که سعودی عربستون ِکشور ونه دله دَره. این جزیره‌مونا دله ات‌سری کشور دیگه هم درنه که همه عرب هستنه. این مناطق اکثراً عثمانی دَس دیی‌یه و وقتی جهونی جنگ اول ِپه بریتانیا بتونسته عثمانی ِتیکه‌ئون ره شه وسّه بَیره، سعودی مملکت اتا سِوا کشور بیّه که بریتانیا ونه پـِشتی ره کارده.

عربستون قدیم تاسا عربون نیشتنگا بی‌یه. ایسلام دین اینتا کشور جا پیدا بیه و بعد اینتا ایتفاق وشون بتونسنه اتا گت ِایمپراتوری آسیا غرب ور و آفریقا شمال ور درس هکنن. اینتا کشور موعاصر دوره دله عثمانی کولونی بیّه تا ایکه بریتانیا وه ره جهونی جنگ اول دله بَییته. عربئون مازرونی ۱۴۴۴ سال دله اتا سیوا کشور بیه.

ونه مردم ویشتر عربی زوون ره گپ زننه و ایسلام دین ره په‌روو هسنه. عربستون دله رسمی مذهب حنبلی هسته ولی شاهون و سیاستمدارون وهابیت په دَرنه. البته تشیع هم عربستون دله په‌روو دانّه و این مذهب ِپه‌روون ویشته شرقی مناطق درنه. عربستون ِشاهون شه ره دنیای ِمسلمون‌های ِرهبر دونّه. این کشور دله سلطنت مطلقه هسته که یعنی شاه هر کار بخاسته کانده و هچکی ونه جلودار نی‌یه. عربستون دله حقوق بشر و علی‌الخصوص زنان ِحقوق رعایت نَوانه و اصلاً عربستون حقوق‌بشر ِاعلامیه ره هَنتا قبول نَکارده و هچکی نتونده وه ره مجبور هاکنه که وه ره رعایت هاکِنه. محمد بن سلمان ولیعهد بیّه تاسا ات‌که این وضعیت عربستون دله بتتر بیّه. وه زنان رانندگی ره اجازه هدا، سینمائون ره سی سال په اَی وا هاکرده، زنان ِفتوا هدائن ره مجاز هاکرده، زنان حضور ره فوتوال زمین و کنسرتون مخصوص زنان دله اجازه هدا و...

اینتا کشور پیل یکا نوم ریال هسه. ونه ایقتصادی نیشتنگا نوم جده هسه. سعودی عربستون گتترین تولیدکرون و صادرکرون نفت دنیا دله هسته. این کشور ویشترین نفتی ذخایر ره دنیا دله دانه که این ذخایر ویشته ونه شرقی استان  دله درنه. نفت ۹۵٪ صادرات و ۷۰٪ درآمد ره تشکیل دنه. عربستون گاز سَره هم شیشمین تولیدکَر هسته و این ثروتی که بدست اِنه عربستون ره اتا پولدار و رفاه محور کشور هاکرده.

عربستون دله ۱۳تا استان دَره:




#Article 155: عمان (945 words)


عُمان   اتا پادشائی کشور، آسیا دله، هسته که عربستون جزیره مونایِ شرقی وَر دله دَره. این کشور ِنیشتگا (= پایتخت) مسقط هسته.

عمان شرق جه عرب دریا و شمال جه عمان دریا ره محدود وانه. این کشور جنوب جه یمن و غرب جه عربستون و عربی متحده امارت جه هم‌سامون هسته. این کشور جه دِتا پچوکِ تیکه سِوا بَیی هستنه که اتا مُسندم نوم دانّه و هرمز تنگه بـِن دَره و دومی مدحاء هسته که امارات ِکشور دله کـَته.

قرن ۱۷ میلادی جه عمان اتا مستقل ِسلطنت داشته. قرن ۱۹ میلادی دله این کشور اوج قدرت دَیّه و خله مناطق ره هند اوقیانوس و شرقی آفریقا دله تحت نظر داشته ولی قرن بیستم میلادی دله وشون ِقدرت کم بَیی‌یه و بریتانیا وشون ِکارها دله خله دخالِت کارده؛ با اینچنینی هیچ گادِر عمان وشون ِکولونی نیّه.

اسا عمان غربی کشورون جه خار ِروابط دانّه. این کشور هَنتا سلطنتی حکومِت دانّه ولی اتا مشورتی پارلمون هم کشور دله فعالیت کانده. عمان عربی خلیج کایری شورا دله عضو هسته و این شورایِ دیگه کشورون واری نفت تولیدکَر هسته، البته کشاورزی و ماهی‌گیری و حتی توریسم هم این کشور دله درآمد دَیار هستنه.

عمانی‌ها خله بلندِ تاریخ دارنه و آدِم‌مونائون (= انسان‌های اولیه) این مناطق دله دَیینه. عمان حتی بین‌النهرین ِتمدن‌ها جه تجارتی ارتباط داشته. قرن شیشم قبل ِمیلاد ایرانیون این منطقه ره شه وسّه بَییت بینه و ۵۵۰ تا ۵۳۰ قبل میلاد این مناطق ره، یمن واری، شه سامون دله داشتنه. 

اواخر قرن سوم و اوایل قرن دوم قبل ِمیلاد سبا دله مأرب سد، که ونه داستان قرآن دله دَره، بِشکسته و اونجه مردمون فِرار هاکردنه و هرکامین ات‌وَر بوردنه. بنی ازد که اتا سبایی قبیله بینه، این گادِر بمونه عمان دله و ایرانیون ره، داریوش سوم ِحکومِت گادِر، بریم هاکردنه و شه وسّه اتا مستقل پادشائی بساتنه که ونه نوم آلجلندی بیّه. 

آلجلندی ِحکومِت گادِر بی‌یه که اسلام این منطقه دله وارد بیّه. محمد اون گادِر عمرو بن العاص و ابازید الأنصاری ره بَرِسِنی‌یه عمان تا مردِم ره مسلمون هاکِنِن که این کار دله موفق بَیینه و آلجلندی اسلام ره رسمی دین هاکردنه. بعد اون که محمد بمرده هم عمان ِشائون اسلام جه وفادار بموندِستنه و خلفا ره کومِک کاردنه و جنگ‌هایِ مختلف دله شرکت داشتنه.

عمان ِمردمون تجارت جه مشهور بینه و وشون ِبارکِش ِکشتی‌ئون تا چین و ماداگاسکار شینه-اِمونه. این دوره دله صحار عمان ِمهم ِبنادر جه بی‌یه. اما اواسط قرن شیشم هجری جه بنی نبهان مجبور بَیینه شه نیشتگا ره بَوِرِن دله‌یی مناطق دَرون و ساحل جه دور بَواشِن، همینسه پرتغالی استعمارکَرون سواحل ره بَییتنه و قرن نهم بنی نبهان ِحکومِت ره رِقِد بِدانه.

قرن ۱۶ میلادی گادِر، پرتغالی‌ها رأس الرجاء الصالح جه بگذشتنه و تقریباً تموم ساحلی شهرون ره آفریقا دله بَییتنه و اونجه جه هند اوقیانوس ره کنترل داشتنه و هند ِسواحل ره حمله کاردنه. سال ۱۵۰۷ میلادی پرتغالی‌ها تصمیم بَییتنه عمان ره حمله هاکِنِن و بعد جنگ‌هایی که عربون جه داشتنه، موفق بَیینه عمان ره اشغال هاکنن. پرتغالی‌ها ات قرن و نیم عمان دله دَیینه.

سال ۱۶۲۴ «یعاربه» ِدولِت ره ناصر بن مرشد الیعربی تأسیس هاکرده. وه مردِم ره متحد هاکرده و پرتغالی‌ها جه زمین و دِریا دله بجنگِسته ولی خله عُمر نَکارده و نتونِسته تماماً دِشمِنون ره دَر هاکنه. ونه بمردن په، سیف بن سلطان الیعربی، که ونه ریکا بی‌یه، ونه راه ره دمباله بَییته و سال ۱۶۴۹ میلادی مسقط ره پرتغالی‌ها جه بَییته. این جنگ‌ها تا سال ۱۶۹۸ میلادی ادامه داشته و عمانی‌ها بتونِستنه تموم پرتغالی‌ها ره خاورمیونه و شرقی آفریقا دله جه بریم هاکِنِن. تا دهه شصت ِقرن بیستم عمان تموم هند اوقیانوس ره شه کنترل دله داشته و آفریقایِ سواحل من‌جمله زنگبار ره کنترل کارده. این دوره عمان ِتاریخ ِاوج حیساب وانه. عمانی‌ها این گادِر اتخله قنات بساتنه و شه کشاورزی ره قوی هاکردنه.

بعد چند سال که یعاربه مملکت ره آروم و ثروتمند داشتنه، احمد بن سعید البوسعیدی که صحار ِوالی بی‌یه، علیه یعاربه شورش هاکرده و صحار، رستاق، الحل و العقد ِمردِمون ِپـِشتی جه سال ۱۷۴۴ میلادی بتونِسته آل بوسعید ِپادشائی ره بسازه که هَنتا حکومِت سَر دَره. آلبوسعیدی ِشائون هم قبلی دولت واری خله تجارت و دِریایی مسائِل دله قوی بینه و عمان سال‌ها شه منطقه دله قوی‌ترین کشور بی‌یه.

عمان معاصر تاریخ دله کم‌کم شه قدرت ره از دست هِدا و بریتانیایِ مقامات این کشور ِاوضاع دله نفوذ هاکردنه ولی هیچ گادِر نتونِستنه این کشور ره رسماً اتا مستعمره هاکِنِن.

ونه مردم ویشته عربی زوون ره گپ زننه و اسلام دین ره په‌روو هسنه. عمان ِمسلمون‌ها ویشته اباضیه هستنه که اتی مذهب هسته که تسنن و تشیع هیچ‌کامین ره قبول ندارنه. البته اهل تسنن الظفار منطقه دله و ونه اطراف اکثریت ره تشکیل دِنّه. شیعیون هم اتا مذهبی اقلیت هستنه که سه‌تا چلّه جه تقسیم وانّه: «عجم‌ها» و «لوایتا» و «بحارنه». وشون ویشته باطنه‌یِ سواحل پَلی و مابین مسقط و مطرح زندگی کانّه. مسیحیت ِپه‌روون هم مسقط و سلاله دله درنه.

این کشور دله اکثریت عرب هستنه ولی بعضی ایرانیج زوونون هم اقلیت دله درنه. کومزاریون اتی لوری مردمون هستنه که ویشته مسندم ِمنطقه دله دَرنه. بلوچی یا بلوشی مردمون هم یک‌سوم جمعیت بومیون ره کشور دله تشکیل دِنّه. عمان دله بلوچون حتی اداری و نظامی مقوم هم دارنه.

اینتا کشور گتی۲۱۲۰۰۰ کیلومترموربع هسه و دومین گتِ کشوری هسته که عربستون جزیره مونا دله دَره. این کشور ِسامون دَرون ویشته کوهستونی هسته و ساحلی خط ۱٬۷۰۰ کیلومتر درازی دارنه. این کشور صخره‌نوردی وسّه خجیر ِجا هسته. ونه کوهون ِرشته‌کوه تا عمان دریا بـِن دمباله دانّه و تتیس ِباستانی اوقیانوس دله دَکِته.

این کشور جه دِتا پچوکِ تیکه سِوا بَیی هستنه که اتا مُسندم نوم دانّه و هرمز تنگه بـِن دَره و دومی مدحاء هسته که امارات ِکشور دله کـَته. شه خادی مدحاء دله اَی دِباره چنتا پچوک-پچوک مَله دَرنه که امارات ِشِنه. 

این کشور دله چار تا اوستان و پنج‌تا منطقه وجود دارنه:




#Article 156: عراق (246 words)


عراق  یا عیراق اتا کشور نوم هسه که آسیای ِقاره و خاورمیونه دله دَره. اینتا کشور گتی ۴۳۸۰۰۰کیلومتر مربع هسه. ونه نیشتنگا (=پایتخت) نوم هم بغداد هسه. عراق عربستون، کویت، اردن، سوریه، ایران و ترکیه جه هم‌سامون هسته. این کشور عرب اتحادیه دله هم عضو هسته. عراق دله دِتا روخنه، دجله و فرات نوم، دَرنه که وشون ِبین ره بین‌النهرین گانّه. بین‌النهرین دِنیای ِقدیمی‌ترین جائون جه هسته.

اینتا کشور ۳۲٬۵۸۵٬۶۹۲ نفر جمعیت دارنه. عراق مردم ویشته عربی‌زوون جه گپ زنّه و ایسلام دین په‌روو هسنه. ولی وشون میون اتی کورد درنه که کوردی زوون جه گپ زنّه. عربون ۷۵٪-۸۰٪، کوردها ۱۵٪–۲۰٪، ترکمونا، آشوریون و بقیه سرجمع ۵٪ ره تشکیل دِنّه.

عراق دله عربون، کوردون، ترکمونون، آشوریون، کلدانیون، منداییون و صابئین و... دَرنه. کوردون گتترین اقلیت هستنه و عراق ِشمال و شمال‌شرقی دله زندگی کانّه. وشون سال ۱۹۹۱ تاسا شه وسّه اتا سیوا دولت دارنه که ونه نوم کوردستون اقلیم هسته. عراق مرکزی قسمتون سُنّی عربون، ونه جنوبی شهرون شیعیون دَرنه. غیر این سه‌تا قِسمِت پچوک‌پچوک ِاقوام و ادیان هم دَرنه که وشون ِدله‌دله دَرنه. اکثراً کوردها سُنی هستنه و فقط «فیلی کوردها» این میون شیعه هستنه.

عراق دله اتا شه‌گردون (=خودمختار) ِحکومِت دَره که وه ره کوردستون اقلیم گانّه. این کشور پارلمونی جمهوری هسته و ونه دله نخست‌وزیر اصلی قدرت ره دانّه ولی وشون اتا رییس‌جمهور هم ونه دارِن. وشون اتا قانون بی‌یشتنه که نخست‌وزیر حتماً ونه شیعه بائه و رییس‌جمهورون این کشور دله سنی هستنه. مجلِس ِرییس هم ونه کوردی بائه. 

عراق ۱۸ استان دانّه:




#Article 157: فیلیپین (393 words)


 فیلیپین اتا جزیره‌یی کشور نوم هسه که آسیا قاره دله دره. این کشور آسئان ِمنطقه دله دره و ونه نزدیک‌ترین کشورون جه ویتنام هسته. 

اینتا کشور ره ماژلان ۵۰۰ سال پیش پیدا هکرده و اون زمون جا تا میلادی نوزده قرن دله ایسپانیا کولونی بی‌یه تا اینکه موتحده ایالات وه ره بیته و جهونی جنگ دوم سَره جاپون این کشور ره خاک-تپه هاکرده و بعد که جنگ تموم بیّه، آمریکایِ کومِک جه فیلیپین اتا جمهوری تشکیل هدائه و مازرونیِ ۱۴۵۸ سال دله اتا سیوا کشور بیه.

فیلیپین میون سال‌های ۱۵۲۱ تا ۱۸۹۸ ایسپانیا کولونی دله دیّه و این کشور نوم هم اتا ایسپانیایی شاه (فیلیپ دوم) نوم جه بَییته بیّه. نام اصلی فیلیپین اوائل las islas filipinas بی‌یه که «فیلیپ ِجزیره‌ئون» معنی ره دائه.

اینتا کشور گتی۳۰۰۰۰۰کیلومترموربع هسه. اینتا کشور۵/۵۷ نفرجمعیت دارنه. ونه نیشتگا (=پایتخت) نوم مانیل هسه ولی ونه گتترین شهر کوئزن هسته.

فیلیپین جمعیت سال ۱۹۸۷ گدر ۵۷٫۴ میلیون نفر بی‌یه و تا سال ۲۰۰۰ این جمعیت ۷۸ میلیون نفر بَیینه.

چون ایسپانیا این کشور ره داشته، وشون فرهنگ خله لاتین آمریکایِ کشورون جه شبیه بیّه و فیلیپینی زوونون خله ایسپانیایی کلمات دخیل دارنه. فیلیپین مردم ویشتر فیلیپینو زوون ره گپ زنه و ۹۰٪ مسیحی دین ره په‌روو هسنه ولی وشون میون اتی موسلمون هم درنه.

وشون که ایسپانیاییون په مسیحی بَینه، ۸۱٪ کاتولیک و ۹٪ پروتستان هستنه و باقی ویشته مسلمون هستنه که اکثراً جزیره میندانائو دله درنه.

فیلیپین دله اسا انگلیسی و فیلیپینو رسمی زوون هستنه ولی نوزده‌تا محلی زوونِ دیگه هم برسمیت بشناسی‌یه وانّه و عربی و ایسپانیولی هم هَنتا کشور دله گپ بزه وانّه.

اینتا کشور حوکومت جمهوری هسه.

اینتا کشور پیل یکا نوم پزو هسه. تقریباً نصف مردمون این کشور دله کشاورزی جه مشغول هستنه و ویشته بینج کارنّه. الوار و چو هم فیلیپین جه صادر وانه و جنگلداری جه رسنّه. نساجی، مواد غذایی، دوا سازی، برق و صنایع دستی دله هم فعالیتون و سرمایه‌گذاریونی دارنه. توریسم هم خله فیلیپین دله کار ایجاد کانده.

این کشور با این‌که خله پچوک هسته، ات‌خله معدن دارنه؛ وشونِ منابع طلا سَره رتبه دوم و مس سَره رتبه سوم ره دنیا دله دارنه. مس معادن خله زیاد هستنه و هرکاجه مس پیدا وانه، اون معدن جه طلا و نقره هم در اِنه. نیکل و کروم هم پیدا وانه و معادنی هم دارنه که وشون جه مرمر و آهاک گیرنه.

فیلیپین ۱۷ ناحیه، ۸۱ استان و نزدیک به ۱۵۰۰ شهرستان دارنه:




#Article 158: قبرس (402 words)


قِبرِس اتا جزیره‌ای کشور هسته که مدیترانه دله دَره و ونه شرقی قِسمتون جه هسته. این کشور ِنیشتنگا (=پایتخت) نیکوزیا هسته. قبرس دله دِتا بخش شمالی قبرس (ترک‌هِنیشت) و یونانی‌هِنیشت وجود دارنه که هر دِتا دله ترکی و یونانی رسمی زوون هسته. یونانی‌ها ارتودوکس و ترکون مسلمون هستنه. جزیره‌یِ جمعیت یک میلیون و صد هزار نفر هسته و جنوبی قبرس دله ۸۴۰ هزار نفر درنه. ۷۷ درصد مردمون یونانی و ۱۸ درصد ترک هستنه.

قبرس ِجزیره، ساردنی و سیسیل په، مدیترانه‌یِ سومین گتِ جزیره هسته. قبرس دله خله توریسم مردمون وسّه درآمد یانّه. این کشور اروپا اتحادیه دله عضو هسته و ۱ ژانویه ۲۰۰۸ یورو حوزه دله دَربموئه.

این جزیره اتی استراتژی منطقه دله کَته و همینسه تاریخ دله خله کشورون من‌جمله هیتیون، آشوریون، مصریون، ایرانیون، یونانیون، رومیون، بیزانسیون، عثمانیون و عربون وه ره فتح هاکردنه.

استعمارکَری گادِر بریتانیا این جزیره ره بَییته اما جهونی جنگ دوم دله ونه اقتصاد و نفوذ کم بیّه و مجبور بَیی‌یه که شه نیروئون ره قبرس دله جه بریم بَکشه. این گادِر سه‌تا دولِت که انگلیس، یونان و ترکیه بینه، دِ تا قبرسی رهبر جه روز ۱۱ فوریه ۱۹۵۹ اتا پیمون دَوِستنه که قدرت ونه نسبت ۷ به ۳ جه یونانی‌تبارون و ترک‌تبارون میون تقسیم بَواشه. قبرس سال ۱۹۶۰ میلادی (مازرونی ۱۴۷۲ سال) شه استقلال ره بریتانیا جه اعلام هاکرده و بریتانیا، یونان و ترکیه ونه حاکمیت حق ره تضمین هاکردنه.

دسامبر سال ۱۹۶۳، ترکون و یونانی‌تبارون اختلاف پیدا هاکردنه که چتی ونه پیمون ره اجرا هاکِنِن. این قضیه سَره یونانیون کانلی نوئل (= خونی کریسمس) ره پیش بیاردنه و ترک‌تبارون ره دولت دله اخراج هاکردنه و مسلحونه اقدامات ره پیش بَییتنه. این کارها په، ترکون مجبور بَیینه جزیره جه فِرار هاکِنِن و حدود ۲۵ هزار نفر ترک جزیره جه آواره بَیینه. درگیریون شروع بَیینه که ۱۱ سال دمباله پیدا هاکرده. و متحد ملل سازمان سال ۱۹۶۴ صلح ِپاسبون ِنیرو ره بَرِسنی‌یه جزیره دله.

سال ۱۹۷۴ ماکاریوس سوم، قبرس ِرئیس جمهور، اتا کودتا، که یونان ِنظامیون ونه سَره نقش داشتنه، دله عزل بیّه و ترکیه حمله هاکرده و ترکی‌هنیشت مناطق که شمالی قسمتون ره شامل بی‌یه ره، شه ارتش جه بَییته. این کار ِپه اتی بحران پیش بمو و شمالی قبرس ترک  جمهوری اعلام استقلال هاکرده ولی فقط ترکیه وه ره برسمیت بشناسی‌یه.

قبرس دله شیش‌تا استان دارنه. این استان‌ها نوم فاماگوستا، کیرنیا، لارناکا، لیماسول، نیکوزیا، و پافوس هسته.

قبرس دله ۸۰٪ یونانی‌تبار، ۱۸٪ ترک‌تبار و ۲٪ دیگه مسیحیون (مارونی، لاتینی کاتولیک و ارمنی) جه هستنه.




#Article 159: قرقیزستون (187 words)


قرقیزستون (Киргизия, Кыргызстан) ات کشور هسته که مرکزی آسیای دله دره. ونه نیشتنگاء (=پایتخت) بیشکک هسته. قرقیزستون کلمه قرقیزون ِسرزمین ِمعنی دنه.

ریشه‌ئون فرهنگی قرقیزا ره بخشای بالایی دله رودینی سی(سیبری) کوهستان آلتای دله پیدا هکردنه. به نظر رسنه وشون قرن دهم میلادی دله آلتای جه، به جایی که الان قرقیزستون نام بیته ، کوچ هاکردنه و اونجه ساکن بینه.
ترکای سلجوقی و موغولئون تاثیر زیادی به فرهنگ این منطقه بیشته. قرقیزئون ایسلام و تیراندازی ره ازترکای سلجوقی جه و اسب سواری ماهرانه ره ازچابک سوارون ترک یاد بیتنه.
هنوز هم سوارکارون چابکی اینتا کشور دله پیدا وانه. اوایل سدهٔ ۱۹ میلادی ، قرقیزستون تحت حکومت خانات خوقند (کاکند) دربموئه. سال ۱۸۷۶ قرقیزستون به ایمپراتوری روسیه ضمیمه شد جه مولحق بیّه.
بعد از انقلاب اوکتبر ، سال ۱۹۲۶، جوموری قرقیزستون (جزئی از شوروی) تشکیل بیّه. بعد از رِقِدبوردن اتحاد جماهیر شوروی ، سال ۱۹۹۱، قرقیزستون مستقل بَیه.

این کشور ۷ استان دانه و بیشکک مستقل اداره وانه، اوش هم اتی مخصوص اداری منطقه هسته:

قرقیزستون با چین، تاجیکستون، ازبکستون و قزاقستون همسایه هسته . قرقیزستون ۱۹۸،۵۰۰ کیلومتر مربع مساحت و ۵،۱۴۶،۰۰۰ نفر جمعیت دانه (منبع: آمار سیا).




#Article 160: قزاقستون (213 words)


قزاقستون (قزاقی جه: Қазақстан، روسی جه: Казахстан) اتا کشور هسته که میونی آسیا دله دره. این کشور ِنیشتنگا (=پایتخت) تا سال ۱۹۹۸ آلماتی بی‌یه که جنوبی مناطق ِشِنه ولی این گادِر آستانه که شمال دَره، نیشتنگا بیّه.

قزاقستون ۱۶ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر جمعیت دانّه و ونه رسمی زوون قزاقی و روسی هسته. این کشور دنیا دله گتترین کشوری هسته که اوقیانوس و دریائون جه راه نِدانّه و فقط مازرون دریا جه وَر خانّه.

قرن پنجم جه اتی ترک‌تِبار ِاقوام این منطقه دله ساکن بَیینه که اسا وشون نوم قزاق بَگِردِسته. این منطقه مغولون امپراتوری و تزاری روسیه سامون دله دَیی‌یه و وقتی که شوروی ِجمهوریون ِاتحادیه ره بساتنه، قزاقستون اتا جمهوری این کشور دله بگردسته و وقتی شوروی رِقِد بورده، این کشور هم مستقل بیّه.

قزاقستون ۱۶ دسامبر ۱۹۹۱ آخرین جمهوری بی‌یه که اعلام استقلال هاکرده و شوروی جه سیوا بیّه. اون گادِر که شوروی جه خاستنه سیوا بَواشِن تاسا قزاقستون ِرییس‌جمهور نورسلطان نظربایف بی‌یه و تا مارس ۲۰۱۹ هم قدرت ره داشته. این گادِر هم که درشی‌یه، اتا موقت دولت بساته و بعدی رییس‌جمهور ره شه انتخاب هاکرده.

ونه مردم ویشته قزاقی ره گپ زننه و ایسلام دین ره په‌روو هسنه. ولی وشون میون اتی روس درنه که مسیحی دین ره په‌روو هسنه و ویشته شمالی مناطق دله زندگی کانّه.




#Article 161: قطر (214 words)


قطر اتا عربی کشور هسته که عربستون جزیره‌مونای ِشرق و خاورمیانه دله قرار دانّه، این کشور فارس دریامونا (= خلیج فارس) دله دَره. ونه نیشتنگا (=پایتخت) دوحه هسته. قطر خاشکی دله فقط عربستون جه سامون دانّه و شه اتا جزیره‌مونا (= شبه‌جزیره) هَسته.

اواسط قرن ۱۹ میلادی جه آل ثانی این کشور دله ارثی حکومِت دارنه و اسا تمیم بن حمد آل ثانی امیر هسته. قبل این که قطر دله نفت دَربَزنه، قطر عمدتاً مروارید پِشتی چرخ گیته. این کشور تا سال ۱۹۷۱ بریتانیا کولونی دله دَیّه. ونه استقلال په، چون گازی که ونه سامون دله جه دَراِمو خله زیاد بی‌یه، باعث بیّه ثروتمندترین کشورون جه بَواشه.

رسمی زوون این کشور دله عربی هسته و انگلیسی معمولاً دومین زوون وسّه استفاده وانه. رسمی دین اسلامه و پول ِیکا ریاله. قطر جمعیت ۲٬۰۴۲٬۴۴۴ نفر هسته. قطر ِمردمون ویشته خارجی هَستنه و یک‌سوم جمعیت ره خادی قطریون تشکیل دِنّه و فقط یک‌چاروم زن هَستنه. و خله جائون سرمایه‌گذاری هاکردنه. این کشور ِمردمون دنیا دله بیشترین سرانه‌ی درآمد ره دارنه و عربی کشورون دله قطر همه جه ویشته توسعه په در شونه. این کشور اتی میونجی‌کر کشور هم هسته و مسائل بین‌المللی دله کایری کانده.  قطر ۲۰۲۲ فوتوال جهونی جام ره میزبون وانه. این اولین‌بار هسته که اتا عربی و خاورمیونه‌یی کشور این مسابقات ره بعهده گیرنه.




#Article 162: کویت (110 words)


کویت  اتا کشور نوم هسه که آسیا قاره دله دره. این کشور خاورمیونه‌ی عربی کشورون جه هسته.

اینتا کشور گتی ۱۷۸۱۸ کیلومترموربع هسه. اینتا کشور ۷/۱ میلیون نفرجمعیت دارنه. ونه نیشتگا نوم کویت هسه.

ونه مردم ویشتر عربی زوون جه گپ زنّه و اسلام ِدین ِپه‌روو هسنه. ولی وشون میون اتی ایرانی درنه که فارسی زوون جه گپ زنّه.

اینتا کشور حوکومت امیرنشین هسه و عربی خلیج کایری شورا دله عضو هسته.

اینتا کشور پیل یکا نوم دینار هسه.

اینتا کشور مازرونی ۱۴۷۳ سال دله اتا سیوا کشور بیه. وه تا پیش اونتا جا اتا اینگیلیس کولونی بیه. صدام ات‎مدت وه ره داشته و آمریکاییون وه ره دِباره آزاد هاکردنه.




#Article 163: گرجستون (127 words)


گرجستون یا گرجئون اتا کشور نوم هسه که آسیا قاره دله دره. اینتا کشور حوکومت جمهوری هسه. 

اینتا کشور گتی ۶۹۷۷۰۰۰ کیلومترموربع هسه و ۶/۵ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه نیشتنگا نوم تفلیس هسه.

گرجستون دِتا شه‌گردون جمهوری آبخازیا (شمال غرب) و جنوبی اوستیا (شمال شرق) ره دانّه. آجاریا هم سال ۱۳۸۳ جه اتا استان بیّه. گرجستون ۶۵ ناحیه و روستایی مناطق جه تقسیم وونه و ۱۳ شهر و چندین شهرک دانّه که شامل شهرون تفلیس، کوتائیسی، گوری، چیاتورا، روستاوی، پوتی، تقیبولی، زوگدیدی، تسقالتوبو، سوخومی، تقوارچلی، گاگرا، باتومی، تلوی، گرمی و ۳۷تا پچیک شهر، ۶۱تا دهستون و ۴۵۰تا مَله است. گرجستون ایقتصادی نیشتنگا نومباتومی هسه.

ونه مردم ویشتر گرجی زوون جه گپ زنّه و مسیح دین په‌رو هسنه ولی وشون میون اتی اوستی درنه که ایرانی تبارنه.




#Article 164: لائوس (279 words)


لائوس اتا کشور هسته که آسیای ِجنوب‌شرقی وَر دَره. ونه نیشتنگا (=پایتخت) نوم وین‌تیان هسته. لائوس اتا سوسیالیست جمهوری هسته که تک‌حزبی‌ئه.

اینتا کشور اول اتا بخش تایلند جا بیه که تایلندِ شاه اینتا وسر که ونه کشور فرانسویون دَس نَکفه وه ره هِدا فرانسه ره. اینتا کشور مازرونی ۱۴۶۶ سال دله اتا سیوا کشور بیه.

اینتا کشور گتی ۲۳۶۸۰۰ کیلومترموربع هسه و ۵ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه مردم ویشتر بودایی دین ره په‌روو هسنه و وشون کشورِ پیلِ یکا نوم کیپ هسه.

لائوس دریائون و اوقیانوس جه راه نِدانّه و ونه دور-و-وَر فقط ونه همسایه‌ئون ِخاشکی سامون کـَته. لائوس آسئان ِسازمان دله هم دَره. این کشور اسا آسیایِ فقیرترین کشورون جه حیساب وانه.

اینتا کشور اول اتا بخش تایلند جا بیه که تایلندِ شاه اینتا وسر که ونه کشور فرانسویون دَس نَکفه وه ره هِدا فرانسه ره. این منطقه اون گادِر سه‌تا شائی مملکت جه تقسیم بی‌یه که متحد بَیینه و وشون نوم لائوس بگردسته.

لائوس ره جاپون ِارتش سال ۱۹۴۵ بَییت بی‌یه و بعد ِاون که جاپونی‌ها بوردنه، ات‌که این منطقه مستقل بیّه ولی اَی دِباره فرانسه وه ره بَییته و سال ۱۹۴۹ اتا شه‌گردونی (=خودمختاری) هِدا وشون ره. لائوس سال ۱۹۵۳ مستقل بیه و اتا مشروطه پادشائی، سیساوانگ ونگ نوم، ونه سر حکم کارده. این کشور دله اتا گتِ دله‌یی جنگ (=جنگ داخلی) شروع بیّه و آخرسری کمونیستون ِحزب، پاتت لائو نوم، سال ۱۹۷۵ جنگ ره بَوِرده.

۵۵ درصد مردم این کشور دله لائو، ۱۱ درصد خمو، ۸ درصد همونگ و ۲۶ درصد بقیه صدتا قومییت جور-وا-جور دیگه جه هستنه.

لائوس ۱۶ استان (qwang) و اتا بخش (Nakhonluang ViengChan) دانه که شامل وینتیان وانه. هر استان چنتا شهرستون (muang) و دهستون (baan) جه تقسیم وانه.




#Article 165: لبنان (303 words)


لبنان اتا پچوک ِکشور هسته که کوهستونی هسته و آسیا و خاورمیونه‌ی ِغرب و مدیترانه دریا پَلی دَره. ونه نیشتنگا (=پایتخت) بیروت ِبندر هسته. لبنان شمال و شرق جه سوریه، جنوب جه ایسرائیل و غرب جه مدیترانه جه هم‌سامون هسته و قبرس ِجزیره ونه نزدیکی دَره. لبنان ِنوم کلمۀ «لبن» جه هسته که اسپه کوهون ره گاتِنه.

لبنان دله‌یی (=داخلی) جنگ میون سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ این کشور ِاقتصاد ره خِراب هاکرده، پیش از اون لبنان منطقه دله عربون ِاقتصادی مرکز بی‌یه و ونه توریستی اقتصاد قوی بی‌یه، تا حدی که بیروت ره «خاورمیونه‌ی ِپاریس» گاتنه و لبنان ِلقب «خاورمیانه‌ی ِسوئیس» بی‌یه. وشون جنگ تموم بَیّه په دِباره دَرنه شه کشور ره بازساجی کانّه که موفق هم هَستنه و خوب پیشی شونّه. البته ایسراییل و لبنان جنگ این پیشرفت ره آسته‎ته هاکرده.

اینتا کشور کوهنه نوم فنیقیه هسه وه معاصر دوره دله اول عثمانی و بعد هم فرانسه موستعمره بی‌یه. اینتا کشور مازرونی ۱۴۵۵ سال دله اتا سیوا کشور بیّه.

اینتا کشور حکومت پارلمونی جمهوری هسه. ونه ریاست جمهوری سر مسیحی و ونه نخست‌وزیر موسلمون هسه. اینتا کشور ِپیل ِیکا نوم هم لیره هسه.

اینتا کشور گتی ۱۰۴۰۰ کیلومترموربع هسه. اینتا کشور ۳ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه نیشته‌گا نوم بیروت هسه.

لبنان ِنصف ِجمعیت بیروت دله دَرنه و شیش‌تا استان کشور ره سازنّه:

لبنان مردم خله مختلف گروهون جه تشکیل بَیینه. عربون ۶۰٪، آشوریون ۳۶٪ و ارمنیون ۴٪، کوردون و یهودیون ۱٪ جمعیت این کشور دله درنه. لبنان مردم ِسن ِمیونگین ۲۴٫۶ سال هسته.

لبنان ِرسمی زوون عربی هسته؛ اما اقلیتون شه زوون جه گپ زَنّه. فرانسوی هم این کشور دله خله استفاده وانه.

لبنان ِمردِم ِدین هم وشون ِنژاد واری خله مختلف هسته. این کشور دله هیچ اقلیتی نصف جه نَرِسِنه:

آمریکای ِCIRI ِمؤسسه اتا پژوهش دله سِراق هِدا لبنان صدر کشورونی دَره که شه مردمون وسّه دین سَره محدودیت نی‌یِلنه. 




#Article 166: نپال (277 words)


 نپال یا نیپال اتا کشور نوم هسه که آسیا قاره دله دره.

اینتا کشور گتی ۱۴۷۰۰۰ کیلومترموربع هسه. اینتا کشور ۲۱نفرجمعیت دارنه. ونه نیشتنگا نوم کاتماندو هسه. دنیای ِبلندترین نقطه که اورست هسته، این کشور دلوئه. نپال دِتا کشور یعنی هند و چین جه هم‌سامونه.

این کشور مردمون پنجاه تا زوون دارنه ولی ویشتر نپالی زوون ره هم تونّه گپ بزنن. این زوون رسمی زوون هم هسته ولی دولِت خله سانسکریت ره مهم دونده و وه ره ترویج دنه. هندوئیسم دین ره په‌روو هسنه. ولی وشون میون اتی بودیسم و موسلمون هم درنه.

نپال تنها کشوری دنیا دله هسته که ونه پرچم مستطیلی نی‌یه و دِتا سه‌گوش (=لچک) جه بساته بیّه. وشون ساعت هم جهونی ساعت جه 5:45 دَقه پیش دره. این در حالی هسته که ویشتر کشورون ِساعت جهونی ساعت جه عددی صحیح اختلاف دارنه و بعضی هم نیم‌ساعت اضاف دارنه (ایران واری) ولی نپال از معدود کشورونی هسته که 45 دَقه اختلاف هندِ ساعت جه اختلاف دارنه. هندیون وشون ره دَس گیرنه که همشِک ات‌ربع عقب‌دکت هستنه.

آوریل ۲۰۱۵ اتا زلزله این کشور دله بموئه که نزدیک پنج هزار نفر ره بَکاشته. این زلزله هشتاد سال اخیر دله بی‌سابقه بی‌یه و هیچ گادِر اتنده آدِم نپال دله نَمِردبینه.

اینتا کشور موعاصر دوره دله بریتانیای ِکولونی بی‌یه و مازرونی ۱۴۶۳ سال دله اتا سیوا کشور بیّه.

اینتا کشور تا سال ۲۰۰۸ شایی حوکومت داشته ولی اسا ونه حوکومت جمهوری هسه. این کشور دله مائوئیسمون، که اتی سوسیالیسم هستنه که چین ِحکومِت جه خط گیرنه، حکومِت ره شه میس دله دارنه.

اینتا کشور پیل یکا نوم روپیه هسه.

نپال ۱۴ ناحیه (استان) و ۷۵ بخش دانه.

Wikipedia contributors, «Nepal,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed June 12, 2012).




#Article 167: ویتنام (175 words)


ویتنام  اتا کشور نوم هسه که آسیا قاره دله دره. این کشور آسیایِ جنوبشرقی وَر دَره و آسئان دله عضو هسته. ویتنام اتا سوسیالیستی جمهوری دانّه.

ویتنام تا ۲۰۰ سال پیش چین دس دیه. ولی بعدن اتا سیوا کشور بیه. اتی توم که بیه اینتا کشور ره فرانسه بیته و اینتا کشور فرانسه سیوا بین جا دتا تیکه بیه. ونه جنوبی تیکه دله اتا مسیحی کشور و ونه شمالی تیکه دله اتا کومونیستی کشور درس بینه. بعدن وشون میون جنگ بیه که همینتا وسر اروپایی کشورون و آمریکا جنوبی ویتنام پشت بینه ولی چین و شوروی، شمالی ویتنام پشت بینه. آمریکایِ ارتش مستقیماً جنگ دله دیّه ولی اون‌وَر سمت هوشی مین ویت‌کنگ‌های نیرو ره تیناری رهبری کارده. اینتا جنگ دله جنوبی ویتنام شکست بخرده و دِتا کشور دِباره اتا بینه و ویتنام سوسیالیست بموندسته.

ونه مردم ویشتر ویتنامی زوون ره گپ زننه و بودایی دین ره په‌روو هسنه ولی وشون میون اتی کاتولیک هم درنه.

اینتا کشور پیل یکا نوم دونگ هسه.

اینتا کشور گتی۳۳۲۵۵۶کیلومتر هسه. اینتا کشور۶۱میلیون نفرجمعیت دارنه. ونه نیشتگا نوم هانوی هسه.




#Article 168: هند (770 words)


هند یا هندوستان (هندی جه: भारत गणराज्य؛ تلفظ: بْهَارَتْ گَنَرَاجْیَه) اتا کشور هسته که آسیای جنوب دره و ونه نیشتنگا نوم نو دهلی  هسته. هند شمال غربی جه پاکستون، شمال جه چین، بوتان، نپال و تبت و شمال شرقی جه میانمار و بنگلادش ره وَر خانّه. هند ِغربی وَر هم عرب دریا، شرقی وَر بنگال دریامونا، و جنوب هند اوقیانوس  دَرنه.

هند ِگَتی ۳٬۴۰۲٬۸۷۳ کیلومتر مربع هسته. هند ِبنه ویشته پست و هموار هسته و هیمالیا که شمال کشور قرار دانه باعث وانه که رطوبت و میاه آسیای ِشمال ره نفوذ نکانه و نتیجتاً هند کشوری هسته که وارش و رطوبت خله دانّه و همینسه حاصلخیزه.

هند ِجمعیت ۱٬۲۱۰٬۱۹۳٬۴۲۲ نفر هسته که دومین پر جمعیت ِکشور دنیا دلوئه. بمبئی (= مومبائی) ِبندر نزدیک ۱۴ میلیون نفر، هند ِپرجمعیت‌ترین شهر هسته. هند بیش از سی و پنج شهر دانه که وشون جمعیت بالای یک میلیون نفر بائه: بمبئی (مومبائی)، دهلی، کلکته، مدرس، بنگلور، حیدرآباد، آگرا، میسور، جی‌پور، گوا، پونا، بوپال، تریواندروم، سورات، کانپور و احمدآباد.

هند تاریخ و فرهنگ خله مهم هستنه و ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد جه رِسِنّه. هند دله نژادون، زوون‌ها، آیین‌ها، و فرهنگون جورواجوری پیدا وانه. هند دله صدها زوون و هزارون گِنِش و لهجه وجود دانّه. علاوه بر هندی و انگلیسی که اساسی قانون دله رسمی زوون هستنه، ۲۲ زوون دیگه هرکامین اتا یا چنتا ایالت دله رسمی زوون حیساب وانّه. قبل این که هند ره بریتانیاییون بَییرن، فارسی این کشور ِرسمی زوون بی‌یه.

دیویست تا چارصد هزار سال پیش جه هند دله آدم‌مونائون دَیینه. سند تمدن سه هزار سال پیش از میلاد وجود داشته که شهر شوخته جه هم‌گدر بی‌یه و هندوستانِ قدیمی‌ترین نواحی جه هسته.

آریاییون این منطقه دله وارد بَیینه و ودایی دوره به یور، حکومتون زیادی بساته بیّه که مهمترینشون مائوریا امپراتوری هسته که آشوکا گادِر شه اوج جه برسی‌یه. سلسله دیگه‌ای که اهمیت زیادی این کشور ِتاریخ دله دارنه گوپتا هسته که سال ۳۲۰ جه تا ۵۵۰ میلادی هندِ شمالی و میونی مناطق ره داشته و شه حکومت ره براساس پچوک‌تر حکومتونی که ونه تابع بینه، برقرار هاکرده و هندوییسم ره قدرتمند هاکرده.

هند دومین پرجمعیت کشور دنیا دله هسته و دنیای ِیک‌شیشم جمعیت ره شه دله جا دِنه. هند ِمردمون ِنژاد شامل: ۲۵ ٪ هندوآریائی، ۷۵ ٪ دراویدی و ۳ ٪ زرد ِنژادون وانه که این نژادون بر اساس شرایط مکانی، فرهنگی و دینی شه چلّه-چلّه بَیینه. هند دله ۶۱٪ باسواد هستنه که این آمار مردها دله ۷۳٫۴٪ و زنان دله ۴۷٫۸٪ هسته.

طبق رسمی آمار که دولت سال ۲۰۰۱ هدا بی‌یه، هند ۲۹تا زوون دانّه که بالای یک میلیون نفر گِنِش‌کَر دارنه و ۱۲۲ زوون دیگه بیش از ده هزار نفر گِنِش‌کَر دارنه. ولی تعداد زوون‌ها و لهجه‌ئونی که روزانه هند دله استفاده وانّه، خله ونه ویشته بائه. هند دله رسمی زوون هندی و انگلیسی هستنه ولی هر منطقه شه وسّه بتونده سِوائونه رسمی زوون داره. فی‌المثل نو دهلی دله انگلیسی، اردو و هندی رسمی‌نه. اتا دیگه آمار دره که گانه هند دله ۴۲۸ زوون دره که ۴۱۵ زوون زنده هستنه و کاربرد دارنه و ۱۳ زوون دیگه بمردونه و گِنِش نَوانّه.

این زوون‌ها هند دله رسمی هستنه: هندی، اردو، آسامی، اوریا، بنگالی، بودو، پنجابی، تلوگو، تامیلی، دوگری، سانتالی، سانسکریت، سندی، گجراتی، کنکانی، کشمیری، کانادا، مالایالم، میتی، مایتیلی، مراتی و نپالی. این زوون‌ها شه دِتا چلّه دله درنه: دراویدی (۲۲٪) که ویشته جنوب هستنه و هندو اروپایی (۷۰٪) که دیگه نواحی دله دَرنه. سانسکریت و تامیل این کشور ِمهم زوون‌ها جه هستنه که به ترتیب هندو-اروپایی و دراویدی ِمهم‌ترین زوون هستنه.

هند دله اتخله دین دره که ویشته هندوییسم، اسلام و بودیسم ره مرتبط وانّه. حدود ۸۰٫۵٪ هندو و حدود ۱۳٫۴٪ اسلام ِپه‌روونه. هند همچنین بیش از ۲٫۳٪ مسیحیت و ۱٫۹٪ سیک په‌روو دانّه. هند بودای ِوطن بی‌یه ولی اسا فقط بودائیون هند ِحدود ۰٫۸٪ جمعیت ره تشکیل دنّه. جینیسم ۰٫۸٪ و زرتشت، یهودیت، بهاییت و بقیه هم جمعاً ۰٫۴٪ هستنه. با این حال هند گتترین اجتماع احمدیه، بهاییت، زرتشت، بهره، سیک و جینیسم ره جهون دله دانه. مسلمون‌ها ویشته در دهلی، غربی بنگال  و شمال غربی و کشمیر دله زندگی کانّه. هند اندونزی و پاکستون ِپه، جهون دله ویشترین مسلمون ره هم دانّه.

زرتشتیون که ویشته گجرات و مهاراشترا و بمبئی دله درنه اتا پچوک ِاجتماع هستنه که گرچه وشون جمعیت کمتر از ۲۰۰ هزار نفر وانه، ولی نزدیک ۱۷ ٪ اقتصاد ره شه میس دله دارنه. بهره‌ها هند دله هم همینتی هستنه.

هند ۲۸ ایالت و ۷ ناحیه دانّه.

A• آندامان و نیکوبار
B• چندیگر
C• دادرا و ناگار هاولی
D• دامان و دیو
E• لاکشادویپ
F• دهلی ِنیشتنگایی حوزه
G• پودوچری

هند ره گتترین دموکراسی گانّه. هند ِاستقلال (که اون گادر پاکستون، بنگلادش و نپال ره هم شامل بی‌یه.) ۱۵ آگوست ۱۹۴۷ (مازرونی ۱۴۵۹) اعلام بیه. 




#Article 169: یمن (334 words)


یَمَن  اتا عربی کشور هسته که آسیای ِجنوب‌غربی و عربستون جزیره‌مونای ِجنوب، خاورمیونه دله دَره. ونه نیشتنگا (= پایتخت) نوم صنعا هسته. یمن ۵۲۷٬۹۶۸ کیلومترمربع گتی (=مساحت) دانّه. یمن ِدِتا وَر سرخ دریا و عرب دریا دَرنه که خله استراتژی مکان هَستنه. سقطره و حنیش هم دِتا جزیره نوم هستنه که این دِتا دریا دله دَرنه و یمن ِشِنه.

اینتا کشور کوهنه نوم سبا هسه. وه اتی مدت ایسلام پیش پیدا بین جا ایران دَس دَیّه. وه موعاصر دوره دله بریتانیا کولونی بیّه که مازرونی ۱۴۷۹ سال دله اتا سیوا کشور بیه. اینتا کشور سیوا بین په دِتا تیکه بیّه که اتا دله شایی حوکومت و ات دیگه دله جمهوری حوکومت دیه. وشون بعدن اتا کشور بینه.

یمن تا قبل سال ۱۹۹۰ میلادی دِتا سِوا کشور بی‌یه: یمن عربی جمهوری (اختصاراً شمالی یمن) و یمن دمکراتیک جمهوری (اختصاراً جنوبی یمن). سال ۱۹۹۰ اتا پیمون بنویشته بیّه که این دِتا کشور متحد بَیینه و یمن ِجمهوری ره بساتنه. سال ۱۹۹۴ اتا جنگ وشون میون دَکِته که شمالی‌ها ونه دله پیروز بَیینه و پیمون‌نومه دَس‌نَخارد بَموندِِسته.

این کشور دله مذهبی جنگ هم خله زیاد هسته. صعده شورش و ۲۰۱۰ و ۲۰۰۹ دله‌یی جنگ دله شیعیون که حوثیون ِنوم جه وشون ره اِشناسِنّه، مرکزی حکومِت جه درگیر بَیینه. این اتفاقات ِپه عربی بهار پیش بِمو و وقتی که یمنیون بَدینه اتخله عربی کشور ِدله انقلاب بَیّه، این کشور ِرییس‌جمهور، علی عبدالله صالح، ره بریم هاکِردنه ولی شیعیون این انقلاب جه هم راضی نَیینه و دِباره سال ۲۰۱۴ شورش هاکِردنه. این شورش کم‌کم گت بیّه و کشور ره بَییته و سال ۲۰۱۵ باعث بیّه رییس‌جمهور کشور جه فِرار هاکِنه. عربستون شه متحدون ِکومِک جه همین سال دَکلِسته یمن دله و یمن ِ۲۰۱۵ ِجنگ اینتی شروع بَیّه.

یمن ِجمعیت ۲۲ میلیون نفر هسته که این میون اکثریت ره سُنی‌ها دارنه ولی ۴۲ درصد هم شیعه هَستنه. این شیعیون ویشته زیدی‌مذهب هَستنه. «حوثیون یا انصارالله» اتا گروه ِنوم هسته که زیدیون ونجه په‌رووی کانّه. این کشور عرب اتحادیه‌ی ِفقیرترین کشورون جه هسته.

یمن ۲۰ استان و اتا نیشتنگائی محدوده دارنه:




#Article 170: آنگولا (414 words)


آنگولا اتا کشور هسته که آفریقای ِجنوب غربی وَر دَره. آنگولا نیشتنگا نوم لوآندا هسته و این کشور ِپول ِیکا کوانزا هسته.

آنگولای ِمردِم مسیحیت په‌روونه و ویشته رومی کاتولیک په دَرنه ولی پروتستان هم شه طرفدارون ره دانّه. وشون ِرسمی زوون پرتغالیه و ۱۸ و نیم میلیون نفر جمعیت دارنه. اکثریت سیوپوست هَستنه و وشون تِبار بانتو جه هسته که ۳۶ درصدشون اوویمبوندو ِقوم جه، ۲۵ درصد آمبوندو قوم جه و بقیه دیگه اقوام جه رَسِنه. آنگولای ِمردمون ِنژاد اسا اتی اروپاییون و بومیون ِترکیب جه هَسته

اواخر قرن پونزهم جه آنگولا پرتغال مستعمره بی‌یه. قرن بیستم دله، بیگاری بکشی‌ین، سنگین مالیات و تبعیض باعث بیّه آنگولاییون ِناسیونالیستی احساسات بوجود بِئِن. پرتغال هر شورشی که پیش اِمو ره سرکوب کارده و این باعث بیّه اتا چریکی جنگ سال ۱۹۶۱ بوجود بِئِه. وقتی آنگولا سال ۱۹۷۵ شه استقلال ره بَییته، سه‌تا چریکی جنبش رقیب بَیینه تا حکومِت ره شه میس دله بَییرِن و اتا دله‌یی جنگ اینتی شکل بَییته. خلق ِجبهه که شوروی و کوبا ونه پِشتی ره کاردنه، آگوستینو نتو ِرهبری جه، پیروز بیّه و بتونِسته جنوبی افریقا دیم‌به‌دیم هم هِرِسته. دهه ۱۹۸۰ دله، کوبای ِسربازون خلق ِجبهه ره کومِک هاکِردنه تا یونیتای ِجنبش جه جنگ هاکنه. یونیتای ِرهبری ره جواناس ساویمبی داشته و جنوبی آفریقا این گروه ِپشتی ره کارده. ۱۹۹۰ خارجیون ِمداخله تموم بیّه و سال ۱۹۹۱ آتش‌بس اعلان بیّه. سال ۱۹۹۲ اتا انتخابات دله یونیتا ادعا هاکِرده که رقیبون تقلب هاکِردنه و اینتی جنگ دِباره از سر شروع بیّه تا بهار ۲۰۰۲ که این جنگ دِباره تموم بیّه.

آنگولا نفت ِتولیدکَرون جه هَسته و بیش از ۶۰ درصد شه دِله‌یی ِناخالص ِتولید ره نفت بَروتِن جه تأمین کانده. آنگولا بهار ۲۰۰۲ اتا دله‌یی جنگ (= جنگ داخلی) ره ۱۵ سال په تموم هاکِرده و اسا آفریقا دله نفت ِدومین تولیدکَر (نیجر په) هسته آنگولای ِاقتصاد آفریقای ِصحرای ِجنوب دله جنوبی آفریقا و نیجریه په سومین اقتصاده و همینسه ونه آینده ره خجیر دونّه. آنگولا قدیم پرتغال ِمستعمره بی‌یه و اسا که پرتغال ِاقتصاد ضعیف بیّه، خله کارشناسون ره اون کشور جه یانّه.  آنگولا اسا آفریقا اتحادیه، متحد ملل سازمان و آفریقای ِتوسعه‌ی ِهماهنگی ِکمیته و پرتغالی‌زوون کشورون کمیته دله عضو هَسته.

آنگولا ۱۸ استان دانه که اینان دله اتا استان کابیندا نوم هم دَره که آنگولای ِاصلی سامون جه سِوا هسته. این منطقه شمال‌غرب آنگولائه و کنگو جمهوری وشون ره سِوا کانده. این منطقه دله اتی تجزیه‌خائون هم درنه که خانّه کابیندا اتا مستقل ِکشور بائه و همینسه آنگولای ِدولِت جه جنگ کانّه.

آنگولای استان‌ها نقشه سَر جه اینان هستنه:




#Article 171: اتیوپی (1056 words)


اِتیوپی که ونه رسمی نوم اتیوپی ِفدرال ِدموکراتیک جمهوری هَسته، اتا کشوره که آفریقای شاخ ِمنطقه دله دَره و دریا جه سامون نِدانّه. این کشور ۸۲/۵ میلیون نفر جمعیت جه آفریقای ِدومین پرجمعیت ِکشور و ۱/۱۰۰ هزار کیلومتر مربع جه این قاره‌ی ِدهمین گت ِکشور هسته. ونه نیشتنگا (=پایتخت) آدیس آبابا هسته. اتیوپی شمال جه اریتره ره، غرب جه سودان و جنوبی سودان ره، شرق و جنوب شرقی جه سومالی ره، شرق جه جیبوتی ره و کنیا ره جنوب جه وَر خانّه.

اتیوپی آفریقا دله قدیمترین مستقل ِکشور هسته و تنها کشوری بی‌یه که این قاره دله هیچ گادِر استعمارکَرون وه ره نَییتنه. این کشور حتی جهون دله هم کهن‌ترین کشورها جه حیساب اِنه. این کشور، ارمنستون په، دومین کشوری بی‌یه که مسیحیت ره شه رسمی دین اعلام هاکرده. این سرزمین مدت‌ها آفریقای ِشمالی تمدن‌ها و خاورمیونه ره آفریقای ِباقی مناطق جه وصل کارده. 

اتوپی بین‌المللی سازمان‌ها سَره خله فعالیت کانده. این کشور متحد ملل سازمان دله خله زود عضو بیّه و آفریقای اتحادیه‌ی ِمؤسسون جه هسته. اسا این اتحادیه‌ی ِمرکزی مَقِر آدیس آبابا دله دَره.

این کشور ره قدیم تاسا یونانیون اتیوپی گاتِنه ولی مسلمون‌ها پَلی حبشه نوم ره داشته. اتیوپی اتا یونانی کلمه (Αἰθίοψ: آیثیوپس) جه بَییته بیّه که «بَسوته دیم» معنی ره دِنه. ونه ات شـَر ره هم «آکسوم» گاتنه که بعضی منابع همینسه اتیوپی نوم ره آکسوم هم گاتنه.

اولیه آدمونی که اتیوپی دله وشون فسیل کشف بیّه، ۸/۵ میلیون سال قبل ِشِنه. اتیوپی، اریتره و سرخ دریای ِجنوب‌شرقی وَر، باستانی دوره گادِر، مصر ِسامون دله دَیینه و پانت ِسرزمین ره ساتِنه. این اقوام ِتاریخی ریشه ره قرن بیست و پنجم قبل ِمیلاد دونّه. حدود قرن هیجده قبل ِمیلاد، اتا پادشائی «دمت» ِنوم (Dʿmt) اتیوپی و اریتره ِشمالی مناطق دله شکل بَییته که ونه نیشتنگا یحا (اتیوپی شمالی شهرون جه) بی‌یه. این بومی تمدن صبای ِتمدن جه تأثیر داشتنه و شاید وشون جه کسی-خِشی داشت‌بون.  

دمت ِحکومِت رِقِدبورده و این اتفاق په، پچوک‌پچوک ِسلسله‌ئون این منطقه سَر حکومِت کاردنه. اتا سلسله اینان دله جه گت بیّه و همه ره متحد هاکرده. این سلسله اکسام پادشائی بی‌یه که اول اتیوپی ِشمالی فلات دله پایگا زونه و اونجه جه کم‌کم جِر بمونه و جنوبی مناطق ره هم بَییتنه. مانی که اتا ایرانی پیومبر بی‌یه، شه کتاب دله گانه اکسام، روم، ایران و چین چارتا ابرقدرتی بینه که اون گادِر دَیینه. اتا پنجاه ساله دوره دله قرن شیشم گادِر، اکسام ِامپراتوری یمن عربستون ِجنوب، مصر ِجنوب، سودان ِشمال، اتیوپی ِشمال، اریتره، جیبوتی و سومالی ِشمال ره شه سامون دله داشته. اوایل قرن چاروم پس از میلاد اتا سوری-یونانی تبعیدی (فرومنتیوس نوم) دادگا دله اکسام ِشاه ره مسیحیت په‌روو هاکرده و این دین مملکت ِرسمی دین اعلام بیّه. بخاطر این عمل وه ره ابا سلاما (صلح پییر) لقب هدانه.  

اکسام چن بار حکومِت جه کنار بوردنه و اَی اِمونه: اولین بار گودیت ِیهودیون حدود سال‌های دهه ۹۵۰ (یا احتمالاً سال‌های دهه ۸۵۰) دومین بار زاگوی سلسله وشون ِحکومِت ره رِقِدبِدانه. حدود سال ۱۲۷۰ میلادی، سلیمانیون سلسله اتیوپی ِکنترل ره شه اختیار بییتنه که ادعا داشته اکسام ِشائون ِارث وشون جه برسی‌یه.

دهه ۱۸۸۰ میلادی دله آفریقا دله درگیریون خله زیاد بینه و همین گادِر اتیوپی ِشائون سعی کاردنه شه مملکت ره مُدرنیزه هاکِنِن. این زمون ایتالیا که خاسته بریتانیا جه رقابِت هاکِنه، این منطقه دله شروع هاکرده که شه وسّه مستعمره بَیره. همینسه مارس ۱۸۷۰ ایتالیا بومی مردمون جه اتا بندری شهر ره بَخری‌یه و وه ره شه مستعمره اعلام هاکِرده. بعدها سال ۱۸۹۰ گادِر این محل ایتالیای ِاصلی قدرت بَیی‌یه ونه نوم ره اریتره بی‌یِشتنه. نتیجتاً اتیوپی و ایتالیا درگیر بَیینه و سال ۱۸۹۶ دِتا کشور جنگ دَکِتنه. منلیک دوم که اتیوپی ِشا بی‌یه، این جنگ دله ایتالیا ره شکست هِدا و ۲۶ اکتبر ۱۸۹۶ ایتالیا و اتیوپی اتا پیمون‌نومه بنویشتنه.

اوایل قرن بیستم قدرت هایله سلاسی، اتیوپی ِشا، جه بَرسی‌یه. ونه شائی مشروط بی‌یه که سعی هاکِنه اتیوپی ره مدرنیزه هاکِنه. ولی ونه حکومِت ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۱ قطع بیّه چون ایتالیا این چن سال دله اتیوپی ره اشغال هاکرد بی‌یه. انگلستان و اتیوپی ِمشترک ِارتش روز ۳۱ ژانویه ۱۹۴۱ این کشور ِپادشائی ره تثبیت هاکردنه و اتا پیمون‌نومه دله انگلیس بدون اینکه شه وسّه هچّی بخائه، اتیوپی ِحکومِت ره برسمیت بشناسی‌یه.

هایله سلاسی ِحکومِت سال ۱۹۷۴ تموم بیّه و ات نفر، دررگ نوم، که شوروی و مارکسیست–لنینیست ِطرفدار بی‌یه، اتا تک‌حزبی و کمونیستی حکومِت بساته و اتیوپی دله قدرت ره بَییته شه دَس. این تازه نظام دوره هم اتیوپی خله مشکلات جه وَر بخارده؛ من‌جمله قحطی، کودتا، پناهندگی و...

سال ۱۹۷۷ سومالی اتیوپی ره حمله هاکرده که اتیوپی ِارتش که شوروی ِتسلیحات ره داشته، وشون ره سریعاً شکست هِدا. وشون سال بعد کوبا، شرقی آلمان و جنوبی یمن جه متحد بَیینه ولی با این که اتیوپی ِارتش خله قوی بی‌یه، اریتره و تیگرای ِاستان‌ها دله تا سال ۱۹۸۵ خله شورش بی‌یه که باعث بینه قحطی بَواشه و نتیجتاً حکومِت عوض بَوو.

سال ۱۹۹۱ دررگ ِحکومت دی‌یه که شمالی مناطق دله دَره اریتره ِخلق ِآزادی ِجبهه (EPLF) جه شکست خانّه و بقیه جائون هم اتیوپی ِخلق ِدمکراتیک ِانقلابی ِجبهه (EPRDF) دَره رُشد کانده. سال ۱۹۹۳ اریتره دله اتا رفراندوم بی‌یِشتنه و اینتی این منطقه اتا سِوا کشور بیی‌یه. سال ۱۹۹۴ هم اتا جدید ِاساسی قانون بنویشته بیّه که گاته چن حزبی انتخابات چِتی ونه برگزار بَواشه.

ماه می ۱۹۹۸ اریتره و اتیوپی سامون وسّه اختلاف پیدا هاکِردنه که تا ژوئن ۲۰۰۰ دمباله داشته. این جنگ اقتصادی مشکلات ره پیش یارده ولی باعث بی‌یه که احزاب اتیوپی دله متحد بائِن. ۱۵ می ۲۰۰۵ اتیوپی دله انتخابات برگزار بیّه و EPRDF برنده اعلام بیّه ولی مخالفون گاتِنه که تقلب بیی‌یه و پلیس معترضون ره قلع‌قمع هاکرده.

بیش از شصت درصد اتیوپی دله مسیحیت په‌روو هَستنه و وشون ِمذهب هم ویشته اتی مخصوص ِارتودکس هسته که شرقی ارتودکس ِپه‌رووه.

اتیوپی ِمردمون عمدتاً دِ رگه‌ی ِسامی و سیو هستنه و وشون زوون امهری، سودو، اینور، چها، تیگره، سیلته و هراری هسته. عربی هم این کشور رایج هسته.

اتیوپی چل و هشت‌تا بومی زوون دانّه و وشون ِرایج‌ترین زوون مدارس دله انگلیسی هسته. دبیرستان دله انگلیسی جه درس دِنّه ولی ابتدایی تحصیلات وسّه بومی زوون من‌جمله امهری، اورومیفا و تیگرینیا تدریس وانّه. اتیوپی، شه مخصص ِخط ره دانّه که گعز نوم دانّه.

اتیوپی ِپرچِم خله آفریقایی کشورون دله مهم هسته. چون تنها کشوری که استعمارکرون نتونِستنه وه ره بَیرِن، اتیوپی بی‌یه، همینسه اسا پان آفریقای ِطرفدارون و کشورونی که آفریقای ِناسیونالیست ِپه‌روو هَستنه، این کشور ِپرچم ِسه‌تا رنگ جه خله استفاده کانّه. این پرچم اولین بار سال ۱۸۹۷ استفاده بیّه.




#Article 172: جنوبی آفریقا (992 words)


جنوبی آفریقا اتا کشور آفریقای ِجنوبی سواحل دله هَسته. ونه اِت وَر اطلس و ات وَر دیگه هند ِاوقیانوس دَرنه. این کشور سه‌تا نیشتنگا (=پایتخت) دانّه. مجریه قوه پرتوریا دله، پارلمون کیپ تاون دله و قضائیه قوه بلوم فونتین دله دَرنه. پرجمعیت‌ترین شهر هم ژوهانسبورگ هسته. جنوبی آفریقا کشورون نامیبیا، بوتسوانا، زیمباوه، موزامبیک، سوازیلند و لسوتو جه هم‌سامون هسته. جنوبی آفریقا دله ۱۱تا رسمی زوون درنه. اینتا کشور گتی ۱۱۴۶۰۶۳ کیلومترمربع هسه و ۲۲ میلیون نفر جمعیت دارنه. 

جنوبی آفریقا دله تا سال ۱۹۹۴ سیوپوستون حق نداشتنه رأی هادِن و حکومِت اسپه‌ئون ِبی‌یه. این کشور دله هیچ گادِر کودتا نیّه و انتخابات هم منظم یک قرن اخیر انجام بیّه که این مسئله آفریقا دله استثنایی هسته. آپارتاید اتی حکومِت بی‌یه که قبلاً اسپه‌ئون این کشور دله انجام هِدا بینه. این روش دله مردمون ره وشون ِنژاد وسّه همه جا سِوا کاردنه. نلسون ماندلا آفریقای ِملّی قهرمون هسته که این قوانین ره حذف هاکِرده و شه مقاومت جه تمومی نژادون میون صلح برقِرار هاکِرده.

این کشور آفریقای اتحادیه‌ی ِمؤسسون جه هسته و گت‌ترین اقتصاد ره این اتحادیه دله دانّه. این کشور متحد ملل سازمان، همسود کشورون اتحادیه، جهونی تجارت سازمان، پول بین‌المللی صندوق، گروه ۷۷ و گروه ۲۰ دله هم عضوه.

این کشور نسیاسی ظام پارلمونی ِدموکراسی هسته اما دولت ِرییس و کشور ِرییس هر دِتا «رئیس‌جمهور» ِمقوم هَستنه که پارلمون وه ره انتخاب کانده. این کشور ِپارلمون دِتا مجلس جه تشکیل وانه. اتا مناطق ِشورائون ِشِنه و ات دیگه ملّی مجلس هسته.

جنوبی آفریقا قدیمی‌ترین آثار باستانی ره آفریقا دله دانّه. فسیلونی که استرک‌فونتاین، کرومدرای و ماکاپانسگات ِغارون دله پیدا بَیینه سِراق دِنّه که آسترالوپتسین‌ئون سه میلیون سال پیش جه اونجه حضور داشتنه. همین‌جور تکامل‌پیدانَکارد آدِمون ِفسیل هم اونجه خله پیدا بیّه.

اروپایی دریانوردون که شرقی هند جه اِمونه، کم‌کم این منطقه جه آشنا بَیینه. اولین اروپایی دریانورد که موفق بیّه این ئوراهه جه رَد بَواشه، اتا پرتغالی، بارتلومیو دیاس نوم، بی‌یه که سال ۱۴۸۸ میلادی منطقه ره هارشائه. وه وقتی برسی‌یه لیسبون بائوته ات جا که ونه نوم ره «طوفان دماغه» بی‌یشت بی‌یه ره کشف هاکرده. اما هنری دریانورد، که دیاس ِمالی پشتیبون بی‌یه، اون منطقه نوم ره «امید نیک دماغه» بی‌یشته که هند ِجدید ِراه جه اشاره دانّه.

اوایل پرتغال جه ات سری امید نیک ِدماغه پَلی ساکن بَیینه و ماهی‌گیری کاردنه. سال ۱۶۵۳ جان ون ریسبک هلند شرقی هند کمپانی جه اتا خواربارروشی اینجه تأسیس هاکرده. قرون ۱۷ و ۱۸ دله هلندیون ویشته بَیینه و بومیون جه جنگ دَکِتنه.

هلندیون که کارگر ویشته لازم داشتنه اندونزی، ماداگاسکار و هند جه ات خله برده بیاردنه و بعضی سیاسی رهبرون که هلند مستعمرات  دله شلوغ کاردنه ره تبعید کاردنه جنوبی آفریقا. این گروه که بردگی کاردنه یا تبعیدی بینه اسا کیپ مالایی‌ئون ِنژادی ترکیب ره سازنّه. وشون ره استعمارکرون بعداً زمین هِدانه و وشون ره سیوئون جه بالاتر دونِستنه. وشون آپارتاید ِدوره گادِر صاحب زمین بَیی‌بینه.

بریتانیا سال ۱۷۹۷ امید نیک دماغه  ره بَییته تا هند و استرالیا سَر بِتتر کنترل داره. هلند شرقی هند کمپانی ورشکسته بیّه و بریتانیا کیپ ره سال ۱۸۰۵ شه مستعمره هاکرده. بریتانیا امید نیک ِشرقی سامون ره گت‌ته هاکرده و بومیون جه این مناطق دله جنگ دَکِته و شه آدِمون ره این مناطق دله اسکان هِدا. بریتانیا سال ۱۸۰۶ برده‌ئون ِتجارت و برده داشتِن ره سال ۱۸۳۳ ممنوع هاکِرده.

الماس سال ۱۸۶۷ و طلا سال ۱۸۸۶ کشف بَیینه و باعث بَیینه که اسپه‌ئون گروه-گروه شه کوچ ره دَکشِن جنوبی آفریقا دله و اینتی بومیون ِوضعیت بَدته بیّه. بوئرون اتا بومی گروه بینه کهبریتانیا جلو هِرِسّانه و استتار و اختفا جه بتونِستنه بریتانیا ره اولین جنگ سَره شکست هادِن. بریتانیایی‌ئون دومین جنگ دله اتا گت‌ته ارتش جه بمونه و این بار شه لباس ره عوض هاکردنه و اینتی جنگ دله پیروز بَیینه. بوئرون خله تلاش داشتنه که آلمان جه متحد بَواشِن که نَیّه و بریتانیا این بهانه جه بوئر جمهوری ره نهایتاً فتح هاکِرده.

بعضی مستعمرات و ایالات که بریتانیائ ِبینه، متحد بَیینه و ات جور پادشائی حکومِت این منطقه دله بِساتنه که بریتانیا وه ره کنترل داشته. سال ۱۹۳۴ جنوبی آفریقا حزب و جنوبی آفریقا ملی حزب قاطی بَیینه تا جنوبی آفریقا متحد حزب ره بساتنه. وشون خاستنه اسپه‌ئون و بومیون وسط صلح راه دِمبَدِن ولی جهونی جنگ دوم شروع بیّه و با اینکه ملی حزب ِاعضا مخالف بینه، این اتحادیه دپاشنی‌یه بیّه.

سال ۱۹۴۸ جنوبی آفریقا ملی حزب اتا رای‌گیری په قدرت بَییته و «آپارتاید» ِقوانین ره بساته. این قوانین مردمون ره وشون ِنژاد سَره همه جا سِوا کارده. این تبعیضات دهه‌ئون ۵۰، ۶۰ و ۷۰ میلادی دله که صنعتی‌سازی انجام بینه، باعث بَیینه طبقاتی فاصله خله بَواشه. این قوانین باعث بی‌یه اسپه‌ئون بتترین زندگی ره آفریقا قاره دله دارِن ولی سیوئون حتی تحصیل، رأی، کارمند بیّن و... حق ره نِداشتنه.

آفریقای ملی کنگره (ANC) آپارتاید جلو هِرسّا و هر روز این کشور دله جنگ و درگیری ویشته بی‌یه و خارجی کشورون هم وشون ره مِزراب بی‌یِشت بینه که شه قانون ره تغییر هادِن. سال ۱۹۹۰ ملّی حزب حاضر بیّه ملّی کنگره جه مذاکره هاکِنه و رییس جمهور، فریدریک ویلیام دی کلیرک، قدرت جه کنار بوره. وشون نلسون ماندلا، که ملّی کنگره‌ی ِرهبر بی‌یه ره ۲۷ سال په، زندون جه آزاد هاکردنه. آپارتاید ِقوانین تدریجاً حذف بَیینه و سال ۱۹۹۴ اولین انتخاباتی که همه ونه دله برابری کاردنه، انجام بیّه. این رفراندوم دله ملّی کنگره رای بیارده و ماندلا قدرت ره شه میس دله بَییته.

جنوبی آفریقا دله ۱۱تا رسمی زوون دَره که اینتی بخایم باوّیم هند ِپه دومین کشوری هَسته که ویشترین رسمی زوون ره دانّه. انگلیسی این کشور دله اتا مهم زوون هسته ولی ویشترین گِنِش‌کَر ره نِدانّه. هر منطقه شه زوون ره دانّه و بعضی این زوون‌ها دَر منقرض وانّه. مهاجرون هم هر کامین شه زوون ره دارنه.

این کشور دله نَنشِنه اتا واحد ِفرهنگ پیدا هاکِردِن. اَنده تنوع زیاده که هر گروهی شه وسّه سِوا آداب و رسوم دانّه و این مسئله باعث وانه تنوع غذائون، سِمائون، موسیقی و... دله زیاد بائه و این مسئله توریسم ره تقویت کانده.

اینتا کشور پیل یکا نوم راند هسه. ونه ایقتصادی نیشتگا نوم دوربان هسه. وه اقتصاد دله آفریقا قارهِ سرترین کشور هسه.




#Article 173: بوزرجمهر (136 words)


بُزُرْگْمِهْر بُخْتَگان یا اونتی که عربون ونه نوم ره عوض هاکردنه، بوزرجمهر اتا ایرانی دانشمند بی‌یه که ونه پییر نوم بُختَگ بی‌یه. وه انوشیروان ساسانی ِوزیر بی‌یه و قدرت زیادی داشته. وه هندی‌شون جه داستانی دارنه که معروف هسته؛ این داستان دله وه شطرنج معنی ره شه فکر هاکردن جه فهمنه و تخته نرد ِکا ره سازنه. ونجه جملات و داستان‌ئون خوبی جا بموندسته.

بعضی وه ره مازرونی آدِم دونّه. درویشعلی کولاییان گانه ونه تِبار هند جه بمو بینه مازرون دله و همینسه وه هندی‌شون جه مذاکره کارده.

Bezergmehr yä buerjamher attä Mäzerun gat e ademun jä bye. ve Şirvun (Säsäni şun e selsele gat e şä) vazir bye. vere narde kä ders kar ham dunenen. ve Heniyun jä xale Şatranj sar gap bazu. ve 102 säl e dele bamerde. barxi gene vere xosrupaviz där bazu.




#Article 174: الجزایر (447 words)


الجزایر  اتا کشور هسته آفریقای ِشمال، مراکش و تونس میون، دَره. ونه نیشتنگا (= پایتخت) نوم الجزیره هسته. الجزایر ِمردم عربی و بربری هستنه و وشون ِرسمی دین اسلام و وشون مذهب تسنن هسته. الجزایر ِگَتی (= مساحت) ۲۳۸۱۷۴۱ کیلومترمربع و سال ۲۰۰۹ سرشماری سَره ونه جمعیت ۳۵۳۶۹۰۰۰ نفر هسته. الجزایر رسمی زوون عربی هسته ولی فرانسوی و بربری هم خله این کشور دله رواج دارنه.

اولین بار بربریون این منطقه دله بمونه. قرن دوازهم پیش از میلاد جه هم فینقیه جه ات سری این منطقه دله ساکن بَیینه. بعداً کارتاژی‌ها ونه شرقی نواحی ره تصرف هاکردنه. رومی‌ها، که کارتاژ ره رِقِدبدانه، این سرزمین ره بَییتنه. واندال‌ها ۴۳۰ بعد ِمیلاد، رومی‌ها ره دَر هاکِردنه.

الجزایر ِمردمون اوایل قرن هشتم میلادی که عربون حمله هاکِردنه، اسلام ره قبول هاکِردنه و سال ۷۴۷ جه امویون این منطقه دله دَیینه. فاطمیون، که مصر دله دَیینه، الجزایر جه خراج گیتنه. وشون اتا سلسله که ونه نوم زیریون بی‌یه ره شه بَدِل بی‌یِشتنه تا تونس و الجزایر دله خراج بَیره و مصر جه بَرِسِنه ولی این پچوک ِسلسله شورش هاکرده و شه مذهب ره تسنن هاکرده. فاطمیون سعی هاکِردنه که چنتا عربی قبیله ره بَرِسِنِن اونجه تا منطقه عربی‌هِنیشت بَواشه و وشون ِگپ اونجه ویشته اثر هاکِنه. این گادِر دِ تا بربری سلسله مرابطون و موحدون روی کار بمونه و بعد هم چندین سال جنگ سلسله‌ئون مختلف میون صورت بَییته. قرون پونزهم و شونزهم دله، ایسپانیا این منطقه ره حمله هاکرده و چنتا اینجه مَله بساته. سال ۱۵۱۷، الجزایر ره خیرالدین و ونه برار بَییتنه و عثمانی سامون دله قِرار هِدانه.

این دوره الجزایر اتا مستقل ِحکومِت داشته که ونه ریاست ره ات نفر داعی ِلقب جه داشته. این کشور سه‌تا استان داشته و هر استان دله اتا «بای» حکومِت ره اداره کارده. این روند تا زمونی که فرانسه این کشور ره استعمار هاکِنه دمباله داشته. تا ۵ ژوئیه ۱۹۶۲ الجزایر ره فرانسوی نیروئون داشتنه و این روز دله الجزایر دِباره اتا مستقل کشور بیّه. الجزایر سِوا بیّن وسّه خله فرانسویون جه جنگ هاکِرده.

الجزایر دله مردمون ویشته هنتا کشاورزی کانّه. شمال گندم و جو دکاشته وونه. این کشور هر سالِنه ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تُن آهن، ۷۰۵٬۰۰۰ تُن فسفات، ۲۸۰٬۰۰۰ تُن زغال و... تولید کانده و ونه جنوب و جنوب شرقی جه نفت هم تولید وانه.

الجزائر ۴۸تا استان دانّه که همه‌ی ِنوم وشون ِمرکز جه اتّائه.
نام استان‌های الجزائر به قرار زیر است:

الجزایر جمعیت ۳۵/۳۶۹/۰۰۰ نفر (۲۰۰۹) هسته که ۸۵۰۰۰۰ نفر فرانسوی، ایسپانیایی، ایتالیایی، مالتی و بقیه الجزایری هستنه. ۹۹/۸٪ این جمعیت عربی-بربری هستنه و اروپاییون ۱٪ کمته هستنه. عربی رسمی زوون هسته ولی فرانسوی و بربری کاربرد دارنه. ۹۹/۱٪ جمعیت مسلمون سنی مذهب و ۰/۶ اباضیه هستنه و بقیه عمدتاً مسیحی و کلیمی‌نه. الجزایر ِمسلمون‌ها ویشته تسنن و مالکی ِمذهب ِپه‌روونه.




#Article 175: اوگاندا (225 words)


اوگاندا اتا کشور هسته که ویکتوریا دریاچه پَلی آفریقای ِشرق دله دَره. ونه همسایه‌ئون جنوبی سودان، کنگو، روآندا، بوروندی، تانزانیا و کنیا هستنه. ونه نیشتنگا کامپالا هسته.

اوگاندا سال ۱۸۹۴ تحت‌الحمایه بریتانیا اتا کشور بیّه و قِرار بی‌یه اتا پادشائی حکومِت داره. اوگاندا سال ۱۹۶۲ شه استقلال ره بریتانیا جه بَییته و اتا جمهوری بیّه. 

میلتون اوبوته میون سال‌های ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۱ میلادی اوگاندای ِرئیس جمهور بی‌یه کودتا دله عیدی امین که اتا ارتشی بی‌یه، وه ره کنار بَزوئه. سال ۱۹۷۱، هنگامی که میلتون اوبوته خارج دَیّه، عیدی امین کودتا هاکرده و ونه حکومِت ره شه وسّه بَییته. معمر قذافی (لیبی ِرهبر) جزء اولین کسایی بی‌یه که امین جه حمایت هاکرده. تانزانیای ِحکومِت سال ۱۹۷۹ عیدی امین ره برکنار هاکِردنه و اوگاندا وشون ِنیروئون جه اشغال بیّه. عیدی امین شه حکومِت گادِر هزاران نفر ره بَکاشت بی‌یه. بعد اینکه تانزانیا کومِک هاکِرده که وه ره کِنار بَزنِن، هشت سال شه نیروها ره اوگاندا دله داشته.

اون موقع تاسا یووری موسوینی این کشور ِرهبری ره دانّه. اوگاندا اسا فقیرترین کشورون جه هسته و ونه بعضی مناطق دله‌یی جنگ و شورش دَره که مردمون ره آواره هاکرده. بومی اقوام هَنتا بعضی جائون قدیم واری زندگی کانّه و هَنتا شهرنشینی ره قبول نکاردنه.

اوگاندا متحد ملل سازمان، عدم تعهد جنبش، مشترک‌المنافع کشورون اتحادیه و آفریقا اتحادیه دله عضو هسته. این کشور دله ۸۴٪ مسیحیت و ۱۲٪ اسلام په‌روونه.




#Article 176: بورکینافاسو (253 words)


بورکینافاسو اتا کشوره که آفریقای ِغرب دَره. ونه نیشتنگا (=پایتخت) نوم اوآگادوگو هسته. این کشور ِقدیمی اسم شمالی ولتا بی‌یه. بورکینافاسو قدیم فرانسه مستعمرات دله دَیی‌یه. بورکینا فاسو گَتی (= مساحت) ۲۷۴٬۰۰۰ کیلومتر مربعه و ونه جمعیت ۱۳٬۲۲۸٬۰۰۰ نفر هسته. این کشور دله هَنتا فرانسوی رسمی زوونه و وشون دِ تا مَله‌یی زوون موسی و فولانی هم دارنه. این کشور دله مردمون ویشته یا مسلمون بَیینه یا شه قدیمی عقاید ره هَنتا حفظ دارنه.

پیش از اون‌که استعمارکَرون بِئِن بورکینافاسو دله، این منطقه ات‌گادِر مالی امپراتوری دله دَیّه و بعد موسی پادشائی این منطقه دله حکومت داشته.

بورکینافاسو وقتی اروپاییون دَکلِستنه آفریقا دله، فرانسه مستعمره بیّه. این مستعمره جه فرانسه بعنوان اتا انسانی منبع استفاده کارده و هرگادِر شه دیگه مستعمرات دله انسانی نیرو کم یارده، اونجه جه کومِک وَرده.

بورکینافاسو سال ۱۹۶۰ فرانسه جه سِوا بیّه و اتا مستقل کشور بیّه. این کشور ِمعاصر ِتاریخ دله ات خله کودتا انجام بیّه. آخرین کودتا  انجام بیّه که نظامیون اتا انتقالی دولِت تشکیل هِدانه و حکومت‌نظامی اعلام هاکردنه.

این کشور خله فقیر هسته و صحرای ِجنوب دَره. کشوری هسته که دریو جه راه نِدانّه و ونه سامون دله خار ِگیاهی پوشش دنی‌یه.

بورکینوفاسوی ِمردمون ویشته مسلمون هستنه و سال ۲۰۰۶ گادِر 60.5% اسلام په‌روو بینه که اکثراً تسنن ِمذهب شِنه. بعضی بومی عقاید اینتا کشور دله هَنتا وجود دانّه. احمدیه هم ات‌که طرفدار دانّه.

این کشور دله 69تا زوون گپ بَزه وانه البته چل درصد مردمون موسی زوون ره بلدنه. رسمی زوون هم فرانسوی هسته که ادارات، رسانه‌ئون و مدارس ونجه ویشته استفاده کانّه.




#Article 177: تانزانیا (332 words)


تانزانیا اتا آفریقایی کشور هسته که این قاره‌ی ِشرق دَره و کشورون ِکنیا، اوگاندا، روآندا، بوروندی، کنگو دمکراتیک جمهوری، زامبیا، مالاوی و موزامبیک جه هم‌سامون هسته و شرق جه هند اوقیانوس  ره وَر خانّه.

سال ۱۹۹۶ تانزانیای ِرسمی نیشتنگا (= پایتخت) دارالسلام جه بورده دودوما دله ولی هَنتا دارالسلام این کشور ِگت‌ترین اقتصادی مرکز هسته. این کشور ِدیگه گت ِشهرون آروشا، امبیا، موانزا، موروگور و زنگبار هستنه.

تانزانیا نوم ره تانگانیکا و زنگبار ِترکیب هاکِردِن جه بِساتنه. این دِتا کشور سال ۱۹۶۴ هِدی جه وَصله بَخاردنه (= متحد بَیینه) و «تانزانیای ِجمهوری» ره تشکیل هِدانه.

چندین سال این کشور دله اتا طرح، که «آفریقایی سوسیالیسم» نوم بی‌یه، اجراء بیّه و مردِم ره زور کاردنه که هم‌بازی و کایری کشاورزی هاکِنِن. این طرح نتیجه نِدائه و همینسه دههٔ ۱۹۸۰ جه اصلاحات شروع بَیینه.

اسلام، مسیحیت و بومی ادیان، سه‌تا اصلی دین این کشور دله هستنه که هرکامین حدوداً یک‌سوم جمعیت ره ساجِنّه. 

تانزانیا رسمی زوون ندانّه اما سواحلی غیررسمی ملی زوون هسته و اتجور نماد هسته که مردمون ره متحد داره. آموزش وسّه این کشور دله دَرنه انگلیسی جه استفاده کانّه.

سال ۲۰۰۶ کشور ِجمعیت ۳۸٬۳۲۹٬۰۰۰ و ونه رُشد حدود ۲٪ بی‌یه. این کشور دله جمعیت ِانبِسی (= تراکم) اصلاً متوازن نی‌یه یعنی مردِم ات‌جا انبس و ات‌جا تَنِک هستنه. بیش از ۸۰٪ مردمون مَله‌ئون دله درنه. با اونکه تانزانیا خله فقیر هسته ولی باسوادترین افریقایی کشورون جه هسته و بیش از ۸۵٪ مردم بتونّه بخوندِن و بَنویسِن. این کشور دله اقوام مختلفی دَرنه که هِدی جه خله دِشمن نینه و همدیگه دَرون قاطی بَیینه.

نوروز ِعیید زنگبار دله ۲۸ تیر برگزار وانه که تابستون میون قِرار گیرنه این تاریخ خله مازرون و گیلان ِعیید جه نزدیک هسته. ۲۸ تیر پنجک شروع وانه و ۲ مرداد رسماً نو سال تبری تقویم دله شروع وانه. دیلمی تقویم نوروز هم ۱۷ مرداد هسته. این همزمونی دلیل این هسته که زنگباریون ِتیر-و-تِبار شیراز جه رِسِنه و وشون اتی ایرانی نژاد هستنه که اونجه دَیینه و وشون دله بعضی اشتراکات هَنتا باقی بموندسته. 

تانزانیا سی‌تا استان دانّه: 




#Article 178: تونس (156 words)


تونِس اتا آفریقایی و عرب ِکشور هسته که آفریقای ِشمال و مدیترانه‌ی ِجنوبی وَر دَره. ونه غرب الجزایر و ونه شرق و جنوب لیبی دَرنه. این کشور ِنیشتنگا نوم هم تونس هسته.

تونس دله ۹۹% عربی جه گپ زَنّه ولی ژنتیکی تحقیقات گانّه این مردم ِنژاد ات‌جور نی‌یه و وشون ِنژاد آسیاییون، آفریقاییون و اروپاییون جه قاطی بَیی‌یه. شمال ِمردمون ویشته بربری (آمازیغون)، فینیقیون و کارتاژون، رومیون، وندال‌ها، الان‌ها و عرب‌ها جه هستنه. ولی درونی و جنوبی بخشون ویشته بربری‌تِبارِنه. هَنتا بعضی شهرون دله بربری‌زوون‌ها هم دَرنه.

طبق آماری که ژوئیه ۲۰۰۵ اعلام بیه، تونس ۱۰،۱۰۲،۰۰۰ نفر جمعیت دانه و هر کیلومترمربع ۶۲ نفر زندگی کانه. تونسیون ویشته اسلام و تسنن ِپه‌روو هَستنه. تونس ِادارات دله عربی ِاستاندارد لهجه کاربرد دانّه ولی مردمون اتا مخصوص ِلهجه شه وسّه دارنه که مالتی جه نزدیک هسته. فرانسوی هم این کشور دله هنتا کاربرد دانّه. ۶۳.۶٪ مردمون معادل ۶.۳۶ میلیون نفر بتونّه فرانسوی گپ بَزنِن.

تونس ۲۴ ولایة دانه:




#Article 179: توگو (111 words)


توگو اتا آفریقایی کشور هسته که این قاره‌ی ِغربی قسمتون دله دَره. این کشور که قدیم فرانسه ِکولونی دله دَیّه، اسا آفریقای ِپچوک‌ترین کشورون جه هَسته. توگو کشورون ِغنا، بنین و بورکینا فاسو جه هم‌سامون هسته. ونه جنوبی قسمت هم ات‌کمه گینه خلیج ره چـِک گَنّه.

این کشور جمعیت ۷ میلیون نفر و ونه نیشتنگا (=پایتخت) لومه هسته. وشون رسمی زوون فرانسوی و پیل ِیکا فرانک سی‌اف‌ای هسته. توگو سال ۱۹۶۰ فرانسه جه سِوا بَیه. ۵۱ درصد توگویی‌ئون شه بومی اعتقادات ره باقی دارنه و ۲۹ درصد مسیحی و ۲۰ درصد مسلمون هستنه.

توگو ۵تا منطقه دانه که هرکامین سی استان دارنه. این مناطق ِنوم وشون ِجوغرافیایی آب‌وهوا ره سِراق دِنه.




#Article 180: جیبوتی (111 words)


جیبوتی اتا عرب کشور هسته که آفریقای شاخ دله دَره. این کشور ِنیشتنگا (= پایتخت) جیبوتی ِشهر هسته که ۴۰۰٬۰۰۰ نفر جمعیت دانه. جیبوتی سابقاً فرانسه ِکولونی دله دَیّه و ۲۷ ژوئن ۱۹۷۷ این کشور جه سیوا بیّه و اسا آفریقا اتحادیه و عرب اتحادیه دله عضو هسته.

جیبوتی ۲۳ هزار کیلومتر مربع گتی دانّه و ۸۱۸٬۱۵۹ نفر جمعیت دانه و اینتی ونه بائوتِن آفریقای ِپچوک‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین کشورون جه هسته. ۹۴ درصد جیبوتی ِمردمون مسلمون و اصل تسنن هستنه. رسمی زوون این کشور دله فرانسوی و عربی هسته ولی مردمون ویشته شه مَله‌یی زوون‌ها جه هِدی جه گپ زَنّه. نزدیک ۸۳٫۱ درصد جیبوتی دله شهری هستنه.

جیبوتی ۵ استان دانه:




#Article 181: چاد (294 words)


چاد (عربی جه: تشاد) اتا عربی کشور هسته که مرکزی آفریقا دله دَره و همه وَری خشک هسته و دریائون جه راه نِدانّه. ونه نیشتنگا (= پایتخت) انجامنا هسته. ونه گتی (= مساحت) هم حدوداً ۱٬۲۸۴٬۰۰۰ کیلومتر مربع وانه. این کشور لیبی، سودان، میونی آفریقا و کامرون نیجر و نیجریه جه همسایه هسته.

چاد ِجمهوری ۱۱ اوت ۱۹۶۰ استقلال پیدا هاکرده ولی هَنتا که هَنتائه، ونه دله آرامش برقرار نیّه و دله‌یی جنگ وجود دانّه. «ادریس دبی» اسا چاد ِرئیس جمهور هسته.

چاد متحد ملل سازمان (UN)، آفریقای توسعه‌ی ِبانک (ADB)، آفریقای اقتصادی کمیسیون (ECA)، فائو (FAO)، جی۷۷ (G-۷۷)، ترمیم و توسعه بین‌المللی بانک (IBRD)، آفریقای اتحادیه (OAU)، غیرمتعهدون جنبش (NAM)، اسلامی کنفرانس سازمان (OIC)، جهونی تجارت سازمان (WTO)، پول بین‌المللی سارخ (IMF)، کشورون بالون بین‌المللی سازمان (ICAO)، اسلامی تجارت اتاق (ICC)، توسعه بین‌المللی جامعه (IDA)، کشاورزی توسعه بین‌المللی سارِخ (IFAD)، کار بین‌المللی سازمان (ILO)، اینتلست (INTELSAT)، یونیکتد (UNCTAD)، ویپو (WIPO)، جهونی هواشناسی سازمان (WMO) و بهداشت جهونی سازمان (WHO) دله عضویت دانه.

۲۰۰۷ آمار گاتنه چاد ۱۰٬۷۸۰٬۶۰۰ نفر جمعیت دانه. این مردم عرب، سودانی و بانتویی نژاد دارنه. اعراب شمال دله بیابون‌هنیشت هستنه ولی جنوبی‌ها اکثراً سیوپوست و بانتویی هستنه.

ژوئیه ۲۰۱۵ دله حسین حبری، چاد ِسابق ِدیکتاتور میون سال‌های ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۰، اتا دادگا میون سنگال دله حاضر بیّه. این دادگا قِرار بیّه آفریقای اتحادیه دستور په ونه اتهامات ره بررسی هاکنه. این اولین بار بی‌یه که اتا آفریقایی دیکتاتور ره اتا کشور دیگه دله محاکمه هاکردنه. رید برودی و محمدحسن ابَکَر شاکیونِ وکیل هستنه. ابکر گانه که اگه متحده ایالات آمریکا و غربی کشورون این دیکتاتورون جه حمایت نَکارد بائِن اسا آفریقا این حال و روز ره نِداشته. هابره هشت سال چاد دله حکومت کارده و خله آدم‌ها ره بَکاشته یا شکنجه هاکرده. اسا «ادریس دبی» این کشور رئیس جمهور هسته.




#Article 182: علویه (170 words)


علویه اتا مازرونی زنا بیه که شر گه‌ته.وه باهائی دین ره په‌روو بی‌يه. وه هر چن شه دوره اتا گت زنا بیه ولی ونه خانواده ره چه‌کوت دونون خله ندونه‌نه. وه مافروجک روستا دله شاهی ئو ساری میون دینا بمو.ونه شی نوم الجان مافروجکی بیه.الجان اتا ملا بیه که بعد ایکه باب شه کار ره سر بیته وره مولحق بیه. علویه هم شه مردی هم کت بابی بیه. مازرونی ۱۳۹۴ سال دله که بابیون ره دستگیر کردنه ئو که‌شته‌نه الجان دستگیر بیه ئو وره خله زجر به‌دانه تا ایکه تهرون وره گه‌ردﻩن بزونه و ونه تن ره تیکه تیکه هکه‌ردﻩنه. علویه شه مردی بمه‌ردﻩن گدر تا شه آخر عومر باهائی دین ره تبلیق که‌رده.وه ایران خله جائون ره بورده و مازرونی ۱۴۱۴ سال دله بورده عکا. اونجه عبدﻩلها وره اﻤﺔ البهاخرش دﻩنه.وه عبدﻩلبها جا مأمور بونه که بوره یزد و اونجه مردم ره باهائی دین ره دأوﻩت هکه‌نه.وره أتا بار خواسه‌نه بکوشن ولی وه بتونه‌سه که در بوره.وه مازرونی ۱۴۳۴ دله بمرده ئو ونه جسد ره ساری دله دفن هکردﻩنه.




#Article 183: روآندا (150 words)


روآندا اتا پچوک کشور هسته که آفریقای ِمرکزی قسمت درون دَره. ونه نیشتنگا نوم کیگالی هسته. روآندا، اوگاندا، بوروندی، کنگو دموکراتیک جمهوری و تانزانیا جه همسایه هسته.

حدود ۷۰۰ سال پیش اتا قبیله حامی (کوشی) ِنژاد جه اتیوپی و سومالی جه سمت سودان کوچ هاکردنه و نهایتاً رواندا و بوروندی و اوگاندای فعلی دله ساکن بَیینه این افراد دام‌دار بین. هوتویی بومیون هم اتی قبیله بینه که غرب جه اِمونه. وقتی استعمارکرون بمونه منطقه دله این دِتا قبیله درگیری نخاش بیّه و دِبار قتل‌عام پیش بیموئه که سال ۱۹۹۴ آخرین قتل‌عامی هسته که اتفاق دکته. این آخرسری قتل‌عام دله هوتوی ِرییس‌جمهور ره ترور هاکردنه و همین مسئله سَره قتل‌عام انجام بیه. دِنیای ِمختلف کشورون هم بِستا بَموندِستنه و هِچّی نائوتنه. 

این کشور جمعیت ۱۱٬۶۸۹٬۶۹۶ نفر میانگین سِنی ۷/۱۸ سال جه هسته. ۸۴ درصد هوتو و ۱۵ درصد توتسی هستنه. ۵۶ درصد ِمذهب کاتولیکی مسیحیت و نزدیک پنج درصد مسلمون هستنه.




#Article 184: زئیر (228 words)


کنگو دموکراتیک جمهوری یا کشور دموکراتیک ِکنگو  که وه ره کنگو کینشاسا یا زئیر هم گانّه اتا کشور هسته که مرکزی آفریقای ِدله دره. ونه نیشتنگا نوم کینشاسا هسته. کنگو ِدموکراتیک ِجمهوری دومین گت کشور آفریقا دله هسته و یازدهمین گت کشور جهون دِلِئه. ونه جمعیت هم بیش از ۷۱ میلیون نفره و نوزدهمین کشور جهانه. این کشور پرجمعیتترین کشوری هسته که ونه رسمی‌زوون فرانسوی‌یه.

این کشور جنوبی سودان، میونی آفریقا، اوگاندا، روآندا، بروندی، آنگولا، زامبیا و کنگو جمهوری جه همسایه هسته. این کشور اطلس اوقیانوس  جه هم ۴۰ کیلومتر ساحل گیرنه. این کشور ِمنابع خله زیادنه ولی مردمون خله فقیر بموندستنه. ۹۶ درصد مردم مسیحی هستنه و ۲۵۰ قوم جورواجور سیوپوست جه تقسیم وانه.

این کشور ۳۰ ژوئن ۱۹۶۰ بلژیک جه سیوا بیّه. سال ۱۹۷۱ تا ۱۹۹۷ ونه نوم زئیر بی‌یه. وه ره تاریخ دله کنگو کینشاسا، کنگو لئوپولدویل، کنگو بلژیک و آزاد کنگو هم گاتِنه. 

این کشور ره اتا بلژیکی کشف هاکرده و تا سال ۱۹۶۰ بلژیک این کشور ره شه استعماری سامون دله داشته. سال ۱۸۸۵ این کشور لئوپولد دوم ِشخصی مِلک بیّه ولی ۱۹۰۸ شاه مجبور بیّه وه ره اتا مستعمره بنومه.

این کشور بعد اونکه بلژیک جه مستقل بیّه و کشور بگردسته، اختلافات و دله‌یی جنگ‌های زیادی بدی‌یه و دیکتاتورونی ونه حکومت سَر بمونه. پاتریس لومومبا این کشور ِملی قهرمون هسته که خاسته بلژیک جه استقلال ره بَییره اما وه ره وحشیانه بَکاشتنه.




#Article 185: زامبیا (252 words)


زامبیا  اتا کشور هسته که آفریقای جنوب دره و کنگو دموکراتیک جمهوری، زیمباوه و آنگولا جه هم‌سامون هسته. ونه نیشتنگا (= پایتخت) لوساکا هسته. زامبیای ِگَتی (= مساحت) ۷۵۲٬۶۱۸ کیلومتر مربع و ونه جمعیت نزدیک ۱۳ میلیون نفر هسته. این کشور ِجمعیت ویشته لوساکا و ونه اطراف و «مس ِکمربند ِاستان» دله که شمال‌غرب هستنه متمرکز بَیی‌یه.

قرن سیزّهم جه زامبیا دله بانتو‌ها دَرنه. این کشور اواخر قرن نوزّه جه بریتانیا مستعمره بَیی‌یه و ونه شائون ره لندن دله انتخاب کاردنه. زامبیا ۲۴ اکتبر ۱۹۶۴ اعلام استقلال هاکرده. سال ۲۰۱۰ جهونی بانک، زامبیا ره کشوری اعلام هاکرده که سریع‌ترین اقتصادی اصلاحات ره اجرا کانده. مقر آفریقای شرق و جنوب همبازی بازار (COMESA) لوساکا دله هسته.

سال ۱۸۸۹ و سسیل رودز و لوانیکا امپراتوری ِحکومِت گادِر، سیسیل رودز موفق بیه که اجازه بَییره که بریتانیا جه نیرو بیاره تا معادن جه استفاده هاکنه. این منطقه اون گادِر بریتانیای ِجنوبی آفریقای ِکمپانی  چلّه بِن دَیّه. سال ۱۹۲۴ جه رسماً زامبیا بریتانیا مستعمره بیه. 

سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۴ میلادی شمالی رودزیایِ فدراسیون که اسا «زامبیا» بَیی‌یه، جنوبی رودزیا که اسا «زیمباوه» هسته و نیاسالند که اسا «مالاوی» هسته، تحت عنوان «رودزیا و نیاسالند ِفدراسیون» متحد بَیینه. ۲۴ اکتبر ۱۹۶۴ شمالی رودزیا رسماً این فدراسیون جه سِوا بیه و «زامبیا» نوم جه اعلام استقلال هاکرده.

زامبیا ۱۰ استان دانه:

۹۸٪ نژاد آفریقایی سیو و ۱٪ اروپایی تشکیل دِنه، زامیبایی‌ها دله ۸۷٪ مسیحی، ۱ ٪ مسلمون و باقی بومی هستنه.  زامبیای رسمی زوون، انگلیسی هسته ولی بیش از ۷۰ نوع زوون و لهجه زامبیا دله رایج هسته. 




#Article 186: زیمبابوه (183 words)


زیمبابوه اتا کشور آفریقای ِجنوب ِوَر دله هسته. ونه نیشتنگا (= پایتخت) هراره هسته. این کشور ۱۲٬۵۲۱٬۰۰۰ نفر جمعیت دانه و انگلیسی، شونا و سیندبله ونه رسمی زوون‌ها هستنه.

این کشور قرن نوزهم دله بریتانیای ِکولونی دله دَیی‌یه. سال ۱۹۶۵ جه کم‌کم استقلال‌خائون رُش دَکِتنه و سال ۱۹۷۰ رسماً زیمبابوه‌ی ِجمهوری اعلام موجودیت هاکرده و اتا سِوا کشور بیی‌یه. 

کشاورزی حدوداً کار ِنیروی ِدو-سوم ره دَربَر گیرنه. تنباکو، شَکِر، پَمبه، گَندِم و کوئَندِم (= ذرت)، ونه صادرات جه هستنه.

اینتا کشور کوهنه نوم جنوبی رودزیا هسه. وه قدیم بریتانیا کولونی بی‌یه.

حدود سی سال رابرت موگابه این کشور دله حکومت ره شه میس دله داشته تا این که سال ۲۰۱۷ اتا کودتا دله ارتش وه ره دستگیر هاکرده.

این کشور جمعیت ۱۲٬۵۲۱٬۰۰۰ نفر هسته که وشون سِنی میونگین ۲۰٬۱ سال هسته. اداری زوون زیمبابوه دله انگلیسی هسته ولی سرجمع شونزه‌تا رسمی زوون (شونا و سیندبله واری) هم دارنه.

زیمباوهِ پول خله بی‌ارزش بی‌یه، آتی که دِ سال دله ۲۲تا صفر ره ونه جا حذف هاکردنه. بالاترین اسکناسی که زیمباوه دله دیی‌یه ۱۰۰ تریلیون دلاری بی‌یه که ونجه فقط بَنشِسته اتا تیکه نون بَخری‌ین.




#Article 187: اوستوایی گینه (204 words)


استوایی گینه اتا کشور نوم هسته که آفریقایِ غربی وَر و بیافرا خلیج پَلی، کامرون و گابون وسط قرار دارنه. این کشور گتی اَندا ۲۸٬۰۵۱ کیلومتر مربع هسته و ونه نیشتگا نوم مالابو هسته. این کشور سابق ایسپانیا کولونی دله دیّه و میون ۱۷۷۸ تا ۱۲ اکتبر ۱۹۶۸ این کشور مستعمره بی‌یه و ونه رسمی زوون هنتا ایسپانیولی هسته.

اوستوایی گینه اواسط دهه ۱۹۹۰ آفریقایِ گتِ تولیدکَرونِ نفت جه بی‌یه. این کشور که تنها ۶۲۲ هزار نفر (برآورد ۲۰۱۲) جمعیت دانّه و با حیساب دله‌یی ناخالص تولید ِمیزون، آفریقایِ بتترین کشور هسته ولی طبقاتی اختلاف خله این کشور دله زیاد هسته. ات‌جور که ۲۰ درصد وچونی که دنیا انّه، تا ۵ سالگی میرنه و نصف مملکت ئو ندارنه که بخارِن.

این کشورِ حاکمون ره خله نقد کانّه که دیکتاتوری بساتنه. تئودور اوبیانگ رئیس‌جمهوری هسته که سال ۱۹۷۹ تاسا حکومت دارنه و روزنومه‌ئون و منتقدون جه خله جَری هسته. این کشور آدمون قاچاق ِمبدأ هسته و خله آدمون ره اونجه جه گیرنه، وَرنه، روشنّه.

۸۳ ٪ مردم اتا قبیله، فانگ ِنومی جه، هستنه و ۱۰ ٪ ره بوبیان گانّه. ۸۵ درصد مردم کاتولیک، ۷ درصد پروتستان، ۲ درصد مسلمون و پنج درصد بقیه آنیمیست، بهائیت و دیگر ادیان جه هستنه.

اوستوایی گینه ۷تا استان دارنه:




#Article 188: سائوتومه و پرینسیپ (207 words)


سائوتومه و پرینسیپ یا  سائوتومه و پرنسیب  اتا کشور هسته که گینه خلیج دله و آفریقای ِغربی قِسمت دَره. سائوتومه ونه نیشتنگا (=پایتخت) هسته. این کشور دِتا جزیره جه بساته بیّه که اولی سائوتومه و دومی پرینسیپ هستنه و گابون جه ۲۲۵ کیلومتر فاصله دارنه. سائوتومه و پرینسیپ اتا دموکراتیک ِجمهوری دانّه و ۹۵۸ کیلومتر مربع گتی و ۱۰۰۰۰۰ نفر جمعیت جه سیشل ِپه، کم‌جمعیت‌ترین کشور آفریقای ِقاره دله هسته. همین‌جور پچوک‌ترین پرتغالی‌زوون ِکشور دِنیا دله و پرتغالی‌زوون ِکشورون ِکمیته دله هسته.

این دِتا جزیره پیش از پرتغالی‌ها تا سال ۱۴۷۱ خالی بینه. اون سال به این وَر این جزیره‌ئون دله پرتغال شه وسِّه پایگا بِساته. سائوتومه و پرینسیپ تا سال ۱۹۷۵ مستعمره بینه.  وشون ۱۲ ژوئیه ۱۹۷۵ پرتغال جه سیوا بَیینه و وشون ِاساسی قانون ره ۵ نوامبر ۱۹۷۵ بنویشتنه و ۱۵ دسامبر ۱۹۸۲ وه ره تصویب هاکردنه.

این کشورِ رسمی زوون پرتغالی و ونه مردمونِ دین مسیحیت هسته و 71.9% کاتولیکنه. مردمون ِتِبار هم اقوام سرویکایس، تونگاس، فوروس، انکولارس، مس تیکوس و اروپائیون جه هسته. این کشور دله دانشگا ندانّه و سرجمع ۹۰۰ نفر ونه دله نظامی هستنه.

سائوتومه و پرینسیپ ِپولِ یکا دوپارا هسته. وشون اقتصاد کشاورزی جه بَنده و زمین‌ها اکثراً دولِتِ شِنه و کاکائو تولید کانّه.

این کشور سه‌تا گت ِشهر دانّه:




#Article 189: سنگال (136 words)


سنگال اتا آفریقایی کشور هسته که این کشور ِغربی‌وَر دَره. ونه نیشتنگا (=پایتخت) داکار هسته. سنگال ۱۹۶۱۹۰ کیلومترمربع جه اطلس اوقیانوس پَلی و بیسائو گینه و موریتانی ِوسِط دَره و گامبیای ِکشور این کشور ِسامیون دَرون قِرار دانّه.

فرانسوی‌ها اولین‌بار سال ۱۶۵۹ سنگال دله اتا بندرگاه بساتنه و ونه نوم ره سن لوئی بی‌یشتنه. این کشور سال ۱۹۶۰ فرانسه جه سیوا بیّه و اتا دمکراتیک ِجمهوری بیه. سنگال اتا کشور هسته که ونه ۹۰ درصد اسلام ِپه‌روو هستنه.

این کشور، که خله هم گت نی‌یه، آفریقای ِسیاستون دله خله مهم ِکشور هسته. سنگال بیش از ۸۰ حزب دانه و ونه مجلس ۱۵۰ کرسی دانه که نماینده‌ئون ۹۰ کرسی سَره مردم ِرای جه انتخای وانّه. رییس‌جمهور ره هم مردم انتخاب کانّه و وه ونه نخست‌وزیر ره معرفی هاکنه. این کشور آفریقا اتحادیه و فرانکوفونی دله هم دَره.




#Article 190: سودان (146 words)


سودان اتا کشور هسته که آفریقای ِشمال‌شرقی دله دَره و ونه نیشتنگا خرطوم هسته. سودان ۳۰ میلیون و ۸۹۴ میلیون نفر جمعیت دانه، ونه پول ِیکا پوند هسته.
بیش از ۹۷ درصد این کشور دله مسلمون هستنه. پیش از سال ۲۰۰۵ عربیسودان ِتنها رسمی زوون بی‌یه و اسا انگلیسی هم این مقوم ره دانّه. 

تا سال ۲۰۱۱ این کشور گتترین کشور آفریقا و عربی کشورون ِمیون بی‌یه ولی این سال گادِر جنوبی سودان اتا سِوا کشور بَیی‌یه و این دِتا مقوم ره سودان از دس هِدائه.

سودان عربی دله سیوئون ِسرزمین معنی ره دِنه. سودان سال ۱۹۵۶ شه استقلال ره بریتانیا جه اعلام هاکرده. این کشوور دله همیشه دله‌یی جنگ (= جنگ داخلی) وجود داشته. 

مسلمانان ۹۷ درصد، و ۳ درصد باقی ره آنیمیست و مسیحیون و قبطی‌ئون تشکیل دنّه. سودان مسلمون‌ها اکثراً مالکی‌مذهب و هستنه و این کشور دله تشیع و تصوف هم په‌روونی دانّه.




#Article 191: اسواتینی (241 words)


اِسواتینی یا سوازیلند (eSwatini) اتا سلطنتی کشوری هسته که آفریقای ِجنوب میون دَره و ونه نیشتنگا لوبامبا هسته، البته اداری مرکزیت ره مبابانه ِشهر دانّه.

این کشور فقط جنوبی آفریقا و موزامبیک جه هم‌سامون هسته. موزامبیک ِسامون ونه شرقی مناطق ره گیرنه و سه‌وَر دیگه جنوبی آفریقای سامون هسته.

بریتانیایِ کولونی دله این منطقه نوم ره سوازیلند بی‌یشت بینه و این کشور چن قرن همین نوم جه بشناسی‌یه بی‌یه. سوازیلند نوم سال ۲۰۱۸ عوض بیّه و من‌بعد ونه نوم اسواتینی هسته. مسواتی سوم، وشون پادشاه، بائوته این کشور ونه دِباره شه قدیمی نوم جه بنومسته بوائه. اسا اسواتینی آخرین مطلقه سلطنت هسته که افریقا دله بموندسته. 

بانتو ِنژاد قرن ۱۶ میلادی بمونه جنوب غرب سمت و موزامبیک ِمنطقه جه مهاجرت هاکردنه، تعدادی هم قرن ۱۸ میلادی دِباره شه کوچ ره بَییتنه و سوازیلند جه بَرسینه. قرن ۱۹ میلادی، بانتو ِخاندان شه دفاع وسّه اتا قبیله‌یی سازماندهی بساته تا زولو ِخاندان جه بجنگه. وشون بریتانیا جه هم کومِک بخاستنه و سال ۱۸۸۱ بریتانیا سوازیلند ِاستقلال ره تضمین هاکرده. سوازیلند میون سالهای ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۹ جنوبی آفریقای تحت‌الحمایه بی‌یه، بوئر جنگ ِپه، سال ۱۹۰۲، سوازیلند ره بریتانیا بَییته و عاقبت روز ۶ سپتامبر ۱۹۶۸ سوازیلند بریتانیا جه اعلام استقلال هاکرده. 

سوازیلند دله مردِم ِدین ۶۰ % مسیحیت، ۱۰ % اسلام و ۳۰ % انگلیکان، بهاییت، مورون و یهودیت هسته.

این کشور دله انگلیسی و سوازی رسمی زوون هستنه.

این کشور دله ایدز ویشترین درصد ره همه کشورون میون دانّه.

سوازیلند چارتا ناحیه دانه:




#Article 192: سومالی (113 words)


سومالی اتا کشور هسته که آفریقایِ شرق دَره. ونه نیشتنگا (= پایتخت) موگادیشو هسته. این کشور ساحلی هسته و آفریقای شاخ  دله قرار بَییته. این کشور اتیوپی، جیبوتی و کنیا جه هم‌سامون هسته و ونه شمال عدن خلیج و ونه شرق هند اوقیانوس  دَرنه. این کشور دله اسا اتا قانونی و عمومی دولت دَنی‌یه و جنگ و جدال فراوونه. این کشور ِحاکمیت سومالی‌لند، پانت‌لند، اسلامی دیوان گت شورا و انتقالی دولت میون تقسیم بیی‌یه. 

سومالی هیژده منطقه («گوبولوداً، مفرد»گوبول) دانه که هر منطقه باز شه رسد وانه. 

۱ آودال۲ باکول۳ بنادیر۴ باری۵ بای۶ گالگودوود۷ جدو۸ هیرران۹ جوبادا ذکسه۱۰ جوبادا هووز۱۱ ماداگ۱۲ ناگال۱۳ ساناگ۱۴ شابیل لاها ذکسه۱۵ شابیل لاها هووز۱۶ سوول۱۷ تاگدهییر۱۸ وکوویا گالبید




#Article 193: سیرالئون (207 words)


سیرالئون (Sierra Leone) اتا کشوری افریقای غرب میون هسته که ونه گت ِشهر نوم فری‌تاون هسته. سیرالئون ِجمعیت ۶ میلیون نفر و ونه رسمی زوون انگلیسی هسته. این کشور پول ِیکا نوم لئون هسته.

این کشور دله مردمون شونزَه‌تا قوم جه تشکیل بَیینه که هرکامین شه زوون و رسوم ره دارنه. دِتا قوم که همه جه گتته هستنه، تنمه و منده نوم دارنه. بین ۶۹ تا ۷۰ درصد مردم سیرالئون دله مسلمون و ۲۰ تا ۳۰ درصد مسیحی هستنه.

پرتغالیون سال ۱۴۶۱ این منطقه ره کشف هاکردنه. سیرالئون ِنوم پرتغالی زوون دله «شیرون ِکوه» ره معنی دِنه. این منطقه قدیم بَرده بَییتِن وسّه کار بَزه بی‌یه. اسا با اون‌که این کشور ِطبیعی منابع خله هسته، ۷۰ درصد مردمون فقیرنه.

برده‌ئون ِتجارت وسه سیرا لئون اتا گت ِمنبع بی‌یه و هزارون آفریقایی ره استعمارکرون اینجه جه راهی کاردنه که بورِن دیگه مناطق دله. فری تاون سال ۱۷۸۷ جه بعنوان شهری بساته بیّه که آزاد بَیی برده‌ئون که وَردِگِردست بینه، ونه دله زندگی کاردنه.

سیرالئون روز ۲۷ آوریل ۱۹۶۱ انگلیسی جه مستقل بیّه و اتا سیوا کشور بگردسته. این کشور دله سال‌ها جنگ بی‌یه تا اون‌که سال ۲۰۰۲ ناتو کومِک هاکرده که جنگ توم بَواشه و بیش از ۱۷ هزارتا خارجی سرباز ده‌ها هزار شورشی ره خلع سلاح هاکردنه.




#Article 194: سیشل (195 words)


سیشل اتا جزیره‌ای کشور هسته که هند اوقیانوس دله دره و اتا آفریقایی کشور حیساب وانه. ونه نیشتنگا نوم ویکتوریا هسته و اتی مجمع‌الجزایر هسته که ۱۱۵تا جزیره جه تشکیل وانه که حدود ۱۵۰۰ کیلومتر آفریقای ِبنه جه فاصله دارنه. این جزایر ماداگاسکار ِشمال شرقی وَر دَرنه. سیشل ۸۶٫۵۲۵ نفر جمعیت جه کمترین جمعیت‌ها ره آفریقا دله دانّه اما ولی ونه انسانی توسعه شاخص بالاترین‌ها میون دره.

سیشل آب‌وهوا استوایی هسته و توریستون وسّه خجیره و ونه یک‌سوم اشتغال توریسم جه درآمد دریارنه. یک‌سوم جزایر، سیشل دله مسکونی هستنه و ۹۰ درصد جمعیت اصلی جزیره که ونه نوم «ماهه» هسته، دله دَرنه. ماهه جزیره  ۲۷ کیلومتر درازی و ۳ تا ۸ کیلومتر پهنا دانه و ویکتوریای ِشهر ونه دله دره.

این جزایر میونه‌ئون قرن هیژدهم فرانسه مستعمره بیّه و سال ۱۸۱۴ بریتانیا ره واگذار بیّه و سال ۱۹۷۶ اتا سیوا کشور بگردسته. این کشور اسا مشترک‌المنافع کشورون اتحادیه دله دره.

سیشل بومی ندانّه و ونه مردمون ویشته فرانسه‌یی، آفریقایی، هندی و چینی مهاجرون جه تشکیل وانه. فرانسوی و انگلیسی رسمی زوون هستنه و مردمون اکثراً مسیحی و کاتولیک مذهبنه.

سیشل ۲۵تا اداری منطقه دانّه.

Wikipedia contributors, Seychelles, Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed April ۲۹، ۲۰۱۲).




#Article 195: فرانسه گت انقلاب (709 words)


Feränse gat e enqelab (mäzeruni ۱۳۰۱-۱۳۰۵) attä gat e ettefäq Feränse tärix dele biye.inattä inqeläb milädi ۱۷۸۹ ۱۴ juiye säl dele mardem hemle hakerden be bästil zendun cä sar bayte.Feränse inqeläb attä mardemi inqeläb biye ke vene hadef äzädi,beräberi ü beräri biye.

Milädi ۱۷۸۰ dahe axerun dele Feränse hukumet şe käräi re das e cä hedä ü mardem vene cä näräzi bayne.un zamun Feränse attä macles däşte ke vene qodret xale mahdud biye.inattä mecles ۱۷۵ säl biye ke kär nakerde.keşvar re şähuni gerdundenine ke madem dard cä xaver naştene.mardem xale mäliyät dane ü bareşun qeymet ham ruz be ruz şiye bäläş vali gatun tabeqe ademun dakkel mäliyät nedäne ü inattä mardem re xale närhet kerde.

Milädi ۱۷۸۹ säl dele Feränse şä tasmim bayte ke mardem muşkel re macles deres hakerden cä hal hakene.hamintä veser milädi ۵ me ۱۷۸۹ säl dele ۱۷۵ pas säl cä attä mecles ke vene nemäyendegun se tä tayefe cä bine deres baye ü şe kär re sar bayte.un se tä täyefe num biye:mardem,keşişun ü aşräf.macles vişter nemäyendegun xäsene ke attä asäsi qänun Feränse veser vazaa bavu ke inattä qänun mardem peşt bue ü hattä şä ham vene cä itäet hakene.vali şä inattä tasmim cä moxälefet kene ü farmun dene ke mecles re davvenen.mecles daves bune ü vene nemäyendegun zenduni bunne.inattä masele bäes bune ke mardem asebäni bavun ü bästil zendun (hamunce i ke nemäyendegun zenduni bine) re mohäsere hakenen.veşun pas e ۴ säet mohäsere zendun darun re eşkenene ü temum zenduniyun re äzät kenene.bästil zendun sequt hakerden istebdädi nezäm sequt hakerden neşune biye.mecles attä ilämye säder kenne ü ke başer heququ num bayte ü vene dele äzädi ü beräberi re xanne.

Baade milädi ۱۴ juiye ۱۷۸۹ lui şunzahum (Feränse ye şä) attä şä e dim baye ke heççi qed näşte.mecles qänun beşten re sar bayte.milädi ۲۰ cuen ۱۷۹۱ säl dele sä ü vene xänevade say hakerdene keşvar cä ferär hakenen vali mardem dase cä dastgir bayne.mecles şä re hukumet cä bar kenär kene.incuri bune ke şä ü vene xanevade zenduni bunne.Utriş ü Perus lui şunzdahum peştibuni veser Feränse cä cang kenene vali Feränse arteş veşun re şekest dene.

Mäzeruni ۱۳۰۴ säl dele attä nu mecles ders bune.un zamun pas e cä attä hukumet lu bemu ke vene num nakuşten ü batersiyen hukumet biye.şä,şäbänu ü xale gatun cä giyutin cä gerden baze bayne.hukumet gardundeniyen kasuni das dakete ke xäsene Feränse sämun re vişter hakenen.haminattä veser Feränse hulend, Ispäneün ü beritäniyä cang e dele baye.

Mäzerun ۱۳۰۵ säl dele mecles mardem das e cä daves baye.mecles miyäne ru üzvun zenduni yä bakuşt bayne ü tendru üzvun ke veşun re cäkuben getene,qudret re das e dele baytene.cäkubenun keşvar gerdundeniyen veser attä kumite be num melli amniyet kumite deres hakerden.corc cäk däntun,cän pul märä ü maksimiliyan rubspiyer inattä kumite gat e üzvun bine.melli amniyet kumite tasmim bayte ke mardem kumek cä bigäne arteş re Feränse cä dar bakene.rubespiyer qodret kam kam ziyäd baye ü cäi barsiye ke ve däntun idäm farmun re giyutin cä säder kenne.۱۴ mä dele hedud ۱۷hezär nafer gurh gurh bi muhakeme giyutin cä bakuşt bunne.axer sar mäzeruni ۱۳۰۶ säl dele mardem ziyäd näräheti veser rubspiyer dastgir ü giyutin cä idäm bune.incuri bakuşten ü batersiyen hukumet tum bune ü attä num mecles deres bune.panş tä nu mecles üzvun cä keşverhukumet re das e dele girenne.vali inattä nu hukumet xale xär naye ü mardem vene cä näräzi bine.avez dele Feränse arteş xale qavi baye ü haminattä kär bäes baye ke Napeleün bonäpärt be qodret barese.

Näpeleün attä Feränse arteş farmundeün cä biye.ve nezämi nubuq däşten veser,gat terin Feränseki farmunde Feränse inqeläb cangun dele biye.näpeleün çan tä cange dele gate piruzi bayte.ve mäzeruni ۱۳۱۱ säl dele hukumet zaifi cä istefäde hakedr ü das be kudetä bazu.incuri baye ke näpeleün bonäpärt qodret re das e dele bayte ü hukumet dasga re degereseniye.nu dulet se tä üzv däşte ke konsul num däştene.napeleün gat e konsuı ü Feränse asli frmunrevä biye.ve tä çan säl konsul ünvän cä keşvar re grdundeniye ü deşmenun cä cang kerde.ve inattä muddet dele nu piruziün re bayte ü vişter mardem piş aziz baye.äxer sar mäzeruni ۱۳۱۶ säl dele ve be ünvän Feränse imperätur täc beşte.inti Feränse gat e enqeläb tum baye vali andişeüni munenede äzäzäti ü beräberi baxi bamunesene ü Feränse cä burdene dige keşvaru dele.

 




#Article 196: فلسفه تش کیش زرتشت دله (309 words)


اَتّا چی که شایع بَی یه این هَسه که زرتشتیان تَش پَرَستِنه، ولی اِتی نی یه بلکه تَش گَت‌ترین پاک کِنِنده و نورانی‌ترین عنصر هَسّه، تَش ر ِ رمز و سمبل اهورامزدا دونِنّه. فردوسی اینتا مطلب ِ خَو ِر اِتی گِنه:

                   نگویی که آتش پرستان بدند                        پرستنده ی پاک یزدان بدند

زرتشت تَش ر ِ بعِنوان شه کیش ِ نشونه انتخاب هاکِرده تا بَوّه:

۱-تَش ِ جور پاک بوئین.

۲-هَم تی که تَش ِ شعله جور شونه، شِمه هم جور بورین، روحانیت، انسانیت و ترقی و تعالی ِ سو بورین.

۳-هَم تی که تَش ِ شعله جِر نِنه، شمه هم تلاش هاکِنین تا گرفتار نفس نَوّین و گَت ِ اَرمون ر ِ مد نظر دارین.

۴-هَم تی که تَش ناپاکون ر ِ پاک کِنّه و شه آلوده نَبونه شِمه هم بدی یه جا نبرد هاکِنین بدون اینکه شه آلوده بَوّین.

۵-تَش هر چی یه جا برخِرد هاکِنه و ر ِ نیز شه جور درخشان کِنّه، پس زرتشتی هم و ِنه پس از برخورداری از دانش و بینش، دیگران ر ِ از فروغ نیکی اَشا(بهترین – پاکی نظام هستی) بهره مند هاکِنه.

۶-تَش زیبا هَسه، حیات دارنه و بیقِراره و تا آخرین لحظه که رووشِن هَسّه شه حرکت ر ِ تِمام نَکِنّه و فعالیت دارنه.انسان هم و ِنه هَم تی فعال بوئه و بی قِرار دَوّه. تَشی هم که آدِم ِ درون ر ِ از آلودگی پاک کِنّه چیزی جز اَشا نی یه و و ِنه با رعایت سه اصل:خار فکر هاکِردن، خار گَپ بَزوئن، خار رفتار هاکِردن(اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک) بدست بی یه.

آتشکده ها، ایران ِ باستان ِ د ِله فقط جای عبادت دَ نی بی یه، بلکه و ِشون د ِله دادگاه،درمانگاه و دبستان هم بی یه.آتشکده د ِله موبدان دادرسی کِرد ِنه و بیماران روحی و روانی هم اونجه شفا پیدا کِرد ِنه، کتابخانه جامع هم دَی یه که وَچون ر ِ آموزش هادِن.




#Article 197: بیزانس (125 words)


بیزانس یا شرقی روم ِامپراتوری أتا امپراتوری نوم بی‌یه که وسطا قرون دله أمروزی ترکیه و یونان ره شامل بی‌یه. اینتا امپراتوری نیشتگا ایستامبول بی‌یه که وشون وه ره کنستانتینوپول یا قوسطنطنیه گِتِنه.

اینتا امپراتوری ره کنستانتین اول بساته. وه چون خاسته ایران و شام جه نزدیک‌ته دَواشه، شه نیشتگا ره بیارده بسفر تنگه پَلی ولی سالِ ۳۹۵ میلادی تئودئوس اول، روم ِامپراتور، تصمیم بَییته تازه نیشتگا ره شرقی روم ِکشور هاکنه تا روم شهر غربی روم ِنیشتگا بمونده. وه دِتا ریکا داشته که هرکامین ره اتا کشور هِدائه.

این کار باعث بیّه مسیحیون وسط اختلاف دَکفه. بیزانس یونان و ارتدکس کلیسای ِنماینده بیّه و یونانی خط و سیریلیک ره رسمی هاکرده.

بیزانس آخرسر تُرکون دَس جا نابود بیّه و عثمانیون وشون جا ره بَییتنه.




#Article 198: شیلی (152 words)


شیلی اتا کشور هسته که جنوبی آمریکای ِغربی سواحل دله دَره. این کشور ِنیشتنگا (= پایتخت) سانتیاگو هسته. شیلی آند ِکوه‌ئون ره شرق و گت اوقیانوس ره غرب جه وَر خانّه. این کشور پرو، بولیوی و آرژانتین جه هم‌سامون هسته و دریک گذرگا جه هم جنوب وَری رِسِنه. این کشور هم اکوادور واری برزیل جه هم‌سامون نی‌یه. این کشور ِساحل گت ِاوقیانوس پَلی ۶۴۳۵ کیلومتر هسته.

ایسپانیا شیلی ره استعمار قرن شونزه جه استعمار داشته، و اینکا ره این مناطق دله رِقِد بِدا بی‌یه. سال ۱۸۱۸ شیلی مستقل بیّه.

این کشور دله سرد جنگ گادِر اتی سوسیالیسم و امپریالیسم ِرقابت سیاست دله پیش بمو. سالوادور آلنده که شوروی ِطرفدارون جه بی‌یه و رای‌گیری جه رییس‌جمهور بَیبی‌یه این کشور دله حکومت کارده که آمریکای ِکومِک جه آگوستو پینوشه، که اتا لیبرال ِدیکتاتور بی‌یه، بتونِسته کودتا جه این رقابت دله پیروز بَواشه و وه ره کنار بَزنه و سال‌ها شه نظامی حکومِت ره داره. 




#Article 199: عاج ساحل (426 words)


عاج ِساحل یا کوته د ایویره (Côte d'Ivoire) اتا کشور غربی‌آفریقا دله هسته. ونه نیشتنگا (=پایتخت) یاموسوکرو هسته؛ البته قبلاً آبیجان ونه نیشتنگا بی‌یه. این کشور غنا، گینه، لیبریا، مالی و بورکینا فاسو جه هم‌سامون هسته و جنوب‌وَری اطلس اوقیانوس جه وَر خانّه. اینتا کشور گتی ۳۲۲۴۶۳ کیلومترمترموربع هسه و ۵/۱۴ میلیون نفر جمعیت دارنه.

قرن ۱۵ میلادی عاج ِساحل دله فرانسوی و پرتغالی تاجرون دَکلِستنه تا فیل عاج و برده پیدا هاکِنِن. پرتغال و فرانسه میون اتا استعماری رقابت ایجاد بیّه که فرانسه آخرسر سال ۱۸۴۲ موفق بیّه وه ره بَیره و سال ۱۸۹۳ عاج ِساحل اتا رسمی کولونی بیّه. عاج ِساحل جهونی جنگ دوم په شه‌گردون (=خودمختار) بیّه و ۷ آگوست ۱۹۶۰ فرانسه جه اعلام استقلال هاکرده و سیوا بیّه.

سال ۱۹۵۹ عاج ساحل سه‌تا کشور دیگه، داهومی (= بنین)، نیجر و بورکینا فاسو جه اتا اقتصادی اتحادیه بساتنه که بعداً دیگه کشورون هم وشون دله ایضافه بَیینه. استقلال زمون جه تا سال ۱۹۹۳، فلیکس هوفوئه عاج ِساحل ِرئیس جمهور بی‌یه و سال ۱۹۹۳ هوفوئه بمرده. سپتامبر ۱۹۹۸ هنری کنان بدیه که رییس‌جمهور بی‌یه، تصمیم بَییته شه ریاست ِدوره ره ویشته هاکنه که شـَر راس بیّه.

دسامبر ۱۹۹۹ کنان بدیه‌ی ِحکومِت ره اتا نظامی کودتا جه روبر گوی رقِدبدا. وه ره خارج و داخل جه مِزراب بی‌یشتنه و گوی قبول هاکرده سال ۲۰۰۰ اتا آزاد و دموکراتیک رفراندوم بی‌یله. ۲۶ اکتبر سال ۲۰۰۰، لورن گباگبو نزدیک ۶۰ ٪ آرا جه رئیس جمهور بیه و روبرت گوی فقط ۳۲ ٪ رای بیارده.

این انتخابات دله اتا اپوزیسیون ِحزب، آلاسان اوتارا نوم، ره اجازه نِدانه شرکِت هاکنه و این مسئله دله‌یی جنگ پیش بیارده. روبرت گوی خاسته کشور ِوزیر کومِک جه دِباره کودتا هاکنه که موفق نیّه. اتا صلح‌نومه ۲۵ ژانویهٔ ۲۰۰۳ فرانسه‌ی ِوساطت جه امضا بیه که دولت متعهد بیّه شورشیون ره قدرت دله سهیم هاکنه ولی رییس‌جمهور ِطرفدارون این نتیجه ره قبول نکاردنه و تظاهرات راه دِمبدانه. ژوئیه ۲۰۰۳ رسماً اعلام بیه که جنگ تموم بیه ولی سال ۲۰۰۴ اسلامی شورشیون شمالی مناطق ره شه وسّه بَییتنه.

نوامبر ۲۰۰۴ دله‌یی جنگ دِباره شروع بیّه و مه ۲۰۰۵ مذاکرات شروع بیینه و امنیت شورا گباگبو جه بخاسته قدرت سَر باقی بمونده و رأی‌گیری نی‌یله. مارس ۲۰۰۷ درگیری‌ها تموم بَیینه و دولت شورشیون جه توافق هاکرده. ۴ آوریل ۲۰۰۷ شورشیون ِرهبر، گیوم سورو نخست‌وزیر بیه و کشور آروم بیّه ولی هنتا شمال شورشیون دَس په کَته.

این کشور جمعیت ۱۸٬۳۷۳٬۰۶۰ نفر هسته که ۳۵ تا ۴۰ درصد مسلمون و ۲۰ تا ۳۰ درصد مسیحیت په‌روو هستنه و بقیه بومی دین دارنه. این کشور رسمی زوون فرانسوی هسته و فرانکوفونی دله دره.

عاج ِساحل ۱۹ استان دانه:




#Article 200: عوسمانی (178 words)


عوثمانی أتا کشور نوم بیه که قدیم دله أمروزی تیرکیا جا ره داشته.بونه بأوتن که اینتا نوم تیرکیا کوهنه نوم بیه.عوثمانی ایمپراتوری خوارس میون ره سر گیته.وشون اتی دوره هم بالکان جزیره مونا شه دس دله داشته‌نه.اینتا ایمپراتوری بعد ایکه جهانی اول جنگ دله شه‌که‌ست بخرده تجزیه بیه ئو تیرکیا ونه جانشیر بیه.

بعد ایکه تورکون ئیران دله کارسر به‌مونه بیزانس ایمپراتوری شرق ور ره بیته‌نه.وشون أتا خله تورکون ره بعد اینتا کار بأوردنه اونجه تا اونجه سامون ره به‌سپرن.بعد ایکه ئیران دله تورکون ضعیف بینه اونجه تورکون عوثمان رهبری جا عوثمانی دولت درس هکردنه.

اینتا ایمپراتوری کم کم خله گت بیه ئو به‌تونه‌سه أتا خله شر خوارس میون ئو بالکان ره بیره.اینتا ایمپراتوری ئوروپائی دولتون جا خله جنگ هکرده ئو اول ای جنگون ره بأورده ولی بعدن شه‌که‌ست بخرده ئو ئوروپائیون وره بالکان دله در بکردنه.اینتا ایمپراتوری په‌شتی بیه که ایسلام بالکان درون پیش بورده.

عوثمانی ایمپراتوری اَزمار(بعد) ایکه جهونی جنگ اول  سر بیته آلمان و اتریشِ کایر بیه. اینتا کشور بعدن اینتا جنگ دله بنه بخرده و مجبور بیه شه خله خاک ره دس جا هده.




#Article 201: غنا (239 words)


غنا اتا کشور آفریقای ِغربی مناطق دله هسته . این کشور نیشتنگا نوم آکرا هسته. غنا قدیم انگلیس مستعمره بی‌یه و هَنتا غنا دله رسمی زوون انگلیسی هسته و وشون همسود کشورون اتحادیه دله دَرنه. این کشور آفریقا اتحادیه دله هم عضو هَسته.

پرتغالیون قرن پونزهم میلادی دله اولین بار وسّه سیوپوستون ِحکومِت ره این منطقه دله رِقِد بِدانه و شه بَرده و طِلا تجارت ره اینجه سَر بَییتنه. غنا استعمارکَرون دوره «طلای ِساحل» نوم جه مشهور بی‌یه. پرتغالیون بوردِن په، بریتانیا این منطقه ره بَییته.

استقلال خائون این منطقه دله چنتا ملّی شورش داشتنه که سال ۱۹۵۱ بریتانیا ره مِزراب بی‌یِشته تا اتا اساسی قانون ره این مستعمره دله قبول هاکِنه تا اتی شه‌گردونی (=خودمختاری) این مستعمره دله دَواشه و اتا انتخابات بی‌یشته که قوام نکرومه (ملی خلق حزب جه) نخست وزیری سَره ونه دله پیروز بیّه. مارس ۱۹۵۷ میلادی، طلای ِساحل نوم ره «غنا» جه عَوِض هاکِردنه و این سرزمین شه استقلال ره اعلان هاکِرده و همسود کشورون اتحادیه دله عضو بیّه. قوام نکرومه هم نخست‌وزیری سَره بَموندِسته. ژوئیه سال ۱۹۶۰ نکرومه این کشور ِنظام ره جمهوری هاکِرده ولی اتا کودتا په نظامیون مملکت ره بَییتنه و تا سال‌ها حکومِت دله دَیینه.

غنا دله انگلیسی رسمی زوون هسته. این کشور ِمردمون وسّه همیشته ناسیونالیست و پان آفریقانیسم خله اهمیت داشته. وشون ِپرچم سه‌رنگ سرخ، سَوز و زرد جه هَسته که اتیوپی ِپرچم سَر جه بَییته بَینه چون اتیوپی تنها کشوری بی‌یه که اروپایی استعمارکَرون وه ره نَییت‌بینه.




#Article 202: شا جومونگ (704 words)


شا دانگمیونگ (بزابئی ۵۸ قبل میلاد جا-بمرد میلادی ۱۹ دﻩله) که ونه گت نوم دانگمیونگ سئونگ وانگ هسه که وه ره ونه بزابئی زمون نوم جا یأنی  جومونگ جا هم اشناسه‌نه.وه گوگوریو ایمپراتوری درس کر بیه.گوگوریو کوره سه تا نه‌خوستین ایمپراتوری دﻩله وشون شمالی‌ترین اشمار ئه‌مو.گوانگائتو سنگی لوح دﻩله وﻩ ره جا چوموانگ یأنی شا چومو ئو ده تا چه‌کوتی کیتاب دﻩله سامگوک ساگس ئو سامگوک بوسا وه ره جومونگ با گو خرش جا یات هکردنه.هم چنین سامگوگ ساگی کیتاب دﻩله وﻩ ره جا چومونگ یا سانگائی نوم بوردﻩنه.دیگه بنویشته‌ئون دﻩله که دس دﻩله دره وه ره چومونگ،جونگمو یا دومو به‌شناسه‌نینه.أتا فیلم ره جنوبی کوره دﻩله وﻩنه زندگی درباره به‌ساته‌نه که وﻩنه نوم جومونگ سوت هسه.اینتا فیلم اسا ئیران تلویزیون جا پخش بونه.

گوگوریو سوت درس بین کوره کوهنه بنویشته‌ئون جا مونه‌ند گوانگائتو سنگی لوح هسه.گت‌ترین بنویشت با أتاکمه تقئیر سامگوک یوسا جا،سامگوک ساگی ئو دانگمیونگ سئونگ وانگ پیئون دانگ گوک ایسانگ گوکجیپ جا به دس به‌مو.
خله گپون اینتا سر که وﻩنه پر کی بیه دره.برخی کورﻩئی بنویشته‌ئون دﻩله جومونگ ره حه‌موسو ریکا (به مأنی:آسمون ریکا) ئو یوها (به مأنی:هابک درکا خدا کیجا) بئوته‌نه.
بئوت بیه که حه‌موسو یوها ره زمونی که داشته درکا پلی حموم کرده بدیه ولی درکا خدا وه ره قبول نکرده ئو وه بورده آسمون.درکا خدا یوها ره اوبالسو جا تبعید که‌ننه،أتا جا که وه اونجه دانگ بویو شا جا، گوموآ آشنا بونه ئو وﻩنه سیقه بونه.یوها که خورشید سو جا باردار بیه أتا تؤخم دﻩنیا ایارنه.گوموآ سأی هکرده تا تؤخم ره نابود هکه‌نه ئو همینتا وﻩسر وه ره هدا حیوونون ره تا وه ره بخرن ولی وه شون به جای ایکه وه ره بخرن وه‌نه جا نگهبونی که‌نه‌نه تا ستمه نوینه.آخرسر گوموآ تؤخم ره یوها ره پس دﻩنه ئو تؤخم دﻩله جا أتا ریکا دﻩنیا ئه‌نه که وﻩنه نوم ره جومونگ ئه‌له‌ننه که کورﻩئی زوون دﻩله یأنی زیل کموندار.

جومونگ اینتا وﻩسر که أتا خار مه‌حارت تیرئه‌شتن دﻩله داشته همه وه ره ئه‌شناسینه.آخرسر وه گوموآ ریکائون حسودی وﻩسر مجبور بونه که دانگ بویو جا بوره.اونجوری که سوت دﻩله به‌مو وختی داشته شه اسب جا فرار کرده أتا گت درکا ره رسه‌نه.اونجه کوزون ئو مائیون ئه‌نه او سر ئو وﻩنه وﻩسر أتا پل درس که‌نه‌نه.وختی که وه أتا به‌نه‌سر ره که درکا جنوب ور دیه ره برسیه گو موسو دانگون جولیون (باک بویو) فرمونروا وه ره حله تحویل گیرنه.وه دونه‌سه که جومونگ أتا گت مردی هسه همینتا وﻩسر شه کیجا سوسانو ره دﻩنه وه ره.بأد گو موسو بمردن ۳۷ پیش میلاد جا جومونگ باک بویو هفته‌مین دانگون(شا) بونه.وه تموم جولیون ۵ تا تیره ره همدیگه جا أتا که‌ننه ئو أتا موتمرکز شائی کشور سازنه.

۳۷ پیش میلاد جا،جومونگ گوگوریو ره درس که‌ننه ئو گوگوریو اولی گت شا بونه.همون سال دﻩله بیریو قبیله شا سونگ یانگ جومونگ کومک جا ماگال قبیله ره شه‌کهست دﻩنه ئو جومونگ ره په‌روو بونه.۳۴ سال پیش میلاد جا جولبون سونگ شهر به‌سات بونه ئو جومونگ وه ره شه ایمپراتوری نیشته‌گا ئه‌لنه.۴ سال بأد ئو ۲۸ سال پیش میلاد جا جومونگ جنرال بو ویوم ره راهی که‌ننه تا ئوکجه شانشیر ره بیره.همون سال دهله جومونگ مار یوها،دانگ بویو کاخ دﻩله میرنه ئو وﻩنه وﻩسر أتا گت عزاداری بئیت بونه.حال دﻩله که وه فقط شا سیقه بیه ئو شابانو نیه.جومونگ أتا آدم ئو أتا خله هدیه گوموآ قدردونی وﻩسر راهی که‌ننه.۱۹ سال پیش میلاد جا جومونگ اولی زنا یه‌سویا شه ریکا همرا یوری دانگ بویو جا ئه‌نه گوگوریو ئو یه‌سویا شابانو بونه.سوسانو جومونگ دوومین زنا که شه ریکائون موقئیت جا گوگوریو آینده دﻩله ترسیه شه دﻩتا ریکا همراه ئو أتی مردم هم کت گوگوریو ره ول که‌ننه شونه أمروزی جه‌نوبی کوره دﻩله.جومونگ شه گت ریکا یأنی یوری ره شه جانه‌شیر که‌ننه.

جومونگ میلادی ۱۹ سال دﻩله،۴۰ ساله‌گی سن دﻩله بمرده.شازده یوری که وﻩنه ولیأهد بیه شه پر ره أتا هرمی شه‌کل قبر دﻩله دفن که‌نه ئو وه ره چومو سئونگ وانگ نوم ئه‌لنه.

گوگوریو شانشیر فرمونرو آخر سر گت تر بونه ئو أتا گت دولت آسیا شرق دﻩله بونه.گوگوریو ایمپراتوری ۷۰۵ سال موننه ئو اینتا زمون دﻩله ۲۸ تا شا جومونگ نسل جا (گو خانواده) وﻩنه دﻩله حوکومت هکردنه تا ایکه تانگ-سیلا أتا نیرو وﻩشون ره حه‌مله که‌نه‌نه.جومونگ وچون أمروزه شه خانوادگی نوم ره گو ئه‌له‌ننه.
مازرونی ۱۵۱۹-۱۵۱۸ سال دﻩله ام بی سی تیلویزیون أتا چه‎کوتی فیلم جومونگ زندگی جا به‌ساته که وه‌نه نوم جومونگ سوت بیه.




#Article 203: پادوسبونون (256 words)


پادوسبانون اتا مازرونی سلسله‌ی نوم هسته که ۱۰۰۰ سال مازرون غرب ور که رویان نوم داشته -شامل نور(رستمدار) و نوشهر(کجور) و چالوس(کلار) امروزی بونه- حوکومت هاکردنه. وشون آفتاب سلسله‌ی په -که ۱۵۰۰ سال هسته جاپون دله حوکومت کنده- پردوام‌ترین سلسله آسیای دله هستنه.
وشون گاوباریون ره اتا شاخه بینه. پادوسبانون نسل ساسانیون سلسله ره رسی‌یه و وشون اینتا سلسله‌ی آخرین بموندسته‌ئون بینه. اینتا سلسله اتا کم بعد از  بموئن ایسلام به ئیران؛ تأسیس بهی‌یه و تا ۴۰۰ سال پیش مازرون غرب ور حوکومت کردنه که شاء عباس (صفوی شا) ویشون ره از بین بورده. اینتا سلسله اولین سلسله‌ای بیه که مازرون دله ایسلام ره قبول هاکرده. وشون تبرستون علویون ره -که اتا از اولین شیعی دولتون دنیا بیه- جا موتتحد بینه. اینتا دولت قلمروی دله تا ۷۰۰ سال پیش سونّی و زیدی هم دهی‌نه. بعضی از وشون اون آخرآخرا اسماعیلیه‌ی مذهب ور گرایش پیدا هاکردنه. اینتا دولت شائون لقب استندار بیه.

اینتا دولت پادوسبان دس جا درس بهی‌یه. پادوسبان گاوباره‌ی ریکا بیه و پر بمردن په، شه برار جا که ونه نوم دابویه بیه اختلاف پیدا هاکرده. اختلاف اینتا سر بیه که دابویه کشور ره نخش گردوندیه. همینتا سر پادوسبان ونه دس جا در بورده رستمدار ور و اونجه پادوسبانون دولت ره درس هاکرده. اینتا دولت نیشتیگا رستمدار بیه و اتّی گدر اینتا دولت نیشتیگا کجور یا رویان هم بیه.

پادوسبون دولت اولین دولتی بیه که مازرون دله اسلام ره قبول هاکرده و ونه گت تر بهی‌ین سه زحمت بکشیه. اینتا دولت مذهب زیدی بیه. ویشون تتبرستون علویون پشت بینه. ونداومید ویشون اولی شاه نوم بیه.




#Article 204: عربی (367 words)


عربی أتا زوون نوم هسه که آسیا قرب دله و آفریخا شه‌مال دله وه ره گپ زنه‌نه.اینتا زوون گنش کرون ۶۵ میلیون نفر توم ویشتر هسه.عربی زوون أتا سامی زوون هسه که خله زوونون ره دﻩنیا دله تأثیر به‌شته.اینتا زوون خله واژه‌ئون مازرونی و فارسی و دیگه ایرانیج زوونون دله درنه.مازرونی زوون أتی ادبیات عربی کیتابونی هسه‌نه که اینتا زوون جا دگاردندی بینه.قورآن که ایسلام موقددس کیتاب هسه اینتا زوون جا بنویشت بیه.عربی زوون ادبیات و وﻩنه چه‌کوت خله شه‌کوفا هسه.اینتا زوون ده تا کشور ویشتر زوون هسه.

کسایی که عربی ره شه ماری زوون سون به کار وَرنه ۱۷۴ تا ۴۴۲ میلیون نفره. عربی ۲۵تا کشور رسمی زوون هسته که کل وشون جمعیت هم بر اساس آمار سیا ۳۲۹ میلیون نفره.

عربی زوون کوهنه‌ترین ادبیات اونائی هسه‌نه که نجد دیار دله قنائی شر بوتن جا سر بیته‌نه و اون زمون گت ترین شرگوئون امرءالقیس بیه که بأد وه نجد مدرسه شاگردون پیدا بینه.کوهنه شرگوئون جا تومی اینا ره نوم بوریم:عدی بن رند و امیه بن ابی سلت.ولی عربی شر جم بین میلادی هشتوم سده دله سر بیته.جاحز شه کیتاب دله که وﻩنه نوم البیان بیه أتی بوتن فن درباره عربی شر دله بوته.

قورآن همون قوریش زوون جا نازل بونه که أرب جزیره مونا دله گتی داشته‌ و نه نسر ره مونه‌سه نه قبلی شرگوئون شر ره مونه‌سه.حتا داستان بوتن دله نو روشون ره ارائه هدا و موسجئ نسر فن ره بترین گت‌ترین مرحله دله نشون هدا.
همینا سر بونه بوتن که قورآن قورآن أرب ادبیات پیش بوردن رو خله تأثیر داشته.ئو ته‌موم سه‌خن گوئون و بنویشت کرون و شرگوئون ره سجئ و قافیه قایده جا که جاهلیت دوره دله کار شی‌یه راحت هکرده.ولی بأد ایسلام هم بئوتونی دینه که همون پیش ایسلام وزن و قافیه جا شر گه‌ته‌نه که چن تا وﻩشون نوم هسه:ایمام علی، خوارج رهبرون.

نسر سولیمان بن أبدالملک و ئه‌مر بن أبدلأزیز درس بیه.قسیده و قزل بوتن حجاز دله حجازی گه‌ننش جا سر بیته.همین زمون دله بیه که سیاسی و حه‌ماسی شرون هم سر بیته.رجز که قبلن جنگ میدون دله بخونس بیه شر شکل جا در به‌مو که اینتا فن نوبیار أجاج بیه.بأد هم قسیدﻩئی شر عراق و الجزیره دله پیش بورده که شر پرچمدار اون منطقه‌ئون دله جریرفرزدق و زوالرمه بینه.




#Article 205: کامرون (265 words)


کامِرون   اتا کشور هسته که آفریقای ِغربی وَر دَره. این کشور جمعیت ۲۲ میلیون پونصد هزار نفر هسته و ونه رسمی زوون‌ها فرانسوی و انگلیسی هستنه. 

یائونده کشور ِنیشتنگا (=پایتخت) هسته و ۱ میلیون و ۱۵۵ هزار نفر جمعیت دانه ولی دوالا دِ میلیون و چارصد هزار نفر جمعیت جه گتترین شهر هسته. کامرون دله حدود ۲۰۰تا زوونی گروه زندگی کانّه.

کامرون ِاقتصاد و اجتماعی ثُبات دیگه کشورون جه آفریقا دله همیشه ویشته بی‌یه. همینسه کشاورزی، راهسازی، راه آهن و نفت و چوی ِصنایع پیشرفت هاکردنه ولی هنتا فقیرون این کشور دله خله هستنه.

کامرون سال ۱۸۸۴ جه آلمان ِمستعمره بیّه. جهونی جنگ اول ِپه کامرون ره فرانسه و بریتانیا تقسیم هاکردنه. بخشی که فرانسه داشته روز اول ژانویه ۱۹۶۰ مستقل بیّه و وه ره کامرون ِجمهوری بنومستنه و جنوبی بخش که بریتانیا کنترل کارده هم  ۱ اکتبر ۱۹۶۰ مستقل بیّه و سال ۱۹۶۱ کامرون ِجمهوری جه وصل بیّه.

قدرت این کشور دله سال ۱۹۸۲ جه پل بیا دَس دَره و وه که اتی توتالیتاریسم رئیس‌جمهور هسته، خلق دموکراتیک جنبش حزب جه همینتی حکومت هاکردن ره دمباله کَشِنه.

این کشور جمعیت ۱۸ میلیون و ۶۰ هزار و ۳۸۲ نفر هسته که وشون سن ِمیونگین ۹/۱۸ سال هسته. کامرون دله هنتا ۴۰٪ بومی عقاید دارنه، ۴۰٪ مسیحی و ۲۰٪ هم مسلمون بَیینه. 

انگلیسی و فرانسوی رسمی زوون هستنه ولی رسماً ۲۴تا زوون دیگه که اون منطقه شِنه، هنتا گپ بَزه وانّه.

کامرونی‌ها نژاد ۳۱٪ کوهستون‌هنیشت، ۱۹٪ استوایی بانتو، ۱۱٪ کِردی، ۱۰٪ فولانی، ۸٪ شمال‎‎غربی بانتو، ۷٪ شرقی سیو، ۱۳٪ دیگه ره هم بعضی آفریقایی نژادون و الباقی ره غربی مهاجرون تشکیل دِنّه.

کامرون ۱۰ استان دانه:




#Article 206: کانادا (272 words)


کانادا  اتا کشور نوم هسه که آمریکا قاره دله دره. این کشور دنیا دله دومین گت ِکشور (روسیه په) هسته ولی چون ونه شمالی قسمتون خله سَردنه، هِچکی اون جائون زندگی نَکانده. کانادای ِپرجمعیت‌ترین شهرون تورنتو، مونترال و ونکور هستنه. کانادای مردمون ویشته این کشور ِجنوبی قسمت دله دَرنه که متحده ایالات آمریکا جه هم‌سامون هَسته. آمریکا و کانادای ِاقتصادی روابط خله زیاده و هیچ دِ کشوری دِنیا دله دنینه که وشون واری تجاری رابطه دارِن. این دِتا کشور مکزیک جه اتا سازمان بساتنه که نفتا نوم دانّه.

این کشور تا سال ۱۷۱۳ میلادی فرانسه مستعمره بی‌یه و این سال بریتانیا ونه سَر کنترل پیدا هاکرده. قرن نوزدهم دله کانادا استقلال پیدا هاکرده. این کشور مشترک‌المنافع کشورون دله دَره. کانادا دله دَه‌تا ایالِت و سه‌تا مخصوص شهر دَرنه که هرکامین شه وسّه سِوا-سِوا دولِت دارنه و مستقل هَستنه و اساساً کانادا اتا فدرالیسم ِکشور هسته.

سال ۱۴۹۷ میلادی، جان کابوت اولین نفر بی‌یه که نیو فوندلند دله اتا بریتانیایی مستعمره بساته. حدود ۴۰ سال پـِیی‌ته، ژاک کارتیه سن لوران ِدلتا پَلی هم اتا فرانسوی مستعمره بساته. از اون به بعد، بریتانیایی مهاجرون ویشته دریا و هادسن خلیج  پَلی هنیشتنه و فرانسویون ویشته بمونه دشت دَکِتنه و کانادای مرکزی قِسمت دله دَیینه. سال ۱۷۸۳، بریتانیا بتونِسته فرانسوی قِسمتون ره بَییره و کبک استان سَره کنترل پیدا هاکِنه.

اینتا کشور گتی ۹۹۷۶۱۳۹ کیلومترمترموربع هسه. اینتا کشور ۵/۲۵ نفرجمعیت دارنه. ونه نیشتگا نوم اوتاوا هسه.

ونه مردم ویشتر اینگیلیسی زوون ره گپ زننه و مسیحیت دین ره په‌روو هسنه ولی وشون میون اتی فرانسوی درنه.

اینتا کشور پیل یکا نوم دولار هسه. ونه ایقتصادی نیشتگا نوم تورنتو هسه. وشون ایقتصاد خله متحده ایالات جه وابستوئه.




#Article 207: کنیا (887 words)


کنیا اتا آفریقایی کشوری هسته که شه قاره‌یِ شرقی منطقه دَره. ونه نیشتگا نوم نایروبی هسته و مومباسا، کیسومو و ناکورو ونه مهمترین شهرون هستنه.

کنیا دله هشت‌تا استان دَرنه که هرکامین ره اتا استاندار اداره کانده. هر استان شه هفتاد و یک منطقه، هر منطقه ۲۶۲ بخش و هر بخش ۱۰۸۸ ناحیه جه تقسیم وانّه. دولت استانداریون سَر نظارت کانده.

این کشور جمعیت آخرین سرشماریون دله ۳۷٬۹۵۳٬۸۴۰ نفر بی‌یه. هفتاد و سه درصد مسیحی، نوزّه درصد آنیمیست و شیش درصد مسلمون هستنه. وشون ِرسمی زوونون سواحلی و انگلیسی هسته.

فسیل‌هایی که پیدا بیینه گانّه که کاله‌دارون تا ۲۰ میلیون سال پیش کنیا دله دَیینه. بعضی فسیل‌ها که تورکانا دریاچه پَلی دَیینه هم سِراق دانه که آدِم‌مونائون (= انسان‌های اولیه) ۵/۲ میلیون سال پیش اونجه زندگی کاردنه. سال ۱۹۸۴، ریچارد لیکی و کامویا کیمئو اتا ریکا وَچه اسکلت ره تورکانایِ دریاچه پَلی کشف هاکردنه که مربوط به ۶٫۱ میلیون سال پیش بی‌یه. این کشور صدها فسیل دایناسورون جه پیدا بیّه که بعضی‌شون دویست میلیون سال پیش شِنه.

ایرانیون و عربون قدیم جه کنیایِ سواحل دله دَیینه ولی پرتغالیون اولین استعمارکرونی بینه که کنیا ره علناً اشغال هاکردنه. وشون اوایل سواحل ره بَییتنه و اونجه دَیینه ولی رسماً سال ۱۵۰۵ میلادی جه پرتغال جنگونی ره شروع هاکرده تا آفریقایِ شرق ره کلاً شه وسِّه بَیره. وشون کاری هاکردنه که شرقی آفریقایِ حاکمون تموم وشون ره مالیات دانه و ضمناً اینتی تونِستنه هند اوقیانوس ره کنترل هاکنِن و اونجه‌یِ تجارت سَره موفق‌ته بائِن.

بعد چندین سال پرتغالیون ِقدرت این منطقه دله کم بیّه و بریتانیاییون، آلمانیون و عمانی عربون قرن هیژدهم دله دَکلِستنه آفریقایِ شرقی سواحل دله. عمان ِعربون مستقیماً پرتغال جه درگیر بَیینه و وشون قلعه‌ها ره محاصره هاکردنه و وشون ره حمله کاردنه و تا اینکه سال ۱۷۳۰ پرتغالی‌ها ره کنیا و تانزانیایِ سواحل جه بریم هاکردنه.

عمان هم پرتغال ِواری فقط سواحل دله دَیّه و کنیایِ دله‌یی قسمتون ره کار نِداشته. عمان بتونسته میخک و برده‌یِ تجارت ره این منطقه دله شروع هاکنه و کلّی سود پیدا هاکرده. سال ۱۸۳۹ زنگبار دله شه وسّه دارالحکومة بساته و «سید سعید» ره اونجه‌یِ والی هاکرده. 

بریتانیا چندین سال بعد تصمیم بَییته برده‌داری ره هند اوقیانوس دله ممنوع هاکنه و همینسه عمان دیم‌به‌دیم هِرستائه و عمانیون ره مجبور هاکرده که برده‌داری ره لغو هاکِنن. با اینچنینی عمانیون تا ۱۹۶۴ که انقلاب بیی‌یه، زنگبار و پمبا دله دَیینه. هَنتا هم عربون این مناطق دله خله پولدار و پرنفوذ هستنه.

آلمان سال ۱۸۸۵ کنیا دله وارد بیّه و ونه بعضی قسمتون ره بَییته. بریتانیا دله هم شرقی آفریقا وسّه اتا کمپانی بساتنه که سال ۱۸۸۸ شروع بکار هاکرده و میون سال‌های ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۵ اوگاندا-کنیا سَر ره راه‌آهن بساته.

جهونی جنگ اول دله آلمان و بریتانیا این منطقه دله کَل-کَل داشتنه و اوایل قرن بیستم، اروپایی کشاورزون و بریتانیاییون کنیایِ مرکزی مناطق دله ساکن بَیینه و قهوه و چایی دِکاشتِن جه پولدار بینه در حالیکه محلیون نتونِستنه شه وسّه زمین صاحاب بائِن.

اکتبر ۱۹۵۲ تا دسامبر ۱۹۵۹، کنیا دله مائومائویِ شورشون انجام بَیینه که بریتانیایی قوانین جه مخالفت کاردنه. ژانویه ۱۹۵۳این شورش‌ها ره بریتانیا سرکوب هاکرده و این درگیری‌ها دله حدود ٪۴۲ کل جمعیت بمردنه. روز ۲۱ اکتبر ۱۹۵۶ هم شورشیون ِرهبر دستگیر بیّه و مائومائویِ شورش شکست بخارده.

کنیا آفریقایی ملی اتحادیه (KANU)، که جومو کیانتا وه ره رهبری کارده، بتونسته استقلال ره ۱۲ دسامبر ۱۹۶۳ بدست بیاره و دولت تشکیل هاده. سال بعد کیانتا کنیایِ اولین رئیس جمهور بیّه. کیانتایِ بمردِن په، سال ۱۹۷۸، دانیل آراپ موی رئیس جمهور بیّه. ۱ اوت ۱۹۸۲ اتا کودتا انجام بیّه و همینسه سال ۱۹۸۳ انتخابات زودتر از موعد انجام بیّه. 

سال ۱۹۸۸ قِرار بیّه جای اینکه ورق دله نومزه‌ئون ِنوم ره بنویسِن، هرکی شه کاندیدِ پشت صف هِرِسته تا هر صفی بلندته بی‌یه، اون نفر برنده اعلام بَواشه. این مسأله اوج دیکتاتوری بی‌یه و باعث بیّه اصلاحات انجام بَواشِن. انتخابات ۱۹۹۲ و ۱۹۹۷ دله، دِباره دانیل آراپ موی پیروز بیّه. انتخابات ۲۰۰۲، موی موفق نیّه و موای کیباکی «ملی رنگین‌کمون ائتلاف» جه بعنوان رئیس جمهور انتخاب بیّه.

نژادون تنوع کنیا دله خله هسته که باعث وانه اختلافات و درگیریون زیادی این کشور دله وجود دارِن. نژادی گروهون این کشور دله اینان ره شامل وانّه: کیکویو ٪۲۲، لوهیا ٪۱۴، لو ٪۱۳، کالنجین ٪۱۲، کامبا ٪۱۱، کیسی ٪۶، آمرو ٪۶، سایر آفریقایی‌تبارون ٪۱۵، غیر آفریقاییون (آسیایی / دسی، اروپایی و عرب) ٪۱.

ونه مردم ویشتر مسیحی دین ره په‌روو هسنه. پروتستان ٪۳۵، کنیایی‌کاتولیک ٪۳۳، اسلام ٪۱۸، روز هفتم ِکلیسا ٪۱۰، سنتی ادیان ٪۱۰ هستنه. هندوییسم و بهاییت ِاقلیتون هم کنیا دله درنه.

اینتا کشور حکومت جمهوری هسه و اتی ریاستی سیستم دانّه که رییس‌جمهور ونه دله هم حکومت ِرییس و هم دولِتِ رییس هسته.

اینتا کشور پیل یکا نوم شیلینگ هسه. این کشور دله توریسم خله درآمد دانّه.

اینتا کشور گتی۵۸۲۶۴۶ کیلومترمترموربع هسه و ونه نیشتگا نوم نایروبی هسه. اینتا کشور ره مائومائو کشور خرش دننه.

کنیا تانزانیا، اوگاندا، جنوبی سودان، اتیوپی و سومالی جه هم‌سامون هسته و ونه شرقی ساحل هند اوقیانوس جه وَر خانّه.

ویکتوریا و رودلف دریاچه‌ئون این کشور دله دَرنه.

کنیا دله هشت‌تا استان درنه که هرکامین ره اتا استاندار اداره کانده. استان‌ها (میکوان) شه هفتاد و یک منطقه (ویلایات) جه تقسیم وانه که وشون هم شه ۲۶۲ بخش (تارافا) جه تقسیم وانه. بخش‌ها تقریباً ۱۰۸۸ ناحیه (کاتا) جه تقسیم وانه. دولت استانداریون سر نظارت کانده. این استان‌ها نوم اینتی هستنه:

۱ - مرکزی۲ - ساحلی۳ - شرقی۴ - نایروبی۵ - شمال شرقی۶ - نیانزا۷ - ریفت والی۸ - غربی




#Article 208: کیپ ورد (358 words)


کیپ ورد اتا جزیره‌یی کشوری هسته که اطلس اوقیانوس ِشمال دَره و ونه شرقی وَر آفریقایِ سواحل جه رِسِنه. ونه نیشتگا (=پایتخت) پرایا هسته.

تا سال ۱۴۵۶ کیپ ورد دله هِچکی زندگی نَکارده و این گادِر بی‌یه که پرتغالیون وه ره کشف هاکردنه. این جزیره سال ۱۴۹۵ بعنوان پرتغال امپراتوری ِاتا قسمت دربمو. ونه مردم هَنتا پرتغالیون و آفریقایی‌تبارون ِتِبار جه هستنه. برده‌ئون ِتجارت این منطقه دله خله اهمیت داشته و تا سال ۱۸۷۶ مهمترین اقتصادی فعالیتون جه بی‌یه. قرن بیستم گادِر هم کشتی‌رانی ِصنعت رونق پیدا هاکرده. 

تا سال ۱۹۵۱ پرتغال ِمستعمره یا کولونی بی‌یه و این سال اتا ماوراء بحاری استان بگردسته، سال ۱۹۶۱ پرتغال تموم کیپ‌وردِ مردمون ره تابعیت هِدا. استقلال خائون این گادِر این منطقه دله رَم و روش دَکِتنه. وشون ِرهبری ره «آفریقایی حزب، بیسائو گینه و کیپ ورد استقلال وسّه» که اختصاراً وه ره PAIGC گاتنه، بعهده داشته و سال ۱۹۵۶ جه بساته بیّه. اتا کودتا سال ۱۹۷۴ پرتغال دله انجام بیّه که باعث بیّه این کشور شه کولونی‌ئون ره از دَس هاده و کیپ ورد استقلال پیدا هاکنه. این کشور ۵ ژوئیه ۱۹۷۵ پرتغال جه رسماً سیوا بیّه.

این کشور دله ۷۱٪ ِنژاد کریول (دِ رگه اسپه-سیو)، ۲۸ ٪ سیو یا آفریقایی‌تبار و ۱ ٪ هم اسپه و اروپایی‌تبار هستنه.مردمِ ۹۱ ٪ دین کاتولیک و ۹ ٪ پروتستان هسته. رسمی زوون کیپ ورد دله پرتغالی هسته ولی کریولو (Crioulo) هم خله رایج هسته و مردمون ونجه هم گپ زنّه. کریولو اتا تلفیقی زوون هسته که پرتغالی و آفریقایی زوونون ِقاطی بیّن جه بساته بیّه. 

این کشور اتا مجمع الجزایر هسته و غربی آفریقا دله جا گیرنه. ونه دور تا دور اطلس اوقیانوس جه محاصروئه و ونه شرقی دریائون سنگال جه نزدیکه. پرایا گتترین شهر و نیشتنگا هسته و ۱۲۴٬۶۶۱ نفر جمعیت دانه. کیپ ورد ِگتی ۴٬۰۳۳ کیلومتر مربع و ونه جمعیت ۵۰۳٬۰۰۰ نفر هسته. کیپ ورد ِمهمترین شهرون میندلو با ۷۰٬۶۱۱ نفر جمعیت و سائو فیلیپه با ۲۷٬۸۲۶ نفر جمعیت هستنه. اونجه‌یِ آب-هوا نسبتاً معتدل، گرم، خشکِ تابستون و کم وارش هسته. کیپ ورد بنه خله شیب‌دار، ناهموار، کوهستونی و تشفشونی هسته. بلندترین نقطه کیپ ورد دله مونت فوگو (Mount Fogo) ۲۸۲۹ متر ارتفاع جه هسته.

کیپ ورد ۱۷ بخش دانه:




#Article 209: گابون (290 words)


گابون  اتا آفریقایی کشور هسته که این قاره‌یِ غربی سواحل دله و گینه دریامونا پَلی قِرار دانّه. ونه نیشتگا (=پایتخت) لیبرویل هسته و کشور کنگو جمهوری، کامرون و اوستوایی گینه جه هم‌سامون هسته.

رسمی زوون گابون دله فرانسوی هسته. البته مردمون شه وسّه بومی و قبیله‌ای زوون هم دارنه. سال ۲۰۰۶، جمعیت گابون دله ۱٬۴۵۴٬۸۶۷ نفر بی‌یه که ۴۲۰ هزار نفر فقط نیشتگا دله دَیینه. مهم‌ترین شهرون پورژانتی ۸۸ هزار نفر، فرانسویل ۳۰ هزار نفر، اویم ۲۳ هزار نفر و موآندا ۲۱ هزار نفر جمعیت جه هستنه.

پول ِیکا گابون دله فرانک سی‌اف‌آ هسته. گابون صادرات ویشته نفت، منگنز، الوار و اورانیم هستنه. گابون فرانکوفونی و آفریقا اتحادیه دله هم دره. تا سال ۲۰۰۶ گابون ِسرانه‌ای درآمد تموم آفریقا دله فقط لیبی جه کمته بی‌یه. این کشور قبلاً اوپک دله هم دَیّه ولی ژانویه ۱۹۹۵ این سازمان جه بریم بموئه.

این کشور ره قرن پونزهم دله پرتغالی‌ها کشف هاکردنه و تا قرن نوزّهم وه ره داشتنه. گابون سال ۱۸۸۶ میلادی جه فرانسه کولونی دله بورده و سال ۱۸۹۰ جه فرانسه‌یِ کنگو سامون دله دَیّه و سال ۱۹۱۰ جه شه اتا سِوایِ کولونی بَیی‌یه و آخرسر روز ۱۷ آگوست ۱۹۶۰ فرانسه جه سِوا بیّه و اتا مستقل جمهوری بساته.

این کشور دله عمر بونگو ۴۲ سال، میون سال‌های ۱۹۶۷ تا ۲۰۰۹ که ایسپانیا دله بمرده، رییس جمهور بی‌یه. وه گابون ِدومین رییس جمهور بی‌یه و ونه حکومتِ طولانی بیّن این وسّه بی‌یه که فرانسه ونجه پـِشتی کارده. وه اوایل که رییس‌جمهور بَیی‌یه، مسیحی بی‌یه و بعداً شه دین و نوم ره عَوِض هاکرده و مسلمون بیّه. 

عُمر بونگو اواخر مریض بَییبی‌یه و ایسپانیایِ بارسلون دله بیمارستون کَب‌بی‌یه که بمرده. ونه بمردن په علی بونگو اتا نمایـِشی انتخابات دله رییس‌جمهور انتخاب بیّه و هَنتا این کشور ِرییس‌جمهور هسته. 

گابون ۹ استان دانه:




#Article 210: گامبیا (223 words)


گامبیا اتا آفریقایی کشور هسته که این کشور غرب دره. ونه نیشتنگا (=پایتخت) بانجول هسته و ونه جمعیت یک میلیون و ۷۷۶ هزار نفره و ونه رسمی زوون انگلیسی هسته.

گامبیا مردمون اقوام جور-وا-جور جه هستنه و گتترین قوم ماندینکا هسته که ۴۲ درصد جمعیت ره تشکیل دنه. ۹۵ درصد جمعیت ۱.۸ میلیون نفری این کشور دله مسلمون هستنه و تصوف وشون دله خله رواج دانّه.

گامبیایِ جوغرافیایی نقشه‌ئون سِراق دِنه که این کشور باریک و کم‌ارتفاع هسته و ونه دِ وَر گامبیایِ روخنه رَد وونه. این منطقه وقتی بریتانیا و فرانسه مناطق ره شه میون رَسِد کاردنه، بریتانیا جه بَرِسی‌یه و ونه دور-تا-دور ره فرانسه گیته.

گامبیا سال ۱۹۶۵ بریتانیا جه استقلال پیدا هاکرده و مشترک‌المنافع کشورون اتحادیه دله عضو بیّه و اسا آفریقای اتحادیه دله هم دَره.

این کشور دله کشاورزی، ماهی‌گیری و توریسم اصلی منابع هسته. حدود یک‌سوم جمعیت خط فقر بـِن درنه یعنی وشون درآمد ۱٫۲۵ دلار آمریکا جه کمتره. بادوم زمینی وشون ِگتترین محصول هسته. 

دسامبر ۲۰۱۵ این کشور رسماً اسلامی جمهوری بیّه. پیش از این فقط ایران، افغانستان، پاکستان و موریتانی این نوم ره داشتنه. یحیی جامه که اتا کودتای بدون خونریزی و دیکتاتوری جه تا این گادِر ۲۱ سال قدرت ره گامبیا دله شه دَس داشته، این کار ِهدف ره رها بَیّن از «استعمارونه میراث» عنوان هاکرده و بائوته که بقیه‌یِ ادیان ِپه‌روون هم آزادی دارنه. 




#Article 211: گینه (114 words)


گینه کشوری هسته که آفریقایِ غربی دریو لو دَره. ونه نیشتگا نوم کوناکری هسته و جمعیت ۱۰ میلیون نفری دارنه که زوون‌های فرانسوی، فولانی، مالینکه و سوسو جه گپ زنّه. این کشور دوم اکتبر ۱۹۵۸ فرانسه استعمار جه سیوا بیّه. ۸۵ درصد جمعیت گینه دله مسلمون هستنه. ۱۰ درصد از مردم این کشور نیز مسیحی‌اند. این کشور ره بعضی گادِر گینه کوناکری هم گانّه تا کشورون دیگه جه اشتیفا بَییت نوائه.

بیسائو گینه ، سنگال و مالی، سیرالئون و لیبریا و عاج ساحل گینه‌ی همساینون هستنه. این مناطقِ تموم درکائون گینه‌ی کوهون جه سرچشمه گیرنه.

گینه هشت استان دارنه که جمعاً ۳۳ شهرستان جه رَسِد وانه. هر استان ِنوم ونه مرکز نوم جه یکی‌ئه.




#Article 212: پاناما (108 words)


 پاناما اتا کشور نوم هسه که آمریکا قاره  دله دره.

اینتا کشور گتی۷۷۰۸۲۰ کیلومترمترموربع هسه.اینتا کشور۷/۲ نفرجمعیت دارنه.ونه نیشته‌گا نوم پاناما (شهر) هسه.

ونه مردم ویشتراسپینیجی زوون ره گپ زنه‌نه ئو مسیحی دین ره په‌روو هسه‌نه..

اینتا کشور حوکومت جوموری هسه.

اینتا کشور پیل یکا نوم بالبوآ هسه.اینتا کشور گت درآمد پاناما کانال هسه که ونه میون جا رد بونه.

اینتا کشور تا صدوشیش سال پیش أتا کؤلمبیا ایالتون جا بیه که اینتا سر که موتحده ایالات خاسه ونه دله أتا کانال بزنه وه ره گرم هکرده تا کؤلمبیا جا سیوا بوو ئو شه سر أتا سیوا کشور بوو.اینتا کشور مازرونی ۱۴۱۴ سال دله أتا سیوا کشور بیه.




#Article 213: لیبی (192 words)


لیبی (عربی جه: ليبيا) اتا کشور نوم هسه که آفریقا قاره دله دره. لیبی  مصر، سودان، چاد، نیجر، الجزایر و تونس جه سامون دانّه.

لیبی ِگـَتی (=مساحت) حدوداً ۱٬۸۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع هسته که چارومین گت ِکشور آفریقا دله و هیودَهمین کشور جهون دلوئه. ۱٫۷ میلیون نفر جمعیت ۶٫۴ میلیون نفری جه لیبی ِنیشتنگا (=پایتخت)، طرابلس، دله دَرنه.

اینتا کشور گتی۱۷۷۵۰۰۰ کیلومترمربع هسه.اینتا کشور ۶.۴ میلیون نفرجمعیت دارنه. ونه نیشتنگاء(=پایتخت) نوم طرابلس هسه.

ونه مردم ویشتر عربی زوون جه گپ زنّه و ایسلام ِدین ره په‌روو هستنه.

اینتا کشور حکومت تا عربی بهار گادِر سوسیالیستی-عربی ِجمهوری بی‌یه و ونه رییس جمهور هم معمر قذافی بی‌یه که ۴۰ سال رهبر نوم جه حکومت کارده. اتا انقلاب په قذافی ره ونه مخالفون بکاشتنه و ناتو همراهی جه اتا موقتی دولت بساتنه. ولی این دولت خله دووم نیارده چون لیبی ِاوضاع قارش-میش بیّه و همه هِدی جه شهرون و روستائون ِتصرف وسّه جنگینه.

اینتا کشور پیل یکا نوم دینار هسه.

اینتا کشور میلادی نوزدهوم سده دله ترکیه دس دیه ولی وره اتا کمه قبل جهونی جنگ اول  سر بَییتِن جا ایتالیا ترکیه دس جا در یارنه. اینتا کشور جهونی جنگ دوم په اتا سیوا کشور بیّه.




#Article 214: ماداگاسکار (189 words)


ماداگاسکار اتا جزیره‌ای کشور هسته که هند اوقیانوس دله دَره و آفریقایِ شرقی سَواحل ِبـِن‌وَری دَره. ونه نیشتنگا نوم آنتاناناریوو هسته. ماداگاسکار دِنیایِ چارومین گتِ جزیره حیساب وانه.

ماداگاسکار جمعیت ۲۲ میلیون نفر و ونه رسمی زوونون مالاگاسیایی و فرانسوی هسته. نصف مردمون این کشور دله مسیحیت و نصف دیگه بومی ادیان ِپه‌روو هستنه. این کشور ِاقوان مرینا ۲۶ درصد، بتسیمیساراکا ۱۵ درصد و... جه تشکیل وانه.

ماداگاسکار اتا جزیره هسته آفریقای ِجنوب شرق قِرار دانّه، ونه شرق موزامبیک ِسامون کَته. ماداگاسکار ِگَتی (= مساحت) ۵۹۲،۸۰۰ کیلومتر مربع و ونه جمعیت ۲۲۰، ۱۰۴، ۵۵ نفر هسته.

ماداگاسکار سال ۱۸۹۶ میلادی جه از فرانسه‌یِ کولونی بی‌یه، این کشور روز ۲۶ ژوئن ۱۹۶۰ بعنوان «مالاگاسی ِجمهوری» استقلال پیدا هاکرده و سال ۱۹۷۵ کشور ِنوم «ماداگاسکار ِدموکراتیکِ جمهوری» بیّه.

تا سال ۲۰۰۲ میلادی ماداگاسکار ۶تا ایالت داشته.

بعد از اینکه ۴ اکتبر ۲۰۰۲ تغییراتی اداری و جغرافیایی تقسیمات دله انجام بیّه، ۶ استان سابق منحل بینه و ماداگاسکار ۲۲ منطقه جه تقسیم بیه که بترتیب الفبا اینان هستنه:

آتسیمو-آتسینانانا آتسیمو-آندرفانا آتسینانانا آلائوترا-مانگورو آمورونئی مانیا آنالامانگا آنالانجیروفو آندروی آنوسی ایتاسی ایهورومبه بتسیبوکا بوئنی بونگولاوا دیانا ساوا سوفیا ملاکی منابه هائوته ماتسیاترا واتوواوی-فیتووینانی واکینانکاراترا




#Article 215: مالی (272 words)


مالی اتا کشور آفریقای ِمرکزی-غربی بخش دله هسته. این کشور ِبعضی قسمتون آفریقای گت صحرا دله قِرار گیرنه. این کشور بین‌المللی دریائون و اوقیانوسون جه راه ندانّه و خاشِک ِپه دَره. مالی فقیرترین کشورون جا هسته و بیش از ۱۵ میلیون نفر جمعیت دانه که بیش از ۱۰ درصد وشون جه نیشتنگا (= پایتخت) دله درنه.

مالی ِشمالی قسمتون دله ژانویه ۲۰۱۲ جه درگیری‌هایی شروع بیّه و ازواد ِطرفدارون تجزیه‌بِخا بَیینه. ۲۲ مارس ۲۰۱۲ ات‌سری سرباز ریاست‌جمهوری کاخ ره بَییتنه و کودتا اعلام هاکردنه. روز ۶ آوریل ۲۰۱۲ ازواد شه استقلال و سِوا بَیّن ره اعلام هاکرده. ولی القاعده وشون ره کنار بَزوئه و وشون شه بخاستی جه مجبور بَیینه که کوتا بِئِن. اسا افراطی شورشیون اتی سختگرونه اسلامی قانون این مناطق دله بی‌یشتنه. کشور ِنیشتنگا دله هم دیونکوندا ترائوره، که ملی مجمع ِرئیس هسته، سربازون ِاجازه په اساسی قانون ِپه‌رووی جه دولت ِریاست ره دانّه و فرانسه‌ی ِکومِک جه دَره سعی کانده شمالی قسمتون ره پس بَیره.

این کشور ِمهمترین تاریخی قسمتون قرن یازدهم شِنه که اتا اسلامی حکومِت داشتنه. المراودین اسلام ِپِشتی بتونستنه غنا ره سال ۱۰۷۶ میلادی فتح هاکِنِن. کانکان موسی مالی ِمعروف ِامپراتور سال ۱۳۲۵ میلادی حج بورده و اینتی معروف بیّه. وه قاهره و مکه دله خله انفاق هاکرده و اینتی معروف بیّه. قرن نوزهم دله پل ِدولت ماسینا دله و الحاج عمر ِحکومِت جهاد اعلام هاکردنه تا کافرون ره بَکاشِن. اسا الحاج عمر «امیرالمؤمنون» نوم جه معروف هسته. وه سال ۱۸۶۴ بمرده.

مالی ِاتا قِسمِت ِمردمون خله سِوایی‌خاه هستنه که این منطقه ره ازواد گانّه. ازواد ره هیچ کشوری برسمیت نشناسِنه ولی وشون شه خاد مناطق ره اداره کانّه.

قومی گروه‌های درصد :

زوون‌های ِگنش‌کرون ِدرصد:




#Article 216: مراکش (532 words)


مراکش یا مغرب (عربی جه: المغرب؛ بربری جه: مُراکُش Murakuc یا أمرّوک Amerruk) اتا کشور هسته که آفریقای ِشمال‌غربی وَر کَته. مراکش ِساحل خله طولانی هسته و اطلس اوقیانوس  ره وَر خانّه که شمال جه جبل‌الطارق و مدیترانه دریا ره رِسِنه. مراکش ِشرقی سامون الجزایر و جنوبی سامون موریتانی دَرنه. مراکش ِنیشتنگا (= پایتخت) رباط هسته.

بربری یا آمازیغ ِقبایل قدیمی تمدن‌ها (فنیقی، کارتاژ، رومانی، وندال و بیزانس واری) جه ارتباط داشتنه ولی اینان هیچ‌کامین نتونِستنه منطقه ره بَیرِن شه وسّه و بومی بربریون وشون دیم‌به‌دیم اِسّانه. 

سال ۵۰ هجری قمری که برابری کانده سال ۶۶۵ میلادی جه، بومیون اسلام جه آشنا بَیینه و شه این دین ره قبول هاکِردنه. اسلام سال ۱۷۰ هجری قمری (۷۸۶ میلادی) رسماً این منطقه دله نفوذ هاکرده و این گادِر بی‌یه که «سید مولا ادریس بن عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی» بموئه مراکش دله عباسیون ِضِد قیام هاکِرده و ادریسیون سلسله ره بساته. این سلسله اولین مالکی‌ ِسلسله بی‌یه و اولین اسلامی حکومِتی بی‌یه که مستقلاً و خلفا جه سیوا بساته بیّه. این سلسله قبل اون که تبرستون علویون تشکیل بَواشه، تنها حکومتی بی‌یه که اسلام ِپه‌روو بی‌یه ولی عباسیون جه مخالفت کارده.

این کشور ِشاهون و سلسله‌ئون همیشه سعی داشتنه که اسلام ره شه اطراف تبلیغ هاکِنِن. وشون آفریقای غربی جائون، ایسپانیا، پرتغال و ات‌که فرانسه دله کَلِستنه و مردم ره دعوت کاردنه که مسلمون بَوون. بعد این که ایسپانیا دله مسیحیون و مسلمون‌ها جنگ دکتنه، آخرسری پیمون‌نومه بنویشتنه که کاتولیک حکومت ایبری جزیره‌مونا ره بداره ولی مسلمون و یهودی مردم شه دین ره حفظ هاکنن ولی مسیحیون شه پیمون ره وفا نکاردنه و دَشتِ نامسیحیون ره زورپشتی مسیحی هاکردنه، کاشتنه یا تبعید کاردنه.

سال ۱۹۱۲ میلادی الجزیره‌ی ِپیمون ِپه، فرانسه بتونِسته ات‌خله تِلاش جه مراکش ره اشغال هاکِنه ولی عبدالکریم خطاب مردم ِرهبری ره بعهده بَییته تا فرانسویون ره دَرهاکِنِن. سال ۱۹۲۷ میلادی، «محمد بن یوسف» (= محمد پنجم) سلطنت جه برسی‌یه و فرانسه‌ی ِحکومِت جه مخالفت هاکِرده. محمد پنجم شه مخالفت وسّه مردِمون میون محبوب بیّه و فرانسه وه ره مِزراب بی‌یشته و آخرسری وه ره تبعید هاکردنه ماداگاسکار دله. مردمون این کار ره قبول نَکاردنه و قیام هاکردنه و فرانسه جه بخاستنه که محمد پنجم وَردَگِرده و استقلال ره بدست بیاره. الجزایر دله هم این گادِر قیام علیه فرانسه باعث بی‌یه فرانسویون مجبور بَواشِن مراکشیون گپ ره گوش هادِن و ۱۶ نوامبر ۱۹۵۵ محمد پنجم وَردَگِردِسته و روز ۳ مارس ۱۹۵۶ فرانسه مراکش ِاستقلال ره برسمیت بشناسی‌یه. مراکش دله اون گادِر تاسا سه‌تا شاه حکومت جه بَرِسینه.

مراکش ادعا کانده که غربی صحرا ونه شِنه و سال ۱۹۷۵ جه ونه بعضی قسمتون ره اداره کانده ولی هنتا این قِسمِت سَره بحث دارنه.

مراکش ِمردمون شه ملی-مذهبی هویت جه خله حساس بینه و هستنه. این کشور تنها عربی‌کشور بی‌یه که عثمانی وه ره فتح نَکارده. مراکشیون هَنتا شه مَله‌یی لباسون ره کانّه. مراکش ِشائون، که اسا «علویون ِسلسله» جه هستنه، سیاسی-دینی مرجعیت ره دارنه و این مقام اساسی قانون دله بَنویشتوئه البته قبل اینکه اساسی قانون بنویشته بَواشه هم همین اوضاع برقرار بی‌یه.

مراکش ِمسلمون‌ها اکثراً مالکی هَستنه و وشون دله بعضی یهودیت ِپه‌روو هم دَرنه. مراکشی یهودون اکثراً مهاجرت هاکِردنه و بوردنه ایسراییل دله. این کشور ِرسمی زوون‌ها اِسا عربی و بربری هَستنه و مردِم اغلباً فرانسوی ره هم بَلِدِنه.




#Article 217: مکزیک (204 words)


مکزیک متحد ایالات یا مکزیک  اتا کشور نوم هسه که آمریکا قاره دله دره. این کشور ۱۱۲ میلیون نفر جمعیت دانِّه.

اینتا کشور گتی ۱۹۷۲۵۴۷ کیلومترمترمربع هسه. اینتا کشور ۸۱ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه نیشتنگا نوم مکزیکوسیتی هسه. این کشور ۳۱ ایالت و اتا فدرال ِمنطقه جه تشکیل بیی‌یه که ایالتون شه وسّه استقلال دارنه و کشور فدرالیسم ِقوانین جه اداره وانه. مکزیک میونی آمریکا دله دره و یوکاتان جزیره‌مونا وه ره جنوبی آمریکای ِقاره جه سِوا کانده البته وه ره «لاتین آمریکای ِکشورون» جه هم حیساب یارنه.

مسیحی دین ِپه‌روو هسنه. مکزیک رسماً رسمی زوون ندانّه ولی ونه مردم ویشتر ایسپانیولی زوون جه گپ زننه (۹۷٪) و همینسه این زوون ره ملی زوون گانّه. مکزیک ویشترین ایسپانیولی زوونی جمعیت ره شه دله دانّه.

اینتا کشور حوکومت جمهوری هسه. مکزیک، متحده ایالات امریکا و کانادا جه هم‌پیمون هسته و نفتای کشورون ره اینان تشکیل دنّه.

اتی آنارشیستی جریون مکزیک دله دره که شه ایدئولوژی ره زاپاتائیسم نومنّه و وشون رهبر مارکوس زیرفرمانده هسته. وشون امپریالیسم جه مخالفت دارنه و خانّه اتی نو سیستم بوجود بیارن.

اینتا کشور پیل یکا نوم پزو هسه.

اینتا کشور ره پیش آمریکا پیدا بین جا آزتک گه‌ته‌نه ئو وه نه دﻩله سرخپوستون نیشتبینه.اینتا کشور ره بعدن ئیسپانئون بیته.




#Article 218: موریتانی (310 words)


موریتانیا یا موریتانیِ اسلامی جمهوری اتا کشور نوم هسه که آفریقا قاره دله دره. موریتانی گتی ۱۱۷۲۴۹۳ کیلومترمترموربع هسه. اینتا کشور  ۲ میلیون نفر جمعیت دارنه و ونه نیشته‌گا نوم نواکشوت هسه و وشون پیل یکا نوم اوگوئیا هسه.

موریتانی مردمون ویشته مسلمون هستنه و نژادون عرب، بربری و سیودیم‌ئون جه تشکیل وانّه. موریتانی کشورون الجزایر، مالی، سنگال و غربی صحرا جه هم‌سامون هسته و اطلس اوقیانوس جه هم وَر خانّه. موریتانیِ ویشتر جائون بیابون هستنه و فقط ات‌که دریو لو خار هوا دارنه.

موریتانی ره قدیم «شنقیط» گاتنه و اسمی که اسا دارنه ره فرانسه استعمار گادِر بی‌یشتنه ون‌سَر. سال ۷۰۸ میلادی مسلمون‌ها شه دین و نژاد ره این منطقه تنک هاکردنه و قرن هیودَه اولین‌بار وسّه فرانسویون بمونه موریتانیِ سواحل دله ولی تا ۱۹۰۳ امیرنشین‌ها شه حکومت سَر دَیینه. موریتانی سال ۱۹۶۰ استقلال پدا هاکرده و ۱۹۷۶ وقتی ایسپانیا بائوته دیگه غربی صحرا ره نخانه، موریتانی و مراکش بائوتنه وه ره شه میون رَسِد کانّه ولی صحرایی چریکون مقاومت هاکردنه و آخرسری موریتانی باته پشیمون بیّه و صحرا سامون ره سال ۱۹۷۹ بائوته نخانه. سال ۱۹۹۲ تاسا ات‌جور چن‌حزبی انتخابات این کشور دله برگزار وانه.

برده‌داری هَنتا موریتانی دله وجود دارنه و این کشور از نظر درصد جمعیت برده‌ئون اولین رتبه ره دنیا دله دارنه. سی‌ان‌ان ِباته، سال ۲۰۱۲ حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد جمعیت این کشور برده بینه. اولین‌بار سال ۲۰۰۷ برده‌داری این کشور دله غیرقانونی اعلام بیی‌یه و اون گادِر تاسا فقط ات نفر ره دادگاه برده داشتن وسّه محکوم هاکرده و باقی ره کار ندارنه. اونان که وشون پوست سیوته هسته قدیم تاسا بردگی کانّه و گرچه خرید-فروش نوانّه ولی معمولاً برده‌ئون ره هدیه دنّه و عاروسی دله رسم هسته که برده‌های وچون ره هدیه کانّه. دولت ولی شدیداً این مسئله ره انکار کانده و هرکی برده‌داری خَوه گپ بزنه ره کانده زندون.

موریتانی دله ۱۲ استان و ۵۸ شهرستون درنه و ۲۸۰ شهر دارنه:




#Article 219: نیجریه (367 words)


نیجریه  اتا فدرال کشور هست که آفریقایِ غرب دَره. ونه نیشتگا (=پایتخت) آبوجا و گت‌ترین شهر لاگوس هستنه. این کشور جمعیت ۱۷۰ میلیون نفر و ونه رسمی زوون انگلیسی هسته. نصف مردمون شمال زندگی کانّه مسلمون هستنه و نصف دیگه جنوب درنه و مسیحی هستنه. نیجریه نفت هشتمین صادرات ره دِنیا دله دانّه و آفریقایِ گتترین نفتی منابع ره دارنه.

نیجریه سال ۱۹۶۰ بریتانیا جه سِوا بیّه و ونه نوم ره نیجر روخنه جه بَییتنه. نیجریه آفریقا دله پرجمعیت‌ترین کشور هسته و دِنیایِ هفتمین جمعیت ره دانّه. این کشور پرجمعیتترین کشوری هسته که ونه مردمون ِاکثریت سیوپوست هستنه.

نیجریه تاریخ لااقل ۹ هزار سال پیش از میلاد جه رِسِنه و بنیو و کراس روخنه اطراف بانتوئون ِبنه‎وار (=سرزمین) بی‌یه که مهاجرون اونجه جه آفریقا دله تَنِک بَیینه.

قرن ۱۹ میلادی این کشور بریتانیا کولونی بیّه تا اینکه سال ۱۹۶۰ دِباره شه استقلال ره بدست بیارده. این کشور ِسِوا بَیّن جه تا سال ۱۹۹۹ نظامی دیکتاتورون حکومِت کاردنه و این گادِر اولین انتخابات برگزار بیّه.

این کشور غرب جه بنین، شرق جه چاد و کامرون و شمال جه نیجر ره وَر خانّه و جنوبی سامون دله گینه دریامونا اطلس اوقیانوس ره دانّه. ونه شمالی سامون ات‌که غربی صحرا جه هم چِک گیرنه. 

ونه هوا استوایی هسته و جنگلون شرق، غرب و جنوب دکلستونه. دمایِ معدل ۳۲ درجه هسته و رطوبت بالا دره.

نیجریه اتا فدرال کشور هسته که ایالات ونه دله اختیارات زیادی دارنه. ۳۶ ایالت و اتا فدرالی مرکز کشور ِتقسیمات ره شامل وانّه. 

جمعیت نیجریه دله ۱۷۰ میلیون نفر میونگین سنی ۱۸٫۷ سال جه هسته. ۵٫۴ درصد مردم ایدز دارنه. زرد تو و مالاریا هم خله زیاد هستنه. ۵۰ درصد مردمون اسلام و ۴۰ درصد مسیحیت په‌روونه. 

این کشور دله انگلیسی رسمی زوون هسته ولی خله جور-وا-جور ِاقوام و زوونون کشور دله دَرنه. هوسه-فولانی ِاقوام شمال درنه و عمدتا مسلمون هستنه و یاروکوبا جنوب غربی، بعضی مسلمان و بعضی مسیحی هستنه. ایگبو شمال شرقی درنه.

بوکوحرام این کشور ِتروریستی گروه هسته که القاعده و داعش جه ارتباطونی داشته و ونه عضوون ویشته کانوریس ِقوم جه هستنه. این گروه دولِتون ره مِزراب یِنّه تا غربی مدرسه‌ئون ره تعطیل هاکِنِن و اسلامی شریعت ره کشور دله برقرار هاکِنِن. وشون کیجائون ره برده گیرنه و مردمون ره قتل‌عام کانّه. 




#Article 220: الیات (116 words)


جوگی، گودار، گُدار یا الیات که فارسی دله وشون ره کولی‌ها هم گِنّه مردمونی هستنه که دنیا همه جا پخش بدی هسنه. وشون هزار سال پیش هند جا کوچ هکردنه بوردنه تموم دنیا دله پخش بینه. وشون زندگی دیگه مردمون زندگی جا فرق کننه و دنیای سرتاسر درنه و خوندنّه و سِما کانّه و اینان مسائل ِسَره مشهورنه. وشون شه مسیر دله مردِم وسّه آواز خوندستنه، فالگیری، کف‌بینی، آهنگری و سما کاردنه و اینتی مردِم ره سرگرم داشتنه.

بعضی مازرون شهرون دله محله‌ئونی به ایسم جوگی‌مَله دره که جوگیا انوجه دسِجمعی زندگی کانّه.
از لحاظ حقوق بشر وشون وسّه خله ضعیف هسته و وشون خله بدجوری زندگی کانّه.
اتا از گت‌ترین جوگی‌مَله‌ئون مازرون راهبند دله دره.




#Article 221: کاستاریکا (165 words)


کاستاریکا یا کاسداریکا کشوری هسته که میونی آمریکا قاره دله دره. این کشور بیش از چار ملیون جمعیت دارنه که اکثراً ایسپانیولی جه گپ زنّه. ۴۰ درصد مردمون اسپه هستنه، ۳۱ درصد مستیزو (دِرگه اسپه-سرخ) و بقیه نژادون دیگه جه‌نه. این کشور دله کاتولیک رسمی مذهب هسته و ۷۰ درصد مردمون کاتولیکنه، حدود ۱۴ درصد پروتستان و ۱۱٫۳ درصد بی‌دین هستنه.

کاستاریکا قدیم ایسپانیا کولونی دیّه و جزء گواتمالا بی‌یه تا ۱۸۲۱ میلادی (مازرونی ۱۳۳۳ سال) که سیوا بینه. کاستاریکا شصت و چار سال پیش شه ارتش ره منحل هاکرده و خله آروم کشور هسته.  کستاریکا کشوری هسته که آمریکایِ کشورون دله میون‌جی‌کری کانده و وشون ره آشتی دنه و ثبات زیادی دارنه.

کوستاریکا یا کاستاریکا نوم ایسپانیولی جه بَییته بیّه. «کوستا/کستا» یعنی «دریو لو» (coast انگلیسی دله همینتائه) و «ریکا» یعنن «غنی» (rich انگلیسی واری) و کوستا+ریکا یا کستاریکا یعنن «ساحل غنی».

شامل هفت استان به شرح زیر:

نیکاراگوئه معتقد هسته کاستاریکا سال ۱۸۲۴ گواناکاسته ره زورپشتی بیته و وه ره شه سامون دونده.




#Article 222: آرژانتین (633 words)


آرژانتین یا آرجانتین اتا کشور جنوبی آمریکای ِجنوبی مناطق دله هسته. این کشور ِنیشتنگا نوم بوینس آیرس هسته. آرژانتین ِجمعیت ۴۱ میلیون نفر هسته و برزیل ِپه دومین گت ِکشور جنوبی آمریکا دله حیساب وانه. این کشور ِاقتصاد نسبتاً لاتین ِامریکا دله خاره. 

ایسپانیاییون سال ۱۵۱۶ میلادی بمونه آرژانتین دله. وشون بِشناست‌بینه که این منطقه دله «نقره کوه» پیدا وانه و این نوم که لاتین ِریشه دانّه (argentum)، آرژانتین ِسَر بَموندِسته.

این کشور ِرسمی نوم آرژانتین  جمهوری هسته . ولی بعضی جائون وه ره Nación Argentina (آرژانتین ِکشور) هم گانّه. مازرونی زوون دله آرژانتین ره آرجانتین هم گانّه.

آرژانتین قبلاً ایسپانیای ِامپراتوری ِمستعمرات جه بی‌یه و وه ره ریو دلا پلاتا ِفرمانداری گاتِنه. سال ۱۳۲۳ ِمازرونی تقویم این کشور مستقل بیّه. اون گادِر که آرژانتین ایسپانیا جه سیوا بیّه، دله‌یی (=داخلی) جنگون شروع بَیینه که قرن نوزهم دله این کشور ره ضعیف هاکردنه همینسه قرن بیستم دله اتخله کودتا و سیاسی ِبی‌ثباتی و اقتصادی بحران پیش بِمونه.

فالکلند اتا جزیروئه که آرژانتین ِفلات دله قرار دانه ولی بریتانیا وه ره صاحاب بَیی‌یه. این جزایر باعث بَیینه که این دِتا کشور جنگ دَکفِن. آرژانتین ِارتش ۲ آوریل سال ۱۹۸۲ فالکلند ره تصرف هاکرده، اما بریتانیایی نیروها موفق بَیینه که ۲۰ مه همون سال دِباره فالکلند ره بَییرِن. این جنگ دله ۲۵۰تا بریتانیایی سرباز و ۶۵۰تا آرژانتینی سرباز بمردنه.

۹۷ درصد آرژانتین دله اروپایی‌تبار هستنه که ویشترشون ایتالیایی و ایسپانیایی ِنژاد دارنه. ۹۲ درصد مردمون مسیحیت په‌روو هستنه و ۱٫۹ درصد مسلمون هم دارنه. ویشترین یهودیون هم این قاره دله آرژانتین دله دَرنه. پاپ فرانسیس این کشور ِاولین آدِم هسته که اتا پاپ ِمقوم جه بَرسی‌یه.

لاتین آمریکای ِدله آرژانتین همه جه ویشته مهاجرپذیر هسته و قرن بیستم دله ویشترین مهاجر ره بَدی‌یه. سال ۲۰۰۱ آرژانتین ۱ میلیون مهاجر لاتینِ آمریکا جه داشته که ۳۲ درصد پاراگوئه جه بینه.

نظامی دیکتاتورها میون سال‌های ۱۹۷۶-۱۹۸۳ سیاسی قتل‌های زیادی داشتنه. خورخه ویدلا میون سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۱ اتا دیکتاتوری ره کنترل کارده و وه ره متهم کانّه که جنگون و قتل‌عامون ره باعث بی‌یه. وه ره اسا حبس ابد هِدانه. بیش از سی هزار نفر که سوسیالیستی تفکرات داشتنه لچر جنگ دله بمردنه یا غیب بَیینه. اوا پرون اتا محبوب و مردمی رهبر بی‌یه که فقیرون ره توجه هاکرده. 

آرژانتین ِاقتصاد سال ۲۰۰۲ دَر پاشنی‌یه بی‌یه ولی نستور کیرشنر، که میون ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۷ ریاست جمهوری ره بعهده داشته، موفق بیّه بدهیون ره، که ۹٫۵ میلیارد دلار بینه، پس هاده.

کریستینا فرناندز د کیرشنر، نستور کیرشنر ِزنا، اولین بار سال ۲۰۰۷ میلادی ریاست‎جمهوری ِمقوم ره بَییته. سال ۲۰۱۱ هم وه اکثریت آرا جه ابقا بیّه. وه خاسته اساسی قانون ره عوض هاکنه تا سومین بار هم رییس‌جمهور بَواشه، ولی سال ۲۰۱۵ مائوریسیو ماکری ریاست جمهوریِ انتخابات ره، هشتاد درصد آراء جه، برنده بیّه. 

آرژانتین دله خله جورواجور زیستگائون دَره همینسه این کشور توریستون جه خله درآمد دریانّه و مکزیک ِپه دومین توریستی کشور لاتین ِآمریکا دله هسته. اتی که $4.41 بیلیون دلار سال 2013,  و $4.89 بیلیون دلار هم سال 2012 این صنعت جه دربیارده. حدود سه میلیون نفر توریست هر سال شونّه آرژانتین.

آرجانتین ِکشاورزی و دامداری خله رونق دارنه. وشون کشور دله شصت میلیون دام دره و گوشتِ گتِ تولیدکَرون جه هستنه. نصف صادراتی که دارنه ولی کشاورزی جه رسنه. وشون گننم تولید سَره خله پول دریارنه. خله ماشین‌سازیِ شرکتون هم اونجه تولیدی دارنه. (پژو، فورد، کایسلر، تویتا و... واری) انرژی، توریسم، رفاهی خدمات هم چی‌ئون دیگه‌یی هستنه که آرژانتین اقتصاد سَره اهمیت دارنه.

آرژانتین دله پاتو ملی‌ورزش حیساب وانه. این ورزش خله چوگان ره موندِنه و اسب‌سوارون ونه توپ ره سبد دله کَپِّل هاکِنِن. 

پرطرفدارترین ورزش هم فوتوال هسته. آرژانتین ِفوتوال دله آلفردو دی استفانو، دیگو مارادونا و لیونل مسی خله معروف هستنه و این کشور ِمعروفترین ورزشکارون حیساب وانّه.

آرژانتین ۲۳ ایالت دانه (provincias) که فدرالیسم ِپه عمل کانّه و استقلال دارنه. این کشور اتا شه‌گردون شهر هم دانّه که بوینس آیرس هسته.




#Article 223: اروگوئه (414 words)


اروگوئه یا اوروگوئه  اتا پچوک ِکشور هسته که جنوبی آمریکای ِجنوب شرقی دَره. ونه نیشتنگا نوم مونته ویدئو هسته. اروگوئه‌ی ِرسمی نوم «اروگوئه ِشرقی جمهوری» هسته. اروگوئه ۳٫۳ میلیون نفر جمعیت دانه که ۱٫۸ میلیون نفر مونته ویدئو دله دَرنه. این کشور ِرسمی زوون ایسپانیولی و ونه پیل ِیکا پزو هسته.

حدود ۸۶ درصد اروگوئه دله اسپه‌پوست هستنه و وشون ِتبار ایسپانیایی و ایتالیایی هستنه (یک‌چاروم ایتالیایی‌تبارنه). حدود ۵۸ درصد مسیحیت ِپه‌روو و حدود ۴۱ درصد بی‌دین هستنه. اروگوئه ره جنوبی آمریکای ِسکولارترین کشور دونّه چون قدیم این منطقه دله بومیون دَنی‌بینه و همینسه مبلغون نمونه اینجه تبلیغ هاکنِن.

این کشور تا سال ۱۸۱۱ ایسپانیای ِمستعمره بی‌یه. اروگوئه سال ۱۸۲۵ بزریل ِامپراتوری جه اعلام استقلال هاکرده و این استقلال سال ۱۸۲۸ برسمیت بشناسی‌یه بیّه. اروگوئه اسا دیگه اتا پارلمونی ِجمهوری  هسته.

اوروگوئه ره اولین‌بار قرن هیودَهم میلادی پرتغالی‌ها کشف هاکردنه و کولونیا ِشهر ره سال ۱۶۸۰ بساتنه. سالهای بعدی ایسپانیایی‌ها هم بمونه این منطقهدله. ایسپانیایی‌ها اوایل قرن ۱۸ مونته‌ویدئو ره بساتنه. قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی گادِر ایسپانیا و پرتغال هِدی جه جنگ داشتنه و خاستنه اروگوئه ره بَییرن. سال ۱۸۲۰، برزیل این سرزمین ره اشغال هاکرده و اتا ایالات بنومسته تا اینکه میون سالهای ۱۸۲۵ تا ۱۸۲۸ عمومی انقلاب راه دَکِته. ۲۵ آگوست ۱۸۲۵، خوان آنتونیو لاوالیا مردمون ره رهبری هاکرده تا استقلال ِمسیر ره پیش بَییرن و سال ۱۸۲۸ میلادی (مازرونی ِ۱۳۳۷ ِسال) برزیل جه سیوا بَیینه.

اروگوئه پیشرفت ویشته اوایل قرن بیستم شروع بیی‌یه. تا دهه ۵۰ این کشو  ره لاتین ِآمریکای ِسوییس گاتنه ولی اون گادِر که لاتین ِآمریکایی کشورون دله کوتائون راه دَکِتنه، میون سال‌های ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۵ اروگوئه دله هم اتی نظامی حکومِت کار سَر بِئه و دموکراسی ره رِقِد هاده. اما دِباره سال ۱۹۸۵ جه دموکراتیک ِدولتون سرکار بمونه.

این کشور ۱۷۶٫۲۱۵ کیلومتر مربع گتی و ۳٬۳۹۹٬۲۳۷ نفر جمعیت دانه این جمعیت جه ۱٫۸ میلیون نفر مونته ویدئو و ونه اطراف زندگی کانّه. این کشور ِشمال برزیل، ونه غرب اروگوئه روخنه، جنوب‌غربی پارانا، جنوب آرژانتین و جنوب‌شرقی اطلس اوقیانوس دَرنه. این کشور، دومین پچوک ِکشور جنوبی آمریکا دله هسته و فقط سورینام و فرانسه گویان جه گتتره.

اروگوئه ۱۹ استان دانه:

اروگوئه جمعیت ۳٫۵ میلیون نفر هسته. ٪۸۵.۸ جمعیت اروپایی نژاد و اسپه هستنه که ایتالیایی و اسپانیایی اصلیتون و حتی انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، پرتغالی، ایرلندی، روسی، اسکاندیناوی و ارمنی، هستنه. دولت و کلیسا رسماً هِدی جه ونه سیوا بائِن. اروگوئه ِمردم ویشته رم کاتولیک کلیسا ره اعتقاد دارنه (٪۶۶)، اتکه پروتستان (٪۲) و یهودی و ارمنی مسیحی (٪۱) و اتخله بی‌دین (٪۳۱) هم وشون دله درنه.




#Article 224: برزیل (170 words)


برزیل فدراتیو جمهوری گت‌ترین و پرجمعیت‌ترین کشوری هسته که جنوبی آمریکا دله قرار دانّه. ونه نیشتنگا برازیلیا هسته و ونه رسمی زوون پرتغالی‌ئه و پرتغالی‌زوون کشورون کمیته دله عضو هسته.

برزیل اطلس اوقیانوس پَلی دَره و جنوبی آمریکایِ شرقی‌ترین کشور هسته. وه کشورهای اروگوئه، آرژانتین، پاراگوئه، بولیوی، پرو، کلمبیا، ونزوئلا، گویان و سورینام جه هم‌سامون هسته. فقط اکوادور و شیلی هستنه که این قاره دله برزیل جه سامون ندارنه.

برزیل پرتغال مستعمره بی‌یه و این کشور ِمردم تنها کسایی هستنه که آمریکای ِقاره دله پرتغالی گپ زنّه. برزیل اتا چن‌ملیتی کشور هسته و ونه جمعیت اروپایی، آمریکایی سرخ‌پوست، آفریقایی و آسیایی نژادون جه تشکیل وانه. این کشور اصلی مذهب کاتولیک هسته. پرتغالی زوون برزیل دله اتا معیار لهجه ندانّه و هر منطقه وه ره اتا لهجه جه گپ زنّه. 

حدوداً ده‌هزار سال پیش، بعضی نیم‌مهاجر ِاقوام برزیل دله دَیینه. ولی پرتغالی‌ها سال ۱۵۰۰، برزیل ره شه مستعمره هاکردنه. پرتغالی‌ها ات‌خله برده دیگه جاهان جه بَوِردنه اونجه و اینتی اونجه اتا چن‌ملیتی کشور بگردسته.

اینتا کشور پیل یکا نوم ریال هسه. 




#Article 225: هائیتی (160 words)


هائیتی یا هاییتی  (کریول هائیتی: Ayiti) اتا کشور هسته که هیسپانیولا جزیره دله و کارائیب دریا میون قرار دارنه. ونه گت شهر هم پورتو پرنس هسته. ونه جمعیت ۹٫۷ میلیون نفر و پول ِیکا گورد هسته.

۹۵ درصد مردم هائیتی دله سیو و ۲٫۵ درصد مولاتو (دِ رگه اسپه-سیو) و الباقی اسپه هستنه. حدود ۸۰ درصد هم مسیحی کاتولیکنه و حدود ۱۶ درصد پروتستان په‌روونه.

هائیتی اولین کشوری بی‌یه که لاتین آمریکا و کارائیب دله استقلال برسی‌یه و اولین جمهوری دنیا بی‌یه که اتا سیو مردی وه ره رهبری هاکرده.  وشون اسا هم تنها کشوری هستنه که کاراییب دله فرانسوی زوون جه گپ زنّه. هاییتی اتا جزیره دله دره که نصف ونه شنه و نصف دیگه دومینیکن شِنه.

اینتا کشور بعد اینکه آمریکا کشف بیه ایسپانیا کولونی بیه و بعدن فرانسه وه ره تصرؤف کننه.اینتا کشور دله أتا خله برده، اوروپائیون دس جا بیارد بیه که وشون مازرونی ۱۳۱۶ سال دله شورش کننه و فرانسیج‌شون ره شه کشور در کننه.




#Article 226: گوآتمالا (205 words)


گواتمالا  اتا کشور نوم هسه که آمریکا قاره دله دره.

اینتا کشور قدیم دله ایسپانیا کولونی بی‌یه. وه مازرونی ۱۳۳۳ سال (سال ۱۸۲۱ میلادی) دله أتا سیوا کشور بیه ولی وقتی ایسپانیا جه سیوا بَیی‌یه، بورده مکزیک ِامپراتوری ِسامون دله و تا سال ۱۸۳۹ میلادی مکزیک ِاستان بی‌یه و این گادِر شه استقلال ره رسماً اعلان هاکرده.

ونه مردم ۹۹ درصد مسیحی دین ره په‌روو هسِنه. مسیحیون میون، حدود ۵۵ درصد کاتولیک، ۴۰ درصد پروتستان و ۳ درصد شرقی ارتودوکس هستنه.

رسمی زوون گواتمالا دله ایسپانیولی هسته. حدود ۵۹ درصد مردمون هم لادینو-تبار (=دِ رگه سرخ‌پوست و ایسپانیایی) و ۴۰٫۵ درصد مایایی هستنه، کمتر از یک‌درصد هم اسپه‌پوست هستنه.

اینتا کشور حوکومت جمهوری هسه. حکومتی شیوه دموکراسی هسته و رئیس‌جمهور نوم اتو پرز مولینا هسته.

اینتا کشور پیل یکا نوم کتزال هسه. قهوه، شکر و موز این کشور ِاصلی صادرات هستنه. گواتمالایِ اقتصاد همین کشاورزی سَره چرخ گیرنه.

اینتا کشور گتی۱۰۸۸۸۹ کیلومترمترموربع هسه. اینتا کشور۵/۱۰ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه نیشتگا نوم گواتمالا سیتی هسه.

گواتمالا شمال و غرب جه مکزیک، شرق جه بلز و جنوب جه السالوادور و هندوراس ره وَر خانّه.

این کشور دله تشفشون و کوهستون خله دانّه و مهمترین رشته‌کوهوه ره میونی آمریکا دله این کشور دانّه.

گواتمالا ۲۲ استان دانه:




#Article 227: بولیوی (416 words)


بولیوی اتا خاشکی وسط ِکشور هسته که جنوبی آمریکای ِوسط کَته. اساسی قانون ِپه ونه نیشتگا (= پایتخت) سوکره هسته ولی عملاً لاپاز دله نیشتنگایی کارون انجام وانّه.

بولیوی ِجمعیت ۱۰ میلیون نفره و این کشور دله ایسپانیولی، کچوآ، آیمارا و ۳۴ زوون دیگه رسمی و بومی هستنه. ۵۵ درصد بولیوی دله سرخ‌پوست‌تِبار ، ۳۰ درصد مستیزو (دِ رَگه سرخ‌پوست و اسپه‌پوست) و ۱۵ درصد اسپه‌پوست هستنه. مسیحیت هم این کشور دله ویشترین په‌روون ره دانّه. ۷۸ درصد رومی کاتولیک کلیسای  په‌روونه، ۱۶ درصد پروتستان و ۳ درصد هم دیگه مذهبون جه هستنه.

فقر بولیوی دله ۵۳ درصد ره شامل وانه. کشاورزی، جنگلداری، ماهیگیری و معدن‌کَری اصلی صنعتون هستنه و نساجی، لباس‌دوجی، فلزکاری و پالایش‌بَیی ِنفت هم تولید وانّه. این کشور دله قلع خله گیدا وانه. این کشور برزیل، آرژانتین، پاراگوئه، شیلی و پرو جه هم‌سامون هسته.

سرخ‌پوستون اینکای ِامپراتوری گادِر این کشور ره شه سامون دله داشتنه. ایسپانیا قرن شونزهم این منطقه ره بَییته و منطقه‌ی ِنوم ره «شمالی پرو» بی‌یشته و وه ره دائه پروی ِنایب‌السلطنه‌ی ِدَس. این منطقه خله گت بی‌یه و خله کشورون ونه دله دَیینه.

وقتی سیمون بولیوار قیام هاکرده و گرند کلمبیا ره بساته، بولیوی ونه دله دَنیبی‌یه. ۱۸۱۶ بولیوی ایسپانیا جه سیوا بیّه و اول آندرس د سانتا کروز این منطقه پرو-بولیوی کنفدراسیون ره بساته ولی جنگ دله شکست بخاردنه و کنفدراسیون رِقِدبورده. بولیوی دله اون گادر جه ۱۶ سال جنگ بی‌یه و ۶ اوت ۱۸۲۵ بولیوی ِجمهوری رسماً اتا سیوا کشور بیّه. این کشور ِنوم ره سیمون بولیوار ِاسم جه بَییتنه.

بولیوی ِتاریخ حدود ۶۰ کودتا ویمبی که ویشترین تعداد کودتا ره کشورون میون دانّه. بولیوی دله نُه‌تا ایالت دَره که سال ۱۹۹۵ جه تا حدودی استقلال دارنه و شهردارون و فرماندارون ره مردمون انتخاب کانّه و تاحدودی ملی منابع وشون ره اختصاص گنّه. رئیس جمهور هم پنج ساله دوره وسّه انتخاب وانه.

گونزالو سانچزدی لوزادا ریاست‌جمهوری جه اکتبر ۲۰۰۳ استعفا هِدا و ونه معاون، کارلوس مسا، جایگزین بیّه. مسا هم ژوئن ۲۰۰۵ شه مقوم ره ادواردو رو دریگوئز ره هِدائه. شیش ماه بعد، ۱۸ دسامبر ۲۰۰۵، سوسیالیست ِحزب جه مورالس رئیس جمهور بیه.

بولیوی ۱۸ دسامبر سال ۲۰۰۵ اتا انتخابات رییس‌جمهوری وسّه داشته. دِتا اصلی رقیب این انتخابات دله خوان اوو مورالس آیما، سوسیالیستون ِMAS ِحزب جه، و جورج گوئیروگا، اجتماعی و دمکراتیک ِنیروی ِحزب (PODEMOS) جه بینه که مورالس ۵۴ درصد جه پیروز بیّه. وه ۲۲ ژانویه ۲۰۰۶ رسماً رییس‌جمهور بیّه. مورالس همون اول جه بائوته که ۵۰۰ سال مستعمره بی‌ین توم بیّه و اسا شه ونه شه ره بگردونِن.

بولیوی نه استان، یا «دپارتمنتوس»، دانّه:




#Article 228: پاراگوئه (189 words)


پاراگوئه اتا کشور هسته که جنوبی آمریکای ِدله دَره. ونه نیشتنگا نوم آسونسیون هسته و کشور دله جمعیت حدود ۶.۵ میلیون نفره. ایسپانیولی و گوارانی زوون رسمی زوون‌ها هستنه و پیل ِیکا گوارانی هسته. حدود ۹۲٪ بتونّه که ایسپانیولی و ۹۸٪  بتونّه گوارانی جه گپ بَزنِن.

پاراگوئه همه وَری خاشکی سامون دانّه و اوقیانوس جه وصل نی‌یه. این کشور ِگتی (=مساحت) ۴۰۶۷۵۲ کیلومتر مربع هسته. پاراگوئه آرژانتین، برزیل، بولیوی جه هم‌سامون هسته. این کشور ِوسط جه اتا روخنه رَد وانه که ونه نوم هم پاراگوئه ِروخنه هسته.

قرن شونزهم که استعمارکرون بمونه این منطقه دله گوارانیون پاراگوئه دله دَیینه. این قرن جه پاراگوئه ره ایسپانیا بَییته. سال ۱۸۱۱ میلادی (= مازرونی تقویم ِ۱۳۲۳ سال) پاراگوئه دله استقلال ِمسئله پیش بِموئه و اون گادِر جه ات‌سری دیکتاتور کشور ِحکومت ره بَییتنه. 

پاراگوئه جنگ (۱۸۶۴-۱۸۷۰) دله ۶۰٪ تا ۷۰٪ جمعیت بمردنه و باعث بیّه کشور خله ضعیف بَواشه. قرن بیستم دله آلفردو استروسنر حکومت کارده که ونه حکومت خله طولانی بیّه. وه سال 1988 کنار بَزه بیّه و آزاد انتخابات سال ۱۹۹۳ برگزار بیّه.

این کشور دله جمهوری هسته و سه قوه هِدی جه سیوا هستنه و دولِت ره رییس‌جمهور سازِنه.




#Article 229: پرو (201 words)


پرو  اتا کشور هسته که جنوبی آمریکا دله دره و ونه نیشتنگا (=پایتخت) نوم لیما هسته. این کشور شمال جه اکوادور و کلمبیا، شرق جه برزیل، جنوب شرقی جه بولیوی، جنوب جه شیلی و غرب جه گت اوقیانوس ره وَر خانّه. پرو تاریخ دله اینکائون ِتمدن ِجایگا بی‌یه و هَنتا خله سرخ‌پوستون این کشور دله دَرنه.

اینکائون ِتمدن خله مهم ِدوره ره این کشور دله داشتنه. اولین ایسپانیولیون قرن ۱۶ میلادی این کشور دله بمونه و این سرزمین ره شه مستعمره هاکردنه. پرو شه استقلال ره ایسپانیا جه روز ۲۸ ژوئیه ۱۸۲۱ میلادی اعلام هاکرده.

ات سَوه  آندرس د سانتا کروز سعی هاکرده پرو و بولیوی ره اتا کشور هاکنه و اینسه پرو-بولیوی کنفدراسیون ره بساته که بعد از وه این دِتا کشورِ اتحاد رِقِد بورده. پرو خله جنگ‌ها شه سامون ِوسّه همساینون جه داشته.

پرو ِسیاستون اتی ریاست جمهوری و دموکراتیک پارلمونی سیستم په هسته، که رئیس جمهور هم رئیس و هم دولت ِرئیس هسته و هم پارلمون دله حزبون فعالیت دارنه.

ونه مردم ویشتر ایسپانیولی ِزوون ره گپ زننه و مسیحی دین ره په‌روو هسنه. البته بومی زوونون هم این کشور دله خله گِنِش‌کَر دارنه و سرخپوستون هنتا شه زوون جه گپ زنّه.

این شهرون پروی ِاصلی مراکز هستنه:




#Article 230: رایانه‌ای ویروس (205 words)


رایانەئی ویروس أتا جور رایانەئی برنومه هسه که ونه فرخ دیگه برنومەئون جا اینتا هسه که دردسر درس کەننه. بونه بئوتن که وەشون برنومەئونی هسەنه که بائس بوننه رایانه شه کار ره درس انجوم نده ئو ونه حافظه ره اشغال کەنەنه. رایانەئی ویروسون أتا نفر یا سازمان دس جا بنویشت بونه. ویروسون أتا خله رائون جا پخش بونه. وەشون مومکن هسه که شبکه یا نرم‌افزارون جا بورن رایانه دله. هر ویروس شه سر أتا نوم دارنه. ویروسون تونەنه موختلف نوقطەئون دله جا بیرن.ن و ویروسون تونەنه تموم فایلون ره آلیده هکەنن. أتا شر از دیسکت هم توننه ویروس آشی بوو. برخی ویروسون هم رام یا هارد دله ایطلاعات ره پاک کەنەنه. ولی ویشتر وەشون فایل دله ایطلاعات ره پاک نکەنه.

ویروس از بین بأوردن سر، ضت ویروس برنومه جا ایستفاده بونه. وختی که أتا نو ویروس کامپیوتر دله شونه، مومکن هسه که قبلی صت ویروس برنومەئون تنونن وه ره بەشناسن. همینتاسر همیشه ونه ترنه ئو نوترین صت ویروس برنومه جا ایستفاده هکردن.

رایانه ویروس آشی نین سر ونه نەشناسی دیسکتون ره رایانه دله نەلیم یا وەشون جا کوپی نیریم.به علاوه بتتر هسه که هر روز ایطلاعات ئو ترنه دگرسی ئون جا کوپی بیریم تا أگه أتا روز رایانه ویروس آشی بیه قبلیایطلاعات دس دله دوو.




#Article 231: سورینام (244 words)


سورینام  اتا پچوک ِکشور هسته که جنوبی آمریکای ِشمال دَره. ونه نیشتگا نوم پاراماریبو هسته. سورینام جمعیت و گتی آمار دله جنوبی آمریکایِ پچوک‌ترین کشور حیساب وانه.

سورینام شرق جه فرانسه گویان  و غرب جه گویان ِکشور جه هم‌سامون هسته. ونه جنوب برزیل و شمال اطلس اوقیانوس  درنه. این کشور جنوبی آمریکا اتحادیه و کاریکام دله عضو هسته.

سورینام قدیم هلند ِکولونی بی‌یه و وه ره هلند ِگویان هم گاتنه. این کشور ِرسمی زوون هَنتا هلندی هسته.

قرن هیودهم جه انگلیسیون و هلندیون تلاش داشتنه که سورینام ره شه کولونی دله بیارن و آخرسری‌سَر هلند این منطقه ره بدست بیارده. هلند این منطقه دله برده‌ای سیستم ره اداره کارده و آفریقایی برده‌ئون ره خله مِزراب یِشتنه. بعضی برده‌ئون فِرار کاردنه و شینه جنگِل دله و اونجه جه دِباره وَرگِردِستنه و هلندیون ره حمله کاردنه. سال ۱۸۶۳ هلند آخرین اروپایی کشور بی‌یه که رسماً برده‌ئون ره آزاد هاکرده ولی تا سال ۱۸۷۳ برده‌ها آزاد نَیینه. اون گادِر بی‌یه که هلندیون اندونزی جه اتخله کارگر ره بیاردنه تا برده‌ئون بَدِل کار هاکِنِن. 

سال ۱۹۵۴ سورینام دولت پیدا هاکرده ولی دفاع و خارجی روابط هلند ِکنترل دیّه. سال ۱۹۷۳ جه اتا محلی حزب هلندیون جه مذاکره هاکرده و تاریخ ۲۵ نوامبر ۱۹۷۵ (مازرونی ۱۴۸۷ سال) استقلال پیدا هاکردنه. این کشور دله چنبار کودتا انجام بیّه ولی اسا دموکراسی په اداره وانه و هلند هَنتا وشون ره اقتصاد سَره کومِک کانده.

۴۱ درصد سورینامیون مسیحی، ۴۰ درصد هندو و ۱۳ درصد مسلمون هستنه.

سورینام دله ۱۰تا استان درنه:




#Article 232: کلمبیا (350 words)


کلمبیای جمهوری (ایسپانیولی جه: República de Colombia) جنوبی آمریکایِ شمال‌غربی‌ترین کشور هسته. کلمبیا جنوب جه ونزوئلا، برزیل، اکوادور و پرو، شمال جه کارائیب دریا و اطلس اوقیانوس و غرب جه پاناما و گت اوقیانوس جه سامون دانّه.

کلمبیا جنوبی آمریکا دله چارمین گتِ کشور هسته و ونه گتی ۱ میلیون و ۱۴۱ هزار کیلومتر مربع‌ئه. کلمبیای بِنِه‌ی ِخاک متنوع هسته؛ آند ِکوهون جه بَی تا آمازون روخنه‌ی ِپَلی ِگرم ِبِنه. این کشور برزیل په، بیشترین جمعیت ره جنوبی آمریکا دله دانّه البته ونه جمعیت ِانبسی (= تراکم) ثابت نی‌یه و ویشته کوهون دله زندگی کانّه و همینجه هسته که کشاورزی بتونّه هاکنن.

کلمبیا دله پچوک‌پچوک شورشون، تفنگ‌دار ِآدمون ِدرگیری‌ها و چریکی گروهون ِجنگ و همه جه ویشته مواد مخدر ِقاچاق وجود دانّه. گروه‌هایی درنه که فارک و ELN واری خله این کارون سَره معروفنه.

کلمبیا ره ایسپانیایی‌ئون سرخ‌پوستون دَس جه بَییتنه و شه سامون دله بی‌یشتنه. سیمون بولیوار که اتا گتِ انقلابی بی‌یه خاسته جنوبی آمریکای دله اتا واحد کشور بساجه و ونه نوم ره بی‌یشته گت کلمبیا. گتِ کلمبیا سیمون بولیوار ِبمردن په چن تیکه بیّه و اتا تیکه‌شون نو گرانادا جمهوری بی‌یه که بعدته به گرانادا کنفدراسیون و بعدش کلمبیا متحده ایالات تبدیل بیّه و اسا بعد سال‌ها جنگون دله‌یی و بریمی که داشته «کلمبیایِ جمهوری» نوم بَییته.

کلمبیا مردم ویشته ایسپانیولی ِزوون جه گپ زنّه و مسیحیت ِدین ِپه‌روو هستنه.

کلمبیای پرچم همون پرچمی هسته که بولیوار وشون وسّه بساته. زرد کلمبیای ِطلای معادن نماد هسته و آبی دِتا اوقیانوسی که وشون سامون په دره ره سِراق دِنه و سِرخ ِرنگ همون سربازون ِخون و مسیحیت ِنشون هستنه.

اینتا کشور حوکومت جمهوری هسه و فدراسیون ِشیوه په دره. کلمبیا شه قاره دله چندین اتحادیه دله عضو هسته، من‌جمله مرکسور، آندین و OAS.

کلمبیا دله ات‌خله پچوک-پچوک شورش و مسلحانه درگیریون انجام وانه که مواد مخدر ِقاچاقچیون اینان دله خله نقش دارنه. میون سال‌های ۱۹۶۴ تا ۲۰۱۶، فارک، ELN و... دولِت جه دَرجنگ کاردنه و این سال فارک بالاخره دولت جه کوبا دله صلحنومه دَوِسته.

بعضی گانّه که این مشکلات ِدلیل تبعیض هسته و اجتماعی مشکلات باعث وانّه که مردِم قاچاق هاکِنِن و اینتی گروهون دله عضو بَواشِن.




#Article 233: گویان (246 words)


گویان  اتا کشور جنوبی آمریکایِ شمال شرقی دله هسته. ونه نیشتنگا نوم جورج‌تاون هسته  و ونه جمعیت سال ۲۰۱۲ حدوداً ۷۵۸ هزار نفر بی‌یه. این کشور دله مردمون انگلیسی گپ زنّه و دلار جه مبادله کانّه. این کشور ِملی زوون نوم هم کرئول گویانی هسته که اتی قاطی‌بَکارد زوونه و چنتا مله‌یی و بین‌المللی زوون جه قاطیه. گویان قدیم هلند مستعمره بی‌یه و بعدش ۲۰۰ سال بریتانیا مستعمره بیّه و سال ۱۹۶۶ میلادی (مازرونی تقویمِ ۱۴۷۸) استقلال پیدا هاکرده و سال ۱۹۷۰ جمهوری بیّه.

این کشور سورینام، برزیل، ونزوئلا و اطلس اوقیانوس  جه سامون دانّه. گویان مشترک‌المنافع کشورون اتحادیه دله دَره و ۲۱۵ هزار کیلومتر مربع گتی جه سومین پچوک کشور جنوبی آمریکا دله هسته. این کشور ِنوم اتی بومی کلمه بی‌یه که ونه معنی «ئو ِسرزمین» وانه. این کشور ِاقتصاد طبیعی ِمنابع من‌جمله جنگلون، نیشکر و برنج ِمزارع و طلا و بوکسیت ِمعادن جه وابستوئه. با این حال این کشور هَنتا فقیرترین کشورون جه شه منطقه دله هسته. ۵۷ درصد این کشور دله مسیحیت، ۲۸ درصد هندوئیسم، ۷ درصد اسلام و چار درصد بی‌دین هستنه.

گویان سال ۱۹۶۶ مستقل بیّه و ونه نو اساسی قانون هم سال ۱۹۸۰ بنویشته بیه. این کشور اتا چن‌حزبی نظام دانه و نیمه‌ریاستی‌ئه.

گویان سال ۱۹۷۰ مشترک‌المنافع کشورون دله عضو بیّه. این کشور ِاستقلال په تا سال ۱۹۸۵ این کشور دَرشی‌یه کمونیسم ِپه. اما اون گادِر که گویان ِاولین نخست‌وزیر، فوربز برنهام، سال ۱۹۸۵ بمرده، گویان و غربی کشورون ِروابط بِتتر بیّه و دهه ۱۹۹۰ جه خصوصی‌سازی ره شروع هاکردنه.




#Article 234: ونزوئلا (302 words)


ونزوئلا اتا کشور هسته که جنوبی آمریکای ِشمالی سواحل دله دَره. ونه نیشتنگا (=پایتخت) ِنوم کاراکاس هسته. این کشور اتا ایسپانیولی‌زوون کشور هسته و قدیم ایسپانیا و گرند کلمبیا دله دَیّه.

این کشور خله توریست جه پول دریارنه و شه طبیعت ِزیباییون وسّه خله معروف هسته اتی که قدیم تاسا وه ره «زیبایی ِسرزمین» لقب دِنّه.

ونزوئلا لاتین ِزوون دله پچوک ِونیز معنی ره دِنه چون وقتی اروپاییون بِمونه این منطقه دله بَدینه که بومیون ئو سَر سِره ساتِنه. کریستف کلمب وقتی سال ۱۹۴۸ این کشور جه برسی‌یه، اَنده این منطقه قیشنگ بی‌یه وه ره Tierra de Gracia (زیبایی ِسرزمین) بنومسته که هَنتا اینجه‌ی ِلقب هسته. 

ونزوئلا ایسپانیا مستعمره بی‌یه، وقتی سیمون بولیوار قیام هاکرده این مناطق گرند کلمبیا دله اضافه بَیینه و بعد اینکه گرند کلمبیا ره تجزیه هاکردنه، ونزوئلا مستقل بیّه. این کشور گینه و کلمبیا جه تاریخ دله چنتا جنگ دانّه که سامون‌سَری دعوا بینه.

اینتا کشور دله رسمی زوون ایسپانیولی هسته و مردمون ویشته مسیحیت ِپه‌روو هستنه.

ونزوئلا دله رئیس جمهور ره رای‌گیری جه انتخاب کانّه. ریاست جمهوری ِمدت شیش سال هسته و هر کس فقط دِ بار پشت‌هم بتونده رئیس جمهور بائه. مجلس Asamblea Nacional هم قانون ره نویسنه. ۱۶۷ نماینده مجلس دله درنه که سه‌تا بومیون جه هستنه.

اعدام سال ۱۸۶۳ این کشور دله لغو بیّه و همینسه ونزوئلا اولین کشوری هسته که اعدام ره غیر قانونی اعلام هاکرده.

این کشور دله چندین ساله که سوسیالیستون حکومت کانّه. هوگو چاوز ونزوئلایِ اتا معروف رییس‌جمهور این طیف جه هسته که ونه بمردن په ونه معاون نیکلاس مادرو حکومِت جه بَرِسی‌یه.

مادرو حکومت گادِر اقتصاد ونزوئلا دله خله ضعیف بیّه و سیاسی آزادیون کمته بینه و همینسه مردم حکومت ره هاپتنه و مخالفون ِرهبر زندونی بیّه ولی راهپیمایی‌ئون و تظاهرات تموم نینه و ادامه دارنه.

ونزوئلا اتی فدرالیسم ِکشور هسته و ونه ایالات شه وسِّه اتی استقلال دارنه.




#Article 235: هاورکرافت (157 words)


هاورکرافت أتا جور نو نقلیه وسیله هسه که تونه هم خشکی هم او رو مسافر یا ئو جابەجا هکەنه.اینتا وسیله أتا قایق دسوری بدنه دارنه که ونه پائینی سطح ساف هسه.هاورکرافت حرکت موقع أتا هوا بالشتک جا که بدنه ئو او یا زمین میون دره جلو شونه.اینتا وسیله توننه با کمترین نیرو هر ور بوره.اونجه جا که هاورکرافت أتا هوا بالشتک رو لغزنه ئو جلو شونه ونه سرعت او مقاومت سر کم نبونه.همینتا سر هاورکرافت سرعت خله زیاد هسه ئو تونه ۱۵۰ کیلومتر بر سائت ره هم برسه.دیگه کشتی ئون مقایسه دله هاورکرافت جا وەشون سرئت خله کم هسه.اینتاسر که حرکت موقع وەشون بدنه میون با او استکاک بونه.

هاورکرافت توننه باتلاق ئو یخ رو هم حرکت هکەنه.هاورکرافت چن جور دیگه کشتی ئون توم بتتر هسه:

هاورکرافت مازرونی ۱۴۶۷ سال دله أتا اینگیلیسی موهندس دس جا که ونه نوم کریستوفر کاکرل بیه در سبیه.أمروزه ئوروپا دله هاورکرافتون جا مسافرون ئو بارون بیاردن ئو بوردن سر ایستفاده بونه.




#Article 236: ارسطو (455 words)


اَرَسطو (یونانیجه: Αριστοτέλης، تلفظ وونه: آریستوتِلِس) (بزائه ۳۸۴ ق م؛ بمردن ۳۲۲ ق م) یونان باستون فیلسوفون جه بی‌یه. وه که اتا از گت‌ترین فیلسوفون به حیساب انه، افلاطون شاگرد و ایسکندر مقدونی موعلّم بی‌یه. ونه کیتاب‌ئون زمینه‌ئون و رشته‌ئون موختلف دله من‌جمله فیزیک، میتافیزیک، شعر، زیست شیناسی، منطق، علم بئوتن، سیاست، دولت و اخلاق بینه. ارسطو، سقراط و افلاطون ِهمراه تأثیر گوذارترین فیلسوفون یونان جه بینه. اینان غربی فلسفه ره به اساس فلسفه ماقبل سقراط یونان بساتنه. ارسطو فلسفه ره به‌عونوان «دانش بی‌ین‌» تعریف کارده.

ارسطو سنه ۳۸۴ (قبل از میلاد) ات خِنِواده‌ی پولدار از اهالی استاگیرا دله، کنارهکته. ۱۷ ساله که بی‌یه بورده اتا فرنگستونی دله که ونه نوم آکادمی افلاطون بی‌یه اینتا فرنگستون آتن دله دیّه وه ۲۰ سال اونجه درس بخوندسته و درس هدائه.
بعد ِبمردن افلاطون سال ۳۴۷، ارسطو نتونسته اونجه رئیس بواشه همینسه بورده اسوس پچیک آسیای دله و با پایتیاس خواخِربزائ فرمونریوای وخت جه ایزدیواج هکرده. ۳۴۳دله با دعوت فیلیپ مقدون ،اسکندر مقدونی ره درس هدائه. بعد از بردگرستن به آتن در ۳۳۵، شه آموزشگا ره به نوم لایسیوم بنه هکرده.
۳۲۳ دله و بعد از بمردن اسکندر، که آتن ونه دست دیّه، تـَش ایحساسات ضدمقدونی‌ئون اوج بیته و دامن‌گیر ارسطو بیّه. وه ناچار بیّه به چالسیس پناه بوره و سال بعد (۳۲۲)۶۲ سالگی دله بمرده.
بعضیا هم گانّه که ارسطو ۷۲ سالگی دله بمرده.

ارسطو ره تومبی از ابلین فیلسوفون تحلیلی بدونیم وه با در نظر بیتن زمین که وسط هستی دله و قرار هدائن فلک‌ئون موختلف برای اجرام آسمانی (مثلاً خارشید، ثوابت و...) شابلونی جهون جه برای همروزگارون خادش بکشی‌یه. ارسطو چهارعونصر بونیادی کیهون ره ئو، تش، خاک و هوا دونسته به‌علاوهٔ عونصر پنجومی به ایسم اثیر که معتقد بی‌یه اجرام آسمونی وه بساته بَینه. آثار ارسطو خله موتنوع و شامل همه معارف و علوم یونانی (جز ریاضی) هسته و اصولا شامل منطقیات طبیعیات الهیات و خلقیات هسته که از اون جومله از (فن شعر) (فن خطابه) (کیتاب اخلاق) (سیاست) (ما بعد الطبیعه) ونه نوم بوردن.
منطقیات: مقولات ,جدلیات ,آنالوطیقای اول و دوم ,قضایا ,ابطال مغالات که کل ِکیتاب دله ارغنون(ارگانون به معنی وسیله) جمع بَینه.
کتب علمی:طبیعیات،درباره آسمون، کون و فساد دله، علم کائنات جو،تاریخ طبیعی،درباره نفس، اجزاء حیوونا، حرکات حیوونا، کنارهکتن حیوونا.
کتب فلسفی:اخلاق، سیاست، مابعدالطبیعه

ارسطو با اینتیقاد از فرضیه میثل شه فلسفه شروء کانده. حقایق قابل درک وجود ندانّه اونچی وجود دانّه مثال نی‌یه بلکه خرد هسته.
وه بائوته «علم جز به کولیات تعلق نی‌ینه». اِما زمونی تومبی درباره وسیله‌ئون قیضاوت هکنیم که نوع و جنس ره بهته بشناسیم. تعیین قواعدی که حافظ روابط صحیح قیضایای کولّی با قضایای جزئی و شخصی بائه خاص منطقی هسته که هیچکه بهته از ارسطو درباره وه تحقیق نکارده همین منطق هسته که اتا از هدایای با ارزش این فیلسوف به مردمون امروز به شومار انه.




#Article 237: شانگهای (110 words)


شانگهای  أتا شهر نوم هسه که چین دله دره. اینتا شهر چین گت‌ترین شهر و ونه ایقتصادی نیشتنگا هسه. شانگهای سده نوزدهوم میلادی دله که اروپایی‌ئون چین دله خله إمونه و شینه وشون دین جا بیه. بعد ایکه چین دله کومونیستی انقلاب بیه خارجیون ره اینتا شهر جا در بکردنه. وه ره شرق ِپاریس گننه.

اینتا شهر چین شرق دله دره.شانگهای چین ایقتصادی نیشتنگا هسه. اینتا شهر أتا از گت‌ترین ایقتصادی نیشتنگائون دنیا دله هسه.

اینتا شهر میلادی نوزدهوم سده دله اروپاییون پاتوق بیه چین دله. اینتا شهر ره جهونی جنگ دوم دله جاپونیون بیتنه.

اینتا شهر مردم ویشتر چینی زوون ره گپ زننه و بودائی دین ره پیروو هسنه.




#Article 238: هونگ کونگ (106 words)


هونگ کونگ یا هنگ کنگ  اتا شهر هسته که چین ِشِنه. این شهر تا سال ۱۹۹۷ بریتانیا مستعمره بی‌یه. این شهر چین ِمخصوص ِتقسیمات جه هسته و ماکائو واری چین جه سِوا اداره وانه.

اینتا شهر چین جنوب دله دره.هونگ کونگ چین جنوبی دریا پلی دره. اینتا شهر گت‌ترین ایقتصادی نیشتنگا دنیا دله هسه. اینتا شهر شه‌گردونی دارنه و ونه نظام لسه‌فر هسته که اتا نادر منطقه حیساب وانه.

اینتا شهر ره میلادی ۱۹ سده دله موتحده شانشیر چین جا اجاره هکرده ئو ۱۰ سال پیش وه ره چین ره پس هدا.

هونگ کونگ مردم اینگیلیسی زوون ره گپ زنەنه ئو مسیحی دین ره پەروو هسەنه.




#Article 239: سرخاب ابل (باوندی شاء) (128 words)


سرخاب اول أتا از مازرون شائون بیه وه باوندیون سلسله دومین شاء بیه.سرخاب باو ریکا بیه که ونه شائی جا خله خار یات کەنەنه.

سرخاب اول وختی کچیک بیه ونه پر ره ولاش کِشِنه و وه و ونه مار فرار کِنّه شونّه أتا روستا که ساری پلی دیّه أتا باغ دله زندگی کردنه.تا اینکه خورزاد کولائی که أتا از باو سردارون بیه وه ره بدیه بِشناسیه و ونه مار جا ونه پر نوم ره هاپؤرسی یه. ونه مار اول خورزاد ره راس ره نئوته ولی وختی خورزاد ویشتر بپورسی یه وه ره بئوته که وه باو ریکا هسه.وه هم وه ره بورده کولا، أتا روستا که ولاش نتونەسه اونجه ره بیره.خورزاد مردم ره سرخاب دور جم کەننه ئو وه ولاش ره کەشەننه.وه سی سال هزارجریب دله حوکومت هکرده.




#Article 240: شروين دوم (438 words)


شِروین رستم ریکا (بمرده حدود ۳۱۸ (قمری)/۹۳۰ (میلادی)) از شائون باوندیون (کیوسیون) تپورستون بیه.

بعد از بمردن رستم سرخاب ریکا، ونه ریکا شروین همینتی زندون دیه تا اون که «رافع بن هَرثـَمه» از عمرولیث شکست بخارده ئو بمرده ئو این اتا هم اسیر اسماعیل سامونی بیه. امیر سامونی، لشکری به رئیسی «محمد ،هارون ریکا» سرکوب «محمد بن زید» وسه به تبرستون رائی هکرده. محمد بن زید به سنه ۲۸۷ قمری (۹۰۰ میلادی) شکست بخارده ئو بمرده ئو شروین زندون جه دربورده ئو با ایطاعت از سامانیون پیرقلمروی دله فرمونروا بیه.

زمونی که محمد بن هارون با «داعی کبیر» هم‌داستان بیه ئو بر امیر سامونی حمله هکرده، شروین به یاری «ابو العباس عبدالله بن محمد نوح» که از سوی سامانیون امارت طبرستون ره بییت بیه، راس بیه. ات جنگ دله که ۲۹۰ قمری (۹۰۳ میلادی) انجوم بیه ، عبدالله بن محمد ابل شکست بخارده ، اما آخرسری محمد بن هارون و داعی کبیر ره عقب دمبدا. این کار، ایرتیباط شروین ره با امیرون سامونی ایستیحکام ویشتری هدائه، اونتیکه وقتی همون «ابوالعباس عبدواله»، بخاسته به احمد سامونی بتوشه (به سال ۲۹۷ ق/۹۱۰ م)، شروین وه ره از اینتا کار دور هاکرده. بعد از بمردن ابوالعباس (۲۹۸ ق/۹۱۱ م) ئو شیکست جانشین وه - «محمد بن صعلوک» - از سیپاه داعی کبیر، شروین از «نصر بن احمد سامونی»، سپاه بخاسته تا به جنگ داعی بوره. نصر بن احمد ، سیپائی به رئیسی «الیاس بن الیَسَع» به تبرستون برسنیه، اما اینتا سیپاه در برابر داعی کبیر تاب نیارده ئو کار به صولح تموم بیه (۳۰۱ ق / ۹۱۴ م) ئو طبرستون به تصرف داعی کبیر دربموئه.

شروین هم به ناچار ئو از ترس داعی کبیر با وه صولح هکرده ئو پیمون خادش ره تا روزگار «حسن بن قاسم»، داعی صغیر و جانشین داعی کبیر، همینتی داشته. اما داعی بر اون بیه که شروین ره از میون بیره ئو بر سرتاسر طبرستون چیره بوّه. از سوی دیگه، ابوالحسین - پسر داعی کبیر - که با داعی صغیر پنهونی دشمنی کارده ، شروین ره از خواستئون داعی مطلع بساته. شروین دربورده ئو داعی به ولایت وه رو بیارده ئو خرابیئون زیادی به بار بیارده. جالب اونه که زمونی که ماکان بن کاکی به یاری ابوالقاسم و ابوالحسین - وچون داعی کبیر - بر داعی صغیر بتازینه، شروین جانب داعی ره بیته .
با این همه، بعد از بمردن داعی صغیر (۳۱۶ ق/۹۲۸ م) به ماکان کاکی دربمو تا قلمرو خادش ره حفظ هکنه.

آخربار از شروین در وقایع سنه ۳۱۷ قمری (برابر با ۹۲۹ میلادی) اون زمون که «ابو زکریا یحیی سامونی» از زندون دربورده ئو بر «نصر بن احمد» بتازیه ، یاد بیه، اما تاریخ درست بمردن شروین معلوم نیه.

fa:شروین پسر رستم




#Article 241: لاهور (230 words)


لاهور() اتا از شهرون جوموری ایسلامی پاکستون و مرکز ایالت‌پنجاب این کشور هسته. این شهر بعد از کراچی دومین گت ِشهر پاکستان محسوب وانه. شهر لاهور لیست گت‌ترین شهرون پاکستون قرار دانّه و افکار مردم به عنوان قلب پاکستون مطرح وانه. حق با مردم هسته و ریشهٔ تاریخ خلقت پاکستون به همین شهر باز گردنه و هم محیطی فرهنگی دانّه. کارشناسون ثروت و آموزش و پرورش میون شهرون پاکستون دله ویشتر این شهر ره انتخاب کانّه و این شهر دله بنه کفنّه؛ چرا که هم دربی‌یاردن پیل وسّه محیطی بازرگونی و هم آموزش محیطی فرهنگی وسّه دانّه. شهر لاهور ویشتر اوقات باغ شهر بخوندسته وانه و هم میراث امپراتوری مغولی هند این شهر دله به جا بموندستوئه. این شهر مکونی نزدیکی روخنه‌ئون راوی و وگاه هسته و به همین دلیل باغات سرسبز و زیبای فراوونی دانّه. شهر لاهور به دلیل قرار بَیتن سامون جوموری ایسلامی پاکستون به هند از اهمیت ویژه‌یی برخوردار هسته.

شهر لاهور ۳۱°۴۵′ شومال عرض جوغرافیایی و ۷۴°۳۹′ شرق طول جوغرافیایی قرار بَیتوئه. این شهر از سمت شومال و غرب به ناحیه شیخ اوپورا، از سمت جنوب به ناحیه کاسور و از سمت شرق به روخنه وگاه محدود هسته. روخنه راوی که شومال لاهور جریون دانّه، سنگ‌ئون رسوبی فراوونی ره به وجود بی‌یارده و این منطقه منظره‌یی خله‌زیبا حاکم بَیی‌یه. گرداگرد شهر لاهور ۴۰۴ کیلومتر مربع هسته.

طالب آملی قبر لاهور دله دره. وه اونجه بمرد بی‌یه.




#Article 242: موصل (136 words)


 موصل  (عربی: المَوْصِل، کوردی: مووسڵ، آشوری: ܡܘܨܠ: (تلفظ): Māwṣil)أتا شهر نوم هسه عراق دله دره. این شهر بغداد په عراق ِگتترین شهر بی‌یه که این کشور شمال دره و اتی اقتصادی نیشتنگا بی‌یه. موصل دجله پلی دره و نینوایِ باستونی جایگاه ونه وَر کته. 

موصل مردمون اکثراً تسنن په‌روو هستنه ولی مسیحیت و ات‌که اقلیتون هم شهر دله درنه. جمعیت شهر سال ۲۰۰۸ ات میلیون و هشصد هزار نفر جه رسی‌یه ولی تا سال ۲۰۱۴ حدود نیم میلیون نفر آواره بَینه. عربون اکثریت ساکنین ره شامل وانه ولی کوردی و آشوری مردمون و ات‌که ترکمون و ارمنی هم درنه. 

داعش شه اوج قدرت گادر موصل ره تصرف هاکرده و این شهر وشون ِمرکزیت ره عراق ِسامون دله پدا هاکرد بی‌یه. اتی که ابوبکر البغدادی شه خلافت ِبساتن ره این شهر ِتاریخی مسجد دله اعلان هاکرد بی‌یه.




#Article 243: استرالیا (930 words)


استرالیای ِمشترک‌المنافع  اتا کشور نوم هسته که جنوبی نیمکره دله و اقیانوسیه قاره دله دَره. این کشور ۷٬۶۸۶٬۸۵۰ کیلومتر مربع گَتی (=وسعت) جه، دِنیای ِشیشمین کشور هسته. استرالیا همسود کشورون اتحادیه دله دَره و سال ۱۹۰۱ بریتانیا جه سِوا بَیّه. استرالیای ِنیشتنگا کانبرا هسته، شهری که مجلس و گت ِفرماندار ِسِره ونه اونجه بائه. گت ِفرماندار ات‌نفر هسته که الیزابت دوم ِنمایندگی جه تشریفاتی دولت ِریاست ره استرالیا دله دانّه ولی عملاً نخست‌وزیر و مجلس و رییس‌جمهور هَستنه که مملکت ره اداره کانّه.

سیدنی و ملبورن استرالیای ِدِتا گت ِشهر هستنه. این کشور هیچ کشوری ره سامون ندانّه و ونه دور و بر شرق جه آرام اوقیانوس ، جنوب جه جنوبی یخ‌بزه اوقیانوس، غرب جه هند اوقیانوس  و شمال جه چنتا دریا و خلیج دَرنه.

 
اولین‌بار هلندی‌ئون سال ۱۶۰۶ میلادی کیپ یورک ِجزیره‌مونا (Cape York Peninsula) ره پیدا هاکِردنه که کوئینزلند ِشمال بی‌یه و دهه‌ئون بعد، استرالیای ِشمالی و غربی جائون ره پیدا هاکِردنه. آبل تاسمان این کشور ِنوم ره نوا هلند بی‌یِشته. هلند ِمردِم خله نِخاستنه این جدید ِجا دله اقامِت دارِن و ونه دله سِره نِساتِنه.

سال ۱۷۷۰ میلادی کاپتان جیمز کوک، که اتا بریتانیایی بی‌یه، سیدنی ِاطراف ره استرالیای ِشرق دله کشف هاکِرده. کاپتان آرتور فیلیپ هم ۱۸ ژوئیه ۱۷۸۸ یازَّه‌تا کشتی و ۱۳۵۰تا مسافر جه سیدنی ره بَدی‌یه و ونه نوم ره نیو ساوت ولز بی‌یِشته و وه ره بریتانیای ِمستعمرات جه بخوندِسته و شه ره اونجه فرماندار هاکِرده. بریتانیاییون اوائل شه زندونی‌ها ره اونجه تبعید کاردنه و اون منطقه ره اتا خاشک و دیر ِراه جا دونِستنه. نیو ساوت ولز ِمردِم همینسه ویشته زور پِشتی شینه اونجه ولی دیگه مناطق ِمردِم شه دِلوِستی شینه اونجه سِره ساتِنه. 

سال ۱۹۰۰ میلادی، ویکتوریا قانوناً استرالیا ره سیاسی استقلال هِدائه. استرالیای ِاستقلال ره رسماً روز اول ژانویه ۱۹۰۱ اعلام هاکِردنه و من‌بعد این کشور همسود کشورون اتحادیه دله دَربموئه که بریتانیای ِقدیمی مستعمره‌ئون ِاتحادیه هسته. استرالیاییون این روز ره شه «ملی روز» دونّه.  سال ۱۹۰۱ جه تا سال ۱۹۲۷ میلادی، که هَنتا کانبرای ِشهر ره نِسات‌بینه، استرالیای ِفدراسیون، ملبورن ره شه موقتی نیشتنگا (=پایتخت) دونِسته.

استرالیا جهونی جنگ اول دله بریتانیای ِپـِشتی جنگِسته و «استرالیا و نیوزلند ِمشترک ِارتش» یا اختصاراً آنزاک ات‌بار گالیپولی نبرد سَره ترکیه دله شرکت هاکِرده. بیش از شصت هزار استرالیایی جهونی جنگ اول سَره بَمِردنه.  جهونی جنگ دوم دله استرالیای ِشمالی و شرقی مناطق ره جاپونی‌ها بمباران هاکِردنه و آمریکایی لشکریون این کشور دله پیاده بَیینه. اما استرالیا این جنگ دله خله صدمه نَدی‌یه. سال ۱۹۸۶ استرالیا رسماً بریتانیای ِدخالت ره شه سیاسی و نظامی کارون سَره غیرقانونی اعلام هاکرده، استرالیایی‌ها ۶ نوامبر ۱۹۹۹ اتا رفراندوم دله (۸۲% آرا) رأی هِدانه که ملکه‌ی ِقیمومیت بِن دَواشِن و انگلیس ِملکه وشون وسّه «گت ِفرماندار» انتخاب هاکِنه.

استرالیا یا اوقیانوسیه قاره ۶/۷ میلیون کیلومتر مربع جه، دنیا دله پچوک‌ترین قاره هسته. استرالیای ِبِنه تقریباً هموار هسته. ونه غربی ناحیه ره استرالیای غربی فلات و ونه شرق ره سواکر رشته‌کوهون تشکیل دِنّه و این دِتا میون ات‌دَس بِنه کَته که ویشته خشک و خالی‌ئه. استرالیای ِبلندترین جا اتا قله ورفی کوهستون دله هسته که ۲۲۲۸ متر ارتفاع دانّه و ونه پست‌ترین جا ۱۵- متر دانّه که ایر دریامونا هسته.  استرالیای ِبلندترین روخِنه دارلینگ روخنه هسته که دِهزار و هفتصد کیلومتر درازی دانّه. استرالیا که اتا گت ِجزیره واری آرام اوقیانوس دله کَته، زمین‌شناسی نظریات په دنیای ِقدیمی‌ترین خاشکی هسته. استرالیا آرام اوقیانوس  ِجنوب ره هند اوقیانوس  جه سِوا کانده.  استرالیا ۷۵۵ جور حیوون جه دنیای ِمتنوع‌ترین کشور زیست‌بومی نظر په هسته.

استرالیا جمعیت ژوئیه ۲۰۰۸ سرشماری سَره ۲۰٬۰۰۷٬۳۱۰ نفر بی‌یه. و ونه جمعیت ِاَنبِسی (=تراکم) ۶/۲ نفر هر کیلومتر مربع دله هسته که یعنی این کشور جمعیت خله تَنِک هَسته و کمترین اَنبِسی‌ها ره دانّه. استرالیای ِجنوب‌شرقی منطقه اَنبِسی ویشته هسته. کشور ِیک‌سوم ِجمعیت نیو ساوت ولز ِایالت دله و یک‌چاروم دیگه ویکتوریا ایالت دله سَرکانّه. وشون ِجمعیت ِرشد ِمیونگین هر سال وسّه ۱/۲۲۱ هسته و تقریباً هر دِ دَقه اتا چلیک وَچه دنیا اِنه..

استرالیای بومیون حدوداً نیم میلیون نفر هستنه که جمعیت ِدِ و نیم درصد ره تشکیل دِنّه.

استرالیا دله شیش‌تا ایالت و دِتا اقلیم (=territory) دَره:

استرالیای ِنیشتنگا (=پایتخت) کانبرا هسته و ونه گت ِشهرون سیدنی، ملبورن، بریزبن، پرت ، آدلاید و تانزویل هَستنه.

استرالیا اتا مشترک‌المنافع هَسته که ونه حکومت مشروطه سلطنت په دَره و ونه بالاترین سلطنتی مقوم یعنی ملکه الیزابت دوم هسته که بریتانیای ِشا هم هَسته. ملکه‌ی ِنماینده و جانشین این کشور دله استرالیای ِگت فرماندار هسته که ونه وظیفه این هَسته که ایالتون وسّه رییس انتخاب هاکِنه. اساسی قانون دله گت ِفرماندار وسّه خله اختیارات بی‌یِشتنه ولی عملاً وه اتا تشریفاتی مقوم هَسته و همه کارون ره نخست‌وزیر کانده که اتا دموکراتیکی روش په انتخاب وانه..

استرالیا دله مردِم اول مجلس ِنمایندگون ره انتخاب کانّه. حزبی که ویشترین کارسی ره مجلس دله بَییره بتونده نخست‌وزیر ره انتخاب هاکِنه و این نخست‌وزیر شه وسّه کابینه ساجِنه. استرالیا دولت سه‌تا چِلّه دانّه: مقننه، مجریه و قضایی.

استرالیا دله سه‌تا حزب دَرنه که بقیه جه ویشته معروفنه و وشون طرفدارون ویشته هَسته:

سال ۱۹۹۶ جه تا نوامبر ۲۰۰۷ لیبرال ِحزب قدرت ره این کشور دله شه میس دَرون داشته و جان هوارد یازَّه سال این کشور ِنخست‌وزیر بی‌یه تا اون‌که نوامبر ۲۰۰۷ کارگری حزب شه رقیب ره شکست هِدا و اینتی کوین راد که این حزب ِرئیس بی‌یه، استرالیای ِجدید ِنخست‌وزیر بَیّه. ماه ژوئن سال ۲۰۱۰ که کوین راد نخست وزیر جه کنار بَکشی‌یه، جولیا گیلارد که کارگری حزب ِتازه رییس بی‌یه، نخست‌وزیر بَیّه و اولین زنی بیّه که این مقوم جه برسی‌یه. فوریه سال ٢٠١٣ جولیا گیلارد ِاشتباهات ِپه دِباره اتا دله‌یی انتخابات په کارگری حزب كوين راد ره نخست‌وزیر هاکِرده. ۷ سپتامبر ۲۰۱۳ اتا ائتلافی حزب بتونِسته انتخابات دله اول بَواشه و تونی ابوت ره ۲۸اُمین نخست‎وزیر هاکِنه.




#Article 244: سری لانکا (100 words)


سری‌لانکا یا سیلان اتا جزیره نوم هسه که آسیا و هند اوقیانوس دله دره. ونه گتی ۶۶ هزار کیلومترموربع هسه.

سریلانکا بریتانیای ِکولونی دله دیی‌یه و قبلاً «سیلان» نوم داشته. انگلیسیون قرن ۱۹ جه که هند ره بَییته، این منطقه ره هم داشته و روز ۴ فوریهٔ ۱۹۴۸ وشون اتا سیوا کشور بَیینه.

سریلانکا دله ۷۲٪ ره سینهالی، ۱۸ ٪ ره تامیل و ۷ ٪ ره مور تشکیل دنّه. تا چندین سال بعد اونکه بریتانیاییون این کشور ره وِل هاکِردنه، وشون ِاقوام همدیگه جه جنگ داشتنه. خصوصاً تامیلیون که شه قومی بخاستیون جه کِتا نِمونه.

سری لانکا ۸ استان دارنه:




#Article 245: دماوند (450 words)


دِماوَند اتا کوه هسته که مازرون دله دره که به عنوان ایران گت‌ترین کوه و خاورمیونه گت‌ترین تشفشون و آسیا گت‌ترین خاموش تشفشونی قله بشناسی‌یه وانه. این کوه قسمت مرکزی رشته‌کوئ البرز مازرون جنوب دله و بخش لاریجان شهرستون آمل کینار قرار دانّه. اینتا قله که از نظر تقسیمات کشوری مازرون دله دره، هوای صاف و آفتابی دله از تهرون، ورامین و قم و همینتی کرانه‌ئون مازرون دریا وانه وه ره ره بدی‌یـِن.. نزدیکترین شهر به این کوه رینه هسته. کوئ دماوند تاریخ 1میرمای 1519 تبری دله به عنوان ابلین اثر طبيعی ایران فهرست آثار میلی ایران دله ثبت بیّه.  دماوند اساطیر ایران دله هم مطرح هسته و شوهرتش ویشته از هرچی به خاطر اینه که ضحاک (پادشائی ستمگر و ایژدیهافش) ونه دله بند دکشی‌‍یه بیّه آثار ادبی فارسی دله هم فراوون به این اسطوره و به طور کلی‌ته کوئ دماوند اشاره بیّه دماوند چشمه‌ئون گرم‌او لاریجان، اسک و وانه هسته.

منابع موختلف اندازه‌ئون موختلفی برای ارتفاع قولهٔ دماوند از سطح دریا بئوتنه. به نقل از درگاه میلی آمار، ارتیفاع این قولّه ۵٬۶۱۰ میتر هسته ؛ منابع دیگه، از جومله پایگاه میلی داده‌ئون علوم زمین ایران و وب‌گائ رصدخنهٔ زمین ناسا، ارتیفاع ۵٬۶۷۰ میتر  و ۵٬۶۷۱ میتر  ره برای قولهٔ این کوه حدس بزونه. دایرةالمعارف پارسی فهرستی شش موردی از ارتیفاع‌ئونی که برای این قله بمونه ره گانه که از ۵٬۵۴۳ تا ۶٬۴۰۰ میتر رسنه.
طبق موحاسبه و تحقیق زمین‌شناسون آلمانی (ر. ک. به همین مقاله بخش آلمانی دله) ارتفاع خالص کوه دماوند یعنی از پایه تا قولّه  با ۴۷۰۰متر، اورست جه ویشتر هسته. دماوند به موازات  کلیمانجارو اتا از بلن‌ترین کوه‌ئون منفرد جهون محسوب وانه. 

این قوله ۶۹ کیلومیتری شومال شرقی تهرون، ۶۲ کیلومیتری غرب آمل و ۲۶ کیلومیتری شومال شهر دماوند دله دره.

قوله دماوند شرق کوهستون البرز مرکزی دله (مازرون) از رشته کوئ البرز قرار دانّه. قولّه‌ئون موجاور وه ورارو ، سه سنگ ، زرد ِگل و میون‌رود هستنه.ref

موقعيت جوغرافیائی کوه البرز عکسای ماهواره‌ئی ناسا دماوند ِجه:

حداقل دِمای هوا ارتیفاع‌ئون دماوند دله تا ۶۰ درجه زیرصفر (زمستون دله) و تا اتا دِ درجه زیر صفر (تابستون دله) پایین اِنِه.

سرعت توفان دماوند دله بعضی وختا از ۱۵۰ کیلومیتر ساعت دله جه گوذنه. سرعت وا کوهپایه‌ئون دله ات زمون به هِفتاد کیلومیتر ساعت دله جه رَسنه. ویشته وائون غرب و شومال غربی جه زنّه.

میونگین وارش ارتیفاع‌ئون دله ۱۴۰۰ میلی‌میتر سال دله هسته و وارش ارتیفاعای دله معمولاً به صورت ورف هسته.

فیشار هوا دماوند دله نیصف فیشار سطح دریا دله هسته.

دماوند اتا کوه تشفشونی مطبق*هسته  که ویشته دورون چاروم  زمین‌شیناسی موسوم به دورون هولوسین تشکیل بیه و نسبتاً جوون هسته.  فعالیتای تش‌فشونی این کوه در حال حاضر محدود به تصعید گازای گوگردی هسته. آخرین فعالیتای تشفشونی این کوه مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل بی‌یه.


#Article 246: آلبانی (216 words)


آلبانی اتا کشوری هسته که اروپای ِجنوب شرقی دله دَره و بالکان دَرون کَته. این کشور ِنیشتنگا (=پایتخت) تیرانا هسته. آلبانی ِجمعیت دِ میلیون و ۸۰۰ هزار نفره. آلبانی ِسیاسی نظام پارلمونی دموکراسی هسته. آلبانی ناتو دله عضوه و اسلامی کنفرانس سازمان دله تنها کشوریه که اروپا درون قِرار دانّه.

این کشور ِپول ِیکا لک هسته و ونه اقتصاد دَره آزاد بازار  په شونه. آزاد ِبازار ِاصلاحات باعث بیّه تا این کشور ِاقتصاد بخش‌های انرژی و زیرساخت‌های ترابری، خارجی سرمایه‌گذاری سَر حیساب هاکنه. آلبانی ژانویه ۲۰۰۳ جه اروپای اتحادیه دله دَربموئن وسّه نومزه بیّه و رسماً ۲۸ آوریل ۲۰۰۹ درخاست هاکرده که این اتحادیه دله عضو بَواشه.

۹۵ درصد این کشور دله آلبانیایی و بقیه ویشته یونانی هستنه. ۷۰ درصد آلبانی دله مسلمون و ۳۰ درصد مسیحی هستنه.
آلبانیایی‌ئون ایلیری ِنژاد جه هستنه که هندو-اروپایی بینه. آلبانی ۴۳۱ سال عثمانی دَس دیّه و ۵۰ سال کمونیستی حکومت داشته.

اینتا کشور گتی ۲۸۷۴۸ کیلومترمترموربع هسه.اینتا کشور ۳٬۵۶۳٬۱۱۲ نفر جمعیت دارنه. ونه نیشته‌گا نوم تیرانا هسه.

ونه رسمی زوون آلبانیجی هسه.

اینتا کشور حوکومت جوموری هسه.

اینتا کشور پیل یکا نوم لک هسه. 

اینتا کشور میلادی نوزدهوم قرن دله ترکیه کولونی بیه و بعدن اتا سیوا کشور بیه. وه جهانی دووم جنگ دله به اشغال ایتالیا در بمو. بعد جنگ ونه دله جمهوری بیه.

آلبانی ۳۶ استان دانّه.




#Article 247: آلمان (1376 words)


آلمان   که ونه رسمی نوم آلمان ِفدرال ِجمهوری  هسته، اتا کشور اروپا قاره دله هسته که ونه نیشتنگا (=پایتخت) برلین ِشهر هسته. آلمان شمال جه شمال دریا، دانمارک و بالتیک دریا، شرق جه لهستون و چک، جنوب جه اتریش و سوییس و غرب جه فرانسه، لوکزامبورگ، بلژیک و هلند جه هم‌سامون هسته. ونه گَتی (=مساحت) ۳۵۷۱۲۱٫۴۱ کیلومتر مربع هسته و ۸۲ میلیون نفر جمعیت جه اروپای ِپرجمعیت‌ترین کشور هسته.

آلمان دِتا جهونی جنگ اول و دوم دله نقش زیادی داشته و این دِتا جنگ په خسارتون زیادی بَدی‌یه. جنگ ِتموم بَیّن په وام‌هایی که متفقون جه گیتنه، بتونِسته کشور ره دِباره بساجه. آلمان اسا متحد ملل سازمان، ناتو، جی هشت و جی پنج و اروپای اتحادیه دله عضو هسته.

آلمان دله فدرالی جمهوری و پارلمونی دموکراتیک حکومِت وجود دارنه و  ۱۶تا ایالت دَرنه که خله چیزون سَره بتونّه مستقل عمل هاکنن. آلمان اسا صنعتی‌ترین کشورون جه هسته و بعنوان ثروتمندترین عضو اروپا اتحادیه دله دره و یورو ونه اقتصاد پـِشتی جه قدرت دانّه.

ژرمن‌ها باستونی دوره گادر اتسری غیرمتحد قبیله بینه که اروپا دله میون روخنه‌ئون راین و ویستولا و دانوب و شمال دریا و بالتیک دَیینه. رومیون وشون ره گرمانوس گاتنه. ژولیوس سزار که روم ِشاه بی‌یه، سرزمین گُل ره سال ۵۱ قبل از میلاد بَییته و اینتی روم و ژرمنیون جنگون شروع بیّه. این جنگ‌ها اتی بی‌یه که رومی‌ها فقط خاستنه تا راین ره بَییرِن و هیچ گادِر راین به اون وَر ره حمله نَکاردنه و اونجه ره شه سامون دونِستنه.

فرانک‌ها اتسری ژرمنی‌تبار بینه که گرمانیا جه سمت غرب بمونه. فرانک‌ها روم ره شکست هدانه، سرزمین گل دله اتا نیشتگا بساتنه و مسیحیت ره قبول هاکردنه و اونجه جه بی‌یه که روم ره حمله کاردنه. شمال هم فرانک‌ها بتونستنه ژرمنون ره متحد هاکنن و بجز ایبری منطقه دیگه مناطق ره غربی اروپا دله داشتنه.

ِفرانک امپراتوری اوج شارلمانی گادِر بی‌یه. وه بتونسته ایتالیا شمال، من‌جمله رم ره بییره. وه که رم دله بورده، پاپ وه ره روم امپراتور  لقب هدائه. ولی وه وقتی بمرده ونه سامون ره ونه وچون شه میون رَسِد هاکردنه و امپراتوری ِشرقی قلمرو آلمان شکل بییته.

وسطی قرون گادِر آلمان دله مقدس روم امپراتوری حکومِت ره بدست بَییته و اوتوی اول، یا گتِ اوتو، سال ۹۳۶ میلادی بقدرت برسی‌یه و آلمانیون ِاتحاد خله بیّه و وشون اتا گتِ قدرت مطرح بَیینه. آلمان امپراتورون پاپ جه اختلاف دَکِتنه و شارل چاروم حتی پاپون جه قطع رابطه هاکرده. همین زمون بی‌یه که مارتین لوتر، شه پروتستانی اصلاحات ره بوجود بیارده و وشون پروتستان‌هایِ اتحادیه ره سال ۱۶۰۸ تشکیل هدانه. ۳۰ ساله جنگ‌ها که تموم اروپا ره بَییت‌بی‌یه (۱۶۱۸ تا ۱۶۴۸)، باعث بَیه که آلمان ِسرزمین دله دِتا دولِت اتریش و پروس بساته بَوون.

۲ ژانویه ۱۸۶۱ ویلهلم اول پروس دله شاه بیّه و بیسمارک ره شه نخست‌وزیر و خارجی امور وزیر هاکرده.

بیسمارک بعد دانمارک تصمیم بَییته اتریش جه هم دَکفه و اینسه فرانسه و ایتالیا جه گپ بَزو و موفق بیّه بعضی ایالتون ره اتریش جه بَییره که باعث بیّه پروس ِشرقی و غربی وَرون هِدی جه وصل بَواشِن.

یبسمارک بعد اتریش بورده فرانسه سَروقت. پنجم اوت ۱۸۶۶ فرانسه بیسمارک ره بائوته که باویر ِبعضی مناطق ره خانه پروس جه بَییره ولی بیسمارک قبول نکارده. فرانسه عقب بکشی‌یه ولی اَی ۲۰ اوت بائوته لوکزامبورگ و بلژیک ره ونه هادِن وشون دَس که ناپلئون سوم رسماً این مناطق وسّه پروس ره اعلان جنگ هاکرده و دوم اوت جنگ شروع بیه و تا شیش ماه ادامه داشته. فرانسه شکست بخارده و سال ۱۸۷۱ رسماً آلمان امپراتوری تشکیل بیّه. این جدیدِ امپراتوری فی‌الواقع باویر، ورتمبرگ و باد بعلاوه‌یِ مناطقی بی‌یه که شمالی آلمان کنفدراسیون ره ساتِنه و فرانسه‌یِ غصب بَیی ممالک بی‌یه.

همونتی که بائوتمی، فرانسه-پروس ِجنگ ِپه، آلمان امپراتوری تشکیل بیّه که ۲۵تا دولت بعلاوه‌یِ سرزمین‌های آلزاس و لورن ره شامل بی‌یه و ونه امپراتور ویلهلم اول بیّه و بیسمارک ِلقب ره صدراعظم بی‌یشتنه. این جدیدِ کنفدراسیون ره اسا آلمان ِدومین امپراتوری یا رایش دوم (آلمانی جه: Zweites Reich) گانّه. سال‌های ۱۸۷۱ تا ۱۸۷۷ هم بیسمارک اصلاحاتی معروف به فرهنگی جنگ انجام هدا.

آلمان ِامپراتوی وقتی اتریش-مجارستون و صربستون هِدی جه جنگ دَکِتنه، شه اتریشی هم‌زوونون ِپِـِشتی ره هاکردنه و اینتی جهونی جنگ اول بوجود بموئه که وشون ِاتحاد این جنگ دله شکست بخارده و باعث بیّه دِشمنون (روسیه، انگلیس و فرانسه واری) وقتی پیروز بَیینه ، علیه آلمانی‌ها قانون‌ها و پیمون‌های سختگیرونه‌یی بنویسِن که آلمان ِاقتیصاد ره رِقِدبِدا و مردِم ره مِزراب بی‌یشته.

سال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹ بی‌یه که امپراتوری رِقِد بورده و وایمار جمهوری تأسیس بیّه که این حوادث ره آلمان انقلاب یا نوامبر انقلاب نوم یـِلنه. این حکومِت اتی «شورایی جمهوری» بی‌یه و ۹ نوامبر ویلهلم دوم ره برکنار هاکرده و آلمان سلطنت رسماً لغو بیّه.

دِتا سوسیالیستی حزب این گادِر حکومِت ره شه دَس بَییتنه. این حزبون چپی-میونه بینه و فدرالیسم و احزاب و مطبوعات ِآزادی بیان طرفدار بینه. وشون آلمان ِاولین دموکراتیک دولِت ره بساتنه و لیبرالیسمی قوانین بی‌یشتنه.

انتخابات سال ۱۹۳۲ سوسیالیست ناسیونال حزب برهبری آدولف هیتلر اکثریت آرا ره پارلمون دله بیارده و سال ۱۹۳۳ وایمار جمهوری سقوط هاکرده. نازی آلمان اوت ۱۹۳۹ لهستان ره حمله هاکرده و جهونی جنگ دوم شروع بیّه که آلمان و ونه متحدون سال ۱۹۴۵ این جنگ دله شکست بخاردنه.

هیتلر شه و شه زِنا ره بَکاشته و متفقون برلین دله وارد بَیینه و آلمان ره شه میون رَسِد هاکردنه. شوروی که تموم ِمتفقون جه زودته بَرِسی‌بی‌یه، بتونسته برلین و ونه اطراف ره بَییره. آمریکا،‌ فرانسه، بریتانیا هم کم‌کم باقی ِجائون ره شه میون رَسِد هاکردنه. سال ۱۹۴۹ که سرد جنگ گادِر بی‌یه، شرقی آلمان  و غربی آلمان  شکل بَییتنه. برلین هم دِتا تیکه بیّه و هر وَر ره اتا دولِت داشته. غربی آلمان دله آمریکاییون مارشال پلان ره اجرا هاکردنه و این کشور خله صنعتی بیّه و ونه اقتصاد قوی بگردسته ولی شرقیون که کمونیستی دولِت داشتنه، وشون ِاقتصاد ضعیف بی‌یه و مجبور بَیینه برلین وسط دیفار بَکشِن تا مردِم فِرار نَکانِن و نشوئن غربی آلمان ِسامون دله.

وقتی شوروی رقد بورده، شرقی آلمان دله مقامات تصمیم بَییتنه برلین ِدیفار ره رِقِدهادِن، که این اتفاق سرد ِجنگ ِتموم بیّن سمبل هسته.غربی آلمان این گادِر درخاست هِدا که دِتا کشور متحد بَواشِن و اوت ۱۹۹۰، آلمان فدرال جمهوری اتحاد جه بساته بیّه.

آلمان ِرسمی زوون آلمانی هسه. حدود ۹۵٪ آلمانی ره شه ماری زوون دونّه. این زوون دِتا گتِ گِنِش دانّه که آلمانی بالا و آلمانی پایین نوم دارنه که اولی حالت معیار هم دانّه. برعکس نومی که این دِتا لهجه دارنه، آلمانی پایین ره شمالی ایالتون دله و آلمانی بالا ره جنوبی قسمون دله گپ زنّه. اقلیتون دله، دانمارکی ۰٫۰۶٪، فریزی ۰٫۰۱٪، رومیانیایی ۰٫۰۸٪ و سوربی ۰٫۰۹٪ جمعیت دارنه. مهاجرون دله هم ترکی استامبولی ۱٫۸٪ جمعیت و کوردی ۰٫۳٪ جمعیت جه گتترین زوونون هستنه.

این کشور طبق آمار سال ۲۰۱۲، حدود ۸۰٫۲ میلیون نفر جمعیت دانّه که ۷۴ میلیون (۹۲٫۳٪) آلمانی ملیت دارنه و حدود ۶٫۲ میلیون (۷٫۷٪) خارجی هستنه. نوردراین وستفالن ۱۷ میلیون جه پرجمعیت‌ترین ایالت و زارلند کم‌جمعیت‌ترین ایالت هستنه.حدود ۴۰ میلیون نفر مشغول بکار هستنه، که ۵۳٫۲ درصد مرد و ۴۶٫۸ درصد ره زنان تشکیل دنّه. حدود ۲٫۱ میلیون نفر بی‌کار هستنه و بیکاری نرخ، ۱۵–۷۴ ساله‌ئون میون، ۵٫۱٪ هسته.

اینتا کشور حوکومت فدرال جمهوری هسه. دولت ِرییس نوم رییس جمهور هسته ولی وه عملاً هیچ‌کاروئه و ونه مقوم نمادینه. حکومت ِرئیس صدراعظم هسته که سیاستون ره تعیین کانده.

حقوق بشر جهونی اعلامیه ره آلمان اساسی قانون دله خله مهم دونّه.  اساسی قانون ماده ۲۰ گانه آلمان ونه دموکراتیک، اجتماعی، مبتنی بر قانون و فدرال بائه. این قانون سکولاریسم په‌روو هسته و دین ره اجازه نَدِنه که دولت و حکومت دله دخالت داره.

آلمان معروف ِحزبون اینان هستنه:

پیش‌ته این کشور دله مارک جه استفاده کاردنه اما اسا اینتا کشور ِپول ِیکای ِنوم یورو هسه که اروپای اتحادیه کشورون وسّه مشترکه. آلمان اروپا دله مهم‌ترین ایقتصادون جه هَسته و خله وقت‌ها ضعیف ِکشورون ره وام دِنه که شه مشکل ره حل هاکِنِن. آلمان G8 دله هم عضو هَسته، جی هشت اتا گروهه که دِنیای ِهشت‌تا گت ِایقتصاد ونه دله دَرنه. آلمان اسا صنعتی‌ترین کشورون جه هسته و بعنوان ثروتمندترین عضو اروپا اتحادیه دله دره و یورو ونه اقتصاد پـِشتی جه قدرت دانّه.

اینتا کشور گتی ۳۵۷۱۸۱ کیلومترمترموربع هسه.اینتا کشور ۸۲ نفرجمعیت دارنه.ونه نیشته‌گا نوم برلین هسه. آلمان شونزه‌تا ایالت دانّه. هر ایالت اتا دولت و اساسی قانون شه وسّه دانّه و شه‌مختاره و شه شه ره مدیریت کانده. سال ۲۰۰۹ جه آلمان ۴۰۳تا منطقه دانّه، این مناطق شامل ۳۰۱ روستایی منطقه و ۱۰۲ شهری منطقه هستنه.




#Article 248: کاتالونون (176 words)


کاتالونون (کاتالونی جه:Catalunya، کاتالونیا هم گانه) اتا سامون نوم هسه کی اوروپا ره جنوب ور جا بأئیته.
ونه نوم، کاتالونی‌ئون (وشونی کی ای سامون و دور و ور دله نیشتنه) جه بیت بیه و وشون زیوون کاتالونی نوم دارنه و اتا فرهنگ جه زندگی کننه.

کاتالونیا گتی ۴۱.۰۰۰ تا چارگوش کیلومتر پلی بونه. ای سامون ره همسادون جنوب ور جه زامون-راست‌گأرد-واری :ایسپانیا (زاراگوزا)، آندورا و فرانسه (روسیله‌ئون) هسنه. ای سامون خوراسون وأر باله‌ریک ده‌ریو (مه‌دیته‌رانیج ئو جه) دأره.
کأتالونیا ره نیشتگا بارسلونا هسه.
ونه خار اشناس شهرون ترسا، زابادلا و بالادونا هستنه.

Bandera de CataluñaFlag of CataloniaDrapeau de Catalogne
Image:Escudo de Cataluña.svg|Escut de CatalunyaEscudo de CataluñaCoat of arms of CataloniaArmoiries de Catalogne
Image:Localització de la CA de Catalunya.png|Localització de la CA de CatalunyaLocalización de CataluñaLocation of CataloniaSituation de Catalogne

CataluñaCataloniaCatalogne
Image:Localización Cataluña.png|CatalunyaCataluñaCataloniaCatalogne
Image:Locator map of Catalonia.png|Localització de la CA de CatalunyaLocalización de CataluñaLocation of CataloniaSituation de Catalogne
Image:Cataluna municipalities.png|Municipalities in Catalonia
Image:Catalunya+Comarques+Català.jpg|
Image:Localización provincia de Barcelona.png|Província de Barcelona
Image:Localización provincia de Gerona.png|Província de Girona
Image:Localización provincia de Lérida.png|Província de Lleida
Image:Localización provincia de Tarragona.png|Província de Tarragona




#Article 249: حموسو (326 words)


حموسو بویو بونیانگودار ئو اولین ایمپراتور بیه. وه هیوندان گوگی ئو کوره ای بنویشته ئون دله میلادی ۱۱ ئو ۱۳ قرن دله که گوگوریو ایمپراتوری اتا از کوره سه تا ایمپراتوری پا بیتن ره شرح هدانه یات بیه.گوگوریو بویو جانشین بیه ئو وه ره مازرونی ۶ سال دله شه ضمیمه هکرده.

حموسو اتا از کوهنه چوسون سلطنتی خانواده عضو بیه. وه وختی ۲۳ ساله بیه اتا جنرال بیه ئو گویولا ،کوهنه چوسون ایمپراتور ره خدمت کرده. 

حموسو وختی که کوهنه چوسون ایمپراتوری سقوط هکرده اونجه جا بورده. وه خاسه دباره اینتا کشور ره درس هکنه. همینتا سر شه ارتش همراه بورده اتا از کوهنه چوسون قلعه ئون دله ئو اونجه شه کار ره سر بیته. وه بتونسه که شورشونی ره که کوهنه چوسون دله پا بیته ره سرکوب هکنه ئو اینتا کشور دیگه ایمپراتورون ره شه موطیع هکنه. بعد اینتا کار وه بویو ایمپراتوری ره درس هکرده.

حموسو سامگوک ساگی دله شا جومونگ ئو هیبورو پر هسه. اینا افسانه هسه که تاریخدونون نون پژوهشون وشون ایشتباه ره ایثبات هکرده. 

هیبورو گوئورو کجیک تر برار بیه که بویوی چارومین ایمپراتور بیه. وختی گوئورو ۸۶ پیش از میلاد دله بمرده ونه برار ایمپراتور بیه. هرچن همون سال دله گودوماک که گویولا نسل جا بیه شورش هکرده ئو هیبورو ره بویو جا در بکرده. هیبورو شه اتی مردم همراه بورده جاپون دریا پلی ئو اونجه دانگ بویو کشور ره درس هکرده. گودوماک باک بویو کشور ره درس هکرده. 

جومونگ گوموسو ریکا بیه که حموسو اتا از ریکائون وچه زا بیه. گوموسئو اتا سردار جولبون جا بیه که یوها جا، هابک کیجا جا عروسی کننه. هابک که اینتا عروسی جا خور ناشته شه کیجا ره بیرون کننه ئو گوموسو هم اتا جنگ دله قبل جومونگ ذنیا بموئن میرنه ئو نتونه شه ریکا ره بوینه. یوها شونه دانگ بویو ئو اونجه گوموآ زنا بونه. جومونگ وختی گت بونه دانگ بویو جا فرار کننه ئو شونه جولبون ئو اونجه گوگوریو ایمپراتوری ره تاسیس کننه.

حموسو ۱۹۵ پیش از میلاد سال دله میرنه.




#Article 250: علی اکرم همت اوف (124 words)


علی‌اکرم همت‌اوف که وه ره علی اکرم همت زاده نوم جا هم اشناسنه، اتا تالشی نظامی و آذربایجونی سیاست‌مدار هسه. وه تالش خدگردون جوموری ره سر هایته. که اتا شه‌بخونسته دولت بی‌یه که آذربایجان جوموری جنوب دله ونه تالشی منطقه‌ئون دله دِرِس بیّه. وه بعد از اونکه آذربایجون جوموری، شوروی جه سیوا بیّه، اتا خدگردون جوموری، اینتا کشور شرقی جنوب دله که ونه نیشتنگا نوم لنکران بی‌یه درس هکرده. ولی اینتا جوموری ره الهام علی اوف مونحل هکرده و همت‌اوف هم دستگیر و زندون بَیی‌یه. وه ۱۰ سال زندونی بی‌یه تا اینکه اروپا شورا آذربایجان جوموری ره فشار بی‌یشته و وه زندون جه دَر بورده و هولند دله سیاسی پناهنده بیه. وه اسا اونجه زندگی کننه شه موبارزه ره تالشون حقوق سر دمبال کننه.




#Article 251: ورگ (165 words)


ورگ ات تی گوشخار حیوون هسته که کاله‌دارون رج دله دره. ورگ سگ‌مونایی هسته که گته و سگ ره مونده و اتّا دکته دم هم دارنه. ورگون رنگ مختلفه ولی بطور کلی خاکستری و زرد یا قهوه‌یی مخلوط با سیو می‌ئون هستنه. به صورت اتا خونواده یا گله‌ی هفتایی که چنتا خونواده جه تشکیل وانه دله بدی‌یه وانّه. معمولاً روز شکار کانّه، به ویژه صواحی گادِر به گاسفن حمله کانّه، و گاهی هم شو گاسفن کِرف ره حمله کانّه.

مازرون دله هم ورگون مختلف وجود دارنه. وشون دله ات جور خاکستری ورگ دَره که ونه نوم «کاسپینی ورگ» یا «قفقازی ورگ» هسته. این ورگ ِتَلِکِه دَر کَفِنه (= دَر منقرض وانه) و وه خله کمیاب بَیی‌یه.

ورگ ِکلمه گیلکی دله vərg تلفظ وانه و فارسی دله کم‌کم گرگ بیّه. تبرستون تاریخ سِراق دِنه که گرگان ِنوم این کلمه جه بَییته بیّه. گرگان نوم قبل اسلام «ورکانه» بی‌یه که یونانیون شه لهجه دله وه ره «هیرکانیا» گاتِنه.

این کلمه اسکاندیناوی ِاسطوره‌ها دله هَنتا اتا کاراکتر هسته.




#Article 252: کچه (109 words)


کچه اتا جور قاشق هسته، که چو جه وه ره سازنّه. کچه بساتن تاریخ ورگردنه به ۲۵۰ قبل از میلاد که سلتی‌ئون، بریتانیا دله، ونجه کار زونه. اتا مزیت که کچه، فلزی قاشق جه دانّه، اینتائه که وه حرارت ره منتقل نکانده.

مازرون دله کچه‌ئون ره وشون قایده په، کار زونه. پچیک کچه‌ئون جه پلا خاردنه و گت کچه جه خارش گیتنه. مردم اون گادِر هرکاجه شینه شه کچه ره شه همراه وَردنه و غذا بخاردِن په، وه ره شستنه و یشتنه شه جیف.

روسیه و شوروی بازرگون‌ها طلایی و مفرغی قاشِق ره بیاردنه و نقره‌یی قاشقون اروپا جه بموئه مازرون دله و کچه جا ره کم کم بَییتنه.




#Article 253: سزار (330 words)


گایوس جولیوس سزار که وه ره قیصر هم گاتنه، (بزائۀ ۱۲ یا ۱۳ ژویه ۱۰۰-بمردۀ ۱۵ مارس ۴۴) وه ات از دیکتاتورون و رهبرون نامدار سیاستون ونظامیون جوموری روم بیه.

وه کنار کراسوس و پومپی اتااز فرمانده‌ئون سه‌تایی روم بی‌یه. وه باعث بیّه سرزمین گل ره رومیا بَیرن و فرانسه الانی شکل بَییره وه همینتی اولین رومی بی‌یه که به انگلستون حمله هاکرده ولی به خاطر سنا و پومپی موفق نیه و أی همینتی شه لژیون هاره کیش هدا بورن اون ور روخانه روپیکون.

وه سال ۴۹ کودتا هاکرده و امپراتور رومی‌ئون بیه بعد از اون دولت روم ره دگرگون هاکرده که این کار باعث بیه اتا از اون دوستای صمیمی به نوم مارکوس یونیوس بروتوس و اتا دسه دگه از سنتورا وه ره بکاشن.

بداز ۲سال سنا بائوته که وه شه جا ات جور خدا بیّه و بقیه قیصرای نوم ره گاتنه سزار
وه شه زمون هفته‌ی ِروزا و ماه‌ها ره اسم دینگو که این کار ره با اسامیه خدایون رومی هاکرده.

Žuliyus sezär
Rum imprätur u attä denyä gat mardun jä hase.ve attä aşräi xäneväde
dele ۱۰۰ (qm) säl dele denyä bemu.vene jevuni dure rum syäsi vaz xale
xär naye.un zamun Sulä rum imperator bye.ve sezär jä xäne ke şe
zenä re ke attä sulä deşmenun fämil jä bye re teläq hade.vali ve inattä
farmun jä sarpiçi kene u rum jä ferär kene.bad sulä bamerden ve rum
dele gerdene u şune rum arteş dele.ve kam kam rum dele attä gat sardär
bune u de tä rum gat dige sardärun jä attä bune.veşun rum dele qudret
re das dele girene .sezär bade inattä mäjerä şune gol tä untä
keşvar re rum jam dar biyäre.ve haft säl jang kene tä axer sar şe hadef
re rasene.ve bade gol bayten şune mesr u untä keşvar re girne.ve
unje Keleüpaträ jä arusi kene.vaxti ke ene rum dele vene rafexun
bamerd bine u ve rum dele tinäre qudret bune.ve re axer sar de tä rumi
ke vaxti daşte siye rum snä dele keşene




#Article 254: پایین کولا (473 words)


کولا یا پایین کولا اتا منطقه نوم هسته که سه‌تا روستای پایین کولا، وارِد مَله و سانِخِل جه تشکیل بَیی‌یه. 

کولای ِواژه وسّه معنی‌های مختلفی بیاردنه و هر کی ات‌جور وه ره معنی کانده که بعضی معانی اینان هستنه:

پایین کولای ِمَله ساری ِجنوب‌شرقی ِشیش کیلومتری واقع بَیّه و سه‌تا روستا جه تشکیل وانه. این سه‌تا روستای ِرسمی نوم پایین کولا، وارِد مَله و سانِخِل هسته. این سه‌تا روستا همه اول کلیجان رستاق سفلی دله دَیینه و جدیدِ تقسیمات دله میاندورود کوچک دله قِرار بَییتِنه. 

پایین کولای ِجنوب و جنوب‌غربی جه تجن ِروخنه و ونه جنوب‌شرقی ِهشت کیلومتری جه، بالا کولا دَره و ونه شرق ره جنگل دانّه و ونه غربی سمت پچ‌کلا (=پرچیکلا)، تنگ‌لته و خان‌عباسی ِروستائون و ونه شمال مرمت و خارکش ِروستائون قرار دارنه.

این قشنگ ِمَله باغستون‌ها و طبیعی جنگلون ِمیون دَره و ونه ئو و هوا معتدل و لطیف هسته. این روستا و ونه نزدیک ِروستائون ساری ِاولین کوهپایه‌ئون ِپه قرار دارنه. 

کولا مازرون تاریخ دله اتا مهم ِروستا بی‌یه و همین وسّه ونه نوم ره بنشنه تبرستون ِتاریخی کتابون دله پیدا هاکِردِن.

پایین کولا اِسا چنتا روستا جه تشکیل وانه که هرکامین شه وسّه سِوا-سِوا دهیاری دارنه. وشون نوم اینتی هسته: پایین‌کولا، وارد و سانخیل. کولای ِروستا ره مَله آدِمون «یور مَله»، «یار مَله» و این اواخر «کولا» هم گانّه. «وارِد مَله» دله دِتا ناحیه دَرنه که وشون نوم «لَکّوز» و «میون‌دَره» (=میاندره) هسته و این دِتا ناحیه مردِم شه ره واردی نَدونّه. پایین‌کولا دله قدیم تاسا تکیه‌ئون ِمقوم خله مهم بی‌یه و هر مَله و ناحیه شه وسّه تکیه دانّه.

پایین‌کولا دله همه جه ویشته بینج کارِنّه که ویشته تجن ِروخنه پَلی و مله‌ی پنج کیلومتری یا کانال‌بَکشی ئو پَلی دِکاشته وانه. مَله دله و ونه اطراف دار و قلم‌باغ هم دارنه. (پرتقال، نارنگی، آغوز، سه (= سیب)، میوه (= گلابی)، لیمو و اِنار واری) قدیم توتون هم خله کارِستنه ولی اسا دیگه خله محدود و کم بَیّه. گندِم هم تولید وانه.

وشون دله بینج ِدِکاشتِن دائماً ئو خانه و توتون وسّه اوّل ِنشا اتا مقطع ئو خانه. ولی بقیه چیون که کارِنّه دیمی هستنه و وارش ِئو جه استفاده کانّه البته تازگی کشاورزون چا هم کَندِنّه و اینتی دَستی قلم‌باغ و… ره ئو دِنّه یا بعضی‌ها قطره‌یی سیستم جه استفاده کانّه.

این محصولات میون توتون، پرتقال، نارنگی، بینج و گندِم ره روشِنّه و بقیه چیون ره شه استفاده هاکردن قایده تولید کانّه. کشاورزی هِمراهی بعضی خانواده‌ئون گو، گاسفن، کرگ و... هم پرورش دِنّه که شه استفاده قایده هسته و بَروتِن وسّه کم‌ته تولید وانه.

این آدِمون کولای ِمعروف ِکسون بینه که اِسا دیگه دَنینه و بَمِردنه:

مفاخر کولا آقای دکتر مازیار کولاییان پسر دبیر آقای قربان کولاییان و نوه حاج اسماعیل و نتیجه آیت الله شیخ حسین کولأیی میباشند ایشان در انگلستان به عنوان پزشک مشغول بکار میباشند

مهندس درویش علی‌ کولاییان محقق و زبان شناس درباره تاریخ مازندران و ساری از مفاخر ارزشمند ایران.




#Article 255: یونان (133 words)


یونان  (Hellas) اتا کشور اروپای ِجنوب‌شرقی و بالکان جزیره‌مونای ِجنوب هسته. این کشور آلبانی، شمالی مقدونیه، بلغارستون و ترکیه جه سامون دانّه. این کشور اژه دریا و یونان دریا میون دَره.

یونان جایی دره که سه‌تا قاره‌ی آسیا، اروپا و آفریقا هِدی جه وصل وانّه و همینتی هسته که این منطقه باستانی یونان، بیزانس و عثمانی ِتمدن‌ها دله دَیی‌یه. این کشور ره غربی کشورون ِدموکراسی، فلسفه، المپیک، سیاسی علوم، نمایشنومه‌نویسی (کمدی و تراژدی) ِاولیه مکان دونّه.

اسا یونان اتا توسعه‌یافته کشور و ۱۹۸۱ میلادی جه اروپای اتحادیه‌ی ِاعضا دله دره. این کشور ۱۹۵۱ میلادی جه ناتو دله هم دَره و یورو جه هم استفاده کانده.

این کشور ِنیشتنکا نوم آتن هسته و ونه معروف ِشهرون جه سالونیک، پاتراس و هراکلیون هستنه. یونان ۱۳ ناحیه دانه که این ناحیه‌ئون هم شه ۵۴ شهرستون وانّه:




#Article 256: ایتالیا (393 words)


ایتالیا اتا کشور اروپای ِجنوب هسه. اسا ایتالیا اتا توسعه یافته کشور هسته و جزو هشت‌تا صنعتی کشور محسوب وانه و جی هشت دله دره. ایتالیای ِجمعیت ۶۰ میلیون و شیشصد هزار نفر هسته که ۹۱.۶ درصد مسیحیت ِپه‌روونه و رسمی زوون این کشور دله ایتالیایی هسته.

این کشور ایتالیا جزیره‌مونا و دِتا جزیره (سیسیل و ساردنی) جه تشکیل وانه.  این کشور اتا بریمی سامون (exclave) هم دانّه که سوییس دله دره و ونه نوم کامپیونه دیتالیا هسته. واتیکان و سان مارینو دِتا پچوک ِکشور هستنه که ایتالیای ِخاک دله دَرنه. واتیکان دنیای ِپچوک‌ترین کشور و سن‌مارینو دِنیای ِپچوکترین جمهوری هستنه.

رم ایتالیای ِقدیمی نیشتنگا (=پایتخت) هسته. این شهر قدیم روم امپراتوری  ِنیشتنگا بی‌یه و پاپ چندین قرن این شهر جه غربی ممالک ره اداره کارده و این شهر اروپای ِمذهبی و سیاسی نیشتنگا بی‌یه.

وقتی روم ِامپراتوری رِقِد بورده، ایتالیا دله ات‌خله شه‌گردون منطقه و شهر بساته بیینه (ونیز جمهوری و کلیسا دولت  واری) ولی تموم این مناطق ره سال ۱۸۶۱ میلادی متحد هاکردنه و ایتالیای ِکشور ره بساتنه.

ایتالیا هم جهونی جنگ اول و هم جهونی جنگ دوم دله دَیی‌یه و 

ایتالیا اروپای ِجنوب دله تقریباً ۵۰ ۲۲ شمالی , ۳۰ ۱۲ شرقی مختصات جه قرار دارنه. ونه گتی ۲۳۰/۳۰۱ کیلومتر مربع هسه که آن ۰۲۹/۲۹۴ کیلومتر مربع خاشکی و ۲۱۰/۷ کیلومتر مربع ئو جه تشکیل وانه. این کشور ۷/۶۰۰ کیلومتر ساحل هم دانه. ساردنی و سیسیل ِجزایر مدیترانه دریا دله ایتالیا شِنه.

این کشور سامون ۲/۹۳۲/۱ کیلومتر تخمین بَزه وانه که این کشورون جه هسته:

تا سال ۲۰۰۶ ایتالیای ِاقتصاد، متحده ایالات، جاپون، چین، آلمان، انگلیس و فرانسه په، جهون ِهفتمین اقتصاد بی‌يه.

غیر ایتالیایی‌تبارون، آلمانی، فرانسه‌یی و اسلاویون شمال و آلبانیایی‌تبارون و یونانی‌تبار جنوب دله درنه. سال ۲۰۰۵ نزدیک ٪۵.۸ جمعیت خارجی بینه. ۱۱.۴٪ وچونی که سال ۲۰۰۷ ایتالیا دله دنیا بمونه، وشون والدین دست‌کم اتا خارجی هستنه. سال ۲۰۰۷ ویشترین مهاجرتون ایتالیا دله بترتیبت شرقی اروپا (۵۲.۰۲٪) آفریقای شمال (۱۶.۱۷٪) آسیا (۱۶.۰۸٪) و لاتین آمریکا (۸.۵٪) جه بینه.

اکثر ایتالیایی‌ها رومی‌تبار هستنه و رایج زوونون ایتالیا دله تقریباً همه رومی زوونون جه هستنه. ایتالیایی رسمی زوون هسته ولی مله‌یی زوونون بعضی رسمی هستنه. خله این زوونون دَرنه میرنه که این روند فاشیسم دوره جه وَرگِردنه.

ایتالیا ۲۰ ناحیه جه تقسیم وانه که ۵ تا شه‌گردون هستنه. ایتالیا دله ۱۱۰ استان و ۸٬۱۰۰ شهرداری هم دارنه. علاوه بر این سال ۲۰۰۹ میلادی ۱۵ شهر ایتالیا دله ابرشهر (متروپولیس) بیینه.




#Article 257: بریتانیا (1739 words)


 
گت ِبریتانیا و شمالی ایرلند ِمتحده پادشائی که اختصاراً وه ره بریتانیا گانّه، اتا کشور اروپای ِغربی قِسمِت دله هسه. وه چار تا منطقه جا تشکیل بیّه: انگلیس، شمالی ایرلند، اسکاتلند و ولز. وه اروپای اتحادیه، متحد ملل سازمان، مشترک‌المنافع کشورون، ناتو و جی ۸ دله عضو هسه. وه دنیای شیشمین گت ِایقتصاد هسه. 

حدود شصت میلیون نفر بریتانیا دله دَرنه که ویشته انگلیسی صحبت کننه. پنج تا بومی زوون دیگه غیر انگلیسی جه دره. وشون ولزی، گالیک، اسکاتس، ایرلندی و کورنی هسنه. 

بین قرون ۱۷ تا ۲۰ ِاواسط بریتانیا اتا مهم قدرت دنیای دله بی‌یه. وه اتا استعمارکَر ِِامپراتوری بی‌یه که ات خله نواحی آفریقا، آسیا، شمالی آمریکا و اقیانوسیه دله ره شه میس دله داشته. اسا این امپراتوری دنی‌یه ولی بریتانیای قدیمی مستعمرات اتا اتحادیه دله دَرنه. 

بریتانیای گت شهرون لندن، ادینبورگ، کاردیف، بلفاست، منچستر، لیورپول، بیرمنگام، یورک و گلاسگو هسنه.

باستان شناسی بقایا سِراق دِنّه که اولین گروه مردمونی که بریتانیا جزایر دله زندگی کردنه شکارچی بینه و یخبندون عصر توم بئی په ونه دله زندگی کردنه. این تاریخ ِگادِر نشناسی هسه: ظاهراً هشت هزار تا پنج هزار سال ماقبل میلاد. وشون میون سنگی گادِر چویی و سنگی مقبره بساتنه. استون‌هنج بین سه هزار تا پنج هزار ماقبل میلاد بسات بیه. بعدن سلتی قبیله‌ئون اروپای اصلی زمین جا بمونه. بریتانیا اتا متغیر مجموعه قبیله ای مناطق جا بدون اتا گت رهبر بی یه. ژولیوس سزار سعی هکرده جزیره ره ۵۵ ماقبل میلاد دله تصرف هکنه ولی موفق نیه. رومی یون نهایت دله ۴۳ میلادی دله موفق بینه بریتانیا ره تصرف هکنن.

تاریخ وقتی شروع بونه که اتا بنویشت ثبت بوو و بنویشتن ره خله چیزون دسوری رومیون بریتانیا ره بی‌یاردنه. رومیون ۴۴ میلادی جا تا ۴۱۰ میلادی بریتانیای دله حکومت هکردنه، اما وشون فقط ولز و انگلستان ره مسلط بینه. رومیون هیچ وقت اسکاتلند و ایرلند دله حکومت نکردنه. وشون شمالی سامون همیشه متغیر بی‌یه و اتا مدت سر هادریان دیوار جا مشخص بیه. 

رومیون په، دتا موج مهاجرون جا بمونه بریتانیا. اولی وایکینگون بینه و دومی ژرمنی قیبله‌ئون: انگلون، ساکسونون و جوتون بینه. انگلیسی زوون اتا توسعه پیدا هکرد زوون آنگلوساکسون و قدیمی انگلیسی جا هسه، و اتا ژرمنی زوون هسه.

بعد از اتا طولانی دوره که انگلستان و بقیه‌ی بریتانیاییون چنتا سیوا پادشاهی جا تشکیل بئی بی‌یه. نهایتاً اتلستن ۹۴۵ میلادی دله ایرلند ره بییته. انگلستان و ولز توسط ادوارد اول زور جا قرن ۱۳ میلادی دله متحد بینه. این اتحادیه بریتانیای عنوان جا بشناسی بیه. 

اسکاتلند جا اتحاد درتر صورت بیته. چند صد سال دتا کشور میون مناقشه دیه. این اتحاد گت بریتانیای عنوان جا بشناسی بیه. ۱۶۰۳ دله موقعی که ملکه الیزابت اول بمرده، ونه نزیک ترین کس خش شاه جیمز شیشم بی یه. وه اسکاتلند شاه بیه و همزمان انگلستان شاه هم بیه. اما دتا کشور سیوا بمونسنه. ۱۷۰۷ میلادی دله انگستان و اسکاتلند پارلمانون اتحاد پیمان ره تصویب هکردنه. وقتی دتا کشور متحد بینه جدید کشور گت بریتانیای پادشاهی بخونس بیه.

۱۸۰۰ دله ایرلند گت بریتانیای پادشاهی جا متحد بیه و جدید کشور گت بریتانیا و ایرلند متحده پادشاهی بخونس بیه. ۱۹۲۲ دله ایرلند تحت عنوان ایرلند آزاد کشور (اسا ایرلند بخونس بونه) متحده پادشاهی جا سیوا بیه. اگرچه شیش تا شمالی استان (که شمالی ایرلند بخونس بیه) اتا بخش بریتانیای جا بمونسه. وه گت بریتانیا و شمالی ایرلند پادشاهی نوم بئشت بیه. 

امروزه بریتانیای مردم توسط پارلمان اداره بوننه نا توسط فرمونروائون. پازلمان هزار سال پیش جا فرمونروا ره مشاوره دا، اما هیفدهم قزن دله وه چارلز اول ره انگلیس داخلی جنگ دله شکست هدا و قدرت ره برسیه. الیور کرامول محافظ ارباب بیه. هر چند سلطنت بعد از ونه مرگ دباره مستقر بیه، اما قدرت دوم و پارلمان اول بیه. پارلمان اعضا مردم منتخب بینه، اما تا قرن بیستم اوایل فقط مردون رای حق داشتنه. نوزدهم قرن دله خله مردم حق رای بیتنه، اما این حال جا، تا ۱۹۰۰، زنائون نتونسنه رای هدن و فقط ۴۰٪ مردون کافی ثروت رای هدائن سر داشتنه. اما ۱۹۲۸ دله همه بالغ افراد، چه مرد و چه زنا، حق رای بیتنه. 

پارلمان لندن دله دره اما ونه قدرت تموم متحده پادشاهی شه‌نه. امروزه ولز، اسکاتلند و شمالی ایرلند هر کمین شه سر پارلمان دارننه، اما وشون قدرت محدود هسه. همین اتی مان جزیره و مانش جزایر هم شه سر پارلمان دارننه که وشون اتی امور توسط متحده پادشاهی و اتی توسط وشون شه اداره بونه. 

پارلمان نمایندگون سیاسی احزاب عضو هسنه. گت ترین احزاب کارگر حزب، محافظه کار حزب و لیبرال دمکرات حزب هسنه. حزبی که نصف کرسی ئون ره دارنه (اکثریت ره دارنه) دولت ره تشکیل دنه؛ و اون حزب رهبر نخست وزیر بونه، کسی که وزیرون ره منصوب کننه. چون دولت اکثریت ره پارلمان دله دارنه توننه وه ره کنترل هکنه و قوانین ره تصویب هکنه.

گت زوونونی که به غیر از انگلیسی (رسمی زوون) متحده پادشاهی دله صحبت بونه شامل: لهستانی (۵۰۰هزار نفر)، شرقی پنجابی یا پونجابی (۴۷۱هزار نفر)، بنگالی (۴۰۰هزار نفر)، اردو (۴۰۰هزار نفر)، کانتونی (۳۰۰هزار نفر)، یونانی (۲۰۰ هزار نفر) و کارئیب جنوبغربی انگلیسی کریول زوونون (۱۷۰هزار نفر) هسنه. 

متحده پادشاهی چار تا متفاوت کشور جا تشکیل بیه: ولز، انگلستان، اسکاتلند و شمالی ایرلند. ولز پایتخت کاردیف هسه. انگلستان پایتخت لندن هسه. اسکاتلند پایتخت ادینبورگ و شمالی ایرلند پایتخت بلفاست هسه. متحده پادشاهی دیگه گت شهرون بیرمنگام، بریستول، منچستر، لیورپول، نیوکاسل، لیدز، شفیلد، گلاسگو، ساوت‌همپتون، لستر، کاونتری، بردافورد و ناتینگهام هسنه. 

متحده پادشاهی اروپای شمال شرقی دله قرار بیته. ونه اطراف شمال دریا، انگلیس کانال و اطلس اقیانوس درننه. متحده پادشاهی سرزمینونی ره غیرمستقیم تحت شه سلطه دارنه که عمدتا جزیره ای هسنه و فرادریایی سرزمینون بخونس بوننه. وشون بریتانیای گت امپراتوری باقی بمونس هسنه. بریتانیای اووهوا متغیر و غیر قابل پیش بینی هسه. تابستون نسبتا گرم هسه، زمستون خنک تا سرد هسه. وارش سال طول دله ویشتر غرب و شرق دله وارنه. 

متحده پادشاهی اتا پارلمانی دموکراسی، مشروطه و موروثی سلطنت جا هسه. مردم، متحده پادشاهی دله پارلمان نمایندگون ره رای دنه تا وشون، وشون سر قوانین رو بحث و وضع هکنن. ملکه الیزابت دوم متحده پادشاهی ملکه و کشور رئیس هسه. هرچند که وه کشور رئیس هسه اما اجرایی قدرت نارنه. دولت توسط نخست وزیر تشکیل بونه، که کشور ره ادراه کننه و سیاستون ره وضع کننه. نخست وزیر ره گت‌ترین حزب انتخاب کانده که اسا کانسرواتیسم ِحزب هسته.

پارلمان قوانین ره وضع کننه. وه سه‌تا چلّه دارنه: عوام مجلس، اعیان مجلس و ملکه. عوام مجلس مهم ترین بخش هسه. وه جایی هسه که پارلمان اعضا نیشتنه. نخست وزیر هم نیشته، چون وه هم اتا پارلمان عضو هسه. مردمی که اعیان مجلس دله نیشتنه لرد بخونس بوننه. وشون توسط مردم انتخاب نبوننه. ویشتر لردون توسط دولت منصوب بوننه. اتی هم موروثی لرد هسنه (وشون پر لرد بینه)؛ و اتاکمه انگلیس کلیسای اسقفون و قاضی ئون (قضایی اربابون) هسه. فقط ۹۲ موروثی لرد انتخابی هسنه، وشون توسط اتا موروثی لردون گت جمع انتخاب بوننه. 

اسکاتلند شه پارلمان ره دارنه که آموزش و بهداشت دسوری امور دله قانون النه. شمالی ایرلند و ولز هم شه مجلس ره دارننه که وشون قدرت اسکاتلند پارلمان توم کمتر هسه. بریتانیای پارلمان مستقل هسه اما دولت توننه وه ره هرلحضه که خانه منحل هکنه.

بریتانیا اتا ارتش دارنه که ونه استعداد بدون احتاسب ذخیره نیروئون تقریبا ۲۲۰هزار نفر هسه. متحده پادشاهی اتا از پیشرفته ترین ارتشون ره جهان دله دارنه. وه متحده ایالات پلی اتا قابل توجه دریایی نیرو و هوایی نیرو دارنه. قرن هیجدهم جا قرن بیستم اویل جا متحده پادشاهی قوی ترین کشور دنیای دله بی یه. اما این قدرت متحده پادشاهی دله کاهش پیدا هکرده. متحده پادشاهی اتا دائمی عضو متحد ملل سازمان امنیت شورای دله هسه. 

متحده پادشاهی اتا پیشرفته کشور و پنجمین گت اقتصاد، دنیای دله هسه. وه اتا ابرقدرت قرون ۱۸،۱۹و۲۰ اوایل دله بی یه. وه سال ۱۸۰۰ جا اتا بانفوذ کشور سیاست، اقتصاد (اون زمان دنیای ثروتمندترین کشور بی یه) و نظامیگری عرصه ئون دله بی یه. بریتانیا دنیای گت ترین تولیدی اقتصاد تا ۱۹۰۸ و دنیای گت ترین اقتصاد تا ۱۹۲۰ دهه بی یه. دتا جهانی جنگ هزینه ئون و بریتانیای امپراتوری سقوط باعث بیه تا متحده پادشاهی شه پیشرو نقش ره دنیای دله از دست هده. متحده پادشاهی حللا اتا گت اقتصادی، فرهنگی، نظامی، سیاسی نفوذ دارنه و اتا هسته ای قدرت هسه. وه اروپای اتحادیه عضو هسه. وه اتا دائم کرسی متحد ملل سازمان امنیت شورای دله دارنه و همین اتی جی۸، ناتو، جهانی تجارت سازمان و همسود کشورون اتحادیه عضو هسه. 

لندن ونه پایتخت هسه و متحده ایالات نیویورک همراه دنیای گت ترین مالی مرکز هسه. 

اصلی بنویشت ره بخونین:انگلیسی ادبیات

ویلیام شکسپیر شاید انگلیس معروف ترین نمایشنامه نویس بوئه. وه رومئو و ژولیت و مکبث دسوری نمایشنامه ئون ره قرن ۱۶ اواخر دله بنویشته.قرن نوزدهم دله، چارلز دیکنز و جین آستن معروفترین رمان نویسون بینه. بیستم قرن دله اچ جی ولز و جی آر آر تالکین معروف بینه. هری پاتر که اتا وچه گونه فانتزی داستان هسه توسط جی کی رولینگ متحده پادشاهی دله بنویشت بیه. آلدوس هاکسلی هم اهل متحده پادشاهی هسه.

انگلستان، شمالی ایرلند، اسکاتلند و ولز سیوا و شبیه آموزش سیستم دارننه. وشون اتا عمومی آموزش دارننه که بین سن ۵ تا ۱۸ سالگی اجباری هسه. اکثریت وچون دولتی مدرسه ئون دله تحصیل کننه ولی اتاکمه هم خصوصی مدرسه ئون دله تحصیل کننه. 

بریتانیای معروفترین دانشگاهون شامل :کمبریج دانشگاه، اکسفورد دانشگاه و لندن دانشگاهون (لندن کالج دانشگاه، لندن اقتصادی مدرسه، لندن کینگزکالج و لندن امپریال کالج) هسنه که مجموع دله طلایی مثلث متحده پادشاهی دانشگاهون جا ره تشکیل دننه. اتا گت تر گروه بیست تا دانشگاه جا راسل گروه ره تشکیل دننه. 

جاده ای شبکه گت بریتانیای دله وسیع هسه. ویشتر محلی و روستایی جاده ئون رومی ئون و وسطای دورون جا تا اسا تکامل پیدا هکردنه. اصلی جاده ئون قرن بیستم اواسط دله موتوری ماشینون جا سازگار بینه. شاهراهون ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ دهه ئوه دله بسات بیه و گت شهرون ره همدیگر ره وصل هکرده. 

ریلی حمل و نقل انگلستان دله اختراع بیه و متحده پادشاهی قدیمی ترین راه آهن شبکه ره دنیای دله دارنه. ویشتر وشون ویکتوریای دوره بسات بیه. شبکه قبل دله پنج اصلی در راه دره لندن ره پنج تا گت شهر ره وصل کننه. جدیدترین بخش شبکه جا لندن ره سنت پانکراس ایستگاه جا تونل کانال ره وصل کننه. اتا بخش این شبکه جا خصوصی بیه. 

ویشتر هوایی حمل و نقل متحده پادشاهی دله بین لندن و گت شهرون اسکاتلند دله و انگلستان شمال جا هسه. لندن-هیثرو فرودگاه کشور گت ترین فرودگاه و اتا گت فرودگاه جهان دله هسه. دیگه گت فرودگاهون بین المللی جایگاه جا شامل لندن-گاتویک، بیرمنگام، منچستر و گلاسگوی فرودگاه هسنه. 

اتا پیشرفته قایقرانی شبکه بین اسکاتلند جزیره ئون، ولز و ایرلند جمهوری و انگلستان و فرانسه دره.

 




#Article 258: هلند (207 words)


هلند یا هولند (هلندی جه: Nederland، انگلیسی جه: Netherlands و Holland) اتا خورد کشور هسه که اروپای ِشمال‌غربی دَره و شونزه و نیم میلیون جمعیت دانه که ویشتر مسیحی پروتستان هسنه. هلند ِمسلمون‌ها جمعیت هم نزدیک اِت میلیون نفره. هلند ِنیشتنگاه آمستردام هسه اما خله وزارتخنه‌ئون و سفارتخنه‌ئون لاهه یا دیگه شهرون دله درنه. 

هلند ِاصلی بخش اروپا دله دره و هلند ِپادشاهی (Koninkrijk der Nederlanden) بنومسته وانه. ولی این کشور ِبعضی مستعمرات هَنتا مرکزی آمریکا دله دَرنه که اصلی بخش ِاطاعت ِکانّه. هلند شرق جه آلمان جا همسایوئه و جنوب جه بلژیک جا سامون دانّه و ونه غرب هم بریتانیا جه دریایی راه دانّه. روتردام ِبندر هلند ِدومین گت ِشهر هسته و اروپا دله گت‌ترین بندر هسته.

هلند هشتاد سال جنگ په سال 1648 میلادی ایسپانیا جه سیوا بیه و اتا قدرتمند ِکشور بگردسته.

این کشور ره جهونی جنگ دوم گادِر نازی آلمانیون بَییتنه و اون جنگ ِپه هلند، بلژیک و لوکزامبورگ، بنلوکس ره تشکیل هِدانه که کم‌کم باعث بیّه اروپا اتحادیه بساته بَواشه.

این کشور مشروطه سلطنت هسته و اتا ملکه این کشور ِاتحاد ِنِماد هسته که تشریفاتی زندگی دانّه. عملاً نخست‌وزیر و ونه دولِت کشور ِهمه‌کارونه.

هولند رسمی زوون  هولندی (Dutch) هسه. این زوون اتی ژرمنی زوونون ِچلّه جه هسه و آلمانی ره موندنه.




#Article 259: شوروی (151 words)


 
شورویِ سوسیالیستی جماهیر ِاتحاد یا خلاصتاً شوروی اتا سوسیالیستی و کمونیستی کشور بی‌یه که روسیه و چنتا متحد ِجمهوری جه تشکیل بی‌یه که تأسیس بیّن جه (۱۹۲۲) تا رِقِدبوردِن گادِر (۱۹۹۱) گتِ قسمتونی از اروپا و آسیا ره شه سامون دله داشته و دِنیایِ گترین کشور بی‌یه.

شوروی روسیه‌یِ انقلاب ۱۹۱۷ ِنتیجه بی‌یه و روسیه ونه گتترین جمهوری بی‌یه. شوروی اتی ایدئولوژی داشته که سوسیالیسم ره خاسته واقعیت دله آزمایش هاکنه. وشون خاستنه نتیجتاً مردم ِپول و دارایی ره جمع هاکِنِن و مساوی همه میون تقسیم هاکِنِن.

این کشور نوم روسی دله Союз Советских Социалистических Республик (تلفظ وانه: سویوز سُوتسکیح سوسیالیستی چـِسکیح رسپوبلیک) هسه که ونه مخفف CCCP (تلفظ: اس‌اس‌اس‌اِر) بی‌یه. ونه انگلیسی و بین‌المللی نوم Union of Soviet Socialist Republics یا خلاصتاً Soviet Union هسه که با مخففاً USSR بنومسته وانه.

شوروی پونزه‌تا جمهوری جه تشکیل بی‌یه که بعد ونه رقد بوردن، هر کامین شه وسّه اتا سیوا کشور بَینه.




#Article 260: پرسپولیس (224 words)


پرسپولیس، اتا فیلم نوم که مرجانه ساتراپی بساته ده‌له‌واره ره اینجه هاره‌شین.

باشگاه فوتبال پرسپولیس تهران، اتتا باشگاه فوتبال ایرانی هسه که در شهر تهران، نیشتنگاه ئیران بنیانگذاری بیه. اینتا تیم، تیم فوتبال باشگاه فرهنگی ورزشی پرسپولیس تهران هسه و پیروزی نیز نامیده بونه.

در سال ۱۳۶۰، سازمان تربیت بدنی نام بولینگ عبده ره به مجموعه ورزشی شهید چمران تغییر هدا و دفتر باشگاه به خوابگاه تبدیل بیه.

سازمان تربیت بدنی قصد داشته نام باشگاه ره هم تغییر هاده اما بازیکنان در اعتراض به تغییر نوم باشگاه، در بازی با هما در جام باشگاه‌های تهران حاضر نینه و قهرمانی این مسابقات را از دست هدانه

در دی ۱۳۶۵، پرسپولیس تحت پوشش بنیاد مستضعفان قرار بیته و مدیرعامل باشگاه اعلام هکرده که نوم باشگاه به «آزادی» تغییر کنه. دواره بازیکنان برابر تغییر نوم باشگاه مقاومت هکردنه و محمود خوردبین _که در اون زمون سرپرست تیم بیه_، به نمایندگی از پرسپولیس، از حضور در مسابقات انصراف هدا.

پس از مدت کتاهی بنیاد مستضعفان از باشگاه ‌داری انصراف هدا و تربیت بدنی اتتا بار دیگه امتیاز پرسپولیس ره در دست بیته. در روز ۲۷ بهمن ۱۳۷۰، نام باشگاه با جلب موافقت بازیکنان، رسماً به «پیروزی» تغییر هکرده. با این حال هنوز هم بیشتر مردم ایران این تیم ره با نوم پرسپولیس صدا کاننه.
اما سال 90 دله رسمأ نوم این تیم دواره به نوم  پرسپولیس  تغییر هکرده.




#Article 261: یزید ابن مهلب (144 words)


 
یزید بن مهلب ابن ابی صفره ازدی که به ابو خالد معروف هسته، حجاج بن یوسف زن برار و مهلب بن ابی‌صفره ریکا و حجاج والی در خراسان بیه.

یزید بن مهلب اتا سردار عرب در زمان امویان بیه که مدتی هم امیر خراسان بیه. از اعمال معروف وه که تاریخی بیه، قتل فجیع و کشتار مردم گرگان، بیه که بعد از اون،  مردم خون جه، گندم ره آسیاب‌ هاکرده و همون آرد جه نون بخرده.

یزید چندین بار اسپهبدفرخان بزرگ جه که عرب‌ها وه ره ذوالمناقب لقب هادا بینه، جنگ هاکرده و بالاخره در یکی از همین جنگها، فرخان وه ره شکست هادا. و در بازگشت به عراق، زندان دکته. وه نیا و بنیانگذار خاندان مهلبیان هسته که در اوایل خلافت عباسی نقش پر رنگی ایفا هاکرد بینه.

وه خاسه ای مازرون حمله هاکنه که ونه جا توطئه داخلی هاکردنه و وره بکاشنه




#Article 262: میخائیل گورباچف (1855 words)


میخائیل سرگئه‌ویچ گورباچُف به روسی (Михаил Сергеевич Горбачёв) (بزای ۲ مارس ۱۹۳۱) از ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۱ آخرین رهبر اتحاد شورویمیباشد. تلاش‌ها و اصلاحات وی باعث تمام شدن جنگ سرد شد اما هم‌زمان یگانگی سیاسی حزب کمونیست اتحاد شوروی را نیز پایان داد وسرانجام باعث فروپاشی شوروی شد.گورباچف در سال ۱۹۹۰ جایزهٔ صلح نوبل را دریافت کرد.

میخائیل گورباچف در خانواده‌ای بی پیل در روستای پریولنویه در نزدیکی‌ استاوروپول، متولد بیه. وه در دانشگاه مسکو در رشتهٔ حقوق تحصیل هاکرد و همونجه با همسر بعدنش رایسا ، آشنا بیه. وشون ۲تا سپتامبر ۱۹۵۳ ازدواج هاکردنه و پس از فارغ‌التحصیلی گورباچف در ۱۹۵۵در خانهٔ وه در منطقهٔ استاوروپول (جنوب روسیه) زندگی مشترک ره سر بیتنه.

گورباچف در ۱۹۵۲ و در سن ۲۱ سالگی به حزب کمونیست اتحاد شوروی در بمو. وه در ۱۹۶۶ و در سن ۳۵ سالگی از موسسه کشاورزی مدرکی به عنوان آگرونومیست-اکونومیست دریافت هاکرده. در سال ۱۹۷۰ به مقام دبیر اول کشاورزی منصوب بیه و سال بعدش به عوضویت کومیته مرکزی حزب انتخاب بیه. در سنه ۱۹۷۲ وه نمایندگی هیئتی از شوروی در سفر به بلژیک ره به عوهده بیته و ۲ سنه بعد در ۱۹۷۴ نمایندهٔ شورای عالی و رئیس کمیسیون ایستادهٔ مسائل جوانان بیه.

در سال ۱۹۷۹ گورباچف به دفتر سیاستی دله بورده و در اونجه از حمایت یوری آندروپوف ، صدر وقت کا گ ب‌ (که اتفاقا وه هم از اهالی استاوروپول بیه) برخوردار بیه. در همون زمون کوتاهی که آندروپوف رهبر شوروی بیه گورباچف بازم ارتقا بیته. آندروپوف در ۱۹۸۴ بمرده. وه با همکاری با آندروپوف بیش از ۲۰ درصد از بالاترین وزرای حکومتی و فرمانداران منطقه‌ای ره با افراد جوانتر تعویض هاکرده. در همین دوران گریگوری رومانوف، نیکولای ریزکوف، و ایگور لیگاچف ارتقا بیتنه که از این میان دو نفر آخر بعدها از نزدیکان گورباچف بینه. ریزکوف در ایفتیصاد و لیگاچف در امور کارمندان از مهم‌ترین همکاران گورباچف بینه. گورباچف در ضمن با جانشین آندروپوف، کنستانتین چرننکو، روابط خاری داشته.

وه به عنوان یکی از مقامات حزب کمونیست سفرهای بسیاری به خارج داشته و معروف هسه که سفرها عمیقا دیدگاه‌های سیاستی و ایجتمائی وه ره تحت تأثیر قرار هدا. در ۱۹۷۵ وه در صدر هیئتی به آلمان غربی بورده و در ۱۹۸۳ در صدر هیئتی از شوروی برای دیدار نخست وزیر پیر ترودو و اعضای مجلس عوام کانادا به این کشور بورده. در ۱۹۸۴ او به اینگلیس و ایرلند شومالی سفر هاکرده و اونجه با نخست وزیر مارگارت تاچر نیز دیدار هاکرده.

پس از مرگ کنستانتین چرننکو گورباچف در ۱۱ مارس ۱۹۸۵ در حالی که ۵۴ سال داشته به اونوان دبیر کل حزب کمونیست انتخاب بیه. وه اولین رهبر حزب بیه که در زمون انقلاب اکتبر هنوز به دنیا نموبیه.
وه به اونوان رهبر بلامنازع اتحاد شوروری شروع به اصلاحاتی در حزب کمونیست و ایقتیصاد دولتی هاکرده و در کنگرهٔ بیست و هفتم حزب کمونیست اتحاد شوروی در فوریه ۱۹۸۶ این اصلاحات ره در سه عنوان گلاسنوست (در روسی: باز بین)، پروستریکا (در روسی: دباره‌بساتن)، و اسکورین (در روسی:‌ تون بین [توسعهٔ ایقتیصادی]) عرضه هاکرده.

گورباچف امید داشته که برنامه‌های ایصلاحات ایقتیصادی وه (پروستریکا) داخل دله بائث ویشته بین سطح زندگی و بازده کارگرا بیه. اما بسیاری از ایصلاحات وه بسیار رادیکال بشمارسه بینه و با مخالفت‌هایی از درون حکومت شوروی مواجه بینه.

در ۱۹۸۵ گورباچف اعلام هاکرده که ایقتیصاد شوروی باید مجدداً از ابل بساته بوه. در اون دوران معمولاً بیشتر از ایصطلاح اسکورین برای اشاره به این از ابل بساتن استفاده بیه اما بعدها ایصطلاح پروستریکا رایج‌تر بیه.

ابلین ایصلاحات مروف وه سنه ۱۹۸۵ دله با نوم ایصلاحات الکلی صورت بیته. این ایصلاحات در جهت مبارزه با رواج گستردهٔ الکلی‌ها در اتحاد شوروی انجام بیه. قیمت ودکا، شراب و آبجو افزایش بیته و فروششان محدود به شرایطی خاص بیه. اگر کسی هنگام کار یا در اماکن عمومی مست بی باشه دستگیر بیه. مشروب‌خوری در قطارهای طولانی مسیر و اماکن عمومی ممنوع بیه. بسیاری از معروف‌ترین شرکت‌های شراب‌سازی تعطیل بینه. صحنه‌های نوشیدن الکل در فیلم‌ها سانسور بیه. این ایصلاحات بیش از اون‌که بر الکلیسم در کشور تأثیر بیلن یک افتضاح ایقتیصادی به شمار شینه که با انتقال الکل به ایقتیصاد بازار سیاه به بودجهٔ دولتی ضربه بزونه.(الکساندر یاکولف این ضربه ره بیش از ۱۰۰ میلیارد روبل دونده). بتون بائوتن که ایصلاحات الکلی یکی از اولین اقداماتی بیه که سلسلهٔ زنجیرواری از حوادث ره رقم بزو که نهایتا به فروپاشی اتحاد شوروی منجر بینه.

قانون کوپراتیوها که در مه ۱۹۸۸ اعلام بیه شاید رادیکال‌ترین رفرم ایقتیصادی ابایل دوران گورباچف بیه. از زمان نپ در دورهٔ لنین این اولین بار بیه که (بر طبق این قانون جدید) مالکیت خصوصی بر بعضی کسب و کارها مجاز بیه. قانون ابتدا مالیات‌های بسیار زیاد و محدودیت‌هایی در استخدام اعمال کارده اما بعدن برای واهاکردن جای ویشتری برای فعالیت بخش خصوصی اینا نیز برداشته بینه. از این دوره به بعد رستورانا، دوکونا و شرکتای تولیدی کوپراتیو بخشی از صحنهٔ ایقتیصادی شوروی بینه.

معرفی سیاست گلاسنوست توسط گورباچف آزادی‌یایی به مردمون هدا. برای مثال درجهٔ ویشتری از آزادی بیان. این تغییری رادیکال به حساب امونه بخصوص با توجه به این‌تا که کنترل مطبوعات و سرکوب اینتیقاد از دولت قبلا بخش مهمی از سیستم شوروی به حساب امو. بسیاری از محدودیت‌های نشریات برداشته بینه و هزاران نفر از زندانیان سیاستی آزاد بینه.

در ژانویه ۱۹۸۷ گورباچف به دموکراتیزاسیون دس بزو. یعنی اعمال ترکیب عناصر دموکراتیک مثل انتخابای چند کاندیدایی در روند سیاستی شوروی. در ژوئن ۱۹۸۸ در کنگرهٔ نوزدهم حزب کمونیست اتحاد شوروی، گورباچف رفرم‌های رادیکال‌تری معرفی هاکرده که کنترل حزب بر حکومت ره کم کارده. در دسامبر ۱۹۸۸ شورای عالی تأسیس کنگرهٔ نمایندگان خلق را تصویب هاکرده. این کنگره نهاد جدید مقننه در اتحاد شوروی بیه. در مارس و آوریل ۱۹۸۹ انتخابات کنگره در سراسر اتحاد شوروی برگزار بیه. در ۱۵ مارس ۱۹۹۰ گورباچف به عنوان اولین رئیس جمهور اتحاد شوروی انتخاب بیه.

در مسائل بین‌المللی گورباچف ویشتر سعی در افزایش ارتباطات و تجارت با غرب را داشته. وه با بسیاری از رهبران غربی مثل مارگارت تاچر، هلموت کهل صدر اعظم وقت آلمان غربی، و رونالد ریگان‌ (رئیس جمهور وقت آمریکا) روابط خاری برقرار هاکرده. مروفه که تاچر بائوته :من آقای گورباچف ره دوست دارمه تومبی با هم معامله هاکنیم. در ۱۱ اکتبر ۱۹۸۶ گورباچف و ریگان در ریکیاویک ، نیشتنگاه ایسلند دیدار هاکردنه تا در مورد کم بین سلاح‌های هسته‌ای میان‌برد در ئوروپا مذاکره هاکنن. این نهایتا به امضای معاهدهٔ نیروهای هسته‌ای میان‌برد (آی ان اف) در ۱۹۸۷ تموم بیه.

در فوریه ۱۹۸۸ گورباچف شروع به بیرون بکشین نیروهای شوروی از افخانئون هاکرده و تا سال بعد تمام نیروهایش ره بیرون بکشیه. اما جنگ داخلی در اون کشور به پیش بورده و نهایتا مجاهدین رژیم پرو شوروی نجیب‌الله را سرنگون هاکردنه. بین سنه‌های ۱۹۷۹ و ۱۹۸۹ حدود ۱۵٬۰۰۰ نفر از مردمون شوروری در این جنگ کشته بینه.

همینتی همین سنه ۱۹۸۸ دله بیه که گورباچف اعلام هاکرده که اتحاد شوروی دیگر از دکترین برژنف پیروی نکانده و ملل بلوک شرق آزادی تصمیم‌ بیتنه در مسائل خارجی را دارنه. این ره تومبی از گت‌ترین ایصلاحات گورباچف در سیاست خارجی بدونستن تا جایی که سخن‌گوی وقت وزارت خارجه، گنادی گراسیموف ، دکترین جدید ره دکترین سیناترا نوم هدا. همین قطع دکترین برژنف بیه که در ۱۹۸۹ به ظهور انقلاباتی در اروپای شرقی انجام بیته که به پیامد وشون تقریباً تمامی دولتای کمونیست سرنگون بینه. به غیر از رومانی بقیهٔ این انقلابات همه انقلاباتی غیرقهر آمیز بینه که طی وشون رژیم‌های طرفدار شوروی سقوط هاکردنه. پایان هژمونی شوروی بر اروپای شرقی عملاً جنگ سرد ره پایان هدائه و به همین دلیل بیه که گورباچف در ۱۵ اکتبر ۱۹۹۰ برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل بیه. وه ۲ سال قبل در ۱۹۸۸ مرد سال مجلهٔ تایمز نیز بیی بیه.

گرچه اصلاحات سیاستی گورباچف عملاً برای رشد دموکراسی و آزادی در اتحاد شوروی مفید بینه سیاستون ایقتیصادی وه کشور ره به مشکلات ایقتیصادی ویشتر نزدیک‌ هاکردنه. با پایان دهه ی ۱۹۸۰ کمبود شدید منابع اولیهٔ غذایی (گوشت، و شکر) باعث مرفی دبارهٔ سیستم زمان جنگ جیره بندی کوپنای غذایی که طبق وه هر کس در هر ماه فقط ‌تونسته مقدار معینی از هر محصول ره مصرف هاکنه بیه. در قیاس با ۱۹۸۵ کسری دولت از ۰تا ۱۰۹ میلیارد روبل افزاش بیته. مخازن طلا از ۲۰۰۰ به ۲۰۰ تن کم بینه و بدهی خارجی از ۰ به ۱۲۰ میلیارد دلار برسیه.

چیتی که تلاش گورباچف به نوئی برای زنده هاکردنه سوسیالیسم در شوروی بیه اما دموکراتیزاسیون اتحاد شوروی و اروپای شرقی عملاً قدرت حزب کمونیست و حتی خود گورباچف ره زیر سوال بوردنه. عدم سانسور و تلاش گورباچف برای ایجاد فضای باز سیاستی بدون این‌که خود وه بخواهه بائث نفوذ انواع جنبشای ناسیونالیستی قومی و گاهی ضد روسی در جمهوری‌های شوروی بینه. خله از این جمهوریا خواهان استقلال عمل ویشتری از مسکو بینه. بخصوص در جمهوری‌های بالتیک یعنی استونی ، لیتوانی و لاتویا که در ۱۹۴۰ و توسط استالین به خاک شوروی برسی بینه. همینتی جنبشای ناسیونالیستی در جمهوری‌های شوروی از جمله گرجئون ، اوکراین،‌ ارمنئون و آذربایجون فعال بینه. گورباچف سهوا باعث آزاد بین نیرویی بیی بیه که آخر اتحاد شوروی ره نابود هاکرده.

پاسخ گورباچف به رشد ویشتر جدایی‌طلبی در جمهوریا پیشنهاد معاهدهٔ جدیدی از اتحاد بیه که طبق وه یک فدراسیون داوطلبانه در یک اتحاد شوروی دموکراتیزه بواشه ایجاد بیه. جمهوریای آسیای میانه که به قدرت ایقتیصادی و بازارهای اتحاد شوروی برای رشد نیاز داشنه شدیداٌ از معاهدهٔ جدید پشتیبانی هاکردنه. اما رفرمیست‌های رادیکال‌تر مثل رئیس جمهور وقت جمهوری سوسیالیستی فدراتیو شوروی روسیه، بوریس یلتسین، معتقد بینه که یک جهش ناگهانی به ایقتیصاد بازار نیاز هسه و حاضر بینه برای نیل به اهداف خادشون اتحاد شوروری را تجزیه هاکنن.

نقطهٔ مقابل‌ این رفرمیست‌ها تندروهایی بینه که هنوز شدیداٌ در حزب کمونیست و ارتش قدرت داشنه. این‌ تندروها با هرگونه روندی که امکان داشته به تجزیهٔ شوروی شروع بواشه مخالف بینه. با نزدیک بین امکان امضای معاهدهٔ جدید تندروها شورش هاکردنه.

نیروهای تندرو در کادر رهبری شوروری در ۱۹۹۱ کودتای اوت را سازمان هدانه و تلاش هاکردنه گورباچف ره از قدرت عزل هاکنن و اجازه ندن معاهدهٔ اتحاد جدید را امضا هاکنه. در همین موقع گورباچف سه روز ره (از ۱۹ اوت تا ۲۱ اوت) در حبس خانگی در یک ویلا در کریمه دیه و پس از وه آزاد بیه و به قدرت بردگردسه. با این حال وی به محض بردگردسن به قدرت متوجه بیه که نه نهادهای قدرت اتحادیه و نه روسیه به فرمونای وه عمل نکانه و در عوض یلتسین هسه که قدرت دانه. در ضمن گورباچف مجبور بیه که بسیاری از اعضای دفتر سیاستی ره اخراج هاکنه و بسیاری از وشون ره دستگیر هاکنه. گروه هشت شامل هشت نفر رهبرون کودتا بیه که دستگیر بینه.

هدف گورباچف این بیه که حزب کمونیست اتحاد شووری را متحد نگاه داره اما وه ره ویشتر به سوی سوسیال دموکراسی سوق هدا. اما تناقضات زیادی در این برنامه وجود داشته. وه در عین حال از لنین تمجید کارده سیستم ایجتمایی سوئد را ستایش کارده و قصد داشته به زور نیروهای نظامی دولت‌های بالتیک ره درون شوروی حفظ هاکنه. ولی پس از این‌که حزب کمونیست پس از کودتای اوت ممنوع اعلام بیه گورباچف عملاً به جز نیروهای مسلح قدرتی نداشته. یلتسین حتی آن نیروها ره نیز با وعدهٔ پیل به دور خادش جمع هاکرده. نتیجتا در کریسمس ۱۹۹۱، ۲۵ دسامبر ۱۹۹۱، گورباچف استعفا هدا و اتحاد سوسیالیستی جماهیر شوروی از هم بپاشیه.

گورباچف با این‌که در کودکی در کلیسای ارتدکس روسیه غسل تمعید داده بیه به خدا اعتقاد ندانه و آتئیست است.




#Article 263: شی هوانگ تی (156 words)


چین شی هوآن (چینی: 秦始皇) دنیا بمه میلادی 260 سال پیش، دسامبر یا نوامبر مای دله، بمرد 10 سپتامبر 210 پیش میلاد چین سلسله اولین شا بیه که اینتا کشور اولی ایمپراتوری بیه. وه چین ره اتا کشور هرکده ئو تا شه بمردن گدر یعنی ۲۲۱ پیش میلاد اونتا سامون سر فرمون دا. 

ونه اصلی نوم پینگ ژنگ بیه. وه ره ونه فرمونرویی گدر اولی ایمپراتور خرش دانه. وه قانون گرایی جا هم نومور بیه. 

وه شه وزیر همکت که ونه نوم لی سی بیه اتی کارون ره چین دله انجوم هدا که وشون نومدارترین چین گت دیفار بیه. وه اتا گت آرومگا، سفالی ارتش جا ئو اتا خله گت را بساته. که وشون بساتن همه اتاخله آدم ره بکوشتن هدا.

وه بعد ایکه شا بیه کونفوسیوس گرایی جلو ره بیته ئو ونه اتاخله په روون ره زنده به گور هکرده. وه اتا خله کیتاب ره که وشون بنویشته ئون ره نخش دونه سه ره بسوزنیه.




#Article 264: آشوراده (261 words)


آشوراده اتا جزیره نوم هسه که مازرون دریا شرقی جنوب ور دره. اینتا جزیره میونکاله جزیره مونا شرقی انتهای ور دره. وه ۲ کیلومتر بندرترکمن جا فاصله دارنه. آشوارده شمال ور مازرون دریا، جنوب ور گرگان دریامونا، شرق ور بندرترکمن ئو غرب ور میونکاله جزیره مونا ره رسنه. اینتا جزیره گتی ۱۴ کیلومتر موربع هسه. ونه جمعیت فقط چن تا  ایران شیلات شرکت کارمندون هسنه. اینتا جزیره اتا از ایران خاویار بیتن نیشته گائون هسه. آشوراده تا مازرونی ۱۵۰۳ سال دله اتا آدم هنیشت جزیره بیه. اینتا جزیره دله ۱۰۰۰ نفر آدم که ۳۰۰ تا خانوار ره سرگیته زندگی کردنه که بعد اتا گت سهل که اینتا جزیره دله بمو ونه جا بوردنه. وشون همه تورکمن بینه. اینتا جزیره ره قدیم دله آدمون اتا هن بکنسن جا میونکاله جزیره مونا جا سیوا هکردنه ئو وه اتا دست بسات جزیره هسه. اتی هم آشوراده مجمع الجزایر جا نوم بوردنه که سه تا جزیره ره سر گیته. ولی اتی که سو دنه اون دتا جزیره اوی جیر بوردنه. اتی اینتا همون آبسکون جزیره دونه نه که سلطون ممد خارزمشا بعد موغولون شون حمله بورده اونجه. ولی خله اینتا هارشا ره قبول نارنه. اینتا جزیره ره قاجار شون دوره روسون بیتنه ئو تا اینتا روسیه کومونیستی انقلاب دوره داشتنه. ولی بعد اینتا انقلاب روس سربازون ونه جا بوردنه. اینتا دوره دله اتی روس هم اینتا جزیره دله هنیشتنه که حتی بعد وشون کشور سربازون آشوراده جا بوردنه هم اینجه بمونسنه. ولی خورشیدی ۳۰ دهه دله ونه جا بوردنه. اسا چن تا هارشه دولت دس دله دره تا اینتا جزیره ره اتا گردشگری نیشتگا هکنه.




#Article 265: علی (679 words)


علی بن ابی‌طالب (بزائه‌ی ۱۳ رجب ۲۴ پیش از هجرت – بمرده‌ی ۲۱۲۱ رمضان ۴۰ هجری قمری) اسلامِ چارومین خلیفه و شیعیون اولین امام هسته. 

علی بن ابی‌طالب (۱۳ رجب سنه ۲۴ پیش از هجرت ، ۲۱ رمضان ۴۰ ه.ق.) عموزا دوماد و نزدیکترین یارون محمد، (پیومبر ایسلام) و از اهل بیت پیومبر هسه. بنا بر روایات محمد وه ره به برادری خادش اینتخاب هکرده و با وه پیمون برادری دوسه. وه از دیدگاه اهل سنت چهارمین خلیفه مسلمونا و از نظر شیعیون بنابر وصیت و سفارش‌های محمد جانشین پیومبر و ایمام اول هسه. دو کنیه معروف وه «ابوالحسن» و «ابو تراب» هسه و بین گروه‌های مختلف با لقب‌های گوناگونی (به مانند امیرالمومنین، اسدالله و حیدر کرار) خونده وانه. مدت خلافت وه ۵ سال (از ۶۵۶ م تا ۶۶۱ م.) بیه.

وه مکه دله به دنیا بموئه ون پیر ابوطالب ون مار هم فاطمه اسد کیجا بیه. در خانه محمد گت بیه و در حالی که حدود ده سال ویشته نداشته، اولین اینسان مذکری بیه که موسلمون بیه. علی زمانی که پیومبر در مکه ایسلام ره تبلیغ کارده و مورد آزار و اذیت مشرکان قرار گیته یار و مددکار وه بیه. هنگام هجرت محمد، علی به جای وه ون جا بخاته تا نقشه بکاشتن پیومبر ره خراب هاکنه و وه بتونه از مکه دربوره بعداً امونت وه ره ادا هکرده و به همراه فاطمه زهرا، شه مار و زنی دیگر به مدینه هجرت هاکرده. در سال دیم پس از هجرت محمد بئوته که به فرمون خدا وه ره به همسری شه دتر فاطمه در می‌آورد که حاصل این ازدواج چند فرزند از جمله حسن و حسین بینه. در طول دورانی که پیومبر اداره جامئه موسلمونا مدینه دله ره به عهده داشته علی وه ره یاری کارده و در تموم جنگا به جز تبوک شرکت داشته. هم اینتی وه حامل پیغوما و دستورای وه بیه. محمد هنگام بردگسن از آخرین حج خادش در غدیر خم، وه ره «مولای موسلمونا» معرفی هاکرده و مردمون با وه بیعت هاکردنه و تبریک بائوتنه و این از دید شیعیون به معنی معرفی علی به جانشینی پیومبر هسته.

پس از بمردن پیومبر در ماجرای اینتخاب جانشین پیومبر بین وه و ابوبکر اختلاف رخ هدائه.وه تا شش ماه از بیعت با ابوبکر سرباز بزو و مدتی پس از درگذشت فاطمه زهرا به ظاهر با وه بیعت هاکرده اما همچنون بر غصب خلافت از جانب وی هارشا داشته. علی در دوران خلافت سه خلیفه اول جز در انتخاب خلیفه سوم فعالیت سیاستون نداشته و در جنگا شرکت نکارده و تنها در امور دینی و قضایی و سیاستون به خلفا مشورت دائه. پس از سقط بین عثمان ،خلیفه سوم، علی با اصرار مردمون خلافت ره بیته و از سال ۳۵ تا ۴۰ هجری قمری این منصب ره بر عهده داشته. وه با مخالفت برخی از گتای قریش و عایشه مواجه بیه. این امر منجر به بروز سه جنگ جمل ، صفین و نهروان در دوران خلافتش بیه. نهایتا ابن ملجم مرادی یکی از بازماندگان خوراج نهروان در مسجد کوفه به هنگام نماز صبح با شمشیر زهرآلود فرق وه ره بشکافته و ۲ روز پس از وه در ۲۱ مارمضون سال ۴۰ هجری دربگذشته.

علی(ع) پس از بمردنش نیز تأثیر زیادی بر جامئه مسلمونا داشته. از وه احادیث، سخنرانیا، پیغوما، اشعار و دعاهای فراوانی به جابموند‌سه که در کتابای مختلف نظیر نهج البلاغه و غررالحکم ، به جای بموندسه‌. عموم موسلمونا وه ره گت‌ترین مفسر قرآن و عالم‌ترین شخص به دانش فقه دونه.همین تی ویشته صوفیه برای وه مرتبه بالای ولایت را قائل دونه. فیلسوفان شیعه وه ره بنیانگذار فلسفه الهی دونه. علاوه بر اینا موسلمونا وه ره به جهت کوشش‌های بیدریغ و از جان گذشتگیش در راه ایسلام ارج می‌نهندگت دونه و همینتی به خاطر شجاعت، کرم، گوذشت، ایدالت و گت بوئنش نسبت به مردمون وه ره دوست دارنه. به همین هارشا در دانش، فرنگ و هونر موسلمونا آثار خله زیادی در مورد وه و برای وه ایجاد هاکردنه.

اینجه به بئوتن وچون علی و تعداد وشون و اسامی وشون گپ زمبی و به کمی از کارای مربوط به وشون اشاره کامبی. علی ۲۸ تا وچه داشته:

فضل ابن حسن طبرسی ، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان




#Article 266: فرانسه (600 words)


فرانسه گت‌ترین کشور غربی‌اروپا دله هسه. فرانسه کشورون بلژیک، لوکزامبورگ، آلمان، سوئیس، ایتالیا، موناکو، آندورا و ایسپانیا جه زمینی سامون دانه. این کشور اروپا اتحادیه دله عضوه و ونه گتترین کشوره. فرانسه‌ی ِجمعیت حدوداً ۶۷ میلیون نفر هسته که اروپای ِاتحادیه دله دومین پرجمعیت کشور حیساب وانه. فرانسه‌ی ِنیشتنگا (= پایتخت) پاریس هسته. پاریس گتترین شهر تجارت و فرهنگ ِمرکز هسته.

فرانسه اساسی قانون اتا رفراندوم سَره روز ۴ اکتبر ۱۹۵۸ برسمیت برسی‌یه. این قانون اتا سکولار و دموکرات کشور ره بساته که حاکمیت ِحق ره مردمون وسّه سازِنه. حقوق‌بشر و حقوق‌شهروند ِاعلامیه‌ئون که فرانسه گت انقلاب سَره بنویشته بَیینه، اتی بَنشِنه بائوتِن که این کشور ِعقاید ره سِراق دِنّه. فرانسه متحد ملل سازمان ِمؤسسین جه بی‌یه و حق وتو دانّه. 

فرانسه دنیا دله اسا پنجمین اقتصادی قدرت هسته. این کشور فرانسه‌زوون کشورون، جی۸، جی۲۰، ناتو، اروپا اتحادیه، جهونی تجارت سازمان و لاتین اتحادیه و… دله عضویت دانّه.

اواخر قرون وسطا جه، فرانسه اتا اَبرقدرت بیّه که قرون ۱۹ و ۲۰ گادِر ات‌خله کولونی و استعماری منطقه داشته. یونسکو فرانسه ره چارمین کشوری دونده که یونسکو جهونی میراث ره دارنه. هرساله بیش از ۸۳ میلیون توریست این کشور دله شونّه و این‌طرزی فرانسه ویشترین توریستی درآمد ره دِنیا دله دانّه.

قدیمی‌ترین مدارک گانّه حدود ۱.۸ میلیون سال پیش فرانسه‌ی ِاسایی (= امروزی) سامون دله آدمونی زندگی کاردنه. بعضی فرانسویون ِتِبار گُل‌ها (Gaulois) جه رِسِنه که اتی سلتی قوم بینه. اینان تا ژولیوس سزار ِفرمانروایی گادِر شه اتا سیوا مملکت بینه ولی این گادِر روم دله دَربِمونه.

فرانسه گت انقلاب اتا مهم ِاتفاق دِنیای ِتاریخ دله هسته که ونه سَره اتفاقاتی دَکِته که جهون ره فَرق هِدا. ناپلئون بناپارت ِفتوحات، کمونیسم ِبساته‌بَیّن، مختلف ِکشورون ِجمهوری بیّن و… این دوره دله اتفاق دَکِتنه.

فرانسه بلژیک، لوکزامبورگ، آلمان، سوئیس، ایتالیا، موناکو، ایسپانیا و آندورا جه هم‌سامون هسته. ونه گتی حدود ۵۴۷٫۰۳۰ کیلومترمربع وانه که یعنن اروپا اتحادیه دله گتترین کشور هسته. 

قسمت‌های شمالی و شمال‌شرقی فرانسه درون معتدل آب‌وهوا دارنه. جنوبی شهرون هم مدیترانه‌ای اقلیم دارنه. غرب اوقیانوسی اقلیم دارنه و سایر مناطق معمولاً تابستون‌های گرم و زمستون‌هایی سرد دارنه.

این کشور دله مردِم فرانسوی جه گپ زَنّه. فرانسه‌ی ِگت ِانقلاب گادِر ناسیونالیسم بساته بَیّه که باعث بَیی‌یه این کشور ِشاهون مردمون ره مجبور هاکِنِن اتا ملّی هویت ره قبول هاکِنِن و همه اتا زوون جه گپ بَزنِن. این کارها باعث بَیینه فرانسه اتا تک‌ملیتی کشور بَواشه که این اتفاق کشور ره دنیای ِبقیه کشورون پَلی قوی کارده ولی خار روش نیّه چون باعث بی‌یه که اقوام نابود بَواشِن. بعدها شهروندی و حقوق‌بشر ِقوانین بنویشته بَیینه که این کار ره نَخاش دونِستنه و وه ره محکوم کاردنه.

اکثریت این کشور دله کاتولیک ِمسیحی هستنه ولی پروتستان‌ها، یهودیون و مسلمون‌ها  هم این کشور دله زندگی کانّه.

فرانسه اتی متمرکز حکومت  دارنه که نیمه‌ریاستی سیستم هسته. اتا رفراندوم که ۲۸ سپتامبر ۱۹۵۸ تأیید و اجرایی بیه اساسی قانون هسته و تأکید دارنه که دولت و قانونگذارن هماهنگ بائن. اجرایی قوّه شه دِتا چلّه دانّه. رییس جمهور ره هر پنج سال مردم رأیگیری جه میّن کانّه و نخست وزیر ره مجلس تعیین کانده.

دِتا مجلس هم وجود دارنه که اصلی‌ته ره مردم انتخاب کانّه ولی سنا ره انتخابات ِهیئت میّن کانده.

سوسیالیست دولتون این کشور دله اکثر گت شرکتون، بانک‌ها و بیمه‌ها ره خصوصی هاکردنه اما هنتا بعضی معروف چیون دولِت شِنه: ایرفرانس، فرانس تله‌کوم، رنو و تالس واری.

فرانسه ۲۲ ناحیه و ۹۶ شهرستون (= دپارتمان) جه تقسیم وانه که دولت وشون کنترل ره شه دس دانّه. 

فرانسه بجز شه اصلی خاک که اروپای ربی وَر دله دَره، بعضی مستعمره‌مونا سرزمین‌ها ره هم هنتا کنترل کانده که ونه فرا-دریایی سرزمین‌ها حیساب وانّه. مثلاً فرانسه گویان، که آمریکا قاره دله دره، یا رئونیون، که آفریقایی جزیروئه.




#Article 267: محمد بن جریر (115 words)


محمد بن جریر طبری گت ِمورخ ِمازرونی در سال ۲۱۸ خورشیدی برابر با ۸۴۰ میلادی اتا از شهرون آمل دله کنارهکته. وه جوونی گادر تحصیل وسّه به ری و بعدأ به بغداد بورده. بعدش هم راهی مصر و شام بیّه و پس از مودتی دِباره بورده بغداد و اونجه سکونت هاکرده. بعدأ دباره به زادگاه خادش مازرون سفر هکرده. 

طبری اولین و از گت‌ترین مورخون نا ایران، بلکه تموم کشورون اسلامی هسته و ونه آثار قرنا به عونوان منبع تاریخی آسیا و اوروپا دله مورد استفاده قرار گنّه. گتترین اثر وه «اخبار الرسل والملوک» و «الامم والملوک» هسه که به تبری تاریخ مشهور هسه.

طبری سنه ۳۰۱ خورشیدی و فوریه ۹۲۳ میلادی بغداد دله بمرده.




#Article 268: تشیع (796 words)


شیعه کلمئون دله دِتا معنا دنه ۱- توافق و هماهنگی ۲ یا چن نفر بر اتا موضوع ۲- قبول هکردن ات نفر یا گروه از مردم یا گروهی دیگه. در زوون عربی در اصل به معنای اتا دتا یا گروهی از پیروون هسه. در قورآن این لفظ چندین بار به این معنا به کار بورده. برای مثال در آیه ۱۵ سوره قصص درباره اتا از پیروون موسی از ایسم شیعه موسی و اتا جای دیگه از ایبراهیم به ایسم شیعه نوح یاد کانده. در تاریخ ایسلام لفظ شیعه، به معنای اصلی و لغوی‌اش برای پیروون افراد مختلفی به کار شیه. برای مثال، بعضی موقه از شیعه علی و گاهی از شیعه معاویه نام برده بیه. اما این لفظ به تدریج معنای ایصطلاحی پیدا هکرده و فقط بر پیروان علی که به ایمامت وه معتقدنه ایطلاق وانه.

ابل درس بین شیعه در زمون زیندگی پیومبر ایسلام بیه که برای ابلین بار به شیعه علی معروف بینه. پیومبر ایسلام در تفسیر آیه اولئک هم خیر البریه خطاب به علی بائوته: «ته و ته شیعیان در روز قیامت از خدا خشنودند و خدا از وشون خشنود هسته». همین تی بائوته: «علی و شیعیان وه در روز قیامت پیروز و سعادتمندنه»

در زمون پیومبر چار نفر از صحابه، سلمان ، ابوذر، مقداد و عمار یاسر به اونوان شیعه علی شناخته بینه.

باورای سازمان‌یافته و کلامی شیعه امروج بر این هسه که تبیین و تفسیر امر دین پس از پیومبر و ایداره امور موسلمونا بر عوهده اشخاصیه که از سوی خدا معین وانه و دارای ویژگیهایی مثل عصمت و ایدالت هسنه این افراد ره ایمام گانه. ابلین ایمام شیعیون علی یه. بر پایه باور شیعه، طبق احادیث متواتر محمد خله دفعه ئون پیش از بمردنش و به ویژه در غدیر خم همه جلو بائوته علی مه جانشین هسه.

اصول دین شیعیان پنجگونه‌هسته و علاوه بر سه اصل دین توحید ، نبوت و معاد به دو اصل دیگر یعنی عدل و ایمامت نیز باور دارنه. اصل عدل بین شیعیون و معتزله تا حدی مشترک هسه و اصل ایمامت ویژه این فرقوئه. شیعیون هم اینتی مثل بسیاری دیگر از فرق اسلامی بر معاد جسمانی بسیار تاکید دارنه چیتی که برخی شبهه‌ها و احتمالات درباره روحانی بین معاد مطرح بیه اما همواره از طرف علمای شیعه و سنی از جمله شیخ طوسی، خواجه نصیرالدین طوسی و ایمام محمد غزالی جواب داده بیه و بر جسمانی بین معاد تاکید بیه تا اونجه که ابن سینا با آنکه معاد ره در 2صورت جسمانی و روحانی قابل تصور دونده اما گانه: من از اون تی که موسلمونمه معاد جسمانی ره درس دومبه. اما گامبه عقل ره راهی برای اثبات معاد جسمانی نیه. چیتی که قرنا پس از وه، صدرالمتالهین شیرازی به ایثبات وه دس بزو.همینتی شیعیون قورآن ره کیتابی محفوظ دونه و همه وشون مدعی پیروی از قورآن و سنت محمد هسنه و بخاطر پیروی از سنت پیامبر ایسلام و دستور خداوند شیعه تعیین جانشین پیومبر ره تنها ویژه خدا و پیومبر دونده.

باور به ظهور یا بردگرسن ناجی و موعود در اکثر فرق ایسلامی و همینتی دیگر ادیان روشن و غیرقابل کتمان هسه آنچنون که یهودیون چشم به راه پادشاه بنی‌اسرائیلنه و مسیحیون به بردگرسن عیسی باور دارنه در باورای زرتشتیون ، بودیسم و بعضی دیگر ادیان هم تونه شکلای مشابه اینتا باور ره پیدا هکردن در فرق ایسلامی، مخصوصا فرق شیعه، در قرون پس از ایسلام، این باور بسیار رایج و مشهود بیه. کسانیکه قائم ره محمد حنفیه وچه ی دیگه علی بن ابیطالب دونه، اسماعیلیه نیز قائم را اسماعیل گت وچه ی جعفر بن صادق دونه. اما باور شیعیون اثنی عشری، اینتا هسته که منجی آخرالزمان از آل محمد هسه و وه ره قائم آل محمد یا مهدی نوم دنه و فکرکنه وه آخرین و ایمام دوازدهم شیعیون، حجت بن حسن عسکری هسه.

ایعتقاد به رجعت به معنای زنده بین بعضی از بمردگون در این دنیا و در هنگام ظهور مهدی، از دیگه باورای شیعه‌هسه «بعضی از علمای شیعه، رجعت ره از ضروریات شیعه ندونه اما هیچیک بدلیل ادله عقلی و نقلی و قورآنی وه ره انکار نکانه.» چیتی که برخی ادیان و حتی فرق ایسلامی به شکلایی از بردگرسن به زندگی پس از مرگ در اشکال مختلفی چون بردگسن روح در بدنی دیگر یا به تناسخ یا بشکل حلول باور دارنه، اما دیدگاه بخصوص شیعه در رجعت، اتا از گت‌ترین فرقای شیعه با بقیه هسه بدین معنی که شیعیان نه تنها به معاد جسمانی باوری عمیق دارنه بلکه فکرکانه که در آخر زمون و پس از ظهور قائم آل محمد، برخی از انبیاء مثل عیسی مسیح و اولیاء خدا مثل مالک اشتر و برخی از ایمامون شیعیون و هم اینتی بعضی از اشقیاء و بدکاران دورانهای بشری رجعت کانه به دنیا برگردنه. هم اینتی در آخرالزمون، خاره آدما دنیا سر حکمرانی کانه و بدکارون به مجازات رسنه.

شیعه ایمامیه، اصول و فروع دین ایسلام ره از چارتا منبع به دست یارنه که عبارتنداز:




#Article 269: تاریخ طبری (719 words)


اینتا کیتاب ره محمد بن جریر طبری بنویشته.

کیتاب تاریخ طبری چتی زندگی هاکردن مردمون از دِرِس بین آدم تا زمون نویسندوئه. هدف طبری از بنویشتن تاریخ عرضه‌ی تاریخ جهون از ابل آفرینش تا زمون خادش بیه. از دیدگاه وه سیر رویدادون تاریخ جهون از زمون معینی شروع بیه و به روی‌دادون زمون زندگی نویسنده تبدیل بیه. از نظر طبری تاریخ در حکم جریان واحدی هسه که ون دله هر اتا از قوما ، نقش ویژه‌ی شه ره بازی هکردنه و عنایت الهی با برسنین پیومبرون و برسنین کیتابای آسمونی با مردمون همراه بیه و همه‌ی مردمون ره در روخنه‌ای که نومش تاریخ هسته به سوی مقصدی معلوم که روز رستاخیزه رهنمون وانه. 

طبری تاریخ ایسلام ره از اون جهت نویسنه که این گت دین سراسر دونیای موتمدن اون زمون ره فرا گیته و فرهنگای ئیران و روم و پیروون دینای گوناگون از مسیحی ، بودایی ، زرتشی در برابر وه زانو بزو بینه و پدیده‌ای که نتیجه‌ی آمیزش فرهنگ و تمدنای قدیم با مبانی فرهنگ ایسلامی هسته به وجود بموئه. 

طبری تاریخ ره درس عبرت در دبستون معرفت دونده. برای نمونه، هنگامی که سرگذشت خسروپرویز ره گانه، به کارا و رفتارای وه پردازنه و این که از گذشتگون شه عبرت نیته و به چه سرنوشتی دچار بیه. شیوه‌ی وه در بنویشتن تاریخ ، شیوه‌ی محدثان هسه، یعنی هرگاه مطلبی ره از کیتابی برداشت هاکرده، نوم کیتاب ره به روشنی یانه و سند خادش ره نوم ونه. 

تاریخ طبری گنجینه‌ای سرشار از آداب و رسوم قوما و ملتا هم هسته و از لحلظ بررسی وضعیت ایجتیمائی، سیاستی و ایقتیصادی در دوران ائسلامی از منبعای موهم برای اهل پژوهش و موطالعه هسته. با این حال باید بائوتن جنبهای ایعتیقادی، انگیزه‌ی اصلی طبری در تدوین تاریخ عمومی وه بیه. از اون رو، تاریخ طبری سرشار از ملاحظه‌ئون فقیهانه هسه و پیوسته بر سر وه هسته که از شرع دفاع کانده و با گمراهی به نبرد پردازش کانده. 

طبری ابلین کسی هسه که تاریخ ره از سیره‌ نویسی به تاریخ عمومی کشوندنه. وه زمونی تاریخ الرسل و الملوک ره ‌نویسنه به طور کامل از اسطورهای دوره باستون ئیران آغاز کانده، همینتی که هردوت یونان دله از میتولوژی(اسطوره‌بشناسین) شروع هکرده. وه تاریخ پیش از ائسلام ره با اطلاعات سودمندی که از خدای‌نومه و بگردسه ی عربی وه، یعنی سیرالملوک الفرس، به دست بموئه و به بنویشته در بیارده.(خدای‌نومه مجموعه‌ای از خورای اسطور‌ئی و تاریخی درباره‌ی سرزمین و مردمون ئیران و پادشاهون پارس تا پایان دوره‌ی ساسانی بیه). 

طبری اسطوره‌ئون ئیران ره از کیومرث ، که در اوستا از او یاد بیه، شروع کانده و از وه به عونوان ابلین آدم در تاریخ ئیران باستون یاد کانده. هوشنگ ، پهلوان افسانه‌ای ره از ابلین پادشاه هفت اقلیم معرفی هکرده که به بساتن پرستشگاه برای خداپرستون بپرداخته. از طهمورث دیوبند به عونوان کسی یاد کانده که به پرستش خداوند یکتا ‌پرداخته و پیرو دین حضرت ادریس (ع) بیه. بد به تاریخ روم ، قوم یهود ، عربای پیش از ائسلام و سیره‌ی نبوی پردازنه. 

طبری چون به تاریخ هجرت پیومبر اکرم (ص) رسنه، شیوه‌ی تاریخ بنویشتن ره به سال‌بنویسی(کرونولوژی) تغییر دنه و روی‌دادون هر سنه ره از سالای دیگه جودا بنویشته بینه و چون ایتیفاقای سالی به پایان رسنه به پیش آمدای سال پس از وه پردازنه. به همین ترتیب پیش شونه تا به سال ۳۰۲ قمری رسنه. در فاصله‌ی بین بیان سیره‌ی نبوی تا سال ۳۰۲ قمری از جنگای پیومبر، روی‌دادای بد از بمردن حضرت محمد جنگای جمل و صفین، تاریخ امویون و بدأ عباسیون ره تا زمونی که در‌ون دیه، نویسنه. 

هنوز پنجاه سال از بمردن نگذشته بیه که تاریخ الرسل و الملوک وه ره ابوعلی محمد بن محمد بلعمی ، وزیر دانشمند منصور بن نوح سامانی به سال ۳۵۲ قمری با تغییرایی، از جمله حذف نوم راویون و گاه روایتای گوناگون، به فارسی دربیارده. بلعمى به اندازه‌ای در تاریخ طبرى دخل و تصرف هکرده که ابلین ترجمه‌ی تاریخ طبری ره از عربی به فارسی، به نوم تاریخ بلعمی یاد هکرد‌نه. بدأ تاریخ بلعمی به ترکی نیز بگردسه (ترجومه) بیه. 

نخستین ئوروپایی که با طبری آشنا بیه، توماس ارپینیوس(Thomas Erpenius)، خاورشیناس هولندی، بیه که خلاصه‌ی تاریخ طبری ره به زوون لاتین دگردسه(ترجمه) و ئوروپاییون ره با هرودوت عالم ایسلام آشنا هکرده.بدأ در سده‌ی نوزدهم میلادی زوتنبرگ(Zotenberg) تاریخ طبری ره به زوون فرانسه در چهار جلد در پاریس به چاپ برسنیه. نولدکه(Noeldeke) خاورشناس آلمانی هم بخش ساسانیان تاریخ طبری ره به آلمانی بگردنیه(ترجمه هاکرده).




#Article 270: ابن اسفندیار (251 words)


بهاءالدین محمد بن حسن بن اسفندیار اتا مازرونی نویسندوئه که وه ره ابن اسفندیار نوم جه اشناسنّه. وه قرن هفتم تبرستون تاریخ ره بنویشته. وه آملی بی‌یه و حسام‌الدوله اردشیر و ونه ریکا شمس‌الملوک رستم وسّه باوندیون ِدربار دله کار کارده.

اینتی که ابن ایسفندیار گانه: ملک اردشیر، وه ره اتا گت کار وسه رایی قلعه کوزا هکرده. پر ابن ایسفندیار، که به قرار ملوم گت آدم بیه ئو ابیاتی از وه اینتا کیتاب دله بنویشتوئه ، از سفرای بسیار ابن ایسفندیار یاد هکرده، زمونی که ابن ایسفندیار از بغداد به تپورستون(مازرون) انه، در ری خور بکاشته بین شمس الملوک روستم ره اشنانه ئو حدود ۲ما ری دله موندنه ئو این مدت ، به بائوته خادش ، فقط موطالعه خَوِرون و آثار باستونی کمکی برای آرامش وه بیه. در واقه، همینان آثار، اساس بنویشتن تاریخ تبرستون وانه. وه در همین زمون ، کیتاب عُقَد سِحر و قلائد دُرّ یَزدادی ره کتابخاونه مدرسه شا غازی روستم باوند در ری پیدا کانده ئو وشون ره از عربی به فارسی ترجمه(گردنونده) کانده. بعد از بموندسن ایجباری در ری به دعوت شه پیر رهسپار آمل وانه.اما اونجه نموندنه ئو به خوارزم شونه ئو پس از پنج سال اقامت اونجه ترجمه عربیِ ابن موقفع از نومه تنسر ره به دست یانه و بعد از ترجمه(بگردنین) به فارسی وه ره ابل کیتابش ینه تاریخ تبرستون ، به گفتة ابن ایسفندیار ، در روزگار پیری وه بنویشته بیه. احتمالاً تاریخ بنویشتن وه ۶۱۳ بیه. بعد از اینتا چه کوت از زندگونیهِ ابن ایسفندیار خوری در دست نیست .




#Article 271: حسن بن زید (4009 words)


حسن بن زید بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن علی بن ابی‌طالب که وه ره گاتنه داعی اول و داعی کبیر (بزائه اولین نیمهٔ قرن سوم قمری، مدینه – بمرده ۳ رجب ۲۷۰ قمری، آمل) اتا حسنی سید بی‌یه که تبرستون علویون حکومت ره ۲۵۰ هجری بساته. وه چنتا جنگ سره بتونسته طاهریون ره تبرستون جه دَرهاکنه، و اَی عباسیون و صفاریون جه هم بجنگسته.

این جنگون دله، حسن بن زید سه بار تبرستون دله جه فرار هاکرده، اولین‌بار سال ۲۵۱ سلیمون ِطاهری حمله په، أی دور دوم ۲۵۵ سال وه ره مفلح، عباسی سردار درهاکرده و آخرین‌بار هم سال ۲۶۰ بی‌یه که یعقوب لیث صفاری وه ره مزراب بییشت‌بی‌یه. داعی هربار شی‌یه دیلمِ کوه‌ئون دله و بعد دِباره حمله کارده و تبرستون ره گیته.

وه بتونسته تبرستون قلمروو ره هم گت‌ته هاکنه. گرگان ره سال ۲۵۳ فتح هاکرده. این شهر چن‌بار دَ‌س‌به‌دَس بیّه و آخرسری داعی وه ره هدائه شه خورد ِبرار دَس. وه جنوبی البرز ره هم حمله هاکرده و ری، قزوین، زنجان، و قومس ره بییته.

حسن بن زید که وه ره «داعی اول»، «داعی الحق الی الخلق»، «داعی الی الله»،، «داعی کبیر»، «داعی الی الحق» و «حالب الحجاره» هم گاتنه، اتا علوی سادات بی‌یه، که ونه پییر حسنی و ونه مار حسینی بی‌یه.

علی بن محمد علوی نسّابه کتاب المجدی فی انساب الطالبیین دله، ونه تبار ره پییری سو جه اینتی تعریف کانده: «زید بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن زید بن حسن بن علی بن ابی‌طالب» این کتاب دله ونه مارطرفی تبار هم اینتی هسته: «آمنه بنت عبدالله بن عبدالله اعرج بن حسین اصغر بن علی بن حوسِن بن علی بن ابی‌طالب»

حسن بن زید سومین قرن ِاولین نیمهٔ قمری سالون، مدینه دله دِنیابموئه. وه همین شهر دله گت بیّه و «سیاسی بلوغ و دینی معرفت» جه برسی‌یه. سده‌ئون اول و دوم هجری، عباسیون ات‌خله علوی ره مجبور هاکردنه که حجاز و مدینه جه دَربورن. این احتمال هم دانّه که حسن بن زید «یحیی بن عمر علوی» ِشورش دله شرکت هاکردبائه و این شورش ِسرکوب بیّن په و متوکل عباسی ِکوتناییون په، سیدون حجاز و عراق جه بمونه ایران ِمرکزی نواحی دله. حسن بن زید هم این آدمون دله دیّه و ری دله ساکن بیّه.

زیدیون ِدینی آموزه‌ئون ره اولین‌بار ایران دله، «ایمام قاسم بن ابراهیم رسی حسنی» ِشاگردون شروع هاکردنه. وه که مدینه نزدیکی دیی‌یه، اتا مجموعه جوابون ره تبرستون ِزیدیون وسّه بنویشته. ونه پِیی، «جعفر بن محمد نیروسی طبری» شه مَله دله، نیروس، که چالوس ِدرکای شرقی کوه‌ئون دله بی‌یه، این آموزه‌ئون ره تبلیغ هاکرده. همینسه، تبرستون غربی مناطق، رویان، کلار و چالوس، زیدیون اولین مرکز منطقه دله بیینه.

تبرستون طاهریون دوران، وشون نظر په اداره بی‌یه. «محمد بن اوس بلخی» که طاهری نمایندگون جه بی‌یه، اتا بایر زمین ره که صاحاب نداشته و مردم ونجه استفاده کاردنه ره بییته، مردم هم ونجه ناراضی بیینه سال ۲۵۰ هجری محمد بن رستم کلاری و محمد که رویانی اسپهبد بینه، معدان خاندان جه، (و اتا نقل دیگه جه محمد و جعفر بن رستم) کلار، چالوس و دیلم ِمردم ِکومک جه، تبرستون دله اتا شورش راس هاکردنه و عبدالله پادوسبانی هم وشون ره کومک هاکرده. وشون اتا گت علوی که ونه نوم محمد بن ابراهیم بی‌یه، جه بخاستنه که وشون قیام ره رهبری هاکنه؛ ولی وه خادش ره خار ِکس ندونسته و حسن بن زید ره وشون وسّه خور هاکرده. کجور ِگت مردمون، اتا طوماری بنویشتنه و هدانه اتا پیغوم‌رسون دس تا هاده حسن بن زید ره.

حسن بن زید تحقیق و مطمئن بیّن په، این دعوت ره قبول هاکرده و شه فامیلون همراهی ری جه بموئه تبرستون دله. آخرسری رمضان ۲۵۰ هجری گادِر، رویان جه برسی‌یه.

۲۵ رمضان ۲۵۰، اسپهبد ونداامید (نور ِاسپهبد)، عبدالله بن سعید، محمد بن عبدالکریم و کجور ِگت‌ِکَسون، کلار دله حسن جه بیعت هاکردنه. حسن بن زید بیعت بییتن په، سه نفر ره شه یارون جه، که وشون نوم محمد بن عباس، علی بن نصر و عقیل بن مسرور بی‌یه، ره برسنی‌یه چالوس تا اون شهر دله بیعت بییرن. حسین بن محمد مهدی حنفی، چالوس ِگت‌آدم، چالوس مردِم ره مسجد جامع دله جمع هاکرده و وشون جه بیعت بَییته. چالوس اینتی طاهریون دَس جه دَربورده. طاهریون ِعامل، محمد بن اوس، شهر جه رَم هاکرده و اسپهبد جعفر وه ره پناه هدائه.

حسن بن زید اولین‌بار وسّه کلار ِمصلا دله عید فطر ِنماز ره بخوندسته و شه اهداف ره بائوته. بعد هم شه رفخون ره رسنی‌یه تا ونسه بیعت بییرن. شه هم بورده ناتل و پایدشت دله تا بیعت بییره. دیلم ِامیرون و «جستانیون» هم ونجه بیعت هاکردنه.

وه شا بیّن په، شه نیشتنگاء ره ساری جه بورده آمل درون تا شه حامیون و هوادارون جه نزدیکته بائه و ساری هم که طاهریون دَس دیّه ره مشکل دی‌یه که نیشتنگاء بواشه.

محمد بن اوس شخصی که ونه نوم «محمد بن اخشید» بی‌یه ره اتا سپاه جه برسنی‌یه تا داعی کبیر جه بجنگه. داعی هم شه سپاه ره گردبیارده و ونه فرماندهی ره هدائه «محمد علوی» و «محمد بن رستم» ره. پایدشت و بنا به قولی ناتل دله دِتا سپاه همدیگه جه بخاردنه. محمد ابن اخشید، طاهری سردار، ره اتا علوی سردار بکاشته و این باعث بیّه که طاهری سپاهیون روحیه تضعیف بوائه و وشون عقب‌نشینی هاکنن. محمد بن اوس هم بورده سلیمون بن عبدالله پَلی، که طاهریون عامل تبرستون دله بی‌یه. علویون هم بوردنه آمل سو ولی راه میون سلیمون سپاه جه برسینه که محمد بن اوس این بار ونه فرماندهی ره داشته. این جنگ دله که «لیکانی» مکون شکل هاییته دله، علویون شکست بخاردنه، محمد علوی بمرده و «حسن بن حسین»، علوی فرماندهون جه، شه سربازون همراهی اسیر بیّه. علویون بقیهٔ سپاهیون هم وردگاردستنه پایدشت دله. اسیرون ره هم سلیمون بَورده آمل و أی وشون ره آزاد هاکرده.

داعی این شکست په، محمد بن حمزه ره برسنی‌یه دیلم و اونجهٔ مردم جه کومک بخاسته. شیشصد نفر فرماندهی «امیدوار بن لشکرستان»، «ویهان بن سهیل»، «پالیزبان» و «فضل رفیقی» جه گیلان و دیلم جه بوردنه پایدشت دله و از طرفی تبرستون اسپهبدون «پادوسبان»، «مصمغان»، «ویجن»، «خورشید بن حنف»، «خیان بن رستم»، «پادوسبان بن گردزادلپور» واری داعی وسّه نومه هدانه که نتونّه وه ره کومک هاکنن ولی وقتی وه خاسته آمل ره بیره، ۲۰۰ نفر پیاده و ۲۰ نفر سواره‌نظام ره برسنینه.

داعی این‌بار سپاه ِفرماندهی ره هدائه محمد بن حمزه و حسین بن احمد دَس. محمد بن اوس، آمل حاکم، شه لشکر ره ابراهیم بن خلیل فرماندهی جه برسنی‌یه. جنگ دله علویون بوردنه و اونان عقب‌نشینی هاکردنه. علویون وشون ره تعقیب هاکردنه و آمل ره بییتنه. محمد بن اوس هم شهر جه دربورده. داعی پیروزی په، ۲۳ شوال ۲۵۰ هجری، آمل دله بورده و مصلای دله مردم جه بیعت بییته. شهر آمل ره هم شه نیشتنگاء اعلام هاکرده. اَی طاهریون گت سربازون ره اعدام هاکرده ولی وشون فرمانده، ابراهیم بن خلیل، ره امان هدائه.

مصمغان داعی حامیون جه، وقتی بورده مامطیر دله، روز ۲۶ شوال ۲۵۰ هجری ونسه بیعت بییته و این شهر بدون جنگ داعی دس په دکته. داعی خادش هم فیروزکوه، دماوند و ری وسّه بیعت‌گیر برسنی‌یه. ۴ ذی‌القعده همون سال هم ات‌گروه ره «امیر الحاج» جه برسنی‌یه حج سه.

طاهریون زمون، سلیمون بن عبدالله نیشتنگاء ساری بی‌یه. داعی مامطیر ره که بییته، مصمغان ره دستور هدائه تا بوره ساری و مصمغان هم روستای «پوطم نوروز آباد» دله شه لشگرگاه ره قرار هدائه، سلیمون بن عبدالله هم شه لشکر ره هدائه «اَسد جندان» دَس. داعی هم «روستای توجی» دله شه سپاهیون ره آماده داشته. جنگ شروع بیّن په، داعی اتا پیرمردی، «شهریار بن اندیان»، حرف په‌ای بورده و جنگ نکارده و اینتی سِراق هدائه که دَره فرار کانده و بعداً بی‌راهه جه، بورده ساری دله و شهر ره اتا جنگ په بییته. سلیمون هم ساری جه دَربورده و «روستای دودان» دله شه سپاهیون پَلی بورده؛ بعد وشون داعی ره حمله هاکردنه ولی ای شکست بخاردنه.

این شکست په، سلیمون بورده استرآباد دله و علوی سپاهیون ونه قشنگ ِکاخ ره تش هدانه. حسین بن زید، داعی برار هم دماوند ره بییته و لاریجان و قصران گتِ‌آدمون هم بوردنه داعی پَلی و ونجه بیعت هاکردنه.

۴۰ روز په، داعی تصمیم بییته که وردگارده آمل؛ ولی پادوسبانی اسپهبد، وه ره بائوته که بوره «چمنو»دله و دَواشه. خراسان سپاهیون که برسینه سلیمون سپاه جه، وه اَی حمله هاکرده. دیلمیونی که داعی سپاه دله دیینه، بورد بینه شه سره‌ئون سو و داعی اتا پچوک سپاه جه طاهریون دیم‌به‌دیم هرسّائه. دِتا سپاه «تمشکی دشت» دله همدیگه جه برسینه که علویون ونه سَره شکست بخاردنه. علوی سربازون بیشه‌ئون دله تنک‌تِرو بیینه و بتونستنه «احمد بن محمد بن اوس» ره بکاشن. داعی هم عقب‌نشینی گادِر، انده چمنوی پـِل سَر هرسّائه تا تموم زخمیون و بمرده‌ئون ره ونه سر جه رد بکاردنه. ای همه بوردنه چالوس دله و بموندستنه.

آمل بییتن په، طاهریون ِسپاه دَس جه، این شهر ره هدانه اسپهبد قارن بن شهریار ره. داعی کبیر هم گیلان و دیلم مردم ره جمع هاکرده و بورده «لاویجه رود» سو و اونجه ره شه لشگرگاه هاکرده. طاهری و باوندی سپاهیون هم آمل جه بریم بمونه و پایدشت دله اِس‌هاکردنه. داعی هم دیلمیون حرف په بورده و باوندیون ره شبیخون بزوئه و وشون ره همون شوئنه بَورده. این شبیخون دله ات‌خله طاهری سردارون بمردنه. جنگ په، علویون بوردنه آمل دله و اونجه ره بییتنه. پادوسبانیون ِاسپهبد هم داعی کبیر فرمون په، باوندیون ِاسپهبد ره تعقیب هاکرده و همینتی بتونسته کارن کوه ره بَییره و اسپهبد قارن باوندی ره رَم هاده گرگان سو که سلیمون بن عبدالله دَیی‌یه. داعی شه هم ۱۵ روز که بگذشته په، آمل جه بورده چمنو دلهو دومین بار وسّه ساری ره بَییته. سلیمون بن عبدالله طاهریون شا، محمد بن عبدالله، جه کومک بخاسته و اتا سپاه ره سرداری «عناتور بن بختانشاه» و «جسنف بن ماس» جه استراباد دله برسنینه. داعی سربازون ویشته کارن‎کوهون دله دَیینه و انده دیلمی هم که اونجه نشی‌بینه، وردگردستنه شه سره‌ئون دله. این گادِر شایعه بیّه که وهسودان، دیلم شا، بورده طاهریون پَلی و تسلیم بیّه.

وهسودان، دیلمیون حاکم، ات‌کمه که بگذشته په چارهزار نفر ره شه دیلمی سربازون جه برسنی‌یه داعی پَلی و دِتا سپاه چمنو دله اردو بزونه. نبرد ِاوائل، علوی سپاهیون شکست بخاردنه و عقب‌نشینی هاکردنه آمل دله؛ ولی اَی دِباره سَری حمله هاکردنه و ۸ ذی الحجه ۲۵۲ هجری، طاهریون ره بَوردنه و دیلمی سپاهیون ساری دله قتل و غارت هاکردنه و طاهری سردارون ره بکاشتنه. سلیمون بن عبدالله، شه ساری جه دَربورده؛ ولی ونه زن و وچه بموندستنه علویون دله.

داعی چن ماه ساری دله بموندسته و بعد بورده آمل دله و «سِد حسن بن محمد بن جعفر عقیقی» ره که ونه کس‌و خِشون جه بی‌یه ره، ساری دله تخت ِسَر هِنشنی‌یه. سلیمون بن عبدالله هم استراباد جه محمد بن زید، داعی برار، وسّه نومه بنویشته و ونجه بخاسته تا ضامن بواشه که ونه زن و وچه ره بَرسنن استرآباد، ونه پَلی. داعی هم ونه بخاستنیون جه موافقت هاکرده و وشون ره برسنی‌یه استرآباد دله.

اسپهبد قارن بن شهریار طاهریون ِشکست په، مصمغان وساطت جه، تسلیم بیّه و ونه دِتا ریکا، مازیار و سرخاب ره سال ۲۵۲ برسنینه داعی پَلی. همینتی بیّه که تبرستون دَشت و دامون و کوهستون هردِتا دکته علویون سامون دله.

ات‌کمه بعد «محمد بن نوح»، طاهری سردار، داعی جه دَپیته و اسپهبد قارن ونه پِشتی ره هاکرده؛ ولی شکست بخاردنه و ونه سپاهیون تنک‌ترو بیینه. مصمغان اتا علوی سردار، که ونه نوم فضل رفیقی بی‌یه جه، اختلاف پیدا هاکرده و داعی حکومت جه سِوا بیّه. آمل دله هم اتا دیلمی فرمانده که ونه نوم «جایی بن لشکرستان» بی‌یه، مردِم ره اذیت کارده که شورش پیش بیارده و وه ره بکاشتنه. «حسن بن محمد عقیقی» این گادِر کومک هاکرده و مصمغان ره پِشتی هاکرده تا وه دِباره بئه حکومت دله. «رستم بن زبرقان» هم «مهران رستاق» دله شورش راه دمبدائه و محمد بن روح طاهری جه متحد بیّه. داعی اول «هرمزد کامه» و «عباس عقیلی» ره ونه سرکوب وسّه برسنی‌یه که شکست بخاردنه، اَی حسن بن محمد عقیقی ره مأمور هاکرده که وه ره بکاشه. حسن عقیقی بتونسته چارصدتا اسیر جه وردگرده ساری دله.

اسپهبد قارن ات‌بار دیگه «ابراهیم بن معاذ»، قومس حاکم جه، کومک بخاسته اما حسن عقیقی ونه دی ره دَخاسنی‌یه. داعی هم بورده آمل دله و حسن عقیقی ره شه جا بی‌یشته ساری درون. اسپهبد قارن هم این‌بار، محمد بن روح و مصمغان پِشتی جه، شهر ره حمله هاکرده. حسن عقیقی شهر جه بریم بورده و «ترجی» دله ساکن بیّه اونجه داعی پِشتی جه وشون سپاه ره رِقِد بدائه.

سلیمون بن عبدالله، داعی جه که بباخته، بورده استرآباد (گرگان) دله و اَی اونجه جه بورده خراسون و شه جا سَر اتا نفر دیگه ره بی‌یشته. داعی هم شه سامون دلهٔ سرکوب په،، ۳ ذی‌الحجه ۲۵۳ هجری، «محمد بن ابراهیم» و «لشکرستان دیلمی» ره اتا سپاه همراهی برسنی‌یه استرآباد دله که بتونستنه اونجه ره بَییرن.

روسون که بفهمستنه تبرستون استقلال پیدا هاکرده، ایگور زمون، اتا مجهز لشکر جه این منطقه ره هجوم بیاردنه. این افراد که دریا راه جه بموبینه، آبسکون ره بییتنه. داعی وشون ره خله سریع فراری هدائه و آبسکون ره بَییته.

داعی ِسامون‌دزدی‌ئون و ونه محبوبیت سامرا و کوفه دله، باعث بیّه که عباسی خلفاء ونجه دَپیجن. المستعین بالله، که داعی جه معاصر بی‌یه، اتا لشکر ره همدان جه برسنی‌یه؛ ولی محرم ۲۵۲ هجری، عباسی سردارون وه ره خلافت جه کنار بَزونه و «المعتز بالله» ونه تخت ِسَر هِنیشته.

علویون که بدینه کوه و دامون همه وشون دَس دره، جنوبی البرز ره حمله هاکردنه. جستان بن وهسودان، دیلم و گیلون حاکم، این نبرد دله داعی پِشتی ره هاکرده. ری و قزوین، ابهر و زنگان ره پِشت هم علویون بَییتنه و داعی ری ره هدائه «محمد بن جعفر» ره و قزوین ره هدائه «جستان بن وهسودان» ره. ری دله ات‌بار شورش بیّه که محمد بن جعفر ره شهر جه دَرهاکردنه ولی بعداً خله زود این شورش سر ره دَخاسنینه.

معتز حکومت برسی‌ین په، وه بشناسته که داعی ری ره بییته. وه سال ۲۵۳ هجری حسن بن زید سرکوب وسّه، اتا ارتش ره «موسی بن بغا» فرماندهی و «مُفْلِح» سرداری جه عراق جه برسنی‌یه تبرستون سو. موسی بن بغا اول بورده همدان دله و اَی مفلح ره راهی هاکرده تا ری ره بَییره. مفلح هم قزوین، ابهر و زنجان ره اتا اتا بییته. قزوین و زنجان حاکمون که «حسین ابن احمد» و «عبیدالله بن علی» پس بینه فرار هاکردنه، داعی هر دِتا رع اتا وگ‌لیز دله غرق هاکرده و وشون لاش ره همونجه ول هاکرده. (وه بعداً که یعقوب جه شکست بخارده وشون ره هم دفن هاکرده). آخرسری هم ۲۵۵ هجری مفلح ری ره بییته و قومس راه جه بورده استرآباد دله.

جمادی‌الآخر ماه ۲۵۵ قمری، اتا پیغوم گرگان دله برسی‌یه مفلح ره. ونه دله بنویشته بی‌یه که وه ونه وردگارده سامرا دله؛ چون خلیفه قبلی، معتز عباسی، بمرده و متهدی شا بیّه. ترنه خلیفه فرمون هدائه که عباسیون نظامی نیروئون وردگاردن عراق دله تا «صاحب الزنج» ره بصره دله جه دَرهاکنن. همینسه، موسی بن بغا هم عباسی سپاهیون واری بورده عراق و شه جا سر احمد بن محمد سکنی ره بی‌یشته. داعی هم ۲۵۵ آمل، سال بعد ری، ۲۵۷ گرگان و ۲۵۹ قومس ره بییته و احمد بن سکنی هم ونه پشتی ره هاکرده و دهستون ِحکومت و به نقلی استرآباد ره هاییته.

یعقوب لیث صفار، صفاریون شا، طاهریون ره که رِقِدبدائه، نیشابور جه تبرستون سو راهی بیّه. ونه لشکرکشیون وَلِک عبدالله سگزی (یا عبدالله بن محمد سِجزی) بی‌یه که وه ره ترور هاکرد بی‌یه. یقوب پیش از اوکه تبرستون دله بئه، احمد بن سکنی جه ارتباط داشته و وه ره قول هدائه که اگه ونه پشت بوئه، وه ره شه جا سر ینّه، وه حسن بن زید وسّه نومه هدائه و عبدالله بن صالح و ونه دِتا برار ره داعی جه بخاسته. حسن بن زید وشون ره تحویل ندائه و یعقوب دهستون و گرگان جه، ساری وَر پیش بورده و اونجه حسن بن محمد عقیقی جه، جنگ هاکرده. آخرسری صفاریون بتونستنه ساری ره سال ۲۶۰ هجری قمری گادِر، فتح هاکنن. عقیقی بورده آمل دله و علوی نیروئون ِسر اون شهر دله گردبیّه ولی یعقوب وشون ره شکست هدائه و همه بوردنه گیلون و دیلم دله.

یعقوب چاره ماه تبرستون دله داعی ره تعقیب کارده ولی مردم وه ره ندانه یعقوب دست. این گادِر، ات‌خله شلب وارش ببارسته و چـِل روز وارش بمو؛ صفاریون که سیستان جه بموبینه این وارش جه عادت نداشتنه، وشون ات‌جاهان هم رعد و برق یا زلزله جه هم بمردنه، چـِل هزار نفر، تموم شترون و هزارون اسب هم بمردنه و وشون وسایل ره هم دیلمیون دزدینه، هرگادِر یعقوب اتا شهر دله امیر یشته، مردم وه ره شهر جه درکاردنه و شورش راه دِمدانه. «لیث بن فنه» ره رویان و «پادوسبان سوم» ره تبرستون جه فراری هدانه.

یعقوب لیث، بتونسته محمد بن زید، داعی برار، ره دستگیر هاکنه و برسنه سیستان دله. آخرسری هم که بدی‌یه هچّی‌کان نی‌یه، دِسال مالیات ره بییته و خراسون راهی بیّه؛ بعد ری حاکم ره نومه هدائه و ونجه بخاسته که سگزیون ره هاده وه ره. که ری شا ونه گپ ره قبول هاکرده. یعقوب این چن نفر ره شادیاخ دله آهنی میخ جه، دیفار ِتن توتو هاکرده. یعقوب جنگ تبرستون و گرگان دله و ونه اذیتون مردم ره، باعث بیّه که عباسی خلیفه ونجه ناراضی بواشه. داعی آخرسری ۲۶۱، تبرستون ره دِباره بییته. وه چالوس ره تش دکشی‌یه چون اونجه مردم یعقوب ِگپ ِپه بورد بینه.

داعی که بتونسته دِباره تبرستون ره بَییره په، اتا گروه ترک صحراگردون جه، که هزار نفر جه ویشته بینه، دهستون جه استراباد و گرگان سو حمله هاکاردنه و اون‌جاهان ِمردمون ره بکاشتنه. آمل جه هم «لیث بن فنه» ِشورش ِخور رسی‌یه. داعی اول نومسلمون ِترکون ره دَرهاکرده و بعد محمد بن ابراهیم ره شه جا گرگان دله بی‌یشته و بورده آمل دله. لیث فرارهاکرده و ری حاکم جه پناه بَورده. ری حاکم علویون جه شکست بخارده و داعی دستور هدائه که لیث ره بکاشِن.

داعی که گرگان جه بورده، دیلمیون که اون شهر دله بموندست بینه، شهر ره غارت هاکردنه و داعی ِنماینده جه نافرانی کاردنه. حسن بن زید شه برار، محمد، ره اتا سپاه جه گرگان سو راهی هاکرده. شورشیون بوردنه خراسون دله و طاهریون عامل ره اسفراین دله پنله بیاردنه، شاری (طاهری عامل) ره مزراب بیشتنه تا گرگان ره بَییره. وه داعی عاملان ره وردگاردنی‌یه آمل دله؛ ولی اون گادِر گرگان ِپیرپیرمردون بوردنه ونه پَلی و دیلمیون ِخیانت ره ونسه بائوتنه و وه هم شه سیاستون ره عوض هاکرده. شاری گرگانیون مردِم ِهمراهی، اتا روزانه سه هزار نفر ره بکاشته و وردگاردسته خراسون دله و داعی بورده گرگانیون ِدرون. ونه گپون په، هزار نفر دیلمی ره بییتنه و وشون ِبال و لینگ ره سِوا هاکردنه.

دیلمیون که بدینه داعی دره وشون ره مزراب ینّه، تنک‌ترو بیینه و ویشته بوردنه اسپهبد رستم بن قارن پَلی که تبرستون کوهون دله دَیی‌یه. باوندی اسپهبد که ات‌دفه‌ای اتا هزار نفری سپاه جه دیم‌به‌دیم بیی‌یه، وشون ره دستور دائه که کم‌کم سامون‎دزدی هاکنن و بورن داعی سامون دله، مَله‌ئون ره غارت هاکنن.

رستم، قاسم بن علی ره که قومس حاکم بی‌یه دِرو باته که «محمد بن مهدی» لشکر نیشابور جه درنه قومس ره حمله کانّه. داعی رستم جه بخاسته که قاسم بن علی ره کومک هاکنه. وه شه لشکر جه بورده قومس و قاسم بن علی ره دستگیر هاکرده و «شا دزد قلعه»، هزارجریب دله، حبس هاکرده، قاسم بن علی همون زندون دله بمرده.

رستم اَی اتا نومه هدائه «احمد بن عبدالله خجستانی» ره و وه ره تحریک هاکرده تا همدیگه جه گرگان ره بَییرن. اَی شه استرآباد ره و احمد خجستانی گرگان ره فتح هاکردنه.

این دِتا شهر بَییتن په، شایعه بیّه که داعی بمرده. حسن بن محمد عقیقی، ساری حاکم و داعی ِخال‌پسر، این وَلِک جه که علویون حکومت نَونه بی‌رهبر بمونده، مردم جه بیعت بییته و شه ره علویون حاکم بنومسته.

داعی که ونه خورون ره بشناسته، اتا لشکر ره «طاهر بن ابراهیم» همراهی برسنی‌یه ساری دله. عقیقی که بفهمسته داعی زننه هسته و طاهر بن ابراهیم لشکر ساری دله دره، فرار هاکرده و بورده اسپهبد رستم پَلی. داعی ونجه بخاسته که وَردِگارده.

داعی آخرسر بتونسته شه نیرو ره جمع هاکنه و شه سامون ره پس هایره. اون گادر که عبدالله رستم سپاهیون شکست بخاردنه، خجستانی بورده نیشابور و رستم بن قارن وَردگاردسته کوهون دله و عقیقی شه رفیخون همراهی، بیابون دله تینار بموندسته. محمد بن زید وه ره دستگیر هاکرده و داعی پَلی بَورده. عقیقی پشیمون بگردسته؛ ولی داعی کبیر ونه بکاشتن دستور ره هدائه و وه ره اتا رومی ترک، ساری ِ«دروازه گرگان» محله دله گردن بزونه و ونه جسد ره زرتشیون یا یهودیون قبرسّونی دله چال هاکردنه.

حسن بن زید شه آخرعمری مریض بیّه و این مریضی یک سال دمباله پیدا هاکرده. وه این گادِر حتی نتونسته اسب سوار بَواشه. وه شه برار، محمد بن زید، ره گرگان دله بی‌یشته. ونه داماد، احمد بن محمد، هم ونه کارون جه آمل دله رسی‌یه.

وه پیش از بمردن وصیت هاکرده که ونه برار ونه جانشین بواشه و احمد بن محمد جه بخاسته که آمل و ونه نزدیک شهرون دله محمد وسّه بیعت بَییره. داعی دِشنبه روزِنه، ۳ رجب ۲۷۰ هجری قمری بمرده.

داعی پیش از مرگ، شه وسّه «راستکوی» ِمحله، آمل دله، اتا قبر بساته و وه ره همونجه چال هاکردنه. اولیاءالله آملی گادِر این قبر سر رِقِدبورد بی‌یه.

حسن بن زید ریکا نداشته؛ ونه کیجا سَره هم مورخون اختلاف دارنه.  بعضیون ونه دِتِر نوم ره «ام‌الحسن» دونّه که شه دایی‌پسر، ابوالحسین احمد بن محمد، جه ازدواج هاکرده (اولیه منابع دله وه ره داعی داماد دونّه)، ولی بعضیون وه ره داعی ِخاخر دونّه و احمد بن محمد ره ونه خاخرِشی جه اشناسنّه. بعضین دیگه «کریمه» ره داعی کیجا دونّه که اتا کنیز جه کنارهکته و پیش از اونکه ازدواج ِسن جه برسه، بمرده.

حسن بن زید شه مذهبی سیاستون دله، رسوم، فقه و کلام معتزلی ره رسمی هاکرده. وه شه جنبش ره سه‌تا اصل سر بساته که شه بیعت بییتن زمون کلار دله وشون سَر تأکید کارده: 

ونه حکومت برسی‌ین په، زیدیه ره شه کشور رسمی دین اعلام هاکرده و اتا بخشنومه دله بنویشته:

این بیانیه امروزی زیدیون اعتقادات جه فرق کانده و دوازده ایمامی شیعیون اعتقادات جه نزدیک‌ته هسته.

حسن بن زید اولین کسی بی‌یه که ایمام علی قبر وسّه نجف دله، دیفاری بساته و اونجه ره تعمیر هاکره. البته بعضیون ونه برار، محمد، جه این کار ره نسبت دنّه.

زیدیه رسمی سنت دله، گت ِداعی ره ایمام ندونّه، ونه دلیل احتمالاً ونه ناخِش رفتارون بی‌یه. چنونچه تبرستون زیدیون «ابوجعفر زُباره»، که نیشابور دله دیّه جه، بخاستنه وشون ایمام بواشه و داعی ره مزراب بی‌یله. ابوجعفر زباره بموئه تبرستون دله، ولی وه ره پشتی نکاردنه و داعی هم ونجه جنگج هاکرده تا وه مجبور دیّه وردگرده آوه دله و همونجه دَواشه.

حسن و محمد بن زید، هیچ‌کومتا ره ایمام ندونّه. ابراهیم بن قاسم ِزک‌زائون ِپه‌روون، یعنی یحیی الهادی الی الحق زیدیه سازنده یمن دله، وشون ره متهم کانّه که ظالم بینه. الهادی پیش از اونکه یمن دله قیوم هاکنه، محمد بن زید حکومت گادِر آمل دله دیی‌یه. زیدیونی که قاسم بن ابراهیم مدرسه، تبرستون دله، دَیینه ونه زک‌زائون ره شه ایمام گاتنه، حتی اگه داعی و ونه برار ِپه‌رووی ره هاکردباشِن. الهادی که زیدیون ایمام بیّه، تبری زیدیون جه ات‌گروه بوردنه یمن دله، ونه پَلی.

محمد بن جریر طبری شه کتاب دله گانه که حسن بن زید و ونه برارزا، محمد بن علی بن خلف (خالد)العطار ِمابین روابطی دیّه که عباسیون ِجاسوسون وهر ه پیداهاکردبینه و این زمونی بی‌یه که داعی ِبرارزا ایمام علی النقی ِپه‌روو بی‌یه و این مخفی مکاتبات باعث بیّه ات‌خله ایمامی شیعیون بغداد دله دستگیر بَواشِن.

عباسی خلفا سیو جمه کاردنه و همینسه وشون ره «سیو جِمِه‌ئون» یا «مسوده» گاتنه، ویشته وشون دین سُنّی بی‌یه؛ ولی داعی شیعه په‌روو بی‌یه و همینسه اسپه‌جمه تن کارده.

حسن بن زید کتابونی «الحجة فی الامامة»، «الجامع فی الفقة» و «البیان» واری ره بنویشته که وشون جه اسا هچّی نموندسته.

تبری علویون عربی ادبیات دله دَس داشتنه، وشون حکومت دینی پژوهشگرون ِ«نشو و نما و ملجاء و ملاذ» جاء بی‌یه. مثلاً «ابومقاتل ضریر» ِقصیده، حسن بن زید خَوری، هنتا هم خله شوهرت دانّه. کتاب «اخبار الخلفاء صولی» دله حسن‌بن زید ره شاعر و آگاه به «شعر ِنقدهاکردن» معرفی کانّه و وه ره چنتا شعر جه نسبت دنّه.

برنهارد دارن کاسپیای کتاب دله بنویشته، ات‌سری سکه آبسکون وَری پیدا هاکردمی که وشون ِتاریخ حسن بن زید دوره‌شنه. این سکه‌ئون دله بنویشتوئه: «اذن الذین یقاتلون بانهم ظلموا و ان الله علی نصرهم لقدیر». این آیه مفهوم این وونه که «خدا اونانی که دَی جنگ کاردنه ره اتا اجازه هدائه، چون وشون ره دَیینه ظلم کاردنه.» ارنست کونیک، روسی مورخ، ونه خَوری احتمال دنه که این آیه ره اینسه بنویشتنه که اون گادِر روسون آبسکون ره بَییت‌بینه و داعی خاسته این آیه جه مردِم ره تشویق هاکنه که جنگ دله وه ره کومک هاکنن. چنتا اینتی سکه ره فرح‌آباد دله هم پیدا هاکردنه.




#Article 272: ابن شهر آشوب (191 words)


ابوجعفرمحمدبن علی بن شهرآشوب ساروی مازرونی مئروف به زین الدین و ابن شهرآشوب سنه ۴۸۹ه.ق دله کنارهکته. وه شه تلاش و زحمات جه بتونسته بعنوان اتا از گت‌ترین تبلیغ کنندگون مکتب،  زنده کوننده آثار محمد مطرح بوو. وه بخاطر دپیتن (دعوا) با والی مازرون این منطقه جه در بورده و تا بموندسن نهایی شهر حلب (سوریه) دله به منظور کسب  عولوم ایسلامی دَس به مسافرتای زیادی بزو. ونه گت بی‌ين دله اینتا بس که دانشمندون پس از شیخ طوسی وه ره شیخ الطایفه بخوندسنه و کلیه کتابون دله تبلیغون وه ره زنده کوننده‌ی شیعه و آثار اهل بیت دوننه .ابن شهر آشوب جهت کسب عولوم و دانش به ملاقات خله از اعاظم عولمای ایسلامی بورده که عبارتنه از: علی بن بیهقی نویسنده تاریخ بیهقی ، جارالله زمخشری از عولمای عامه نویسنده تفسیر کشاف ، قطب الدین رازی و . . . از وه کتابون زیادی بموندسه که گت ترینشون کیتاب مناقب آل ابیطالب هسته و ویشترین شوهرت نویسنده هم از وه هسه . وه آخر سر بعد از رد هکردن ۱۰۰سنه عمر ئو حدود ۷۰ سنه خار خدمت به تشیع ، شب جومعه ۲۲ماه شعبون سنه۵۸۸ ه.ق شهر حلب دله بمرده.




#Article 273: سید ظهرالدین مرعشی (198 words)


سید ظهیرالدین مرعشی اتا مازرونی سیاستمدار و دانشمند هسته که سنه ۸۱۵، ۸۱۷ و یا ۸۱۸ ه . ق آمل دله کنار هکته. اینتی که رجال شناس نومی مرحوم حضرت آیت العوظما سید شهاب الدین مرعشی نجفی یادداشتی تبارنومه مرعشیون ره بیارده، شب وه با چند واسطه به ایمام زین العابدین رسنه.  سید ظهیرالدین علاوه به اینتا که از سیاستمدارون زمون خادش بیه ، اتا از نویسندگون قوی زمونه ی خادش هم به شومار شیه . وه دواثر عومده به نومای تاریخ طبرستون و رویان و مازندرون و تاریخ گیلون و دیلمستون دانه که در واقع این دو اثر مکمل ات دیگه نه و جزء منابع معتبر مربوط به تاریخ سادات مازرون و گیلون محسوب وانه. وه در آثار خادش از ایصطیلاحات  و عباراتی ایستفاده کانه که نشونگر از هارشای شیعی وه هسته . آثار وه به جهت اهمیت بر مطلبون تاریخی از همون ابل مورد ایستیفاده چه کوت دونون بیه . وه در سنه ۸۷۷ ه . ق از جانب کارکیا میرزا علی جانشین کارکیا سلطان محمد به سپهسالاری ولایت گرجیان قبول بیه و تا آخر عمر در همون رتبه و منصب باقی بموندسه . اینتا چه کوت دون آخر به سنه ۸۹۲ ه . ق بمرده.




#Article 274: عمر بن فرخان طبری (138 words)


عمر بن فرخان طبری يا ابوحفص عومربن فرخان طبری موهندس و طراح شهر بغداد ، مونجم ، موترجم(برگردونده) از پیشگامون دانش ریاضی ، هیات ، نوجوم و معماری ئو از گتترین دانشمندون مازرون در سده دیّم هجری قمری آمل کنار هکته. وه که به زوونای  پهلوی ، عربی ئو فارسی کاملا مسلط بیه ، اتا از پیشگامون ترجومه(بگردسن) ئیران دله بشومار شونه. ابو حفص طبری بدون شک از گتون علم ئیران بشومار اموئه و ابو مشعر باغی در مقوم ئو مرتبه علمی ، وه ره با ابویوسف یعقوب بن اسحاق کندی ، فیلسوف عرب مقایسة کانده . ازجومله آثار به جابموندسه از وه عبارتنه از: الاربعه بطلمیوس ، جوامع الاسرار فی علم النوجوم ئو کیتاب موختصر مدخل القیصرانی فی احکام النوجوم .
تاریخ بمردن اینتا دانشمند هم  میثل تاریخ ولادت وه با وجود کوششای زیاد به دس نمو.




#Article 275: سید حیدر آملی (158 words)


سید حیدر آملی از گتون عرفای شیعه در قرن هشتوم هجری هسه. دنیا بموئن وه ره به سنه ۷۲۰ه. ق شهر آمل دله ئو بمردن وه ره به سنه ۷۹۴ه . ق نقل کانه. از آثار موهم وه تومی از تفسیر المحیط الاعظم فی البحر الخضم ئو در موقدمات نص النصوص  که در واقع  شرحی شیعی نام بوریم.
از جومله خصوصیات شخصیتی علمی و عرفانی و تشیعی سید حیدر آملی اینتائه که ، مودام در کتابای خادش خصوصا در جوامع الاسرار ، از حریم شیعه امامیه و از حریم عرفان واقئی دیفاع کانده ئو اصولا معتقد هسته بین مذاهب ایسلامی فقط مذهب شیعه اثناعشریه هسته که بر حق بیه ئو شیعیان امامیه هسنه که اهل سعادت و تشیع و مکتب اهل بیت عصمت و طهارت هسته که صیراط موستقیم هسه.
از اساتید وه اتا شیخ کامل محقق نورالدین طهرونی  هسته و اتدیگه ابوالمطهرحلی ، فرزند علامه حلی هسه که سید حیدر را به  زین العابدین ثانی خطاب کننه.




#Article 276: علی بن ربن طبری (177 words)


ابوالحسن علی بن سهل بن ربن طبری (کوتاه: ابن ربن طبری) دوکتور ، ریاضیدون اخترشیناس ، موترجم ، ادیب و از دانشمندون برجسته قرن سیُّم ه . ق در حدود سنه ۱۹۲ه . ق در تبرستون «احتمال زیاد آمل » کنار هکته. وه که استاد رازی هسته از پیشگامون بنویشتن کیتاب در زمینه طب هم بیه. کیتاب فردوس الحکمه  که از بنویشتئون این دانشمند هسه، ابلین گت مجموعه از نوع خادش در ایسلامه که در سنه ۲۳۴ه . ق و در ۳۶۰ فصل بنویشته بیه. دکتر ذبیح ا. . . صفا بائوته: کیتاب فردوس الحکمه کیتاب جامعی هسته در طب که با روش منطقی بنویشته بیه ئو این همون روش هسته که بعدأ علی بن عباس مجوسی در کامل الصناعه و ابوعلی سینا در کیتاب قانون  به کار بوردنه. ابن ربن آثار متعدد دیگری هم دانه که موهمترین اونا به این قرارنه:الدین و الدوله فی اثبات النبوه النبی و محمد «دین مسیحیت دله و حقانیت ایسلام» ، عیرفان الحیاه ، فی الترقی و . . . اینتا دانشمند عالی قدر ایحتمالأ به سنه ۲۴۷ه . ق بمرده.




#Article 277: مرزبان بن رستم پریمی (160 words)


ایسپهبود مرزبان بن روستم بن شهریار بن شروین بن روستم سرخاب بن کارن اتا ایرانی معروف نویسندگون بیه که قرن چهارم ه.ق دله زندگی کرده . وه منطقه پریم از توابع دودانگه شهرستون ساری دله کنار هکته. ونه زندگی دوران اولیه  جه خله خاره خور دنیه. ونه شهرتی علت به خاطر بنویشتن کیتاب مرزبان نامه هسته . کیتاب مرزبان نامه در اصل به زوون طبری هسته و این کتاب مشتمل برحکایت و تمثیلات و افسانئون حکمت یاد بیتن هسته که به طرز اسلوب کلیله و دمنه ، از زوون و خوش و پرندگون و دیو و پری بنویشته بیه ئو آموزنده گوفتار و پندار و کردار نیک هسته . این کیتاب به وسیله گت دانشمندون چن بار به زوونای دیگه دگردسته بیه . کیتابی به نام مرزبان نامه و منسوب به مرزبان بن روستم در ادبیات ئیران شناخته وانه، بازسازی سعدالدین ورامینی هسته. مرزبان بن روستم کیتاب دیگری هم بنویشته که به شئر هسته و دیوان نیکی نامه نوم دانه.




#Article 278: قابوسنومه (118 words)


قابوسنومه اتا گت کتابه که فارسی و تبری جه قرن پنجوم دله بنویشته بیّه و ونه نویسنده عنصر المعالی کیکاوس بن قابوس هسته و این کتاب جه وه خاسته شه وچه وسه، گیلان‌شا، چل و چار باب دله پند بنویسه. وه بخاسته اینتی شه تجربیات ره شه وچه ایختیار بیله و وه ره رونمایی هکنه و زندگی موختلف مسائل و هونرون ووو زمونه ره وه ره یاد هاده تا اگه تاج نرسه رائون موختلف زندگی ره بلد بائه. اول بنویشتن کتاب ۴۷۵ قمری/۱۰۶۴-۱۰۶۵ میلادی یعنی ۶۳ سالگی کیکابوس بی‌یه.

این کتاب دله مازرونی شعر هم پیدا وونه مثلاً اتا بیت که این بِن وینّی باستونی تبری جه هسته:

عنصرالمعالی شه این شعر ره اینتی فارسی جه ترجمه هاکرده:




#Article 279: شهریار ابل (باوندی شاء) (265 words)


شهریار شروین ریکا (بمرده ۲۱۰ ق / ۸۲۵ م) از فرمانروایون باوندیون بیه.

شهریار ابل وچه شروین ابل وچه سرخاب ابل که به رسم گروگان پیش هارون الرشید - خلیفه عباسی - دیه بعد از بیماری خلیفه، پیش پیر بورده ئو با بمردن شروین، رشته کارا ره در دست بیته. بد از بمردن ونداد ، ونه ریکا کارن یار قدیمی دوران زندون دینش هم رشته رفقی ره دِمندا ئو خادش ره فرمانبوردار شهریار نوم هدا. در 201 هـ.ق. عبدالله بن خردادبه، والی طبرستون از سوی عباسیون ، بسیاری ارتفاعات طبرستون ره تصرف هکرده ئو شهریار ره دمبدا عقب «تاریخ طبری، ج 8، ص 556؛ ابن اثیر: الکامل، ج 6 / صص 327 و 328». ظاهراً پس از این پیروزیا، مأمون شهریار و کارن جه بخاسته که برای جنگ با رومیون در رکابش حاضر بواشن. شهریار نموئه ولی کارن دعوت وه ره قبول هکرده ئو از خلیفه خاری بدیه. شهریار ناخِش از رفتار کارن، خله از سره ئون وه ره بیته. مازیار کارن وچه، قبول نکارده اینتا کار ره ئو به موقابله را بیته ولی شکست بخارده ئو به پیش عموزای خادش ونداُمید بورده. شهریار وه ره از وندامید طلب هکرده ، اینتا هم مازیار ره به بند بکشیه ولی مازیار زندونبان ره گول بزو ئو از زندون دربورده ئو به بغداد بورده. بعدأ شهریار بمرده.
برخی جانشین وه ره جئفر دونه، ولی ابن اسفندیار از جئفر حرف نزنده ئو شاپور ره جانشین وه دونده. گذشته از این نوم جئفر اینتا روزگار دله که باوندیون هنوز به ایسلام درنمو بینه، با واقعیت فرنگی و دینی منطقه همخونی ندانه.

ویکی پدیای فارسی:شروین پسر رستم(دیگه زوونا«کنار ولگ»دله دره)




#Article 280: گزنه (310 words)


گَزَنه (علمی نوم : Urtica dioica) گیائی از تلکون گزنه ،علفی ئو پایا با اتا پایه منشعب هسته. ساقه اون راس ئو چارگوشه ئو برگای اینتا گیا دپوشنیه از کرکونی هسته که جیزبکاردن ئو آدم تن ره کُش یارنه .

درمون دسگاِ تنفوسی، کاتاره چنیک(معده)، خلاف قند خون، ویشته هکردن سرخونِ گلبولای خون. صرف نظر از جنبه‌ئون خوراکی که بپته (مثل ایسفیناج) بخارده وانه ئو سرشار از مواد مئدنی ئو مغزی هسته اینتا گیا دله ماده‌ای به نوم سکرتین هسته که بهترین عامل تَریک ئو به کار دمبدائن غودد ترشحی هاضمه چنیک دله هسته,تروک (روده) ,کبد,لوزالمعده ئو زهره(کیسه صفرا) هسته . خاصیت موهم دیگه وه کومک بساتن به دِرِس بین گلبولای سرخ ئو در نتیجه تنفوس موناسب سلولای بدن هسته . از نظر دوکتورا اینتا گیا خواص عجیبی دانه مدر هسه ئو بخصوص کسونی که از رماتیسم ,نقرس,سنگ کولیه ناراحتنه باید به وه توجه هکنن . ضد ایسال هسته به ویژه در اسهالای خطرناک که هنگوم شیوع وِبا پیدا وانه بکار شونه ,خونروشها(خون روش بینی,سینه ئو...)ئوخلطای ناراحت کوننده(در سرماخوردگی ئو بیتن مجاری تنفسی)ره آروم کانده . مقوی هسه ئو به مارون شیرده جهت زیاد بین شیر کومک کانده .خون ره تصفیه کانده ئو ضدکرم هسه .ایستیئمال خارژی وه مواردرماتیسم دله موفقیت آمیز بیه.غرغره داهون با نتیجه دارویی اینتا گیا اتا ماده ضروری ضدعفونی هکردن داهون وسه,رفع ورم ئو جراحات لثه ئومداوای آنژین به شومار شونه,لوسیون و کمپرسای گزنه مراقبتای زیبایی دله (مانند تمیزکردن پوست ,از بین بردن آکنه ,اگزماوجلوگیری از ریزش موی سر) به کار شونه. قسمتای مورد ایستیفاده: برگا,سرشاخه‌ئون گلداروریشه گزنه مورد ایستیفاده قرار گنه .

ئیران دله ییلاقون سمت تهرون , شمیرانات ئو کرج دله دامنه‌ئون البورز, کندوان , پل زنگوله , مازرون ، گیلون هرزویل ئوجنگل نودی دله , عمارلو , راه کبوترچاک به زردچیان , رودبار , آستارا , بندرگز ئو آذربایجون دله دامنه‌ئون سهند پلی , زنقاب , دیلمون وارسباران به شکل خودرو بدیه وانه.




#Article 281: رضا شاه (141 words)


رضا شاه (۱۲۵۶ سوادکوه، مازرون دله – ۱۳۲۳ ژوهانسبورگ، جنوبی آفریقا دله) ایران شاه بی‌یه (میون ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰) و پهلویون ِسلسله‌یِ مؤسس بی‌یه. رضاشاه ِحکومِت قاجارون ِانقراض جه شروع و جهونی جنگ دوم ِتموم بیّن گادِر توم بیّه.

رضا وچگی جه یتیم بی‌یه. ونه وچگی جه فقر دله گت بیه. نوجوونی جه نظام دله دکته و کاتی-کاتی شه مقوم ره بالا بیارده. روز ۳ اسفند سنه ۱۲۹۹ شمسی، اتا کودتا ترتیب هدائه و قزاقون جه تهران ره ایشغال هکرده. رضاخان اول وزیر جنگ ِمقوم جه خله از ناآرامیون و راهزنیون ره بین جه بَورده. ۳ آبان ۱۳۰۲ رضاخان احمدشاه قاجار ِدتور جه نخست‌وزیر بیّه و اول تلاش کارده اتا جمهوری بساجه ولی سنه ۱۳۰۴ پادشائی جه برسی‌یه. وه آخرسری سنه ۱۳۲۰ بریتانیا فیشار بن مجبور بیّه شه مقوم ره ترک هاکنه و سه سنه بعد ژوهانسبورگ (جنوبی آفریخا) دله بمرده.




#Article 282: فردوسی (625 words)


حکیم ابوالقاسم حسن پور علی توسی مشور به فردوسی (نزدیک به سنه ۳۱۹ تا ۳۹۷ هجری خارشیدی) در دومنه توس خراسان کنار هکته و همونجه بمرده ئو به خاک دکته. وه چکامه سرا و رزمنومه ‌سرایی ئیرانی بیه که شاهنومه ره از بنویشته به شئر در بیارده که نومی‌ترین رزمنومه پارسی هسه ئو از سوی دیگه گت ‌ترین چکامه به زوون پارسی تا زمون خادش به شومار شیه‌از این رو وه ره از گت‌ترین چکامه سرائون پارسی‌گو دونه. ئیران دله روز ۲۵ اردیبهشت(۶۱ دما) به نوم روز بوزرگداشت فردوسی نوم بیته.

به پایه هارشای ویشتره پژوهشگرون امروجی، فردوسی در سنه ۳۱۹ هجری خارشیدی (۳۲۹ ه.ق./۹۴۰ میلادی) روستای باژ (پاز امروجی)در شهر توسِ خراسون دیده به جهان گشودکنارهکته.
باوردارون به بزابین فردوسی در سنه ۳۱۹ شمسی اینتی گانه که چون اتا از چکامه‌ئون فردوسی تومبی زمون چیرگی سلطون محمود به ئیران ره سنه ۳۷۵ شمسی دله ببینیم:

 بدانگه که بُد سال پنجاه و هشت		نوان‌تر شدم چون جوانی گذشت	
 فریدون بیداردل زنده شد	               	زمین و زمان پیش او بنده شد

همینتی با بدین به این که فردوسی سنه ۳۷۵، پنجاه و هشت ساله بیه، تومبی دِرِس بین این گامون ره ثبت هکردن.

وچه گی و جوونی فردوسی در زمون سامانیون سپری بیه. شاهون سامونی از دوستدارون ادب پارسی بینه.ابل بائوتن شاهنومه ره بر پایه شاهنومه ابومنصوری از زمون سی سالگی فردوسی دونده اما با بدین به توانایی فردوسی در چکامه فارسی تومبی اینتی باریم که وه در جوونی هم چکامه سرائی کارده ئو چه مئلوم بائوتن بخشایی از شاهنومه ره در همون زمون ئو به پایه داستانای کهنی که در داستانای داهونی مردمون دیّه، شروء هکرده. این گمون تونده اتا از سببای ناهمگونیای زیاد دچینای دستنویس شاهنومه باشه، به این شکل که دچین کهن‌تری از این داستانای سوا بن مایه نویسندگون بیه. از دسته داستانایی که گمون شونه در زمون جوونی وه بائوت باشه تومبی داستانای بیژن و منیژه ، رستم و اسفندیار ، رستم و سهراب ، داستان اکوان دیو ، و داستان سیاوش ره نوم بوردن.

بی پایه بین ویشتر این افسانه‌ئون به‌آسانی با بهره بیتن از بن مایه‌ئون تاریخی یا با بهره گیری از شئرای شاهنومه روشن وانه. از این دست تومبی داستان راه دمبدائن نسک پهلوی شاهنومه از تیسفون به حجاز و حبشه و هند و آخر به ئیران بموئنش به دَس یعقوب لیث ، داستان راه بیتن فردوسی به دربار سلطون محمود، رویارویی فردوسی در سرودن چکامه با سه چکامه سرای دربار غزنویان (عنصری ، فرخی ، و عسجدی)، داستان‌های سفر فردوسی به غزنه یا بموندسنش در غزنه، داستان فرار وه به بغداد ، هند ، تپورستون ، یا قهستان بعد از بنویشتن هجونامه، داستان پیشکش کردن شاهنومه به سلطون محمود به سبب نیازمندی ئو تنگدستی وه در بدس بیاردن جهیزیه برای شه کیجا داستان برسنین پیشکشی که سلطون محمود به فردوسی نوید وه ره هدا بیه به سان پیل سیمین به جای زر به پیشنهاد احمد بن حسن میمندی ئو بخشیین وه پاداش به فقاع‌فروش و حمومی به دست فردوسی و پشیمونی سلطون محمود و هم‌زمونی برسین پاداش زر با بمردن فردوسی ره نوم بوردن.

به بربط چوبایست بر ساخت رود برآورد مازنــــدرانی ســـــرود

که مازنـــدران شــــهر ما یـاد بـاد همیشه بر بــومــش آباد باد

که در بوستانش همیشه گُل است به کوه اندرون لاله و سنبل است

هوا خوش‌گوار و زمیــــن پر نـــــــگار نه گرم و نه ســرد و همیشه بهار.

نوازنده بلبل به باغ اندرون گرازنده آهو به راغ اندرون

همیــشه بیاسایـــد از خـفـت و خــــوی همه ساله هرجای رنگست و بوی

گلابست گویی به جویش روان همی شاد گردد ز بویش روان

دی و بــهمن و آذر و فـــــــــرودیـن همیشه پر از لاله بینی زمین

همه ساله خندان لب جویبار به هر جای باز شکاری به کار

ســـراســـر هـــمه کشــــور آراستــه ز دیبــا و دینار وز خواسته

بتان پرستنده با تاج زر همه نامداران به زرین کمـــر




#Article 283: ترکمونستون (442 words)


 
تِرکِمونِستون یا ترکمنستون (ترکمونی جه: Türkmenistan) اتا کشور میونی آسیا دله هسته. اینتا کشور تا سال ۱۹۹۱ شوروی ِجماهیر جه بی‌یه. ترکمونستون جنوب جه افغانستون و ایران، شومال جه ازبکستون و قزاقستون و غرب جه مازرون دریا ره وَر خانّه و اینتا دریا جه بتونده آذربایجون و روسیه ره وصل بَواشه. این کشور مردمون ویشته ترکمون هستنه و ترکمونی زوون جه گپ زنّه.

۸۰٪ درصد ترکمونستون ِبنه ره قره قوم ِصحرا تشکیل دِنه که ونه هوا خاشک هسته ولی کپه داغ ِناحیه که جنوب دَره، مناسب هوا دانه و عشق آباد و سایر شهرون این ناحیه درنه. ترکمونستون ِگاز ِمنابع خار هستنه و این کشور ِدرآمد ره تشکیل دِنّه. 

ترکمونستون ِرییس‌جمهور این کشور ِهمه‌کاره هسته. این کشور ِاستقلال جه تا سال ۲۰۰۶ صفرمراد نیازف رییس‌جمهور بی‌یه و ونه بمردن په، اسا قوربان قلی بردی ممداف رییس هسته. این کشور دنیای ِاتفاقات دله همیشه بی‌طرفی کانده.

ترکمون‌ها نوم ترک‌ها جه بَییته بیّه. این احتمال وجود دانّه که این نوم ره اتی مازرونی زوون جه بَییت‌بائن. چون ترکمون‌ها اوایل کوچ‌نشین بینه و مدام تبرستون ره حمله کاردنه و شهرون ره رِقِد دانه و ایران ِمردِم و پیی‌ته، دِنیای ِمردِم اینتی وشون جه آشنا بَیینه. مازرونی زوون دله «مونا» پسوند دَره که وقتی اتا کلمه په اِنه یعنی اون چی ره موندنه؛ پس «ترکمونا» یعنی «ترک ِواری» یا «ترک ِسون» یا «ترک ِدستوری». 

ترکمون‌ها ساسانیون ِزمون جه همینتی دائم تبرستون ره حمله کاردنه و همینسه تمیشه نزدیکی مردِم گرگان ِسرخ ِدیفار ره بسات‌بینه تا وشون دَم ره بَیرِن. وشون بعد اون‌که مغولون بتونستنه خارزمشاهیون ره شکست هادِن، بمونه و مازرون دریا پَلی، بعضی تبری شهرون ره قتل‌عام و پاکسازی هاکردنه و این مناطق دله مستقر بَیینه، اتی که دَهِستان ِبقایا که اتا قدیمی شهر تبرستون ِتاریخ دله هسته، اسا این کشور ِخاک دله دَره.

ترکمونستون طبق آخال ِپیمون سال ۱۸۸۱ میلادی، ناصرالدین شاه گادِر، رسماً ایران جه سِوا بیّه و تزاری ِروسیه استان بیّه. ترکمونستون سیپتامبر ۲۰۰۵ رسماً همسود مستقل کشورون جه خارج بیه.

صفرمراد، ترکمونستون ِقبلی رییس، گاته هر چی که مازرون استان جه عمل بئه ره خریدارمی ولی زمستون 1387 شمسی بی‌یه مازرون گاز ره قطع هاکرده. ایران ِرییس‌جمهور آخِر مجبور بیّه قبول هاکنه که اتی باج هاده تا گاز ره وصل هاکنِن و هیچ گادِر نائوتنه چنده پول این کار وسّه هِدانه.

۸۰ درصد کشور ترکمونستون ره صحرای قره قوم تشکیل دنه که دارای او و هوای خاشک هسته. ولی ناحیه رشته کوه کپه داغ در جنوب کشور و نزدیکی سامون ایران او و هوای موناسبی دانه و عشق آباد و ویشته شهرون موهم این ناحیه دله درنه.

ایسلام مذهب ویشته مردمون کشور هسته. ۸۹٪ ترکومنون موسلمون (ویشته پیرو مکتب حنفی از مذهب اهل سنت) و ۹٪ پیرو کلیسای ارتدوکس روسیه هستنه.




#Article 284: ممرضاشاء (412 words)


ممدرضاشاء مَمّدرضاشا پهلوی «به فارسی:محمد رضا شاه پهلوی» (بزائه ۴ آبان ۱۲۹۸ تهران دله، بمرده ۵ مرداد ۱۳۵۹ قاهره دله) ۲۵ شهریور ۱۳۲۰جا تا شروء اینقیلاب ایران در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ پادشائ ایران بیه. وه با شروء اینقیلاب ایران برکنار بیه و اینطی آخرین شائ نظام سلطنتی ایرانِ دله به حساب انه.

ممدرضا در ۱۷ سالگی سوییسِ جا به ایران بردگسّه و دانشکده افسری دله تحصیل ره ادامه هدائه. سال ۱۳۱۸ دله، فوزیه (ملک فاروقِ خواخر) جا، شائ مصر، ازدواج هکرده. حاصل این پیوند دِتِری به نوم شهناز بیه. طی این دوره از زندگی، ممدرضا به تدریج رضاشا پهلی فونون سلطنت و رموز سیاستون جا آشنا بیه و جلسات روزانه مونظمی وشون میون برقرار بیه.

کودتائ ۲۸ مرداد، که با طرح و حمایت پیلی و ایجرائی سازمون مخفی ایطیلاعات بریتانئون و سازمون ایطیلاعات نیشتنگائئ آمریکا، علیه دولت مصدق در مرداد ۱۳۳۲ انجوم بیه موجب برکناری دولت دوکتور مصدق بیه و ممدرضا که پس شکست کودتای ۲۵ مرداد به روم بورد بیه به ایران بردگسه و شه حکومت مطلقه ره سر بیته.

سید روح‌الله خمینی ملاء اهل تشیع رهبری قیومی ره عهده بیته که حکومت شا ره سرنگون بساته. این حرکت که با قیوم ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ شروء بیه سرانجوم منجر به خروج نهایی شا از کشور بیه.(به توصیه آمریکا) و سرانجوم ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ دله نظام حکومتی شاهنشائئ سقوط هکرده.

دلیلای پیروزی اینقیلاب ایران بسته به دیدگا تحلیلگرون شامل نارضایتی مردمون از حکومت شا و ونه مظاهر نا اسلامی، مشکلات روحی شا که مونجر به خطائون تصمیم گیری توسط وه بیه تصمیمون غلط آمریکا در خصوص حقوق بشر ایران دله و سرانجوم گوادلوپ کونفرانس دله قطع هاکردنِ حیمایت سران غرب شاهِ جا بیه.

شا پس خروج از کشور ابل مودتی ره در منطقه بموندسه به اومید اونکه مجددا به حکومت بردگرده. با شدت یافتن بیماری سرطان طحال، وه مجبور بیه بر خلاف تمایل دولتمردون آمریکا، درمون پزشکی وسه به نیشتنگاء سرطان مموریال اسلون-کترینگ ایالات موتحدون آمریکا دله بوره. با بروز بوحران گروگانگیری، هیچ کشوری علاقه به پناه دادن اتا سلطان بی تاج و تخت نداشته. روزنامه نیویورک تایمز وه ره به اتا قایق سرگردونی تشبیه هکرده که اتا بندر پهلوبیتنِ وسه خوانه. شا پس از خروج از بیمارستون ابل به نیشتنگاء پزشکی ویلفورد هال در پایگا نیروی هوایی لاکلند در تگزاس، و بعدأ به پاناما و مکزیک سپس ونه جا به مصر بورده. وه سن ۶۱ سالگیِ دله، ۵ مرداد ۱۳۵۹ دله (۲۷ ژوئیه ۱۹۸۰) بر اثر بیماری ماکرو گلوبولینمی ئوالدنشتروم مصرِ دله بمرده. ونه جسد مسجد الرفاعی مصر دله دفن بیه.




#Article 285: کونفوسیوس (143 words)


کونفوسیوس اتا چینی فیلسوف بیه که خاسه شه جامعه ره اصلاح هکنه. چون ونه حرفون مورد پذیرش خله از آدمون اون دوره قرار نیته زندون هم بورده. ونه پرومار ونه وچه‌گی دوره دله بمردنه. ونه اصلی نوم کنوگ چیو بیه ئو کونفوسیوس نوم ره مردم ونه احترام سر ونه رو بشتنه. بئوتنه که وه سه هزار تا شاگرد داشته. وه جهان آفرینش ره مبتنی بر قطبیت قانون دونسه و گته که مطلق هستی جا اتا موجود بمو که کونفوسیوس شه وه ره گت قطب گته. ونه همکت اتا دیگه قطب که قسمت بونه بمو. این دتا قطب همدیگه ره په‌جه‌نه ئو وشون این کارون خاری و بدی ره ایارنه.
کونفوسیوس ۴۷۹ پیش از میلاد سال دله بمرده. وه وختی مرده شه خد ره ناموفق دونسه. اولین زندگی نومه ای که ونه درباره بنویشت بیه به دست سوماچین بیه. کونفوسیوس درباره سود زیاد دره. 




#Article 286: آذربایجون (820 words)


آذربایجون اتا کشور هسه قفقاز دله اوروپا و آسیا رادله میون. ونه رسمی نوم آذربایجون جوموری هسه. ونه همسایه‌نون شومال ور روسیه و گورجستون، جنوب ور ایران و غرب ور تورکیه و ارمنستون هسنه.وه مازرون دریا پلی دره و ونه دله تورکمنستون و قزاقستون جا سامون دارنه. نخجوون خد مختار جوموری ونه گت خاک جا سیوا بمونسه و ارمنستون وشون میون دره. ارمنستون قره باغ خد مختار اوستان ره که آذربایجون غربی جنوب دله دره ره بییت دارنه.

آذربایجون سه تا رشته کوه میون دره که وشون نوم قفقاز گت رشته کوه (شمال ور)، قفقاز کچیک رشته کوه (غرب ور) و تالش رشته کوه که جنوب ور دره هسه. اینتا کشور بلن‌ترین قوله نوم بازاردوزو هسه. ونه گت‌ترین رودون نوم کورا و ارس هسه. وه چندتا جزیره مازرون دریا دله دارنه که گت‌ترین وشون بوللا و گیل هسنه. ونه پایتخت باکو هسه که ونه گت‌ترین شهر هم هسه ونه چندتا دیگه گت شهرون نوم هم گنجه و نخجوون هسه. آذربایجون ۵۹ تا بخش و اتا خد مختار جمهوری ره قسمت بونه که ونه خد مختار جمهوری نوم نخجوون هسه که شه هفت تا بخش دیگه ره قسمت بونه.نخجوون خد مختار جوموری نیشته گاه، نخجوون شهر ( آذربایجون اتا گت شهر) هسه. نخجوون ایران و تورکیه و ارمنستون میون دره. ونه سامون با ایران ارس رود هسه.

آذربایجون ویشتر مردمون شیعه مسلمون هسنه. ونه ۹۵٪ مردمون تُرک زبونون هسنه. ونه رسمی زبون آذربایجونی ترکی هسه که ونه پَلی کوردی، روسی، ارمنی، عبری، تالشی و لزگی هم گِنش بونه. وه اتا سکولار کشور هسه و رسمی دین نارنه. بعد از شیعه مسلمون پلی، باخی مسیحی و یهودی دین ره په‌روو هسنه.

آذربایجون واژه آتروپاتکان جا انه که ونه معنی پاک تش هسه و اتا واژه هسه مادی زبون دله که وره پهلوی زبون دله آذرآبادگان خونسنه. اینتا نوم ره ویشتر ایران غربی شمال وسر کار ورنه.تا ۱۴۳۰ مازرونی سال دله اینتا نوم ره اونجه سر کار نوردنه تا اینکه اون سال تزاری روسیه سرنگون بیه و اونجه اتا دولت که ونه نوم آذربایجون دموکراتیک جوموری بیه درست بیه. از اون زمون تا اسا اینتا منطقه اینتا نوم ره شه وسر بیته.
ونه نوم پیش از ایسلام دوره قفقاز آلبانیا بیه که بعد اینکه آلبانیاییون اونجه جا کوچ هکردنه بوردنه اوروپا اتا دسته از ایرانیون اونجه هنیشتنه و ونه نوم اران بیه که بعد ایسلام هم بمونسه.تا پیش از ۱۴۳۰ مازرونی سال خله کم آذربایجون نوم ره ونه سر گتنه.تا اینکه اونجه با تورکیه دولت پشتیبونی اتا دولت که ونه نوم آذربایجون دموکراتیک جوموری بیه درست بیه و اونا که خواسنه ایران آذربایجون ره هم شه دولت جمع هکنن (اینتا سر که اونجه مردمون هم تورک زبون هسنه) شه دولت نوم ره آذربایجون دموکراتیک جوموری بشتنه. اینتا منطقه اتا کمه بعد شوروی جمع بیه.

آذربایجون اتا نفت خیز کشور هسه که سعی کنه شه کشاورزی ره هم گت تر و پیشرفته تر هکنه. بعد اینکه اینتا کشور شوروی جا سیوا بیه و شه اتا کشور بیه ونه دولت شخصی هکردن ایقتصاد ره شروع هکرده که باعث بیه ونه دله گرونی بوو ولی اتا کمه توم که بوگذشته آذربایجون دولت، ملل سازمان پشتیبونی جا بتونسه که گرونی ره کمتر هکنه. اینتا کشور شه اول سیوا بین دوره اینتا سر که ارمنستون جا قره باغ سر جنگ داشته اتا سخت ایقتصادی دوره ره بوگذرونیه.
وه بعد بتونسه با شه نفت بروتن جا و بیرونی کومکون جا شه خد ره دباره بیره.اسا ونه دله بیرونی سرمایه اشت خله رونق بیته.ونه گت‌ترین صادرات نفت و گاز هسه. ونه گت ایقتصادی موشکل ونه دولتی شرکتون رئیسون، فساد هسه که ونه ایقتصادی پیشرفت ره عقب النه. ونه گت‌ترین کشاورزی محصول غلات،سیب زمینی و پمبه هسه.

آذربایجون جوموری حوکومت، چند حزبی پارلمانی جوموری هسه. وه ۱۵۰۳مازرونی سال دله شوروی جوموریون ایتحاد جا سیوا بیه شه اتا کشور بایه. ونه اولی رئیس جه مور نوم ابولفضل ایلچی بیگ بیه که اتا تورک ملی گرایون جه بیه وه و ونه دولت خواسنه که ایران آذربایجون ره هم شه کشور جمع هکنن. جالب هسه که ایران با اینکه وه این حرفون ره زوئه ونه جا ارمنستون جنگ دله پشتیبونی هکردنه.بعد اینکه آذربایجون ارتش اینتا جنگ دله شکست بخرده حیدر علی اف که آذربایجون مجلس رئیس بیه وره برکنار هکرده و شورشونی ره که درست بیه ره سرکوب هکرده و ایلچی بیگ هم تبعید بیه. علی اف دوره آذربایجون و ایران میون خله خار بیه و ایران خله نخجوون خد مختار جوموری ره کومک هکرده واسا ونه برق ره ایران وره دنه.
اسا علی اف ریکا که ونه نوم الهام علی اف هسه شه پر جانشین بیه و آذربایجون جوموری رئیس جه مور هسه.

قره باغ اتا منطقه هسه آذربایجون غربی جنوب دله که ونه ویشتر مردمون ارمنیون هسنه. وشون بعد اینکه آذربایجون شوروی جا سیوا بیه شورش هکردنه و با ارمنستون ارتش کومک بتونسه که قره باغ و ونه هفت تا بخش همسایه ره بیرن. ارمنیون بعد اینکه اونجه ره بیتنه جوموری اعلام هکردنه ولی تا اسا دنیا دله هیچ کشور وه شون ره به رسمیت نشناسیه.وشون ۲۰٪ آذربایجون جوموری خاک ره دارنه.




#Article 287: تبرستون (442 words)


تبرستون، طبرستون یا تپورستون اتا سرزمین ره گانّه که البرز کوهون و مازرون دریا میون دره، ونه سامون غرب‌وَر جه تا آمل یا تالش، شرق‌وَر جه ویشته وقتا تا گنبد کاووس یا ترکامون شهرون، شمال‌وَر جه تا مازرون دریا جنوب جه قزوین و ورامین شهرستان یا سمنون جه رسی‌یه.

اینتا نوم تپورون مردمون نوم جه بیته بیّه و کم کم شه اسایی نوم ره بدل بیه. اینتا نوم سرزمین فارسی باستون دله تپورستان (تپورون سرزمین) بی‌یه امّا عربون حمله په ایران ره، ونه عربی تلفظ وسّه طبرستان جه تغییر نوم هدائه.

طبرستون گت تاریخ دانه که از تاریخ ایرانیون و آریایون گتتره این سرزمین ویشته زمونا ایران جه سِوا ایداره بیه و زمون هخامنشیون ابلین شاء وشون فرهاد نوم داشته. ولی تا دوران ساسانیون دیگه اثری از نوم شائون این سامون در دَس دنیه. ابّلین سیلسله بشناسیه بیه این سرزمین ره خاندونی به نوم  کارندیون سلسله تشکیل دانه که بزرگونی از مردمون ایران بینه.
بعدأ سیلسلئونی میثل: گاوباریون ، پادوسبانیون ، باوندیون ئو... اینتا سامون دله گت بینه.
اینتا سرزمین همینتی زردشت ره دوس داشنه تا این که مبلوغنی دوران عباسیون دله به تبرستون بوردنه و مردمون ره به ایسلام و مذهبون جورواجور تشیع دعوت کاردنه و چون مردمون فیکرهاکردنه با سوخنون تبرستون علویون نرم بینه و به مذهبونی میثل: الثناء اشعری ، زیدی ، اسمائیلی ئو... ره بیاردنه.
خله از سلسلئون ایران و قیامون ضد حکومت زمون ایران بونیاد طبری داشتنه: زیاریون ، بویه ی آل ، قاجارون ، پهلوی(رضاشا و ممرضاشا) ، تبرستون انجومن ، گیلون جمهوری ، تهرون بییتن و...

خله از کاتبون تبرستون جا بنویشنه که الآن امه سند هسته از این گت مردمون بتومبی: ابن اسفندیار،اولیاءالله آملی، میرظهیرالدین مرعشی یا احمد کسروی ره میثال بزنیم. که مئروف ترینشون ابن اسفندیار بنویشته هسته که تاریخ تبرستون نوم دانه.

مازرونی زوون (تبری) که اسا مازرون و بعضی تپورون باستونی سامونون دله گپ بزه وانه پهلوی زوون جه بیت‌بیه و احتمالاً آمردون زوون ونه دله آمیجش بیته. این زوون به خاطیر بدست نیتن طبرستون به دَّسِ عربون خوردترین آسیب ره نسبت به زوونای دیگه ایرانیون بدیه.

نوم مازرون جاگزین نوم تبرستون بیه که پیش از اون زمون هم اتا کم به کار شیه. ولی در قرن 7هـ.ق. موغولئون حمله ی جا تبرستون نوم مازرون جا کلأ عوض بیه. برای نوم مازرون معنیای خله زیادی حدس بزو وانه ولی اصلی‌ترین وشون بون ایندرائه که دین زرتشت دله دره وه نوم اتا از پنجتا گت خدائون زرتشتیون بیه و ماز+ایندرا به مئنی دژِ ایندرا هسته و از اونجه که ایندرا از خدائون جنگ و قدرت بیه اینتا سرزمین ره اسطورئون پر رمز و راز دونسنه و قدرت مردمون وه ره چون زور دیوون خیال کاردنه و اینتا شاهنومه ی فردوسی دله مئلومه.




#Article 288: بسکتوال (653 words)


بَسکِتوال «به پارسی زوون: بسکتبال» اتا ورزش گروئی و با کومک اتا توپ هسته. هدف هر تیم از انجوم بازی کسب ایمتییاز از طریق دمبدائن توپ به تیم مقابلِ حلقه دله هسته، چتی تاکید فراوونی بر تقویت مهارتون دمبائن صورت گنّه. هر توپی که از حریف حلقه عبور هکنه و ونه دله بوره گل نوم گـَنّه.

تاریخچه بسکتوال زادگاه بازی بسکتوال آمریکاهسته . این بازی در ابایل پاییز سنه ۱۸۹۱ میلادی توسوط شخصی به ایسم جیمز نای اسمیت پایه ریزی و دِرِس بیه . اما ، از قرون‌پیش در میون ساکنون نوقاط موختلف قاره آمریکا ، به ویژه وسطی آمریکا و جنوبی آمریکا انوائی از بازی و موسابقه رایج بیه که کم و پیش به بسکتوال شبیه بیه .

سابقه تاریخی در کشور آرژانتین ، نوئی بازی سونتی و قدیمی در میون گله دار‌ون متداول هسته که وه ره (پاتو) (PATO) نوم دنه . در این بازی ، ۲ تیم سوار بر اسب اتا گت میدون دله تجنّه و هر تیم تلاش کانده توپی ره که ۶ حلقه (میثل دستگیره) بر بدنه وه هسته ، با کپل هکردن و پاس هدائن به یارون خادی ، به اون سوی میدون برسنه و از حلقه و توری سبدی که در انتهای میدون بر روی ستونی چوبی نصب بیه ، عبور هاده . این بازی تا حدی شبیه بسکتوال هسته اما شباهت بازی پوک تاپوک با ورزش بسکتهال بیش از پیش هسته . پوک تاپوک ، اقوام موتمدن قاره جنوبی آمریکا و مرکزی آمریکا دله رواج داشته به ویژه اقوام مایا و تولتک (در ناحیه مکزیک الآنی) این بازی ره کهن با توپ و حلقه‌ئون ثابت گت میدون دله انجوم دانه .

با بوردن زمون قوانینی برای انجوم بازی وضع بیه. مثلا تعداد بازیکونائ هر تیم ۹ نفر تعیین بیه. بعدأ به ۷ نفر عوض بیه و بالاخره این تعداد به ۵ نفر کم بیه و ونه پرونده دوسه بیه. هر بازیکن تونسته در موقع وقوع خطا به جای کلیه بازیکونائ تیم خادش پرتاب آزاد ره کپل هکنه. هر تیم تونسته از شروء تا پایان بازی توپ ره در زمین خادش به طور دلخواه داره. هر بار که توپ گل بیه بازی با بین طرفین یا جامپ بالjump ball از وسط زمین ادامه یافته. بازیکونائ بولند قد تونسنه در نزدیک سبد قرار بیرن و توپ ره به آرومی سبد دله جای هادن. در اون زمون سعی بیه توجه مدیرون مدرسه ئون و مسئولون سازمونای ورزشی ره به آموزش بسکتوال جلب هکنه. باوجود این تلاش موداوم و پیگیر، آموزش بسکتوال برای مربیون حالت جنبی داشته و کلأ فعالیت وشون در ورزشون رقابت‌آمیز دیگری میثل فوتوال موتمرکز بیه.

بعد از جنگ جهونی ابّـِل بسکتوال تبدیل به ورزشی رقابت‌آمیز و گت بیه. با گذشت زمون مربیون بسکتوال وضعیت موناسبی پیدا هکردنه و فعالیتشون مؤثر واقع بیه. بسکتوال شناخته بیه و به ئوروپا گوسترش بیته. در سنه ۱۹۲۴ ابلین موسابقات جهونی بین تیمون بسکتوال فرانسه، ایتالئون، اینگلستان و آمریکا در پاریس برگوزار بیه و از سنه ۱۹۳۲ فدراسیون آماتوری بسکتوال در ژنو با نمایندگی چنتا از کشورون تشکیل بیه. در موسابقات اولمپیک ۱۹۳۶ برلین برای ابلین بار ۲۳ کشور در موسابقات رسمی بسکتوال شرکت هکرده و آمریکا قهرمون اولمپیک بیه.

امروزه با این که ورزش بسکتبوال اتا از مئروفترین و پورطرفدارترین ورزشون جهون هسته و تغییرون زیادی هکرده، هنوز اصول اساسی وه میثل زمون دکتر ناسمیت هسته.

اتا زمین قانونی و موناسب برای بسکتوال بایسی کاملاً موسطح و بدون هر گونه مانع و برآمدگی بائه. این ورزش ره نوانه در زمینای خاکی یا چمن اجرا هکردن. بلکه سطح زمین بایسی از مواد سفت میثل آسفالت، سیمان یا چوب بائه. میدونای بسکتوال همه به یک اندازه نینه. زمین بازی برای خردسالون خوردته از زمین بزرگسالون هسته. موسابقات رسمی در میدونایی به شکل موستطیل به طول ۲۶ میتر و عرض ۱۴ میتر برگوزار وانه که طول ئوعرض زمین ره وانه به نسبت ۲ میتر در ۱ میتر کم و زیاد هکرد.

حرفه‌ای‌ترین لیگ بسکتوال ان‌بی‌ای (NBA) هسته. این لیگ بین تیم‌ئون باشگاه‌ئون حرفه‌ای شومالی آمریکا (ایالات متحدون آمریکا و کانادا) برگوزار وانه.




#Article 289: ادبی مکتبون ئوروپا (307 words)


خار مکتبون ادبی اروپا اینتی هستنه:

البته غیر از وشون خله سبکا و مکتبا اروپا دله دیه و دره مثلأ: امپرسیونیسم، دادائیسم، وریسم، فوتوریسم، ناتوریسم، اونانیسم و...

اینتا مکتب تموم قدیمی دوران و قرون وسطی و تا قرن هیجدهم میلادی اروپا دله دیه که شونزدهم و هیفدهم به اوج قشنگیش برسیه. اینتا مکتب براساس قدیمی بنویشتئون روم و یونان بیه که ویشته درباره ی خدائون رومی و آلمپ نشینون یونان هسه.
ونه خار کتبون اینانه:

اینتا سبک از ابلای هیجدهم میلادی لینگ به لینگ انقلاب صنعتی اروپا دِرِس بیه وه ابلا فرانسه و بدأ آلمان و بریتانئون... دله شکل بیته و تموم نصفه دِیّم اینتا قرن ره در بر بیته اینتا سبک کشورون دله هر کاجه اتّی شکل بیته 

رئالیسم واژگون دله مئنی دِرِس بدیِن و راستی بدین هسه اینتا سبک دله هونروَر راستکی چیزا ره نشون دنه همین سه اینتا سبک برعکس رمانیسم هسه و قهرمونای وه همون عادی مردمون هسنه اینتا سبک طوری نشون دنه که دنیا هسه نا اون طوری که باید بوّه.وه ره هم فرانسویون بساتنه بالزاک ابلین مردمونی بیه که اینتی بنویشته.

اینتا مکتب دله هونرور طبیعت ره مو به مو توصیف کانده و سعی دانه جهون ره ریاضی نشون هاده که دنیا اتا جبر علمیه و اراده و آزادی الکیه.

اینتا سبک دله تلاش وانه هر چی وسه اتا سمبل دارن اینتی که ئیران دله هر کی ره که خاش صورت بائه گانه فلانی عاروسک ره موندنه و...
کسایی که سمبولیسم ره قوول دارنه گانه جهون اینتی که اما فکر کامبی نیه بلکه اونچی که فکرکامبی هسه امه روح احساسات هسه و جهون اتی دیگوئه.
ونه سازنده ره تومبی شارل بودلر نوم هادیم

اینتا مکتب(سبک) سنه۱۹۲۲ میلادی فرانسه دله دِرِس بیه اینتا سبک همه چی ره الکی دونده و خانه بائوئه که همه چی رویا و احلام و اوهام هسه
ونه اصول عبارتنه از :  ۱ هزل   ۲ خیال   ۳ لوجی(دیوونگی)




#Article 290: مازرونی (فرنگ) (2060 words)


مازرون، فرنگ ئو تمدون خله کوهن ئو اصیل آریایی جه برخوردار هسه ئو داشتن اینتا تمدن باستونی دلیل ئو دیرینه مراسمون باستونی ئو به دلیل علاقه به دین ئو مذهب مراسم مذهبی با شکوئی در این دیار کوهن برگوذار وانه، پس از بوردن مردمون اینجه به ایسلام، برخی از مراسم باستونی بسته به فرنگ مردمون موختلف مازرونی با آداب ایسلامی در آمیجشته ئو بنا براین شیوه اجرای وه در هر روستا با روستای دیگر متفاوت هسته.

(زبان فارسی: نوروز خوانی)

نوروز خونون معمولا پونزده روز قبل از برسین عید نوروز روستائون دله انه ئو با بخوندسن شهرائی در مدح ایمامون ترانه‌ئون محلی، طلیعه سال نو ره به وشون مژده دنه. نوروز خونون چن نفر هسنه که اتا نفر اشعار ره خوندنه، اتا نفر ساز زنده، نفر دیگر که به وه کوله کش گانه به در سره ‌ئون مردمون شونه ئو خوندنه:  
مژده هادین دوستان رِ / گل بیَمو گلستون رِ 
بهار آمد بهار آمد خِش آمد / علی با ذولفقار آمد، خوش آمد 
نِئروزتان نِئروز دیگر / شِه ما رِ سال نِئ بووئه مِوارِک 
صاحب خنه هم با هدائن پیل، شیرینی، آغوز، مرغانه ئو نخود ئو کشمش از وشون پذیرایی کانه .

(زوون فارسی: چهارشنبه سوری)

از مراسم به جابموندسه در سرزمینای آریایی (ئیران ئو مازرون)، چارشنبه سوری هسته که در پایون چارشنبه هر سال برگوزار وانه. صوائی روز چارشنبه آش هفت ترشی، دِرِس کاننه. آشی که هفت نوع ترشی میثل نارنج او، لیموئ او، انار او، سرکه، گوجه سبز، ئو ازگیل او: ون دله شننه ئو بعد از آماده بین، همسایه‌ئون جا پخش کاننه غروب روز خوندنه با آرزوی شادی ئو خوشی برای خاد ئو خانواده خادشون از تش سر جه پرّنّـِه.
وشون خوندنه : چارشنبه سوری کمی پارسال دسوری کمی ، امسال دسوری کمی 

(زوون فارسی: عید نوروز)

زمون تحویل سال افراد خانواده دور سفره ۷سین که با ظرافت ئو سلیقه خانوم خنه بچیه بیه ئو در حالیکه پیـِر خونواده دعای تحویل خوندنه مونتظر سال نو وانه. در گوذشته که ایمکانات ایرتیباطی میثل رادیو ئو تلویزیون دنی بیه با تیراندازی یا بائوتن اذان سال جدید ره به همه ایعلام کاردنه گالشون هم گاتنه هر زمون ماهی شه دم ره تکون هاده عید وانه. بعد از این که سال نو بیه کسی که به عونوان مادرمه اینتیخاب بیه با مجمعی که ون دله قورآن، آیینه، او، سبزه ئو شاخه‌ئون سبز جوون قرار دانه سره دله انه چارگوشه اوتاقون ره او شننه قورآن ره کنار سفره هف سین یلنه ئو شاخه‌ئون سبز (هَلی دار) ره به این نیت که سال سرسبز ئو خِش ئو خورمی برای خونواده بائه، جلوی در اوتاق آویزون یا روی طاقچه اوتاق یلنه. دراین روز مارِسره (مادر)، غذای عید، سبزی پلا با کرک یا گوشت درست کانده. علاوه بر وه غذایی به عونوان خیرات برای اموات پجنّه ئو بین مردمون پخش کانه. در غروب شو ابّـِل سال به این ایعتیقاد که چراغ خنه وشون همیشه روشن ئو نورانی بائه، به سر در خانه‌ئون شمع یا تش آویزون کاننه.

(زوون فارسی: جشن نوروزماه)

مردمون مازرون در ابایل مِرما گاهشمار مازندرانی جشنی به ایسم نوروز ماه دارنه وقتی که ابلین محصول برنج زودرس برسیه بعد از جمع آوری ئو درو با همون برنج غذا درست کاننه ئو درخارج از روستا جشن پایون کار گیرنه. این مراسم دست مانند سیزده به در هسته ئو ایعتیقاد دارنه که این روز ره حتما باید بیرون از روستا به سر بوردن در واقع این جشن اتا نوع سپاسگوزاری به پیش خدا هسته. ولی الآن تقریبأ از بین بورده.

(زوون فارسی: مراسم سیزدهم تیرماه)

از دیگر مراسمون سونتی ئو رسمی مازرون تیرماه سیزده هسته. البته روایات موختلف در مورد تیرماه سیزده وجود دانه. گانه که شو تولد ایمام علی هسته. گانه پیروزی کاوه آهنگرون بر ضحاک ئو آرش کمانگیر ئو جشن مهرگون هسته.
این شو دله همه خونواده کنار هم جمع وانه ئو تا نصف شو تنقلات خارنه ئو گتون قصه‌ها ره  گوش دنه جوونون هم با در دس داشتن ترکه‌ای بلند که کیسه‌ای به ته وه دوستوئه. همراه وچون به در سره ئون بورده ئو با سر ئو صدا ئو بزوئن چو به در سره ئون و لال بازی از صاحب سره تقاضای هدیه کانه به وشون پیل، میوه، شیرینی هدا وانه.هنگومی که لال به همراه گروه خادش در کوچه‌ئون شروء به حرکت کانده این اشعار ره خوندنه:  
چل بزن دیگه بزن، لال انه لالک انه، 
پیسه گنده خوانه، سالو ما ارزون نوه، 
لال مار رسوا نو،لال انه لالک انه، 
پاربورده امسال انه. 

در بعضی دیگر از نوقاط مازرون هم وشون ره منسوب به پرتاب تیر آرش از ساری به سوی سرزمین توران که موجب پایون به جنگون چن ساله ئیران ئو توران بیه دونه ئو وه ره در ۱۲ تا ۱۵ ماه تیر ( بسته به ایعتیقادات محلی ) ئو همین طور بنابر تقویم مزرونی جشن گیرنه، شایان ذکر هسته که تیرما سیزده شو بسیار پابرجاست ئو از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هسته ئو هرگز فراموش شدنی نیه هرچن در مورد وه ایختیلافات زیادی وجود دانه البته شرق مازرون این جشنا از بین بورده.

آیین ویژه سونتی ۲۶ عید ماه طبری هر سال در تاریخ ۲۸ تیرماه شمسی در ویشتر روستائون اوستان برگوزار وانه. این رسم به جشن بمردئون هم مئروف هسته. بر اساس سونت رایج ئو باورون مردمون در زمانای قدیم فریدون پادشا ضحاک شا ره در سرزمین مازرون ئو در دماوند به بند کشنه، مردمون خور این پیروزی ره شو دله با تش بزوئن بوته‌ئون به ات دیگه ایطیلاع دنه. ئو فردای اون روز با برپایی جشن ئو موسابقه کشتی این پیروزی ره گیرامی دارنه.

(زوون فارسی: برفِ چاه)

اتا از مراسمون قابل توجه در ایرتیباط با او در روستای اسک واقع در جاده هزار مراسم ورف چال هسته. این مراسم در اتا از روزون جمعه در فاصله ۱ تا ۱۵ اردیبهشت ماه که آخرین برف‌ون زمستونی در حال ذوب بینه. انجوم وانه. تاریخ اجرای این مراسم قبلا از طرف بزرگون محل به ایطیلاع مردمون برسینیه بیه. در این روز کلیه مردون محل جهت انجوم مراسم ورف چال واقع در دامنه کوه دماوند پس از صرف چاشت با همراه داشتن غذای ظهرو بساط میوه ئو چای از روستا ره ندانه ئو امور روستا در این روز در دست زنون محل هسته که با ایجتیماع درمساجد ئو نوقاط دیگر به اجرای برنامه‌ئونی میثل عروس ئو دوماد شا وزیر بازی ئو ... سرگرم هسنه از ورود هر مردی به داخل روستا جلوگیری وانه در صورتی که مردی به تذکرات ئو ایخطار وشون توجهی نکانه ئو داخل روستا بوه به شدت با چوب به وسیله زنون محل تنبیه وانه. مردون روستا پس از برسین به محل ورف چال که از دوران گذشته چائی دراونجه برای جمع آوری اقدام به سوا هکردن قطعات ورف از کوه کانده ئو هر کس به توانویی خادش مقداری از قطعات آخرین ورف زمستونی ره چاه دله شننده. پس از پربین چا از ورف ئو دپوشنین در چا مردون به صرف ناهار ئو چای ئو میوه در اطراف چا شونه ئو نماز خوندنه

(زبان فارسی: شب یلدا)

شب ابل زمستون بنا به سنت دیرین همه افراد خونواده دور هم جمع وانه ئو با بخاردن هندوونه ماست ئو میوه ئو آجیل سرمای فصل زمستون ره از خود دور کاننه ایعتیقاد بر این هسته که با بخاردن ماست یا هندوونه در چله شو، هرگز در زمستون سردشون نکانده. در این شو کیجائون دم بخت با بپوشین صورت خادشون از هفت سره چیزی گیرنه اگر کسی وشون ره ندیه ئو نشناخته حتما به اونچه نیت هاکردنه رسنه.

(زبان فارسی: تمناس برای بارش باران)

اتا از مراسم رایج به هنگوم خاشک سالی مراسم وارش بخاستن هسته. به این منظور ابل از اهالی محل مواد ابّـِلیه برای بپتن شیر ئو برنج ئو یا آش مورد نظر وشونا جمع آوری وانه در روز معین اهالی در مکون مقدسی میثل مسجد، تکیه، ایمامزاده ئو یا در اطراف دارِموقدس جمع وانه ئو پس از بپتن آش به وسیله زنون محل، مراسم دوعا وروضه خوونی انجوم وانه ئو از خدا طلب وارش کانه. پس از صرف آش مراسم به پایون رسنه.از دیگر عقاید مردمون منطقه در این زمینه، بیشتن پایه منبر او دله ئو یا بشنین او به روی فردی سید هسته.

(زوون فارسی:کسوف و خسوف)

بیتن ماه ئو خارشید ره سِیو (تاریکی) دونه ئو موعتقدنهد که مَری جلوی وه ره بیته در این حالت برای رهایی ئو برطرف بین تاریکی از ماه بوم سر شونه می‌روند لاقلی مسی سر می‌کوبند ئو با تفنگی تیراندازی کانه.

(زبان مازندرانی:گهواره بستن)

خواستگاری از دختر توسط اقوام نزدیک داماد صورت می‌گیرد. بعد از رضایت خانواده عروس فردای آن شب غذا و شیرینی تهیه دیده برای خانواده عروس می‌فرستند. برای مراسم اره گیرون یا سهمان بله برون به خانه عروس می‌روند و با دادن انگشتر به عروس در واقع او را برای پسر شان نشان می‌کنند. در همان شب بله برون میزان شیربها (زر) را نیز معین می‌کنند بعد از این مراسم دوران نامزدی آغاز می‌شود که معمولا از ۶ ماه تا ۲ سال طول می‌کشد.چند روز مانده به عروسی مقدمات آن را فراهم می‌سازند. به خرید می‌روند و برای عروس داماد پیراهن، پارچه، و ... می‌خرند.برای دعوت کردن مردم به عروسی زنی را به عنوان خبر گیر به خانه‌های مردم می‌فرستند تا همگی را برای عروسی دعوت نماید.یک روز قبل از جشن از خانه داماد تمام مخارج جشن عروسی از قبیل برنج، مرغ، گوشت، روغن به نام خرج بار، را بار اسب می‌کنند و همراه چند گوسفند پای کوبان به خانه عروس می‌فرستند مردم نیز کمک‌هایی به نام سوری در مجمع‌های مسی گذاشته و روی ان را با پارچه‌های رنگی می‌پوشانند و آن را بر سر گرفته به خانه داماد می‌برند. شب قبل از عروسی ? حنابندان ? می‌گیرند. صبح روز حنابندان، عروس و داماد جداگانه با جشن و پای کوبی به حمام می‌روند دلاک در حمام به عروس و داماد شربت و شیرینی می‌دهد و اسپند دود می‌کند. سپس عروس و داماد جداگانه سوار بر اسب، همراه دوستان به خانه می‌روند.شب حنابندان عروس و داماد جداگانه در خانه خود، مراسم حنابندان را انجام می‌دهند در خانه عروس، خواهر یا یکی از دوستان عروس حنا در دست عروس می‌گذارد و در خانه داماد نیز دوستان داماد در دست او حنا می‌گذارند.روز عروسی وعقدکنان خانواده عروس و داماد جداگانهمیهمانان ناهار می‌دهند. بعد از ظهر عروسی داماد به همراه فامیل و دوستان برای آوردن عروس به طرف خانه عروس راه می‌افتد داماد از قبل اسبی را تزیین می‌کند تا عروس را روی آن بنشاند وقتی به خانه عروس رسیدند خانواده عروس با نقل و شیرینی و دود کردن اسپند به استقبال آنها می‌رود پدر یا برادر عروس، نانی را به کمر عروس با شال سفید یا سبز می‌نشانند به این نیت که اولین فرزندشان پسر باشد و پیر بچه دیگری آیینه به دست جلوی اسب عروس راه می‌افتد. در بین راه دوستان داماد با پای کوبی و تیر اندازی، در شادمانی سهیم می‌شوند گاهی نیز با گذاشتن مسابقه اسب دوانی بر عروسی می‌افزایند.وقتی که به در خانه داماد رسیدند داماد از اسب پیاده نارنج، انار، یا سیبی، را در دست می‌گیرد و به سمت عروس پرت می‌کند عروس باید آن را بگیرد و سپس آن را با هم بخورند. عروس ابتدا وارد خانه نمی‌شود مگر اینکه پدر داماد سکه‌ای یک راس گاو و یا زمینی را به عنوان رونما یا پاناز به عروس بدهد. وقتی عروس وارد حیاط خانه شد مادر و خواهرهای داماد اسپند دود می‌کنند و نقل و نبات و شیرینی به همراهان می‌دهند تمام مهمانان شام را در خانه داماد می‌خورند وپس از خوردن شام آنجا را ترک می‌کنند تنها زنی به نام ? عروس مار ? همراه عروس می‌ماند. صبح روز بعد از عروسی عروس باید صبحانه را آماده کند و به خانواده داماد بدهد. خانواده داماد نیز لباس، پول، پارچه‌ای را به عنوان خلعت به عروس می‌دهند سه روز بعد از عروسی، عروس و داماد به عنوان سلام به مادرزن، به خانه عروس می‌روند که به آن زن مار سلام می‌گویند. جهاز عروس را یک روز قبل از عروسی به خانه داماد می‌برند

دام دارهای منطقه عقیده دارند افراد ناپاک نباید وارد گله گوسفند بز شوند زیرا گوسفند از رمه موسی است. به همین دلیل نیز زن‌ها حق دوشیدن شیر گوسفندان را ندارند زیرا ممکن ناپاک باشند از این رو دوشیدن شیر گوسفند و بز وظیفه مردان و دوشیدن شیر گاو بر عهده زن‌ها است. عقیده بر این است که باید وقت خشکسالی و یا روزی که گوسفند به طور رایگان بین اهالی محل توزیع شود. این شیر در منطقه «بلده» نور به «حلوی شیر» معروف است. در گذشته که دام دارها پس از پایان فصل سرما به طرف کوه می‌آمدند در روستای «هفت تن» لاریجان آمل عقیده بر این بود که گوسفند را باید داخل امامزاده «هفت تن» بدوشند و شیر تولیدی را به متولی امامزاده بدهند.




#Article 291: البرز (163 words)


البورز یا البرز رشته کوئئ هسته بخش شومالی ئیران دله. این کوئون غرب سو جه از طوالشآذربایجون شروء وانه ئو سوی شرق سو جه تا ترکمنئون ئو افخانئون دله شونه. گت بنه ئون البورز مازرون دریوی بن(جنوب)دره. این بخش، جیبهه شومالی البورز سبز ئو جیبهه جنوبی وه خاشکه. دلیل این تفاوت اینتائه که رشته کوئ البورز میثل سدّه واری میاهـ دَم ره گـَنّه تا اون وری جـُل نَپّره.

بلندترین کوئ البورز کوئ دماوند (۵۶۷۱ میتر) هسته که نزدیکی تهران قرار دانه. دامنه‌ئون ئو دره‌ئون البورز از تفریگائون موهم مردمون اوستانای تهرون ، قزوین ئو سمنون هسته.از موهم‌ترین رودون سوی شومالی البورز سفیدرود ئو دامنه‌ئون جنوبی کرج ئو جاجرود ره تومبی ایسم بوریم.
البرز مرکزی نقشه:

رشته کوئون البورز ئو قلهٔ دماوند ئو به خصوص کارن کوئون(قاف) ناحیهٔ شومال سمنون خار جایگائئ بنویشتئون تاریخی تبرستون ئو افسانه‌ئون ئیرانی دارنه. از گتِ کوئون کوهنوردی وه دماوند ، پالان گردن ، دوبرار ، توچال ، پلنگ چال ، عجب شیر ، دوشاخ ئو چین کلاغ هسنه.




#Article 292: زرتشت (277 words)


زرتشت یا زردشت (۶ فروردین ۱۷۶۸ ق.م. - ۵ دی ۱۶۹۱ ق.م. در بلخ) ایسم پیومبر ئیرانی بونیادگوذار دین زرتشتی یا مَزدَیَسنا; ئو شاعر گاثائون کوهن‌ترین بخش اویستا هسته.

روایت قدیمی بر اینتا هسته که زرتشت پونزده‌سالگی دله پیش موعلّمی درس بخوندسن وسّه بورده ئو. پس از ایعلام پیومبری، زرتشت به شومال شرقی ئیران اون روزگار یئنی منطقه بلخ کوچ هکرده. در اینجه از گشتاسب بخواسته تا به دین وه در بیه؛ گشتاسب بعد اینتا که با جاماسپ ئو فرشوشتر مشورت هاکرده آیین تازه ره قبول هکرده ئو زرتشت بتونسته دین خادش ره گت ته هکنه.

افسانه ئون دینی زرتشتیون دله دره که زرتشت بعد اینکه به دونیا بموئه برعکس دیگه نوزادون ریک هکرده. روشن هکردن تـَش بدون چو ئو سندل ئو دکاشتن سروِدار کاشمر دله با فرو هکردن عصا زمین دله از دیگه معجزه ئون زرتشت هسته.

زرتشت در سن ۷۷ سالگی دله روز ۱۱ اردیبهشت ما در نیایشگائ بلخ بدست اتا تورانی به ایسم توربراتور بکوشته بیّه.
فردوسی گانه: زرتشت در زمون حمله ات دفعه ای طایفه ئون تور به دست اتا تورانی بمرده. در کتابون پهلوی ایسم قاتل وه توربرادروش بائوته بیّه.

ایسلام وه ره قبول دانه ئو وه ره مجوس صیدا کانده.

دین مانیویون زردتشت ره از پیامبرونی دونده میثل بودا ئو عیسی که مانی در بهترین وشون جا دانّه.

بعضیا ریشه ایسم مازرون(به پارسی: مازندران) ره آمیجش هدائی از ماز (به مئنی گـَت) ئو ایندیرا (اتا از خدائون زرتشتیون)در نتیجه مازیندیران ره به مئنی نیشتنگائ گَتِ دیو (ایندیرا) دوننه. وشون سند هم شاهنامه ی فردوسی هسته که در اینتا کیتاب از مازرون به عونوان نیشتنگائ اسپه دیو (دیو سفید) نوم بورده ئو هم اینتا که ایندیرا ره کوئی دونده میونه ی مازرون.




#Article 293: ایسلام (311 words)


اسلام یا ایسلام دین اتـّاپرستی و ابراهیمی ادیان جا هسته. اسلام کلمه که «س-ل-م» ریشه جه بموئه معنیای زیادی دانه. ونه اتا معنی تسلیم بین هسته. اینتا دین په‌روون ره مسلمون گانه.

مسلمون‌ها موعتقدنه که خِدا قورآن ره به محمد هدائه. مسلمونون به اینتا باورنه که خدا خله از پیومبرون وحی برسنیه و محمد وشون آخری نفر هسته.

قورآن دله الله خدا نوم هسته که بنویشته‌ئون عربی-اسلامی دله ونه تیناری ره اشاره دارنه. البته خِدا قورآن دله اسمون زیادی دانه کبیر، مجید، رحمون، رحیم و…. ویشته اسمون خِدا اسلام دله، نشون‌دهندهٔ برتری همیشگی وه هسته و ساختارون این اسامی، معمولاً صفتون عالی به‌کار بورده.

بعد این که مسلمون‌های پیغمبر بمرده، وشون چن دسته بَیینه و فقه، خلافت، احکام و حتی قورانِ سَره اختلافاتی پدا هاکردنه که باعث بیّه مذاهب مختلفی وجود بئن. گت‌ترین مذهبون تسنن و تشیع هستنه که هرکامین شه چنتا چلّه دارنه.

وشون بر خلاف شیعیون ایمام علی ره ایمامت جه قبول ندانه ، وشون شه چنتا چلّه هستنه ولی ویشته ابوبکر و عومر و عوثمان ره شه خلیفه دونه و وشون پشت سر علی چارومین خلیفه هسته. تسنن دله خلافت اتا مقدس مقوم نی‌یه ولی این چارنفر که وشون ره خلفای راشدون گانّه، ره احترام یلنه چون پیومبر ِصحابه بینه. سُنّی‌ئون میون اختلافاتی فقه و عقیده وسّه وجود دارنه که وشون ره شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی دله رَسِد کانده.

شیعه اصطلاح دتا معنا دنه ۱- توافق و هماهنگی دِ یا چن نفر اتا موضوع وسّه ۲- قبول هکردن ات نفر یا ات گروه و ونه په‌رووی. این نوم اون گروهی از مسلمون‌ها ره چک گیرنه که بعد پیومبر ایمام علی ره ونه جانشین دونّه. علی بن ابی‌طالب این مذهب دله قداست دارنه و ونه جانشین‌ئون هم اینتا ره به ارث وَرنه. شیعیون چندین چلّه دارنه: زیدیه، اسماعیلیه و امامیه واری. گت‌ترین گروه امامیه یا جعفریه هستنه که دوازده نفر ره ابی‌طالب زک و زا جه ایمام دونّه.




#Article 294: زازاکی (305 words)


زازاکی یا دِمَلی (زازاکی جه :Zazaki, Dımli) اتا ایرانیج زوون هسه که زازاستون دله گنش بونه. اینتا زوون خله مازرونی و گیلکی و تالشی ره مونه. زازاکی اتا ایرانیج غربی‌شمالی زوون هسه. زازکی زوون دیگه نوم دیملی هسه که دیلمی واژه دگر بئی هسه. زازائون اول گیلون و مازرون جنوب‌ور دَیینه و بعدن کوچ هکردنه بوردنه آناتولی سامون (اسا ترکیه کشور) دله. زازستون که زازئون زیست جا هسه ترکیه دله، شمالی کوردستون و اینتا کشور ره ترک‌نشین منطقه میون دره. زازکی زوون ره لاتین ِخط جا نویسنّه. 

زازاکی یا دیملی اتا از زوونون ایرانی شومال غربی هسته که شرق ترکیه گپ بزه وانه. شومار مردمون زازاکی ره حدود ۳ تا ۴ میلیون نفر حدس زنّه. زازاکی ره اورامانی و باجلانی زوونون واری هم دونه و اینتا وسّه زوونشناسون این ۳ تا زوون ره درون خونواده‌ئی به ایسم زازا-گورانی جا دنّه و زازا-گورانی ره شاخه‌ئی سِوا از دسته‌زوون‌ئون ایرانی شومال غربی اشمارنّه.

زوون زازاکی ره قدیم تاسا بعضیون کوردی چلّه‌ئون جه اشمارینّه . ترکیه کوردئون و بخشی از زازاکی‌ئون و بعضی زوون‌شناسون گانّه که دیملی‌ئون کوردنه ولی بعضی زازاکی‌ئون و زوون‌شناسون فکر کانّه که زازائون اتا مستقل چلّه هستنه که وشون نوم دیملی عوض بیی دیلمی هسته و وشون جا اول جه دیلمستون بی‌یه. جالبه که بدونین مردمونی که مازرونی یا گِلکی یا دیلمی بلد بائن راحت تونّه وشون زوون جه گپ بزنن.

جائی دیلمیون ونه گت شهرون نوم درسیم، الازیغ، ارزنجان و دیاربکر هسته که البته خله کرمانج‌ئون مناطق جه مشترکی هسته (دیاربکر واری). ویشته ره دیملی‌ئون ره کرمونجی ونگ کانّه.

زازاکی زوون ِمعاصر شاعرون جه بنشنه روشان لزگین جه اسم بَوِردِن.

زازاکی خط لاتین جه بییته بیّه و همینسه 30تا حرف دانّه:

A, B, C, Ç, D, E, Ê, F, G, Ğ, H, I, İ, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş, T, U, Ü, V, W, X, Y, Z.




#Article 295: مازرون راه آهن (986 words)


ریل مازرون ایسم اتا از شعبه‌ئون اصلی از ریل‌ئون سراسری ئیران هسته که در سنه ۱۳۰۸خارشیدی ، زمون رضاشا ‌پهلوی، ابّلین فاز وه (ساری - بندرشاه) بساته بیه.
دارای ۷ ایستگائ موشترک با راه آهن خوراسان هسته، این ریل‌ئون از اونجه که خط شومالی ئیران الآن وسّه هسته، به ایسم راه آهن شومال هم مئروفه ئو امروزه هم بعضی وه ره مسیر گرگان هم گانّه.

تاریخچه بساتن موفق ابّلین ریل ئیران دله به سنه ۱۸۸۶ (میلادی) با ایحداث خط ریل محمودآباد (ساحل جنوبی مازرون دریو) به آمل برگردنه، این طرح چه‌تی در هارشا بیه تا تهران ادامه پیدا هکنه، ولی با کارشکنی‌ئون پیمانکار‌ئون بلجیکی بنه بخارده ئو ریل‌ئون وه کنار دکته ئو برای ایحداث تلگراف ایستیفاده بیه. در سنه بعد ایحداث ریل‌ئون تهران-حرم شا عبدوالعظیم ئو بعد از وه، جلفا- تبریز شروء بیّه. 
ابّلین خط راه آهن مودرن ئیران زمون رضاشا دله از شائی (قائم شهر(شائئ)) تا بندر شا (بندرترکمن امروزی) بکشیه‌بیّه، پس از تموم بیّن بساتن پل گردن در ساری ابّلین قطار در مهرمائ ۱۳۰۸ به دستور رضا شا پهلوی از ساری عازم بندرترکمن بیه.

بعد از وه با دیّن برنامه هم‌زمونی با ایحداث ریل‌ئون خوزستون، کارئون در گتِ کوئستون‌ئون البورز شروء بیه، خله از کارگرون تورکی مازرونی‌ئون پَلی ئو موهندسون ئو پیمونکارون به ویژه آلمانی‌ئون دست به دست ات‌دیگه ، کار بساتن تونل‌ئون ئو پل‌ئون ره پیش بیتنه.

ویشترین هونر موهندسی راه آهن در ئیران، در منطقه سوادکوه از توابع مازرون پیاده بیّه، به طوری که سه خط طلا به قدری اهمّییت دانّه که نه فقط پشت پیل‌ئون پهلویه زمون دیّه ، حتّی امروزه هم شرکت رجا از این هارشا ایستیفاده کانده. 
رد بیّن قطار در مازرون قشنگ ئو مَلمَل(رنگارنگ) ، اَنده قشنگی و خاری دانّه ، که تموم ایستگاه‌ئون ئیران، تابلو هارشا‌ئون ریل‌ئون مازرون داگ تَن(تلفوظ ساروی: قاب سَر) دره ، در ایستگاه تهرون هم، تنها ئو تنها هاشائون مازرون تزئین بیه وه ایستگاه بیّه ، راه آهن مازرون به ویژه در منطقه سوادکوه به قدری قشنگ بیه که تموم جائون وه‌نه ماکت دره ئو خله راحت وانه ونه ماکت ره جائون مربوط به ریل ئو قطار بدین.

طرحی که سال‌ئون زیادی ونه سر فکر کانه تازه دره ایجرا وانه.
چه‌تی این طرح به لحاظ قدیمی بین ئو فرسودگی بنه‌سازی ئو روسازی مسیر قائم شهر به تهرون زمونی هم به دست فراموشی دکته ولی نبایسّی از هارشا دور دوّه که در صورتی که طرح تهیه بیّه توسط شرکت مترا با تغییراتی شامل اتصال به مرز اینچه برون گردد، می‌توان از این خط نیز بهره بیتن ایقتیصادی هکرده.

این طرح جدید که امکون بساته‌بیّن وه خله زیاد هسته، گرگان ره به صنایع پیتروشیمی گلستون ئو از اونجه به اینچه‌برون وصل کانده.این طرح با انعقاد قراردادایتّیصال راه آهن قزاقستون از محور آکتائو به بندر‌ترکمنباشی ترکمنئون وارد فاز اجرائی بورده ئواز تقاطع شهر قازانجیق اوستان بالکان به طرف شهر سرِ‌سامونی قزل‌اترک ایمتیداد بیته ئواز این سامون به شهر اینچه‌برون گلستون اوستان ایمتیداد پیدا کانده.

که دره ونه درباره موطالعه وانه، به طول بیش از ۲۰۰ کیلومیتر هسته، با اجرایی بیّن وه نقش موفیدی در توسعه گردشگری دانّه، نه تنها ۲ سرزمین مازرون غربی ئو نیشتنگائئ(مرکزی) ره به ات‌دیگه وصل کانده، چه‌تی‌که کریدور ترانزیتی موناسبی برای نوشهر وانه، از طرفی ایمکون زیارت آسون ته مشهد برای غربی نشینون مازرون درست وانه. 

گتِ بندرون مازرون دریو همگی با تکیه هدائن به این راه ترانزیت بین اولمیللی روشد داشتنه، چه‌تی زمونی بندرون ترکمن ئو گز خدمت‌ئون زیادی ره هکردنه، ولی امروزه امیر آباد توسوط را آهن مازرون ایرتیباط روسیه ئو ئوروپا با دریامونائ‌عومان ئو هند اقیانوس ره برقرار هکرده.

سال‌ئون زیادیه که مردمون مازرون به اومید بساتن ایدامه خط از گرگان به مشهد هسنه. این پروژه با تصویب مراحل ابّلیه در کمسیون ماده ۳۲ رج بودجه ۱۳۸۷ دله قرار گینّه.

اگه را آهن گرگان به مشهد (خوراسان شومالی اوستان) بساته بوّه، گتِ سهمی در پی‌بوردن رائ تبادولات بین ۵ اوستان شومال شرقی ئیران دانّه. به هارشائ بعضیا منابع، ایحداث وه شروء بیه ئو بعضیا هم هنوز وه ره مراحل موطالعاتی دله دونّه، خطی که بیش‌ته از ۷۰ سنه هسته که دیگه ایدامه پیدا نکارده. 

که به یاد موهندس ژویرسک ، به ایسم ورسک مئروف بیّه. ورسکِ پل تنگه(دَرّه) ورسک دله دَرِه در ۸۵ کیلومیتری جنوب قائم شهر – تهرون در محور سوادکوه قرار دانّه ئو را آهن سراسری تهران – شومال ره به هم وصل کانده. 
عظمت اینتا که در واقع 2 گتِ کوئ ئو سخت گوذر عباس‌آباد ره به ات‌دیگه وصل کانده.
وزن ورسکِ پـِل که ۶۶ میتر داهونه ئو ۱۱۰ میتر ایرتیفاع از ته تنگه هسته، 

که سمبول میعماری دِله‌دَکِت مازرونی ئو ئوروپایی هسته.

گت‌ترین تونل را آهنِ خاورمیانه با گتی ویشته از ۲۸۸۰ میتر که قطار امروزه وه ره زمون ۳ دقیقه ئو بیست ثانیه دله رد کانده، این تونل بیدست گتِ درازای وه دارای ۵۶۰ سانتی میتر عرض ئو ۶۰۰ سانتی میتر ایرتیفاع هسته ئو از این لحاظ گوشادترین تونل میون تمومی تونل‌ئون را آهن ئیران هسته ، همینتی حدود ۹۰۰ میتر اینتیهایی جنوبی وه بلن‌ترین نوقطه از لحاظ ایرتیفاع قرار دانّه.

اتا از عجایب اینجه، به طوری که در سه سوئی که قطار تونل دله اِنِه، در جهتی موخالف خارج وانه ئو دوباره شه کله ره عوض کانده.

که به ایسم ئو خاطره کیجائی به ایسم کبوتر هسته، وه در روز عروسی خادش از کوئی نزدیکی اینتا ایستگاه به دره کپّل بیّه ئو این ایسم ره به وه نسبت دنّه.

این قبر‌ئون، که کم هم نینه، یاد بیار ِرنج ئو ایجباری کاریای عزیزونی بیه که برای آبادونی مازرون جان خادشون ره هدانه، 
در قبرستون دوآب سوادکوه اینتی بنویشتوئه:
کارگران ئو مستخدمین راه آهن دولت ایران-دوآب-۲۸ دی ماه ۱۳۱۱.
یادگار ابدی به کارگران صدیق از طرف لونچر.

وه مه ره بائوته بعضیا ره با زور وردنه بعضیا ره با ریضایت ولی رضشا ره گاتنه که اِما همه ره ریضایت جا بیاردمی. اونجه که شینه هرکی ره اتّا مسئولیت دانه هرکی شه مسئولیت ره دیر هارد بوئه وه ره تپّه سر جه کپّل کاردنه درّه دله. همینتا وسّه هسته که گانّه رضاشائ سیاست زیاد بیه ئو هچکی نتونسته وه ره گپ بزنه.
خاطرات بابعلی واردی کولائی




#Article 296: آمل جنگ (2912 words)


واقعه سنه ۱۴۹۳ طبری تقویم (۱۳۶۰ هجری شمسی) شهر آمل که در منابع رسمی نیظام جه موری ایسلامی و رسانه‌ئون دله‌ئی، همینتی با عونوان حیماسه مردمون آمل یا حیماسه ایسلامی مردمون آمل ، از وه یاد بیه و منابع بعضی گروه‌ئون اپوزیسیون جوموری اسلامی به ایختیصار قیام آمل ایسم بیته، به موبارزه موسلحونه(تفنگی) حدود ۱۰۰ نفر از گروئی مارکسیست-لنینیست-مائوئیست به ایسم اتحادیه کمونیست‌ئون ایران (سربدارون) علیه نظام جوموری ایسلامی ایران شهر و جنگل‌ئون اطراف آمل دله ایشاره دانه. این مبارزه بعداز ساعت‌ئون دپیتن آخر در چه‌کوت ۶ میرما با تمرکوز قوائ نیروئون سیپاه پاسدارون، پولیس و بسیجیون با سرکوبی قیوم تموم بیه. منابع جه موری ایسلامی ایدّیعا کانده که نیروئون مردمون در این درگیری‌ئون و خونثا هکردن وه اتا گتِ نقش داشنه، ولی سربدارون گاتنه، خله از مردمون اینتا قیوم دله وشون جه کار بکردنه و حوکومت برای سرکوبی از خله نیروئون موسلح سود بیته.

از دلایل اینتیخاب آمل توسوط کمونیستا، سابقه موبارزه‌ئون خله‌ی آمل زمون اینقیلاب ۱۳۵۷ و پیش از وه، حوکومت داری سوا شائ زمون، دارا بین اتا تشکیلات اولیه و پایه‌ئی سازمونشون از قبل و همینتی سابقه موبارزه‌ئون وه شهر علیه قودرت بیتن حوکومت جوموری ایسلامی در بین سنه‌ئون ۱۳۵۷ تا ۶۰ تومبی یاد هکنیم اتحادیه کمونیست‌ئون بر اساس مشی مائوئیستی شه، و با ذهنیتی که از جنگ‌ئون چریکی و دهقونی داشتنه، استقرار جنگل دله ره به عونوان شه استراتژی قرار هدانه.

جوموری ایسلامی موعتقده که کمونیست‌ئون اسلحه و تجهیزات مورد نیاز جنگ‌ئون ره ۱۸۰ نفر وسه تهیه بیت‌بینه و این اسلحه‌ئون شامل:
ژ۳ تفنگ(۵۰ الی ۵۵ قبضه)، کلاشینکف تفنگ  (۳ یا ۴ قبضه)،ام ۱ تفنگ  (۱ قبضه)،یوزی  تفنگ (۳ یا ۴ قبضه)،کمری (کشی) کلت (۴قبضه)، آرپی‌جی ۷ (۵ یا ۶ قبضه)، نارنجک (بیش از ۷۰ عدد)، سه رائی (۲۰۰ تا ۳۰۰ عدد)، ژ۳ تیربار (۱ قبضه)، آرپی‌جی ۷ موشک  (۵۰ یا ۶۰ تا) بیه.

علاوه بر اینان لوه‌ئون زودپز و موتور برق جه نوعی دست‌ساز انفجاری سلاح‌ئون هم تولید هکردنه. همینتی سربدارون اتا شبکه کامل بی‌سیم داشتنه.

به ادعای جوموری ایسلامی بخش عمده‌ای این سلاح‌ئون ره جبهه‌ئون جنگ و کوردستون جه به سرقت بَوردنه و خله‌شون هم از رائ خرید از قاچاقچی‌ئون بدست بمو بینه.

بنابر اعتراف‌ئون سیامک زعیم که جه موری ایسلامی بائوته، پیل (پول) سربدارون اینتی جمع بیه:

طبق اعتراف‌ئون سربدارون شه کتابون دله، وشون در قالب گروه‌ئون سه نفره با بوردِن به شهر، به تهیه گزارش‌ئون اطلاعاتی، شامل نقشه و کروکی بسیج، سپاه، سازمان‌ئون و ادارات دولتی، خنه‌ئون و نام افراد حزب‌اللهی و نیز برنامه‌ئون عملیاتی سپاه و ژاندارمری پرداختنه. تهیه این کروکی‌ئون عمدتاً توسط افراد زن انجام بی‌یه.

همچنین سربدارون قصد راه‌اندازی ایستگاهی رادیویی ره داشتنه که با وجود بَوِردِن خله از تجهیزات به جنگل باز هم ناکام بموندستنه.

بنا به ادعای منابع جوموری ایسلامی دیگر فعالیتون تبلیغاتی جه هم بنشنه به این موارد اشاره هاکردن:

تبلیغات مدارس روستایی دله، نفوذ بین روستاییون، استفاده از نام سربدارون که تداعی کوننده مبارزات شیعیون علوی بی‌یه، سه مورد دَوِستِن جاده هراز و پخش اعلامیه بین خودروئون عبوری

تاریخ ۱۸ آبان ۱۳۶۰ گروه سربدارون آماده حرکت به سمت آمل بَینه، اما از قبل، تعدادی وانت و مینی‌بوس ره جاده هراز جه بَدزدینه و رانندگون ره به اسارت بیتنه البته اتحادیه مدعی هسته که به قصد مصادره این ماشین‌ئون ره وارد جنگل هاکرده ولی این رانندگون از روی میل شه ماشین ره در اختیار وشون قرار دانه و اتحادیه هم به وشون قول پرداخت کرایه ره هدائه.گروگانون  ۶ یا ۷ نفر بینه که تِلار (محل نگهداری گو و گاسفندا) نگاهداری بینه. طبق منابع حکومتی اونجه جه که اعضای سربدارون به هنگوم عملیات ۱۸ آبان نزدیک به ۲۰۰ نفر بینه قصد داشتنه این تعداد مینی‌بوس و وانت جه حمله به شهر دله استفاده هاکنن. 

گروهی به رهبری  یوسف گورجی چن ساعت وسّه جاده هراز دله ۱۵ کیلومتری آمل ره مسدود هاکردنه تا مانع کمک رسونی هرگونه نیروی نظامی از تهران به آمل بَوائن و شروع به پخش اعلامیه و تبلیغات هاکردنه و بقیه نیروی سربدارون مسیر جاده خاکی، شه ره به جاده امامزاده عبدالله برسنینه. اتا از اهالی با موشاهده اتا وانت افراد مسلح که وارد جنگل بَی‌بی‌یه به سپاه آمل خور هدائه. سپاه ارزیابی خور وسّه، ۳ نفر ره به منطقه برسنی‌یه که به محض برسی‌ین، گروه پیشرو با وشون درگیر بَینه. این درگیری دله اتا از نیروئون بسیج به اسم ولی‌الله کارگر بکاشته‌بیّه و از نیروئون سربدارون فقط فرمانده گروه پیشرو به نام بهنام رودگرمی  بکاشته بیّه. به دستور  کاک اسماعیل، فرمانده نظامی سربدارون، افراد سریع جنگل دله بردگرستنه، سپس با بی‌سیم به یوسف گرجی دستور عقب نشینی صادر بیّه.

بنا به ادعای منابع جوموری ایسلامی طبق اعترافات  محمود آزادی  از اعضای دستگیر بَیی اتحادیه، عملیات ورود به شهر ۱۸ آبان عجولانه طرح ریزی بَیبی‌یه و تیراندازی ِونگ زمون درگیری موجب نگرانی مسئولین بیّه چون طبق نقشه نیّه.

البته اتحادیه کمونیست‌ئون ادعا کانده این درگیری دله دِ نفر از نیروئون سپاهی بکوشته بَینه و ات نفر دیگه موفق به فرار بیّه.

همچنین منابع جوموری ایسلامی ادعا کانّه تا این زمون هیچیکادوم از ارگانون و نهادئون امنیتی، اطلاعاتی و نظامی از وجود چنین گروهی جنگل اطلاع نداشتنه.

بنا به منابع جوموری ایسلامی، سربدارون پس از درگیری ۱۸ آبان شه سازماندهی دله تغییراتی ره ایجاد هاکردنه. نیرویی متشکل از سپاه، بسیج و ارتش  با اعزام نیرو به منطقه دست به اجرای عملیات چکش و سندون بزونه که منجر به عقب نشینی سربدارون تا جنگلای منطقه عالی کیا سلطان بیّه  البته این درگیری دله دراثر شلیک آرپی‌جی به اتا از ریوئون ارتش، ۱۱ نفر از نیروئون سپاه و ارتش بکوشته بَینه و از نیروئون اتحادیه هم ۱ نفر بکوشته و دِ نفر زخمی بَینه.

اطلاعیه نظامی شوماره یک سربدارون تعداد بکوشته‌ئون نیروئون حکومتی درگیری ۲۲ آبان دله ره حداقل ۴۴نفر و تعداد زخمی‌ئون ره نزدیک به ۱۰۰ نفر اعلام هاکرده. همچنین حدود ۱۰ تفنگ و مقدار زیادی فشنگ و دیگر تجهیزات نظامی مثل بی‌سیم وشون دست دکته. منابع جوموری ایسلامی این آمار ره قبول نداشتنه و مدعی بَینه که اتحادیه تنها به منظور حفظ روحیه اعضاء این آمار ره ذکر هاکرده.

منابع جوموری ایسلامی دله علی علیزاده از اعضای اتحادیه هم شه اعترافات دله، تعداد واقعی بکوشته‌ئون ارتش و سپاه این درگیری دله ره بین ۹ الی ۱۱ نفر بائوته که چال بَینه.

طبق بائوته‌ئون سربدارون پس از این درگیری، اتا از اعضای اتحادیه به نام کاظم شیراز مفقود بیّه.

منابع جوموری ایسلامی ادعا کانّه درگیری ۲۲ آبان موجب بیّه تا تقریباً نیمی از نیروئون جنگل وشون جه سِوا بوائن و درواقع استعداد نیروئون سربدارون به نصف بَرِسه.البته اتحادیه کمونیست‌ئون نیز ادعا کانده تعداد ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر از سپاه ناه به آمل بلکه به شهرون چالوس و محمودآباد عقب‌نشینی هاکردنه. همچنین اتحادیه به عقب نشینی شه نیروئون تا روستای اسکو محله اشاره داشته و دلیل وه ره اجتناب از درگیری با دشمن ذکر کانده. پس از این درگیری، سپاه به استقرار و استحکام شه مواضع جنگل دله مبادرت هاکرده.

به ادعای منابع جوموری ایسلامی تاریخ ۲۴ آبان ۱۳۶۰ ساعت ۲۱:۳۰ دقیقه شو گروه دیگری از کمونیست‌ئون که ارتباطی با سربدارون نداشتنه، به پاسگاه کرسنگ ۲۰ کیلومتری آمل به تهران دله حمله هاکردنه و پس از دِ ساعت درگیری بدون تلفات جانی مجبور به عقب نشینی بَینه به ادعای این منبع این گروه جاده هراز ره دَوستنه و زمون ِبازرسی افراد و مسافرون، اتا سپاهی گرگانی به نام شریعتی‌فرد و ونه پی‌یِر که مِلّا بی‌یه ره شناسایی و اسیر هاکردنه، سپس جلوی زن و وچون وشون ره به شدت مورد آزار و شکنجه قرار هدانه و بکوشتنه.

این درگیری بعداز حمله سربدارون فتح پایگاه تازه تأسیس سپاه وسّه بلندی روستای رزکه دله روز دِشنبه ۳۰ آذر ۶۰ روی هدائه. منابع جوموری ایسلامی ادعا کانده که در اثر این درگیری ۲ ساعته هیچ تلفاتی ندادنه و نیروئون سربدارون با ۳ زخمی عقب نشینی هاکردنه. به ادعای منابع حکومتی این روز ۴ نفر از نیروئون اتحادیه که تازه به جنگل بَرِسی‌بینه در اثر اشتباه نگهبونا خودی مورد حمله قرار بَیتنه ۳ نفر وشون جه زخمی و اتا از وشون در حین انتقال به تهران در اثر شدت جراحات یَنِّه. همچنین منابع جوموری ایسلامی مدعی هستنه که پس از این درگیری هم حدود ۲۰ نفر از سربدارون خصوصاً‌افراد بومی که به وشون پیوسته بینه گروه ره ترک هاکردنه.

این درگیری دله که بین ۷ نفر از پرسنل سپاه و کمیته با گروهی از اعضای سربدارون روی هدائه، مسئول سیاسی گروه سربدارون به نام اکبر اصفهانی بکوشته و دِ نفر دیگه زخمی بَینه و بقیه افراد عقب نشینی هاکردنه.

با توجه به موفقیت عملیات‌ئون گوناگون نیروئون نظامی جوموری ایسلامی ایران، ترس از عملیات‌ئون بعدی حکومت و از بین بوردِن استتار جنگل، فشار اعضاء گروه، سنگین ِورف بَیتن جنگل دله، مشکل تهیه غذا و درگیری‌ئون و اختلافات داخلی رهبرون گروه، نداشتن رهبر مناسب، قرار بَیتن محاصره نظامی دله، نیروئون اتحادیه کمونیستی مجبور به جلو دمبدائن تاریخ عملیات از تیر به بهمن بَینه.نام این طرح حمله اسب تروا' بی‌یه. پس از تایید طرح نقشه جدید حمله به شهر دی‌ماه دله، سربدارون تاریخ اول بهمن به سمت آمل راه دکتنه. برخی منابع تعداد نیروئون سربدارون ره زمون حرکت به آمل ۱۱۰ نفر  و برخی منابع این تعداد ره ۱۰۰ نفر ذکر هاکردنه که ۳ نفر از وشون زن بینه و کادر پزشکی دله حضور داشتنه. به دلیل طولانی بَیّن مرحله آخر پیاده‌روی و دیر بَرسی‌ین به شهر اجرای عملیات ات روز تاخیر دکته. سربدارون روز ۵ بهمن ِصواحی آمل جه برسینه و اون‌روز ره محمدرضا سپرغمی ِماری سره دله حاشیه شهر آمل دله شو هاکردنه. از ساعت هشت و نیم شو انتقال نیروئون با وانت که با چادر استتار بَیبینه انجام بیّه و نیروئون شهر دله مستقر بَینه. و ۵ تیم ۲۰ نفره مامور حمله به آمل بَینه. البته منابع جوموری ایسلامی بر اساس اعترافات برخی از اعضاء دستگیر بَیی مدعی هستنه علاوه بر گروهی که جنگل جه پیاده به شهر برسینه، گروهی با ماشین تهران و جنگل جه به آمل بمونه و گروهی هم از قبل شهر دله مستقر بینه و با اولین شلیک به گروه ملحق بَینه. مهمترین هدف نظامی ساختمان بسیج بی‌یه که ۱۷ نفر مسئول تصرف وه بَینه.

حمله به شهر، ساعت ۲۳:۴۵ دقیقه شو ۵ بهمن با شلیک اتا موشک آر پی‌جی به ساختمون بسیج شروع بیّه. گت ِبرنومه، از کار دمبدائن نیروی سپاه و بسیج و دعوت مردم به قیام بی‌یه. طبق ادعای کتاب پرنده نوپرواز، گروه امین اسدی شه سنگرئون ره کوچه‌ئون محله اسپه‌کلا ِسر، گروه بهنام محله رضوانیه دله و گروه وریا انتهای رضوانیه دله کمین جاده هراز ره به عهده داشتنه و گروه قاسم عهده‌دار کمین جاده طالقانی بَینه.طبق اعترافات همین کتاب، محلات رضوانیه و اسپه‌کلا مردم (به ویژه خانواده زندانیا و یا مخالفون سیاسی اعدام بَینه توسط حکومت) سربدارون جه استقبال هاکاردنه و برخی از ریکائون و کیجائون ِجوون بساتن سنگر دله وشون ره یاری هاکردنه و برخی احداث سنگر وسّه فقط گونی و بیل ره اختیار وشون بی‌یشتنه. با این‌حال بنا به ادعای منابع جوموری ایسلامی غلامرضا سپرغمی که از اهالی رضوانیه بی‌یه مامور دعوت مردم همون محل بیّه که موفق نیّه و بنابر اعترافات وه که اون منابع دله بموئه نظر کسی ره جلب هاکنه. بنا به ادعای منابع حکومتی تیراندازی و بَیتن شهر تا صواحی دمباله داشته اما با شروع صبح ششم بهمن، ستاد عملیات مرکب از سپاه، اطلاعات و ژاندارمری تشکیل بیّه و صدها نیروی داوطلب مردمی با روی بی‌یاردن به سپاه و بَیتن اسلحه، به مقابله سربدارون بوردنه. به بائوته این منابع از زن و مرد و پیر و جوون همگی با بی‌یاردن شن و گونی اقدام به سنگر بساتن و نبرد سنگر به سنگر بَینه. شو حادثه هم، از مردم آمل هر کس که شه ره کومک وسّه به بسیج و سپاه برسنی ‌بی‌یه، دستگیر و یا بکوشته بَینه ۱۱ نفر از اعضای سربدارون جلوی ساختمان بسیج بکوشته بَینه.

بنا به ادعای منابع حکومتی سرکوب اتحادیه کمونیست‌ئون توسط نیروئون مردمی و با مقاومت مردمی صورت بَیته و مردم آمل توسط سپاه مسلح بَینه و به جنگ خیابونی علیه سربدارون دست دمبدانه و از اونجه که به همه مردم اسلحه نرسی‌یه، مردمی که سلاح نداشتنه با داس، تیر و کمون، سنگ کالوم، تفنگ ساچمه‌یی و شکاری به موبارزه با اعضای اتحادیه شروع هاکردنه. مردم حتی وسایل دارویی شه سره‌ئون ره به مراکز امدادرسونی و پزشکی و بهداری سپاه وَردنه. طبق ادعای منابع حکومتی همون روز سه‌شنبه ۶ بهمن ۶۰، سربدارون تموم شه مواضع ره از دست هدانه.

با اینکه اتحادیه کمونیست‌ئون معتقدنه ضربه «سیاسی نظامی مهمی» به رژیم بزونه، اما به شه شکست بخاردن این قیام دله اعتراف دارنه و چن مورد از وه به عنوان شکست قطعی یاد کانّه و معتقدنه که جوموری ایسلامی ضرباتی بر نیروئون انقلابی (سربدارون) و سایر مخالفتون سراسر کشور وارد هاکرده. طبق ادعای منابع جوموری ایسلامی عصر روز چارشنبه ۷ بهمن ۱۳۶۰، شهر آمل آرام بیّه و محور هراز هم پس از ۴۰ ساعت وا بیّه.

بر اساس ادعای منابع جوموری ایسلامی، ۱۱ نفر از اعضای سربدارون جلوی ساختمان بسیج بکوشته بَینه.  گزارش‌ئون اولیه نشون دائه که ۳۴ نفر از مردم آمل که میون وشون چن تن از اعضای سپاه پاسدارون، بسیج و بقیه مردم عادی دَینه بکوشته بَینه اما این آمار به ۳۸ نفر برسی‌یه. در نهایت پس از دکلستن ۲ نفر دیگه از مجروحون به بکاشته‌بَیی‌ئون، این رقم به ۴۰ نفر برسی‌یه و آمار زخمی‌ئون هم۱۲۰ نفر اعلام بیّه. همچنین به ادعای این منابع ۶۰ نفر از سربدارون کوشته و زخمی بَینه و گروهی هم اسیر بَینه.  که مجموع به ۸۱ نفر رسینه  همچنین ۲۸ نفر از اعضای اتحادیه موفق به فرار از آمل بَینه.[۱۷۹]  ۱۰نفر از اعضای سربدارون ۷ بهمن ۶۰ اعدام بَینه.  در سالگرد واقعه آمل هم، ۲۱ نفر از اعضای اتحادیه، محاکمه و اعدام بَینه.  و اعدام ۷ نفر به تعویق دکته  شاهد عینی قیام سربدارون (اتحادیه کمونیست‌ئون)، کتاب پرنده نوپرواز آمار کوشته‌بَیی‌ئون حکومتی ره جعلی دونده و معتقد هسته تعداد کوشته‌ئون که از نیروئون مسلح بسیج، سپاه و ارتش بینه و نا مردم عادی ویشته از ۲۰۰ نفر و تعداد زخمیون هم ویشته از ۵۰۰ نفر تخمین بزه وانه و همچنین تعداد کوشته و زخمیای سربدارون ره این واقعه دله شه کتاب دله ۴۴ نفر ذکر هاکرده. و آخر کتاب لیستی شامل نام ۲۰۱ نفر ارائه بیّه که به عقیده سربدارون ویشتر وشون از کوشته‌ئون و اعدام بَیی‌ئون به انضمام وشون که قیام دله شرکت نداشتنه و بعدأ دستگیر و اعدام بَینه، هستنه

از سوی دیگر منابع حکومتی ذکر کانّه که دستگیری سایر اعضای اتحادیه کمونیست‌ئون هم طول سالای بعد انجام بیّه و حسین ریاحی رهبر اتحادیه کمونیست‌ئون هم ۲۴ تیر ماه ۱۳۶۱ با دِ نفر از رهبرون اتحادیه رستوران یابریکا خیابون اوستاء نجات اللهی توسط مامورون اطلاعات دستگیر بیّه. ریاحی شه دفاعیه دله دادگاه میون به اشتباهات خادش اعتراف هاکرده و مدعی بیّه که إما جریون ۳۰ خرداد ۶۰ به اشتباه دکته و منحرف بَیمی. همچنین برخی از دستگیر بیی‌ئون اتحادیه، اعدام و ویشتر وشون به زندان‌ئون پچیک مدت و بلند مدت محکوم بَینه. این منابع مدعی هستنه که زندان دله هم در صورت همکاری با جوموری ایسلامی ایران و احساس پشیمونی، عفو بَینه و به زندگی عادی بردگرستنه.

اتحادیه کمونیست‌ئون (سربدارون) کوشته‌بیّن برخی از اعضای اسیر بیّه ره زمون درگیری شهر به خاطر زیر ضرب و شتم قراربَیتن توسط نیروئون حزب‌اللهی و همچنین علت کوشته‌بیّن مهدی تهران ره به خاطر دَوِستن وه به اتا وانت و بکشی‌ین وه به طرز فجیع بنه سر وسّه دونّه. اما بنابر ادعای منابع حکومتی شو ۶ بهمن، اعضای اتحادیه کمونسیت‌ئون تعداد ۵ نفر از جوونای غیرمسلح که تنها مشغول پاک‌هاکردن شعارون کمونیستی از روی دیوار بینه به ضرب گلوله بکوشته و ۲ نفر ره زخمی هاکردنه. و طبق دیگر ادعائون این منابع اقدامی دیگه سربدارون اتا از مردم آمل به نام صادق مهدوی ره به اسارت بَیتنه و ونه جه بخاستنه تا به امام خمینی توهین هاکنه و پس از امتناع مهدوی از این بخاسته، سرش ره تا گردن شن دله هاکردنه، انگشت‌ئون دستش ره قطع هاکرده و ونه دِتا بال ره بشکنینه و سپس با وضع فجیعی وه ره بکوشتنه همچنین کمونیست‌ئون اتا از شه اقدامات دله، اتا از پاسدارون ره بکوشتنه و ونه بال ره بشکنینه و با وضع فجیعی جنازه وه ره پشت نیسان وانت بی‌یشتنه و اتا کوچه جه به کوچه دیگه حرکت دانه.

دلایل شکست‌بخاردِن اتحادیه طبق اونچی که کتاب «جنبش چپ ایران موعاصر دله» به قلم سپهر ذبیح بنویشته بیّه از بائوته اتا از شرکت کننده‌ئون قیام که از اونجه جه جان سالم در بَوردبی‌یه به این شرح هسته:

محسن میلانی بنویشته که بعد از دستگیری تعدادی از اعضای جنبش، با استفاده از اطلاعاتی که از دستگیر بیّه‌ئون به دست بموئه سایر افراد گروه و ویشتر کمیته مرکزی گروه دستگیر بینه. زندان دله (طبق بائوته سایر افراد سازمان تحت شکنجه)، نظریه پردازون گروه توبه هاکرده و تقاضای بخشش هاکردنه. وشون حتی روح‌الله خمینی ره به عنوان سدی علیه امپریالیسم قبول هاکردنه. با اینحال بخششی درمورد این افراد صورت نَیته. وشون تهران دله محاکمه و به اعدام محکوم بَینه. سپس به آمل منتقل بَینه و مرکز شهر ملع‌عام دله اعدام بَینه. اعضا و هوادارون خوش اقبالی که از دستگیری فرارهاکردبینه هم کشور جه فرارهاکردنه.  به دلیل اونچی که منابع ایران دله و یا از زوون مقامات جوموری ایسلامی این واقعه دله، «مقاومت مردمی» بخوندسته بیّه، روح‌الله خمینی، رهبر جوموری ایسلامی از تنها شهری که شه وصیت‌نامهٔ دله از وه یاد هاکرده شهر آمل و ونه مردم بی‌یه بخاطر این واقعه الان، این شهر به شهر «هزار سنگر آمل» معروف بیّه و اتا گت ِمیدون هم به همین اسم داردنّه.

خمینی همچنین از مردم آمل تشکر هاکرد بی‌یه و عقیده داشته که قیام‌گرون «در صورت فهم ایسلام» به آمل حمله نکاردنه.

سال ۸۶ هم با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی «حماسه» ۶ بهمن ۱۳۶۰ آمل به پاس اونچی «فداکاری مردم آمل» اسم بَیته و با نام حماسه مردم آمل تقویم رسمی جوموری ایسلامی دله ثبت بیّه. مقامات جوموری ایسلامی ایران، به دلیل اونچی مقاومت مردمی دونّه، این شهر مقابل سربدارون در واقعه آمل ۶ بهمن سال ۱۳۶۰ به کار ورنه. در این رابطه کتاب‌ئون بسیاری هم بنویشته بیّه.




#Article 297: هژبر (221 words)


اسدالله‌خان‌سلطون‌باوند، هژبر ئه‌شناخته‌نه وه ره؛ از گت سردارون بیه که۱۲۶۶هـ.شـ. سوادکوه دله کنارهکته.وه امیر موید سوادکوهی یه آخرین ریکا بیه.
ونه پیر زمون ممدعلی‌شا درجه امیرتومانی رئیس قوشون مازرون ره داشته وه همون قشون دله دپیتن(بجنگسّن) ره یاد بیته ئو همهوره ایلخانی گتنه وهقبل از سنه ئ ۱۲۸۹با دوشمنی ئونی که با روسیه نشون هدائه هژبر ایسم بیته.

این زمون وثوق الدوله دستور هدائه که ظهرالملک که مازرون حاکم بیه تفنگون ره جمع هکنه ولی امیرموید ریکائون شه توفنگ ره ندانه ئو اینتا سر که پیمون ۱۹۱۹ چه ایمضا بیّه دربمونه ئو تا زمونی که پیمون لغو نیّه ئو وثوق الدوله کنارنکشیه دپیتنه.

زمونی که سعد‌الدوله‌خان (نیماینده میرزا کچیک خان جنگلی ) شه سربازون جه بارفروش(بابل امروزی) دله موستقر بیّه، هژبر اتا روسی مردی جه بارفروش پارک دله شه پارتیزونی تشکیلات ره سازمون هدائه.
با دِرِست بیّن نیشتنگائئ حکومت امیرموید کنار بکشیه ئو هژبر سروان ارتش استرآباد(گرگان) بیّه ئو خیدمت هکرده. ولی رضاشا که امیر موید جه ترسیه گت مردمون استرآباد ره ونه جا بـَدِه کرده ئو اونان ،هژّبر ئو سهم‌الممالک ره ۱۸/خورداد مائ/۱۳۰۳ هیجری خارشیدی کلاک کلباد (اتا مَله بهشهر ئو گرگان میون) دله تیروارش(فارسی وانه:تیر باران) هکردنه.

اتا از دلیل‌ئون ایستیحضائ رضاشا همینتا بی‌یه که امیر موید وچون ره بدون موحاکمه بکاشته.

سوادکوهی‌ئون و ونه فامیلون بعد از بمردن هژبر اتا شعری کیتاب بنویشنه که وه ره هژبرخونی گنّه.




#Article 298: کیوس گوران (2042 words)


کیوس گوران اوریمی که کیوس یا کیوز نوم جه هم معروف بیّه (بزائه ۷ خرداد ۱۳۱۷ هجری خورشیدی برابر ۲۸ می ۱۹۳۸ میلادی جه - سوادکوه اوریم، مازرون دله) اتا مازرونی شاعر، خونش‌کَر، نویسنده و روزنومه‌نویس هسته. وه مازرونی اجتماعی و انتقادی شعر ِپایه‌گذار، اَمه عصرِ دله هسه. کیوس اتا خانواده‌ی دله دنیا بمو که ونه پی‌یر نوممیرزداش بی‌یه و پهلوی حکومت مخالفون جه بی‌یه که اون گادر مازرون دله دَیینه و کیوس گوران وَچه‌گی گادِر، ونه پی‌یر سیاسی زندونی بیّه.

وه راهنمایی و دبیرستون ِاولیه تحصیلات ره مازرون دله بگذرنی‌یه و بعد بورده تهرون و پزشکی مدرک بَیتن وسّه تبریز دله امتحان هدائه که مردود اعلام بیّه. اَی شه درس ره دمباله هدائه که تحصیل دَم ره ونه وسّه بَییتنه و بائوتنه که ۱۰سال نَنشنه که ایران دله درس بخونده. همین وسه هلند راه ره پیش بَییته ولی اتی توم بئی په اعلام بیّه که علومِ وزارت اون هلندی دانشگاهِ مدرک ره هم قبول نکانده. کیوس گوران هم وردگردسته ایران.

مطبوعاتی کار ره بورسِ اقتصادی روزنومه جه، تهران دله شروع هاکرده و بعد تهرون جورنالِ روزنومه، که اطلاعاتِ موسسه‌یِ انگلیسی روزنومه بی‌یه، دله بورده.  اتی توم بئی په محرمعلی خان (پهلوی دوم گدر خـَوِرون ِسانسورچی) ونه بنویشته‌ئونِ انتشار جلو ره بَئیته، وه اِت گادر مجبور بَئی‌یه ترک تحصیل هاکنه و ونه کار باعث بیّه که کشورِ جنوبی مناطق دله دَواشه.

وه اسا مازرونی و فارسی زوونون ره شعر گانه و شه گلکی شعرون ره دکلمه کانده. تا اسا آلبوم‌های «مازرون»، «مازرون۲»، «چل سال عاشقی»، «پس ته کویی؟»  و «یاد اون روزا بخیر» ره بازار دله تَنِک هاکرده. ونه آثار بعضی آلبوم‌های دیگه دله هم دَیی‌یه؛ سوزگلام و شبی به نغمه و نوا واری.

کیوس گوران شعر بائوتِن همراه، مطبوعاتی همکاری ره جدی‌تر تبرستون محلی نشریات جه ادامه هدائه و اتی هفته‌نومه‌ئون سرمقاله ره نوشته. وه گوش-مغزی بیماری بَئیته و همین وسه غول بیّه و اسا بفره-اشاره (=لبخوونی) کومک جه بقیه جه ارتباط دانّه. 

کیوس گوران اوریمی روز ۷ خرداد ۱۳۱۷ شمسی هجری برابر ۲۸ می ۱۹۳۸ میلادی سوادکوهِ اوریم دله دنیا بموئه. ونه نوم، کیوس، اتا تبری اسم هسته که قباد ِریکا، ساسانی‌شاه، اسم جه بَئیته بیّه که تبرستون ِباوندیون سرسلسله هسته.  گوران (ونه فامیلی) هم گبران کلمه جه بَیته بیّه که زمون ِبگذشتی په گوران جه تغییر پیدا هاکرده. گبران ِمعنی زرتشتیون هسته. گوران ِمردِم زرتشتیونی هستنه که ایران ِمردم ِدین تغییر هاکرده په، هنتا تغییر دین ندانه و اسلام ره قبول نَکاردنه.

وه شه نسب و فامیلی‌نوم خَوِری گاته که:

اوائل وچه‌گی ونه پی‌یر که «میرزداش» نوم داشته و پهلوی دوم حکومتی مخالفون جه بی‌یه، بعنوان سیاسی زندونی محبوس بیّه.

وه شه پی‌یر خَوِری هم اینتی گانه که:

وه وچگی دله حاجی‌کلا دله دَیی‌یه. این روستا که تِلار ِروخنه‌یِ غربی حاشیه دله قرار داشته، مدرسه‌دار نَیی‌یه و همینسه وه ابتدایی تحصیلات ره کفشگرکلایِ مَله دله شروع هاکرده. سال پنجم ابتدایی، درس ادامه هدائن وسّه بورده شاهی (= قائم شهر) و بتونسته شه دیپلم ره طبیعی رشته دله بَیره. وه خاسته پزشکی رشته دله درس بخونده پس بورده تهران و مقدمات ره امتحان شرکت هاکردن وسّه فراهم هاکرده. چن نفر رفیقون جا تبریز ِعازم بیّه تا این شهر پزشکی امتحان دله شرکت هاکنه. وه این امتحان دله موفق نیّه و کیوس ره درحالی‌ که قبولی نمره داشته، مردود هاکردنه. کیوس هم پیگیری هاکرده و بخاسته که وه ره قبول بَیی‌ئون ِفهرست دله بَنویسِن ولی وه ره بائوتنه که «بلشویکون وچون نَونه پزشکی بخوندن». سال ۱۳۳۹ علومِ دانشکده‌یِ رئیس جا گپ زوئه که وقتی وه ره ونگ هاکرده دانشکده‌یِ رئیس فِرار هاکرده و بعدتر وه ره بائوتنه که ده سال حق درس بخوندستن ندانّه؛ چون خاسته وه ره ترور هاکنه.

وه که نتونسته پزشکی رشته ره دمبال هاده، تهران ره وردگرسته و مطبوعاتی کار ره بورسِ اقتصادی روزنومه جه سال ۱۳۴۰ تهرون دله شروع هاکرده.

ات‌دَفه کیوس گوران اتا مصاحبه بَییتِن وسّه بورده «کار ِبانک» دله و اونجه، بانک عمومی روابط ِمسئولیت قاسم لاربن جا بی‌یه. لاربن وه ره بائوته که بورس روزنومه ره وِل هاکنه و بوره اطلاعات دله. وه بعدته تهرونِ جورنالِ روزنومه (اِسایی اطلاعات) دله بورده و اتی توم بخاسته که بتونه اطلاعات هفته‌نومهٔ دله هم بنویسه ولی محرمعلی خان، که اون زمون خـَوِرون ِسانسورچی بی‌یه، نی‌یشته که وه شه کار ره هاکنه. وه اواسط دهه ۱۳۴۰ه‍.ش. بعنوان ئوی منابع هیدرولوژی کارشناس لرستون دله بورده. سال ۱۳۴۱ ه‍.ش. بورده اهواز و دکتر پیراسته سفارش جا، خوزستان اوستان دله ئو-و-خاک اداره میون مشغول کار بیّه و ونه کار مطالعه، روخنه‌ئون ِرژیم سَره، بی‌یه.

وه همین ایام اتا هلند دانشگاهون دله بورده تا اونجه جه مدرک بَیره و بئه ولی مبارزاتی سابقه سر که ونه پی‌یر داشته، خارجی امور ِوزارت وه ره اعلام هاکرده که ونه مدرک، علومِ وزارت ِقبولی نوانه. این زمون دانشکده وه ره بائوته که فقط اگه قبول هاکنه تابعیت بولیوی یا مصر ره بَییره و شه زندگی ره هلند دله ادامه هاده، بتونده شه تحصیلات ره ادامه هاده. همینسه وه شه درس ره نصفه-نیمه بی‌یشته و وردگرسته ایران. 

وه شه مشکلات سر، که نویسندگی و مطبوعات دله داشته، تصمیم بَیته شه شعرون ره صوتی کاست دسوری و شه صدا جه منتشر هاکنه. وه آخرسر سال ۱۳۷۸ ه‍.ش. بتونسته کاستی مازرون اسم جا مازرون فرهنگخنه‌یِ انتشاراتِ کومِک جه پخش هاکنه.   ۴سال بعد هم مازرون۲ ره تَنِک هاکرده. که زیاد ونه جا استقبال نیه.

اسفند سال ۱۳۵۶ گوش مریضی بَیته. وه ابتدا ساری دکترون ره مراجعه هاکرده. گوش-مغزی ِنادرِ بیماریِ تشخیص (به انگلیسی: Meniere) هدائه بیّه و وه بورده تهران، اما اونجه هم بائوتنه که اینتا مریضی معالجه‌ای ندانّه. ‌ماه بعد بریتانیایِ عازم بیّه. اونجه هم ایرانی دکترون تشخصی ره تائید هاکردنه. اتا بریتانیایی دکترون جا وه ره باته که اینتا بیماری ره بنشنه تحت کنترل بَئیتن و لازم هسته که حداقل سه ماه لندن دله دَواشه. ولی وه قبول نکارده و ایران دله وردگرسته. اما تشدید وضع دَوَرانی وحشتناک سرگجه‌ئون جه منتهی بیّه، نهایتاً کیوس گوران تهران دله گوشِ جراحی ره رضایت هدائه و شه راست‌وَری گوش ره اینتی بیّه که کاملأ غول هاکرده تا نتیجتاً سرگجه‌ئون وه ره ول هاکنن. اتا سال نیّه که چپی گوش هم همین مریضی ره دچار بیّه و ونه سفر اروپا و حتا امریکا ره اتا کامل نتیجه نداشته. وه در حال خار بیّن بی‌یه که عصبی فشارون سَره، شه شنوایی ره کاملا از دست هدائه و غول بیّه. اون گادِر تاسا وه بفره-اشاره جه ارتباط برقرار کانده.  

این زمون بصورت نامرتب اتی مازرونِ محلی نشریات دله مازرونِ پیام، شمالِ نهضت و کایر و مستضعفونِ پیام و تاریخِ زنگ دسوری دله مقالاتی نویشته و اِتی گدر اشعاری ره این نشریات دله پخش کارده.  آخرسری اسفند سال ۱۳۸۸ اتا دیگه کاست چل سال عاشقی نوم جا ره، توسط مهرآوای انتشارات، پخش هاکرده. این بار سی‌دی دیسکون دله کیوس ِصدا جه شعرونِ کتابچه و فارسی ترجمه هم همراه بینه. سال ۱۳۹۱ هم اتا آلبوم ره پس ته کویی؟ عنوان جه بازار دله تَنِک هاکرده.

کیوس گوران سال ۱۳۳۹ اتا شه رفیقون جا ایران و آمریکایِ انجمن دله دله انگلیسی زوون مرور و مطالعه ره تَن‌هِدا و هفته‌ای ره بعنوان مهمون وشون سِره دله بموندسته، اون هفته دله اتا سیو چادری زِنا بِموئه اون سِره دله که شه مَردیِ داغ‌بَدی بی‌یه و کیوس جه بخاسته بوره وشون سره دله و ونه وچون ره انگلیسی درس هاده. وه همینتی که اونان ره انگلیسی درس دائه، اون خانواده‌یِ کیجا ره عاشق بیّه که لیلا اسم داشته و ونجه بخاسته که هِدی جه ازدواج هاکنن. دِ وَر خانواده‌ئون مخالفت کاردنه ولی اینچنینی این دِ نفر روز ۱۶اسفند ۱۳۴۲ دله ازدواج هاکردنه. اسا این زادواجِ حاصل دِتا کیجا بیّه که اِتایِ وشون اروپا دله دره. 

کیوس گوران دِتا مازرونی و فارسی زوونون جه شعر گانه؛ ولی خِش نِدانّه که ونه فارسی شعرون انتشار پیدا هاکنن. ونه مازرونی شعرون تااسا چارتا آلبوم دله منتشر بَیینه. کیوس شعرون ویشته غزل، قصیده، مثنوی، نیمایی و دِبیتی قالبون درون هستنه. وه شه معروف بیّن دلیل ره شه آثار ِتنوع دونده که شعرونِ سبک دله ایجاد هاکرده. ونه اشعار خله دیگه شعرون تبری جا بانشاط‌تر هستنه چون وه تلاش هاکرده تا «شِکوه» و «ناله» بَدِل موزون و ترانه‌وار شعرون جه کار بزنه. 

مغولون حمله نَئی په، تبری زوون ِادبیات خله پربارته بی‌یه و همینسه شعری قالبون زیادی جه استفاده بی‌یه و حتا بعضی گادِر اتی شعرا اتا جدید سبک شه شعر وسّه دِرِس کاردنه. ولی مغولون حمله تبرستون ره اتفاق دَکِته په، اسپهبدیه چله باوندیون ِخانواده جه نابود بیّه و شعرا شعر باتِن انگیزه ره از دس هدانه و اغلب کتبی که کتابخِنه‌ئون دله وجود داشته ره مغولون تَش بزونه و این ادبی پیشینه رِقِد بورده. ونه بَئی په تبرستون دله‌یی (=داخلی) جنگون شروع بیّن جا، مجالی شعر باتِن وسّه دَنیبی‌یه، البته این دوره هم بعضی خار ِشعرون ره قطب رویانی یا کیا افراسیاب چلاوی جه ویمبی. هم زمون صفویون دوره‌یِ جا دِبیتی بائوتِن تبری‌سرا شاعرون دله رواج بیته و شاعرونی امیر پازواری دسوری شروع شعر باتن این قالب دله هاکردنه  و مثنوی هم طالب آملی و سیتی نسا آملی واری آدِمون دَس رواج پیدا هاکرده. این دوره په امیر پازواری اشعار جه تقلید هاکردِن باب بیّه و عده‌ای که امیری‌خون ره معروف هسنه، شروع اشعار باتن، امیر قالب دله، هاکردنه.

کیوس گوران اَمه دوره دله دِباره مازرونی شعرون ره اتا نوع طراوت و تنوع جا مواجه هاکرده. ونه اشعار دله خله سبکون هارشی‌یه وانّه.
کیوس گوران شه انگیزه خَوِر گاته:

گوران اشعارِ قالب برخلاف دیگه مازرنی شاعرون، خله متنوع و ادبی آرایه‌ئون جا پر هسته. وه غزل، قصیده، مثنوی، نیمایی و دِ‌ بیتی قالبون ره استفاده کانده. ونه اشعار دله که اکثراً  طنز و تمثیل‌واری هستنه، بَنشنه راحت خله مضامین ره پیدا هاکردن، وه خله انتقادات ره هم همین شکل جه گانه.

ونه اشعار دله کمتر فارسی دخیل واژه‌ئون جا استفاده وانه و اغلب تبری زوون گرامر هم پایدار هسه. گذشتگون ِزندگی ِابزار و وسایل جا یا مازندرونِ طبیعت جا، استعاره بَییت وانه به اسایی جامعه‌یِ اوضاع و حکومتی سیاستون که باعث وانه ونه شعرون خله قشنگ بائِن. همینتی گورانِ بنویشته‌ئون دله اغلب طنز بَدی‌یه وانه و تقریباً این طنز ره همه‌جا بنشنه پیدا هاکردن.

وه گانه که هیچ گادِر نخاسته اتی شعر باوّه که گت-گتون ره خِش بئه ولی انقلاب بئی په باور نکارده اَی همون آش هسته و همون کاسه و نتونده شه گپ ره بدون ممیزی بزنه ولی چاره‌ای نداشته که شه آثار ره اتی گلچین هاکنه که وه ره مجوز هادن. وه گانه مجبور بی‌یه اتی انتشارات پیدا هاکنه که ونه شعرون ره تنک هاکنن و همینسه مازرون فرهنگخنه ره رو هاکرده و وقتی بدی‌یه مردم استقبال هاکردنه، تصمیم بَییته همون چارچوب و ممیزی جه کنار بئه و این گدر مهرآوایِ انتشارات جه کار هاکرده. 

کیوس گوران تا اسا شه شعرون ره مازرونی زوون ره چارتا مجموعه دله منتشر هاکرده. این چارتا مجموعه بترتیب «مازرون۱»، «مازرون۲»، «چل سال عاشقی»، «پس ته کویی؟» و «یاد اون روزا بخیر» نوم جا پخش بینه.   ونه اولین اثر مازرون نوم داشته و موجب بیّه تا کیوس ونه پـِشتی جا، شه دومین کاست ره مازرون۲ نوم جا منتشر هاکنه؛ ولی این مجموعه استقبال جا روبرو نیّه و انتخابی موسیقی و شعر باهم سازگار نَینه و تنظیون شعرون ره نخاردنه. کیوس ِسومین آلبوم چن ساله تأخیر په بازار دله بمو و اینتا هم با استقبال مواجه بیّه.

چل سال عاشقی بر خلاف دِتا آلبوم اول، که مازرون ِفرنگخنه پخش کارده، مهرآوایِ انتشارات جه منتشر بیّه. مهرآوا مجموعه‌یِ همراهی، اتا کتابچه هم پخش هاکرده که ترانه‌ئون و فارسی دِگاردسته‌ئون ِمتن وشون دله دَیی‌یه. کیوس آخرین آلبوم هم «پس ته کویی؟» هسته که آخرهایِ شهریور سال ۱۳۹۱ پخش بگردسته. پیش از اونکه اینتا آلبوم ره پخش هاکنن اتا کنسرت دله این محصول ره معرفی هاکردنه و ونه درآمد ره هدانه «ماهک» ره، که اتا خیریه بنیاد، مریض بَیی وچونِ وسّه هسته. یاد اون روزها بخیر ره هم سال ۱۳۹۴ مهرآوا تنک هاکرده و کیوس گوران ونه درآمد ره هم کامل وقف هاکرده. مهرآوا سال ۱۳۹۴ مازرون یک و دو ره سی‌دی دله دِباره منتشر هاکرده. 

نمونه: زوون درازی ِشعر:
وقتی خامبه حرف دل بزنم نیمه مجاز
وختی که شونی زمر تا بییرم زوون ره گاز...
مر کلاغ چینده ممیز،انه خط زنده مه شعر
چنده اینجه بکشم مميز وشیل ناز؟!
اینجه هرکس سراده شسه کیجاجان راحته
د کرور چاپ بونه شعر بی‌جواز و باجواز...

کیوس دیگر خونش‌کرونی که مهرآوایِ انتشارات جه کار کانّه جه هم بعضی آثار دله کایری هاکرده و اتا-دِتا آهنگِ شعر ره بنویشته. بعضی‌شون اینجه بمونه:

کیوس گوران اولین شاعری هسته که تبرستون ِصدا و سیما ونجه اولین «همایش تجلیل از مشاهیر و نخبگان» دله قدردانی هاکرده.  
تا اسا خله مراسم دله کیوس گوران جه تجلیل بیّه که بعضی وشون دله جه عبارت هسنه:




#Article 299: شهر (147 words)


شهر ، طی دهه‌ئون اخیر، از سوی گت مردمون جوغرافی، جامیئه شیناسی، ایقتیصاد، جمئیت شیناسی ئو برخی علوم دیگه، تعاریف موتعددی از شهر ارائه بیّه ئو جامعه شیناسون از جومله انگلس ئو مارکس، شهر ره محل تمرکوز جمئیت، ابزار تولید سرمایه، نیازئون ئو احتیاجات ئو... دوننه که تقسیم کار ایجتیمائی، در اونجه صورت گنّه.

ابّلین شهرئون، در بین النهرین پدید بمونه.

شهر همینتی به عونوان پسوند یا پیشوند برای بساتن ایسم شهرئون ئو شهرک‌ئون ئو گاه محله‌ئون به‌کار شونه:

با پسوند در ئیران:
آکام‌شهر، بهشهر، گلشهر، زیباشهر، ایران‌شهر، آرین‌شهر (سده پیشین در خراسان)، نوشهر، خمینی‌شهر، شیلاشهر، سیمین‌شهر، نگین‌شهر، مینوشهر، خسروشهر و... 

با پیشوند در ئیران:
شهرِ سوخته، شهر بابک، شهر نو، شهرآشوب، شهرشادی، شهرآرا و...
 
خارج از ئیران:
 سخ تیرکیا:
ویران‌شهر و اسکی‌شهر.

ترکیب این پسوند فارسی با واژه‌های عربی نیز برای نامگذاری شهرهای ایران، پس از انقلاب ۱۳۵۷ در مورد برخی شهرها اعمال شده از جمله:




#Article 300: رابینو (103 words)


هاسنت لویی رابینو اوائل قرن بیستوم سرکونسول بریتانئون رشت دله بی‌یه.
رابینو مدّت ۱۶ سال شومال ئیران دله زندگی هکرده.وه بررسی ئو تحقیق درباره فرنگ گیلون ئو مازرون دله شروء هکرده. وه کیتاب ولایت دارالمرز گیلان «به مزرونی:ویلایت سامون‌دار گیلون» ئو بنویشته‌ئونی در مورد گیلون ئو مازرون بنویشته ئو جوزوه‌ئی در مورد نشریات فارسی‌زوون بینام صورت جراید ئیران به فارسی مونتشر هکرده.
ولی وه‌نه بهترون کیتاب‌ئون؛ ساری تا استرآباد ایسم داره‌نه که تبرستون چه‌کوت«تاریخ» ده‌له‌واره هسته اینتا کیتاب ئه‌سا بازار دله دره ونه دله هم ویشته روستائون ایسم ئو وشون تاریخچه جا بوردوئه درباره تاریخی جائون هم چیزای کارشناسی بیی ئو جالبی دانّه.




#Article 301: احمد کسروی (425 words)


احمد کسروی تبریزی (۸ مهر ۱۲۶۹، ۲۰ ایسفند ۱۳۲۴) چه‌کوت‌نویس، زوونشیناس ئو پژوهشگر برجسته ئیرانی بیه. اتّا کیتاب وه به ایسم‌ئون تاریخ مشروطه ئیران از موهم‌ترین آثار مربوط به تاریخ جونبش مشروطه‌خوائی ئیران هسته ئو هنوز به وشون ایستیناد وانه.
کسروی جوونی زمون به رائ ملّـائی شیعیون دربموئه ولی به دلائلی مودتی پس از بوردن به تهران عبا ئو عمامه‌ش ره کینار بیشته ئو در عدلیه ایستیخدام بیه ئو بعد از مودتی به خوزستان مونتقل بیه. وه مودتی بعد از عدلیه برکنار بیه ئو وکیل دعاوی بیّه. کسروی نشریه پیمون ئو پس از بیتن ئیران ئو برکناری رضاشا ، نشریه پرچم ره مونتشرهکرده ئو وشون دله به درباره دیدگاه‌ئون خادش مربوط به دین ئو زوون ئو باورون ئیرانیا بائوته. کسروی حزب یا جمئیتی هم تشکیل هدائه ئو وه ره باهماد آزادگون ایسم هدا.
وه ساختمون کاخ دادگوستری تهرون دله توسّوط فدائیان ایسلام به ایتّیهام الحاد ئو ارتداد، با ضربه‌ئون موتعدد چاقو به قتل برسیه.www.wmirhana.com
فروش لباس ب قیمت ارزون

بعد از به سر بموئن چهلوم شه زنا در ۲۹ شهریور کسروی شه وچون ره هدائه شه گـَگَ ره ئو دباره رائی تهران‌بیّه. زمونی که کسروی رائ تهران دله دیّه محمدتقی خان پسیان ره خوراسان دله بکوشتنه. در ۲۱ مهر بعد از سفری دراز به تهران برسیه ئو بورده اون زمون وزیر پلی وه همون عمیدالسلطنه بیه ولی در عدلیه جا برای کار هکردن وه دنیبیه. این‌تی کسروی باز بی‌پیل بیّه. وه تهران دله دباره زن بیته. آخرسری وه ره عوضو ایستیناف مازرون هکردنه. در ۲۶ آبون ما کسروی رائی مازرون بیّه که در اون روزگار تنها رائ بوردن به اونجه را دکتن با اسب بیه ئو کسروی هم چارواداری جه اتّا اسب کیرایه هکرده ئو رائی‌بیه. در این زمون امیرموید سوادکوهی ئو ونه‌وچون سوادکوه دله دولت‌جا خارج بی‌بیه ئو سردارسپه‌(رضاشا) برای سرکوب وه سیپاه به اون سامون برسنیه ئو کاروون کسروی فیروزکوه دله از دنبال هکردن سفر پشیمون بیّه. پس قزاق‌ئون وه ره اتّا کاروون دیگه همرا روونه‌هکردنه ولی چون کاروون از همرائی با کسروی خِشنود نیّه کسروی از وشون سِوا بیّه ئو تیسا‌لینگ بورده ساری سو. این سفر دله بید که کسروی ابِلین بار با زوون‌ئون ئیرانی برخورد هکرده ئو از دیّن وشون خـَوِر دار بیّه. وه با هر سختی‌ئی که بیه آخر به ساری برسیه ئو ۴ما اون‌جه بموندسّه ئو شه زِنا ره هم بَوِرده اونجه. وه از مازرون دله زندگی هکردن جه خِشِش اموئه ئو اون‌جه به یادبیتن مزرونی ئو موطالعه سربیته. در این زمون سمیتقو به مهاباد شهرستان بتجیه ئو ژاندارم‌ئون تسلیم بیه اونجه ره کوشتار هکرده. از سوی دیگه مازرون دله شورش امیرمؤید فرو هنیش بیه ئو وه تسلیم بی‌بیه.




#Article 302: پهلوی (831 words)


پهلوی (۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ هـ.ش.) دودمونی هسته که پس از انحلال سلسله قاجارون ، ئیران دله حکومت ره بیته، رضاشا ، شائ ئیران از (۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰) ئو بونیانگوذار رَج پهلوی بیه.

محمدرضا پهلوی (۱۲۹۸ - ۱۳۵۹) از ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ تا در بموئن اینقیلاب ایسلامی ئیران در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ شائ ئیران بیه. وه با دربموئن اینقیلاب ئیران کنار دکته ئو از این سو آخری شائ نیظام سلطونی ئیران دله اشمارسّه وانه. سلطونیت پهلوی با اینقیلاب ئیران رِقِد بورده. اینقیلاب ۱۳۵۷ ئیران، اینقیلابی بیه که با دیّن ویشته مردمون ئو حزبئون میلّی، دینی، کومونیستی ئو روشنفکرون ئیران، نیظام شائی این کشور ره از بین بورده، ئو پیش‌زمینه سرکار بموئن نیظام جه موری ایسلامی ره ایران دله جِفت ئو جور هکرده. ۲۲ بهمن سنه ۱۳۵۷ ره روز پیروزی این اینقیلاب دونّه. این اینقیلاب به رهبری آیت‌الله خمینی به پیروزی برسیه.

مردمون ئو احزابئون از اینقیلاب مشروطه اینتیظار ایستیقلال، رهائه ئو ایستیقرار حکومت میلّی داشتنه که از ابّلین ماه ئون پس از دربموئن فرمون مشروطیت ئو وا بیّن مجلس شورای میلّی ئو به ویژه بائو ِبشنو به سر موتمم قانون اساسی به خرابی بکشیه. نزدیکی سیاست روسیه ئو بریتانئون پس از ۱ قرن ریقابت، باعث اینعیقاد قرارداد ۱۹۰۷ ئو قرارداد ۱۹۱۵ در تکّه هکردن ئیران به مناطق نفوذ به خاطر جلوبیتن از حضور کشورئون دیگه بیه.

ابّلین جنگ جهونی دله (۱۹۱۸ – ۱۹۱۴ م.) با رِقِدهدائن بی سوئی ئیران، قسمتونی از کشور ره دیگه کشورون بیتنه ئو ئیران میدونِ جنگِ روسیه ئو بریتانئون ئو عوثمانی بیّه. انده شائون اون زمون بی خاصیت بینه که خله موشکیلات ئیران دله رَج بیّه حتّی نزدیک بیه ئیران ره تیکّه تیکّه هکنن.

دمبداء بیّن رژیم روسیه تزاری که حیمایت از قاجارون ره عوهده داشته ئو جاگوزینی بلشویکئون که فریاد رهائی سر دانه،باعث بیّه بریتانئون ویشته بخائن ئیران ره بیرن تا هم شه قدیمی کـَل سَر«دوشمن» پیش دکفن هم نفت ره بالا بَکشِن.

قرارداد ۱۹۱۹ وثوق الدوله ، که ئیران ره در وضع تحت الحمایگی قرار هدائه، به ایمضاء برسیه ئو این کار از دله بموئن ئیران به کونفیرانس صولح ورسای جلوگیری هکرده. با هارشای ژینرال آیرون ساید اینگیلیسی استاروسلسکی فرمونده روسی قزاق کنار بیشته بیّه ئو سردار همایون، فرموندئی کولّ قزاق ره بیته. این زمون همه خاستنه که قرارداد جا ایعتیراض هکنن همینتا سَر احمدشاء پیمون ره قوول نکارده ئو بریتانئون شه هارشا ره به ئیران تغییر هدائه.

اتا حوکومت لازم بیه تا شورش ئونی میثل: سِرخ ِارتش که تا گیلان بمو بینه یا امیر موید ئو ونه وچون جه جلوگیری هکنه ئو جلوی روشد نهضتئون مردومی، که نفت دارئون وسّه موضر بیه ره بیره ئو همینتی مردمون سوخن ره گوش هاده. سوخن ئون آیرون ساید با رضاخان ئو سیدضیاءالدین طباطبایی قزوین دله سرنوش ساز بیه. رضاخان به دیگه کاندیدائون سبقت بیته ئو موجری کودتای ۳ایسفند ۱۲۹۹ش. بیّه.رضاخان میرپنج، عبسقلی خان سوادکوهی ِریکا مئروف به داداش بیک ۱۲۵۶ شمسی روستای آلاشت دله کنارهکته ئو در ۲۲ سالگی به نیروی قزاق دَوِسته ئو در زمون ۲۰سال مراحل نیظامی ره تا فرماندئی هنگ قزاق ِخنه (آتریاد) همدان طی هکرده ئو قرار بیّه شاء بوّه. به احمد شا جوون آخری شاء از سلسله قاجارون هم اطمینان هدانه که هیچ که وه ره کودتا نزنده ئو همونتی وه ره مجبور هکردنه که فرمون ریاست وزیرائی سید ضیاء الدین ره ایمضاء هکنه ئو عونوان سردارسپه ره هاده رضاخان دست.

به دنبال کودتای ۳ایسفند ۱۲۹۹ که روز دوشنبه سیّم مائ (حوت) نیمه شو رِخ هدائه، نیشتنگاء ره بیتنه ئو با درست هکردن سرئوصیدا ئو تیراندازی بی مورد ئو زد ئو خوردئونی الکی، کودتاگرون بتونستنه مردمون دله وحشت ئو ایضطیراب دمبدن ئو فردای اون روز خله از گت مردمون ره بیتنه ئو مردمون ره به طریقی راضی هکردنه.

سیدضیاءالدین طباطبایی به خاطر عوام فریبی ئو بیتن ئو جاهت سیاستی، قرارداد ۱۹۱۹ م. ره ول‌هکرده ئو اینگیلستون هم برای ایغفال مردمون ئیران، ول‌هکردن این قرارداد ره با خِشنودی قوول‌هکرده تا کابینه مورد هارشا کابینه‌ای میلّی ئو ضد اینگیلیسی مئرفی بوّه.

قرارداد ئیران ئو شوروی ۱۹۲۱ که متضمن اینصیراف از امتیازات تزارئون بیه، ایمضاء بیّه (۱۲۹۹ ه.ش.). زمونی بعد سردار سپه به جای مسعود کیهان وزیر جنگ بیّه ئو همکار خادش سید ضیاء ره در موبارزه قودرت تبعید برسنیه. رضاخان تا ۲۶ خرداد ۱۳۰۲ ه.ش. با حضور در کابینه‌ئون قوام، مشیر الدوله ئو مستوفی الممالک با عونوان وزیر جنگ گتِ تصمیم گیرنده بیه.

سردار سپه با ایدغام دیویزیون قزاق، ژاندارمری دولتی، بریگاد مرکزی ئو سایر قوای پراکنده نیظامی پولیس جنوب، ارتش موتحدالشکلی ره پایه بیشته که فقط موجری دستورئون وزیر جنگ بیه ئو در همین زمون به پاره‌ئی از نهضت‌ئون از جومله گیلون جه موری ئو قیوم کلنل پسیون پایون هدائه.

جونبش جنگل توسوط میرزا پچیک خان شومال کشور دله شیکل بیته ئو در زمون کوتائی بتونسته در موقابل قوای بیگونه ایستادئی هکنه. پس از پیروزی بلشویک‌ئون ئو سرنگونی حکومت روسیه تزاری، چه‌تی این نهضت در مقطئی مورد حیمایت بلشویک‌ئون قرار بیته، میرزا پچیک خان جنگلی قوربونی توافقات بین اولمیللی بیّه ئو قوای رضاخان بتونسته پس‌موندسّه نیروئون وه ره هم موتلاشی هکنه.

رضاخان سردارسپه خورداد ۱۳۰۲ ش. فرمون نوخست‌وزیری ره از احمدشا بیته ئو موجبات سفر سیّم وه ره به ئوروپا فراهم بساته (۱۳۰۲ ش.).




#Article 303: نجما (109 words)


ایسم عاشقی هسته که برای دوری شه معشوقه که رعنا  ایسم داشته ترانه‌ئونی بساته. این داستان که میثل ویس‌و‌رامین یا لیلی‌و‌مجنون سرگوذشت جون‌بسوته دل داده‌ئی ره توضیح دنه ، ولی فرقش با بقیه داستانی اینتائه که نجما خادش شعرون ره گانه ولی بقیه جائون ات‌مردی (میثل فخرالدین گرگانی یا...) مردمون داستون ره شعر جه تبدیل کانده ، این کیتاب از داستون‌ئون میلی اینتا سرزمین و اغلب نوقاط مازندرون ِ، دیهاتی‌ئون وه ره از بیته‍ئون و در زمون موناسب و شو هنیشی‌ئون و مجالس عروسی دله خِنِش کانـّه . تاریخ زندگی سوراینده به تحقیق به دست نموئه ، ولی موحقق هسته از زمون باستون مشهور صفحات شومال ئیران بی‌یه .




#Article 304: دیلمستون (101 words)


دیلم اتّا تاریخی ایسم ئیران دله هسته اینتا منطقه گیلون بـِن(جنوب) دره ئو کوه‌ئون دله قرار دانّه ولی بعضی زمونا کول گیلون ره با اینتا ایسم یاد کاردنه.
دیلم مردمون ره دیلمی گانّه، وشون اتا زوون دارنه که ونه گپ بزوئن شومال ئیران زوونا ره موندنه.

کسروی:

رابینو ، کیتاب ولایات دارالمرز ئیران هم از دیلمستون ایسم بَوِرده ئو نویسنه که:

دهخدا با نقل قول از سفرنومه ناصرخسرو درباره دیلمیون و دیلمستون نویسنه:

احمد کسروی. شهریاران گمنام. ناشر: دنیای کتاب. ۱۳۸۴.
ابراهیم اصلاح عربانی. کتاب گیلون (جلد ۲). ۱۳۷۴.
رابینو، ولایات دارالمرز ئیران: گیلون. جعفر خمامی زاده، رشت، انتشارات طاعتی، ۱۳۷۴ش.




#Article 305: مرزبون نومه (206 words)


مرزبان نومه از جومله شاهکارئون مازرون ادبیات هسته که نثر مصنوع مزین دله دره ئو تومبی وه ره بهترین همه وشون تا ابائل قرن ۷ بدونیم .خله از موارد مرزبون نومه از حد نثر مصنوع متداول بوگذشته ئو صورت قشنگ شعر بیته .وراوینی چند سنه بعد از ابّلین ترجومه مرزبون نومه یکبار دیگه دست به ترجومه این کیتاب از طبری زوون به فارسی بزوئه بدون اونکه از تألیف روضه العقول (ابّلین ترجومه مرزبان نومه)آگاه بائه .مرزبون نومه وراوینی در ۹ باب ،اتا موقدمه ئو اتا ذیل هسته این کیتاب از زوون حیوونا ئو به تقلید از کلیله ودمنه نصرالاه منشی بنویشته بیّه.در واقع نویسنده کیتاب از طریق داستان ئون غیر موستقیم ئو از زوون حیوونا شه حدیث ره شاء دَست دنه. تاریخ ترجومه مرزبان نومه ئو تهذیب وه به دست وراوینی کاملا معلوم نیه ولی موسلمأ بین سنه ئون ۶۰۷-۶۲۲ایتیفاق دکته.مرزبان نومه از نوع ادب تمثیلی(فابل)محسوب  وانه ئو نثر وه فنی هسته.

مرزبون اتا باوندی شاهزاده بیه که رستم وچه بیه وه اتا نویسنده ئو شاعر بیه که دتا کیتاب بنویشته اتا مرزبون نومه که اتا کیتاب هسه که ونه دله ئیران ئو مازرون قدیمی داستانون بنویشت بیه ئو اتا دیگه نیکی نومه بیه که الان امه دست دله نیه. اینتا کیتاب اتا شر کیتاب بیه.




#Article 306: بهاءالله (213 words)


میرزا حوسنعلی نوری (بزائن:۱۸۱۷، بمردن:۱۸۹۲) که وه ره بهاءالله گتنه، پایه‌گوذار دین بهائی هسته. بهائیون موعتقدنه که بهاءالله، بونیانگوذار دین بهائی جدیدترین فیرستاده ایلائی در سلسله پیومبرون پیشین چون ابرائیم، موسی ئو بودا ئو زردشت ئو مسیح ئو ممد هسته ئو رسالتش برای ایجاد تمدّونی جدید ئو جهونی هسته که بشر در این زمون به وه نیازمند هسته. امروزه شومار بهائیون ویشته از ۷ میلیون ئو ۴۰۰ هیزار نفر هسته.
بهاءالله بطور هم‌زمون ۳تا زنا داشته. آسیه، فاطمه ئو گوهر. وه مجموعا ۱۴ وچه داشته که تنها ۷ نفر از وشون به سن بلوغ برسینه ئو باقی در دوران طفولیت از دونیا بوردنه. ۷ نفر از این فرزندان از آسیه ئو ۶ نفر وشون از فاطمه بینه. وه از گوهر فقط اتا وچه داشته. ازدواج‌ئون وه همه قبل از ایظهار امر وه ئو حتی قبل از نزول کیتاب اقدس، (کیتاب احکام بهائی بیه).

میرزا حوسنعلی نوری از مردمون مازرون، در سنه ۱۱۹۵ هیجری شمسی تهرون دله کنار هکته. بهائیون نسبت وه ره از اتا سو به زرتشت ئو از سوی دیگه به یزدگرد سوّم، آخری پادشائ ساسانی دونّه. همینتی بهاءالله از طریق همسر سوم ابرائیم، (قطوره) به وه منسوب هسته. ونه پیـِر گتِ میرزا نوری از رجال دوره فتحعلی شاء ئو مردی ادیب ئو خِشنویس بیه ئو دربار شائ ئیران منصبی عالی داشته.




#Article 307: سوریه (454 words)


سوریه که ونه رسمی نوم سوریه‌ی عربی جمهوری هسته اتا کشور نومه که آسیا جنوب‌غرب دره و مدیترانه دریا پَلی هسته. این کشور شمال جه ترکیه، شرق جه عراق، غرب جه لبنان و مدیترانهِ دریا و جنوب جه اردن و اسرائیل جه همسایه هسته. سوریه مهم شهرها جه دمشق، حُمص، دَرعا، حِماه، حَلب و دیرالزور هستنه.

سوریه عرض ۳۲ و ۳۷ درجه شمالی و طول ۳۵ و ۴۲ درجه شرقی میون جا بَییته که این وسّه تاریخ دله، جایی استراتژیک حیساب بی‌یه چون سه قارهٔ آسیا، اروپا و آفریقا ره وصل کانده و «صنعتی اروپا» و «نفت‌خیز ِخاورمیونه» میون قرار گنّه.

سوریه دله حدوداً ۷۴٪ مسلمون تسنن په‌روونه، ۱۳٪ علویون، شیعیون دوازده‌امامی و اسماعیلیون، ۱۰٪ مسیحی و ۳٪ هم دروزی هستنه.

عربون بیش از ۹۰٪ جمعیت ره تشکیل دنّه و کوردون حدود ۹٪ جمعیت سوریه هستنه و ارامنه، ترک‌ها، چرکس‌ها و یهودیون مجموعاً کمتر از ۱٪ هستنه. سوریه عرب کشورون اتحادیه دله هم عضو هسته.

سوریه کوهنه نوم شام هسه. اینتا کشور دله، قبل اینکه عربون وه ره بیرن، مردم سوریانی زوون ره گپ زونه و روم ِسامون دله دَیینه. البته اون گادِر که شام ِمنطقه روم ِدله دیّه هم این قسمت درگیریون خله بی‌یه.

عربون راشدون خلفا گادِر شام و عراق ره بَییتنه. ایمام علی ِخلافِت زمون کوفه اسلامی ممالک ِنیشتگا بیّه و معاویه شام دله دَیّه و ونجه رقابت کارده. آخرسر امویون ِحکومِت، که همون معاویه تَلِک بینه، بتونِستنه خلافت ره توم هاکنِن و اسلامی مناطق ره شه په‌روو هاکنِن. این گادِر شام تموم خاورمیونه و آفریقای ِشمالی شهرون و حتی ایسپانیای ِنیشتگا بی‌یه.

سوریه معاصر دوره دله عثمانی و بعد هم فرانسه کولونی بیه. وه مازرونی ۱۴۵۶ سال دله اتا سِوا کشور بَیی‌یه. ونه دله ۴۰ سال هسه اسد خانواده حوکومت کانّه که سوریه‌ی ِبعث حزب جه هستنه.

ونه مردم ویشتر عربی زوون ره گپ زننه  ولی وشون میون اتی کورد درنه که کوردی‌زوون ره گپ زنّه و روژاوای ِمنطقه دله زندگی کانّه. آشوریون، دروزیون و ترکمونون هم بعضی مناطق دله دَرنه.

مردِم ایسلام دین ره په‌روو هستنه و ویشته سنی‌نه ولی اسد ِخانواده که حکومِت ره دارنه، علویون جه هستنه و همینسه این کشور دله مذهبی اختلافات خلوئه. دروزیون و باقی شیعیون هم علویون جه خار ِرابطه دارنه. مسیحیت هم این کشور دله ات‌که په‌روو دارنه.

اینتا کشور حکومت جمهوری بی‌یه. اسا این کشور دله اتا جنگ هسته. بعضی مناطق ره هَنتا بشار اسد طرفدارون دارنه. سوریه کوردستون (= روژاوا) ره هم دموکراتیک ِاتحاد ِحزب، که پ‌ک‌ک ِطرفدارون هسنه، دارنه. اتی جهادی گروهون هم داعش و جبهه النصره واری این کشور ِبعضی شهرون ره دارنه.

اینتا کشور پیل یکا نوم لیره هسه. ونه ایقتصادی مرکز هم لاذقیه بی‌یه.

اینتا کشور گتی۱۸۵۱۸۰کیلیومترموربع هسه. اینتا کشور۱۱ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه نیشته‌گا نوم دمشق هسه.

سوریه چارده‌تا استان دانّه که اینان هستنه:




#Article 308: کریمه (232 words)


کریمه ، ، (کریمه ِتاتاری جه: Qırım)، اتا جزیره‌مونائه كه سیو دریای شمال دره. این منطقه اوکراین ِشنه و شه‌مختار (خودمختار) محسوب وانه. این جمهوری گتی ۲۵٬۵۰۰ کیلومتر مربع و ونه جمعیت حدوداً ۲٬۳۰۰٬۰۰۰ نفر هسته. این جمهوری رسمی زوون اوکراینی‌ئه ولی روسی و کریمه‌ای تاتاری ویشته گپ بزه وانّه.

نیکیتا خروشچف (شوروی ِرهبر) سال 1954 کریمه ره بعنوان هدیه بی‌یشته اوکراین ِایالِت دله، اوکراین سال 1991 اتا مستقل کشور بیّه و کریمه ونه سامون دله بموندسته ولی اتا پیمون بی‌یشتنه که روسیه بتونده شه ناوئون ره سیو دریا دله داره و کریمه جه این مسئله سَره استفاده هاکنه. سه سال بعد، یعنی سال 1994، بوداپست ِپیمون امضا بیه که گاته آمریکا، روسیه و انگلیس ونه اوکراین ِاستقلال ره حفظ دارِن و وه ره حمله نَکانِن. این پیمون همینجور گاته که این کشورون نَوِنه اوکراین ره مِزراب بی‌یلِن و وه ره مجبور هاکِنِن که اتا کار ره انجام هاده یا نا.

اوکراین ِبحران سَره که این کشور ِروسی مردمون شورش هاکِردنه، روسیه‌ی ِحمایت جه ۱۷ مارس ۲۰۱۴، کریمه‌ی ِجزیره‌مونایِ ۹۷ درصدِ مردم اتا رفراندوم دله رای هدانه كه خانّه روسیه تن وَصله بَخارِن. روسیه هم وشون خاسته ره رسماً قبول هاكاده.

این جزیره‌مونا جنوب و غرب جه سیو دریا و شرق جه آزوف دریا جه وَر خانّه.

سرشماری سال ۲۰۰۱ اینجه جمعیت ره ۲٬۰۳۳٬۷۰۰ نفر و جمعیت انبسی ره ۷۸ نفر هر کیلومتر مربع دله تخمین زنده. کریمه شهرون مهم اينان هستنه:




#Article 309: Istälin (114 words)


اين مقاله ره بتونّی عربی خط جه اينجه بخوندين: ژوزف استالین

Istälin yä Žukä şuli attä az Şuraviye rahbarun jä biye.ve mäzeruniye ۱۳۹۱ säle dele Teflis dele deniyä bemu.qabl az inke ve Şuraviye rahbar bavu Gurjeün kumunisti hezbe gate dabir biye.ve Ürusiytä kumunisti inqeläb dele Lenin jä käyeri däşte ü xale az janguni ke elayhe tezäti ürusiyä biye dele ham şerket hakerde.ve bade Lenin kenär burden qed re ürusiyä dele,şe dase dele bayte.ve xale säl Şuaviye dele hukumet hakerde ü şe deşmenun re xale xaşen sarkub hakerde.ve biye ke bade be qodret baresiyen Ürusiya num re Şuravi beşte.ve jehäni devvumin jange dele Älmän şekst hedäen dele xale naqş däşte.ve mazeruniye ۱۴۶۵ säle dele bamerde.




#Article 310: امیر موید سوادکوهی (273 words)


امیر موید سوادکوهی، هژبر ره پییر بی‌یه.

۱۸ تیر ۱۳۰۰ زد و خورد نیروی اعزامی قزاقون امیر موید سوادکوهی افراد جه که مازرون دله موخالفت بنا ره دولت وقت جه بیشت‌بینه ره شروع هاکردنه و روز بعد با رقد بوردن امیرموید و فرار وه تموم بیّه. این موخالفت با خشونت تموم سرکوب بی‌بیه. احمدآقاخان‌میرپنج (بعدا سپهبد امیر احمدی) فرمانده قزاق‌ئون اعزامی بعد از شکست هدائن سوادکوهی ،خِنِه و قرارگائ وه ره تـَش بکشیه و ونه وچون ره هم فراری هدائه.  این رویداد ۴ما و نیم بعد از کودتای ژنرال رضاخان که سردارسپه و وزیر جنگ بی‌یه که شه هم از مردمون آلاشت سوادکوه بی‌یه ،صورت بیته. سپهبد امیر احمدی که از کـَل‌سَروَسنی‌ئون قدیمی رضاشا بی‌یه در سنه ۱۳۴۴ در ۷۷ سالگی بمرده. وه ابّلین نظامی بی‌یه که بعد از دوران ساسانیون ، سپهبد بی‌یه. وه به مشاغل نظامی و غیر نظامی متعدد و گوناگون منصوب بی‌یه و آخرین سمت وه سیناتور انتصابی بی‌یه.

همینتی روز شومار تاریخ ایران دله، باقر عاقلی، ج‌ابّل، ص‌۱۵۶ بموئه:در چنین روزی،امیر موید سوادکوهی مازرون دله سر به طوغیان بیته و علم موخالفت با حکومت مرکزی سرهدائه. میرپچ احمد آقاخان مأمور سرکوبی ایسم بَوِرده بی‌یه. تاریخ ۱۸تیرما ۱۳۰۰ جنگ سختی بِین امیر موید سوادکوهی و قوای قزاق در بیته که عدئونی از طرفین بمردنه و زخمی بینه. در تاریخ ۱۹ تیرماه ۱۳۰۰ ،آقاخان، مقر امیر موید ره به تَش هدائه و امیر و ونه وچون فراری بینه. امیر موید سوادکوهی ، هژبر ِپیـِر ، دوره قاجاریه و اوایل دوره رضاشا دله زندگی کارده. وه از اهالی سیاست بی‌یه و اتا از مبارزون آزادی خواه به شومار شی‌یه. در دوره ۳مجلس شورای میلّی هم ، نیماینده مردمون مازرون محسوب بی‌یه.




#Article 311: ممد ولی خان تنکابونی (167 words)


ممدولی‌خان تونکابونی (۱۲۶۴-۱۳۴۵ هجری قمری) مئروف به سیپهدار تونکابونی، سیاستی‌مردی و ۵دوره رئیس‌الوزرائ ایران.

وه حبیب‌الله خان ِسردار ِوچه و ممدولی‌خان ساعدالدوله زک‌ئو‌زا بیه، از سردارون ممدشا قاجار محاصره هرات دله بیه.

وه ابّل ساعدالدوله و بعد نصرالسلطنه لقب داشته و در دوران جونبش مشروطه به گتِ‌سیپهدار ایسم بیته. وه اتـّا از ۲ فاتح مئروف تهرون در کارائ اینقیلاب مشروطه بی‌یه.

وه ابـّل از سردارون ممدعلی‌شا بی‌یه و در رِقِد‌هدائن بست مشروطه خوائون مسجدشاء دله و در حمله به آزدیخوائون تبریز نقش داشته. بعدأ با ممدعلی‌شاء ایختیلاف پیدا هکرده و بورده شه سه‎ره تونکابن دله بی‌یه. دوران ایستیبداد صغیر آزادیخوائون گیلون بدلیل ایکه وه کارئون‏نظامی ره دونسته و با ممدعلی‎شاء هم ایختیلاف داشته وه ره به‌عونوان رهبر برای فتح تهرون بیتنه.

ابـّلین بار در ۱۳۲۷ هجری قمری رئیس‌الوزرا بیّه و تا ۱۳۳۴ هجری قمری که با لقب گتِ‌سیپهسالار به این مقوم برسیه ۴بار دیگه رئیس‌الوزرا بی‌یه.

دوره رضاشا ونه زمین و زامون ره بیتنه و بلخره وه خادکاشی هاکرده.

گانه ات روز ات‌سره این شعر ره خوندسته:




#Article 312: لاپ کمر (395 words)


لاپ کمر که وه ره دیوکالی، اسپهبد خورشید غار (لی) یا عایشه کرکیل دژ هم گانّه، تهرون به قائمشهر راه سَر، دوآب ناحیه دله قرار دانه. اینتا لی کوه دله دره. این لی دله اسپهبد خورشید ِزن و وچه سه ماه زندگی هاکردنه و آخرسری عربون بتونستنه وشون ره لی دله جه دَربَکشِن و همین باعث بیّه که اسپهبد خادکاشی هاکنه و تبرستون دَکفه عباسیون ِدستِ په.

طبیعی طاق قوس قایده ۴۰ متر هسته و معروفه که گانّه وه «دنیای گت‌ترین طبیعی قوس» هسته. غار دله اتا بیضی‌مونا تالار داشته که ونه گتی ۷۵×۲۵ و ونه بلندی (ارتفاع) ۱۵ میتر بی‌یه. غار ِدیم‌به‌دیم اتا دیفار دَره که سنگ و ساروج جه دچیه بیّه و تا ورودی وه ایدامه دانه. این دیفار ِبنا گاوباریون دوره شنه. غار ِجلو اتا گت ِپرتگاه دانه باعث وونه ونه دله بیّن خله سخت بواشه. چون این غار دله بخاردنی ئو دیی‌یه، قدیم بنشسته ونه دله ات‌خله موقاومت هاکردن.

غار دله چنتا اتاق دره که وشون بساتن قدمت ساسانیون دوره جه وَرگِردِنه. این غار ایران ملی آثار فهرست درون قرار دانّه و وه ره یونسکوی ثبت وسّه هم نومزه هاکردنه و فعلاً اتا پرونده دانّه. غار ِپَلی نظامی تمرینات و ماسه‌برداری هم کانّه که باعث وونه وه کم‌کم تخریب بَواشه.

این غار اتا طبیعی کاخ هسته و همیشه تبرستون اسپهبدون ونجه کار کاردنه. صدر ایسلام و همزمون با تبرستون ِمردمون ِشورش اینتا غار ره ونداد هرمز بَییته.

سال ۷۶۱ میلادی، اسپهبد خورشید، گت ِاسپهبد فرخان ِنوه گاوباریون سلسله جه، مازرون سَر حکومت کارده. ونه زمون، منصور عباسی تصمیم بیته مازرون ره بَییره. مهدی عباسی، منصور ِریکا، کــَلِک جه اسپهبد خورشید جه رَفِخ بیّه و ونه وسّه هدیه برسنی‌یه، ونجه بخاسته تا ایجازه هاده ونه لشکریون طالار درکای تنگه‌ی راه جه بورِِن خراسون جه زودته بَرِسِن. اسپهبد خورشید کلک بخارده و ایجازه عبور ره وشون دست هدائه. مهدی، ۲تا سپاه ره گرگان و شاکوه جه راهی هاکرده و آمل ره بیته. ایسپهبود خارشید که غافلگیر بیّه، شه زِنا و ثروت ره اینتا غار دله بیشته و بورده دیلمستون سو که سپاه جمع هکنه.

عربون سپاه ۳ ماه غار پَلی دَیینه و فکر کاردنه تا اتا راه پیدا هاکنن. آخرسری غار ِئو ِسرچشمه‎ئون مسموم هکردن جه موفق بَیینه «بانو نی‌کلا»، اسپهبد خورشید ِزنا، ره ونه کیجائون و ریکائونِ همراکِت بکاشِن یا اسیر هاکنن. ایسپهبود خارشید داشته اموئه غار سو که بشناستن خَوِر جه خادکشی هکرده و بمرده.

نیما یوشیج، روجای کتاب دله گانه:




#Article 313: لاجیم گونبد (313 words)


برج لاجیم بنائی تاریخی هسته که دسوادکوه شهرستون دله دره.
برج لاجیم در شومار آثار زمون شائئ زیاریون ، تبرستون دله با فاصله سنه‎ئون ۳۱۶تا۴۴۳ هجری‎قمری هسته.
اینتا بنائ ِتاریخی خارج از اتا گونبد مخروطی ساده ئو ظریف دپوشینیه بیّه که وه دله به شیکل مدور تغییر شکل دنه. ورودی اینتا بنائ آجوری در سمت شرق بی‎یه ئو گونبد ِپایه اتا وسیله رج طاق نما تزئین بینه.
کمربند زیر گونبد دله، ۲کتیبه به خط کوفی ئو پهلوی روی هم قرار دارنه ئو میثل کمربندی برج دور دپی‎تونه. این ۲کتیبه به‌شیکل قشنگی با آجورئون تراش بخارده زمینه‌ئی از اِسپه‌گچ ِدله نصب بینه، کتیبه با خط کوفی ایسم کیا اسماعیل ابوالفوراس شهریار ابن عباس صاحب بنا ئو تاریخ ۴۱۳ هجری قمری ره نشون دِنه.
اهمیت بورج لاجیم میثل اسکلت ِبـِرج ، ویشته بدلیل داشتن کتیبه‎ئون پهلوی ئو کوفی هسته. این امر نشون دنه که در قرن۵ هجری قمری این قسمت دله، حوکمرانون ِزمون هم به هونر زمون قبل از ایسلام به خط رایج دوره حکومت شائون ساسانی هم اهمیت دانه.
در کتیبه کوفی ایسم صاحب مرقد بخوندسته وانه ولی ایسم سازنده وه معلو نی‎یه ئو فقط حدس ئو گمون وو با توجه به قرینه ایجزائی از کلمه‎ئون باقی‎بموندسته تومبی وه ره پیدا هکنیم.
کتیبه دله اینتی بنویشتوئه:
بسم الله الرحمن الرحیم. هذا قبر القیم الکیا الجلیل ابوالفوراس شهریار بن العباس بن شهریار مولی امیرالمؤمنین رحمه الله امر بینائه فی سنه ثلاث محشر و اربعمانه، عمل الحسن بن علی.

بنائ برج لاجیم موتعلق به حد فاصل میون رِقِدبوردن ابّلین سلسله باوندیون ئو دِرِس بیّن دیّومین سلسله اینتا شائون هسته. این دوره هفتاد ساله دله، تمومی سرزمین تبرستون زیاریون دَست دیّه. ولی وشون کوئون سَر شائئ نداشتنه ئو عقب‌دکتون باوندیون مونتظر فرصت بینه که شه سامون ره پس بیرن.
برج لاجیم به قبر ایمام‎بـِزا عبدوالله هم مشهوره.
موحیط دایره بنا در قاعده ۲۶۸۰ سانتی‌متر، قوطر فضای داخلی ۵۴۷ سانتی‌متر ئو پهنای ئو روی وه ۱۱۲ سانتی‌متر هسته.




#Article 314: اسپهبد خورشید (2654 words)


اسپهبد خورشید (بزائه ۷۳۴ - بمرده ۷۶۱ میلادی) که بعضی سکه‌شناسون ونه نوم ره خورشید دوم بی‌یشت بینه و بعضی معاصر مورخون ونه نوم ره «خورشید شا» بخوندستنه، گاوباریون آخرین اسپهبد بی‌یه که سال ۷۴۸ چارده‌سالگی گادِر، حکومت جه برسی‌یه.

خورشید پییـِر، دازمهر، اونگادِر که وه شیش ساله بی‌یه بمرده و ونه په، پچوک فرخان که خورشید عامو بی‌یه، هشت سال ونه نیابت و قیومیت ره شه وسّه بییته. خورشید که گت‌ته بگردسته، تبرستون حکومت ره شه عامو دَس جه دَربیارده و نیشتنگا دله، تخت ِسَر هنیشته.

خورشید دوره، اتا شورشی که ونه نوم سنباد بی‌یه، ونجه پناه بییته. این آدِم ره قومس و تبرستون میون خورشید ِعامی‌پسِر بکاشته و ونه سَر ره اسپهبد برسنی‌یه بغداد، عباسی خلیفه پَلی؛ منصور دوانیقی. اَیی منصور شه وچه، مهدی عباسی، ره برسنی‌یه تا وه بتونسته تبرستون ره کلک بزوئن جه فتح هاکنه.

اسپهبد خورشید شه زن و وچه ره شه پول همراهی اتا لی (=غار) دله بی‌یشته و بورده دیلم وَری. اون گادِر هم که وه بشناسته ونه زن‌وچه ره عربون بَییتنه، خادکاشی هاکرده و بمرده.

معاویه خلافت گادِر، امویون ِحاکم، ات نفر که ونه نوم  بی‌یه، چار هزارتا سرباز و نقل دیگه جه بیس هزار نفر همراهی، تبرستون بَییتن وسّه، این سرزمین راهی بیّه. دِ سال بعد درگیریون وه و گت فرخان، دابویه‌ئون اسپهبد، تبرستون دله دکشی‌یه بیّه، ولی نبردونی که انجوم بی‌یه درون، این ارتش ره رِقِد بدانه و مصقله ره بکاشتنه. ونه په، اتا دیگه ارتش یزید بن مهلب رهبری جه گتِ فرخان جنگ سه بموئه. وه کارون «ضدانسانی» کارده و این شیوه جا جرجان ره بَییته و گت فرخان ره مجبور هاکرده صلح هاکنِن. این صلح په‌یی، هرسال مازرونیون وسّه چارمیلیون و هفصد هزار درهم مثقالی، غرامت هادِن. چارصدبار زعفرون پیشکش هاکنن و چارصدتا مَردی ره که وشون کول‌سَر سپر دیّه و قنطاری نقره‌ای و حریری مِتکا داشتنه ره، هادِن عربون ره. این تعهدات اجرا بینه و چن وقت هم تبری حاکمون نافرمونی کاردنه؛ ولی مروان بن محمد ِخلافت گادِر، تبرستون مردِم کلاً این پیمون ره بشکستنه و باتنه که خراج ندنّه.

خورشید سال ۷۳۴ میلادی دنیا بموئه؛ ونه پییر، اسپهبد دازمهر، که گت فرخان وچه بی‌یه، ۷۲۸ تا ۷۴۰ میلادی یعنِن دِوازَه سال، تبرستون سَر حکومت هاکرده. دازمهر بمردِن گادِر، خورشید هنتا وچه بی‌یه و نتونسته شا بَواشه؛ همینسه دازمهر وصیت په، ونه برار پچوک فرخان، نایب‌السلطنه و موقتی جانشین بگردسته تا سال ۷۴۸ حکومت ره داشته. ونه قیومیت گادِر، شیش سال بی‌یه. دادمهر بمردِن په، فرخان دوم شه برارزا ره بَرسنی‌یه تمیشه دله.

تموم نایب‌السلطنت بی‌ین پچوک فرخان گادِر، بنی‌امیه تبرستون ِسو لشکر نرسنینه؛ ولی سال ۱۲۹ هجری، ابومسلم شه شورش ره علنی هاکرده. پچوک فرخان شه حکومت گادِر، شه نوم جه سکه نزوئه. کلّـاً، امویون ِحکومت ِاواخر و عباسیون ِحکومت ِاوائل تبرستون ِاوضاع آرام بی‌یه و مردم آرامش داشتنه.

خورشید هرچن‌وقت شی‌یه ساری، که پچوک فرخان ِنیشتنگا بی‌یه و شه عامو ره سر زوئه. فرخان اتا کنیز داشته، «ورمجه هرویه» ِنوم، که شعبده‌بازی بلِد بی‌یه؛ این کنیز هرگادِر خورشید شی‌یه ساری، وه ره شعبده جه، سرگرم کارده، خورشید کم‌کم کنیز ِعاشق بگردسته و ونجه نومه رَدِّ-بَدِل کارده. پچوک فرخان هم وه ره قول هِدا وقتی وه شا بگردسته، این کنیز ره هاده وه ره؛ ولی تا اون زمون کنیز ونه دَس په ونه دَواشه.

شیش سال که فرخان دوم حکومت جه بگذشته په، خورشید سال ۷۴۸ و شه چاردَ سالگی گادِر، پچوک ِفرخان جه اتا نومه دله بخاسته که حکومت ره هاده ونه دَس. فرخان نومه ره، شه وچون ره سِراق هِدا و وه ره قبول هاکرده ولی ونه ریکائون گاتنه که نَونه این کار ره هاکنه.

خورشید بورده ساری دله تا نیشتنگا دله مستقر بَواشه و پچوکِ فرخان هم یَتّا مجلس بساته و گتِ کسون ره دعوت هاکرده. پچوک فرخان وچون هم که خاستنه حکومت جه بَرسِن، تصمیم بَییتنه که وقتی خورشید دَره شراب خانّه، وه ره زوبین جه بکاشِن. ورمجه هرویه این تصمیم جه خَوِردار بیّه و وه ره خورشید گوش جه بَرسنی‌یه. خورشید شه «رضاعی برار»، جلوانان، جه بخاسته تا دِتا اسب ره بیاره درگاه دله. شه هم وقتی غذا بخارده، اتا اسب ره سوار بیّه و جلوانان همراهی بتجنینه تمیشه سو.

پچوک فرخان که بفهمسته چتی بیّه، خورشید جه عذرخاهی هاکرده باته که وه ندونسته که وچون درنه چی کار کانّه. وه اسپهبدی جه کناره بَییته و شایی مرکب و شه خدمتکارون را بَرسنی‌یه تمیشه دله، خورشید په، تا وه تمیشه دله تاج‌گذاری هاکنه. یک سال این ماجرا جه بگذشته په، شوئِنه خورشید اتا لشکر جه ساری سو حمله هاکرده و دادقان ِکاخ ِپَلی شه عامی‌پسرون ِسپاهیون ره شکست هدائه. وه اَی بورده ساری دله و پچوک فرخان ره باته: «ته ره گناه دنی‌یه؛ هرکاجه که ته دِل ونه بور و هر کی جه ته ره خِش انه، ونجه بور و هنیش.» بعد فرخان وچون ره تبعید هاکرده «فرخان فیروز» دله.

اسپهبد خورشید شه پییر و عاموی خزائن ره بَییته و اولین شاپ دله «وندرند» ره آمل ِامیر و «فهران» (بهرام) ره کوهستون ِامیر هاکرده. اَیی فرخان ره شه ملازم بخونسته و «شهرخواستان پور یزدانگرد» ره شه لشکر دله فرمانده هاکرده. سه نفر اولی که وشون نوم دَره همه «گشنسپ پور سارویه پور گت ِفرخان» وچه بینه که ابن‌اسفندیار اشتباهی وشون ره خورشید ِمار ِعامی‎‎وچون بخونسته؛ درحالیکه این آدِمون اسپهبد خورشید ِعامی‌پسر ِریکا بینه.

خورشید اون قصری که اسپهبد مقِر بی‌یه ره دِباره مرمّت هاکرده و چارصد جریب زمین ره ونسه کنار بی‌یشته، اَی ونه وَر ره چال (=خندق) هاکرده و ونه پرچین ره گت‌ته هاکرده. و شه وسّه اتا سِواءِ کاخ بساته که سه‌تا بوم‌سَر داشته که همدیگه سَر دَیینه و ونه نوم ره «شه دله» یا «سه دله» گاتنه، خورشید این کاخ سَر اتا بازار هم بساته.

وه اسپهبدون ِپرچین ِبریم ره اتا گت ِرباط بی‌یشته و کاروانسرا بساته. وه سارویه (=ساری) وَر-وَر پنج‌تا دروازه بساته، که هرکومتا به ترتیب کوهستون، دریا، گیلون، گرگان و اِشکارگا جه راه داشتنه. البته پنجمین دروازه ونه مخصوص بی‌یه.

ونه دستور جه کوه تا دریا جه اتا مصنوعی دِرکا بساتنه و ونه نوم ره «گیلانه‌جوی» بی‌یشتنه. وه ماهی‌ئونی ره هم بیارده شه کاخ دله و بعضی گادِر این استخر دله صید کارده.

وه اتا باغ‌وحش و اِشکارگاه هم شکار ِدروازه پشت بساته و ونه دله حیواناتی اشکاری‌گو، خی، آغو، ورگ و پلنگ واری ره داشتنه و هرگادِر وه ره خِش اِمو، اونجه شکار کارده و بعضی از وحوش ره دِباره آزاد یِشته. خدمتکارون هم هیچ وقت جرئت نکاردنه که این حیوانات ره شکار هاکنن.

ابن‌اسفندیار خورشید زنان و کاخون خَوری باته که وه ۹۳تا زن داشته و هرکومتا اتا کاخ داشتنه. این میون ورمجه هرویه، اسپهبد ِاولین زنا بی‌یه که ونه قصر دریای ساحل دله دیّه و خورشید هرروز وه ره سرزوئه و اگه روزی نتونسته وه ره بَوینه و کار فوری پیش اموئه، هزار دینار ونسه رسنی‌یه. این زن جه اتا ریکا دنیا بمو که وه ره هرمز بنومستنه و خورشید ِولیعهد وه بی‌یه.

گت فرخان ِاتا کیجا، که ونه نوم آزرمیدخت بی‌یه و گران‌گوشوار لقب داشته و اتا کیجا، پچوک فرخان جه که ونه نوم یاکند (یاقوت) بی‌یه، خورشید ِمعروف زنان بینه که ابن‌اسفندیار وشون نوم ره شه کتاب دله گانه.

اسپهبد خورشید شه پییر و گت‌با واری، سکه‌ئونی ره شه حکومت گادِر ضرب کارده. خورشید ِعکس این سکه‌ئون دله ساسانی شائون سون هسته و ونه سَر اتا ساسانی تاج کَته. اتا تَش‌دون نقش و هیربدون ِعکس هم سکه پشت دَره و سکه‌ی هر دِوَر ماه و اساره عکس دیّه. این سکه‌ئون، دازمهر و فرخان سکه قایده هستنه.

بعضیا گانّه که پیش از فرخان اتا اسپهبد دیّه که ونه نوم ره «خورشید اول» یشتنه، وشون گانّه خورشید اول هیودَه سال حکومت هاکرده. مثلاً «یوستی»، آلمانی مورخ، ایرانی اسم‌ئون ِکتاب دله، اسپهبد خورشید اول ره تبرستون شائون فهرست دله بیارده. وه گاته خورشید اول ِسکه‌ئون، تبرستون ِقدیمی‌ترین سکه‌ئون هستنه که تا اون گادِر کشف بَیینه. وه باته که پیش از این سکه‌ئون، مازرون اسپهبدون جه هیچ سکه‌ای پیدا نکاردبینه. بنابرین این ادعا، اونسه بی‌یه که سکه‌شناسون بتونستنه سکه‌ئونی سالون ۶۰، ۶۱ و ۶۴ تبری، مطابق ۹۰، ۹۱ و ۹۴ قمری پیداهاکنن و همینتا سَره، دِنفر ره خورشید اول و دوم نوم جه فرض هاکردنه. ناهماهنگ سکه‌ئون واقعی دلیل، اینتائه که خورشید ِبمردن په، تا سال ۱۴۹ و ۷۶۶، عربون ونه نوم جه سکه زونه.

مروان بن محمد حکومت گادِر، اتا مَردی، ابومسلم خراسانی نوم، امویون ِعلیه شورش هاکرده و ونه کار اونجه بکشی‌یه که سفاح ابومسلم همراهی جه حکومت جا برسی‌یه و عباسیون صاحب حکومت بَیینه. سفاح بمردن په، ونه برار، منصور دوانیقی، حکومت ره بَییته. منصور عراق دله ابومسلم ره بکاشته و اینتی خراسانیون ونجه ناراضی بَیینه.

اتا شورش که ابومسلم انتقام وسّه بساته بیّه، سنباد شورش هسته. سنباد اتا نیشابوری مجوسی بی‌یه که سیو جمه‌ئون ِسپهسالاری ره داشته و ابومسلم بمردن په، ونه خونخاهی نوم جه قیام هاکرده. این احتمال هم وجود دانّه که وه مزدکی بی‌بائه.

ابومسلم پیش از اونکه بوره بغداد دله، اتا قسمت ره شه خزانه جه، ری دله، هدائه سنباد ره. سنباد هم پیش از اونکه علناً قیام هاکنه، اتا بخش ره شه خزائن جه و چارپائون که زیاد بینه ره هدائه اسپهبد خورشید ره تا ونسه امانت داره و اَی خورشید وسّه هدیه برسنی‌یه.

سنباد یارون ویشته کوهی بینه و وشون دله ری و تبرستون زرتشتیون هم خله دَیینه. سنباد این لشکریون جه بتونسته ری، قزوین، قومس و نیشابور (ابرشهر) ره فتح هاکنه و تصمیم بییته که خلیفه ره بکاشه و کعبه ره رِقِدهاده. اِت‌وَر دیگه جه، منصور اتا سردار که ونه نوم «هجور بن مرار عجلی» بی‌یه ره، ونه بکاشتن وسّه برسنی‌یه. دِتا سپاه همدان و ری میون بجنگستنه، سنباد شکست بخارده و معرکه جه فرار هاکرده.

سنباد فرار په، تبرستون سو هاکرده و اسپهبد خورشید جه پناه بخاسته. اسپهبد شه عامی‌پسِر، طوس، ره ونه استقبال وسّه راهی هاکرده. طوس و سنباد جایی قومس و تبرستون ِمیون، همدیگه ره بدینه و طوس شه اسب ره پَلی‌هدائه و سلام هاکرده ولی سنباد اسب جه جِر نیّه و همونتی جواب هدائه. طوس این حرکت جه ناراحت بیّه و دِنفر همدیگه جه ات‌کمه گپ بزونه. طوس اسب ره سوار بیّه و شه شمشیر ره بزوئه سنباد ِپتک ره و وه ره بکاشته، اًی ونه اموال و خزائن ره بَورده خورشید پَلی.

جهور این خورون ره منصور وسّه برسنی‌یه، منصور هم وه ره دستور هدائه که این خزائن ره اسپهبد جه پس بَیره؛ خورشید گرچه طوس ِوردگرستِن په، وه ره نفرین هاکرده ولی راحت سنباد اموال ره شه وسّه بَییته و سنباد سر ره هدائه اتا ریکا، «فیروز» نوم، دَس تا برسنه بغداد، منصور پَلی. ولی سنباد گنجینه خَوری منصور ره هچّی ناته.

خلیفه فیروز ره که خله احترام بی‌یشته و فیروز که وَردگرسته په، منصور جه تعریف هاکرده. اسپهبد اَی وه ره دستور هدائه که جواهر و گنجینه‌ئونی ره برسنه بغداد و منصور پَلی. منصور هدایا ره بَییته و اسپهبد جه بخاسته که سنباد و ابومسلم خزائن ره پس هادِن ولی خورشید باته که این اموال ونه پَلی نَکِته.

منصور، اسپهبد جه رَفِخ بیّه و شه ولیعهد، مهدی، ره برسنی‌یه ری دله و وه ره باته که اسپهبد جه بخاهه که شه ولیعهد، هرمز، ره برسنه بغداد دله، ولی اسپهبد باته هرمز وچوئه و ونه بخاسته ره قبول نکارده و مهدی شه پییر جه بخاسته که این مسله سَر اصرار نکانه. منصور این دفه دور، اسپهبد وسّه «شاهنشاهی تاج» برسنی‌یه تا وه خلیفه سلطه ره قبول هاکنه و ونه نظر عباسیون جه جلب بوو.

خورشید قبول هاکرده طبق قدیمی پیمون‌ئون، «سیصد هزار درهم که هر درهم چاردنگ اسپه سیم بی‌یه، سَوز ابریشمی جمه، بساط و مِتکا جه سیصدتا، مَلمَل ِکتان جه سیصد لت، زرین کوردینون و رویانی و لپورج جه سیصدتا، خار ِزعفرون جه ده خروار، انار سِرخِ‌دونه جه ده خروار، شورهداء ماهی جه ده خروار» منصور وسّه بَرسِنن. این چیون که چل‌تا استر و هر استر ِرو اتا ترک غلام یا کنیز همراهی دَیینه، باعث بَیینه منصور طمع دَکفه.

زمونی که عبدالجبار بن عبدالرحمن، عباسیون ِعلیه، خراسان دله شورش هاکرده، منصور اسپهبد جه بخاسته که ونه بکاشتِن سَره، عباسیون ره کومک هاکنه. مهدی هم ات نفر ره برسنی‌یه ساری تا خورشید جه بخاهه که بی‌یلِن عباسیون لشکر دریای پَلی جه رَد بَوّن. ابن‌اسفندیار گانه، فرستاده که اتا ایرانی بی‌یه، خَور ره اسپهبد جه برسنی‌یه و وردگرستِن گادِر، شه کار جه پشمون بیّه و بخاسته که بی‌یلن دِباره خورشید جه ملاقات هاکنه؛ ولی این اجازه ره وه ره ندانه. دهخدا لغتنومه دله هم بموئه که: «اسپهبد صحرای و بیابان مردِم ره باته که شوارع جه کوچ هاکنن کوه وَر تا خارجی لشکر جه ضرر نَوینِن»

اسپهبد خورشید این اواخر خله ظالم بگردِسته و مردم ونجه ناراضی بینه، این اسپهبد اون گادِر که اعراب دَرامونه هم دَیی‌یه «مسمغان دنباوند» جه جنگ کارده و ونه لشکریون دماوند دَیینه. آخرسری که سال ۱۴۲ هجری قمری برابر ۷۵۹ میلادی و ۱۰۷ تبری جه، مهدی عباسی، «ابوالخصیب مرزوق السندی» ره «زازرم» و «شاه کوه» ِراه جه و «ابوعون بن عبدالملک» ره گرگان ِراه جه برسنی‌یه تبرستون دله، اسپهبد مسمغان جه صلح هاکرده و ونه پشتی جه اعراب جا جنگ هاکرده، اما نبرد طولانی بیّه و بااونکه مسمغان مقاومت کارده ولی تا رویان ِکوهون هم جنگ پیش بورده. این گادِر «ابرویز»، مسمغان ِبرار، ات‌نفر، «عمر بن علاء» نوم ره، که سال‌ها قبل ات‌نفر ره بکاشت‌بی‌یه و گرگان دله اسپهبد جه پناه بَییت‌بی‌یه ره، عباسیون سپاه کومک وسّه معرفی هاکرده و دِ هزار نفر ابوالخصیب مرزوق السندی لشکریون جه، عمر بن علاء پِشتی آمل ره بَییتنه. این گادِر تبرستون مردِم که خورشید ِظلم جه ناراضی بینه، شه سِره و زندگی داشتن وسّه، عباسیون پَلی امونه و مسلمون گردِستنه.

اسپهبد خورشید که از اعراب ِات‌دفه‌یی حمله جه غافلگیر بیّه، شه اهل و اعیال و خزائن ره بَییته و بَورده اتا طبیعی دژ دله که اسا وه ره «لاپ کمر» گانّه. این دژ ِنوم ابن‌اسفندیار گادِر، «عایشه کرکیلی دژ» بی‌یه. لاپ کمر کولای دربند ِسَر و زارم راه دله هسته، این دژ ۱۰ سالِ قایده ئو ذخیره داشته و غله و نون کافی تلمبار هاکرد بینه. ابن‌اسفندیار این دژ ِلوش(=دروازه) خَوری گانه: «ونه سَر اتا سنگی لوش کَبّی‌یه که که پونصد نفر وسّه وه ره بَییرن و پونصد نفر وه ره شه سَر جا فرو هاکنن و اینتی بی‌یه که وقتی وه ره کار یِشتنه، هچکی بریم جه نتونسته ونه دله ره بَوینه»

اسپهبد خورشید شه لارجان راه جه، بورده رویان دله. (اون گادِر «پادوسبان دوم» اونجه‌ی شا بی‌یه) اَیی بورده دیلم دله و فلام (پلام) ِدژ درون ساکن بیّه و این منطقه دله سپاه جمع کارده. ۲ سال و ۷ ماه که بگذشته په، این سپاهیون قایده پِنجا هزار نفر بی‌یه.

عباسی سپاهیون این گادِر لاپ کمر ِدژ ره محاصره هاکردبینه. ات گادِر که بگذشته، غار دله‌ی آدِمون وبا گیتنه و چارصد نفر قایده، مریضی وسّه بمردنه. غار ِآدمون این بمرده‌ئون ِلاش ره ات‌جا جمع کاردنه ولی نتونستنه اینان ره دَر بشنِن، کم‌کم لاشون گند بمونه و غار ِباقی‌بموندست کسون مجبور بَیینه که تسلیم بَواشِن. کسونی که تسلیم بَینه ره اسیر نوم جه بَوردنه بغداد و خلیفه پَلی برسنینه. این اسیرون میون، خورشید ِسه‌تا ریکا که وشون نوم هرمز (ولیعهد)، دازمهر و وندادهرمز بی‌یه، هم دَیینه. خورشید ِخانواده ِرفتار خلیفه پَلی باعث بیّه که منصور راضی بَوو تا خورشید وسّه امان‌نومه هاده ولی اسپهبد خورشید زمونی که بشناسته ونه خاندان ره اسیر بَیتنه؛ تاب نیارده، زَهر بخارده و خادکاشی هاکرده. گاتنه که دژ بییتن په، مسلمون سپاهیون، هفت شَبنده‌روز مشغول بینه که اسپهبدون ِمال و منال ره لاپ کمر دله جه دَربکشِن.

خورشید بمردن په، سال ۷۶۱ میلادی برابر ۱۴۴ هجری‌قمری و ۱۰۹ تبری، ونه سپاهیون تَنِک‌تِرو بَیینه. ونه ولیعهد، هرمز هم نتونسته شه پییر مقوم ره پس‌بَیره و نتیجتاً گاوباری دابویه‌ئون ِسلسله منقرض بیّه. هیچ اطلاعات دیگه‌یی خورشید ِریکائون جه تاریخ دله دنی‌یه. ولی ابن‌اسفندیار اسپهبد کیجائون ِخَوِری گاته اتا منصور ِزنا بَیّه، ات‌دیگه ره خلیفه هدائه «عباس بن محد بن علی» ره که این ازدواج جه اتا ریکا، ابراهیم نوم، بزائه بیّه. همینتی گزارش بیّه که «شاکل»، عبرت‌افزا بن المهدی ِمار، خورشید ِکیجا بی‌یه.

این اسپهبد ِبمردن باعث بیّه که عباسیون تبرستون ِهامونی منطقه ره بَیرن و خلیفه نایبون بتونن شه دین ره تبلیغ هاکنن و مالیات جمع هاکنن ولی این اون معنی ره ندانّه که عباسیون بتونستنه کلّ تبرستون ره تصرف هاکنن؛ مثلاً سوخرایی، باوندی و پادوسبونی اسپهبدون همینتی شه کوهستونی مناطق و رویان دله، شه فرمونروایی ره دمباله دانه. نوزّه سال که خورشید بمردن جه بگذشته په، ات‌سری تبری اسپهبدون تصمیم بَییتنه که اتا برنومه‌دَشنی قیام هاکنن و بتونستنه که دِباره خورشید ِسامون ره پس هایرِن.




#Article 315: طالب آملی (417 words)


وه اتا مازرونی شاعر بی‎یه که مازرونی و فارسی و هندی زوون جا شعر گته. وه اتـّا گت شاعر بی‎یه که آمل دله کنار هکته و هند دله زندگی هکرده و ونه گت کیتاب نوم جهانگیرنومه هسه.

ممّدآمولی مئروف به «طالب» مشهور به ملک الشوعراء طالب آملی، از شاعرون نوم‎دار ِقرن ۱۱ هجری و از چارتا گت شاعرون سبک هندی هسٮݴه. طالب در سال ۹۹۴ هجری آمل دله کنارهکته و در سال ۱۰۳۶ هجری هند دله بمرده. ونه قبر شهرفتح پور سیکری شمال هند دله دره، کینار قبر ونه‌رَفِخ اعتمادالدوله تهرونی،گت ِصدراعظم هند قراردانه. طالب هند دله به اوج قولّه شعر برسیه و به مقام ملک الشوعرایی دربار برسیه و در ۴۲سالگی در اوج شرف و ایعتیبار بمرده. داستان عشق طالب آملی و کوچ‎دوستنش به هند، عرصه زمون ره بیته و به اتا از داستان‌ئون بموندستنی پهنه فرنگ مازرون تبدیل بیّه. مثنوی طالبا، داستان ونه عشق  به ات کیجا به ایسم زهره هسته که از وچگی مدرسه دله همدرس وه بی‌یه. اما ثروت و شوهرت خِنه‌واده طالب که با تبار موحترمی از کاشون که چندتا از مردون و حوکمای دربار شاء عباس، اصفهان دله جزو وه بینه و مقوم شاعری و جوانی طالب نتونسته تبار زهره ره راضی هکنه.
طالب برمه کرون بورده آمل حاکم پَلی و وه که شدیداً به طالب علاقه داشته با بوردن طالب از آمل موخالفت هکرده ولی آخرسَری حاکم آمل نتونسه طالب ره شه پَلی داره:

طالب از آمل بورده کاشان و بعد بورده شه خال‎وچه، رکن الدین مسعودکاشانی از شوعرای دربار شاء عباس ،پَلی و زمون تاریخ تولد اسمائیل میرزا ، عباس‎شاء وَچه چند قصیده و قطعه بائوته.
با بوردن حکیم‌رکن‌الدین اصفهان جه و ونه بوردن به هند، طالب زمونی ره مرو دله بمونسته و اون‌وخت رادکته هند ور . اینجه بی‎یه که ونه خواخر سیتی نساء که شاعر و طبیب بی‎یه ونه بین سه بورده هند و دربار ملکه «ممتاز محل» دله موقئیتی بیته. سیتی نسا بعد از بمردن طالب به جمع‎هکردن منظومه طالب و زهره شه‎خدره بسیج هکرده .اونتی که معلومه طالب تا زمون بمردن زهره ی یاد دیّه:

اون گدر که طالب سال ۱۰۳۶هجری دله بمرده. چن‎وقت بعد خَوِر ونه بمردن آمل  برسیه. به محض برسین خَوِر طالب بمردن، زهره که از زور طالب ، پریشون بیه و بورده روخنه کنار و ماهیا جا گپ بزوئه، بعد ونه همراه بورده هند  ( یعنی شه خدره دم هدا او دله ):

اتا داستانگوی دیگه گته که قبل از اینکه طالب بوره هند ونه خورد ِمار ونه غذا دله سَم شنه و وه به علت درد سم هند دله میرنه.




#Article 316: کیا افراسیاب چلاوی (1398 words)


کیا افراسیاب چلاوی اتا تبرستونی سیاست‌مدار، شاعر، سپهسالار و فرمانروا، چلاویون ِخاندان جه بی‌یه. افراسیاب اوایل فخرالدوله حسن باوندی ِحکومت گادِر سپهسالاری جه بَرِسی‌یه ولی ات‌کم بگذشته په وه ره بَکاشته و شه چلاویون ِسلسله ره بساته و اینتی میون سال‌های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۹ میلادی تبرستون ِحکومت سَر دَیّه.

کیا افراسیاب که تیناری نَتونِسته تبرستون ره کنترل داره، اتا معروف مِلّا مِنبِر په بورده. میرقوام‌الدین مرعشی، که وه ره میربزرگ هم گاتنه، اتا گتِ مِلّا بی‌یه که سربدارون ِتفکرات ره مازرون دله بیارده و ات‌خله په‌رو جمع هاکرده، افراسیاب هم ونه کومِک جه شه حکومت ره قوی‌ته هاکرده. افراسیاب و میربزرگ میون کم‌کم اختلاف دَکِته و وشون همدیگه جه سِوا بَیینه و تا جایی پیش بوردنه که جلالک مارپرچیم جنگ دله مرعشیون ِپه‌روون افراسیاب ره بَکاشتنه و ونه سامون ره مرعشیون بَییتنه شه وسّه.

کیا افراسیاب مازرونی ادبیات دله هم اتا تأثیرگزار ِشاعر هسته. وه ات‌خله دِبیتی این زوون جه بائوته که ات‌سری ظهیرالدین مرعشی ِکتاب دله دَره و ات‌سری ره هم اتا اسکندرنومه‌ی وسط الحاقی بَنویشتنه که پیدا بیّه.

کیا افراسیاب وَچون، ونه بَمردِن په، تبرستون جه فرار هاکردنه. اسکندر شیخی، که افراسیاب ِپچیک ریکا بی‌یه، چن سال په‌یی‌ته تیمور ِهِمراهی وَردگردسته آمل دله و این شهر ِحکومت ره تیموریون ِنوم جه اداره کارده.

ساسانیون ِرِقِدبوردِن په جه تبرستون دله مستقل یا نیمه‌مستقل حکومت‌ها دَیینه، که وشون دله باوندیون ِسلسله اتا معروف ِخاندان هستنه. باوندیون ِاسپهبدون ره، چون وشون ِحکومت ِدوره طولانی بی‌یه، سه‌تا چِلّه (=شاخه) دله تقسیم کانّه: اولین دوره ملک‌الجبال، دومین دوره اسپهبدیه و سومین دوره کین‌خواریه هسته.

کین‌خواریه (باوندیون ِآخرین چلّه) ره حسام‌الدوله اردشیر سال ۶۳۵ هجری قمری بِساته. این چِلّه‌ی اسپهبدون ویشته ایلخانان ِدستور په حکومت داشتنه و وشون سامون محدود بی‌یه. این وضع تا قرن هشتم هجری که باوندیون کوچ هاکردنه رستمدار دله، دمباله داشته.

فخرالدوله حسن ِگادِر (کین‌خواریه‌ی ِاسپهبدون جه) سربدارون قدرتمند بَیینه و امیر مسعود (سربدارون ِحاکم) خراسان تا تبرستون ره تحت نظر بَییته و حتی بتونسته قومس، جرجان و استرآباد ره بَییره. وه وقتی این مناطق ره بَییته، خاسته تبرستون ره هم حمله هاکِنه. فخرالدوله حسن که امیرمسعود ِبخاستی چیون جه آشنا بی‌یه و ونه نقشه ره دونِسته، ونجه صلح هاکرده و مسعود ره آمل دله راه هِدا ولی اتا توطئه جه وه ره شهر دله گیر دِمبِدا و بَکاشته.

فخرالدوله حسن که بتونسته سربدارون ِشر جه راحت بَوو، اسا دِتا دله‌یی قدرت جه وسّه سَر هاکِنه. این دِتا قدرت چلاویون و جلالیون بینه که همدیگه جه رقابت و دشمنی داشتنه و وشون ِرقابت تبرستون ِاوضاع ره خِراب هاکرد بی‌یه. این دِتا خاندان ِآدِمون هم باوندی حکومت ِوزیرون و درباریون ره تشکیل دانه و وشون ِدشمِنی انگیزه خانوادگی منافع بی‌یه.

افراسیاب، چلاویون ِرهبر، حسن باوندی ِ«بِرار زن» هم بی‌یه و ونه انتخاب جه باوندیون ِارتش ِسپهسالار بَییبی‌یه. افراسیاب ِدَئیشتِن (=انتخاب هاکردِن) چلاویون ِقدرت ره ویشته کارده و موازنه ره بهم زوئه، همینسه جلالیون ره وَر بَخارده و بوردنه رویان ِاستاندار و پادوسپانیان ِسلسله‌ی ِحاکم، جلال‌الدوله اسکندر، پَلی شکایت و ونجه بِخاستنه فخرالدوله جه هاپه. پادوسپانیون ِحاکم اتا گتِ لشکر جه باوندیون ره حمله هاکرده. فخرالدوله که پادوسپانیون ِلشکر ره بَدی‌یه، بَفهمِسته که نتونده ونه دیم‌به‌دیم مقاومت هاکنه و جلالیون جه صلح‌بخا بَیّه و تلاش هاکرده که جلالی و چلاوی ِدِتا خاندان ره آشتی هاده و موزانه ره وَردِگاردِنه ولی افراسیاب چلاوی ره این کار جه خاشِش نِمو.

افراسیاب چلاوی خاسته فخرالدوله‌ی ِمحبوبیت ره کم‌ته هاکِنه و ونه نزدیکون ره ونجه دورته هاکنه. افراسیاب اول «درویشی و سرداری ِگپ» ره راه دینگوئه که اون گادِر خراسان دله خله مطرح بی‌یه و اصرار داشته که فخرالدوله هم این مسلک ِپه بوره. افراسیاب چن وقت بگذشته په، بائوته که فخرالدوله حسن ونه زِنای ِکیجا (افراسیاب ِخورد ِکیجا) ره بِگائه ولی این کارها جه نتونسته شه هدف جه بَرِسه و آخرسری ۲۷ محرم ۷۵۰ هجری، شه دِتا ریکا که وشون نوم «کیا محمد» و «کیا علی» بی‌یه، جه بخاسته که فخرالدوله ره بَکاشِن و این دِ نفر وقتی دَیینه فخرالدوله وسّه گرمابه دله شاهنومه سوت‌خونی کاردنه، وه ره بَکاشتنه.

فخرالدوله حسن ِبَمردِن په، وِنه وَچون جلال‌الدوله اسکندر جه پناه بخاستنه و یک سال په‌یی‌ته اسکندر فخرالدوله‌ی ِانتقام بَییتن وسّه آمل ره لشکر دَکشی‌یه ولی با اون‌که «کیا محمد» ره بَکاشته؛ جنگ دله شکست بخارده و وَردِگِرسته. مردِم میون هم خله‌ها چلاویون ِحکومت جه مخالف بینه و کیا جلال متمیر (فیروزکوه ِقلعه ِحاکم)، کیا اسکندر سیاوش (فیروزکوه ِولایت ِحاکم)، پولادقبا (دماوند ِحاکم) و کیا حسن (لاریجان ِمله‌ئون ِحاکم) بعضی گت ِآدِمون جه بینه که حسن ِبَمردن جه متأسف بَیینه و چلاویون جه ناراضی بینه؛ ولی پادوسپانیون ِشکست بخاردِن ِمهم‌ترین دلیل قوام‌الدین مرعشی ِحمایت بی‌یه. کیا افراسیاب که هیچ حامی و پشتیبونی نِداشته، این مِلّا جه رابطه ایجاد هاکرده و کم‌کم شه حکومت ره ونه په‌روون کومِک جه قوی‌ته هاکرده.

قوام‌الدین سربدارون ِسامون دله دَیی‌یه و وقتی وَردِگِرسته تبرستون، همون موقع بَیی‌یه که چلاویون و جلالیون ِمیون آشتی بَییبی‌یه. اون گادِر که کیا افرسیاب ِریکا فخرالدوله حسن ره بَکاشته وه مصلحتاً شه ره قوام‌الدین ِمُرید سِراق هِدا تا ونه نفوذ جه مردِم دله استفاده هاکنه. این مسئله اَنده دِمباله پیدا هاکرده که قوام‌الدین کیا افراسیاب ِاتا ریکا لقب ره بی‌یشته «شیخی». ظهیرالدین مرعشی تبرستون و رویان و مازرون تاریخ ِکتاب دله این اتحاد خَوری بنویشته:

قوام‌الدین ِموافقت ِدلیل هم کیاافراسیاب جه این بی‌یه که شه هوادارون ره اینتی ویشته هاکِنه و ونه نوم ره معروف‌ته بَواشه. منوچهر ستوده مازرون درویشون ِکتاب دله بنویشته:

قوام‌الدین ِایدئولوژیکی نظریات و ونه گپون باعث بَیینه که کیا افرسیاب ره ونجه ترس بَیره. کیا افراسیاب ِنگرانی این بی‌یه که تبرستون ِمردم قوام‌الدین ِجذب بَواشِن و اونچی که تبرستون علویون و سربدارون جه بَدی‌بینه یا بِشناس‌بینه وسّه، اتا دینی حکومت په دَوون و بِخائِن چلاوی حکومت ره تهدید هاکِنن. میرقوام‌الدین خله ساده‌پوش بی‌یه و ساده غذا خارده و شه نظریات دله مساوات ره عملاً سِراق دائه و کیا افراسیاب هم اوایل این نظریات په دَیی‌یه ولی وقتی حکومت جه بَرسی‌یه دیگه اینان کارها ره نَکارده و درویشی زندگی جه دوری هاکرده.

این فرق و فَسِلون باعث بَیینه که افراسیاب مرعشیون جه سِوا بَواشه و وشون جه وه ره ترس بَییره. این مسائل ِپه، کیا افراسیاب ات‌سری سُنّی مِلّائون جه مشورت هاکرده و تصمیم بَییته که یا قوام‌الدین ره مجبور هاکِنه که درویشی زندگی جه دَس بَکشه یا وه ره بایکوت هاکنه آخرسر هم قوام‌الدین ره دِمبِدائه زندون.

قوام‌الدین ِزندونی بیّن په، افراسیاب جلالیون جه صلح هاکرده و وشون جه مشورت بخاسته. همین گادِر قوام‌الدین ِاتا ریکا ره قولِنج بَییته و مریضی جه بمرده. این اتفاق باعث بیّه مرعشیون ِپه‌روون خشمگین بَواشِن و این اتفاق ره قوام‌الدین ِکرامات جه دونِن و ونه آزادی ره بِخائِن و اینتی افراسیاب ره مجبور هاکردنه که وه ره آزاد هاکِنن.

قوام‌الدین وقتی زندون جه آزاد بیّه، شه حامیون و فامیل‌ها هِمراه بورده دابو دله و شه دفاعی آمادگی ره ویشته هاکرده. اتا جنگ دله که سال ۷۶۰ هجری قمری جلالک مار پرچیم ِنوم جه اتفاق دَکِته، مازرون ِدرویشون قوام‌الدین ِرهبری جه بتونِستنه چلاویون ِارتش ره شکست هادِن.  این جنگ دله افراسیاب چلاوی و ونه چارتا ریکا بَمِردنه و ونه بعضی حامیون و ونه آخرین ریکا، اسکندر شیخی، جنگ ِمیدون جه فرار هاکردنه و دَربوردنه که مَیِّن کانده که چلاویون این زمون دیگه تبرستون ِمردم دله دیگه حامی نداشتنه.

نظامی گنجوی ِکتابون دله که پاریس ِموزه‌ئون دله کَتِنه، مخزن‌الاسرار و خسرو و شیرین میون خیام ِبعضی شعرون ره بنویشتنه و اسکندرنومه دله هم ات‌خله «دِ بیتی» ره مازرونی زوون جه اتا الحاقی خط جه بنویشتنه که نسبتاً قدیمی هم هستنه. این رباعیات ِوزن، ایرانیون – و لااقل تبرستونیون – ِملی وزن هسته و خلیل بن احمد ِبحریات جه نینه.

این دِ بیتی‌های ِشاعرون «امیر افراسیاب»، «امیر داوود» و «حسن کیا» هستنه که وشون دله اولین نفر کیا افراسیاب چلاوی هسته و دِ نفر دیگه ونه معاصرون و اطرافیون جه هستنه. کیا افراسیاب چلاوی جه سه‌تا دِبیتی دیگه هم تبرستون و رویان و مازرون تاریخ ِکتاب دله وجود دانّه.

این دِبیتی‌ها مازرونی زوون ِتاریخ و ادبیات دله خله ارزش دارنه؛ این زوون ِقدیمی‌ترین بنویشته‌ئونی که هَنتا باقی بموندستنه، قرن‌های چاروم تا نهم هجری قمری هستنه و ۱۲ بیتی که افراسیاب ِشِنه یک‌پنجم شعرونی هستنه که این مجموعه دله دَرنه. افراسیاب ِشعرون این مجموعه دله بقیه جه راحت‌ته بَخوندسته وانّه و اَمه اِسایی زوون جه نزدیک‌ته هستنه. اتا فرق دیگه که این شعرون بقیه‌ی اشعار جه دارنه، این هسته که اینان ِشعر بائوتِن ِدلیل ره نَنویشتنه.

این اشعار آخرین شعرونی هستنه که مازرونی زوون جه بائوته بَیینه؛ چون وقتی تبرستون ِساسانی‌تبار ِسلسله‌ئون رِقِد بوردنه دیگه مازرونی ِبزمی و رزمی ادبیات هم سَر بَیّه. تمام الفاظ این شعرون دله مازرونی زوون ِاصیل ِآوانگاری جه بَنویشته بَیینه ولی وشون دله «فارسی‌گرایی» هم بَدی‌یه وانه. مثلاً «ا» جه «و» بَدِل استفاده هاکردنه.




#Article 317: مرعشیون (243 words)


بعد از رِقِدبوردِن موغولئون ، مرعشیون که سِیّـِدئون عرب بی‎نه ،سال ۷۶۰ه.ق مازرون دله حکومت مرعشیون ره بساتنه ؛ ابّلین شائ وشون میرقوام‌الدین مرعشی بی‎یه. در سال ۷۸۲ه.ق فخرالدین مرعشی که میرقوام‎الدین وَچه بی‎یه با بیتِن رستمدار شروء به بساتن واتاسان هکرده واتاسان ِمَله ناتل(نیشتنگاء رستمدار)کینار بی‏یه، فخرادین اون زمون واتسانا ره شه نیشتنگاء هکرده. اما ات کم بعد تیمور لنگ(۷۸۶ ه.ق ) مازرون و رستمدار ِسو لشکر دَکشیه و مرعشیون هم از تیمور شیکست بخاردنه.
تیمور لشکرکشی دیّـِم خادش به طرف مازرون در سال ۷۹۴ه.ق به کولّی مرعشیون ره رِقِدهدائه و رستمدار ره بَیته و مرعشیون ره به میون رودون تبعید هکرده.

قیوم مرعشیون ،ایدامه‎ی سربدارون قیوم بی‎یه که آمل جه شروء بیّه و این منطقه ره شه سامون ِبـِن بَیتِه. چون شیخ خلیه ، گـَت‌ترین ِمردمون ِسربدارون مردمون آمل جه بی‎یه ، بعد از یاد بَیتِن دین، رائی سبزوار بیّه و نوطفه سربدارون قیوم ره اون‌جه به بار بَشنی‌یه و بعدأ مرعشیون قیوم ، به عونوان شوعبه‌ئی از سربدارون قیوم مازرون دِله دِرِس بَیّه.

مرعشیون ، شیعه دوازده ایمامی بی‎نه که با کومِک از آموزش‌ئون دینی - سیاستی رهبرون دینی سربدارون بتونستنه وشون جه به عونوان مکتب، شه قیوم وِسّه ایستیفاده هکنن.
اتّا از کارئون اساسی اینتا قیوم موبارزه با ظولم و سیتم بی‎یه. ظولم و سیتم این دوره دله جَنبه ایجتیمائی ، ایقتیصادی و بعضی وختا سیاستی داشته که مردمون سر انجوم بی‎یه.
قوام‎الدین مرعشی با ایستیفاده از بوعد سیتم ستیزی تشیع بتونسته حاکم‎ئون ظالم اینتا منطقه ِسَر پیروز بَوّه.




#Article 318: هوتو در بیاردی ها (102 words)


سال ۱۹۵۱ م. اتا گت ِچال بکندسته بیّه.از پائین‌ترین نوقطه اینتا چال به سنگ‌ریزه‌ئون دوره یخچال وَر‌بخاردنه.اینتا چال طبقونی از دوره آهن تا نئولیتیک و ونه تَه آثار پالئولیتیک بدی‌یه وانه. ات چاله طبقه‌ئون دورون یخبندون بکندسته بیّه که شامل سنگ‌ریزه‌ئون سیوه بی‎یه. میون فاصیله هر اتا ماسه و لای دَیّه.ات‌کم پاین‌ته چَنتا رَج از سنگ‌ریزه‌ئون قرمز دکلِس‌بَیی(قاطی) با ماسه و پایین‌ته از وه رج‌ئونی از سنگ‌ریزه‌ئون قرمز دکلِس‌بَیی(قاطی) با ماسه و خاک رُس بدی‌یه بیّه.اینتا رج‌ئون دله چیز‌ئونی از سنگ چخماق دَست‌بیَموئه که مربوط به دوره پالئولیتیک هسته.ات رج دیگه دله که این طبقه دله بی‌یه ایسکیلت ۳تا اینسون پیدا بیّه.




#Article 319: خاویار (495 words)


خاویار ماهیون خاویاری تیم و از گرون‌ترین غذائون جهون هسته مازرون دریو به عونوان گت‌‌ترین منبع اینان ماهی‌ئون جهون دله ویشته از ۹۰٪ خاویار جهون ره تأمین کانده.
فیل‌ماهی ، تاس‌ماهی روسی ، قره‌برون، ماهی شیب و ماهی اوزون‌برون ، گونه‌ئون اصلی ماهیون خاویاری مازرون دریو هسنه.
ئیران ِکرانه‌ئون شرقی مازرون دریوی دله بویژه سواحل بندر ترکمون (از خلیج حسنقولی تا میونکاله جزیره مونا) موهم‌ترین محل ماهی خاویاری بیتنه که سِوا از بقیه نصف خاویار ئیران اینجه  بی‌یت وانه.

به هارشا(نظر) بعضیا واژه خاویار واژه‌ئی فارسی و دگرگون‌بیی واژهٔ خاگ‌آور«به معنی تیم‌بیار» هسته. دهخودا درباره این واژه لوغتنامه دله اینتی گانه: لوغت خاویار که ویشته زوونای ئوروپایی - باستثنای روسی دله اتائه ، ظاهراً بایسی از ریشه تورکی یا تاتاری بیته‎بائه (ولی تورک‌ئون امروز وشون ره خاویاه مینامند که از کلمه کاویالا ایتالیائی بیته بیّه).

ماهیون خاویاری یا استورژون، از خانواده‎ئون تاس‌ماهیون، از جومله گونه‌ئون او‌زی«فارسی:آبزی» کم نظیری هسنه که از تاریخی چن‌صد میلیون ساله که به عصر ژوراسیک باز گردنه برخِردارنه و از این رو ماهیون خاویار ره نمرده فسیل‌ئون‌ جهون گنّه که همراء با تکامولی فیلوژنی تا به امروز بموندسته. اینان ماهیون به ۲۷ گونه و زیرگونه جهون دله تخسیم وانّه که از این تیعداد ۶ گونه مازرون دریو دله زندگی کانّه. ارزش ماهیون خاویاری نه به جهت ایستیفاده‌ی وشون ِگوشت بلکه برای بَیتن وشون تیم هسته که به خاویار یا سیو مروارید مشهوره. خاویار انوائ گوناگونی دانـّه چون طلایی خاویار و سِرخ و سیو که البته وشون میون سیو خاویار گرون قیمت ته‎ره.
مازرون دریو سِوا از بقیه ۹۳ در صد از خاویارئون و ماهیون خاویاری جهون رها شه دله جا هدائه. همینتی ۵ گونه از ماهیون خاویاری مومتاز جهون هم این دریو دله دَرنه که به ترتیب کیفیت عبارتنه از «فیل ماهی»، «قره برون – ئیران دله»، «ماهی خاویاری گلد – روس دله»، «ماهی شیپ»، «ماهی ازون برون».

خاویار شه سِوا از بقیه اشرافیشائی‌‌ترین ناشتایی جهون حیساب وانه. خله از مردمون وه ره به شیکل خام یا همراه با زرده‌ی مرغِنه یا خورده پیاز خارنّه و گروئی هم به اندازه نوک قاشوقی از وه ره همراه با سبزی خِش‎بو یا ات تیکه نون و کـَره خارنه. بعضی علاقمندون خاویار، وه ره سرد و اتاخورد  قاشق و بدون نون جه خارنه. بعضیا بوی تند ماهی مثل وه و ونه شوری ره خله دوست دارنه هرچن طعم و بوی خاویار مومکنه برای خله اصلاً خِش نَبوه.

با توجه به سِرخِ خط اینقیراض اینتا ماهی روز به روز ارزش خاویار و قیمت وه ویشته وانه، با اینکه  خله از کشورون به پرورش مصنوئی وه ایقدام هکردنه ولی کماکان، گونه‌ئون آزاد وه ارزش ویشتری دارنه. تیجارت خاویار خله پرسوده اما با این همه صید قاچاق و آلوده هکردن مازرون دریو از جانب کشورون حوزه دریو و بی توجهی به نشونه‌گوذاری و سرپیچی از کنوانسیون سایتیس کم بیّن گونه‌ئون ماهیون خاویاری خله تأثیر گوذار بی‎یه. به طور میثال آذربایجون وِنه گونه‌ئون نشونه‌گوذاری بیی ره ریها هکنه اما نه تنها این کار ره انجام نکانده بلکه با شیوه‌ئون ایبتیدایی فقط ونه گوشت ره گنّه بقیه ره دِم‌دنه.




#Article 320: عبدالمالک ریگی (106 words)


عبدوالمالک ریگی (بزائه ۱ ژانویه ۱۹۸۳) رهبر گروئی بونیادگیرا و سونّی‌مذهب به ایسم جونبش موقاومت میلی ئیران (جندالله) هسته که منطقهٔ سیستان و بلوچستان دله به موبارزهٔ تِفِنگی با حکومت جه‌موری ایسلامی ئیران مشغول بی‌یه. این گروه از سوی جه‌موری ایسلامی ئیران و دولت پاکستان به عونوان اتا «گروه تیروریستی» بشناسته بینه. سخنگوی ویزارت امور خارجه جه‌موری ایسلامی وه ره موتهم به «قاچاق مواد موخدر، آدم دِزدی و بکاشتن بعضی از نظامیون ئیرانی به ویژه سیپاه پاسدارون» هکرده.

صِوی ِسه شنبه، ۴ ایسفند ۱۳۸۸، رادیو دولتی ئیران به نقل از روابط عمومی ویزارت ایطلاعات جه‌موری ایسلامی خَوِر هدائه که مامورون این ویزارتخانه عبدوالمالک ریگی ره بیتنه.




#Article 321: ابوسهل کوهی (523 words)


ابوسهل بیژن بن رستم کوهی یا ابوسهوهی آملی ریاضی‌دون و اساره‌شیناس سدهٔ دهوم ئیرانی و مازرونی بی‌‍یه. وه کیتابی درمورد نواقص مسائل ارشمیدس بنویشته و ابّـِلین بار شروء هکرده تا نیصف النیهار ره پیدا هکنه .

ریاضی‌دون و اساره‌شیناس مئروف ئیرانی ( نزدیکای ۴۰۵ )این ریاضی‌دون دراصل از مردمون تبرستون بی‌یه و در لاریجان دله دنیا بموئه و زمون شائی عضدالدوله و شرف الدوله بغداد دله دیّه. در سنه ۳۷۸ به دستور شرف الدوله رصدخِنِه‌ئی بغداد دله دِرِست هکرده و ونه دله شروء به اساره بدی‌یـِن هکرده . جوونی دله از شاگردون ابوحامد صاغانی بی‌یه . ونه بمردن زمون ره چه‌کوت‌دونون ۴۰۵ یا ات‌کم بعد ازوه دونّه.
کوهی علاوه به اون که مونجّمی دقیق و ماهر بی‌یه، ریاضی و هیندسه دله میقامی بِلِند و بالا داشته. سارتن بنویشته :  کوهی علاوه به اونکه مونجمی دقیق و زیبردست بی‌یه ، ریاضی دله ، خصوصأ هیندسه دله گت میقامی داشته.  . سارتن بنویشته که :  کوهی هم شه‌ره دکش ِعده‌ئئ از مسائلی هکرده که ارشمیدس و آپولونیس طرح هکرد بینه و مونجر به موعادیلات بالاته از درجه دیّم بی‌یه و بعضی از وشون ره حل هکرده و شرایط قابل حل بی‌ین وشون ره مورد گپ قیرار هدائه .
تحقیقائ وه اینتا موضوء دله ز بهترین گپ‎ئون دوره ایسلامی‌یه.
از بگردستن توی آثار ریاضی  کوهی  دله ، معلوم وانه که وه ریاضی دله خار ِشخصیت داشته و بخصوص در هیندسه اوستاد و بی‌یه و عده‌ئی از گت‌ترین ریاضیدونای دوره ایسلامی به آثار و بنویشته‌ئون وه ایستیناد و اشاره هکردنه.
بیرونی کیتاب قانون مسعودی ِدله  کوهی  ره از موبارزون زمون خادش تو هیندسه ایسم بَوّرده و کیتاب تحدید نهایات الاماکن دله بنویشتوئه که  شرف الدوله ، ابوسهل کوهی ره به تجدید رصد مامور هکرده و وه بغداد دله بنایی بساته که قاعده اش قطعه کوره‌ئی به قوطر ۲۵ ذوراع ( تقریبا ۵/ ۱۲گز) بی‌یه و ونه نیشتنگا دله سوراخی سقف دله قرارداشته و شوعاع‌ئون خارشید از وه سوراخ وارد بنا بی‌‍یه ... 
عومِر ِخیام در ریساله  جبر و موقابله  خادش بنویشته :  مساله‌ئی که ابوسهل کوهی ، ابوالوفای بوزجانی ، ابو حامد صاغانی و جیماعتی از رفخ‌ئون وشون از حل وه عاجز بموندستنه، این هسته که خامبی عدد۱۰ ره به دو پاره تقسیم هکنیم که مجموع مربعین وشون به ایضافه خارج قیسمت پاره گت‌ته بر پاره خورد‌ته ۷۲ بوّه. 
چون ترجومه احوال ابوسهل کوهی کیتاب  تاریخ الحکما  دله موفصل‌ته از جائون دیگه بموئه. الآن قیسمتی از وه ره عینا از روی ترجومه فارسی کیتاب = اینجه نویسمبی :

چون شرف الدوله وارد بغداد گردید و برادرش صمصام الدوله را از عراق بیرون کرده خود برآن مستولی شد. درسال ۳۷۸ امرکرد به آنکه کواکب سبعه را رصد کنند ، به حسب مسیرات ایشان و به حسب انتقالات ایشان در بروج، بر همان مثال که مامون در ایام خود فرموده بود . ابوسهل ویجن بن رستم بود به هندسه وهیات معرفتی به کمال داشت و درآن دو فن ، کار به نهایت رسانیده بود. لاجرم خانه ای در دارالمملکة ، در آخر بستانی نزدیک دروازه حطابین، بنا نهاد و کمال اهتمام و اعتنا به استحکام اساس و قواعد آن رعایت کرد، تا مبادا بنیان حرکتی کند یا دیوارها نشستی بنمایند. و آلتها که خود استخراج نموده بود نصب کرد... 




#Article 322: شروين دیم (باوندی شاء) (435 words)


شِروین رستم ریکا (بمرده حدود ۳۱۸ (قمری)/۹۳۰ (میلادی)) از شائون باوندیون (کیوسیون) تپورستون بیه.

بعد از بمردن رستم سرخاب ریکا، ونه ریکا شروین همینتی زندون دیه تا اون که «رافع بن هَرثـَمه» از عمرولیث شکست بخارده ئو بمرده ئو این اتا هم اسیر اسماعیل سامونی بیه. امیر سامونی، لشکری به رئیسی «محمد ،هارون ریکا» سرکوب «محمد بن زید» وسه به تبرستون رائی هکرده. محمد بن زید به سنه ۲۸۷ قمری (۹۰۰ میلادی) شکست بخارده ئو بمرده ئو شروین زندون جه دربورده ئو با ایطاعت از سامانیون پیرقلمروی دله فرمونروا بیه.

زمونی که محمد بن هارون با «داعی کبیر» هم‌داستان بیه ئو بر امیر سامونی حمله هکرده، شروین به یاری «ابو العباس عبدالله بن محمد نوح» که از سوی سامانیون امارت طبرستون ره بییت بیه، راس بیه. ات جنگ دله که ۲۹۰ قمری (۹۰۳ میلادی) انجوم بیه ، عبدالله بن محمد ابل شکست بخارده ، اما آخرسری محمد بن هارون و داعی کبیر ره عقب دمبدا. این کار، ایرتیباط شروین ره با امیرون سامونی ایستیحکام ویشتری هدائه، اونتیکه وقتی همون «ابوالعباس عبدواله»، بخاسته به احمد سامونی بتوشه (به سال ۲۹۷ ق/۹۱۰ م)، شروین وه ره از اینتا کار دور هاکرده. بعد از بمردن ابوالعباس (۲۹۸ ق/۹۱۱ م) ئو شیکست جانشین وه - «محمد بن صعلوک» - از سیپاه داعی کبیر، شروین از «نصر بن احمد سامونی»، سپاه بخاسته تا به جنگ داعی بوره. نصر بن احمد ، سیپائی به رئیسی «الیاس بن الیَسَع» به تبرستون برسنیه، اما اینتا سیپاه در برابر داعی کبیر تاب نیارده ئو کار به صولح تموم بیه (۳۰۱ ق / ۹۱۴ م) ئو طبرستون به تصرف داعی کبیر دربموئه.

شروین هم به ناچار ئو از ترس داعی کبیر با وه صولح هکرده ئو پیمون خادش ره تا روزگار «حسن بن قاسم»، داعی صغیر و جانشین داعی کبیر، همینتی داشته. اما داعی بر اون بیه که شروین ره از میون بیره ئو بر سرتاسر طبرستون چیره بوّه. از سوی دیگه، ابوالحسین - پسر داعی کبیر - که با داعی صغیر پنهونی دشمنی کارده ، شروین ره از خواستئون داعی مطلع بساته. شروین دربورده ئو داعی به ولایت وه رو بیارده ئو خرابیئون زیادی به بار بیارده. جالب اونه که زمونی که ماکان بن کاکی به یاری ابوالقاسم و ابوالحسین - وچون داعی کبیر - بر داعی صغیر بتازینه، شروین جانب داعی ره بیته .
با این همه، بعد از بمردن داعی صغیر (۳۱۶ ق/۹۲۸ م) به ماکان کاکی دربمو تا قلمرو خادش ره حفظ هکنه.

آخربار از شروین در وقایع سنه ۳۱۷ قمری (برابر با ۹۲۹ میلادی) اون زمون که «ابو زکریا یحیی سامونی» از زندون دربورده ئو بر «نصر بن احمد» بتازیه ، یاد بیه، اما تاریخ درست بمردن شروین معلوم نیه.




#Article 323: نوروز (2711 words)


نوروز اتا از قدیمی‌ترین جشن‌ئون بموندسته دوران باستون جه هسته. خاستگاه نوروز  ایران باستون جه رسنه و هنتا مردم مناطق مختلف فلات ایران نوروز ره جشن گرنه. زمون برگوزاری نوروز، شروع فصل بهار هسته. نوروز ایران و افغانستون دله آغاز سال نو محسوب وانه و بعضی دیگر از کشورون تعطیل رسمی هسته.

بنا به پیشنهاد جوموری آذربایجون ، مجمع عمومی سازمان ملل نشست ۴ اسفند ۱۳۸۸ (۲۳ فوریه ۲۰۱۰) ۲۱ مارس ره به‌عنوان روز جهونی عید نوروز، با ریشهٔ ایرانی به‌رسمیت بشناسینه و وه ره شه تقویم دله جا هدانه.
متن تصویب بَیی دله مجمع عمومی سازمان ملل دله، نوروز، جشنی با ریشه ایرانی که قدمتی بیش از ۳ هزار سال دانّه و امروزه بیش از ۳۰۰ میلیون نفر وه ره جشن گیرنه توصیف بَیی‌یه.

پیش از این تاریخ ۸ مهر ۱۳۸۸ خورشیدی، نوروز توسط سازمان علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد، به عنوان میراث غیر ملموس جهونی، به ثبت جهونی برسیبی‌یه. ۷ فروردین ۱۳۸۹ اولین دورهٔ جشن جهونی نوروز تهران دله برگزار بیّه و این شهر به عنوان «دبیرخنهٔ نوروز» بشناسی‌یه بیّه.

جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاری شروع وانه. دانش اساره‌شناسی دله، اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی نیم‌کره شمالی زمین به لحظه‌یی بائوته وانه که خورشید از صفحه استوای زمین گذرنه و به سوی شومال آسمون شونه. این لحظه، لحظه اول برج حمل اسم دانّه، و تقویم هجری خورشیدی دله با اولین روز (هرمز روز یا اورمزد روز) از ماه فروردین برابر هسته. نوروز تقویم میلادی دله با  یا  مطابقت دانّه. و به تقویم مازندرونی مطابق ۱پتک هسته و آخرای گت چله دله کفنه.

کشورونی مثل ایران و افغانستون که تقویم هجری شمسی به کار وَرنه، نوروز، روز آغاز سال نو وشون دله هسته. اما کشورون آسیای میونه و قفقاز، تقویم میلادی متداول هسته و نوروز به عنوان آغاز فصل بهار جشن بَیته وانه و روز آغاز سال محسوب نوانه.

واژه نوروز اتا اسم مرکب هسته که از ترکیب دِ واژهٔ فارسی «نو» و «روز» به وجود بموئه. این نام دِ معنی دانّه:

ایرانیان باستون نوروز جه به عنوان ناوا سرِدا یعنی سال نو یاد کاردنه. مردمون ایرانی آسیای میونه هم زمون سغدیان و خوارزمشاهیون، نوروز ره نوسارد و نوسارجی به معنای سال نو گاتنه.

در متن‌ئون گوناگون لاتین، بخش اول واژه نوروز با املای No،Now،Nov و Naw و بخش دوم وه با املای Ruz، Rooz و Rouz بنویشتوئه. بعضی از مواقع این دِ بخش پشت سر هم و بعضی اوقات با فاصله بنویشته وانّه. اما به باور دکتر احسان یارشاطر بنیان‌گذار دانشنومه ایرانیکا، نگارش این واژه الفبای لاتین دله با توجه به قواعد آواشناسی، به شکل Nowruz توصیه وانه. این شکل املای واژه نوروز جه، هم‌اکنون بنویشته‌ئون یونسکو و خله متون سیاسی دله به کار شونه.

منشأ و زمون بساته بیّن نوروز، درست معلوم نی‌یه. بعضی متن‌ئون کهن ایران ازجمله شاهنامه فردوسی و تاریخ طبری، جمشید و بعضی دیگر از متنا، کیومرث به‌عنوان پایه‌گذار نوروز معرفی بَینه. بِساتن ِنوروز شاهنامه دله، اینتی روایت بَیی‌یه که جمشید درحال بگذشتن از آذربایجون، دستور هدائه تا اونجه ونسه تختی بی‌یلن و شه با تاجی زرین تخت ِسر هنیشته. با برسی‌ین نور خورشید به تاج زرین وه، جهون نورانی بیّه و مردم شادی هاکردنه و وه روز ره روز نو اسم هاییته.

برخی از روایت‌ئون تاریخی، آغاز نوروز ره به بابلیون نسبت دنّه. طبق این روایت‌ئون، رواج نوروز ایران دله به ۵۳۸ سال قبل از میلاد یعنی زمون حمله گت ِکورش به بابل باز‌گردنه. همچنین بعضی روایت‌ئون دله، زرتشت جه به‌عنوان بنیان‌گذار نوروز اسم بَوردنه. اما اوستا (دست کم گاتها دله) نامی از نوروز نَورده.

کوروش دوم بنیان‌گذار هخامنشیون، نوروز ره سال ۵۳۸ قبل از میلاد، جشن ملی اعلام هاکرده. وه این روز دله برنامه‌ئونی ترفیع سربازون، پاکسازی مکانای همگونی و خنه‌ئون شخصی و بخشش محکوما وسّه اجرا کارده. این آیینا زمون دیگر شائون هخامنشی هم برگزار بی‌یه. زمون داریوش یکم، مراسم نوروز تخت جمشید دله برگزار بی‌یه. البته سنگ‌نوشته‌ئون به‌جا موندسته از دوران هخامنشیون، به‌طور مستقیم اشاره‌یی به برگزاری نوروز نیّه. اما بررسی‌ئون این سنگ‌نوشته‌ئون ِسر نشون دنه که مردم دوران هخامنشیون با جشن‌ئون نوروز آشنا بینه، و هخامنشیون نوروز ره با شکوه جشن گتنه. شواهد نشون دنه داریوش اول هخامنشی، به مناسبت نوروز سال ۴۱۶ قبل از میلاد سکه‌یی از جنس طلا ضرب هاکرده که ونه ات وَر سربازی در حال تیراندازی نشون هدابینه.

دوران هخامنشی، جشن نوروز در بازه‌یی زمونی میون ۲۱ اسفند تا ۱۹ اردیبهشت برگزار بی‌یه.

زمون اشکانیون و ساسانیون هم نوروز جشن بَیته بی‌یه. این دوران، جشن‌ئون متعددی طول اتا سال دله برگزار کاردنه که مهمترین وشون نوروز و مهرگان بینه. برگزاری جشن نوروز دوران ساسانیون چن روز (دست کم شش روز) طول کشی‌یه و به دِ دوره پچیک نوروز و گت ِنوروز تقسیم بی‌یه. پچیک نوروز یا نوروز عامه پنج روز بی‌یه و از یکم تا پنجوم فروردین بی‌یه و روز ششم فروردین (خردادروز)، جشن گت ِنوروز یا نوروز خاصه برپا کاردنه. هر ات روز از روزون نوروز عامه، طبقه‌یی از طبقات مردم (دهقانا، روحانیا، سپاهیون، پیشه‌ورون و اشراف) به دیدار شاء امونه و شاء وشون ِگپ ره گوش دائه و حل وشون ِمشکلات وسّه دستور صادر کارده. روز ششم، شاء حق طبقات گوناگون مردم ره اداء کاردبی‌یه و این روز، تنها نزدیکای شاء به حضور وه امونه.

شواهدی وجود دانّه که دوران ساسانی سال‌ئون کبیسه رعایت نَینه. بنابراین نوروز هر چار سال، ات روز از موعد اصلی خادش (آغاز برج حمل) عقب موندسته و درنتیجه زمون نوروز این دوران دله همواره ثابت نیّه و در فصل‌ئون گوناگون سال جاری بی‌یه.

اردشیر بابکان، بنیان گذار سلسله ساسانیون، سال ۲۳۰ میلادی از دولت روم که ونجه شکست بخاردبینه، بخاسته که نوروز ره این کشور دله به رسمیت بشناسن. این درخاست مورد پذیرش سنای روم قرار بَیته و نوروز قلمرو روم به Lupercal معروف بیّه.

دوران ساسانیون، ۲۵ روز پیش از آغاز بهار، دوازده ستون که از خشت خام برپا کاردنه دله، انواع حبوبات و غلات (برنج، گندم، جو، نخود، ارزن، و لوبیا) ره کاشتنه و تا روز شونزدهم فروردین اینان ره جمع نکاردنه. هر کومتا از این گیاهان که بارورتر بی‌یه، اون سال دله محصول بهتری داشته. این دوران همچنین متداول بی‌یه که بامداد نوروز، مردم به همدیگر ئو پاشینه. از زمون هرمز یکم مرسوم بیّه که مردم نوروز ِشو تش روشن هاکنن. همچنین زمون جه هرمز دوم، رسم سکه هدائن نوروز دله به‌عنوان عیدی متداول بیّه.

از برگزاری آیینای نوروز زمون امویان دله نشانه‌یی دست دله دنی‌یه و زمون عباسیون هم به نظر رسنه که خلفا گاهی پذیرش هدایای مردمی وسّه، نوروز جه استقبال کاردنه. با روی کار بموئن سلسله‌ئون سامانیون و آل بویه، جشن نوروز با گستردگی بیشتری برگزار بی‌یه.

دوران سلجوقیون، به دستور جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی تعدادی از اساره‌شناسون ایرانی از جمله خیام بهترسازی گاهشمار ایرانی وسّ گرد بمونه. این گروه، نوروز ره اول بهار قرار هدانه و جایگاه وه ره ثابت هاکاردنه. بر اساس این گاهشمار که به تقویم جلالی معروف بیّه، ثابت بموندستن نوروز وسّه آغاز بهار دله، مقرر بیّه که هر چار سال ات‌بار، تعداد روزون سال ره (به‌جای ۳۶۵ روز)، برابر با ۳۶۶ روز در نظر بَیرِن. طبق این قاعده، ونه پس از انجام این کار ۷ دوره، دوره هشتم دله، به جای سال چارم، بر سال پنجوم ات روز اضافه بوائه. این گاهشمار از سال ۳۹۲ هجری شروع بیّه.

نوروز دوران صفویون هم برگزار بی‌یه. سال ۱۵۹۷ میلادی، شاء عباس صفوی مراسم نوروز ره عمارت نقش جهون اصفهان دله برگزار هاکرده و این شهر ره نیشتنگاه(پایتخت) همیشگی ایران اعلام هاکرده.

اسلام و به ویژهٔ آیین تشیع دله به نوروز به عنوان روزی خجسته نگاه کانّه و بر گرامی داشتن وه تأکید دارنه. از دیدگاه شیعه، نوروز روز ظهور امام زمون هسته. حدیثی از امام صادق بموئه:

نوروز به عنوان اتا میراث فرهنگی دوران معاصر همواره مورد توجه مردم قرار داشته و هر ساله برگزار بی‌یه. البته برگزاری جشن نوروز به صورت آشکار برخی از کشورون توسط برخی حکومت‌ئون برای مدت زمونی ممنوع بی‌یه. حکومت شوروی برگزاری جشن نوروز ره بعضی از کشورون آسیای میونه مثل ترکمنستون، قرقیزستون و تاجیکستون ممنوع هاکرد بی‌یه و این ممنوعیت تا زمون گورباچف دمباله داشته. با این وجود، مردم این مناطق نوروز ره به‌گونهٔ پنهونی و یا روستائون دله جشن گیتنه. همچنین برخی از مردم این مناطق جلب موافقت مقامات محلی وسّه اسم دیگری نوروز ِسر یشتنه؛ به‌طور مثال تاجیکستون دله، مردم با اتلاق جشن لاله یا جشن ۸ مارس سعی کاردنه که آیین‌ئون نوروز ره بی‌مخالفت مقامات دولتی به‌جا بیارن. همچنین افغانستان دله، دوران حکومت طالبون، برگزاری جشن نوروز ممنوع بی‌یه و این حکومت تنها تقویم هجری قمری ره به رسمیت اشناسی‌یه.

منطقه‌یی که ونه دله جشن نوروز برگزار وانه، امروزه شامل چن کشور وانه و همچنان این کشورون جشن گیرنه. برخی آیین‌ئون نوروز این کشورون دله با هم متفاوتنه. مثلاً افغان‌ئون سفره هفت‌میوه چینّه؛ اما ایران دله سفره هفت سین یِلنه.

جغرافیای نوروز با اسم نوروز یا مشابه وه، سراسر خاورمیونه، بالکان، قزاقستون، تاتار، آسیای میونه، سین کیانگ (ترکستون چین)، سودان، زنگبار، پچیک ِآسیا، سراسر قفقاز تا آستراخان و هم آمریکای شومالی، هندوستان، پاکستان، بنگلادش، بوتان، نپال و تبت ره شامل وانه.

همچنین کشورئونی مثل مصر و چین جزو سرزمین‌ئونی نیستنه که وشون دله نوروز جشن بیته وانه، اما امروزه جشن‌ئونی مشابه جشن نوروز این کشورون دله برگزار وانه.

تاریخ ۳۰ مارس ۲۰۰۹ (۱۰ فروردین ۱۳۸۸)، پارلمون فدرال کانادا، اولین روز بهار هر سال ره به عنوان نوروز (Nowruz Day)، عید ملی ایرانیون و بسیاری اقوام دیگر نامگذاری هاکرده.

در تاریخ ۲۴ فوریه ۲۰۱۰ سازمان ملل متحد با تصویب ات قطعنامه مقر سازمان نیویورک دله، عید نوروز ره به عنوان روز بین‌المللی نوروز و فرهنگ صلح جهون دله به رسمیت بشناسی‌یه.

زمون تحویل سال افراد خانواده دور سفره ۷سین که با ظرافت ئو سلیقه خانوم خنه بچیه بیه ئو در حالیکه پیـِر خونواده دعای تحویل خوندنه مونتظر سال نو وانه. در گوذشته که ایمکانات ایرتیباطی میثل رادیو ئو تلویزیون دنی بیه با تیراندازی یا بائوتن اذان سال جدید ره به همه ایعلام کاردنه گالشون هم گاتنه هر زمون ماهی شه دم ره تکون هاده عید وانه. بعد از این که سال نو بیه کسی که به عونوان مادرمه اینتیخاب بیه با مجمعی که ون دله قورآن، آیینه، او، سبزه ئو شاخه‌ئون سبز جوون قرار دانه سره دله انه چارگوشه اوتاقون ره او شننه قورآن ره کنار سفره هف سین یلنه ئو شاخه‌ئون سبز (هَلی دار) ره به این نیت که سال سرسبز ئو خِش ئو خورمی برای خونواده بائه، جلوی در اوتاق آویزون یا روی طاقچه اوتاق یلنه. دراین روز مارِسره (مادر)، غذای عید، سبزی پلا با کرک یا گوشت درست کانده. علاوه بر وه غذایی به عونوان خیرات برای اموات پجنّه ئو بین مردمون پخش کانه. در غروب شو ابّـِل سال به این ایعتیقاد که چراغ خنه وشون همیشه روشن ئو نورانی بائه، به سر در خانه‌ئون شمع یا تش آویزون کاننه.

سره‌تکونی اتا از مراسم نوروزی هسته که مردم بیشتر مناطقی که نوروز ره جشن گیرنه به وه پایبندنه. این مراسم، تموم سره و ونه وسایل آستانه نوروز دله گردگیری، شستشو و تمیز وانّه. این آیین کشورون مختلف از جمله ایران، تاجیکستون و افغانستون دله برگزار وانه.

رسم تش‌دمبدائن (به فارسی: افروختن آتش)، از زمون‌ئون کوهن مناطق نوروز دله متداول بَیی‌یه. ایران، آذربایجون و بخش‌ئونی از افغانستون دله، این رسم به‌صورت روشن هاکردن تش شو آخرین چارشنبه سال متداول هسته. این مراسم چارشنبه‌سوری اسم دانّه. پرسّن تش ِسر جه ایام نوروز ترکمنستون دله هم رایج هسته.

همچنین رسم تش روشِن هاکردن بامداد نوروز بومِسرئون دله میون بعضی از زرتشتیون (از جمله در برخی از روستائون یزد، ایران دله) مرسوم هسته.

سفره‌ئون نوروزی اتا از مراسم مشترک مراسم نوروز بین مردمی هسته که نوروز ره جشن گیرنه. خله از نقاط ایران، جوموری آذربایجون و بعضی از نقاط افغانستون، سفره هفت سین پهن کانّه. این سفره دله هفت چی قرار گنّه که با حرف س شروع بَیی‌بائه؛ مثل سرکه، سنجد، سمنو، سه(سیب) و... پهن هاکردن سفره هفت سین ایران دله آداب و رسوم خاصی دانّه. سفره‌ی ِسر آینه یلنه که نشونه روشنایی، شمع که نشونه نور و درخشش، ات کاسه ئو که نشونه پاکی هسته. زیبایی سفره وسّه سنبل جه استفاده کانّه و اینا جزء سین ِهفت سین به حساب نِنّه.
برای تزئین سفره از مرغانه رنگ بَیی استفاده وانه. بعد از ورود سرخ ِماهی از چین به ایران از این پچیک ماهی‌ئون جهت زیبایی سفره هفت سین استفاده بیّه همچنین بعد از ورود ایسلام به ایران کتاب قرآن هم سفره سر قراربَیته. تموم هفت سینی که دچی‌یه بیّه ات معنی خاص ره هم به همراه دانّه. مثلا سیب نماد زیبایی وتن درستی هسته؛ سنجد به روایتی نماد عشق و محبت هسته؛ سبزه سرسبزی زندگی؛ سمنو برکت؛ سکه رزق و روزی؛ و سیر سمبل شفاو سلامتی هستنه.
کابل و شهرون شومالی افغانستون دله، سفره هفت میوه متداول هسته. این سفره دله، هفت میوه قرار گنّه، از جمله؛ سبز و سرخ ممیج، چارمغز، بادوم، پسته، زردآلو و سنجد. دچی‌ین سفره‌یی مشابه با استفاده از میوه خشک بَیی، بین شیعیون پاکستان هم مرسوم هسته.

علاوه بر این، سفره هفت شین میون زرتشتیون، و سفره هفت میم بعضی نقاط واقع فارس اوستان ایران دله متداول هسته. جوموری آذربایجون دله هم بدون توجه به عدد هفت، شه سفره‌ئون ِسر، آجیل قرار دِنّه.

یکی از متداول‌ترین غذئونی که به مناسبت نوروز بپته وانه، سمنو (سمنک، سومنک، سوملک، سمنی، سمنه) هسته. این غذا با استفاده از جوونه گندم تهیه وانه. بیشتر کشورونی که نوروز ره جشن گیرنه، این غذا ره پجنّه. بعضی از کشورون دله، بپتن این غذا با رسوم خاصی همراه هسته. زنان و کیجائون مناطق مختلف ایران، افغانستون، تاجیکستون، ترکمنستون و ازبکستون سمنو ره به‌صورت دسته‌جمعی و بعضی گادر طول شو پجنّه و زمون یپتن وه ترانه‌ئون مخصوصی خوندنّه.

بپتن غذائون دیگر هم نوروز دله مرسوم هسته. به‌طور مثال بخش‌ئونی از ایران دله؛ سبزی پلا با ماهی، ترکمنستون دله؛ نوروزبامه، قزاقستون دله؛ اویقی آشار، بخارا دله؛ انواع سمبوسه بپته وانه. به‌طور کلی بپتن غذائون نوروزی هر منطقه‌یی که نوروز جشن بیته وانه دله مرسوم هسته و هر منطقه‌یی غذائون و شیرینی‌ئون مخصوص به خادش ره دانّه.

دید و بازدید عید یا عید دیدنی اتا از سنت‌ئون نوروزی هسته که بیشتر کشورونی که وه ره جشن گیرنه، متداول هسته. بعضی از مناطق دله، یادهاکردن از بمرده‌ئون و وشون ِقبر ِسر بوردن نوروز دله رایج هسته.

برگزاری مسابقات ورزشی عمومی معابر شهری و روستایی، اتا دیگر از مراسم‌ئونی هسته که بعضی از کشورون دله به مناسبت نوروز برگزار وانه. ترکمنستون دله، مردان و زنان ترکمون، بازی‌ئون و سرگرمی‌ئون ویژه‌یی از جمله سوارکاری، کوشتی و... برگزار کانّه. برپایی تِلاجنگی و ورزا جنگ از دیگر مراسمی هسته که ترکمنستون دله برگزار وانه.

اوستان‌ئون شومالی افغانستون دله هم مسابقات بزکشی به مناسبت‌ئون مختلف از جمله نوروز برگزار وانه.

مردم ایران روز سیزدهم فروردین، به جائون طبیعی مثل پارک‌ئون، باغ‌ئون، جنگل‌ئون و مناطق خارج از شهر شونّه. این مراسم سیزده‌به‌در اسم دانّه. از کارون رایج این جشن، گره بزوئن سبزه و بائوتن دروغ سیزده هسته. مراسم سیزده‌به‌در مناطق غربی افغانستون ازجمله شهر هرات دله هم برگزار وانه. با وجودی که روز سیزدهم فروردین کشور افغانستان دله جزو تعطیلات رسمی نی‌یه، اما مردم این مناطق گردش طبیعت دله وسّه، عملاً شه کسب و کار ره تعطیل کانّه. مردم این منطقه همچنین اولین چارشنبه سال ره هم با گردش طبیعت دله سپری کانّه.

علاوه بر این، ساکنون کابل افغانستون دله، طول دِ هفته اول سال گردش وسّه به همراه خانواده به مناطقی که وشون دله گُل ارغوون درانه، شونّه.

اتا دیگر از رسم‌ئون نوروز که آسیای میونه و کشور تاجیکستون دله مرسوم هسته، مراسم گل‌گردونی و بلبل‌خوانی هسته. گل گردون‌ئون از دره و تپه و دامنهٔ کوه‌ئون، گل چینّه و شه اهل دهستون ره از تموم بیّن زمستون و بموئن عروس سال و شروع کشت و کار بهاری و بموئن نوروز مژده می‌دهند.

نویسندگون و نظریه پردازونی هم دَیی‌نه که نوروز ره آیینی ناپسند و بد دونستنه. بعضی روحانیون پس از انقلاب سال ۵۷ سعی در پاک‌هاکردن نوروز از تقویم ایران هاکردنه.
مرتضی مطهری بزرگداشت چارشنبه سوری ره «احمق‌ئون» ِکار دونسته، و آیین نوروز ره «ضد اسلام». آیت‌الله ابوالقاسم خزعلی هم بائوته: «امیدوارمه عیدغدیر جای نوروز ره بیره». پیشتر از این هم امام ممد غزالی، کیمیای سعادت دله بنویشته بی‌یه: «... اظهار شعار گبران حرام هسته بلکه نوروز و سده ونه مندرس بوائن و کسی وشون ِاسم ره نَوره...».

دوران معاصر هم برخی مسئولین جمهوری اسلامی ایران ره متهم به تلاش مذهبی هاکردن نوروز هاکردنه. وشون به‌طور نمونه به چنین بائوته‌ئونی که سعی در تزویج مهدویت با نوروز ره دانّه اشاره دارنه:

۷ فروردین ۱۳۸۹ اولین دورهٔ جشن جهونی نوروز تهران دله برگزار بیّه و این شهر به عنوان «دبیرخنهٔ نوروز» بشناسی‌یه بیّه. این جشن دله، سران کشورونی که نوروز ره جشن گیرنه گردهم بمونه و این آیین باستانی ره گرامی دارنه. هر ساله اتا از این کشورون، میزبون جشن جهونی نوروز هسته.




#Article 324: ایژدیها (384 words)


ایژدیها اتا از حیوون‌ئون افسانه‌ئی در فرنگ‌ئون جهون هسته. ایژدیها اساطیر جهون دله جایگاه ویژه‌ئی دانّه.

ایژدیها جونوری هسته که کوهن‌ترین فرنگ‌ئون دله هم نشونه ویرانکاری و هم خِشی و عومران بی‌یه.

رابطه میون اصل و شروء جهون و ایژدیها در کیهون‌شیناسی بابـِـل مئلومه. این کیهون‌شیناسی دله، تیامات یا ایژدیهائی که نیماد ظلمت آغازین هسته غالباً بصورت ات مَر خشمگین دکشیه بیّه و مردوک یا قهرمون خارشیدی به وه چیره وانه. بدینگونه جهون روشن پدرسالاری جهون آغازین مارشائی ره تسخیر کانده.

شاهنومه دله مازرون راه دله اتا ایژدیها ره ویمبی که روستم وه ره کاشنه اینتا ایژدیها داهون جه تَش درنه.
در ضیمن هرکی ره خانّه بائوئن وه قوی هسته گانِه ایژدیها ره موندنه.
بقیه شاعرون ئیران هم درباره ایژدیها گپ زنّه میثل نیظامی.

په‌ئى نوشت‌ئون:

۱- محمدحسین، خلف تبریزى، برهان قاطع. به کوشش دکتر معین، تهران، ۱۳۳۰.
۲- محمدپادشاه، آنندراج. به کوشش دکتر دبیرسیاقى، تهران، ۱۳۳۵.
۳- به مناسبت نقش اژدها بر رایت و درفش:
گشاده دهان اژدهاى علم / که شیر فلک را درآرد به دم
۴- پورداوود، یسنا. جلد اول، برگ ۱۶۳.
۵- جى.سى. کویاجى، آیین‌ها و افسانه‌هاى ایران و چین باستان. ترجمهٔ جلیل دوستخواه، تهران، ۱۳۵۳، برگ ۷۷. همچنین ر.ک مهرداد بهار، استوره‌های ایران. برگ ۵۰.
۶- کرسیتن سن، کارنامه شاهان. برگ ۹. همچنین مهرداد بهار، پژوهشى در استوره‌های ایران، که حکایتى مانند این را از یشت ۱۹نقل مى‌کند.
۷- بهار، مهرداد، پژوهشى در اسطوره‌های ایران. برگ ۱۵۳، تهران، ۱۳۶۲.
۸- گریمال، پیر، فرهنگ اسطوره‌های ایران و روم. ترجمه‌ى بهمنش، جلد اول، برگ‌های ۱۵۱و ۲۶۹، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۶.
۹- پروفسور هلمهارت کانوس کرده، مقاله «فردوسى و اسکندر، استوره و تاریخ در حماسه ملى ایران، فردوسى و ادبیات حماسى»، برگ ۱۵۸، تهران، ۱۳۵۵.
۱۰- Dictionary of Mythology, Folklore and Jobes Symboles, ۱۹۶۲, New york, p.p ۴۶۷

دکتر منصور رستگار فسایى
از: مقالهٔ «نگاهى به اسطوره‌های ایران» از کتاب «اژدها در اسطوره ها»، نوشته شده در روزنامهٔ اطلاعات، ۲۴تیر ماه ۱۳۸۳، برگ ۶
تنظیم : بخش ادبیات تبیان
بالای صفحه

در نزدیکی شهر دهلران ِاوستان ایلام چشمه قیری دره که به پایه گفته‌ئون مردمون اونجه، این چشمه، خون ایژدیهایی بی‌یه که جنگ با پهلوونی اساطیری دله، اسفندیار رویین‌تن، بمرده.

در نزدیکی شهر قروه در استان کوردستون هم چشمه او معدنی سِرخ رنگ کینار صخره‌ئی ایژدیها شیکل، به ایسم باباگورگور وجود دانه که به گفته مردمون این چشمه خون این ایژدیها هسته.




#Article 325: توکلائو (435 words)


توکلائو اتا نوزلاند مستعمره هسه که سه تا مرجانی جزیره جا آروم اوقیانوس دله تشکیل بیه. سازمان ملل مجمع عمومی ونه سر اتا جور خدگردونی طراحی هکرده. تا میلادی ۱۹۷۶ ونه رسمی نوم ‘‘توکلائوی جزایر ‘‘بیه. قدیمی اروپائیون اتی موقع توکلائو ره جزایر اتحادیه گننه.

توکلائوی نوم پولی نزیکی شون زوون دله شمالی وا معنی دننه. چون توکلائوی اولین ساکنون ساموآیی بینه و جنوب ور جا بمونه اینتا نوم ره ونه رو بشتنه. بعدن تر در سال ۱۹۷۶ میلادی جزایر توکلائو تبدیل به توکلائو بیه.

توکلائو سه تا مرجانی جزیره جا درس بیه که وشون نوم فاکائوفو، آتافو و نوکونونو هسه. اینتا کشور ۱۰ کیلومتر مربع گتی و نزدیک به ۱۴۰۰ نفر جمعیت دارنه. توکلائو نیشتگا نارنه ولی به صورت سنتی فاکائوفو ونه نیشتگا به شمار انه. اینتا کشور مدعی هسه که سوآیم جزیره که آمریکایی ساموآی دله دره ونه شه نه.

اولین ساکنون توکلائو مهاجرونی بینه که ساموآی جا بمونه و در حدود ۱۰۰۰ سال پیش ونه دله ساکن بینه. اروپائیون اولین بار میلادی ۱۸ قرن دله اینتا کشور ره بدینه. در اواسط قرن نوزدهوم ونه مردم توسط مسیحی مبلغون مسیحی بینه. وه در اواخر قرن نوزدهوم بریتانیای مستعمره بیه. بعد از جهانی اول جنگ اینتا کشور سرپرستی به نوزلاند واگذار بیه و تا اسا دتا رفراندوم برگوزار بیه تا ونه خدگردونی ویشتر بوو که رای نیاردنه.

توکلائوی حکومت وابسته نوزلاند هسه. اینتا کشور اتا ۲۰ نفره پارلمان دارنه که ونه اعضا هر ۳ سال اتا بار توسط مردم انتخاب بوننه و ونه حاکم بریتانیای ملکه هسه که ونه نماینده مدیر هسه و مدیر ره نوزلاند وزیر امورخارجه معلوم کننه. دولت رئیس هم توسط پارلمان و ونه اعضای میون جا انتخاب بونه. 

توکلائو کچیک‌ترین ایقتصاد دنیا ره دارنه. ونه ایقتصاد ویشتر به کشاورزی و ماهیگیری وابسته هسه. ونه مهم‌ترین کشاورزی محصولات موز، نارگیل مغر، نارگیل، هندی عنبه هسنه. مهم‌ترین حیوونونی که ونه دله پرورش هدا بوننه هم بز، خی و کرک و طلا هسنه. توکلائوی ایقتصاد کاملا به کایری از طرف نوزلاند وابسته هسه. از دیگه ونه صادرات هم تمبر هسه. وه شه ملی اینترنتی دامنه ره هم روشنه و از این راه هم اتی درآمد دارنه.

توکلائوی مردم از نظر نژادی پولی نزیکی هسنه و به زوون توکلائویی که اینتا کشور رسمی زوون هسه صوحبت کننه. وشون دین مسیحی هسه و هم پروتستان و هم کاتولیک وشون دله پیدا بونه. اینتا کشور ویشتر مردم به نوزلاند مهاجرت هکردنه و اونجه زندگی کننه. 

توکلائوی ملی ورزش راگبی هسه. 

توکلائوی هر سه تا جزیره شه سر مدرسه دارنه اما با این حساب خله از توکلائویی دانش آموزون شونه نوزلاند درس خوننه. اینتا کشور شه پزشکی و بهداشت نیرو ره هم ساموآ و نوزلاند جا ایارنه. 




#Article 326: مکرمه قنبری (130 words)


مکرمه قنبری که ننه مکرمه نوم جه بشناسته بیی‌یه سال ۱۳۰۷ بابل ِهیرکنده دله دنیابموئه و  ۲ آبان ۱۳۸۴ بمرده. وه نقاش سبک پست مودرنیسم بی‌یه. 

نقاشی‌ئون وه موجب بیّه تا به عونوان بانوی سال نقاش در سنه ۲۰۰۱میلادی توسط دبازدهومین کونفیرانس ایران‌اِشناسی دانشگاه دولتی سوئد دله، معرفی بوّه. 

وه تحصیلات دانشگائی و سواد بخوندستن و بنویشتن نداشته و دوره‌ علمی هم نگذروندس‌بی‌یه، وه به خاطر نقاشی‌ئونش شوهرت جهونی جا برسی‌یه. اولین‌بار 67 سالگی گادِر، اتا سنگ ِسَر نقاشی دکشی‌یه و ونه په، کیی سَر، دیفار رو و... ره نقاشی هاکرده. ونه نقاشیون دله امیر و گوهر، شاهنومه، لیلی و مجنون و... عکسون هم پیدا وونه. اسا ونه بمردِن په، ونه سِره ره موزه هاکردنه.

موکرمه، خاطرات و رویائون عونوان فیلمی موستند هسته که ابراهیم موختاری درباره زندگی وه بساته.




#Article 327: جوزف کانی (117 words)


جوزف کانی( به انگلیسی: Joseph Kony) (بزائه 1961) رهبر اتا شبه نظامی به نوم ارتش مقاومت پروردگار هسه. جوزف کانی درصدد دمبدائن حکومت اوگاندای دله و استقرار اتا دینی رژیم بر مبنای ده فرمون هسه. 

جوزف کانی شه نظامی مبارزه‌ئون ره ۱۹۹۲ سال دله اتا دینی حکومت تاسیس هدف جا اوگاندای دله شروع هکرده. ونه گوروه خشونت ره مجاز دوننه و تجاوز جنسی، شکنجه و مخالفون از بین بوردن و مردم بترسین و وشون مجبور هکردن همکاری سه شه جه هم کانّه. 

دیوان بین‌المللی کیفری که لاهه دله دره ۶ مه ۲۰۰۵ دله دستور دستگیری جوزف کانی و چار تا از رهبرون ارتش مقاومت پروردگار ره به اتهام ارتکاب «جنگی جنایات» و «جنایت علیه بشریت» صادر هکرده.




#Article 328: آنتوان چخوف (1194 words)


 
آنتون پاولوویچ چـِخوف (۲۹ ژانویه ۱۸۶۰ (میلادی) - ۱۵ ژوئیه ۱۹۰۴) گت ِداستون‌نویس و نیمایش‌نومه‌نویس ‌روس هسته. هرچن چخوف زندگی کوتائی داشته و همین زندگی کوتا همراه با بیماری بی‌یه ولی ویشته از ۷۰۰ اثر ادبی بساته.
وه ره موهم‌ترین خورد داستون نویس دونّه و در زمینهٔ نیمایش‌نومه‌نویسی هم آثار برجسته‌یی از خادش به جا بیشته. چخوف چهل و چئونر سالگی دله سِل بیته و بمرده.

چخوف ۲۹ ژانویه  ۱۸۶۰ (میلادی) شهر تاگانروک دله، در جنوب روسیه، شومال قفقاز، ساحل دریوی آزوف کینار دنیا بیموئه. گت‌پی‌یر پی‌یریش  مِلک کُنت چرتکف ، کَدخِدای اوستان وارنشسکایا بی‌یه. وه بتوونسته آزادی شه و شه خِنِوادهٍ ره بخرینه. ونه پی‌یـِر دوکون میوه‌فروشی داشته. وه مرد مذهبی خشنی بی‌یه و شه وچون ره کاتک زوئه. روزئون یکشه‌مبه شه ریکائون ره به زور ورده کلیسا دله و گروه همسرایونی که خادش بسات بی‌یه دله شعر بخوندن. اگه بائوت باشن اِما نخوامبی شعر بخوندیم شیش ره گیته وشون دمبال کارده.
همینتی وشون ره ات خله، حتا زمستان‌ئون سرد دله، شه دوکون سر کار کشیه. آنتوان ۱۸۶۷ دله در هفت سالگی تحصیلات ایبتیدایی شه ره مدرسه‌ٔ دینی یونانی دله شروء هکرده اما دِ سال بعد کلاس ابّل مدرسهٔ عادی دله شه تحصیل ره ایدامه هدائه. چخوف ِپی‌یـِر شیفتهٔ موسیقی بی‌یه و همین شیفتگی وه ره داد و ستد باز جه دور هکرده و به ورشکستگی دکشنیه و وه در سال ۱۸۷۶ از ترس طلب‌کارون شه خِنواده همراه مسکو دله دربورده و آنتوان تنئون تاگانروک دله باقی بموندسته تا درس بخونده. وه سال‌ئون پایونی تحصیلات موتوسطه‌ش ره تاگانروک دله به تیاتر شی‌یه و ابّلین نیمایش‌نومه‌ٔ خادش ره به ایسمبی پی‌یـِـری و بعد کومدی آواز کرگ ِبی‌دلیل نیّه ره بنویشته. وه همین سال‌ئون دله مجلهٔ غیررسمی و دست‌نویس الکن ره مونتشر کارده که توسط ونه گـَگَ‌ئون مسکو دله پخش بی‌یه.  ونه گت برار، آلکساندر پاولویچ چخوف سال ۱۸۷۶ دانشگاه مسکو دله بورده رشتهٔ علوم طبیعی دانشکدهٔ ریاضی-فیزیک دله مشغول تحصیل بی‌یه و روزنومه‌ئون طنز مسکو و پتربورگ داستون نیوشته. آنتوان هم در ۱۸۷۹ تحصیلات ایبتیدایی ره تموم هکرده و بورده مسکو و رشتهٔ دوکتوری ِدانشگاه مسکو دله مشغول تحصیل بیّه.

چخوف نیمهٔ سال ۱۸۸۰ دله شه تحصیلات دانشگائی ره رشتهٔ پزشکی دله دانشگاه مسکو درون شروء هکرده. همین سال دله ابلین مطلب وه چاپ بیه برای همین این سال ره مبدأ تاریخی شروء نویسندگی چخوف دونّه.
جخوف ات نامه دله فیودور باتیوشکوفره گانه:«ابلین تیکهٔ ناچیزم در ۱۰ تا ۱۵ بند نشریهٔ «دارگون فلای» دله ماه مارس یا آوریل ۱۸۸۰ میلادی بنویشته بیّه. اگه آدم بخوائه مدارا هکنه و این نوشتهٔ ناچیز ره شروءء به‌حیساب بیاره، پس این سالگرد  (بیست و پنج‌سال نویسندگی) مه زودته از ۱۹۰۵ فرا نرسنه.» اون‌چه چخوف به وه ایشاره کانده در واقع داستون کوتائی هسته به ایسم «نومهٔ ستپان ولادیمیریچ اِن، صاحب اهل دُن، به همسایهٔ دانشمندش، دوکتور فریدریخ» که مجلهٔ سنجاقک شومارهٔ ۱۰ دله مونتشر بیّه. وه سال‌ئون ۱۸۸۰ تا ۱۸۸۴ دله علاوه به یادبیتن پزشکی دانشگاه مسکو دله با ایسم‌ئون موستعار میثل: آنتوشا چخونته، آدم کبدگندیده، برار ِبرارم، روور، اولیس... به بنویشتن بی‌وقفهٔ داستان و طنز توی مجله‌ئون فوکاهی مشغول بی‌یه و دستمزد جه زندگی مار و خواخِر و برارونِش ره تامین کارده. وه در ۱۸۸۴ به عونوان پزشک فارغ‌التحصیل بیی و شهر واسکرسنسک دله، نزدیک مسکو، به دوکتوری را دمبدا بیّه. ابّلین مجموعه داستون‌نش با نوم قصه‌ئون ملپامن در همین سال مونتشر بیه و ابلین نقدئون دربارهٔ وه بنویشته بیه. در دسامبر همین سال زمونی که چخوف ۲۴ ساله بی‌یه ابلین خلط‌ئون خونی که نشون از بیماری مهلک سِل داشته مشاهده شدمئلوم بیّه.

چخوف بعد از پایون تحصیلش رشتهٔ پزشکی دله به طور حرفه‌ئی به داستون‌نویسی و نیمایش‌نومه‌نویسی رو بیارده. در ۱۸۸۵ همکاری شه ره با روزنومهٔ پتربورگ شروء هکرده. سپتامبر دله قرار بوبی‌یه نیمایش‌نومهٔ وه به نام گت ِجادهٔ دله روی صحنه بوره که کومیتهٔ سانسور ونه اجرا بیّن جه جلوگیری هکرده. مجموعهٔ داستان‌ئون گل‌باقالی وه در ژانویه سال بعد مونتشر بیّه. فوریه همین سال (۱۸۸۶) با آ. سووُربن سردبیر روزنومه عصر جدید آشنا بیه و داستون‌ئون، مراسم تدفین، دوشمن،... در این روزنومه با نوم اصلی چخوف مونتشر بیه. بیماری سل‌ش شدت بیته و وه آوریل ۱۸۸۷ دله به تاگانروک و کوه‌ئون مقدس بورده و تابستون باپکینا دله دیّه اوت همین سال دله مجموعهٔ گرگ‌ومیش دله ره مونتشر هکرده و اوکتوبر دله شه گت ِنیمایش‌نومه ره با ایسم ایوانف تیآتر کورش مسکو دله به روی صحنه بورده که ونجه ایستیقبال نیّه.

چخوف ۱۶ ژوئن ۱۹۰۴ همراه شه زنا اولگا کنیپر برای موعالجه آلمان دله بوردنه. این کشور دله حال وه بهته بیّه اما این بهبودی زیاد طول نکشی‌یه و روز به روز حال وه بدته بیه. اولگا کنیپر شه خاطره دله شرح دقیقی از روزون و آخرین ساعات زندگی چخوف بنویشته. ساعت ۱۱ شو حال چخوف وخیم وانه و اولگا دوکتور موعالج وه، دوکتور شورر، ره خَوِر کانده. اولگا شه خاطرات دله نویسنه:«دوکتور وه ره آروم هکرده. سورنگ ره بیته و کامفور تزریق هکرده. و بعد دستور شامپاین هدائه. آنتوان ات‌دونه گیلاس پر بیته. مزه‌مزه هکرده و لبخندی بزوئه «خله وقته شامپاین نخاردمه.» وه ره لاجرعه سربکشی‌یه. آروم طرف چپ دراز دکشی‌یه و مه فخط بتونستمه ونه سو دو بیرم و ونه رو خم بوّم و وه ره ونگ بزنم. اما وه دیگه نفس نکشی‌یه. وچه واری آروم خو بورد بی‌یه.» این ساعات ابلیه روز 15 ژوئیه   ۱۹۰۴بود.

تشییع جنازهٔ چخوف اتا هفته بعد از بمردن وه مسکو دله برگوزار بیّه. ماکسیم گورکی که این مراسم دله دی‌یه بعدأ به دقت جریون برگوزاری مراسم ره گانه. ات خله آدم ونه مراسم دله دینه. علاوه به نوسیندگون و روشنفکرون که مراسم دله دینه مردمون عادی هم خله زیاد بینه. آخرسری گورستان صومعهٔ نووو-دویچی ِشهر مسکو دله وه ره چال هکردنه.

چخوف ابلین مجموعه داستونِش ره 2 سال بعد از بیتن درجهٔ دوکتورای پیزیشکی چاپ هکرده. سال بعد اینتیشار مجموعه داستون «زمون شام» جایزه پوشکین ره که فرهنگستون روسیه دائه، ونه نسیب بیه .
چخوف بویشته از 700 داستون کوتا بنویشته.ونه داستون‌ئون دله معمولاً اتفاق‌ئون از خلال وجدون اتا از آدم‌ئون داستون، که کم‌وبیش با زندگی خِنوادگی «معمول» بیگانه ئه، تعریف وانه. چخوف با شه‌داری از شرح و بسط داستون مفهوم طرح ره هم داستون‌نویسی دله تغییر هدائه. وه شه داستونا دله به جای ارائهٔ تغییر سعی کانده به نیمایش زندگی بپردازه. در عین حال، داستون‌ئون موفق دله وه اتفاق‌ئون تراژیک جوزئی زندگی روزانهٔ مردمون دله داستان وه ره سازنّهو تسلط چخوف به نیمایشنومه باعیث ویشته بین توانائی وه در خلق گپ‌ئون زیبا بی‌بییه. وه ره «موهم‌ترین داستون کوتا‌ینویس همهٔ دوره‌ئون» دونّه.

ابلین نیمایش‌نومهٔ چخوف ایوانف  هسته که وه ره سال ۱۸۸۷ بنویشته. اتا دِتا نیمایش‌نومهٔ بعدئ چخوف هم موفق نی‌نه تا اینکه با ایجرای نیمایش «دریوئی کِرگ» سال ۱۸۹۷ تو سالون تیاتر هونری مسکو چخوف بهترین نیمایش نوه خادش ره بنویشته. همین نیمایش‌نومه 2سال قبل از اون سالن تیاتر الکساندریسکی  ِسنت پترزبورگ دله انده مردمون ایستیقبال هکردنه که چخوف دیمین شوی اون نیمایش قسم بخارده دیگه نیمایش‌نومه ننویسه. ولی همون نیمایش نومه جه گت ِبازیگرون مسکو اتا تیاتر ایجرا هکردنه که همه داهون وا بموندسته. بعدأ با دیّن ایختیلافای میون چخوف و کنستانتین استانیسلوفسکی ـ کارگردون نیمایش‌نومه‌ئون وه ـ پیش بموئه آثار دیگه‌ئی از چخوف ـ میثل «عمو وانیا» (۱۸۹۹)، «سه خواخر» (۱۹۰۱) و... هم به همون صحنه به ایجرا در بموئه. عمدهٔ ایختیلاف چخوف و استانیسلوفسکی سر چتیٔ ایجرا بیّن نیمایش‌نومه‌ئون بی‌یه. چخوف اصرار داشته که نیمایش‌نومه‌ئون کلأّ کومدی بائن و استانیسلوفسکی دوست‌داشته نیمایش‌نومه تراژیک‌ته بوئه.




#Article 329: سراج قمری (140 words)


دیوان سراج قمری سیزده هیزار بیت دانّه و گوینده هجوگو و بذله‌پرداز هسته. سراج قمری جه حدود ۲۰۰ روباعی به‌جا بموندسته که بعضی از اونان خمریات هستنه. شعرون وه از جوملهٔ قصیده‌ئون و قطعات و روباعیا هسته و اتا «کارنومه» هم دانّه که قالب مثنوی هسته. بعضی منابع دله، وه ره شاگرد امام فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی مئرفی هکردنه. سراج آملی قصیده‫ئی هم درباره سیتایش صوفی روزگار خادش، سیف‌الدین باخرزی، دانّه و وه آرزوی دیدار سیف باخزری ره هکرده.

دیوان سراج الدّین قمری آملی سال ۱۳۶۸ به تصحیح دوکتور یدالله شکری چاپ بیّه که اساس وه دسنویسی هسته که عمر بن ممد لالای مروزی وه ره جمادی الاول سال ۷۱۶ ق دله بنویشته و الآن کیتابخِنه چستربیتی ایرلند دله دره. این کیتاب ۷۰۰۰ بیت شعر دانّه. بخش روباعیا این دیوان، ۱۴ روباعی از ایمامی هروی هم بنویشته بیّه.




#Article 330: کجور (176 words)


کجور ایسم منطقه ئی هسته از تبرستون دله که قدیما ونه نوم رویان بی‌یه.این منطقه قصبۀ مرکزی دهستون بلده بخش مرکزی شهرستون نوشهر دله هسته.

سال ۷۴۰ هجری برابر با ۱۲۴۰ میلادی استاندار جلال الدوله اسکندر بن زیاد شروء به دباره بساتن بنای قلعه شهر کجور هکرد بی‌یه و چون اینتا شهر با حمله موغولئون رِقِد بورد بی‌یه وه خاسته اینتا شهر ره دباره بسازه.

از نظر جوغرافی این منطقه میون دِتا کوئ دماوند و علم کوه دَره.این منطقه گلای زینتی و میوه‌ئون فصلی خله زیاده. تنوع جونوری این منطقه دله خلوئه که شامل جونوران اهلی و غیر اهلی وانه. مردمون اینجه ویشتر کشاورزی و گوداری کانّه.

دین ویشتر مردمون این منطقه ایسلام و مذهب تشیع هسته. مردمون منطقه ره هم گِلکا و خواجه‌وندون دِرِس کانّه. منطقه کجور به عیلت داشتن وسعت مراتع دارای پراکندگی نسبتی هسته و ویشته روستائون از هم فاصله دارنه. منطقه کجور ۱۴ تابعه دانّه که هر کدوم شامل دهستونا و روستائون موختلفی هسته.

منطقۀ کجور آموزش و پرورش،بخشداری،ثبت احوال،کومیته ایمداد و موزۀ مردیم شیناسی کندلوس و بیمارستان و ... ره دارنه.




#Article 331: اسکندر (مقدونی شاء) (817 words)


اِسکِنْدَر مَقْدونی (۳۵۶ تا ۳۲۳ پیش از میلاد) رومیون وه ره اتا گت ِآدم دونّه که دِنیا ره بَیته ولی شرقی کشورون دله وه ره اتا نخاش آدم سِراق دنّه.

این شاء نوم اِسکِندر بی‌یه و قدیمی تاریخ‌دونون هم اینتی بنویشنه؛ اما بعدأ بعضی اسلامی تاریخ‌دونون وه ره اسکندر الرومی و اسکندر ذی‌القرنین بخوندستنه. (روم ره ونه یونان معنی بدونیم که بیزانس ره ساسانیون زمون و ایسلام اولیهٔ قرون دله روم گاتنه). من‌جمله حکیم الهی مرحوم حاج ملا هادی سبزواری (قرن ۱۳ق) اسکندر ره ذوالقرنین قدیس نوم جه یاد کانده و وه ره ارسطو شاگرد و پراکنش هاکننده منطق دونده. ولی ابوالکلام آزاد (اواخر قرن ۱۴ق) از دانشمندون هندی کتابی گت ِکوروش یا ذوالقرنین نوم جه بنویشته که گت ِتفسیرکوننده: علامه طباطبایی ونه گپ ره قبول کانده.

از اونجه که قدیم و الایام رسم نیّه شائون ایسم سر شماره بی‌یلِِن قدیمی چه‌کوت‌دونا وه ره اسکندر ْفیلیپ ِریکا ونگ دنّه. 

شاهنومه دله هم اسکندر جه یاد وانه وه فیلیپ زک و زا، داراب ِریکا و دارا ِِبرار معرّفی وانه.

اسکندر ِپی‌یر فیلیپ دیّم مقدونی و ونه مارْ اُلمپیاس ْنه‌اوپ‌تولم پادشاه (مُلُس‌ئون) ِکیجا. 
ملسا مردمونی یونانی زوون بینه که اپیر دله (نزدیک دریاچهٔ ژانین) دینه و شائون این مردم از خِنِوادهٔ اِآسیدون بشومار شینه و این خِنِواده هم شه تیبار ره به آشیل پهلوون افسانه‌ئی یونان که جنگ تروا دله دیّه رسونّه. بنابراین چون شائون مقدونی فکر کاردنه که از نیژاد هرکول هستنه؛ چه‌کوت‌دونای یونانی ْتیبار اسکندر ره پی‌یری سو جه هرکول و ماری سو جه آشیل دونّه.

اسکندر ژوئیهٔ (هشتوم نوروز ما تا هشتوم فردینه ما) ۳۵۶ ق.م و شهر پِلا دله دنیا بیموئه. ونه اوستاد ، ارسطو ، فیلسوف مئروف یونانی بی‌یه. اسکندر شه وچه‌گی زمون ، اتا گت ِاسب به ایسم( بوسفال) ره تربیت هکرده که هیچکه جورئت نداشته ونجه سواری بَیره. این اسب مشهور ، اسکندر ره تا هند بَورده و اونجه بمرده. 

اسکندر ِپی‌یـِر فیلیپ که ابّلا شاء مُلُس‌ئون بی‌یه، ات جنگ دله که با یونان هکرده پیروز بیّه و پادشاه مقدونیه و تموم یونان بیّه. این جنگ دله که محل خرونه (Cheronee) دله رو هدائه دِتا سیپاه هم‌دیگه جه برسینه و صواحی دِتا سیپاه شه صف ره دِرِس هکردنه. فیلیپ فرموندئی جیناح راست ره شه ریکا اسکندر بال(دست) هدائه و شه خار ِموعاونون ره ونه پَلی قرار هدائه. فرموندئی جیناح چپ ره هم شه عوهده بَیته. پ این جنگ دراز ِدله بی‌یه که تعداد زیادی از هر دِ سو بکوشته بَینه و آخرسری اسکندر ِپی‌یر این جنگ دله پیروز بیّه. بعدأ زمونی که فیلیپ اتا نمایشگائ دله بورده تا ۱۲تا الاهه ره هارشه اتا مردی قمه ره هاکرده ونه قلب ِسَر و وه‌ره بکوشته.بعد از بمردن فیلیپ ونه ریکا شاء بیّه.

فیلیپ دیّم توجوهی مخصوص به تربیت اسکندر داشته و با این قصد ات مردی ره با نوم لئونیداس که از نزدیکون اُلمپیاس بی‌یه مسئول تربیت اسکندر هکرده. فیلیپ برای اینتیخاب دوکتور و دایه اسکندر هم شه تلاش ره هکرده تا همه از خِِنواده‌ئون بِلِند و بالا بوئن، پس از برسی‌ین اسکندر به سن جوونی، فیلیپ به ارسطو، فیلسوف مئروف یونان که اون زمون مکتب افلاطون دله شی‌یه، نومه‌ئی بنویشته. 
ارسطو موعلّم اسکندر بیّه و وه ره درسای زیادی هدائه. 

اعتیاد اسکندر به الکل بعضی وختا باعث بی‌یه مستی دله آدِم بکوشه؛ یا بعضیا گانّه ونه مستی باعیث بیّه که وه تخت جمشید ره تـَش بَزنه.

اسکندر لشکرکشی‌ئون خادش به آسیا، زمون داریوش سیّم (هخامنشی شاء) سرزمین هخامنشیون جه هجوم بی‌یارده و سیپاهیون ایران ره شیکست هدائه.
ابّلین جنگ اسکندر و ئیرونیا بهار (۳۳۴ پ.م) دله حوالی پچیک ِآسیا توی نبرد گرانیک یا گرانیکوس بی‌یه. اسکندر بغاز داردانل جه بیموئه پچیک ِآسیا دله. اینتا جنگ کینار روخنه‌ی گرانیک بی‌یه.
درگیری میون پارس و یونان خله سالا ایدامه داشته. گانّه که این جنگا ۳۰۰سال ایدامه داشته

دیّومین جنگ اسکندر و ئیرونیا ایسوس ِجنگ دله بی‌یه، (۳۳۳ پ.م.) ابّلین نبرد موستخیم اسکندر هسته با سیپاه داریوش سیّم. داریوش و اسکندر نزدیکی شهر ایسوس ات دیگه جه دَپیتِنِه.
این جنگ دله بالاخره یونانیون برنده بَینه.

سیّومین جنگ اسکندر و ئیرونیا گوگمل ایسم داشته، (۳۳۱ پ.م.) دیّومین نبرد موستخقیم اسکندر هسته با سیپاه داریوش گوگمل دله (الآن نزدیک اربیل عیراق هسته). ویشته‌رین موقاومت ره طوایف آریایی‌ئون اینجه انجوم هدانه.

بعد از پیروزی «گوگمل» اسکندر از همون میدون نبرد، اتا گوردان سِواره نظوم ره با فرموندئی «فیلُکسِنوس» «شوش» وسّه برسنی‌یه با این اومید که قبل از اینکه همهء مال و اموال خِراب، بسوته، دزدی بوّه یا شومال ایران جه مونتقل بواشه، شهر ره ایشغال هکنه. با شایعهء بَوردِن ،«فیلُکسِنوس» راه دکته تا بوره شوش. اومید اسکندر دِرِست بیّه. بعد اونکه اسکندر ایران ره بار سِیّم هم بَورده ویشته‌رساتراپ هنیشون موقابل اسکندر تسلیم بَینه. 

اسکندر با تصروف پارسه هخامنشیون ره نابود هکرده. وه فرمون هدائه تا تخت جمشید ره تـَش بزونه و این کارش تلافی کار خشایارشاء بی‌یه که آتن ره تَش بزو.

اسکندر بعد از بَیتِن هند که تا روخِنِه بیس پیشروی هکرد بی‌یه به علت کم بی‌ین قشون بردگاردسته ایران و فکر هاکرده عربستون ره هم بَیره. همینسه بورده بابـِل وَری ولی اونجه تو بَََیته و بمرده.




#Article 332: گیلان تاریخ (15991 words)


گیلون و مازرون دِتا سرزمین هسته که ئیران شومال دره. گیلون و مازرون تاریخ خله همدیگه ره ربط دانّه و چه‌کوت نویسا این دِتا سرزمین ره اتا دونّه و وشون تاریخ ره با هم نویسنّه.

اتا از مئروفترین و قدیمی‌ترین مردمونی که به عونوان ساکنای گیلون موعرفی بَینه، قوم کاس هستنه که از دِتا تیره‌ی کاسپی و کاس‌سی تشکیل بینه. پی به معنای ئو هسته و کاسپی یعنی کاسی‌ئونی که دریو کینار درنه و سی هم به معنای سنگ و کلوخ هسته و به کاس‌سی یعنی کاسی‌ئونی که کوئی بینه.

درباره وشون بنه‌وار، تبارو گوستره‌ی زندگی کادوسیون ایطیلاعات دنی‌یه و هرکی ات چی گانه – وشون از مردمون باستونی گیلون به شومار شونه بعضیا وشون ره همون تالش مردمون دونّه.
به اساس گزارشای چه‌کوت‌دونون دوره‌ی باستون، کادوسیا مردمونی جنگجو بی‌نه. وشون زمونی که جنگ نداشتنه شه شینه و بقیه قبائل ره کومک کاردنه تا جنگ ره بَورِن. جنگجویون کادوسی به شرح چه‌کوت‌نویسا باستونی (کتزیاس و گزنفون) با مادا، آشوریون و بابـِلی‌ئون خله جنگ هکردنه. وشون هخامنشیون ره خله کومک کاردنه وشون وسّه سرباز رسنینه.

آمردون یا مردون اتا تیره بینه که مازرون غرب و گیلون شرق دله دینه. وشون ابل میونی آسیا دله دینه ولی مرویون وشون ره اونجه جا در بکردنه و وشون بمونه ماتزرون دله وشون نیشتنگا آمل شهر بی‌یه. آمل نوم ابل آمرد بی‌یه و کم‌کم که آمردون شه زوون ره یادهاکردنه و ایرانیج زوون‌ئون ره گنش کردنه اینتا نوم هم امروزی جور دربمو. بعد ایکه آریاییون بمونه ئیران دله وشون جنگ هکردنه ئو وشون اینتا وسر که اتا کچیک طایفه این جنگ ئون دله شکست بخردنه ئو ارمنستون، آذربایجان ئو پارس دله پخش بینه.

کاکی‎ئون ابّل تبرستون علویون جا حیمایت کاردنه ولی کم‎کم شه اتا موستقلی حکومت را دمبدانه. وشون ویشته گیلون دله حکومت کاردنه .

ئیران دولت خله مازرون ئو گیلون جا نرسیه ئو ایجاهان دله روسیه خله نفوذ داشته. روسون هم ایجاهان خانون جا مونند ممدولی خان تنکابونی جا پشتیبونی کردنه تا وشون روسیه منافع ره ئیران شمال دله حفظ هکنن. وختی که جهانی اول جنگ سر بیته روسون گیلون ئو مازرون ره دکلسنه. ولی تهرون دولت هیچ کاری نکرده همینا وسر میرزا کچیک خان جنگلی اتا از مشروطه اینقلاب موبارزون اتا حزب درست هکرده که ونه نوم جنگل نهضت بیه. اینتا حزب اتا نظامی شاخه داشته که ونه جا بتونسه روسون جا جنگ هکنه اتی مودت که بیه روسیه دله کومنیستی اینقلاب بیه. ئو روسیه دولت شه ارتش ره ایران شمال دله در بورده. جنگلیون هم گیلون ئو مازرون غرب ره شه دس دله بیتنه . وشون اونجاهان دله اتا جه موری که ونه نوم گیلون جه موری بی‌یه درست هکردنه.ولی بعدن وشون میون اختلاف دکته ئو رضاخان که ئیران سربازون فرمونده بیه وشون ره سرکوب هکرده. رضاخان شه اتا مازرونی بیه وه بعدن ایران شاه بیه. بعد جنگلیون سرکوب هکردن اتا از مازرون گت آدمون که ونه نوم امیر موید سوادکوهی بیه مازرون دله اتا گوروه که ونه نوم تبرستون انجومن بیه درست هکرده ئو قیام هکرده ولی رضاخان ونه قیام ره هم سرکوب هکرده.

برای کتاب تاریخ گیلان تالیف عبدالفتاح فومنی تاریخ گیلان (کتاب) را ببینید. برای کتاب ظهیرالدین مرعشی، تاریخ گیلان و دیلمستان را ببینید. 

گیلان منطقه‌ای تاریخی در حدود دلتای رود سفیدرود است که میهن مردم گیل در دوران باستان بود. به ساکنان ایرانی کنونی آن که به زبان گیلکی تکلم می‌کنند گیلک گفته می‌شود. سرزمین گیلان از نظر داشتن کتاب‌های تاریخی در وضعیت خوبی است و وقایع این خطه از سال ۸۸۰ قمری تاکنون به صورت نسبتاً مشروح و منظمی ثبت شده‌است. ساکنین این سرزمین خصوصاً دیلمیان تأثیرگذاری زیادی بر تاریخ همسایگانشان و حتی بر خلافت داشتند.

یافته‌های باستانشناسی در گیلان نشان دهنده وجود تمدن‌هایی سه هزار ساله چون  مارلیک و املش است که آثار باستانی خبر از خبرگی سازندگان و ثروتمندی مردمان این سرزمین می‌دهد.  تا قرن هفتم پس از میلاد گیلان در حوزه نفوذ امپراطوری‌های پی در پی هخامنشی، سلوکی، پارتی و ساسانی که بر ایران حکم می‌راندند قرار داشت.

در هجوم عرب‌ها دیلمیان مقاومت شدیدی در برابر اشغالگران عرب نشان دادند و گیلان به اشغال آنان در نیامد. دیلمیان پذیرش اسلام را با مذهب تشیع آغاز کردند و از فرق شیعه، مذهب زیدیه، اولین و پرطرفدارترین آنان در گیلان بود.

گیلان به دو بخش دو سوی سفیدرود به نام‌های بیه پیش و بیه پس تقسیم شده‌است. مناطق عمده حاکمان خودشان را داشتند که اغلب در حال جنگ با همدیگر بودند اما با هم همکاری می‌کردند تا از نزدیکی به قدرت‌های خارجی دوری کنند. کوه‌های بلند با گذرگاه‌های باریک پرپیچ و خم، جنگل‌های غیر قابل تسخیر، باران‌های فراوان، و اقلیم نامناسب آن، فاتحان قدرتمند را به اعمال خراج قانع می‌کرد و از فکر حمله باز می‌داشت. بنابراین گیلان تا زمانی که می‌توانست حکومتی خودمختار بماند، منطقه‌ای مطلوب پناهندگان سیاسی بود.  در قرون ۱۵ و ۱۶ میلادی، دو سلسله کیایی و اسحاقوندی بر دو بخش گیلان حکومت می‌کردند که با حمله صفویان برچیده شدند.

در قرن هیجدهم گیلان به مدت دوازده سال توسط روسیه اشغال شد. در قرن نوزدهم افزایش تجارت خارجی و توسعه سریع حمل و نقل در خزر و سیل مسافر و بار در راه ترانزیتی تهران-انزلی گیلان را به مدار اقتصاد نوظهور جهانی و قدرت مرکزی آورد و گیلان با تبدیل شدن به مرکز تماس سیاسی اقتصادی و اجتماعی با غرب در واپسین دهه‌های قرن نوزده، تبدیل به میدانی برای شماری از جنبش‌های شورشی مهم رادیکال در دوره ۱۹۰۵ تا ۱۹۲۱ تبدیل شد. گیلانیان نقشی اساسی در پیروزی انقلاب مشروطیت و اعاده مشروطیت پس از استبداد صغیر داشتند و با فتح تهران، محمد علی شاه را برکنار کردند. نهضت جنگل گیلان منجر به تأسیس جمهوری شورایی گیلان، به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی شد که اولین و تنها حکومت سوسیالیستی در ایران بوده‌است.

امروزه گیلان که یکی از استانهای ایران است، بیش از ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر جمعیت دارد.

درباره نام گیلان و معانی واژه گیل نظرات مختلفی ابراز شده‌است. لغت نامه دهخدا گیلان را ماخوذ از واژه گیل به اضافه پسوند ان دانسته و افزوده‌است در پهلوی گلان به معنی مملکت گل‌ها و نزد یونانی‌ها گلای.

زبانشناسانی چون آندرآس گیلان را تحول یافته وارنای اوستایی دانسته‌اند. دیگرانی چون امیل بنونیست این نظر را رد کرده‌اند. شرق شناسان در خصوص تعیین محل وارنا و تطبیق آن با گیلان هم اختلاف دارند.
هرچند ژمیز دارمستر حدود صدسال پیش منطقه وارنا در اوستا را کرانه کاسپین ایران می‌دانست اما اوستاشناسان نوین مانند  والتر هنینگ آن را در منطقه بورنو شمال پیشاور (واقع در پاکستان امروزی) میدانند

در زمان باستان به مناطق کوهستانی گیلان دیلمستان اطلاق می‌شده‌است اما گاهی این واژه به تمام گیلان و یا حتی کل کرانه جنوبی دریای خزر اطلاق می‌شده‌است. ساکنین دیلم اغلب دشمن بومیان واقعی گیلان بودند. در سده‌های بعد از اسلام تا سده‌های هفتم، هشتم و نهم هجری، که با افول قدرت دیلمیان، و برآمدن تدریجی گیلها همراه بود، این نام به تمام پهنه گیلان اطلاق می‌شد.

به نوشته خودزکو:

از سده هفتم به بعد با حمله مغول و قرار گرفتن مراکز قدرت در جلگه کاسته شدن از اقتدار حکام دیلم و کوه‌نشین، نام گیلان به جای دیلم استفاده شد و در متون تاریخی جایگزین آن شد.

بنا بر نوشته ابن اثیر به دلیل گرمای هوا در قرون وسطی مردم گیلان فقط شلوارهای کوتاه می‌پوشیدند یا تقریباً لخت بودند. جنگل‌های انبوه مواد لازم برای ساخت خانه‌های چوبی دارای ایوانها که خاص گیلان است را فراهم می‌کرد. در قرون وسطی کشاورزی که فعالیتی پرسود بود عمدتاً بر عهده زنان نهاده شده بودو عمدتاً مشتمل بر برنجکاری و نوغانکاری بود که توسط جنواییها مرسوم شده بود. در قرن چهاردهم محصولات آن از طریق تانا در سواحل شمالی دریای سیاه به ناحیه مدیترانه صادر می‌شد. در آن دوران ماهیگیری هم نقش مهمی در تامین غذای سکنان داشت ؛ به نظر می‌رسد بیشتر سفرها در دریا به جای گیلان همچون در دوره مدرن، از آبسکون انجام می‌شد.

گیلان در قرون وسطی، ابتدائاً در جنوب شرقی تا چالوس امتداد می‌یافت؛  بعدها در سوی شرقیش به موازات پلو رود قرار می‌گرفت و چابکسر را شامل می‌شد. گیلان در شمال شرق هم مرز منطقه تالش بود که گاهی بخشی از گیلان به شمار می‌رفت. پس از معاهده گلستان و انضمام تالش به روسیه در ۱۸۱۳، این مرز با رود آستارا جایگزین شد.  مرکز گیلان در قرون وسطی ابتدا دولاب (به گفته مقدسی، گسکر) و سپس فومن و لاهیجان بود. نهایتاً پس از پیوستن گیلان به امپراطوری صفوی، رشت به مرکزیت رسید که در زمان نادر و نیز تاکنون مرکز مانده‌است.

سفیدرود گیلان را به دو بخش بیه پس (سرزمین گلای) و بیه پیش (سرزمین آماردیها) تقسیم می‌کند. نویسنده حدودالعالم از مردم دو بیه پیش و بیه پس با عنوان این سوی رودیان و آن سوی رودیان نام می‌برد و روی شخصیت ستیزه جوی مردانش تاکید می‌کند، که در نبردهای بین روستاها که تا زمانی که سن بالا، آنان را به متعصبانی مذهبی تبدیل کند، تنها پیشه آنهاست، ظاهر می‌شود. منابع جدیدتر عمدتاً به لغت‌های محلی بیه پیش و بیه پس اشاره می‌کنند. (واژه گیلکی بیه به معنای آب، بازمانده‌ای از لغت قدیمی ایرانی آو است)

رشته کوه شمال فلات ایران، گیلان را نیز در سرتاسر تاریخش چون همهٔ نواحی جنوب ساحل دریای خزر از اشغالگران درون مرزی و نیز اعراب، مغولان، ترکان و اسکندر مقدونی،محافظت کرده‌است. ولی در  ۳۰۱ هجری/۹۱۳-۴ میلادی وایکینگها (روس') موفق شدند از راه دریای خزر حمله موفقی را صورت دهند و قزاقها در ۱۶۳۸ به رهبری استنکا رازین و نیز در ۱۶۶۷ تا رشت رسیدند و آن را غارت کردند.

با آغاز سده بیستم میلادی، اماکنی باستانی در گیلان، مورد توجه ویژه باستان شناسان قرار گرفت. در حفاری‌های تپه مارلیک (که قدمتی ۳۰۰۰ ساله دارد) ظروف سفالین، مجسمه‌های کوچک از طلا، نقره و برنز و اسلحه‌های برنزی کشف شد. کاوش‌های گروه عزت نگهبان در سال‌های ۱۹۶۱-۱۹۶۲ هم به کشف آرامگاه پادشاهی از همان دوران و گورستان مردمان عادی در پایین آن و نیز کلکسیون قابل توجهی از جواهرات از این آرامگاه‌ها شد. طرز ساخت این اشیا و وفور طلا و نقره در این آثار باستانی خبر از خبرگی سازندگان و ثروتمندی مردمان این سرزمین می‌دهد.

اقوامی همچون کاسپیها و کادوسی‌ها و آماردها پیش از میلاد در کرانه دریای کاسپین ساکن بوده‌اند که دانشمندانی چون ریچارد فرای، آملی کوهت و رودیگر اشمیت آنان را آریایی محسوب کرده‌اند.

بنا به یک روایت ماد بزرگ از سمت مشرق تا سیحون و جیحون امتداد می‌یافته و در مورد گیلان و مازندران (کادوسیان و ماردها) مانع رسیدن مادها به بحر خزر شدند و بعضی مانند کتزیاس معتقدند که‏ گیلان و مازندران در اواخر عهد ماد از آن جدا شدند.  آنچه در اینجا مورد توجه‌است قلمرو ماد نیست بلکه کانون حکومتی اولیه آن است یعنی آذربایجان‏ و بخشی از کردستان و اینکه این کانون در شمال کانون حکومتی عیلام بوده‌است‏. در وحدت جغرافیائی کردستان و گیلان و مازندران شک نیست. الحاق و پیوستگی آنها فقط گسترش بنیه اقتصادی و سیاسی آنها را می‏رساند با حفظ استقلال داخلی هر واحد.

کادوسیان قبیله‌ای ایرانی بودند که بنا بر استفان بیزانتیبین دریاهای خزر و سیاه و بنا بر استرابو در کرانه جنوب غرب دریای خزر و جنوب ارس بین آلبانی در شمال و ماردی در شرق یعنی در بخش کوهستانی مادیه پیرامون پاراچوآتراسمی‌زیستند. گفته شده نی‌نوس شاه آشوری آنان را شکست داد. در دوره مادها آنان آشکارا قادر به حفظ استقلالشان بوده‌اند و حتی گفته شده در دوره آرتئس وقتی یک پارسی به نام پارسد که از مادها گریخته بود (برادر زن رهبرشان)، مجبور شان کرد با مادها بجنگند. شاه مادها را شکست داده‌اند. بنابراین کادوسیان هرگز تابع شاهان ماد نبوده‌اند و فقط این کوروش بود که گفته شده داوطلبانه فرمانبردارش شدند. بنابر گفته گزنفون، او هنگام مرگ پسرش را ساتراپ مادها ارمنیان و کادوسیان کرد.

تا قرن هفتم میلادی٬ گیلان در منطقه نفوذ هخامنشیان٬ سلوکیان٬ اشکانیان و ساسانیان قرار داشت که بر ایران تا قرن هفتم میلادی حکمفرمایی می کردند. فتح ایران بدست اعراب باعث ظهور تعداد زیادی سلسله‌های محلی در گیلان شد. 

اردشیر دوم کارزاری بی فایده را علیه مردم جنگجوی جنوب این دریا از جمله کادوسیان ترتیب داد، کارزاری که از پدرش به ارث برده بود و به پسرش سپرد تا یک قرن بعد آنرا تکمیل نماید. مردمان جنوب دریا که فاصله زیادی از پایتخت دولت پارسی داشتند، احتمالاً تحت سلطه مستقیم و موثر حکومت مرکزی نبوده‌اند و این که راه مستقیمی در جنوب این دریا وجود نداشته، حائز اهمیت است. این عدم دسترسی، اسکندر کبیر را در دستیابی به مقاصد خود برای گشودن راهش به سوی شرق آن، دچار مشکل نمود. در آنجا حفاظت در برابر عشایر استپها، مهم تر از کنترل پارسیان بود.

اسکندر موفق به فتح گیلان نشد.

به نظر می‌رسد کادوسیان با دولت مرکزی هخامنشی پیوسته مشکل داشته‌اند: می دانیم در ۴۰۵ قبل میلاد در اواخر حکومت داریوش دوم قیامی بوده که تا قیام کوروش ادامه داشته و نیز موارد دیگر رخ داده‌است. به طور خاص در خصوص اردوکشی اردشیر دوم علیه کادوسیان  در جریان قیامهای عظیم ۳۸۰ شواهد موجود است. این اردوکشی شکستی مفتضحانه بود و تنها مذاکرات دیپلماتیک توسط ساتراپ تیریبازوس عقب نشینی را ممکن کرد و خود شاه پیاده راه پیمود. گفته شده داریوش سوم در پی شکست دادن کادوسیان در نبردی تن به تن در جریان اردوکشی علیه آن قبیله در اولین سالهای حکومت اردشیر سوم ساتراپ ارمنستان شده‌است. کادوسیان به همراه مادها و دیگر شمالیان در سپاه داریوش سوم می‌جنگیدند و به سوی مقدونیان در آربلا /  گوگمل پیش می‌رفتند گرچه ترکیب دقیق آن ارتش در منابع متغیر ذکر شده‌است.

نوشته‌های دوران آغازین ساسانی و منابع عربی در قرون وسطی از تلاش  اولین افراد خاندان ساسانی، اردشیر اول و شاپور اول برای تسخیر تمام ایران حکایت می‌کنند. تا زمان شاپور اول تمامی حاکمان محلی برکنار شده بودند و فرزندان شاپور جایگزین آنها شده بودند. از جمله بهرام که بر گیلان حکم می‌راند.حدود فتوحات اردشیر را نمی‌توان با دقت تعیین کرد. اکثر مناطق پارتی، شامل حکومتهای تابع از ساسانیان اطاعت کردند. بنا به گفته طبری، پادشاهان کوشان و توران در شرق به اردشیر گرویدند، اما در غرب، و جزایر خلیج فارس و بحرین، لشکرکشی انجام شد و این مناطق فتح شدند. اینکه گیلان و مناطق ساحلی خزر به اردشیر پیوسته باشند غیر محتمل است چونکه عنوان گیلانشاه برای اولین بار در دوران شاپور اول ظاهر شد.  مناطق حاشیه خزر مادیه یک منطقه جغرافیایی و قومیتی متمایز ایران را شکل می‌دادند و به استقلال سیاسی گرایش داشتند. نامه تنسر نشان می‌دهد شاه گشناسب، در ابتدای دوره ساسانی شاه گیلان، دیلم و رویان، طبرستان و دماوند بوده‌است. منطقه، یک پادشاهی تابع و بعدها استان کوههای پتشخوارگر (فرشواذگر) را شکل می‌داد. شهر اصلیش، رشت (سایرو پولیس)، باید بر سر راههای پارتی به ارس و آتورپاتکان بوده باشد. مسیحیت از طریق این راه می‌توانسته از قرن دوم به بعد به گیلها رسیده باشد گرچه تازه از قرن ششم به بعد اسقف نشین شده‌است. جاده ماه در جنوب از طریق شادشاپور (قزوین)، قابل دسترسی بود.

به نظر می‌رسد که گیلها (گیله مردان)، حدود قرن اول یا دوم قبل از میلاد، وارد ساحل جنوبی دریای خزر و غرب رود آماردوس (بعدها سفیدرود) شدند. در هجوم عرب‌ها، گیلان به اشغال آنان در نیامد. پلینی آنها را با کادوسیها که از قبل آنجا می‌زیستند یکی می‌کند. محتملتر است که آنها مردم دیگری بوده‌اند، احتمالاً از منطقه داغستان آمده‌اند و جایگزین کادوسیان شده‌اند. متعاقباً از رود آماردوس هم گذشتند و به همراه دیلمیان جایگزین آماردی‌ها شدند. از آنها هم مانند دیلمیان به عنوان مزدوران شاهان ساسانی نام برده شده ولی به نظر نمی‌رسد تحت فرمان مؤثر آنان درآمده باشند.

نوشته‌های دوران آغازین ساسانی و منابع عربی در قرون وسطی از تلاش  اولین افراد خاندان ساسانی٬ اردشیر اول و شاپور اول برای تسخیر تمام ایران حکایت می‌کنند. تا زمان شاپور اول تمامی حاکمان محلی برکنار شده بودند و فرزندان شاپور جایگزین آنها شده بودند. از جمله بهرام که بر گیلان حکم می‌راند.حدود فتوحات اردشیر را نمی‌توان با دقت تعیین کرد . اکثر مناطق پارتی ، شامل حکومتهای تابع از ساسانیان اطاعت کردند . بنا به گفته طبری ، پادشاهان کوشان و توران در شرق به اردشیر گرویدند ، اما در غرب ، و جزایر خلیج فارس و بحرین ، لشکرکشی انجام شد و این مناطق فتح شدند . اینکه گیلان و مناطق ساحلی خزر به اردشیر پیوسته باشند غیر محتمل است چونکه عنوان گیلانشاه برای اولین بار در دوران شاپور اول ظاهر شد.   مناطق حاشیه خزر مادیه یک منطقه جغرافیایی و قومیتی متمایز ایران را شکل می‌دادند و به استقلال سیاسی گرایش داشتند. نامه تنسر نشان می‌دهد شاه گشناسب، در ابتدای دوره ساسانی شاه گیلان، دیلم و رویان، طبرستان و دماوند بوده است. منطقه، یک پادشاهی تابع و بعدها استان کوههای پتشخوارگر (فرشواذگر) را شکل می‌داد. شهر اصلیش، رشت (سایرو پولیس)، باید بر سر راههای پارتی به ارس و آتورپاتکان بوده باشد. مسیحیت از طریق این راه می‌توانسته از قرن دوم به بعد به گیلها رسیده باشد گرچه تازه از قرن ششم به بعد اسقف نشین شده‌است. جاده ماه در جنوب از طریق شادشاپور (قزوین)، قابل دسترسی بود.

از آنجا که از دوره هخامنشیان و ساسانیان، گیلان با خاندانها و فرمانروایان محلیش تقریباً همیشه مستقل بود، دین زرتشتی و کلنی‌های نسطوری توانست برای مدت طولانی در آن دوام آورد. در ۵۳۳ از گیلان همراه با آمل به عنوان پایگاه کشیشی نسطوری نام برده شده‌است. 

تا قرن هفتم میلادی٬ گیلان در منطقه نفوذ هخامنشیان٬ سلوکیان٬ اشکانیان و ساسانیان قرار داشت که بر ایران تا قرن هفتم میلادی حکمفرمایی می کردند. فتح ایران بدست اعراب باعث ظهور تعداد زیادی سلسله‌های محلی در گیلان شد.  گفته می‌شود خاندان دابویگان هم پیش از رفتن به مازندران از گیلان نشات گرفته‌است.

در اوایل دوره اسلامی مناطق گیلها به شرق سفیدرود (بیه پیش) در سرزمین‌های کم ارتفاع ساحل خزر تا کوشم (هوسم؛ رودسر امروزی) کشیده شد. در غرب رود (بیه پس) آنها مناطق کم ارتفاع شمال طارم را اشغال کردند و از غرب و شمال غرب با طالش هم مرز بودند. گیلها به ندرت و اغلب در ارتباط با دیلمیان در منابع اولیه اسلامی ذکر شده‌اند. شجره نامه افسانه‌ای نسب نیای آنان را به گیل برادر دیلم نیای دیلمیان می‌رساند. همانند دیلمیان، آنها به یک گویش شمال غربی ایرانی که برای فارسی زبانان نامفهوم بود تکلم می‌کردند.

گیلان توسط اعراب اشغال نشد. هر چند که منابع خلفای عباسی خبر از پرداختن مالیات از سوی گیلانی‌ها می‌دهد به نظر می‌رسد که ایشان مردمان باختر سفید رود بوده‌اند. شرق گیلان به طور مؤثری توسط دیلمیان که کوهها را اشغال کرده بودند از رسوخ مسلمانان محافظت می‌شد. آنان مقاومت شدیدی در برابر اشغالگران عرب نشان دادند. بنا بر نظر چندین مورخ ایران، این مقاومت نشان دهنده بخشی از یک حماسه ملی بود. از جمله احمد کسروی نوشته‌است: «مسلمانان فرانسه را اشغال کرده بودند، تا رود لوار رسیده بودند، و این چند مرد همچنان مقاومت می‌کردند!»

پیروز فرزند نرسی در گیلان با دختر یکی از شاهزادگان گیلانی ازدواج کرد. در نتیجه این پیوند فرزندی به نام گیلانشاه متولد شد که خود فرزندی به نام گیل گیلانشاه داشت. او به نوشته ابن اسفندیار شاه بزرگی شد و بیشتر گیل و دیلم از سال ۶۴۲ میلادی خراجگزار او بودند. او رهسپار طبرستان شد. بنا بر ابن اسفندیار مردم گیلان به دلیل شجاعتی که در آرام کردن طبرستان آشفته از خود نشان داده بود به او کنیه «گاوباره» یا فدایی گاو را دادند. او در مسیرش با چهره‌ای به نام آذر ولاش مواجه شد. این شخص به احتمال زیاد از دودمان اسپهبد دازمهر پارتی، از آل قارن بوده‌است. یزدگرد سوم که زمانی او را به ریاست طبرستان  منصوب کرده بود، بعدها به همین دلیل دعوت او را برای پناه به طبرستان نپذیرفت. وقتی جیل جیلانشاه تهدید به حمله به طبرستان کرد، آذر ولاش به یزدگرد نامه نوشت و تقاضای کمک کرد. موبدان یزدگرد از این که این چهره جدید از نوادگان جاماسپ است او را آگاه کردند. نتیجتاً یزدگرد به آذرولاش دستور داد سلطه گیل گیلانشاه بر او و منطقه‌اش را بپذیرد. گیل گیلانشاه در آغاز فتوحات عرب، در سال ۶۵۲ میلادی منطقه را تسخیر کرد و عنوان جدید گیل گیلانشاه فرشواذگر شاه را اختیار کرد. او بنا بر ابن اسفندیار از گیلان تا گرگان دست به سازندگی زد ولی، زمانی که بقیه ایران درگیر صدمات ناشی از حمله عرب بود پایتختش را در گیلان نگه داشت. گیل گیلانشاه با اعراب پیمان صلح بست و اعراب متعهد شدند در صورتی که مرزها را پاس دارد، حق اشغال مناطق حکومت او را نداشته باشند و بی اجازه حتی به انها نزدیک هم نشوند.
بعد از او فرزند ارشدش، دابویه جانشین پدرش که پانزده سال حکومت کرده بود، شد و فرزند کهتر به‌نام پادوسبان بر رویان حکومت یافت. فرزندان دابویه پادشاهان سلسلهٔ دابویگان یا (گاوبارگان) هستند. دابویه پایتختش را در گیلان نگه داشت. به نظر نمی‌رسد حکومت او فراتر از ان بوده باشد. تا پایان قرن هفتم، آل جاماسپ بر بیشتر طبرستان مسلط شدند و اتحادیه پارسی-پارتی به نحوی دوباره در گیلان و طبرستان تشکیل شد و تا خلافت عباسی باقی‌ماند.

تغییر دین به اسلام پس از ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال از ورود آن به ایران آغاز شد. در غرب گیلان، ابوجعفر قاسم بن محمد تومی تمیمی عالم حنبلی از آمل، اسلام سنی را ترویج کرد. بعداً به او ابوجعفر گفته و مقبره‌اش در رشت مورد احترام قرار گرفت. پس از گرویدن گیلان به شیعه اثنی عشری، او سید دانسته شد. در شرق گیلان، حسن بن علی اطروش ناصرالحق علوی که در هوسم موعظه می‌کرد مردم را به شیعه زیدی فراخواند. مقبره او در آمل توسط زوار گیل شرقی زیارت می‌شد. تفرقه بین غرب حنبلی گیلان و شرق زیدی ناصری گیلان قرنها ادامه یافت و همچون شکافی سیاسی و فرهنگی عمل کرد. از قرن یازدهم میلادی علمای سنی و حنبلی زیادی از غرب گیلان با نسب گیلانی برخاستند. گیل‌های شرقی به دیلمیان زیدی مرتبط شدند و در بسط دیلمی قرن دهم (به بیان مینورسکی) مشارکت کردند.

گیلها همچون دیلمیان یک سلسله شاهی در نظر می‌گرفتند که معمولاً متعلق به خاندان سلطنتی به نام شاهانشاهاوند بود و ساکن منطقه داخل در شمال غرب لاهیجان بود. از جمله شاهانشان لیلی بن شاهدوست بود که در یک نبرد برای فتح توس کشته شد. خاندان سلطنتی دیگر گیلی زیاریان بودند که از ۹۳۲ تا ربع آخر قرن یازدهم بر گرگان و طبرستان حکومت می‌کردند.

همچنین دودمان بوییان در سده چهارم از لاهیجان برخاستند که نواحی مرکزی و غربی ایران و فارس را از تصرف خلفا آزاد کردند. آنان در دوران فرمانروایی خود به بغداد لشکر کشیدند و خلیفه عباسی را شکست دادند.

گیلان و دیلمان حتی پس از آوردن اسلام و بسط دیلمی، از نظر سیاسی شبه مستقل و جدا ماندند. زیاریان، بوییان و بعدها سلجوقیان تلاش کردند از خارج تاثیرگذار باشند و در پاره‌ای از زمانها می‌توانستند خراج مطالبه کنند، ولی نتوانستند حکمرانی یا مالیات منظم تحمیل کنند. و گیلان به طور اسمی زیر فرمان آنان بود. نتیجتاً گیلان، حداقل در زمانهایی خراج پرداخت می‌کرد. در پیوند با این تحول اسلام سنی مطلوبیت یافت و گاهی خاندانهایی که در این سرزمین تا آخر قرن شانزدهم شریک بودند بدان کمک کردند. زرتشتی گری و مسیحیت هم ناپدید شدند.  زیدیان شرق گیلان از حکمرانان علوی مستقر در هوسم در قرون دهم و یازدهم میلادی هواداری می‌کردند. به هر حال، بیشتر کشور همچنان در کنترل سران محلی  خانوادگی بود. در قرن دوازدهم لاهیجان جای هوسم را به عنوان مرکز فرمانروایان زیدی علوی گرفت. لاهیجان، که خاندان دیلمی آل بویه که نواحی مرکزی و غربی ایران و فارس را از تصرف خلفا آزاد کردند، از آن نشات می‌گیرد، در قرن دهم همچنان دیلمی پنداشته می‌شد. هم اکنون این شهر اصلی شرق گیلان است.

در حدود العالم که کتابی فارسی درباره جغرافیا در سال ۹۸۲ میلادی ست، به گیلان اشاره شده‌است. در دوره ملکشاه، سومین سلطان سلجوقی،  یک فرقه مخفی اسماعیلی که هسته مقاومت شیعی در برابر سلجوقیان بود در گیلان ایجاد شد و نهایتاً با عنوان حشاشین معروف شد.

در دوره ایلخانان مغول گیلان نخست مستقل ماند. گیلان، تنها منطقه‌ای در ایران بود که در دوره حکومت مغول، وقتی همه کشور در اشغال مغولان بود، واقعاً مستقل مانده بود و حتی پس از اشغال پرهزینه آن توسط الجایتو همان طور باقی‌ماند. هیچ حاکم مغولی به گیلان فرستاده نشد، در عوض؛ ایلخان به فرمانروای بیه پیش اجازه داد کل منطقه را زیر فرمان خود در آورد و به نشانه حسن نیت یک دختر مغول به او داد. در زمان اولجایتوی ایلخان در ۷۰۶ هجری/۱۳۰۷ میلادی مغولان موفق شدند فقط برای مدت کوتاهی این سرزمین را تصرف کنند. الجایتو کارزار بزرگی را برای مطیع کردن گیلان انجام داد. مغولها تلفات بسیاری دادند، و الجایتو فقط به به رسمیت شناخته شدن ظاهری سلطه‌اشدست یافت. بنابراین گیلان به امپراطوری ایلخانی پیوست ولی همچنان خاندان‌های محلیش بر آن حکم می‌راندند. در آن دوره در غرب گیلان مذاهب حنبلی و به تعداد کمتر شافعی و مذهب طبری مورخ و مفسر قرآن که اکنون منقرض شده فراگیر تر بودند. در شرق مذهب زیدی باقی‌مانده بود.

اشغال ترکی-مغولی در قرن سیزدهم میلادی، منجر به سرازیر شدن پناهندگان از جمله قاجارها به این منطقهٔ از نظر جمعیتی متراکم شد.

پس از ۱۳۶۷-۶۸ علی کیا بن امیرکیای ملطی، یک رهبر علوی کنترل شرق گیلان را با پشتیبانی سادات مرعشی حاکم در مازندران به دست گرفت. او و جانشینانش خود را در لاهیجان مستقر ساختند و بر همه شرق گیلان تا اوایل عصر صفوی حکم راندند. آل کیا در بین حکومت‌های محلی گیلان پس از ورود اسلام طولانی‌ترین حکومت را دارد. در غرب گیلان خاندان سنی شافعی اسحاقوندی از نیمه قرن سیزدهم به قدرت رسید. این خاندان که مقرّش فومن بود، تدریجاً همهٔ غرب گیلان را تصرف کرد. هر دو خاندان توسط شاه عباس صفوی از بین رفتند و گیلان تحت فرمان حکام منصوب دولت مرکزی در آمد.

مناطق عمده گیلان در این دوره حاکمان خودشان را داشتند که اغلب در حال جنگ با همدیگر بودند اما با هم همکاری می‌کردند تا از نزدیکی به قدرت‌های خارجی دوری کنند. کوه‌های بلند با گذرگاه‌های باریک پرپیچ و خم، جنگل‌های غیر قابل تسخیر، باران‌های فراوان، و اقلیم نامناسب، موجب می‌شد فاتحان قدرتمند، قناعت کردن به یک نشانه اتحاد (مثلاً بازدید از بارگاه)، و پرداخت منظم خراج، را کاری عاقلانه بپندارند. بنابراین گیلان تا زمانی که موفق می‌شد یک حکومت خودمختار بماند، منطقه‌ای شد مطلوب پناهندگان سیاسی، از جمله شاه اسماعیل صفوی که در جوانی و پیش از رسیدن به قدرت به مدت ۶ سال در گیلان پناهنده شد. در اواخر سده ۱۵ و اوایل سده ۱۶ میلادی، گیلان تحت سلطه اعضای دو خاندان محلی بود. بیه پس (به مرکزیت فومن؛ و بعداً رشت)، یک منطقه سنی، که توسط امیره دوباج شفیعی از خاندان دوباج/عشقوند اداره می‌شد، که اصل و نسبش را به پادشاهان ساسانی و پیش از آن می‌رساند، و در همان زمان، ادعای تبار از اسحاق نبی می‌کرد. بیه پیش (به مرکزیت لاهیجان)، عموماً شیعه، و تحت فرمان کارکیا میرزا علی، سیدی از خاندان شیعه زیدی امیرکیایی، خانواده‌ای از نسبتاً نوپادشاهان، بود، گرچه هیچ یک از اعضای آن هم در داشتن ادعای اصل و نسب ساسانی شک نداشت. فرمانروایان بیه‌پیش و بیه‌پس، جدا از روابط خانوادگی و اتحاد گهگاهشان، اغلب در حال جنگ بودند. بیه پیش در زمان میرزا علی، که قدرت برترش اغلب عملاً توسط فرمانروای بیه پس و غرب مازندران تصدیق می‌شد، به اوج خود رسید. میرزا علی به امیره اسحاق، که خواهرش را به ازدواج او درآورده بود، علاقه ویژه‌ای ابراز می‌کرد. به هرحال، اولین تخم دشمنی بین دو فرمانروای بیه پیش و بیه پس در سال ۸۹۹ شمسی کاشته شد، وقتی امیره اسحاق، که در ظاهر روابط دوستانه‌ای با الوند بیگ، شاهزاده آق قویونلو داشت، سعی کرد شاه آینده، اسماعیل را در راهش از گیلان به اردبیل بدزدد.

پس از جابجایی تخت نشینان آق قویونلو و تضعیف دربار تبریز، آتش فروختهٔ میرزا علی  دگر باره شعله‌ور شد و به فکر افتاد به منطقهٔ طارم هجوم برده آن را از دست ترکمن‌ها بازپس گیرد که این دشمنی رستم شاه آق قوینلو را برانگیخت و این دو همواره علیه هم فعالیت سیاسی و نظامی انجام می‌دادند. کیاییان در راستای مخالفت با قدرت سیاسی آق قویونلو، از نهضت صفویه حمایت کردند. شاه اسماعیل صفوی جوان، بنیانگذار سلسله صفوی، به گیلان پناه آورد و شش سال (و به گفته لاهیجی هشت سال) در آن ماند، تا این که فروپاشی امپراطوری آق قویونلو، که به او فرصتی را که دنبالش بود تا تخت پادشاهی ایران را در سال ۹۰۵ شمسی تصاحب کند داد. اسماعیل از ماندن نزد امیره اسحاق، فرمانروای رشت، که توسط مشاوران برای او تعیین شدن اجتناب کرد، احتمالاً به خاطر این که نمی‌توانست به یک سنی اعتماد کند. به هر حال، او به آسانی، دعوت حاکم عالی مقام وقت گیلان، کارکیا میرزا علی شیعه از لاهیجان را، که با آق قویونلو بارها جنگیده بود و با محفل صفوی مرتبط بود، پذیرفت. اهمیت تاریخی خاندان آل کیا در این برهه، این است که کارکیا میرزا علی در مقابله با رستم شاه آق قوینلو، از اسماعیل میرزای صفوی حمایت و او را در گیلان مخفی کرد. سیاست کارکیاییان در این واقعه، دو جانبه بود. او از یک طرف، از جمله مریدان پدر و جد اسماعیل بود و از طرف دیگر نمی‌خواست خشم آق قویونلوها را برانگیزد و گرفتار تاخت و تاز آنان شود. رستم بیگ شاهزاده آق قویونلو بارها روش‌های صلح آمیز را همانند روش‌های نظامی، برای تسلیم کردن اسماعیل آزمود، ولی میرزا علی هرگز تسلیم نشد. زمانی که سپاهیان رستم شاه در جستجوی اسماعیل میرزای صفوی وارد گیلان شدند دستور داد که قفس بزرگی فراهم کنند و اسماعیل را درون آن قرار دهند و از درخت آویزان کنند. کارکیا سپس سوگند یادکرد که «... پای چنین کسی روی خاک قلمرو او نیست...».

در سال ۹۰۷، میرزا علی از امیره اسحاق خواست که عباس، فرمانده ارتشش را، که میرزا علی به او به خاطر ریاکاریش در جریان محاصره ساری، داشتن عقاید افراطی سنی، و ترتیب دادن معاهده صلح بین امیره اسحاق و الوند بیگ آق قویونلو مشکوک بود، برکنار کند. به هر حال، به نظر می‌رسد دلیل اصلی، توانایی اثبات شده عباس و برادرانش به عنوان رهبران نظامی ممتازی بود که میرزا علی نمی‌توانست بر آنان چیره شود. امیره اسحاق، از اجابت کردن سر باز زد و در نبرد سفیدرود، نیروهای بیه پیش تار و مار شدند و بر اساس مفاد یک معاهده صلح در همان سال، کوچصفهان، به امیره اسحاق حاکم بیه پس در فومن واگذار شد. از ۹۰۷، کوچصفهان، که بر سرش جنگ‌های بسیاری انجام گرفت که همه گیلان را ویران کرد، مایه دودستگی بین این دو شد. جیهان و رحمت آباد هم بعد از یک شکست دیگر در سال ۹۰۸ از دست رفتند، شکستی که در آن به خصوص لاهیجان به شدت آسیب دید. عباس سر فرمانده بیه پیش را برای مراد خان آق قویونلو فرستاد، و زنان و کودکان بیه پیش را به بیه پس اخراج کرد، جایی که آنها تا پایان معاهده صلح نگه داشته شدند، تا این که او آنها را به بهای بازار برده‌ها، به شوهران و پدرانشان فروخت. امیره اسحاق در همان سال درگذشت، و پسر و جانشینش امیره علاء الدین، که علی الظاهر از قضیه دردناک کوچصفهان، که امرای بیه پیش آن را دارایی با ارزش خود می‌دانستند،  آگاه بود و سعی می‌کرد تا آن را به میرزا علی برگرداند، ولی او قبل از این که مقدمات بتواند آماده شود کشته شد. میرزا علی، بیه پیش را به اوج قدرتش رهبری کرد، و چندین ستیزه بر سر قزوین علیه آق قویونلو را برد، و قلمرویش را به تهران و شهریار گستراند، و در زمانهایی تا جاهایی به دوری ساوه در جنوب، رخنه کرد. او معتقد بود یک نمایش نیرو همراه با اصول حکومت مؤثر است. به رحم چندانی علیه دشمن اعتقاد نداشت. اردوکشی‌های بی‌پایان که اغلب همراه با چپاول، آتش زدن، ویران کردن و... بود، کل منطقه را ویران کرد و همه منابع بیه پیش را تا جایی تهی کرد که لشت نشا دیگر قادر به تحمل مخارج حاکم نبود و همه بیه پیش قادر به فرستادن دو هزار تومان خراج تقاضا شده توسط شاه اسماعیل به عنوان مشتلق پیروزیش بر ازبک‌ها در خراسان نبود. میرزا علی طی یک کودتای بدون خونریزی در رانکوه توسط برادرش کارکیا سلطان حسن اول، حاکم لشت نشا، که به یک توافق مخفیانه با حسام الدین، فرمانروای فومن کرده بود، برکنار شد. حسام الدین به هر حال، حاضر نشد به تعهدش عمل کند و در عوض خواست که میرزا علی به عنوان گروگان به سوی او فرستاده شود. وقتی خواسته او رد شد، او رانکوه را تاراج کرد. سلطان حسن همچنین نتوانست حمایت برادرانش، به خصوص سلطان هاسم که نامزدیش توسط میرزا علی برای جانشینی او دلیل اصلی کودتا بود را، به دست آورد. ناامید از ایستادگی خصمانه و مخالفت آمیز حسام الدین، و با احساس ناامنی از حکومت خود، سلطان حسن، دو بار فرزند خود، سلطان احمد را برای شفاعت به بارگاه فرستاد. شاه اسماعیل اول یک امیر با ارتش را برای نشاندن بحثها فرستاد، ولی حضور ارتش صفوی مشکلات بیشتری ایجاد کرد. وقتی فرستاده دوم شاه اسماعیل به حسام الدین هم دست خالی برگشت، پادشاه به شیخ نجم الدین مسعود رشتی، فرمانده جدید خود، دستور داد تا بین این دو حکمیت کند. نماینده شیخ نجم الدین و نماینده حسن با هم به فومن رسیدند و هر دو به فرمان حسام الدین دستگیر شدند.

شاه اسماعیل، خشمگین از تمرد حسام الدین که به نظر می‌رسید خراج منظم را هم نپرداخته بود، تصمیم گرفت او را مجازات کند. یک ارتش صفوی از گیلان عبور کرد و شروع به تاراج این دیار کرد. گسکر و کوچصفهان فتح شدند، و ارتش وانمود کرد به سوی رشت حرکت می‌کند. شاه شخصاً به نیروها در کوچصفهان پیوست. حسام الدین، که به خوبی از بی رحمی شاه اسماعیل در مجازات دشمنان شکست خورده آگاه بود، که تلاش کرد تا شاه را راضی کند، از شیخ نجم الدین که در عین حال از حسام الدین هدایای باارزشی گرفته بود و هم دیگر توان تحمل باران‌های پیوسته را نداشت، خواست تا اردوکشی را خاتمه دهد. او ناگهان منطقه را ترک کرد، ارتش را باقی گذاشت و به شیخ نجم الدین اجازه داد مساله را بین این دو را طبق صلاحدید خودش فرونشاند. در همین زمان، میرزا علی که از وفاداری سلطان حسن مطمئن نبود، طی پیمانی مخفیانه با برادران و مسئولان سابق دربارش، سلطان حسن را کشت، ولی روز بعد خودش توسط اشراف وفادار به سلطان حسن کشته شد. پسر حسن، کارکیا سلطان احمد اول، که آن زمان در اردوگاه بود، فقط برای استفاده از توانایی‌های خود به عنوان یک رییس بی نفوذ به لاهیجان برگشت. قدرت حقیقی توسط وزیر سدید اداره می‌شد، کسی که این شاهزاده جوان را به طرزی روشمند با حذف هوادارانش و برگماشتن خویشان و شرکای خود بر مناصب کلیدی، ایزوله کرده بود. او برای پیمودن راه خود برای قدرت خودش به عنوان فرمانروای مطلق، فرستاده‌ای به سوی حسام الدین فرستاد و به او قول صلح را داد تا همکاری با او برای حذف سلطان احمد به نفع خودش را تضمین کند. علاوه بر این، او همچنین رابطه‌ای دوستانه با محرم اسرار قدرتمند شاه، شیخ نجم الدین برقرار کرد، و از طریق او یک فرمان سلطنتی به دست آورد که به او اجازه می‌داد به دلخواه خود هر که را خواست بکشد. سدید به شیخ نجم الدین وقتی برای حکمیت آمد، از پیمان خود با حسام الدین اطلاع داد. شیخ نجم الدین، که اهل بیه پس بود و بنا بر گفته لاهیجی، به خاطر جان خودش می‌ترسید، تسلیم همه خواسته‌های حسام الدین شد، و حتی قول لشت نشا، زادبوم سنتی سلطان احمد را به او داد. احمد خان چاره‌ای جز پذیرفتن نداشت زیرا پیمان صلح تصریح می‌کرد که سدید تنها نماینده دربار در صورت هر نوع عدم توافق بین او و سدید بود. سلطان احمد در نهایت موفق شد در سال ۹۱۲ سدید را وقتی او در حال خواب بود بکشد. مرگ سدید خصومت نجم الدین، که تصمیم گرفته بود سلطان احمد را با تقاضای خراج، فرستادن او به بارگاه و تلاش برای مخالف ساختن شاه اسماعیل با او، مجازات کند، را بر انگیخت. موارد متعددی فرمان‌های سلطنتی به دست دو طرف رسید که یکی یا دیگری را به حکومت لشت نشا تعیین می‌کرد، و در همین زمان، لشت نشا توسط حسام الدین ویران شد. مرگ شیخ نجم الدین در سال ۹۱۵ حسام الدین را از متحد قدرتمندش محروم کرد. سال بعد، سلطان احمد با هدایایی گرانقیمت برای شاه اسماعیل، به بارگاه رفت که در نتیجه او را به عنوان فرماندار کل ناحیه خزر از آستارا تا استرآباد منصوب کرد.

امیره دوباج، جانشین پدرش حسام الدین شد. او احتمالاً در واکنش به روابط خوب سلطان احمد خان، ولی به احتمال بیشتر چون در توافق مخفیانه با دربار عثمانی بود، خود را آن قدر قوی احساس می‌کرد که ملزومات وفاداری به شاه اسماعیل را به جا نیاورد. (دم از استعداد و استقلال می‌زد و لوازم اطاعت و انقیاد به عمل نمی‌آورد، اینالچیک به گیلان به عنوان یک ایالت مرزی خودمختار در امپراطوری عثمانی اشاره می‌کند). در ۹۲۵، شاه اسماعیل به احمد خان و برخی از حکام محلی مازندران و رستم دار، از جمله دورمش خان، و زینال خان شاملو، دستور داد بیه پس را فتح کنند. امیره دوباج، تصمیم گرفت به جای مواجهه به تنهایی با سپاه صفوی، هدایایی به دربار بفرستد، و تقاضای بخشایندگی کند و در همان زمان از احمد خان که در آن زمان در اردوگاه سلطنتی بود خواهش کند، تا پادرمیانی کند. شاه اسماعیل که هیچگاه از شکست در چالدران بهبود نیافت، و احتمالاً از روابط دوباج با سلطان سلیم آگاه نبود، او را بخشید. امیره دوباج سکه‌هایی به نام شاه اسماعیل زد و یک سال بعد از دربار بازدید کرد، که در آن موقع لقب مظفر سلطان را دریافت کرد و دختر شاه اسماعیل به همسری او در آمد. در ۹۳۵ کارکیا احمد به قزوین، پایتخت، رفت تا تابعیت خود را به شاه طهماسب جوان اعلام کند. به ترغیب شاه طهماسب، او مذهب زیدی خود را ترک کرد و شیعه اثنی عشری را پذیرفت، مذهبی که او تلاش کرد پس از بازگشتش به گیلان، بر رعایایش تحمیل کند. پس از یک دوره حکومت سی سال و دو ماهه، احمد خان در شعبان ۹۴۰ درگذشت. جانشین او کارکیا سلطان حسن دوم بود، که در ۹۴۳ بر اثر طاعون درگذشت. پسر حسن، احمد، که بعدها به عنوان خان احمد خان (دوره حکومت: ۹۴۴ - ۱۰۰۰) شناخته شد، که در زمان مرگ پدرش فقط یک سال داشت، توسط امیره عباس، یکی از اعیان محلی که در آن زمان در قدرت بود، فرمانروای بیه پیش اعلام شده بود. در جنگ داخلی پس از مرگ شاه اسماعیل اول بین گروه‌های رقیب قزلباش، مظفر سلطان که با وجود ازدواج با خواهر شاه رابطه دوستانه‌ای با دربار نداشت، از استاجلوها شورشی علیه قوای دیوسلطان، امیرالامرا که به نام شاه جدید طهماسب جوان عمل می‌کرد حمایت کرد. پس از سرکوب شورش مظفر سلطان هراسان از انتقام شاه تهماسب به خاطر حمایتش از امرای شورشی، و یحتمل ارتباط با دربار عثمانی که  به گیلان، منبع تولید ماده خام برای صنعت پررونق ابریشم عثمانی چشم داشت، مصمم به براندازی قدرت صفوی شد. بنا به گفته قاضی احمد تماسهایی با دیکر دشمن شدید صفویان به نام عبیدالله خان حاکم ازبک بخارا هم برقرار کرده بود. او پس از مرگ همسرش در ۹۳۸ کاملاً از دربار صفوی جدا شد و در جریان اشغال آذربایجان توسط سلطان سلیمان عثمانی در ۹۴۰، به امید این که سلیمان به زودی بر سلطنت صفوی پایان دهد، در راس ارتشی ۸۰۰۰ نفری به او پیوست. سیاست زمین سوخته شاه تهماسب که نمی‌خواست نبرد مخرب چالدران را تکرار کند، علاوه بر سرمای زودرس شدید آن سال، قشون عثمانی را مجبور به عقب نشینی کرد. مظفر سلطان هراسان و در ناامیدی به گیلان برگشت، ولی پیش از رسیدن به رشت، تختگاه حکومت، مورد حمله یکی از همراهانش، امیره حاتم کهدم قرار گرفت و شکست خورد. او گیلان را ترک کرد و به سلطان خلیل حاکم وقت شیروان پناه برد که او هم با یک دختر شاه اسماعیل ازدواج کرده بود. سلطان خلیل به زودی در جمادی‌الاول ۹۴۲ در گذشت و مظفرسلطان به تبریز برده و ۷ ربیع‌الثانی ۹۴۷/۱۷ فوریه ۱۵۳۷ در ملا عام زنده زنده به دستور شاه تهماسب سوزانده شد. اندکی بعد رستم فومنی، یکی از امرای سابق عالی رتبه مظفرسلطان به امیره حاتم حمله و او را  که خود را در بیه پس مستقر کرده و به نام خود سکه ضرب کرده بود اسیر کرد. امیره حاتم در زنجیر به دربار فرستاده شد، ولی نهایتاً از او عذرخواهی شد و به کرمان فرستاده شد.

پس از مرگ کارکیا حسن در ۹۴۴، کیا خور کیای طالقانی وکیل سابق او شاه تهماسب را متقاعد کرد برادرش بهرام میرزا را در راس ارتشی بزرگ به حکومت گیلان بفرستد. بهرام میرزا در دیلمان استقرار یافت و جندماه بعد کیا خور کیا را، که بسیار مورد احترام مردم گیلان بود زندانی کرد. مردم شوریدند و شاهزاده را شکست دادند و او به قزوین فرار کرد. در ۹۴۵ خان احمد خان فرمانروای خردسال بیه پیش، فرمانی سلطنتی دریافت کرد که بیه پس را هم به قلمروش ضمیمه می‌کرد، نتیجتاً او را تنها فرمانروای گیلان می‌کرد. قساوت‌های سپاه بیه پیش و وضع بحرانی پیش آمده در پی اشغالگری آنان منجر به دعوت مردم بیه پس از امیره شاهرخ، فامیل دور مظفرسلطان مقیم در خلخال برای به دست گیری حکومت بیه پس شد. او در شوال ۹۵۰ وارد گیلان شد و به نام شاه تهماسب سکه ضرب کرد. او که قبلاً هفت سال حکومت کرده بود به دلیل شکایت‌های خان احمد خان به دربار فرستاده شده بود. امیره شاهرخ که با توطئه‌های خان احمد خان که می‌خواست باز حکومت بیه پس را بر عهده بگیرد مواجه بود و یارای برآوری نیازهای مالی قزلباشان را نداشت به طور سری گیلان را ترک کرد. ولی توسط قشون تعقیب کننده‌اش دستگیر و در تبریز به همراه همه وکلایش اعدام شد. سپس در بیه پس آشوب کامل حکمفرما شد و کودکان دزدیده می‌شدند و به بردگی فروخته می‌شدند. نهایتاً شاه تهماسب حکومت بیه پس را به سلطان محمود از پسران مقیم خلخال مظفرسلطان گرفت و کارکیا سلطان به عنوان وکیلش سپرد. آنها در ۹۶۵ به رشت رسیدند ولی اندکی بعد کارکیا احمد به امید  تضمین کردن حکومت بیه پس برای خود به دربار شکایت برد که سلطان محمود مناسب حکومت نیست. شاه تهماسب هر دو را به دادگاه فرستاد؛ محمود به تبعید به شیراز فرستاده شد که به تحریک  خان احمد خان توسط محمد بن غیاث الدین منصور شیرازی که به عنوان مربیش گماشته شده بود مسموم شد. حالا دیگر خان احمدخان فرمانروای بزرگ بیه پس علاوه بر بیه پیش بود. شاه تهماسب برای کاهش قدرت او که نشانه‌هایی از نافرمانی نشان داده بود و برای بیست سال به دربار نرفته بود حکومت را به جمشید خان پسر مظفرسلطان و نوه خودش داد. همزمان به خان احمد خان فرمان داده شد که گسکر را به ارباب سابقش امیره ساسان که خان احمد خان آنجا را از چنگش درآورده بود واگذار کند. خان احمد خان بیه پس را  واگذار کرد ولی با ادعای این که کوچصفهان همواره جزء بیه پیش بوده از واگذاری آن امتناع کرد (کوچصفهان در ۸۸۲ در دوره حکومت سلطان محمد بیه پس به آن ملحق شد و در ۹۰۷ باز بدان پیوست) شاه برای سرکوب شورش او یکی از معتمدینش یولقلی بیک ذوالقدر را به ماموریت صلح به گیلان فرستاد. در ذوالحجه ۹۷۴ امیره ساسان در یک حمله غافلگیرکننده در نزدیکی سیاه رودبار توسط شاه منصور لاهیجی فرمانده نظامی لاهیجان و حاکم کوچصفهان تار و مار شد. یولقلی بیک ذوالقدر نماینده شاه، که در رشت بود با عده‌ای از وکلایش کشته شد و سرش برای خان احمد خان که پیروزمندانه وارد رشت شد فرستاده شد. شاه تهماسب که هنوز به امید راه حلی صلح آمیز بود نامه‌ای تهدیدآمیز برای خان احمدخان فرستاد و در آن جرایم او و اقدامات آشوبگرانه‌اش را برشمرد ولی به او در صورت رفتن به دربار قول بخشش داد. خان احمد خان در پاسخ از نرفتن به دربار به مدت ۲۰ سال عذر خواست ولی اجابت نکرد. او دلیل غیبتش را خواسته‌های گزاف امرای قزلباش و دبیران دیوان دانست. سپس شاه که از قبل از نقش منفی او در مسموم کردن سلطان محمود و این که چندین فرستاده سلطنتی برای دستگیری غیاث الدین منصور که در پناه خان احمد بود دست خالی از پیش او برگشته بودند، عصبانی بود به امرایش دستور داد به گیلان بروند و او را دستگیر کنند. خان احمد سپاهش را منظم کرد و برای نبرد آماده شد ولی سپاهش تحت هدایت کیا رستم حاکم نظامی رشت شکست خورد و او متواری شد. ارتش صفوی قساوت‌های بسیاری در گیلان مرتکب شد، یکسره اموال را غارت و تخریب کرد و مردم را در جستجوی خان احمد کشت. او نهایتاً دستگیر و در قلعه قهقهه آذربایجان زندانی شد. او در آنجا با شاهزاده اسماعیل، شاه اسماعیل دوم بعدی دوست شد، که در نتیجه آن شاه تهماسب هراسان از شورش در قلعه، خان احمد خان را به قلعه استخر در فارس فرستاد که در آنجا ده سال ماند. پس از برکناری خان احمد خان، بیه پس در دوره جمشید خان که وارد فومن شد و با دختر شاه تهماسب بعداً ازدواج کرد از یک دوره صلح برخوردار شد. الله قلی بیگ سلطان استاجلو که خان احمد را دستگیر کرده بود به عنوان لـلهٔ شاهزاده محمود میرزا با حکومت لاهیجان پاداش گرفت و بقیه بیه پیش بین دیگر امرای قزلباش تقسیم شد. حکمرانی سختگیرانه امرا که نیازهای زیاد آنان انگار به پایان نمی‌رسید نهایتاً منجر به خیزش مردمی در ۹۷۹ در لاهیجان شد. مردم قلعه لاهیجان را در نبود الله قلی سلطان مورد حمله قرار داده همه از جمله زنان و کودکان را کشتند و همچنین امیره ساسان حاکم گسکر را شکست دادند. قیام با کشته شدن رهبرش که یک دوباج بود، در نبرد با سپاه اعزامی از سوی شاه تهماسب پایان یافت. در ۹۸۵ که شاه جدید سلطان محمد خدابنده به پیشنهاد ملکه‌اش که خویش نزدیک خان احمد و قدرت اصلی بود او را از استخر آزاد کرد و قلمروی سابقش در بیه پیش را بدو داد. فرمان قبلی آزادی خان احمد خان را شاه اسماعیل دوم شاه قبل از خدابنده صادر کرده بود ولی مشخصاً مورد اجرا قرار نگرفته بود. بازگشت خان احمد خان، که هدف تنها حاکم گیلان شدن را از کف نداده بود آغازی بر دوره جدیدی از نزاع‌های بیرحمانه به مدت چهارده سال بود و حاکم شیروان را هم درگیر کرد. گیلان از قحطی شدید رنج می‌برد. خان احمد اندک مدتی پس از رسیدن به گیلان به بیه پس حمله کرد. قوای جمشید خان همه سربازان خان احمد را تارومار کردند و از سر آنها مناره ساختند. این موجب اتمام تلاش‌های مکرر او برای فتح یا اقلاً کنترل بیه پس نشد. در همین زمان جمشید خان برکنار و دو ماه بعد در توطئه‌ای به طراحی سردارانش کشته شد. میرزا کامران کهدم رهبر کودتا که تلاش می‌کرد حکومت بیه پس را برای خود تضمین کند خزانه جمشیدخان را به عنوان هدیه به همراه نامه‌ای که جمشیدخان را متهم به پناه دادن به امیال شورش‌گرایانه می‌کرد به دربار فرستاد. او به مسئولین دربار رشوه هم داد و تقاضای فرمان سلطنتی برای انتصاب به حکومت بیه پس را کرد. سلطان محمد خدابندهٔ بی خاصیت که مشکلات بزرگتری در قلمروی خودش داشت او را بعنوان حاکم موقت بیه پس گمارد و به خان احمد که در صدد بازپس گیری کوچصفهان بود هشدار داد در امور بیه پس دخالت نکند. خان احمد که از میرزا کامران بیشتر از پیشینیانش می‌هراسید از دربار تقاضا کرد منطقه بین امرای قزلباش تقسیم شود. شاه که به خان احمد علاقه‌مند شده بود و از قتل جمشیدخان توسط میرزا کامران متنفر بود سلمان خان را به رشت فرستاد و بقیه بیه پس را بین چند امیر استاجلو تقسیم کرد. در همین حین، شیرزاد ماکلوانی که ارتش بزرگی را حول مرد جوانی (قلندر پسر به گفته اسکندر بیگ) که به او محمود خان می‌گفت و مدعی بود پسر جمشیدخان فقید است جمع کرده بود با شاهزاده دروغین به رشت وارد شد ولی پس از این که دریافت سلمان خان در راس ارتشی رهسپار گیلان است وفاداریش را به خان احمدخان اعلام کرد. درست در خارج رشت کشمکشی درگرفت که در آن شیرزاد اسیر و چند روز بعد کشته شد. امرای قزلباش که فاتحانه وارد رشت شدند ولی خود را بین جمعیتی بسیار متخاصم که آنان و سربازانشان را شب و روز مورد آزار قرار می‌دادند کاملاً جدا یافتند، پریشان و بی سامان به قزوین برگشتند. آنان ابراهیم خان، پسر جوانتر جمشید خان را با خود بردند و رشت را به محمد امین خان برادر بزرگش سپردند. مدتی بیه پس توانست از از یک دوره مختصر صلح برخوردار شود تا این که علی بیگ خان فومن، پسر وکیل سابق جمشید خان از قزوین برای تصاحب قدرت به عنوان امین محمد امین خان بازگشت. نزاعها دوباره با شرکت قوای گسکر و تالش بالا گرفت و برای مدتی بیه پس بین دو مرکز رشت و فومن تقسیم شد (به ترتیب تحت نفوذ محمد امین و ابراهیم خان).  پس از آن که منازعات نهایتاً تمام شد ابراهیم خان حکمران صوری و وکیلش علی بیگ حاکم واقعی بیه پس بودند در حالی که محمد امین خان که توسط خان احمد ربوده شده و برای مدت کوتاهی تحت حفاظتش حاکم رشت بود، در لشت نشا تحت حفاظت خان احمد پناهنده بود.

شاه بعدی عباس یکم که مصمم به تشکیل یک دولت مرکزی قوی برای همه ایران بود منتظر فرصت مناسب برای مقهور کردن خان احمد مستقل اندیش بود که با خواهر شاه ازدواج کرده بود. وقتی خان احمد از تسلیم کردن امرای خائن قزلباش که در گیلان به او پناه آورده بودند سرباز زد و در عوض ۱۵۰ تومان پول نقد فرستاد که خشم شاه عباس را برانگیخت فرصت مناسب فراهم آمد. مشغولیت قبلی شاه عباس با عثمانی و ازبکان در آن زمان موقتاً او را از برکنار کردن خان احمد بازداشت. عثمانیها که آذربایجان و بخش بزرگی از ساحل غربی دریای خزر را در کنترل داشتند، ناوگان بزرگی در آنجا سازمان داده بودند که بهشان امکان برقراری یک خط ارتباطی مستقیم با خان احمد و حاکم ازبک بخارا را که به اشغال خراسان تشویقش می‌کردند، می‌داد. خان احمد هنگام رد پیشنهاد شاه عباس برای یک اتحاد جدید مبتنی بر ازدواج نمی‌توانسته بی خبر از حضور عثمانی در آن نزدیکی بوده باشد. پس از این که سلطان عثمانی که با جنگی با هابسبورگها مواجه بود پیمان صلحی با شاه عباس منعقد کرد (خان احمد از شاه بابت این پیمان در نامه‌ای که به او فرستاد انتقاد کرد) این وضعیت پایدار نماند ولی آذربایجان همچنان در دست عثمانیان بود و ازبکان به خراسان یورش می‌بردند. در ۹۹۹ شاه عباس پیشنهاد جدیدی برای اتحاد مبتنی بر ازدواج با خواستگاری از دختر جوان او برای پسرش صفی میرزا ارائه کرد که خان احمد ردش کرد. در سال بعد، وقتی شاه عباس فهمید خان احمد وزیرش را برای سازماندهی یک حمله مشترک همزمان علیه خود به دربار عثمانی فرستاده تصمیم گرفت کار بنده سابقش را یک بار و برای همیشه یکسره کند. خان احمد نومیدانه، از تزار روسیه تقاضای حفاظت کرد، ولی پاسخ تزار نتوانست به موقع برسد و فرهاد خان قهرمانلو فرمانده سپاه آذربایجان دستور یافت گیلان را فتح کند. فرهاد خان از راه گسکر و آستارا وارد گیلان شد و به پشتیبانی قوای گسکر و بیه پس در ۵ شوال ۱۰۰۰/ ۱۵ ژوئیه ۱۵۹۲ قوای خان احمد را تار و مار کرد. سپاه صفوی در نمایش عادی بی رحمیش زیاده روی کرد. بنا به روایت شاهد عینی اروج بیگ بیات حدود ۱۰۰۰۰ نفر که نصف آنها زنان و کودکان بودند در یک شهر قتل‌عام شدند و همسر حاکم شهر زنده زنده سوزانده شد. شاه عباس سعی کرد با اعطای عفو و حکومت بیه پیش به خان احمد، او را در ایران نگه دارد ولی او که آشکارا رفتار شاه عباس را با امیران خائن که به او روی آورده بودند به یاد می‌آورد با محمد امین به شیروان و از آنجا به امید استفاده از دربار عثمانی برای بازپس گیری قلمروش به استانبول گریخت. او آنجا در تبعید در ۱۰۰۵ درگذشت. چند روز بعد، شاه عباس وارد لاهیجان شد و کاخ خان احمد را کاملاً تخریب کرد، عفو عمومی اعلام کرد و مهدیقلی خان شاملو و علی بیگ سلطان را به عنوان فرمانداران بیه پیش و بیه پس منصوب کرد. خواجه مسیح وزیر سابق خان احمد که به دربار گریخته بود و بنا به گفته فومنی، آمر اصلی اشغال گیلان بود، با عنوان ریش سفید بیه پیش پاداش داده شد. او آداب و رسوم  بی سابقه (امور-امبداعه:یعنی محروم کردن دختران از حق ارثشان) و همچنین مالیات‌های مرسوم و ناعادلانه مثل مالیات بر ازدواج و مرگ را که به طور سنتی از سوی حکام محلی جمع آوری می‌شد را منع کرد. (این مالیاتها باید پس از برکناری میرزا علی که آنها را پس از به قدرت رسیدن لغو کرده بود دوباره برقرار شده بوده باشند). یک سال بعد، شاه عباس، مهدیقلی خان را پس از شنیدن شکایت از حکومتداری او برکنار کرد و دستور داد هر مالیات غیرعادلانه اعمال شده توسط خان احمد یا کسان پس از او لغو شود. نهایتاً در ۱۰۰۸ گیلان در اراضی خاصه که توسط وزیران اداره می‌شدند گنجانیده شد.

پایان این سلسله محلی موجب نشد مردم محلی مستقل-اندیش آن که اینک دیگر با خواسته‌های روزافزون مسؤولین غیربومی فرستاده شده از دولت مرکزی مواجه بودند به طور کامل فرمانبردار شوند.  خاصه شدن گیلان باعث افزایش فشار مالیاتی بر مردم شد و پس از فرمان شاه مبنی بر انحصار ابریشم که مهمترین کالای آن دوران بود، تولیدکنندگان گیلانی (که از عمده ترین مناطق ابریشم خیز بود) مجبور بودند ابریشم را به عوامل شاه بفروشند و خود شاه، آن‌ها را از طرق مختلف به فروش می رساند. به این دلیل عواید ایالات خاصه صرف امور اقتصادی و رفاه حال خود مردم محل نمی‌شد و زندگی آنان را در تنگنا قرار می‌داد. این تغییر سیاست اقتصادی شاه عباس و محرومیت ملاکین و خوانین محلی باعث نارضایتی آنان و تلاش آنان برای شورش به منظور دستیابی به قدرت محلی شد.. اقدامات نمایشی گاه‌وبیگاه شاه عباس برای کاهش فشار مالیات و التیام اشتباهات چندان موفق نمی‌شد قلب مردم گیلان را به دست بیاورد. قیام‌های مردمی به فاصله چند سال پس از فتح گیلان دوباره ظهور کردند و با وحشیگری معمول قزلباشان سرکوب شدند. قیام حمزه خان تالشی در قلعه شیندان در ۱۰۰۲، با قیام علی بیگ فومنی، فرماندار بیه پس و طالشه کولی در همان سال پی گرفته شد. در یک رخداد شاه عباس دستور قتل‌عام تمامی جمعیت لشت نشا را داد و در مورد دیگر او برای کشتن یکسره زنان و مردان دهات شورشی جلاد اعزام کرد. خطرناکترین شورش در ۱۰۳۸ در لشت نشا کوتاه مدتی پس از مرگ شاه عباس در همان سال رخ داد. با حکمرانی ظالمانه اصلان خان، وزیر گیلان مردم صبر از کف دادند و پیرامون کالنجار سلطان که از کوهها ظهور کرده و مدعی بود پسر امیره جمشید خان فقید بیه پس است جمع شدند. سپاه بزرگی (ده هزار نفر به گفته فومنی) از اجامره از او پیروی کرده او را به عنوان عادل شاه و غریبشاه، شاه اعلام کردند. خانه‌ها، مغازه‌ها، کاروانسراها، بازارها و اقامتگاه کلانتر لاهیجان و دفاتر دولتی غارت و تخریب شدند. عادلشاه نهایتاً از سارو تقی خان وزیر گیلان و مازندران که از تالش پیشروی کرد و لشت نشا را ویران کرد شکست خود. او به هنگام ترک، دختران و زنانی را که سپاهش اسیر کرده بود با خود برد. عادلشاه دستگیر و به دربار فرستاده شد. شاه صفی که در آغاز می‌خواست او را ببخشد، به تحریک اطرافیانش تصمیم گرفت اورا بکشد. مدتی غریب‌شاه را در جشن بزرگی در عمارت عالی قاپو شکنجه داده و پاهای او را نعل‌کرده و آرواره پایینش را سوراخ کردند. در جلوی جمعیت او را در میدان نقش جهان تیرباران کردند. همراهی و پشتیبانی تالشها از حکومت صفویه موجب جلب اعتماد شاهان صفوی به آنان شده بود؛ این اعتماد به حدی بود که  پس از سرکوب شورش غریب‌شاه در گیلان، همهٔ مردم گیلک‌نشین مناطق گیلان خلع سلاح شدند و از حمل هرگونه جنگ افزار منع گردیدند و فقط اجازه داشتند برای کارهای کشاورزی از داس استفاده کنند؛ اما تالشان مجاز به حمل هر نوع جنگ‌افزاری بودند.

حمدالله مستوفی در نیمۀ نخست سدۀ ۸ ه.ق دربارۀ مردم تالش می‌نویسد: «مردم آنجا جنگی و مردانه باشند... و از مذاهب فراغتی دارند، اما به قوم شیعه و بواطنه نزدیک‌ترند» . بدین‌سبب، از آغاز برآمدن شیوخ صفویه، مردم تالش نقش مهمی در به قدرت رسیدن آنان ایفا نمودند. شیخ صفی، سرسلسلۀ این طایفه از جانب امرای تالش حمایت می‌شد و در حلقۀ مریدان او شمار بسیاری از مردم تالش حضور داشتند . شیخ صدرالدین موسی فرزند و جانشین شیخ صفی که از ملک اشرف چوپانی بیمناک بود، نزد هواخواهان تالش خود پناه جست . در ۸۰۶ ه. ق/۱۴۰۳م تیمور پس از ملاقات با خواجه علی در اردبیل بسیاری از مزارع و روستاهای منطقۀ تالش، از آن میان، آستارا و کرگان‌رود را در تیول خاندان او قرار داد . یکی از پسران خواجه علی به نام عبدالرحمان با خانوادۀ خود در منطقۀ تالش‌نشین گسکر اقامت دائمی گزید و در همان‌جا نیز درگذشت .
در نخستین لشکرکشی شیخ حیدر به داغستان، بخش مهمی از سپاه او را تالشان تشکیل می‌دادند. در منابع از آنان با عنوان «آبی جامه» یاد شده است . پس از کشته شدن شیخ حیدر، پسرش اسماعیل که نوجوانی بیش نبود، جانشین او شد. در این زمان اسماعیل که در اردبیل به‌سر می‌برد، از بیم جان در خفا رهسپار گیلان شد. در این سفر دده بیگِ تالش از همراهان او بود و مردم تالش در سراسر مسیر اردبیل به لاهیجان، از او به گرمی استقبال و پذیرایی کردند . یکی از علل گرایش مردم تالش به شاه اسماعیل و صفویان، ضدیت آنان با شروانشاهان بود. تالشها با آگاهی از دشمنی میان صفویان و شروانشاهان، رهایی خود را از استیلای آنان در قدرت گرفتن صفویان می‌دیدند .

افول صفویان و انقراض آنان در سال ۱۷۲۲، منجر به یک حالت آشوب در کشور شد. مناطق شمالی کشور نسبت به تاثیر و اشغال خارجی آسیب پذیر شد. اولین تلاشها توسط روسیه تزاری برای تسلط بر دریای خزر و ولایات ایرانی گیلان، مازندران، استرآیاد و آذربایجان در همین زمان شروع شد. این قرن پرآشوب ظهور سه رهبر قدرتمند ایلی را به خود دید، نادر شاه افشار، کریم خان زند و آغا محمد خان قاجار. طی بیشتر این دوره، گیلان توسط فرمانروایان محلی اداره می‌شد که یا به طور مستقل حکم می‌راندند یا استقلال نسبیشان را با پرداخت خراج به چهره‌های نوظهور فوق‌الذکر و فرمانداران کل منتصب آنان تضمین می‌کردند. تقسیم گیلان به دو بخش بیه پس و بیه پیش  که قدمتی چند قرنی داشت در این دوره هم ادامه یافت. قاجارها، در ۱۷۳۶، هنگامی که نادر شاه از سوی افغانها تهدید می‌شد در سوی او قرار گرفتند. قاجارها در ۱۷۹۶ به قدرت رسیدند. اولئاریوس جهانگرد قرن هیجدهم ماهیگیریهای گیلان را ذکر می‌کند.

روسیه اولین تلاشهایش برای اشغال ولایات ایرانی در جنوب خزر را طی واپسین سال‌های حکمرانی پتر کبیر انجام داد. پتر که روسیه را تبدیل به یک قدرت بزرگ اروپایی کرده بود، دیررمانی بود که سودای تبدیل خزر به یک دریای روسی و کنترل تجارت اروپا با شرق را در سر می‌پروراند.
او افسری به نام آرتمی والینسکی را به دربار شاه سلطان حسین فرستاد تا وضعیت محلی را ارزیابی کند و همکاری تجاری بیشتر با ایران و هند را تشویق کند. او با دربار ایران قراردادی بست که به موجب آن کنسول‌های روس به اصفهان، شیروان و رشت فرستاده می‌شدند. والینسکی گزارش کرد که امپراطوری صفوی در شرف سقوط است و فتح ولایات شمالی آن در غرب و جنوب خزر دشواری چندانی برخواهد انگیخت.

پیش زمینه اشغال ولایات ایرانی آسیبی جدی بود که به اموال و زندگی تاجران روس در شیروان وارد شد. پتر پیشروی به سوی کرانه‌های جنوبی خزر را در ۱۷۲۲ با انتقال ۱۰۰۰۰۰ سرباز و ملوان در آستاراخان شروع کرد و دربند را در سپتامبر آن سال اشغال کرد. ولی در این زمان به دلیل پیشروی‌های عثمانی در شمال غرب ایران پتر در زمستان به آستاراخان عقب نشست. همزمان حاکم گیلان که از اشغال آن توسط افغانها می‌ترسید، پیامی فوری به پتر فرستاد و از او خواست یک پادگان روسی در رشت، مرکز ولایت که تحت محاصره زبردست خان افغان بود مستقر کند. علی الظاهر خواسته حاکم در تطابق با خواسته شاه تهماسب دوم بود که تازه تاجگذاری کرده بود و نماینده‌ای برای امضای پیمان اتحاد و حفاظت به روسیه فرستاده بود. تزار در پاسخ دو گردان به فرماندهی کلنل شیپوف را به گیلان اعزام کرد. وقتی آنان رسیدند حاکم مردد بود به آنها اجازه دهد از کشتی پیاده شوند. نهایتاً آنان که نه توسط حاکم و نه توسط مردم استقبال شده بودند در کاروانسرایی در نزدیکی رشت اقامت گزیدند. باکو هم که  متحمل بمباران از دریا بود در ژوئیه همان سال تسلیم شد. نماینده شاه تهماسب سر راهش به رشت رسید و توسط شیپوف به مسکو برده شد پیش از این که دستورهای جدید را از شاه که نظرش عوض شده بود دریافت کند. تهماسب به شیپوف و حاکم گیلان پیام داد و خواست نیروهای روس فوراً خاک ایران را ترک کنند. حاکم ۱۵۰۰۰ سرباز آموزش ندیده بی تجهیزات کافی که بیشتر از دهقانان بودند را برای محاصره کردن روسها فرستاد. زیر آنش سنگین روسها آنها با دادن ۱۰۰۰ نفر تلفات پراکنده شدند. پس از این نبرد پتر چهار گردان سرباز به رهبری لواشف را جایگزین شیپوف کرد. او در سپتامبر ۱۷۲۳ رسید و مقاومت مردم را سرکوب کرد.
نماینده شاه که از تغییر در سیاست ایران و حرکت‌های جدید تهماسب بی خبر بود در ۲۳ سپتامبر ۱۷۲۳ پیمان اتحادی با روسیه امضا کرد که گیلان مازندران استر آباد را علاوه بر تالش  باکو و دربند را به روسیه واگذار کرد. نتیجتاً پتر رسماً ژنرال لواشف را به سمت حاکم گیلان منصوب کرد. در ۱۷۲۷ حاکم روس نیروهای افغان اشرف را که در گیلان پیشروی کرده بودند شکست داد و با محمد صیدال خان فرمانده افغانها مذاکره کرد، که منجر به توافقی بین صیدال و لواشف در فوریه ۱۷۲۹ در رشت شد. بنا بر مفاد آن، اشرف حکمرانی رودبار را به دولت روسیه داد و در عوض روسیه حق حکمرانی او بر ایران را به رسمیت شناخت. ولی پس از این که نادر به سوی اصفهان پیش رفت و اشرف را مجبور کرد از پایتخت بگریزد معاهده بی ارزش شد. اشرف در راهش به سمت قندهار کشته شد.

در ۱۷۲۴ تزار به فرمانده نیروهای روس در گیلان دستور داد از ارمنیان و دیگر مسیحیان دعوت کند تا به گیلان مهاجرت کنند تا تعداد مسلمانان هرچه بیشتر کم شود. این ماجراجویی تزار موفق نبود. از ۶۱،۰۳۹ مردی که در آن شرکت جستند ۳۶،۶۶۴ نفر مردند. مناطق اشغالی آسیب شدیدی دیدند. از آثار اشغال کاهش شدید تولید ابریشم به دلیل فرار تولیدکنندگان آن بود. تنها نتیجه آن برای روسیه، این بود که یک بار از قفقاز به پیش رفته بودند و پرچم شان را بر ساحل جنوبی دریای خزر برافراشته بودند. پتر کبیر در ۱۷۲۵، درگذشت و کاترین اول، جانشین او زنی با عقل و هوش به مراتب کمتر از پتر بود. جانشین او پتر دوم که جوان بود به هولشتاین علاقه بیشتری داشت تا گیلان ولی ایران در دست افاغنه بود و شاه تهماسب نتوانست از این وضعیت استفاده کند.

در ۱۷۲۸، زینال ابراهیم، درویشی از لاهیجان، عنوان سلطنتی اسماعیل میرزا را به خود گرفت و مدعی شد پسر شاه سلطان حسین است. او با همکاری تعداد زیادی از کوه نشینان دلیر دیلم، دیلمان، رانکوه و ماسوله را تصرف کرد و منافع همه گروه‌های ذی‌نفع در منطقه، از جمله تهماسب، روسها و عثمانیان را به خطر انداخت. او که از حامیان تهماسب شکست خورده بود با نیروهای روس مواجه شد که آنها را به سوی منطقه اشغال شده توسط عثمانی در شرق آذربایجان راندند. در آنجا نیروهایش توسط عثمانی‌ها تار و مار شدند و زینال کشته شد. پس از مرگ پتر در ۱۷۲۵ نیروهای روس تا ۱۷۳۴ در گیلان ماندند. پس از آن آنها به دلایلی از جمله ظهور نادر شاه، تلفات بسیار به دلیل بیماریها، نصف شدن شمار ارتش شان و مشکلات داخلی از گیلان و همهٔ دیگر ولایات ایرانی عقب نشینی کردند. در دو معاهده رشت و گنجه در ۱۷۳۴ و ۱۷۳۵ آنها بازگشت همه ولایات اشغال شده توسط پتر را به رسمیت شناختند.

در بیشتر قرن هیجدهم گیلان به طور مستقل یا شبه مستقل توسط فرمانروایانی از بازماندگان اسحاقیه و خصوصاً امیره دوباج فومن و بیه پس با کمک حکام شهرها و بخش‌ها که آنها هم از خاندان‌های محلی بودند اداره می‌شد. در این دوره تعدادی فرماندار کل هم توسط نادرشاه، کریم خان و آغا محمد خان برای گیلان منصوب شدند ولی دوره آنها عمدتاً کوتاه بود. طی دوره نادرشاه، فرمانروایان گیلان خراج اختصاص یافته به ولایت را به فرمانداران کل یا خزانه مرکزی می‌فرستادند. به هرحال مالیات گیری منجر به دو شورش عمده شد، که یکی از تالش در ۱۷۴۴ شروع شد که دو سال طول کشید، و دیگری از گسکر شروع شد و تا ۱۷۴۷ زمانی که نادر کشته شد ادامه یافت.

یک حرکت مهم در این دوره تلاش نادرشاه برای تشکیل نیروی دریایی ایرانی در دریای خزر بود. او جان التون بازرگان انگلیسی منصوب نادر موفق شد کشتی با ظرفیت ۲۰ توپ بسازد که گزارش شده بهتر از کشتی‌های روسی در خزر بود.

در هرج و مرج پس از قتل نادر شاه، قلمرو او به دست سران ایلی افتاد. در گیلان، آقا جمال فومنی (از بازماندگان امیره دوباج، و فرزند آقا کمال که در دوره شاه سلطان حسین فرمانروای گیلان بود) همراه با آقا صافی حکومت مرکزی را شکست دادند و حکومت ولایت را از رشت به دست گرفتند. در جریان کشمکش بین زند و قاجار، محمدحسن خان پدر آغا محمد خان امنیت گیلان را تامین کرد و با دختر آقا جمال فومنی ازدواج کرد. آقا جمال در ۱۷۵۳ در نتیجه یک عداوت قدیمی توسط آقا هادی شفتی در شفت کشته شد. آقا هادی با کمک میرزا ذکی حاکم گسکر به مدت ۴ ماه بر گیلان حکومت کرد. او در یک حمله ناگهانی توسط سران قاجار دستگیر و اعدام شد. آنها هدایت‌الله، فرزند جوان آقا جمال را به فرمانروایی رشت منصوب کردند.
پس از رسیدن کریم خان به قدرت هدایت‌الله خان به تهران فرستاده شد و یک حامی کریمخان در ۱۷۶۰ جایگزین او شد. ولی وقتی کریمخان در یک کارزار نظامی در آذربایجان بود هدایت الله خان به گیلان گریخت و دوباره به مقام فرمانروایی گیلان رسید. اندکی بعد کریمخان او را دستگیر کرد و ۱۲۰۰۰ تومان جریمه کرد و نظرعلی خان زند برای نظارت بر دولت گیلان فرستاده شد. بعدتر، کریمخان سیاستش نسبت به هدایت‌الله خان را عوض کرد و او را در ۱۷۶۷ به فرمانروایی گیلان منصوب کرد و دختر او را به عقد پسرش ابوالفتح خان درآورد.
هدایت الله خان توانست شبه-استقلال گیلان را تا رسیدن آغا محمد خان به قدرت در  دهه ۱۷۷۰ حفظ کند. در ۱۷۷۳ او سعی کرد حمایت روسها را کسب کند و وقتی موفق نشد در ۱۷۷۹ به فتحعلی خان خان خانات قبه برای کمک روی آورد. آغا محمد خان در ادامه تلاشهایش برای ایجاد یک حکومت مرکزی فتح گیلان را به برادرش مرتضی قلیخان سپرد. هدایت‌الله خان که با یک اشغال قریب‌الوقوع و شکست تحقیر آمیز مواجه بود دو فرد سرشناس محلی، میرزا صادق منجم باشی و محمد صالح لاهیجی را با هدایای گرانبها به دربار قاجار فرستاد. نتیجتاً شاه مرتضی قلی خان و سرابازانش را از گیلان فراخواند. او در نتیجه دشمنی خانوادگی آقا رفیع شفتی و پنج برادر و برادرزاده‌اش را اعدام کرد. علاقه هدایت‌الله خان به حفظ حدی از استقلال باعث شد او در آخرین تلاش برای مقاومت علیه حاکم در حال ظهور قاجار دوباره از روسها تقاضای حفاظت کند. گرچه نپذیرفتن تقاضای روسها برای الحاق بندر انزلی منجر شد روسها آغا محمد خان را تحریک کنند که گیلان را فتح کند. مصطفی خان دولو با ۶۰۰۰ سرباز به رشت حمله کرد و هدایت‌الله خان را شکست داد. وقتی او در یک کشتی روسی پناه گرفت، روسها او را به آقا علی تنها بازمانده خاندان آقا رفیع شفتی که همگی توسط هدایت الله کشته شده بودند تحویل دادند. او توسط آقا علی اعدام شد.

تجارت خارجی گیلان تحت فرمانروایی هدایت الله با جذب شمار زیادی از ارامنه، روسها، یهودیان و هندیان به رشت پیشرفت کرد. آنها در کاروانسراهای جداگانه می‌زیستند و تجارت می‌کردند. او با حکمرانی در یکی از بارونق ترین ایالات ایران با یک درامد سالانه قابل توجه (حدود ۲۰۰ هزار پاوند) در یک دوره طولانی ثروت زیادی به دست آورد و با سخاوتمندی زیست. او خراج بزرگی از ابریشم و طلا به حاکمان از محمدحسن خان تا کریمخان و آغامحمدخان می‌فرستاد. او درباری درخشان و با مبلمان عالی و شراب‌های قوی و بردگان گرجی، و یک ارتش حقوق بگیر از ۱۵ هزار مرد داشت که می‌توانست ده هزار نیروی ایالتی هم بدان بیفزاید. او علاوه بر در آمد سرشار از تولیدات محلی خصوصاً ابریشم، از مالیات ثابت سرانه بر جامعه بزرگ ارمنی و نیز از تجارت با روسها که یک پست تجاری مستحکم در انزلی داشتند کسب درآمد می‌کرد.

در قرن نوزده در اثر منافع استعماری روسیه و بریتانیا ایران دچار تغییرات عمده سیاسی اقتصادی و اجتماعی شد. در گیلان که در حوزه تاثیرات روسیه بود ارتباطات فزاینده با این کشور منجر به تحولات عمده‌ای در قرن نوزده و اوایل قرن بیستم داشت. از جمله تجارت خارجی افزایش یافت، حمل و نقل دریایی و اثر آن بر واردات و صادرات و مصرف زیاد شد. نتیجتاً راه ارتباطی بین تهران به انزلی از طریق قزوین و رشت منجر به افزایش عبور مسافرین به اروپا از خط انزلی باکو شد.

به دلیل جدا بودن با کوهها از بقیه کشور، حیات سیاسی و اجتماعی در گیلان همواره اگر به وسیله موقعیت جغرافیاییش تعیین نشده باشد، این عامل حتماً بر ان اثر گذار بوده‌است. تاریخ قرن نوزدهم گیلان با ادامه یافتن دو بخش بیه پیش و بیه پس و حکمرانی خاندانای محلی شروع شد. ولی تدریجاً این وضعیت در نیمه دوم قرن تغییر کرد و افزایش تجارت خارجی و توسعه سریع حمل و نقل در خزر و سیل مسافر و بار در راه ترانزیتی تهران-انزلی عمده عوامل مؤثر در جدابودن ایالت را از بین برد و آن را به مدار اقتصاد نوظهور جهانی و قدرت مرکزی آورد. گیلان با تبدیل شدن به مرکز تماس سیاسی اقتصادی و اجتماعی با غرب در واپسین دهه‌های قرن نوزده، تبدیل به میدانی برای شماری از جنبش‌های شورشی مهم رادیکال در دوره ۱۹۰۵ تا ۱۹۲۱ تبدیل شد.

قاجاریان موفق شدند بر آشوب قرن هجده با ایجاد امنیت نسبی و کنترل بر ایالات فائق ایند. دو مجموعه موقت و ثابت، اداره ایالتی را تشکیل مداد. فرماندار کل و وزیر که از تهران تعیین می‌شد و شاه و دولت مرکزی را نمایندگی می‌کرد و اغلب موقتی بود دیگری مسئولین محلی که عمدتاً وراثتی و دائم بودند و خانها و حاکمان و نایب الحکومه‌ها و کلانتران را شامل می‌شد.
آغا محمد خان و فتحعلیشاه سنت سلجوقی گماردن شاهزادگان با نسب شاهی بر حکومت ایالات را زنده کردند، ولی آنان از گماردن حکام شاهزاده بر ایالت مزری حساس گیلان در هراس بودند. نتیجتاً برای گیلان مجموعاً به مدت سی و هفت سال در نیمه واپسین حکومت فتحعلیشاه حاکم شاهزاده تعیین شد. در اولین و آخرین دهه حکومت ناصرالدین شاه، و در نخستین سال‌های حکومت مظفرالدین شاه در قرن نوزدهم گیلان توسط سی حاکم و شماری وزیر اداره شد: پنج حاکم حدود ده سال حکومت کردند، شش حاکم حد. د پنج سال حکومت کردند، و باقی بیست حاکم یک یا دو سال حکومت کردند. نقش اصلی حکام و وزرایشان، جدا از اجرای قانون، جمع اوری مالیات تعیین شده از رعایا با کمک خانها و کلانترها و انتقال آن به خزانه سلطنتی بود. فروش حکومت ایالات، که در دوره ناصر الدین شاه رواج یافت این مسئولیت را بیشتر کرد. بیشتر جکام می‌خواستند تا جای ممکن مالیات بیشتری به دست آورند. با در نظر گرفتن این که بیشتر حکام برای یک یا دو سال در صدر بودند و باید از تجار قرض می‌کردند تا حکومت شان را بخرند، مجبور بودند مالیا اضافی وضع کنند تا قرض شان را بدهند. مالیات‌های سنگین باعث بروز یک سری قیامها در گیلان شد.

در میان حکام سرشناس گیلان در این دوره، میرزا موسی خان منجم آبادی بود که بین ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۵ بر گیلان حکم راند. او در مه ۱۸۰۵ موفق شد جلوی پیشروی دسته‌ای از قشون روسی به سمت رشت را بگیرد. پس از او خسرو خان گرجی حکومت کرد، یک سیاستمدار سرشناس قاجار و یک چهره محبوب و قدرتمند که بازار رشت و راه‌های ایالتی را بهبود داد و از دهقانان و صنعتگران حمایت کرد. ولی افراد سرشناس و زمینداران که منافع شان با شیوه حکومتداری او به خطر افتاده بود شورشی علیه او ترتیب دادند که موجب برکناری او در ژونیه ۱۸۱۹ شد. در این زمان فتحعلی شاه محمدرضا میرزا را به عنوان حاکم و آقا بزرگ منجم باشی را به عنوان وزیر منصوب کرد. او در ۱۸۳۰ با حاکم دیگری به نام یحیی میرزا به وزارت منوچهر خان معتمدالدوله جایگزین شد. ابتدای حکمرانی آنها مصادف با یک طاعون شدید شد که نصف جمعیت رشت که در آن زمان ۴۰ هزار بود را قربانی کرد.

مالیات‌های زیاد خیزش‌های مردمی دیگری را هم موجب شد. مثلاً در ۱۸۵۱،  ۱۸۶۹ ۱۸۶۱ و ۱۸۷۴ که توسط قوای دولتی سرکوب شد. در ۱۸۵۱ شورشیها خانه حاکم، عیسی خان والی عموی شاه، را به یغما بردند. در ۱۸۵۳ او با برادرش امیر اصلان خان عمیدالملک جایگزین شد که تا ۱۸۵۷ حکومت کرد. در ژوئیه ۱۸۶۱ شورش شدید در رشت شکل گرفت که بیش از ۴۰۰ کشته برجای گذاشت. شورش از جنگ سالیانه حیدری نعمتی در جریان عزاداری شهادت امام حسین آغاز شد. خانه‌های بسیاری آتش گرفت و زنانی مورد تعدی قرار گرفتند. در اوت، محمودخان قراگوزلو ناصرالملک به حکومت منصوب شد. در فوریه ۱۸۷۰ ناصر الدین شاه از گیلان بازدید کرد و سعی کرد با کاهش مالیات اوضاع را بهبود دهد، او همچنین امور گیلان را به وزیر امور خارجه، میرزا سعید خان محول کرد که دستیارانش را به عنوان قائم مقام حاکم به ایالت فرستاد. آنها فقط دو سال خدمت کردند. در ۱۸۷۲، شورش شدید دیگری در طالش دولاب شکل گرفت و یکی دیگر در انزلی در ۱۸۷۲. در ۱۸۷۵، ناصر الدین شاه سر راه اروپا به گیلان وارد شد و امور گیلان را به یحیی خان معتمد الملک واگذار کرد. در ۱۸۷۹ کامران میرزا پسر محبوب ناصر الدین شاه که امور گیلان به او محول شده بود، عبدالله خان والی را به جکومت گیلان منصوب کرد. اعمال مالیات شدید منجر به شورش‌های جدید شد و برادرش فضل‌الله خان حاکم لاهیجان توسط  توده انبوه مردم خشمگین کشته شد.

در باقی‌مانده این قرن گیلان توسط حدود ده نفر اداره شد که جز فتحعلی میرزا مؤیدالسلطنه بیش از یک یا دو سال باقی نماندند. در ۱۸۹۲ وبا ۱۲۰۰۰ کشته برجای گذاشت، احداث راه قزوین رشت توسط روسها در ۱۸۹۵ شروع شد و شورش دهقانان علیه یک مقاطعه کار راه که جلوی استفاده مردم از راه بدون پرداخت عوارض را می‌گرفت اتفاق افتاد.

نفوذ روسیه در گیلان که از ابتدای این قرن با اشغال آن و ایجاد رابطه مستقیم با حکمرانان محلی آغاز شده بود پس از جنگ‌های ایران و روس تشدید شد و پس از رسوخ اقتصادی با افزایش شدید تجارت خارجی از دریای خزر توسعه بیشتری یافت. توسعه شدید تجارت خارجی محرک اصلی تغییر اجتماعی، افتصادی و سیاسی در ایالات مهم ایران بود. تجارت بخش‌های مختلفی از ایران من‌جمله استان‌های خزری، که طی دوره بحرانی قرن هیجدهم شدیداً کم شده بود در نیمه اول قرن نوزدهم بهبود یافت. صادرات و واردات از ۱٫۷ میلیون در ۱۸۰۰ به ۲۰ میلیون پاوند در ۱۹۱۴ رسید. تغییر عمده در جهت افزایش تجارت از کشورهای همجوار به مقصدهای روسیه-انگلستان بود. تجارت با روسیه از یک دهم در ۱۸۰۰ به بیش از دو سوم در ۱۹۱۴ رسید. این حضور فزاینده روسیه در تجارت، کشاورزی و صنعت به طور خاص در گیلان مهم بود. توصعه سریع حمل و نقل دریایی در خزر، فعالیت‌های روسیه در ولایت را افزایش داد و منجر به افزایش در تولید و صادرات ابریشم، ماهی و برنج و کالاهای دیگر چون زیتون، کنف و چوب شد. روسیه مسیر تجارت ابریشم را از مازندران به گیلان منتقل کرد که هم تولید کننده ابریشم و هم دارای بندر انزلی بود و هم به بخشهای غربی کشور که تراکم جمعیت و میزان تولید نسبت به دیگر بخشهای فلات بیشتر بود، نزدیکتر بود. از سوی دیگر گیلان از منظر استراتژیک در مجاورت آذربایجان و مناطق تازه تسخیر شده روسیه و تنها مسیر ممکن برای حرکت به سوی جنوب از قفقاز بود. روسیه خواستار بازگشایی کنسولگریش در رشت شد که با مخالفت فتحلیشاه مواجه شد ولی بعدتر محمد شاه با آن موافقت کرد. در نتیحه از دهه 1830 رشت به مرکز فعالیتهای تجاری و سیاسی روسیه در کناره جنوبی دریای خزر تبدیل شد. روسهای بسیاری در گیلان حضور داشته و دارای اموال و صیادی بودند.

حمل و نقل دریایی روسیه که در قرن ۱۸ آغاز شد در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم که کشتی‌های بخار در بنادر گیلان و مازندران ظاهر شدند شدیداً رشد کرد. ماشین‌های بخار روسیه از ۱۰ تا در ۱۸۶۷ به ۱۳۹ تا در ۱۸۹۳ و ۲۶۵ تا با تناژ ۱۱۸۰۰۰ در ۱۹۰۷ رسید. ترافیک ورودی بنادر ایران در خزر در ۱۹۰۷-۸ شامل ۲۱۷۱ ماشین بخار با تناژ ۸۰۰۰۰۰ و ۵۸۴ کشتی با تناژ ۱۵۰۰۰ تن بود. تاثیر اولیه افزایش کشتیرانی روسیه مرگ کشتیرانی ایران در خزر بود. توسعه تجارت در مسیر تهران انزلی و توسعه خط آهن روسیه تا باکو در ۱۸۸۴ و آستاراخان در ۱۹۰۹ در توسعه حمل و نقل دریایی خزر سودمند بودند. توسعه امکانات بندری در بازه ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۳ زمانی که روسیه ۱٫۳ میلیون روبل در پروژه‌هایی در انزلی سرمایه گذاری کرد هم مهم بود. در نتیجه این توسعه گمرک انزلی در ۱۹۱۰ عهده دار دو پنجم تجارت خارجی کشور بود. ماهیگیری که قرنها در گیلان رواج داشت  در نیمه دوم قرن نوزدهم رشد شدیدی کرد. خاویار جهانی و با کیفیت ایران از استروژن صید شده در رودهای سرازیر به جنوب خزر به دست می‌آیند. ولی با در نظر گرفتن این که جز ماهی سفید و آزاد بقیه آلوده و از لحاظ مذهبی مورد تردید بودند، مسلمانان در لمس و خوردن ماهی محتاط بودند. نتیجتاً این صنعت عمدتاً توسط روسها و ارامنه توسعه یافت. در ۱۹۶۸ لیانوزوف ارمنی با تابعیت روسی اولین امتیاز ایجاد صیادی را گرفت که بعداً به کل خزر توسعه یافت. به گفته ابوت کنسول بریتانیا در ۱۸۷۵ تولید این صیادی‌ها ۲۰۰ هزار تومان در سال بود. طی فصل ماهی‌گیری لیانوزوف ۱۰۰ مرد عمدتاً از روس‌های باکو و لنکران را استخدام می‌کرد. ابوت می‌گوید که پایگاه آن‌ها در انزلی با کشتیسازی‌ها و آهنگری‌ها و چکمه و دستکش سازی‌هایش، کلبه‌هایش برای خفتن مردان و خانه‌های راحت چوبیش برای مدیران که اجزایش در آستاران ساخته شده بود و آورده شده بود خیلی به یک سکونتگاه روسی شبیه بود.

گیلان از قرون وسطی به خاطر تولید ابریشمش شناخته شده‌بود. بنا بر سفرنامه مارکوپولو در قرن سیزدهم، ابریشم تجار جنوایی را از کریمه از آن سوی خزر به گیلان می‌کشاند. تولید ابریشم در عهد صفوی بنا بر گفته ژان شاردن ۱٫۷ میلیون پاوند و بنا بر گفته آدام اولئاریوس ۲٫۱ میلیون پاوند بود. اوضاع بحرانی قرن هجدهم منجر به کاهش شدید آن به ۳۶۰ هزار پاوند شد. در تیمه اول قرن نوزدهم رشد شدیدی کرد تا جایی که در ۱۸۴۰، تولید گیلان که پنج ششم کل تولید بود به یک میلیون پاوند و در ۱۸۶۴ به اوج ۲ میلیون و ۱۹۰ هزار پاوند رسید. با استفاده از پیله‌های کرم ابریشم از ژاپن در پایان قرن، تولید به اوج قبلی خود رسید ولی با رقابت با ژاپنی‌ها و دیگران قیمت پایین ماند و ارزش صادرات به بیش از ۴۰۰ هزار نرسید.

گیلان در ایران برای تولید و صادرات برنجش شتاخته می‌شد. تولید برنج در گیلان از ۱۵۰ میلیون پاوند در ۱۸۶۵ به ۳۹۲ میلیون در ۱۸۷۲ رسید. عمده تولید در ایران مصرف می‌شد و بخش ناچیزی صادر می‌شد. پس از اختصاص زمین‌های برنج آسیای مرکزی به پنبه در آخرین دهه این قرن این مناطق به غلات خارجی وابسته شدند. تکمیل راه آهن بین دو سوی خزر به ایران امکان داد نیاز فزاینده آسیای مرکزی را تامین کند. نتیجتاً صادرات سالیانه برنج به روسیه از گیلان از ۲۵۰۰۰ پاوند در ۱۸۷۰ به ۳۱۴۰۰۰ در آخرین دهه قرن رسید.

تولید و صادرات زیتون، کنف، و چوب هم در آخرین دهه قرن نوزدهم توسعه یافت. در ۱۸۹۰، تولید زیتون تحت کنترل یک شرکت یونانی به نام کوسیس و تئوفیلاکتوس که تحت حمایت روسیه بود در آمد. در ۱۹۰۲ شرکت یوژنو روسکو تولید کنف در گیلان را بر عهده گرفت و محصولاتش را به روسیه صادر کرد.

افزایش تجارت و توسعه محصولات نقدی در قرن نوزدهم رفاه در ایالت گیلان را افزایش داد. گیلان یکی از ثروتمندترین ایالات ایران بود و درآمدش گرچه تغییر می‌کرد، قابل توجه بود و اغلب در زمره چهار ایالت اول بود. علاوه بر این در ۱۸۹۷ که تشکیلات جدید گمرکی توسط بلژیکی‌ها تاسیس شد، درامد گیلان از گمرک از ۱۸۹۷ شدیداً افزایش یافت. در ۱۹۱۲ درامد گمرک ۹٫۶ میلیون قران علاوه بر دو پنجم درآمد کشور از گمرکات بود. علاوه بر این دهقانان گیلانی از همتایان شان در بیشتر ایالات ایران بهتر بودند. این باید در خاطر بماند که حضور شدید تجار و کارگران خارجی (روس، یونانی، ارمنی) در گیلان و آگاهی بیشتر از پیشرفت‌های اجتماعی در غرب عوامل مؤثر در ایجاد جنبش‌های پیشروی اعتراضی کارگری مختلف و حضور فعال ایالت در جنبش‌های انقلابی در ۱۹۰۶ تا ۱۹۲۱ بود.

گیلان در ابتدای قرن بیستم نیم میلیون نفر جمعیت داشت که بیشترشان گیلک بودند و اقلیتهایی چون ارامنه، کولی‌ها، یهودیان و چند هزار مهاجر از روسیه در آن زندگی می‌کردند.

در ۱۹۰۷ بریتانیای کبیر و روسیه ایران را به سه منطقه تقسیم کردند؛ شمالی ترین آنها که ولایت گیلان را شامل می‌شد منطقه روسی بود. این رخدادها منجر به رشد جنبشهای ناسیونالیستی شد. در ژوئیه ۱۹۰۹ پس از تعطیلی مجلس در دوره محمد علی شاه و به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی، مجاهدان مشروطه خواه گیلانی به سوی پایتخت روان شدند و با فتح تهران به همراه عشایر بختیاری، نظام مشروطه را باز در ایران مستقر کردند و سپهدار اعظم تنکابنی، فرمانده مشروطه خواهان گیلانی نیز صدر اعظم ایران شد. پس از سرکوب مشروطه خواهان در ۱۹۱۱، سیاست روسیه نشان می‌دهد که این کشور تمایل داشت کنترل بلند مدت خود بر استان‌های شمالی ایران را تضمین کند. روسها زمین‌های زیادی را از ایرانیان خریدند و قرار بود سیاست اسکان دهقانان روس در قفقاز به ایران گشترش یابد. صادرات روسیه دو برابر شد و کنسول روسیه برای دولتش مالیات جمع آوری می‌کرد. نقطه اتکای قدرت روسیه ارتشش بود و در مجموع سیاست روسیه در گیلان را می‌توان شامل دیپلماسی اندک و قوای قهریه‌ای دانست که روسیه از طریق آن کنترل تقریباً همه امورات گیلان را در دوره بحران از ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۴ در دست داشت. با آغاز جنگ بین‌الملل اوّل (۱۹۱۴) و ورود نیروهای خارجی به خاک ایران و گسترش فساد در دولت و دخالت نیروهای بیگانه اوضاع سیاسی کشور آشفته بود  و زمینداران بزرگ گیلان هم با پشتیبانی کنسول روسیه، بر غارت اهالی شهرها و دهقانان افزوده بودند. گروهی از سیاستمداران، برای سامان بخشیدن به اوضاع کشور سازمانی به نام اتحاد اسلام را تأسیس کردند. میرزا کوچک خان در تهران با این گروه در تماس بود. او از فرماندهان جوان نیروی انقلابی بود که تهران را فتح کرد و دو سال بعد از آن مجبور شده بود به تبعید برود. دولت گیلان در ۱۹۱۴ که قوای روس به مقصد قففاز عزیمت کردند کاملاً فروپاشید. آشوب ایجاد شد و حکام قاجاری از به پا داشتن قانون و اجرای فرمان بدون محافظت ارتش روسیه سرباز زدند. نافرمانی، اعتراض به اربابان و مامورین دولت روسیه و اعتصاب‌های صنعتی شکل می‌گرفت. در آغاز ۱۹۱۵ گیلان صحنه ناآرامی گسترده بود. دهقانان و پیشه وران شهرنشین علیه چند صد سرباز روس باقی‌مانده آتش می‌گشودند، در حالی که سربازان بیشتری به جبهه قفقاز فراخوانده می‌شدند. میرزا برای ایجاد یک پایگاه نظامی و مبارزه چریکی مخفیانه به گیلان رفت و  نخستین پایگاه جنگ‌های چریکی دهقانی را به همراه هفت نفر دیگر از جمله دکتر حشمت در تولم ایجاد کرد. به تدریج دهقانان و زحمتکشان شهری و بخش از روشنفکران جذب  او در اواخر زمستان ۱۹۱۵ به گیلان برگشت و فعالیت‌های جنگلیها شروع شد. اولین گروه آنان به جنگل‌های گیلان رفت و اعلام کرد که فصد دارد گیلان را از وجود ارتش روسیه آزاد کند. جنگلیها به سرعت با محاکمه و اعدام مجرمین خود را از دیگر گروهها متمایز کردند. آنها با دزدیدن یا جریمه کردن افراد متمول مخارج خود را تامین می‌کردند. در معامله با دهقانان محتاط بودند که همه هزینه‌ها را بپردازند و منصف باشند. جنگلیها اولین عملیات شناخته شده خود را در اکتبر ۱۹۱۵ انجام دادند و درگیر مبارزه با زمینداران بزرگ شدند. در این زمان، که تهران در آستانه افتادن به دست آلمان بود، رشت مرکز اصلی ارتش روسیه شده بود و هزاران سرباز مستمراً از این شهر در راهشان از باکو به قزوین که عملیات علیه مهاجرین باید به سوی آن هدایت می‌شد گذر می‌کردند. هنگامیکه روسها به رشت بازگشتند و مستقر شدند، نیرویی از ۵۵۰ سرباز روس و ۵۰ مرد از بریگاد قزاق برای سرکوب جنگلیها اعزام شدند. ماموریت شدیداً شکست خورد و جنگلیها پیروز شدند.

روسها که اکنون دیگر نیروهای بیشتری داشتند قانون حکومت نظامی اعلام کردند و سعی کردند رشت را از عناصر ضد روسی پاکسازی کنند، حدوداً ۱۶۰ خانه کاملاً سوختند. در همان زمان نیروهای روس زیادی از رشت، انزلی، منجیل، و زنجان به ماموریت علیه جنگلیها اعزام شدند که در ژانویه ۱۹۱۶ شدیداً شکست خوردند ولی نیروهای باراتوف تصمیم گرفتند آنها را کاملاً نابود نکنند. بنا بر گفته کوچک خان اگر قوای روس چند روز دیگر در منطقه باقی‌مانده بودند جنگلیها مجبور بودند تسلیم شوند چرا که بسیاری یخ زده بوده و مرده بودند و دیگران با خوردن علف و ریشه‌ها زنده بودند. به هر حال، آنان پس از چند هفته باز جمع شدند و سیاست دفاعی را در پیش گرفتند. پیش از آن نیرویشان متشکل از پیشه وران خرده بورژوای شهری، صیادان انزلی، کارگران کشاورزی متحرک فصلی، خرده زمیندارانی که مستمراً تحت فشار زمینداران بزرگتر و تاثیرگذارتر بودند، اسرای جنگی ترک فراری، تعداد زیادی از مهاجرین ایرانی از قفقاز ولی مهمتر از همه توده دهقانان فقیر و متوسط بود. حضور همیشگی آشوبگران بلشویک قفقازی در گیلان را هم باید بدان افزود. در دسامبر ۱۹۱۶ آخرین حمله در آن دوره شدیداً شکست خورد و نیروهای ضد جنگلی در گیلان مضمحل شدند. چند صد سرباز قزاق در پادگانشان ماندند و شایعه حمله قریب‌الوقوع جنگلیها به رشت وحشت آفرید. از ژانویه ۱۹۱۷، آنان شروع به خلع سلاح زمینداران و گماشتن نمایندگان خود بر مصادر دولتی در حوزه نفوذ خود کردند. به زودی، وقوع انقلاب اکتبر در روسیه به جنگلیها امید بیشتری داد و تغییراتی در گیلان به وقوع پیوست. اولاً جنگلیها قدمهایی برای انحصار قدرت سیاسی برداشتند. برخی سازمان‌های سیاسی از جمله گروه‌های تروریستی سرکوب شدند و برخی دیگر جذب نهضت شدند. در این زمان بود که جنگلیها رسماً ضد پادشاهی شدند و رسماً تقاضای تقسیم زمینها بین دهقانان مطرح شد. نهایتاً اتحادی قوی با بلشویک‌ها در گیلان برقرار کردند. آن‌ها همه دستگاه‌های دولتی را در دست گرفتند و بر آزار زمینداران شدت بخشیدند. آنان تا اوایل ۱۹۱۸ گیلان و بخشهایی از استانهای مجاور را در کنترل داشتند. آنان پایگاههای مهم اداری، سیاسی، و اقتصادی ایجاد کردند و کابینه‌ای متشکل از وزارتهای عدلیه، داخله، بازرسی، مالیه و جنگ بر پا شد. از صادرات تجار ایرانی در بندرهای دریای خزر مالیات گرفتند. دولت انقلابی کارخانجات نساجی ایجاد کرد و برای جنگندگان لباس و دیگر ملزومات اولیه را فراهم کرد. جنگلیها برای جوامع روستایی راه و مدرسه ساختند. در گوراب زرمیخ، کسما و فومن کلینیکهای درمانی ایجاد کرده و برای تبلیغ عقاید جنگلیان و استخدام داوطلبان فرستادگانی به شهرهای مجاور گسیل داشتند.

روسها در نتیجه ضعف ناشی از انقلاب با جنگلیها روابط دوستانه برقرار کردند و قول دادند قوایشان را از گیلان خارج کنند. بازگشت قوای عثمانی در ماه مه به ایران و تسخیر تبریز هم به پیشرفت آنان کمک کرد. جنگلی‌ها در زمانی فوق العاده کوتاه خود را در گیلان تثبیت کردند. تا پایان این سال همه مسؤولین از منصوبین جنگلی‌ها بودند و پس از انقلاب اکتبر همه مسئولین منصوب حکومت تهران از گیلان خارج شده بودند. آنان دست به اصلاحات اجتماعی مهمی زدند. دهقانان را از پرداخت مالیات معاف کردند. آبرسانی را در دست گرفتند. این اقدامات منجر به ارتقای کشاورزی شد و در شرایطی که همه ایران درگیر قحطی بود تولید کشاورزی گیلان به بالاترین حد خود رسید. آنها به تهران قحطی زده و باکو برنج می‌فرستادند. تا پایان این سال، آنان از ۱ میلیون تومان عایدی خود به کارمندانشان ۲۱۰۰۰ تومان حقوق ماهیانه می‌دادند. مشکلات داخلی در سال ۱۹۱۷ جنبش جنگل را تضعیف کرد. جنبش به عنوان جبهه‌ای ضد امپریالیستی با داشتن عناصری متعدد نتوانست خواسته‌های عناصر رادیکال خود را برآورده سازد. در حالی که جناح راست نهضت به رهبری حاج احمد کسمایی بازرگان ناراضی از صمیم قلب مخالف دولت مرکزی نبود، جناح چپ چنین بود و از توافق سرباز می‌زد. کوچک خان نیروی اصلی جنگلی را در جنگل مستقر کرده بود و از تثبیت خود در رشت سرباز می‌زد. او که در آغاز دغدغه‌اش حضور نیروهای روس بود که حاضر به عقب نشینی نبودند حتی پس از برقراری رابطه خوب با آنها و با وجود تلاش‌های آنان برای متقاعد کردن او برای پذیرفتن حکومت گیلان از خارج شدن از جنگل سر باز می‌زد. در این سال جنگلیها از جنگل بیرون آمدند و انجمن اتحاد اسلام که جناح راست بر آن غلبه داشت را به عنوان بازوی سیاسی خود معرفی کردند. روزنامه جنگل بازتاب دهنده نظرات انجمن بود. نویسندگان آن از نظر ذهنی درگیر وضعیت جنگ و اشغال ایران توسط قوای سه گانه بودند ولی ترک دوستی اندکی در نوشته‌هایشان دیده می‌شد. آنها از روسیه بابت اشغالگری و از سیاستمداران فاسد بابت مقاومت دربرابر رفرم انتقاد می‌کردند که این سیاست همه ایرانیان انقلابی آن زمان بود. هیچ روحانی اسلامی هیچ گاه نقشی در رهبری نهضت نداشت. هیچ نشانه‌ای مبنی بر قصد هیچ بخشی از جنگلیها بر ایجاد تئوکراسی در گیلان یا ایران وجود ندارد. روحانیان از هیچ امتیازی در جامعه گیلان یا در نهضت برخوردار نبودند. برخی از آنان حتی توسط جنگلی‌ها محاکمه و زندانی شدند.

نیروهای رادیکال با پوپولیسم انجمن همراهی می‌کردند. اشغال ایران و تمایلات ضد امپریالیستی انقلابیون آن‌ها را متحد نگاه می‌داشت. در این سال یک کمیته اجرایی روسی در رشت تشکیل شد و هیئتی از آن در فومن با میرزا کوچک ملاقات کرد و او را ستود و گفت که لایق فرمانداری کل گیلان است. آنها موافقت کردند خروج روسها به منظور پیشگیری از اشغال گیلان توسط بریتانیا و تثبیت نهضت به تاخیر بیفتد. در آغاز ۱۹۱۸، آنان ارتشی انقلابی شامل ۳ تا ۸ هزار نفر داشتند. کوچک خان که کمال گرا بود در حرکت به سوی تهران شک داشت و با وجود فشار جناح چپ و ماموران ترک در تهران قدمی برنداشت. اصرار ترکها به او برای در دست گرفتن قدرت و این که آنان در عمل با تلاش برای ضمیمه کردن آذربایجان ایران و محاصره باکوی بلشویک جلوی او را می‌گرفتند طعنه آمیز است. آنها از حزب دمکرات تبریز هم حمایت می‌کردند. محاصره باکو مانع اتحاد مؤثر بین جنگلیها و بلشویک‌های باکو شد. انگلیسیها چندان علاقه‌ای در ابتدا به گیلان نداشتند ولی سپس پس از تخلیه آن نظرشان به عنوان پایگاهی به سوی ماوراءالنهر جلب شد. آنها قصد داشتند از گیلان بگذرند به دفاع از باکو در برابر عثمانی بپردازند. جنگلیها به انگلیسیها ۱۵ روز مهلت دادند که بگذرند. بلشویکها هنوز ضعیف بودند و توانایی کمک به جنگلیها در برابر انگلیسیها را نداشتند. در این زمان انگلیسیها بیشتر خاک ایران را در کنترل داشتند و کابینه انگلوفیل وثوق الدوله در ۷ اوت ۱۹۱۸ بر سر کار آمد. اعضای اتحاد اسلام در نهضت مجبور شدند پیشنهادهای ترکها را رد کنند و با انگلیسیها توافق کنند. در این دوره انجمن اتحاد اسلام در گیلان منحل شد و جنگلیها با پان اسلامیسم خداحافظی کردند. این دوره انتقال ایدئولوژیک بود. راست که خواستار گردن نهادن به انگلیسیها بود دیگر نمی‌خواست با نهضت همراهی کند. چپ که از حضور عثمانی در آذربایجان نومید بود جنگ با تازه واردان را متوقف کرد. اختلافات منجر به انتخابات جدیدی برای رهبری نهضت شد که راست به رهبری حاج احمد کسمایی آن را باخت و  با دولت تهران ساخت. کسمایی با تهران پنهانی توافق کرد تا تسلیم شود و ۲۰۰۰ مبارز و سلاحهایشان را تحویل دهد. کوچک خان پس از بازگشت از سفر تالش با خشم توافق را رد کرد. او پیشنهاد انگلیسیها برای حکومت را رد کرد. آنان پس از شکست مذاکرات زمینداران قدرتمند گیلان را علیه جنگلیها تهییج کردند. عملیات علیه انقلابیون در ۲۹ مارس ۱۹۱۹ شروع شد و گروهی از قوای انگلیسی وارد رشت شدند. زمینداران و ملاها با تمام قوا از حمایت از بریتانیایی‌ها در آمدند. ملاهای رشت شروع به موعظه علیه جنگلیها در مساجد کردند. زمینداران سریعاً خود را سازمان دادند. سپهسالار نیروی بزرگی را در تنکابن سازمان داد و اربابان تالش به رهبری ضرغام السلطنه مسئولین جنگلی را بیرون رانده نیروهای انقلابی را مورد حمله قرار دادند.

در این زمان شکاف در نهضت عمیق شد. در اوایل فوریه ۱۹۱۹ پس از تلاش‌های حاج احمد برای تسلیم شدن، جناح چپ کمیته‌ای به نام کمیته بلشویک را ایجاد کرد. اعضای شناخته‌شده‌تر کمیته شامل دکتر حشمت، اسکندر خان، میرزا اسماعیل جنگلی، میرزا محمد و احسان الله خان دوستدار بود. کوچک خان عضو کمیته نشد و در عوض پیشنهاد ایجاد کمیته سوسیالیست تحت تاثیر ضد تشکیلی، جناح چپ حزب دمکرات را داد. او که وفاداری خود را به اعضای ضد تشکیلی ابراز کرده بود، نشان داد که یک بار و برای همیشه با اسلامش خداحافظی کرده‌است. او از گذشته مذهبیش عذر خواست ولی به خاطر اتحاد اسلام عذرخواهی نکرد. او به عنوان رهبری مردمی مجموعه کاملی از عناصر سیاسی و طبقات ناراضی را پشت خود بسیج کرده بود. جنبه‌ای پوپولیسم او مدارای محتاطانه با تعصبات مذهبی و شبه ناسیونالیستی توده مردم تا پایان جمهوری شورایی بود که او در ژوئن ۱۹۲۰ تاسیس کرد. او موفق شد انقلاب را از آنتی امپریالیسم به جمهوریخواهی سوسیالیستی تغییر مسیر دهد. با وجود تغییر ترکیب سازمان سیاسی جنگلی جبهه ضد امپریالیستی مستحکم نشد. کوچک خان به ایده احیای انجمن‌های ولایتی زمان مشروطه رسید. او برگزاری انتخابات را تایید کرد گرچه محبوبیتش در کمترین مقدار خود در همه زمان‌ها بود. تهران سریعاً به حاکم دستور جلوگیری داد. بریتانیایی‌ها به آنان در این زمان اولتیماتوم دادند که موفق از آب در آمد و آنها که تسلیم نشدند هم توان جنگیدن نداشتند. چپها و راستها به نزاع با هم پرداختند و ارتش پارتیزانی به حاشیه رفت.

توده مردم پس از چند سال دوباره طعم سرکوب اربابان و بریگاد قزاق قاجاری را چشیدند. نتیجتاً دهقانان و پارتیزانها دوباره به بازمانده رهبران پیوستند و جنگلیها دوباره متحد شدند. در اوت ۱۹۱۹ نارضایتی ملی از توافق ایران و انگلستان پدید آمد و نیروی عمده‌ای به نهضت داد. بلشویکها از جنگلیها حمایت کرده بین گیلان، تفلیس و باکو ارتباط برقرار کردند و از ماوراءالنهر و قفقاز وارد گیلان شدند. پس از آن زمان گزارش‌های انگلیسی مکرراً سخن از رستاخیز نهضت جنگل در پیمان با بلشویکها سخن می گویند. ورود رادیکال‌های شمالی نتیجه‌ای اجتناب ناپذیر بود. بریتانیا و تهران تصمیم گرفتند میرزا کوچک خان را علیه بلشویکها علم کنند. ارتش یازدهم سرخ در ۱۸ مه از طریق باکو وارد گیلان شد و جنگلیها از بلشویکها استقبال کردند. کمیته سوسیالیست جنگلیها خود را در پی ورود بلشویکها در حزب سوسیالیست ادغام کرد و برنامه‌ای اختیار کرد که خواهان انترناسیونالیسم و جدایی دین از سیاست بود. خواسته‌های سیاسی رهبران رادیکال نهضت جنگل نهایتاً با اعلان جمهوری شورایی ایران در گیلان در ۵ ژوئن ۱۹۲۰ به اوج خود رسید.  اتحاد بین میرزا و حزب کمونیست ایران به دلیل اختلافهای جدی در برنامه اقتصادی و اجتماعی متشنج شد. او و هوادارانش در ۱۹ ژوئیه آن سال از دولت خارج شده، رشت را ترک کردند و دولتی هوادار کمونیستها اداره شهر را به دست گرفت. دولت جدید خواهان «الغای مناسبات فئودالی» شد و مالیات سنگینی بر ثروتمندان اعمال کرد. اموال زمینداران ثروتمند و تجار را مصادره کرد و طرحهای رادیکالی برای تغییر اجتماعی نظیر حقوق گسترده تر برای زنان را تصویب کرد. در اوایل تیر ۱۲۹۹ کنگره اول حزب کمونیست ایران در انزلی برگزار شد. سپس، تعدادی از زنان رشت جمعیت پیک سعادت نسوان را برای پی‌گیری حقوق سیاسی و اجتماعی زنان تاسیس کردند. این جمعیت نخستین گروه در ایران بود که هشت مارس را به عنوان روز زن پذیرفت و هر سال مراسم بزرگداشت آن را اجرا می‌کرد حکومت نظامی اعلام شد و زمیندارانی که اموالشان را تحویل نمی‌دادند زنده سوزانده می‌شدند. کمیته انقلابی با مصادره اموال خرد بسیاری از ساکنین رشت دشمنی عمومی را برانگیخت و متهم شد که ضد اسلامی ست و باعث شد بسیاری از ساکنین رشت در میانه تابستان ۱۹۲۰ این شهر را ترک کنند. شورویها در پی کنگره خلقهای شرق در سپتامبر ۱۹۲۰ در باکو، سیاست میانه روانه‌ای را در گیلان در پیش گرفتند. با این وجود در مه ۱۹۲۱ دولت ائتلافی دیگری تشکیل شد که این بار مشروطه خواهان قدیمی و حیدرخان عمو اوغلو، رهبر حزب کمونیست ایران را در بر می‌گرفت. اتحاد بین حیدرخان و میرزا کوچک خان شکننده بود و با ترور حیدر خان در اواخر ۱۹۲۱ در گیلان در شرایطی رازآلود به پایان رسید. جنبش با حمله قوای حکومت مرکزی در تهران، به صدارت رضا خان پهلوی، در پاییز ۱۹۲۱ پایان یافت. میرزا کوچک خان که بیشتر یارانش تنهایش گذاشته بودند نومیدانه به کوهها گریخت و یخ زد.

در ۱۹۷۱، گروهی از فدائیان خلق به رهبری علی اکبر صفایی فراهانی در کوه‌های گیلان که مناسب جنگ‌های چریکی بود مستقر شدند. آنها در فوریه آن سال اولین عملیات چریکی تاریخ ایران را با حمله به یک پاسگاه ژاندارمری در سیاهکل، و کشتن سه مأمور انجام داده و به جنگل بازگشتند. شاه شدیداً پاسخ داد، و برادرش را در راس یک نیروی مجهز به منطقه اعزام کرد، نتیجتاً تعداد زیادی از سربازان و ۳۰ فدایی کشته شدند. ۱۱ فدایی خلق نیز دستگیر، که ۱۰ نفرشان تیرباران و دیگری در اثر شکنجه جان باخت.

وقوع زمین‌لرزه منجیل-رودبار در ۳۱ خردادماه ‪۱۳۶۹‬ در استان گیلان موجب خسارات جانی و مالی فراوان گردید. علاوه بر حدود ۳۵٬۰۰۰ نفر که بر اثر این رویداد جان خود را از دست دادند، بیش از ‪۲۰۰‬ هزار واحد مسکونی تخریب شد و خسارات عمده‌ای به تأسیسات و اماکن عمومی در استانهای گیلان و زنجان که متأثر از این زمین‌لرزه بودند، وارد آمد و حدود ۵۰۰٬۰۰۰ تن نیز بی‌خانمان گشتند.




#Article 333: چراغعلی اعظمی سنگسری (387 words)


چراغعلی اعظمی سنگسری نویسنده و پژوهشگر ئیرانی هسته. وه در سنه ۱۳۰۳ دنیا بیموئه و سال ۱۳۸۱ بمرده. وه سنگسر دله کنارهکته و از سال ۱۳۲۶ بورده تهران دله، اعظمی دانشگائ کمیبریج دله رشته‌ی زوون و ادبیات اینگیلیسی ره بخوندسته.

اعظمی سنگسری درباره موضوعات موختلفی کیتاب بنویشته که مهم‌ترین وشون درباب گله داری، مردمون باورون، جشنای میلی، گاهنمای سنگسری ، بازیا، موقعیّت جوغرافیایی و ... سنگسر یا مازرون هسته که ونه مَله بی‌یه (سنگسر مردمون اتا چله از مازرونی‌ئون هستنه) همینتی وه کتابای زیادی ره درباره مازرونی سلسله‌ئون بنویشته
کتاب دیگه‌ای در مورد سنگسرشیناسی که از بهترین کیتابای وه دراین زمینه هسته واژه نامه سنگسری ایسم دانّه که با همکاری «زیندفور» زوون شیناس مشهور آلمانی درسال ۱۳۵۱ توسط انتشارات «فرانکلین» و نشر «جیبی» با همکاری دانشگائ «میشیگان» مونتشر بیّه.
مکمل این کتاب ۱۲ دفتر دِتا جلد دله ات کتاب دله با عونوان «سنگسری وات وات» به معنای گپ بزوئن سنگسری هسته که در سال ۱۳۷۲ این دفاتر به فرهنگستون زوون ئیران بسپارسته بیّه و از طرف فرهنگستون به تعداد ۱۵ نسخه تکثیر زیراکسی بیّه. آخر سَری به خاطر اینکه پْیر بَی بی‌یه اینان ره حروفچینی نکارده.
کتاب دیگه‌ای هم دانه که ونه ایسم تاریخ سنگسر هسته.
آثار دیگر چراغعلی اعظمی سنگسری در موضوعات غیر از سنگسر ترجمهٔ متون پهلوی و باستونی از قبیل: «از توسر تا زاد سپرم»، «خسرو کوآتان»، «زندوهومن سین»، «واژه‌ئون برابر پهلوی و سنگسری» و «واژه‌های مشکل پهلوی» هسته.
در زمینه‌ئون تاریخی هم آثاری مثل«کرونولوژی لشگرکشی‌ئون مسلمونا به شبه قاره هند» که مجلهٔ ئیران شناخت دله شماره ۷ چاپ بیّه، «پرستشگاه آرتازقره کلیسا» که به چاپ برسی‌یه و «پیشینه ارتشتاری در ئیران» که هنوز منتشر نیّه.
وه درباره ستاره شیناسی، تاریخ ، سکه شیناسی ، زوون ،دین ،کتیبه‌شیناسی و... هم کتابایی ره بنویشته
وه با خط و زوون پهلوی اشکانی و ساسانی آشنا بی‌یه و خط کوفی و میخی ره خله راحت خوندسته.

  *گاو بارگان پادوسیانی. 

  *فرمانروایان طبرستان. مجلهٔ بررسی های تاریخی شمارهٔ ۵.

  *فرمانروایان مازندران. مجلهٔ هور ، سال ۱۳۵۰ ، شمارهٔ ۹-۸.

  *فریم پایگاه اسپهبدان باوندی کجاست؟. ضمیمهٔ بررسیهای تاریخی ، سال ۱۳۵۱ ، شمارهٔ ۱.

  *قارن وند یا سوخرائیان. مجلهٔ بررسیهای تاریخی ، سال ۱۳۵۵ ، شمارهٔ ۳.

  *گیل فرشواذگرشاه. مجلهٔ بررسیهای تاریخی ، سال ۱۳۵۶ ، شمارهٔ ۳.

  *نگاهی به سوخرائیان. مجلهٔ گوهر ، سال ۱۳۵۴ ، شمارهٔ ۹.

  * سکه‌های طبرستان ضمیمه بررسیهای تاریخی. سال ۱۳۵۲ ، شمارهٔ ۲.




#Article 334: حمیده خیرآبادی (125 words)


حمیده خیرآبادی (۱۴۳۵-۱۵۲۱ مازرونی) ملقب به نادره و معروف به ایران سینمای مار ایران سینمای کاکر بیه. وه بزابئی رشت گیلان اوستان دله بیه. وه ثریا قاسمی مار ایران سینمای اتا دیگه کاکر هسه. اینتا هنرمند با سابقه سینمای ایران سالون پیش از انقلاب دله نادره هنری نوم جا هنرنمایی کرده. وه در سوی سری ۲۶ ارکه ما ۱۵۲۱ تبری ۸۶ سالگی سن دله پیری سر بمرده. وه ویشتر از ۱۵۰ فیلم دله بازی هکرده. وه وختی ۱۳ ساله بیه شی بکرده و شه تحصیلات ره ادامه هدا. ۱۴۵۸ سال دله وارد تئاتر  بیه ۱۴۶۴ میهن پرست فیلم دله که ونه اولین فیلم بیه. بازی هکرده. ونه دیگه فیلمون اینا هسنه:

ونه خاکسپاری مراسم ۲۶ ارکه ما ۱۵۲۱ تبری دله خوری سکوت همراه برگوزار بیه.




#Article 335: دابویه (299 words)


دابویه دومین اسپهبدی هسته که گاوباریون ِسلسله جه تبرستون و گیلان دله حکومِت هاکِرده و اگه این سلسله ره دِتا چـِلّه (=شاخه) جه تقسیم هاکِنیم؛ وه «دابویگون» ِچله‌ی ِاولین اسپهبد حیساب وانه. 

دابویه اتا اصیل ِخاندان جه بی‌یه که وشون ِتیر و تِبار ساسانیون جه رِسِنه. وه گیل گیلانشاه ِاولین ریکا بی‌یه، همینسه وقتی سال ۶۸۱ میلادی دله گیل گیلانشاه بَمِرده، ونه کشور دابویه جه ارث بَرِسی‌یه و وه تبرستون و گیلان ِحاکم بیّه. 

گاوباریون ِدوره ات‌تی بی‌یه وشون ِسلسله تبرستون و گیلان دله تمام ِپچوک‌پچوک سلسله‌ئون ِریاست ره داشته ولی پچوک ِسلسله‌ئون اتی شه وسّه شه‌مختاری (=خودمختاری) داشتنه و تونِستنه شه وسّه سِوا ارتش دارِن. وشون حتی وقتی خارجی دِشمنون حمله کاردنه، اول شه تیناری دِشمِنون جه جنگِستنه و دفاع کاردنه، بعد گاوباریون ِاسپهبد جه چـِک‌پـِرسی کاردنه و مشورت گیتِنه یا کومِک خاستنه.

وقتی گیل گیلانشاه، دابویه‌ی ِپییر، حکومِت داشته، شه پچوک‌ته ریکا، پادوسپان، ره رویان ِمنطقه دله حکومِت هِدائه و این آدِم دابویه‌ی ِحکومِت گادِر هم رویان دله بَموندِست بی‌یه و برار جه اطاعِت کارده. پادوسپان ِزک و زا اتا جدید ِسلسله ره تشکیل دِنّه که ونه نوم پادوسپانیون هَسته. 

اتا خاندان که تبرستون ِشرقی مناطق دله دَیینه و گاوباریون جه دستور گیتنه، کارنوندیون بینه. اینتی که چراغعلی اعظمی سنگسری شه کتاب درون بَنویشته، دابویه همون اولین سال حکومِت وشون ِاسپهبد که سوخرا چاروم بی‌یه ره کنار بی‌یِشته. سوخرا که الندای ِریکا بی‌یه بعد اینکه عزل بیّه، تا سال ۷۲۵ میلادی دَیی‌یه و این سال گادِر بَمِرده.

ات نفر دیگه که تبرستون ِشرقی مناطق دله دابویه جه هم‌زمون حکومِت داشته، ولاش بی‌یه. وه زرمهر و آذرولاش ِخاندان جه بی‌یه و باو ره گیل گیلانشاه ِحکومِت گادِر بَکاشت بی‌یه. وه باو ره بَکاشته په، هشت سال حکومِت کارده که این مدت جه سه سال ره گیل گیلانشاه په‌روو بی‌یه و پنج سال دیگه ره دابویه جه هم‌زمون بَیّه.




#Article 336: آنا آخماتووا (2153 words)


 
آنّا آخماتووا (به روسی : ) (۱۸۸۹ - ۱۹۶۶میلادی)  با اصلی نوم ِآنّا آندرییوا گارینکو (به روسی: )شاعر و نویسنده اهل روسیه بی‌یه. وه اتا از بنیون‌گوذارائ مکتب شعری آکمه‌ئیسم(به فارسی: اوج‌گرایی؛ و به روسی: ) هسته. ونه مردی نیکولای گومیلیف شاعر و ونه مار ِلِف گومیلیف (نویسنده و مردِم‌شناس) بینه. 

ونه شعرای موضوع ره گوذر زمون، خاطرات و یادبودون بگذشته، سرنوشت زنای هنرمند و دشواریا و تلخیای زندگی و بنویشتن استالینیسم سایه بِن، سازنّه.

آنّا ۲۳ ژوئن ۱۸۸۹ (میلادی) (گاه‌شماری رایج اون زمون ۱۱ ژوئن) بالشوی فانتان دله ، که نزدیکی بندر ادسا بی‌یه ، کنارهکته. جد مادریش، احمدخان (احمد روسی جه وانه آخمات)، از خانهای تاتار و از نسل چنگیز بود. ان زمان پدرش مهندس مکانیک کشتی بود و نیروی دریایی جه بازنشسته شد. یه ساله بی‌یه که همراه خانوادهٔ به تسارسکویو سلو، یا «روستای شائی» نزدیک سن پترزبورگ نقل مکان کردند و  تا شانزده سالگی همانجا زندگی کرده. تسارسکویو سلو شهری است كه  پوشکین، ِشاعر معروف روس، در  جوانی آنجا زندگی می كرده . این تقارن وشون وسّه الهام بخش بی‌یه و همیشه ون جه گپ زوئه. زندگی‌نامه‌ئی به ایسم «مختصری از خادم» آخماتووا نویسنه:

خواندن را با کِتاب الفبای تالستوی یاد گرفت . در پنج سالگی فرانسوی را یاد گرفت انهم فقط با گوش كردن به درسهایی بود که معلم می گفت وچون ره یاد دائه. مدرسه گرامر تسارسکویه دله ابّلین شعر خادش ره، یازده سالگی دله، بئوته. ونه پی‌یـِر، آندره گارنکو، زمونی که بشناسته که ونه کیجا خانه شاعر بوّه وه ره بائوته که نخانه با این کارا اَمه فامیلی ره بد نوم هاکنی.همینسه آنا هم به‌جای استفاده از نام فامیلی  پدر‌ی از فامیلی جد ماریش آخماتووا استفاده کرده و نامش از اون پس شده آنا آخماتووا. ۱۹۰۵ پدر و مادر آنا ازهمدیگه جدا شده  ونه مار وشون ره بَورده کیف(اوکراین) دله. ۱۹۰۷ کیف دله بورده دبیرستان فوندوکلی‌یفسکایا تحصیلات متوسطه را تمام کرده و همانجا دانشگاه رفت . دانشکده حقوق آموزشگاه عالی زنانه، و در رشته حقوق تحصیل كرد .

ابّلین شعر آخماتووا با ایسم به انگشتون‌ دست‌ وه حلقه‌ئونی‌ دارونه همون سال نشریه روسی‌ زوون‌ سیریوس‌ که‌ پاریس دله مونتشر بی‌یه، دله چاپ بیّه.

سال ۱۹۱۰ (میلادی)، در بیست و یک سالگی ، با وجود مخالفت خاِنِواده ا‌ش، با شاعری به نام نیکولای گومیلیف ازدواج کرده. «این ازدواج نتیجهٔ ِ عشق ِ یك‌طرفهٔ گومیلیوف بود كه چند بار اقدام به خودکشی‌ی ِ كرده، و دیری نپایید.» به هر رو پس از ازدواج برای ماه‌عسل به پاریس رفتند و پس از گشت وگذار پاریس ، گومیلیوف برای مدتی به حبشه رفت  و آخماتووا به سن‌پترزبورگ نقل مکان کرده و اونجه برای ادامهٔ تحصیل به دانشگاه رایف رفته و به تحصیل تاریخ و ادبیات تن داد. سال بعد با همسرش و چندتا شاعر دیگه گروه معروف به «کارگاه شعر» را تشکیل دادند و مکتب آک‌مه‌ایسم ره بـِنا نهادند.

این سالا شعرای وه نشریات مختلف منتشر كردند . ۱۹۱۲ با سفری به شمال ایتالیا ، جنوا، پیزا، فلورانس، بولونیا، پادووا، ونیز جه هارشا کرده. اوّلین مجموعه اشعارش به نام (شامگاء)را منتشر كرد . «این کتاب و اثر بعدی و قرینه‌ش ، باغ گل(۱۹۱۴ میلادی)، که میان منتقدین و مردم بتوفیق بسیاری دست یافت، دِتا خورد ِکتاب بینِه که توفیق ابّلیه آک‌مه‌ئیسم تا اندازهٔ زیادی مدیون وشون بی‌یه.» ابّل اکتبر و در همین سال فرزندشان  (لِف) دنیا آمد . و مدتی بعد همسرش آنها را وِل کرده و رفت به  ارتش . در سال  ۱۹۱۸ از همسرش  جدا شد  و بعد از مدّتی با باستان‌شناسی به نام ولادمیر شی‌لی‌کو ازدواج کرده. امیدوار بود با این دانشمند برجسته بتواند خوب ِزندگی كند ولی شی‌لی‌کو زن خاسته نه شاعر؛ همینسه شعرای آنا ره سموار دله تَش زوئه. به هر حال این ازدواج هم رِقِد بورده. پس از اعدام  نیکولای گومیلیف ۱۹۲۱ به جرم فعالیتای ضدانقلابی به تنهایی مسئولیت زندگی را  هاکردن وچه ره به بعهده گرفت.

هر چند اکثریت نویسندگون و هونرمندون و گت آدمون روسیه دیکتاتوری تزار دست جه به تنگ بمونه ، انقلاب اکتبر جه استیقبال کاردنه اما آخماتووا، هرچن هرگز حاضر نیّه جلای وطن هکنه و به صف موخالفون حکومت جدید خارج از روسیه (شوروی) جه کینار به‌ئه، اما از همون ابّل هم‌رائی چنون با اینقیلاب نداشته و با اعدام ابلین مَردیش بورده معترض‌ئون دسته دله. طی سالای بعد، دهه سی میلادی، هرچن تحت سانسور شدید حکومت استالین قرار داشته اما به موطالعه و تحقیق در مورد معماری پترزبورگ باستونی و شاعر کلاسیک روس پوشکین تن‌هدائه و عضو آکادمی علوم پوشکین‌شیناسی بیه و مقالات متعددی ون جه در مورد پوشکین مونتشر بیّه. سه کتاب نیز دربارهٔ پوشکین بنویشته که هر سه زمون خادش مونتشر بینه. اما از ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ فقط اتا از کتاباش اجازه چاپ موجدد قرار بیته.

ونه اتا وچه لف میون سالای ۱۹۳۳ و ۱۹۴۹ چنبار به اتهامات واهی دستگیر و هر بار بعد از مودّتی آزاد بی‌یه. دستگیری پی‌درپی ونه وچه و زندونی و تبعید توی اردوگاه‌ئون کار اجباری نیکلای پونین شریک زندگیش در شعر بلندش به نوم سوگواره، که مرثیه‌ئی هسته برای زندگون، به خوبی ترسیم بیّه. سوگواره حاصل ساعتا انتظار وه پشت در زندون لنینگراد به نوم کرستی یا صلیبا هسته. انتظار برای مولاقات با شه وچه.

چچی وسّه این قرن از دیگه زمونا بدته ئه؟

نا آیا زان که هنگامهٔ ِ سرسام دله

ول چاره نتونسته و درمونِش‌ ناکرد؟

جنگ جهونی دیّـِم دله آنا آخماتووا لنین‌گراد محاصره بیه ره با هواپیما ترک هکرده. وه ابّل بورده مسکو و بعد به تاشکند حرکت هکرده. تا ژوئن۱۹۴۴ ، که به لنین‌گراد بردگردسته، تاشکند دله دیّه بقیه شاعران بیمارستونای نیظامی شعرخوانی کاردنه. زمون جنگ چنتا شعر ونجه روزنومه دله چاپ بیّه.

بعد از تموم بیّن جنگ امید تازه‌ئی برای وا بیّن فضای سیاسی شکل بیته. آیزایا برلین که سفری ۱۹۴۵ دله به روسیه با آخاماتووا مولاقات هکرده اینبار نویسنه:«ونجه بخاستمه اجازه هاده شعر بدون قهرمون  و یادواره ره رونویسی هاکنم. بئوته: «نیازی نی‌یه. مجموعه‌ئی از اشعارم قرار هسته در فوریه ۱۹۴۶ چاپ بواشه. درمه وه ره غلط‌هایتی کامبه. نسخه‌ئی از وه ره براتون به آکسفورد رسنمبه.»» همین سالای دله ابلین نوشتهٔ ادبی خادش قالب ساده بنویشته دله ره تجروبه هکرده و وه ره به میخائیل میخایلوویچ زوشچنکو (۱۸۹۵-۱۹۵۸) نشون هدائه و وه پیشنهاد هکرده بعضی قسمتا ره حذف هکنه و آخماتووا هم موافقت هکرده اما پس از دستگیری ونه وچه ،لف تموم یادداشتای خادش ره تش بزوئه.

بعداز تمومی جنگ جهونی دیّـِم ۱۴ اوت۱۹۴۶ دله قطع‌نامهٔ کمیتهٔ مرکزی، که گوزارش ژدانوف هم به وه الصاق بیبی‌یه، مونتشر بیّه. «این قطع‌نومه دله آنا جه به عونوان اتا گت ِزنا و کسی که فقط سره و نمازخنه دله دره» و «اتا راهبه» و «شعرش به کلی دور از خلق و موتعلق به ده‌هزار تن اشراف ِ روسیهٔ ِ قدیم هسته» یاد بیبی‌یه.» پی‌رو وه روزنومه‌ئون ایزوستیا و لنینگراد دله از شعرای وه به شدت انتقاد بیّه و آخرسری همین سال دله از شورای نویسندگون اخراج بیّه. هرچن وه هرگز بازداشت نیّه و زندون نکته اما در عوض ونه ریکا لف گومیلیوف مانند گروگانی دست حکومت بارها زندون دکته و وقتی برای سیّمین بار بازداشت بیّه. آنا که جان شه اتا ریکا ره در خطر دی‌یه ۱۹۵۰ دله مجموعه‌ئی انتشار هدائه به نوم درود بر صلح این مجموعه که شامل پونزده قطعه شعر در مدح استالین هسته مجله آگانیوک دله چاپ بیّه.

با بمردن ژوزف استالین در ۵ مارس ۱۹۵۳ انتظار باز بیِّن فضای سیاسی فرنگی شوروی دله انتظار شی‌یه و آخرسری ماه مه ۱۹۵۶دله با نطق معروف نیکیتا خروشچف کنگره بیستم حزب کمونیست اتحاد شوروی دله فضای سیاسی فرنگی این کشور به‌طور نسبی وا بیّه. چند ‌ماه بعد از این نطق لف گومیلیف زندان می آزاد شود و به مطالعات قوم‌شناسی پرداخت و فضای کاری برای آخماتووا هم مناسب‌تر از قبل شده. هرچند آخماتووا با ناباوری به وا بیّن فضای فرنگی نگاه کرده اما اعاده حیثیت از وه تا جایی پیش بورده که آخرسری در ۱۹۵۹ بار دیگه به عضویت اتحادیهٔ نویسندگون پذیرفته شده و به عضویت هیئت رئیسه وه درآمد .

در ۱۹۶۱ مجموعه‌ئی به نام شعرا از او منتشر شده و سال بعد منظومهٔ بدون قهرمان را بعد از بیست و یک سال پایان هدائه. آخرسری ۱۹۶۴ دله هفتاد و پنج سالگی دله از آخماتووا به‌طور کامل اعاده حیثیت بیّه و بخش عمدهٔ آثارش شوروی دله مورد پذیرش قرار بیته و سالای پایونی عمرش آرامش دله بگذشت. ۱۲ دسامبر همین سال ایتالیا دله جایزه اتنا تائورمینا  ونه دست جه برسی‌یه و برای دریافت جایزه به کاتانیا در ایتالیا سفر هکرده. این جایزه طی مراسمی با حضور نویسندگون و منتقدین ایتالیایی و غیرایتالیایی در قلعه اورسینی ِسیسیل به وه هدائه بیّه. این جایزه و حضور وه در ئوروپا بار دیگه نوم آخماتووا ره به سرزوونا دمبدائه و کسونی که تصور کاردنه وه در همون سالای ابّل اینقیلاب بکوشته بیّه از زنده بی‌ین وه ایطیلاع پیدا هکردنه. آخماتووا از ایتالیا به فرانسه و بریتانئون بورده. انگلستون دله به وه دوکتورای ایفتیخاری دانشگا آکسفورد ره هدانه.

اَی بورده شوروی و تا آخر عمر همونجه دیّه. البته موندنش در شوروی موجب نیّه که سکوت اختیار هکنه و از شاعرون و نویسندگونی که با سانسور روبه‌رو بینه دفاع نکانه.  در ۱۹۶۴ پشت ِایوسیف برودسکی (۱۹۴۰-۱۹۹۶) دربموئه. «هنگامی که ایوسیف برودسکی اتا «محاکمهٔ نیمایشی» دله، که یادآور دورون استالین بی‌یه، محکوم بیّه، آخماتووا بی‌درنگ براش تقاضای آزادی بنویشته و مونتشر هکرده. اون زمون شوروی دله این حرکت آخماتووا انسانیت و شجاعت عالی به‌حیساب اموئه.»

تقدیم‌نومه

	پیش ِ این غم کوه هم خم کانده پشت،

	خشک موندنه به بستر روخِنه،

	لیک زندون ره حصار و در حصینه

	پاس‌دار ِ «زاغه‌ئون ِ کار ِ دشوار»،

	و اون عذاب ِ شیطونی و مرگ و ادبار.

	از نسیم ِ ترنه برخی شادموننه

	بعضی نور ِ ِ شفق جه خوش‌حالنه،

	جمع ِ اِما امّا ندانه از جهون بهر

	جز جگاجنگ ِ کلید - این زنگ ِ ناساز-

	یا طنین ِ ضربه‌ئون ِ گام ِ سرباز.

	چون سحرخیزون ِ عابد راس بیّ شه جا

	گذشتمی از بیابان‌وار ِ این شهر

	تا برسیم آخر (ز مرده بی‌نفس‌ته)

	پیش ِ هم، اون‌جه که خارشیدش به پستیس

	با نِوا رودش  به  میاهـ رو هکرده پنهون،

	لیک امید از دوردست آوازخونون.

	حکم ... ، وان سیلاب ِ تند ِ اشک در پی؛

	کانده از دیگرونش دور گویی.

	درفکنده گشته هسته انگار به پشت

	تا که با جون دمبدنش قلب ره از جا،

	شونه امّا ... پریشون، گیج ... تنها ...

سالای آخر عمر آنا آخماتووا سرشار از فعالیت ادبی بی‌یه و وه اوج شهرت و محبوبیت دله دیّه. از سراسر شوروی هر روز نومه‌ئون ستایش‌آمیز دریافت کارده و اطراف وه همیشه پر بی‌یه از شاعرون جوونی که ونه کشه بن کیی یشنه. مردون جوونی به‌گردش حلقه بزو بینه که همیشه آماده بینه تا هر کاری ره برای وه انجوم هادن.
هرچن این سالای پایانی دله از انزوا خارج بیبی‌یه و ونه وچه لف هم به مدارج بالای دانشگائی برسی‌بی‌یه ولی بیماری اجازه ندائه زندگی پروپیمانی داشسته بائه و پیوسته مریضی وه شدیدته بی‌یه. وه از دهه پنجاه به بعد چنبار سکتهٔ قلبی هکرده و هر سال چند هفته‌ئی در آسایش‌گاه یا بیمارستان بستری بی‌یه تا اونکه که آخرسری پاییز۱۹۶۵ حمله قلبی بیته و دیگه هرگز سلامت خادش ره کامل به‌دست نیارده و ۵ مارس۱۹۶۶ بیمارستان دٌمو ددوو(نزدیکای مسکو) دله بمرده. چن روز بعد جنازه وه ره با هواپیما به لنین‌گراد بوردنه و بنا نیّه مراسم رسمی برگوزار بواشه. ۹ مارس چن تن از رفخون وه براش مراسم سوگواری، ‌چنونکه آرزو داشته طبق مراسم باستونی کلیسای اورتودوکس ، برگوزار هکردنه اما حضور تعداد زیادی از مردم که برای وداع با شاعر مورد علاقه‌شون به کلیسا بموبینه باعیث بیّه اتحادیه نویسندگون لنین‌گراد روز بعد برای وه مراسم خاک‌سپاری رسمی بیره. و آخرسری در ۱۰ مارس تابوت وه با همرائی مردم و ونه وچه لف گومیلیوف و برودسکی گورستون کومارووی لنین‌گراد دله خاک بیّه. وه بعد از مرگ گت‌ترین شاعر زن روسیه نوم بیته.

آدم

اینجه گویی صدای آدم

هرگز گوش جه نرسنه

اینجه گویی زیر این آسمون 

تنها مه زنده بموندستمه

چون ابیلن آدمی بیمه

که تمنای شوکرون هکردمه

آخماتووا شه کارنامهٔ ادبی دله نیمایش‌نومهٔ نیمه تمومی دانه به نوم اِنوما اِلیش. فکر بنویشتن اینتا نیمایش‌نومه در سالای تاشکند(۱۹۴۲-۱۹۴۴) به سراغش بموئه. زمونی که به بیماری تیفوس دچار بیبی‌یه در کابوسی هذیان‌وار طرح اوّلیه این نیمایش‌نومه را نویسنه و بعد آتش میزند. آخماتووا در ابل دهه ۶۰ میلادی کار به روی این نیمایش‌نومه ره از سر گنه و با کومک دوستانش نادژدا ماندلشتام و رانفسکایا و دیگه‌ئونی که قبل از آتش بزند متن تاشکند وه ره برای‌شون بخوندست بی‌یه سعی کانده که متن فراموش بیّه ره وانویسی هکنه که البته توفیق چندونی نصیبش نوانه. به هر حال ات سفر که آخماتووا برای دریافت جایزهٔ اتنا تائورمینا به ایتالیا هکرده در ضیافتی که به افتخار وه برگوزار بیّه بخشای واسازی بیّه اِنوما اِلیش ره خوندنه و تئاتر دوسلدورف به وه پیشنهاد وانه که وه ره روی صحنه بوره و آخماتووا هم قبول کانده و پی‌گیرانه روی وه کار کانده که سکتهٔ قلبی و سپس بمردن اینتا کار ره نیمه تموم یلنه.

 

آثار آخماتووا به زبانهای مختلف ترجمه شده است . در ۲۰۰۴ کتابی با عنوان کلمه‌ئی که مردن را شکست داده : شعرای خاطره  از شعرای آخماتووآ ترجمه ننسی ک. اندرسن توسط انتشارات دانشگاهی ِییل منتشر شده . این کتاب اندرس ضمن ترجمهٔ سه شعر از آخماتووا تحلیل مفصلی از شعرا ارائه كرده است .




#Article 337: دارکلا (ساری) (101 words)


دارابکلا یا دارکلا اتا روستا هسته که میان‌دورود ساری دله دره.

اینتا روستا با گتی ۲۸۰۰ میتر مربع بدون احتساب زمینای زراعتی شومال شر قی  شهرستون ساری بخش میاندرود، با طول  جوغرافیایی  ۱۵   ۵۳ و عرض جوغرافیایی ۳۳   ۳۶ که جنوب وجنوب غربی به جنگلای خزون دار، شرق به ارتفاعات نزدیک به روستائون پیله کوه ، جامخِنه و غرب جه به دامنه‌ئون مشرف به روستا و روستائون لالیم ، کیاپی و اسبوکلا و شومال جه به جاده ترانزیتی ساری - گرگان و شهر سورک وصل وانه این روستا به عونوان مرکز دهستون کوهدشت که حدودد  ۱۳روستا ره شامل وانه محسوب وانه.




#Article 338: اساشعر (133 words)


اساشعر (گیلکی: هساشعر) اته مدرن سبک هسّه گیلکی و بعداً مازرونی شعر دله. اینتا سبک ره گیلک شاعرون از جمله محمد بشرا، رحیم چراغی و محمد فارسی از اوایل دهه هفتاد پایه‌ریزی هاکردنه. اساشعر موجز و کوتاه هسّه و علی‌رغم مدرن بوئن، از لحاظ زبان و بیان، ون فضا عموماً طبیعت محض خارج از شهر فضا هسّه. هساشعر ره اغلب نزدیک به ژاپون هایکو و تأثیربئیت از اونتا دوننه. 

از قدیم، گیلان موقعیت خاص بیه روشنفکرونسّه چون که شورویِ پَلی بیه و کمونیستون خله اونجه فعّال بینه. در شهریور ۱۳۷۴ اساشعرِ بیانیه که توسط رحیم چراغی بنویشت بی بوئه در نشریه‌ی محلّی گیله‌وا منتشر بیّه. بعد اینتا سبک دله خله شعر بئوت بیّه و نشریات محلّی گیلان و سپس مازرون اوهانِ چاپ هاکردنه. تا همین اسائی چند کتاب اساشعر ایران دله منتشر بیّه.




#Article 339: ترکیه (322 words)


ترکیه یا تورکیه (ترکی جه: Türkiye) اتا کشور هسه که هم آسیا هم اروپا دله دره. این کشور آذربایجون، ایران، گورجستون، ارمنستون، عراق، سوریه، بولغارستون و یونان جه سامون دانّه.

ترکیه گتی ۷۷۹۰۰۰ کیلومتر مربع هسه. اینتا کشور ۵۱ میلیون نفر جمعیت دانّه و ونه نیشتنگا نوم آنکارا هسه. ترکیه دِتا قاره‌ی آسیا و اروپا دله دَره و همینتی هسته که خانه اروپای اتحادیه دله عضو بَواشه که هنتا این اجازه ره نَییته. ترکیه‌ی ِآسیایی بخش اتا جزیره‌مونا (=شبهه جزیره) دله دره که وه ره آناتولی گانّه. ترکیه‌ی دِتا معروف روخنه دجله و فرات هستنه.

ترکیهِ مردم ویشته ترکی زوون جه گپ زنّه. ولی وشون میون اتی کوردی و ارمنی هم درنه. ترکیه‌ی اساسی قانون ناسیونالیسم سَر بنویشته بیّه و همینسه این اقلیتون ره ونه «ترک» نوم هِدائِن؛ یعنی وشون ِقانون گانه هرکی ترکیه دله زندگی کانده و این کشور ِآدِم هسته، ونه نوم وانه «ترک»؛ نا «ترکیه‌یی». اقلیتون این کشور دله نتونّه شه ماری زوون ره مدرسه دله یاد بَییرن و ماری زوون جه گپ بزوئن عمومی اماکن دله ممنوعه. ترکیه‌ی ِگت‌ترین اقلیت کوردها هستنه که این مسائل وسّه، دولت جه درگیرنه. کوردها دله پ‌ک‌ک بقیه جه ویشته معروف هسته که شه چندین چلّه (=شاخه) دانّه. ونه اتا چلّه صلح و دموکراسی حزب هسته که ترکیه ِپارلمون دله هم دَره.

ترکیه مردِم ویشته مسلمون هسنه ولی وشون دله ارمنیون و مسیحیتِ دین ِپه‌رو هم درنه. مسلمون‌‎ها هم ویشته تسنن په‌روو هستنه ولی علویون ِپه‌روو هم خله این کشور دله دَکلِستونه.

ترکیه‌ی ِپیل ِیکا نوم لیره هسه. اینتا کشور توریست جا خله درآمد دَریانّه. ونه ایقتصادی نیشتنگا نوم استامبول هسه. ونه توریستی‌ترین جائون جه آنتالیا هسته که اتا ساحلی شهره و غربی مناطق دله دره.

ترکیه قدیم یونان ِاتا بخشون جا بی‌یه ولی بعد اونکه ترکون بمونه ایران دله وشون بتونسنه که یونانیون ره اِسایی ترکیه دله جا دَربکانن و شه اونجه عثمانی ِامپراطوری ره بساتنه. آتاتورک جهونی جنگ اول په اینتا کشور دله جمهوری ایعلام هکرده و سکولاریسم ره رسمی بنومسته.




#Article 340: راکون (179 words)


راکون اتا متوسط اندازه حیوون هسه که شمالی آمریکای بومی هسه. میلای بیستوم قرن دله وشون اروپا، قفقاز و جاپون دله هم پخش بینه. وشون اصلی زندگی جا ولگ شن و مخلوط جنگلون هسه ولی وشون توننه کوهستانی منطقه ئون، ساحلی منطفه ئون و شهری منطقه ئون دله هم زندگی هکنن. وشون درازی ۴۱ تا ۷۲ سانتی متر و وشون وزن ۲.۶ تا ۹ کیلو هسه. حدود ۹۰ درصد راکون شون رنگ خری هسه. وشون درباره افسانه ئونی میون آمریکایی سرخپوستون دره. راکون شون به خاطر شه هوش معروف هسنه. مطالعات نشون دنه که وشون توننه تا سه سال اتا مسئله ره یاد دارن. راکون شون همه چی خار هسنه و معمولاً شوسری در اننه. وشون خراک شامل ۴۰ درصد بی مهره‌ئون ، ۳۳ درصد علف و ۲۷ درصد بندپائون هسنه. وشون اتی موقع شه خراک ره قبل از بخردن اوی دله شورننه. بعد از اتا حاملگی دوره که ونه طول ۶۵ روز هسه هر ماده راکون بین ۲ تا ۵ تا وچه بهار دله دنیا ایارنه. شکار و تصادف با ماشین دتا راکون شون اصلی بمردن دلیل هسه.




#Article 341: سقانفار (219 words)


سقانفار سقانپار یا سقاتالار آلونکای یا اتاقک‌ئونی هستنه که مازرون دله بساته وانه.
سقانفارون که ویشته در کینار حسینیه‌ئون، مساجد یا اطراف گورستونا بساته وانه معمولاً وقف ابوالفضل هستنه که ثروتمندا از وه برای شرکت توی مراسم عزاداری استفاده کاردنه. 
قسمت بالای این مکون محل قرارگیری نوحه‌خوون بی‌یه و قسمت پایین مردم ره چایی دانه. به این وسیله متولی مراسم عزاداری سعی کارده به این وسیله شرایط دی‌ین مردم بیرون مسجد و حضور وشون برای برگوزاری مراسم ره به نوعی فراهم بسازه . طبقه پایین بعضی وختا دوسته و بعضی وختا هم بساته از چو پایه‌ئون کلفته. 
سقانفارون با مواد و مصالح چویی بساته وانه و عمده کارکرد این بنائون که به یاد ابوالفضل بساته بینه. ایام ماه محرم و عزاداریای مربوط به این ماه شنه. سقانفارا که معمولاً دِ طبقونه، پلکانای چویی جه از پایین به بالا راه دارنه. طبقه اول اون مکونی هسته که معمولاً زنان محلی ونه دله جمع وانه و عزاداری کانه. و طبقه دوم دله هم مردا طول شوئون عزا و دهه اول محرم عزاداری کانده. 
گونه‎ئی از این بنا که ساده و بدون تزئینات هسته، کشتزارا دله بساته وانه و محل نگهبونی از محصولات هسته. این نوع خاص به «ساق‌نفار» معروف هسته و نگهبون که «شوپه» ایسم دانه، ونه سر نیشنه و انده ونگ دنه تا خی و دیگه حیوونای مضر دور دکفن. 




#Article 342: ضیاءپور (1407 words)


 

جلیل ضیاءپور (۵ اردیبهشت۱۲۹۹–۳۰ آذر ۱۳۷۸) نقاش ،اوستاء ِدانشگاه ، پژوهشگر و نویسنده ئیرانی هسته که ونجه به عونوان «پی‌یر نقاشی مودرن ئیران» یاد وانه. 
وه سِوا از اون که نقاشی پیشرو و پرچمدار نهضت نوگرایی بی‌یه، فعالیت‌ای پژوهشی گوسترده‌ئی ره هم زمینه مردم‌اشناسی، بررسی و شناخت زوون ، فرنگ عامه، پوشاک و نقشای زینتی مناطق گوناگون ئیران داشته که نتایج اینان به عونوان کتاب مرجع این رشته از علوم هم الان دانشگاه‌ئون دله استفاده وانه. ضیاءپور در طول فعالیت هنری و فرنگی خادش ۸۵ سوخنرانی، ارائه بیش از ۷۰ مقاله فرنگی و هنری، بنویشتن  ۲۸ جلد کتاب در زمینه‌ئون پوشاک ئیرانیان، هنر، تاریخ و همینتی خلق نزدیک به ۴۰ اثر نقاشی و دِتا موجستمه بساته. وه از پایه گذارون انجمن هنری جنگی تِلا بی‌یه.

جلیل ضیاءپور، سال ۱۲۹۹ بندر انزلی دله بزا بیه. ونه خانواده مازرونی الاصل، ساکن ساری و اتا نسل پیش از این به گیلان موهاجرت هکرد بینه. از علایق دوران وچه‌گی وه، موجستمه‌سازی با گل مرداب انزلی و بشناستن موسیقی بی‌یه. وه تحصیلات هنری خادش ره از نوجوونی شروع هکرده، پس از تموم بیّن موقدمات تحصیل، سال ۱۳۱۷ بورده تهران و برای آهنگ‌بساتن، به هنرستون موسیقی که اون وقت ریاست وه با آقای «مین‌باشیان» بی‌یه وارد بیّه و از عهده آزمایشای ورودی بربموئه. ولی همون موقع، استادای خارجی هنرستون بوردنه شه کشور دله و وه نتونسته نظرش ره دمبال هاکنه. پس بورده و درس ره ایدامه هدائه و هنرون سنتی جه مدرسه صنایع مستظرفه قدیمه دله آشنا بیّه. سال ۱۳۲۰ وارد دانشکده هنرای زیبا بیه، اولین دوره هنرکده (۱۳۲۴-۱۳۲۰) 3تا دانش‌آموز رشته نقاشی معرفی هکرده که ضیاءپور ونه دله اول بیه و بورسیه فرانسه بیته پس دانشسرای عالی ملی قشنگ هنرون پاریس دله رشته هنرای تجسمی ره ایدامهٔ هدائه.  سال ۱۳۲۷ پس از اولین بازگشت وه به ئیران، نقاشون آکادمی از جمله: جواد حمیدی، حسین کاظمی و... گرد بینه و فعالیت جدی نقاشی موعاصر ئیران ره شکل هدانه.  سال ۱۳۲۸، ضیاءپور با هم‌فکرونش به پایه گوذاری انجمن هنری «جنگی تِلا» که اتا خار جا برای عرصه‌ای هنر نو خاصه ادبیات ، تیاتر ، موسیقی و نقاشی بی‌یه و هم چاپ مجله‌ئی با همین نوم ایقدام هکرده و همین سال نظریه‌ش ره در مورد هنر تجسمی (نقاشی) به نام «لغو نظریه‌ئون مکاتب گوذشته و موعاصر - از پریمیتیو تا سوررئالیسم-» عرضه هکرده. وه طول فعالیت هنری خادش به عونوان نقاش، همواره به عونوان پیشرو نوگرایی مطرح بی‌یه و شروء کننده نقد هنری ئیران دله هسته.  ضیاءپور چهار جبهه دله موبارزه کارده: مقلدون شیوه‌ئون گوذشته، مدرنیستای بی‌ریشه بردگردسته از خارج، واپس‌گرایون توده‌ئی، پی‌گیرون روش کهنه ئوروپایی. سعی وه این بی‌یه که با تکیه به ظرفیت فرنگ بومی، هویت ئیرانی ره حفظ هاکنه اما با زوون جهانی سخن باره و وه ره عرضه داره و در نهایت فرنگ ئیرانی خویش ره تعالی ببخشه. وه از سال ۱۳۳۱ از سوی اداره کل هنرای زیبای کشور دعوت به کار بیّه و به فعالیتای فرنگی-هنری، مشاغل و مأموریتای متعددی مانند بونیان‌گذاری هنرستونای هنرون تجسمی دخترانه و پسرانه تهران و دانشکدهٰ هنرون تزئینی ، ریاست موزه مردم‌اشناسی تهران و... تن هاده. سال ۱۳۵۷ از خدمات دولتی بازنشسته بیّه و از اون زمون به بعد پژوهش، تألیف و تدریس دانشکده‌ئون هنرون دراماتیک و هنرون تزئینی، دانشگاه مجتمع هنر اسلامی، تربیت مدرس و الزهرا دله ره شروع هکردهefحریری ۹ جلیل ضیاءپور، سن ۷۹ سالگی روز سه‌شنبه، مورخ ۳۰ آذر ۱۳۷۸ بعد ِدوره سخت مریضی نارسایی قلبی جه بیمارستان توس تهران دله بمرده و دِ روز بعد ، پنجشنبه ۲ دی قطعهٔ هنرمندون بهشت زهرا چال بیّه.

  
ضیاءپور بعد از اولین بردگستن به ئیران -۱۳۲۸- با رفخونش انجمن هنری جنگی تلا که ات گت انجمنی در زمینه طرح عرصه‌ئون هنر نوی ِ ادبیات، تئاتر، موسیقی و نقاشی بی‌یه و هم چاپ مجله‌ئی با همین ایسم ره ایقدام کارده. محل انجمن آتلیه ضیاءپور خیابون تخت جمشید تهران بی‌یه. ونه هدف ره «موبارزه برابر کهنه پرستی و سنت گرایی به دور از واقعیات زمونه» بیان هکردنه و شعری از فرخی سیستانی ره به عونوان شعار انجمن انتیخاب هکردنه:

آخرسری مخالفین که مجله جنگی تِلا ره از نشریات وابسته به حزب توده معرفی هکرد بینه و فکرکاردنه که کوبیسم یعنی کمونیسم، باعیث بازجوئی ضیاءپور دادگاه تخلفات اداری و توقیف مجله دله بیه. وه بعداً مجله دیگری به ایسم «کویر» مونتشر هکرده که وه هم توقیف بیه و پس از وه نشریه «تِلا پنجهٔ» به انعکاس افکار خادش ره ایدامه هدائه.

ضیاءپور نظریه و دیدگاه هنری خادش ره مهر ماه سال۱۳۲۷ به صورت رساله‌ئی به نام «لغو نظریه‌ئون مکاتب گذشته و موعاصر از پریمیتیو تا سوررآلیسم» به مجامع فرنگی و روزنامه‌ئون ارائه هاکرده و ونه دله، پس از تاریخچه فشرده‌ئی که از مکاتب هنری غرب هدائه تمامی این مکاتب ره برای هدف اصلی نقاشی نارسا اشمارنه و غالب وشون ره قالبی برای عرضه چیزایی جز نقاشی دونده. با این رساله وه به تعریف نقاشی مجرد و انتزاعی بسیار نزدیک بیه و به جوهره نقاشی مودرن که عوض  هکردن وه از زاویه ادبی، تاریخی، اجتمائی و امثال وه برای برسی‌ین به کارکرد موستقل رنگ، خط، نور و کمپوزیسیونای خلاقه ضروری هسته نظر دانه. 
نتایج کلی که این تئوری دله بئوت بیه، اینان هسنه:
   
الف - رنگ و طرح و اتا نوع فرم و کمپوزیسیون غیر عادی دور هسته که نقاشی ونه روی وشون فعالیت هکنه.
 
ب - هر قدر مضمون نقاشی از حیث سازمان غیر عادی‌تر بائه به همون اندازه نقاشی کامل‌تر و از نظر تخصص با ارزش‌تر هسته.
 
پ - مضمون نقاشی، اصولاً نونه نهاد و گزاره و نتیجه ره «چون نوشته‌ای عادی» دست هاده؛ چون هر خط و هر رنگ ، هر فرم و هر کمپوزیسیونی، خادش به تنهایی صاحب مبتدا و خبر و نتیجه، و نتیجتاً مضمون هسته؛ از این رو، هرگونه فرم و عکس و مضمون متمایل به طبیعت مأنوس، ناقض فن نقاشی یه.
 
ت - هر قدر که صور طبیعی و غیرطبیعی نزدیک، جای خادش ره به ترکیبای رنگ و طرح و سایر عوامل فنی هاده، به همون اندازه، نقاشی به طرف کمال یعنی به جائی که زیباییا و لذتای مخصوص به خاد ره ویشته تونه به دست بیارن، سیر کانه.

ث - نقاشی اگه شامل صور طبیعی یا غیر طبیعی نزدیک بائه، هنرمند ونه عمداً اینان ره اتی رِقِدهاده که غیر قابل تشابه به طبیعت عادی بائن تا عوامل هنری کاملاً و بدون انگل جلوه‌گر بواشن.

ج - نقاشی بدون تصویر دله هنرمند تکلیف خادش ره فهمنه و دونده که برای بساتن زیبایی تخصصی ونه موستقیماً به عوامل هنری «یعنی ایجاد هماهنگیای دقیق‌ته و خِش‌آیندته و طراحیای جوندارته و گویاته» بپردازه. همین مرحله دله، هنرمند و هم مردم به خصوص «که به وسیلهٔ فهم مضامین عادی و تصویری مثل خاطرات و آرزوئون خادش گومان کاردنه که درک زیبایی تخصصی هاکردنه» تکلیف خادش ره فهمنه؛ و برای بفهمستن زیبایی نقاشی، از این به بعد موستقیماً به عوامل هنری رجوع کانده یا نه به مضامین تصویری یا خاد عکس. اینجا اولین مرحله‌ئی هسته که هنرمند و مردم هر دِتا به واقعیت مفهوم زیبایی تخصصی یا زیبایی اِشناسی تخصصی پی ورنه.
 
چ – تا الان نقاشی به حدود هنر و زیبایی تخصصی خادش نرسی‌یه و با سایر هنرای زیبا به خصوص ادبیات اختلاط بسیار نزدیکی داشته. با به کار بوردن این نظریه، مکتبی که وه ره «کامل» نوم دمبی به وجود انه که حدود و ثغور نقاشی ره از سایر هنرون سوا کانده. همین جه «یعنی مکتب کامل دله» سر منزل واقعی نقاشی فنی و تخصصی -سوا از سایر هنرا- هسته؛ و از اینجه، نقاشی با اتا گت مفهوم شه ره فهمنه.
 
ح - زیبایی نقاشی، از زیباییای سایر هنرون زیبا سوائه، ونه وه ره سِوا بشناسیم.
 
خ - ونه بدونیم که هرگز هیچ روش ترنه‌یی بدون نیازمندی محیط دِرِست نوانه؛ و هرگز هیچ خواهشی جلوتر از خواهش زمون خادش نتونده بائه؛ چون هر خواهشی عاملی دانه؛ و مطمئناً عامل اصلی هر خواهش انگیخته بین میون جامعه هر خواستاری وجود دانه. بنابراین، نظریهٔ من بیرون از تقاضای زمون حاضر من نی‌یه و نتونده بائه.

آثار جلیل ضیاءپور به دلیل داشتن مضامین اصیل ئیرانی، ساده سازی فیگورون، پایبندی به سطوح سنتی همراه خطوط هندسی کوبیسم، آگاهی بر ترکیب وندی و بطور کلی شیوه خاص نقاشی معروفه. سفر تحقیقی وه به کویر و نواحی مختلف ئیران برای کاوشای مردم اشناسی، توجه وه ره به زندگی ایلیاتی جلب هکرده. وه نوع رفتار، آداب و رسوم، پوشاک و زیورآلات وشون ره متوجه بیه و شه آثار دله از این منابع ایستفاده هکرده و به خاطر گرایش تحقیقیش زندگی روستائیان دله، مضامین ایلیاتی به شکلی تمثیلی ونه آثار دله ظاهر بینه. روشنگریای ژورنالیستی، تحقیقات ئیران اشناسی و فعالیتای فرنگی و آموزشی وقت کمتری برای وه به جا بیشته که بتونه ویشته کیتاب بنویسه یا اچی بسازه. آثار وه اینان هستنه:

 




#Article 343: کوروش کبیر (1494 words)


 
گت کوروش همینتی معروف به کوروش دوم اولین شاء و سازنده هخامنشی سلسله بی‌یه. کوروش سی سال، از سال ۵۵۹ تا سال ۵۲۹ پیش از میلاد، ئیران دله سلطنت هکرده.

بخاطر بخشندگی، دِرِس هکردن حقوق بشر، پایه‌گوذاری اولین امپراتوری چن قومی جهون، آزاد هکردن برده‌ئون و زندانیا، احترام به دینا و مذهبای مختلف و پخش هکردن تمدن، شناخته بیه.

ئیرانیا کوروش ره پی‌یر و یونان‌مردم وه ره سرور و قانونگوذار گاتنه. یهودی‌ئون این شاء ره، مسیح پروردگار وسّه دونستنه، ضمن اینکه بابل‌تمدن دله وه ره مورد تأیید مردوک اشناسینه.

کوروش نوم زوونای مختلف قدیمی دله به شکلایی که بِن دره بخوندسّه بی‌یه:

تبار کوروش پی‌یری سو جه رسنه به پارس‌ئون که چن نسل وسّه به انشان (انزان) و عیلام (ایلام و خوزستان الآن)، حکومت هکرد بینه. کوروش شه خاندان وسّه، سفالینهٔ استوانه ئی شکلی سر، وشون قلمروو ره نقشه جه دکشی‌یه.
اینکه چچی بیّه تا پارس‌ئون عیلام ره بیتنه و اتا گروه از وشون اونجه پا بیتنه، معلوم نی‌یه. احتمال دانه که پس از اینکه آشور بنی پال سال ۶۴۵ پیش از میلاد، دولت عیلام ره رِقِدهدائه، پارس‌ئون از جنگ میون آشور و ماد جه استفاده هکردنه، شاءی جدیدی ره انشان دله بساتنه.

هخامنش سر سلسلۀ اینتا سلسله بی‌یه که حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد، زنده بی‌یه. بعد بمردن وه، ونه وچه چا ایش پیش حکومت پارس و انشان (انزان) ره بیته. بعد بمردن وه سلسلۀ هخامنشی دِتا تیکه بیّه و کوروش یکم انشان و عیلام و آریارامن پارس شاء بیّه. بعدأ ونه ریکائون اتا اتا ات جه ره بیتنه کمبوجیه اول انشان و عیلام شاء ، آرشام پارس شاء، بعد از وشون حکومت هکردنه.

کمبوجیه اول با ماندانا، ایشتوویگو (آژی دهاک یا آستیاگ ، شاء ماد) ِکیجا، ایزدیواج هکرده و گت ِکوروش دنیا بیموئه.

گت ِداریوش کتیبه بیستون دله هم این مطلب ره گانه، چون اینتا شاء گانه، من نهمین شاء سلسلۀ دِ دسته بیی هخامنشی هستمه. (با حذف ویشتاسب چون وه حکمرانی نکارده).

تاریخ‌نویسا باستونی مثل هرودوت، گزنفون و کتسیاس درباره این که کوروش چتی دنیا بیمو ات تی گانه. البته هرکدوم ات جور داستان ره تعریف کانه، اما شرحی که وشون درباره ماجرای دنیابیموئن کوروش گانه، ویشته افسانه ره موندنه. تاریخ نویسای نامدار زمون مثل ویل دورانت و حسن پیرنیا و پرسی سایکس ، افسانه زایش کوروش بزرگ ره هرودوت جه بیتنه.

کوروش زنا کاساندان بی‌یه. کوروش کاساندان ره خله دوست داشته و بعد از بمردنش تموم دنیائه دله عزاداری بیته بیّه.

بعد از بمردن کوروش ، ونه گت ریکا کمبوجیه دوم شاء بیه. ایسم ونه خورد ریکا هم بردیا بی‌یه.

کوروش به جز این دِتا ریکا، 3تا کیجا به ایسمای آتوسا (به اوستایی هئوتسه به معنی خِش اندوم)، رکسانا (روشنک یا به اوستایی رئوخشنه) و آرتیستونه بی‌یه. 

آتوسا بعداً داریوش جه ایزدیواج هکرده و خشایارشای مار بی‌یه. 

کوروش پی‌یرون که از چن نسل قبل از وه انشان دله شاء بینه، ماد جه ایطاعت کاردنه.کوروش وقتی سال ۵۵۹ پیش از میلاد انشان دله سلطنت جه برسی‌یه، خله زود ضعف دولت ماد (آژی دهاک اون زمون شاء بی‌یه) ره پیدا هکرده و همین نکته وه ره به فکر حمله به ماد دولت هکردهمردم هم ماد جه ناراضی بینه وه ره کومک هکردنه و قومای متحد پارس هم وشون جه ات دست بینه.

سال ۵۵۰ پیش از میلاد با قوی بیّن کوروش، آژی دهاک خاسته وه ره بکوشه ولی ونه سربازا و فرمونده‌ئون ونه جه مخالفت هکردنه و ارتش ره هدانه کورش ِدست.

کومک نیروی ماد به کوروش نشون دنه که جنگجویائه ماد کوروش ره دِشمن ندونستنه و بخاطر این که خاده آژی دهاک ونه شابا بی‌یه وه ره جزء تبار ماد دونستنه.

کوروش بعد از اسارت آژی دهاک شه شابا ره با احترام داشته. حتی حمله به سارد دله، به لشکری که سواحل آسیای صغیر ره بیت بینه ره هدا بی‌یه شه شابا دست. 

بیتن ماد باعث بترسی‌ین این 3تا دولت بیّه. این 3تا دولت یعنی لیدی، بابل و مصر مذاکره هاکردنه که مقابل کوروش متحد بواشن. اینتی کرزوس (شاء لیدی) و نابونید (شاء بابل) و آماسیس دوم (شاء مصر) علیه کوروش هم پیمون بینه. 

شاء لیدی (لیدیه) کرزوس بی‌یه. ونه خاخِر آریه نیس، با آژی دهاک ایزدیواج هکرد بی‌یه و ملکه ماد بی‌یه. کرزوس علاقۀ زیادی به ویشته هاکردن قلمروو خادش داشته ولی دِ چی وه ره حمله وسه کومک هکردنه، اتا به خاطر پیشگویا بی‌یه و ات دیگه اونکه خاسته انتقامآژی دهاک ره کوروش جه بیره.

بعد از رِقِدبوردن حکومت ماد، کرزوس ندونسته که کوروش جه حمله هکنه یا ونه جلو دفاع هکنه، بالاخره بعد از مشورت با غیب‌گوئون تصمیم به حمله بیته و بنای تجهیزات ره بیشته و اسپارت جه مذاکره هکرده و موافقت وشون ره جلب هکرده.

دولت بابل و مصر هم چون از گت بیّن حکومت پارس ترسینه، مشغول به آماده بیّن برای جنگ هاکردنه. آخرسری سال ۵۴۹ پیش از میلاد، لیدی شاء ئیران جه حمله هکرده و کوهون کاپادوکیه ره که قدیما نیشتنگاء دولت هیت‌ئون بی‌یه، اشغال هکرده. پائیز اون سال جنگی بین لشکر لیدی و پارس شروء بیّه. لیدی شاء به تصور اینکه پارسا جرئت تجاوز ره موقع زمستون، به لیدی ندارنه، شه سربازا ره مرخصی هدائه ، وه شه پلی فکر کارده سال دیگه بابل و مصر سربازا هم ونجه اطاعت کانه و وه تونده ئیران ره بیره ، ولی ارتش ئیران که تازه نفس و جوون بینه سرماء زمستون جه نترسینه تا سارد (لیدی نیشتنگاء) ره بیتنه و لیدی شاء، کرزوس مجبور بیّه، نیشتنگاء پَلی کوروش جه بجنگه. اسپارت که متحد لیدی بی‌یه، نتونسته به موقع لیدی وسّه سرباز برسنه. آخرسری کوروش بتونسته سارد ره بیره.

قبل از بیتن سارد کوروش یونانی‌ئون ره بائوت بی‌یه که ونجه متحد بواشن ولی وشون قبول نکارد بینه، همینسه کوروش تونسته یونان مستعمرات ره بیره. 

بیتن شهر بابل خله سخت بی‌یه چون این شهر ات خله برج و بارو داشته. با وجود این بهار ۵۳۹ پیش از میلاد، کوروش بائوته خامبه بابل ره بیرم و دجله جه رد بیّه. بابل دله بعد از بخت النصر 3نفر شاء بینه تا اینکه ملائون بابل اتا تاجر به ایسم نبونعید ره شاء هکردن. 

دِجور داستان درباره بیتن بابل وجود دانّه. اتا هرودوت و اسیرای یهودی بابل جه هسته، ات دیگه از تحقیقات و بنه ره بکندستن جه بفهمسته بیّه.

هردوت اینتی گانه: بیتن بابل اینتی بی‌یه که بابل ِشاء نزدیک اون شهر با سربازای ئیران جنگ هکرده و شکست بخارده و ای شه ارتش همراه فرارهکردنه و بوردنه بابل ِشهر ِدله. کوروش نتونسته بابل ره حمله جه بیره و ونه محاصره هکردن هم طول کشی‌یه چون بابلیا شه شهر دله کشاورزی کاردنه و خودکفاء بینه ، همینتاسّه کوروش دستورهدائه که فرات سر ره بردگاردنینه بعد اونکه فرات خاشک بیّه ئیرانی سربازا ونه قدیمی بستر دله جه بوردنه بابل دله اینتی بیّه که سال ۵۳۸ پیش از میلاد بدون جنگ بابل کوروش دست دکته.

ولی اسنادی که حفریات بابل جه بدست بیموئه اینتی گانه: احتمالا بابلی سربازا اینجه خیانت هاکردنه. نبونعید مجسمه رب النوع اور ره بورده بابل دله، با این کار پیروون بل مردوک (رب النوع بابلیا) پلی بده بیّه. اینان با کوروش همدست بینه و وه وقتی که سیروون و دجله کم ئو بینه، این دِتا روخنه ره بردگاردنینه و اینتی بوردنه بابل دله.

هر دِتا روایت بالا گانّه کوروش گت ِمعبد ِبابل دله با رسوم بابلی تاجگوذاری هکرده و به مذهب بابلی‌ئون خله احترام بی‌یشته.

بعد اینکه کوروش بتونسته بابل ره بیره این شهر مستعمرات هم تسلیم کوروش بینه. منجمله فلسطین و شهرون فینیقیه. کوروش دستور آزادی تموم یهودی اسیرون بابل که بخت النصر وشون ره بیارد بی‌یه، ره صادر هکرده و اجازه هدائه که یهودیا بردگردن به فلسطین و معابد قدیم ره که رِقِد بورد بینه، دِباره بسازن.

کوروش ۳۰سال حکومت هکرده و سال۵۲۸ بمرده. خله کسا درباره بمردن کوروش گپ بزونه که اینجه بعضیا ره خوندمبی:

اینکه هر ۳قوم بالا از تِبار سکائون بینه نشون دنه که آخرین جنگای کوروش با طوایف سکائون بی‌یه اما بعید به نظر رسنه که وه جنگ دله بکوشته بیی‌بوئه و باقی‌بموندسته سپاه ونه جسد ره بدون کله بورد بائن پاسارگارد دله چال هاکنن.

استرابون جوغرافیدون معروف نویسنه، کوروش ِسنگ قبر سر بنویشت بی‌یه:

استوانه کوروش ، اتا استوانهٔ سفالی بپته هسته که تاریخ ۱۸۷۸ میلادی، وقتی داشته بابِل دله گشتنه پیدا بیّه ، اینتا دله بنویشتوئه که کوروش بعد از فتح بابل اونجه مردِم ره چی کار هاکرده. این سند به عونوان «اولین منشور حقوق بشر» بشناسه بیّه، و سال ۱۹۷۱ میلادی، سازمان ملل وه ره به خله از زوونای رسمی سازمان مونتشر هکرده. نمونهٔ بدلی این استوانه، مقر اصلی سازمان ملل، شهر نیویورک دله نگهداری وانه.

درباره شخصیت ذوالقرنین که کتابای آسمونی یهودیان، مسیحیان و مسلمانان ونجه بائوت بونه، شک وجود دانه و معلوم نی‌یه که ذوالقرنین کی بی‌یه. ذوالقرنین به عربی به معنای دِ شاخ هسته.

کوروش ، داریوش، خشایارشا و اسکندر چن نفر هستنه که احتمال دانه وشون ذوالقرنین بائن ، دربارهٔ آنها بررسی‌هایی انجام شده، اما با توجه به اسناد و مدارک تاریخی و مقایسه وشون با قرآن، تورات، و انجیل احتمالا کوروش همون آدم ِدِ شاخ هسته.

بعضی از ملائون شیعه هم کوروش ره همون ذوالقرنین دونّه. علامه طباطبایی ، صانعی و مرتضی مطهری اینتی گانه.  کتاب تفسیر نمونه دله بنویشتوئه: اینتا وسه کوروش ره ذولقرنین گاتنه که از شرق تا غرب ونه بی‌یه.




#Article 344: چنگ میان (142 words)


چنگ میون ( چنگ میان )  اتا از روستاهای شهر آمل اوستان مازرون دله هسه . ۱۳ کیلومتری شرق مازندران جاده قدیم آمل به بابل دهستون  دشت‌سر  دله واقع بیه .
چنگ میون حدود ۱۲۰ تا خنه بار ثابت داینه و تقریبا همین مقدار بورذنه آمل و جای دیگر درنه . ونه مردمون مازنی سوبت کننه وشونه کار هم زراعت هسه با اتا کمه مالداری و اتی هم کارگری و کارای دولتی و اداری دارنه . وشونه ملحه محصولات قبلن صیفی جات ، کنف،  پمبه ، حبوبات با دونه بیه . العان  هم وشون محصولات مرکبات هسه دونه و محصولات دامی .
وشونه راه اسفالت هسه و از او یه لوله دکشی بهداشتی استفاده کننه . چنگ میون ۲ تا مسجد داینه اتا تکیه ، اتا سقنفار ، اتا نونوایی ، ۳ تا دکون و اتا مدرسه پنج کلاسه ابتدایی داینه .




#Article 345: میترائیسم (1217 words)


مهر ِدین یا میترائیسم، اتا راز‌دارِ ِدین بی‌یه که به پایه پرستش مهر (میترا) ایزد ایران باستان و خدای خورشید، عدالت ، پیمون و جنگ ، زمون پیش از زرتشت بساته بَیبی‌یه. این دین بعدا عوض بیّه و به سرزمین‌ئون روم امپیراطوری بَورده بَیّه و طول سده‌ئون دوّم و سوّم بعد از میلاد، تموم قلمروو فرمانروایی روم دله پابَییت بی‌یه. بعد اینکه روم دله مسیحیت رسمی بیّه ، اینتا دین از بِین بوردِه ولی ونه آثار دینای مسیحیت  و ایسلام به جا بموندسته.

قبل از زرتشت قدیمی پیومبر ئیران (حدود ۶ قرن قبل از میلاد مسیح)، ئیرانیون دینی چند خدایی داشتنه و مهر یا میترا گت‌ترین خدای ِوشون بی‌یه. وه خدای پیمون و تعهد و... بی‌یه. اتا لوح دله به میخی خط مال ِزمون پونزده قرن پیش از میلاد که پیمان‌نومه‌ئی میون هیتی‌ئون و میتانی‌ئون هسته، به میترا قسم بخارده بیّه.

زمون مادون زردشت میون ئیرانیا شه دین ره تبلیغ هکرده و میترائیسم ِسر عیب بی‌یشته. اینتا دین مخصوص ئیرانیا بی‌یه و تا زمون بموئن ایسلام ئیران دله دیی‌یه.

شائون هخامنشی از دوران گت ِداریوش به بعد ، زرتشتی بینه ، با اینحال ، داریوش و ونه جانشین‌ئون نخاستنه میترائیسم ره از بین بَوِرِن.همینتاسر زرتشت دین میترائیسم جه قاطی بیّه ئیرانیا یَشت‌ئون ره شه قدیمی خدائون سه بائوتنه. اتا یشت اوستا دله دره که ونه نوم مهریَشت هسته. اینتا یشت دله زرتشتی‌ئون میترا سر نازنـّه و وه ره خدای پیمون و عهد دونّه.

این دورون میترائیسم و زرتشت قاطی بینه و خله از مسائل دین میترائیسم زرتشت دله بورده ، اتا از این مسائل قربونی هکردن بی‌یه.

بعد از حمله اسکندر و فتح سرزمین‌ئون تحت سلطه ئیران وه حدود ۳۳۰ سال پیش از میلاد، ساختار ایجتیمائی قدیمی ئیران ره از هم دپاشنی‌یه و برای مدت زیادی اثری از مهرپرستی ئیران دله دَنیبی‌یه، شاهزاده‌گون مناطق موختلف سرزمین‌ئون غربی ایمپراتوری قدیمی ئیران، پرستش میترا یا مهر ره دِباره شروع هکردنه. شائون و گت‌ِمردمون ئیران و دونیای روم و یونان از جومله سرزمین آناتولی همینتی این دین ره داشتنه. اون زمون که تیرداد اول ارمنستون شاء، زمون تاجگوذاری خادش (سال ۵۷ پس از میلاد) نرو ایمپراتور روم ره شه گت ِحکمرون ایعلام هکرده، تشریفات مهرپرستی ره انجوم هدائه و ایعلام هکرده که ایزد پیمون و دوستی، رابطه رفیخونه‌ئی ره بین ارمنیون و رومیون برقرار هکرده. میتراداد یا مهرداد شیشوم ، پُنتوس شاء ، احتمالاً اتا مهرپرست بی‌یه و متحدونش یعنی دریانوردون کیلیکیه حدود ۶۷ سال پیش از میلاد ، آداب و رسوم میترایی ره ایجراء کاردنه. همچنین آنتیوخوس یکم (کُماژن شاء) میترا ره سیتایش هکرده.

تا شروع قرن دوم میلادی آثار کمی درباره میترا روم دله پیدا بیّه در صورتی‌که که از سال ۱۳۶ میلادی به بعد ات خله کتیبه و سنگ‌بنویشته این ایزد وسّه بنویشته بیّه. این همه محبوبیت نتونده خادبه‌خاد ایجاد بی‌بائه همینسه بعضی از مورخون گانه اتا مردی اینتا دین ره با فلسفه افلاطونی جور در بیارده و وه ره روم مردم وسّه پیش بکشی‌یه.

میترائیسم رومی سده‌ئون سوم و چاروم میلادی خله زیاد بیّه و به ویژه میون سربازای رومی رواج پیدا هکرده. بعد از این که کنستانتین (روم ایمپراطور) مسیحیت ره قبول هکرده و وه بقیه دینا ره ممنوع هکرده ، مترائیسم هم شه خار ِروز جه دکته. ولی وه شه آثار ره مسیحیت درون باقی بی‌یشته.

 دله. این نقاشی دله اتا ساسانی‌شاء (شاپور دوم) میون و ونه راست اهورا مزدا و ونه چپ، میترا یا مهر، که پیکون‌ئون نوری مثل خارشید از سر وه تموم سمتا در کَلِنه، چله‌ئی از نبات که «برسم» نوم دانه ره دست دِله دانّه و به روی گل نیلوفری هِرِسّائه. 
شاپور دوم ساسانی به مهر قسم بخارده که ارمنستون‌ِشاء ره کاری ندانّه. نقش رستم و طاق‌بستان دله هم میترای نقاشی دَره.

فریگی‌ئون و پنتی‌ئون مهرپرست بینه. گت ِمهرداد هم مهرپرست بی‌یه.

ئوروپا دله خله از خدائون محلی ره مهر ِرفخ دونستنه و اساطیر محلی ره داستان مهر جه مخلوط هکردنه. 

مهر خدای آفریننده و سازنده نیّه.
قدیمی ِشکل ِمهر زبون اوستا میثر و زبون رایج قبل از اون یعنی پهلوی دله میتر و زبون قدیمی‌تر از همه اینان یعنی سانسکریت دله میترا هسته.

چله شو مهر کنارهکته. این شو میترا اتا سنگ که غار دله دیّه جه بیرون بیموئه. زمونی که دنیابیموئه اتا کلاه داشته و شمشیر و تیرکمون و ونه دست دیّه. بعضیا گاتنه وقتی دِتا سنگ بهم بخاردنه ونه جه ات جور نور دِرِست بیی‌یه که میترا ونجه بساته بیّه. میترا زمون دنیابموئن ات کـُره میس دله دانِه و ونه ات بال دیگه دایره بروج سر دَره.

به نظر بعضیا ، مهر اتا کیجا جه به ایسم آناهیتا هامون دریاچه دله دنیابموئه . فردوسی شاهنومه دله میترا ره فریدون و آناهیتا ره فرانک نوم بیشته. زرتشتیون معتقدنه که میترا از نژاد زرتشت هسته.به عقیده وشوت زرتشت ِتیم هامون دریاچه دله دکلستوئه و هر هیزار سال ات‌بار اتـّا کیجا که ونه دله حموم کانده باردار وانه و اولین وشون میترا بی‌یه و آخرین وشون منجی آخرالزمان هسته.(منبع آیین میترائیسم نوشته هاشم‌رضی)

میترا اتا ورزا ره وقتی داشته چرا کارده گنه ینّه شه دوش سر ونّه شه غار دله.اینتا ورزا آبی بی‌یه.

بعد اینکه به غار رسنه ورزا ره بِنه زنده ونه سر نیشنّه و شه چاقو ره زنده ورزای کَش. این زمون سَگ و مَر انّه که ورزای خون ره بلشِن و عقرب اِنه که ورزای بلی ره نیش بزنه. سگ نشون پاسداری، مَر نشون زندگی و عقرب نشون‌دهنده شیطون هسته که خانه ورزای منی ره خراب هاکنه. ورزای بتیم جه ۳تا خوشه گندِم و اتا مَل دار درنه.این ورزا ره خدا بساته تا فر ایزدی ره میترا جه برسنه. میترا بعد از قربونی هکردن ورزا از اونجه که وه خدای ِلطف و رحمت هسته سهم خادش از ورزای ِخون (فر اورمزدی) ره بِنِه سر پاشنه و ونه جه نوروز دِرِس وانه.

میترا اتا تیر جه صخره ره نشونه گنّه. اون صخره جه اتا چشمه درنه. این همون چشمه توتیا هسته.

میترا بعد از اینکه سنگ جه ئو دربکشی‌یه ، بورده اسب ِسر شکار هکنه. تموم تیرای وه به هدف خارده و اتا اتا حیوونا ره کاشته اتا از این حیوونا وِراز بی‌یه.

آخرین روزز زندگی میترا بنه سر وه شام ِسر ، گوشت و خون ِورزا ره همراه شراب و نون خانّه. این مهمونی اتا غار دله انجوم وانه. سُل خِدای خارشید هم مهمونی دله شرکت می‌کنددیی‌یه.

بعد از مهمونی میترا سوار ارابه خارشید وانه و شونه آسمون دله. سُل ایزد خارشید وه ره سوار بر ارابه مینویی خادش هکرده و ونّه آسمون دله تا آخرالزمان دِباره وردگرده بِنِه سَر.

آخرالزمون تموم دِنیا ره تـَش گنّه و فقط پیروون میترا نجات پیدا کانّه.

به جای پرستش هکردن مهری‌ئون مهرابه گاتنه. که از دِتا کلمه «مهر» و «آبه» بساته وانه. آبه یعنی جای که جول بائه.

مهر ره ودا گانه. هندیا ورزا ره مقدس دونه که شاید همونتا ره ربط داره.

اوستا دله اتا آهنگ نوم «مهریشت» هسته. 

میترائیسم رومی و مسیحیت خله همدیگه ره موندنّه و امروزه محققون معتقدنه که مسیحیت غرب چارچوی اصلی خادش ره این دینای قدیمی جه بیته.

مهر ِآئین ، بعد از بموئن ایسلام همینتی ئیران دله دیی‌یه و خله چیزا مثل: قربونی هکردن ، مهرابه سر نماز بخوندستن ، شمع روشن هکردن ، سقاخنه ، زورخِنه و... مهر دله جه بورده ایسلام دله.

نقاشی‌ئون و مجسمه‌ئون زیادی مهر جه وجود دانه. تا قبل از بموئن آریایی‌ئون به ئیران گامون شونه که ئیران قدیمی مردم مهری بینه.  نمونه‌ئون سنت مهرپرستی ره تومبی اسطوره‌ئون ئیران دله هارشیم.
مازرون دله ؛ بابل ِقدیمی نوم ماه‌میترا بی‌یه. کنگلو هم نشونه‌ای از وجود میترائیسم مازرون دله هسته. 




#Article 346: روزه (ایسلام ده‌له) (106 words)


روزه ایسلام دله عبادتی هسته که آدم خدای وسّه از صبح ِاذان تا مغرب ِاذان انجوم دنه و از چیزایی که روزه ره باطل کانه دوری کانده.

ایسلام دله روزه ماه رمضون (ماه نهم تقویم قمری) مسلمونای وسّه واجب وانه و حکم وه آیات ۱۸۲ تا ۱۸۷ سوره بقره دله بموئه که ونه دله خدا گانه:«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما واجب شده همانطور که بر اقوام قبل از شما واجب شده بود، شاید با تقوا شوید.» 

بخاردن ئو و غذا و بگائستن روزه ره باطل کانه. البته بعضی از فقیه‌ئون سکس ره جزء مبطلات روزه ندونه. بعضیا هم ونه وسّه شروط بیشتنه.

روزه




#Article 347: کافر قلعه (352 words)


کافر قلعه 

این قلعه در ناحیه جنوبی روستا و در فاصله حدودا ۷۰۰ متری از آخرین منزل مسکونی واقع است. ارتفاع آن از سطح دره‌های اطراف ۱۲۰ متر می‌باشد و ظاهرا آب قلعه از دره‌های مجاور تامین می شده است . دربالای قلعه (ضلع شرقی) بر اثر حفاری غیر مجاز آثار یک حوض به ابعاد تقریبی ۶*۳*۵ متر مشاهده گردیده است. دیوارهای اصلی این حوض بر روی شالوده سنگی بنا شده است. آثار دیواره‌های سنگی و آجری بناهای دیگر در بالای قلعه به وضوح نمایان است که از آجرهای ۹*۴۰*۴۰ استفاده شده است . در چیدن دیوارهای بناها از دو نوع آجر استفاده شده است و می توان نتیجه گرفت که از آجرهای بناهایی که قبل از این بناها در این محل بوده و این بناها بر روی آن‌ها ساخته شده اند استفاده شده است . اسناد و کتاب هایی در این خصوص بوده است که حتی ساکنین این قلعه را معرفی می کرده است و از این کتابها فعلا اثری در دسترس نیست. ساکنین این قلعه گبری‌ها بودند که قومی کافر و در علم پیشرفته بودند. مطالعاتی که روی آجرها توسط سازمان میراث فرهنگی استان انجام گرفت نمایانگر آن است که به روایتی آثار از بین رفته در چهار طبقه روی قلعه بنا شده است. طبقه اول:اصطبل و محل حیوانات؛طبقه دوم: آشپز خانه و بیوتات ؛ طبقه سوم: امیر نشین و محل امرا و طبقه چهارم استخرهای آب و مراکز تفریحی. بنا به اظهار مسئولین میراث فرهنگی، کافر قلعه از بناهای قابل نگهداریست نه قابل بازسازی و به جهت حفاظت آن اخذ هر گونه موافقت اصولی در اطراف آن ممنوع می باشد. ساختمان‌های کافر قلعه در حدود صد سال پیش قابل مرمت بوده اند ،زیرا آجرهایی که درحمام امره به کار رفت از ساختمان‌های اینجا گرفته شده است. نگرنده در حدود سال ۱۳۵۳ دیوارهای بنای کافر قلعه را که حدودا ۲ متر بوده و پلان آن قابل تشخیص بود، به چشم دیده است و فعلا اثری از آنان نیست. همچنین بر روی این قلعه و در دامنه‌های آن اشیاء سفالی و سنگی زیادی موجود بوده است، که در اثر عدم اطلاع اهالی و از جمله چوپانان شکسته و ازبین رفته است.




#Article 348: کارچی‌کلا (105 words)


کارچی کلا، روستائی هسه از توابع بخش مرکزی شهرستان آمل در استان مازندران ایران.

آدرس: آمل بلوار شیخ فضل‌الله نوری بعد میدان فجر جنب شرکت کاله روستای کارچی کلا

اینتا روستا، دهستان بالاخیابان لیتکوه دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال 1395، ونه جمعیت 399 نفر (124 خنه وار) هَسه.

روستای دهیار الان روح الله طالشی هسه و آقایون محمد و علیرضا حسین پور و روح الله اسکو مقدم اعضای پنجمین دوره ی شورای اسلامی  هسننه.

این روستای دله امام زاده محمد طاهر (علیهم اسلام) قرار داینه و هر ساله زایرین زیادی از راه دور و نزدیک این مکان مقدسسه انننه.




#Article 349: مرزانکلا (339 words)


مرزانکلا، روستائی هسه از توابع بخش مرکزی شهرستان آمل در استان مازندران ایران.

اینتا روستا، دهستان بالاخیابان لیتکوه دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، ونه جمعیت ۱۲۱۸ نفر (۲۹۹خانوار) هسه.

مرزانکلا در حومه شهر آمل واقع شده اما با این همه این روستا نسبت به روستاهای دیگر دارای موقعیت استراتژیک محیطی می باشد به طوری که محل ارتباط چند روستا با شهر می باشد. این روستا در قسمت جنوبی شهرستان آمل و در کناره جاده هراز واقع شده که این عامل خود باعث پیشرفت های بالایی در نوع زندگی مردم این روستا شده است.

این روستا دارای مردمانی خون گرم می باشند که مهمانان را بسیار عزیز می دارند این روستا توسط شالیزارهای برنج محاصره شده و در فصل بهار طبیعتی بسیار دیدنی به خود می گیرد البته این روستا در دیگر ایام سال نیز بسیار دیدنی می باشد.

کار اصلی مردم این روستا کشاورزی می باشد که در کنار این شغل دامداری و باغداری را هم تجربه می کنند در این روستا افراد تحصیل کرده بسیاری به چشم می خورند به طوری که دیگر کمتر کسی را بدون مدرک دانشگاهی شاهد هستیم.

مردم این روستا بسیار مردم خداجویی می باشند و در تمام مراسم مذهبی شرکت کرده و به اهل بیت(ع) ارادت والایی را دارند به طوری که در روز عاشورا به همراه دسته عزاداری به امامزاده محمد(ع) که از نوادگان امام صادق(ع) می باشند عزیمت کرده و مراسم عزاداری را به پا می دارند.

لطفا از این روستا دیدن کنید تا آنچه نادیدنیست آن بینید....
روستای مرزانکلا یکی از روستاهای جنوبی شهرستان آمل می باشد که در 5 کیلومتری شهرستان آمل در حاشیه جاده هراز واقع شده است و دارای 400 الی 500 خانوار می باشد و یکی از روستاهای استراتژیک شهرستان آمل محسوب می شوداز جاهای دیدنی این روستا می توان:

آقابن و مسجد قدیمی این محل و زمین های کشاورزی همیشه سرسبزش را بیان کرد

مردم این روستا، مردمی مهمان نواز می باشند و این روستا هم در نزدیکی امام زاده محمد و امام زاده عبدالله آمل می باشد.




#Article 350: کاسب‌محله (113 words)


کاسب محله، روستائی هسه از توابع بخش مرکزی شهرستان آمل در استان مازندران ایران.در این روستا طایفه تیرانداز ،از بزرگترین خانواده های این روستا هستند.
روستایی با قدمت تاریخی وبسیار سر سبز و زیبا که از قدیمی ترین روستا های پایین خیابان لیتکوه می باشد که نام قدیم آن کوزه گر محله بود که بعد از آن سیل بزرگ آمل و پس از ویرانی کامل تبدیل به این روستای کنونی شده است از مکان های تاریخی این روستا میشود به سرچشمه آب سرد و قلعه تاریخی آن نام برد

اینتا روستا، دهستان پایین خیابان لیتکوه دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، ونه جمعیت ۲۹۴ نفر (۶۸خانوار) هسه.




#Article 351: پرن (201 words)


كوهستان پرن يكي از زيباترين ييلاق هاي مازندران مي باشد و نزديكترين كوهستان به شهر آمل در كيلومتر ٢٠ جاده هراز محسوب مي شود.
دهكده پَرَن با مناظر استثنايي و تلفيقي از كوه و جنگل و با مناظر بكر و زيبا به همراه آواز خوش پرندگان و ابرهاي زيبا آرامش و حس تازگي به جسم روح انسان هديه مي دهد.
در سال ٩٨ جمعيت اين دهكده حدودا ٢٢٠ نفر بوده است. نكته حائز اهميت در مورد دهكده پَرَن قرار گرفتن آن در بالاي سد در حال احداث هراز ( سد منگل ) است كه در آينده نه چندان دور اين كوهستان با داشتن كوه و جنگل و درياچه تبديل به قطب توريستي و گردشگري در شمال كشور مي شود.
اين ييلاق با ارتفاع ١٧٠٠ متر از سطح دريا داراي آب و هواي خنك و مطبوع است و در تابستان خبري از گرماي شديد و آب و هواي شرجي سواحل دريا خزر نيست.
پرن به دليل داشتن مسيرهاي بكر و دست نخورده كوهستاني و جنگلي همه ساله ميزبان طبيعت دوستان و كوهنوردان از اقصي نقاط استان و كشور مي باشد.

اینتا روستا، دهستان چلاو دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، ونه جمعیت ۸۶ نفر (۲۰خانوار) هسه.




#Article 352: پیت کله (137 words)


پیت‌کله یا پیتکاله  یا کوربی  پرنده‌ئونی نوم هسته که شو پر زنده و ونه غذا گل، وک و… هسه.

دِتا دلیل دانّه که وه ره گانّه پیت کله: اولی اینتائه که ونه کله خله چرخ گیرنه همینسه وه ره گانّه پیت کله که یعنی ونه کله پیچنه. دومی هم اینتا بتونده بائه که ونه چِش پـِت هسته و ونه حدقه دله ثابته.

پیت‌کله چـِشون ونه چشخانه جه دِماسّونه و حدقه دله ثابتنه. همینسه اگه پیت کله بخائه اتا حیوون ره یا شه طعمه ره دیاری جه دمبال هاکنه، ونه شه کلّه ره چرخ هاده و ونه کله هم دَپیته وونه.

قدیمیون گاتنه اگه پیت‌کله ات نفر ِبوم ِسَر هنیشه، این کار ِپه، شونه قبرستون و انده منتظر موندنه تا اون سره‌ی ِصاب‌خنه ره بَبیارن. همینتی گانّه هرکی پیت‌کله بکاشته، ونه کفّاره هاده تا ونه بلا دفع بوو.




#Article 353: سوشیانس (115 words)


سوشینت یا سوشیانت یا سوشیانس (سودرسان، دانا) به عونوان رهایی بخش هسته که زرتشت یا مزدیسنا منجی نهائی بنه به شومار شونه. کلمه «سوشیانس» که ریشه «سو» به معنى سودمند جه هسته ، اوستا دله سئوشیانت (Saoshyant) بموئه و پهلوى دله به اشکال مختلفی مثل: سوشیانت، سوشیانس، سوشانس، سوشیوس یا سیوشوس آمده بموئه.
وه اتا آدم هسته که ظهور کانده و جهون ره پر از عدل و داد کانده و تموم بدی‌ها ره از بین ونّه.

سوشيانت در اوستا چند بار استفاده بئيه از جمله به زرتشت هم سوشيانت اطلاق بئيه اما اون سوشيانت که اصل هسته به آخرين منجي از سه منجي بئوته وونه که در آخر الزمون انه و جهون ره آباد کانده




#Article 354: بوشهر اوستان (113 words)


بوشهر اوستان، اتا استان نوم هسه که در جنوب ایران قرار دارنه. استان بوشهر مرکز بندر بوشهر هسه. این اوستان جمعیت بر پایهٔ سال 91 آمار و سرشماری برابر با ۹۸۷٫۳۵۲ نفر هسه. این اوستان دله به زبون فارسی لهجه بوشهری (فارسی جنوبی یا بندری) صحبت بونه. زبون شهرستونای شمالی بوشهر اوستان  با لری بویر احمدی کمی شبیه هسه. اوستان بوشهر 9 شهرستون دارنه. رئیسعلی دلواری از قهرمانون جنوب مال این اوستان هسه.

استان بوشهر اتا از استانای جنوبی ایران هسه که خلیج فارس جا خله ساحل دارنه.این استان قبلآ جزو استان فارس بیه که قبل از انقلاب این استان جا جدا بیه.سرشماری سال 85 جا ونه جمیت 850000 هزار نفر اعلام بیه.




#Article 355: سوئد (177 words)


سوئد (سوئدی جه: Sverige؛ تلفظ وانه: سْوَریه)، اتا کشور هسته که اروپای ِشمال و اسکاندیناوی ِمنطقه دله دَره. این کشور غرب جه نروژ، شمال‌شرق جه فلاند، شرق جه بوتنی خلیج، جنوب‌شرقی جه بالتیک دریا و جنوب‌غربی جه دانمارک ره راه دانِّه. این کشور ِنیشتنگا (=پایتخت) و گتترین شهر استکهلم هسته.

سوئد ِگَتی ۴۴۹٬۹۶۴ کیلومتر مربع، هسته که گت بی‌ین ِپه اروپا دله شیشمین کشور هسته. سوئد جمعیت بیش از ۹٫۶ میلیون نفر هسته 

این کشور دله هَنتا اساسی قانون په شائون حکومت کانّه ولی شاه اتی تشریفاتی هسته و نخست‌وزیر همه‌کاروئه. این کشور اروپا اتحادیه و نوردیک کشورون اتحادیه دله عضو هسته.

این کشور دله سوئدی رسمی زوون هسته و اتی سامی هم لاپلند دله دَرنه که بعضی ایالتون ره شامل وانه.

لوتری ِمسیحیت که ۶۶ درصد جمعیت ره تشکیل دِنه این کشور ِاصلی دین هسته. اسلام هم مسیحیت ِپه دومین دین هسته که ونه په‌روون دینی‌آزادی دارنه. بقیه یا بی‌دین هستنه یا دینی غیر این دارنه.

سوئد ۲۵ استان (Län) دانه:

سوئد نیستگا استکهلم هسه و ونه گت شهرون گیوتبوری (گوتنبرگ)، ئوپسالا، مالمو، کالمر، لوله هسنه.




#Article 356: کاتالونیا (354 words)


کاتالونیا اتا شه‌مختار بخش هسته که ایسپانیایی شمال‌شرقی وَر دره و تقریباً کاتالونون ِتاریخی ناحیه جه برابری کانده. 

آخرین رفراندوم سَره که ژوِئیه ۲۰۰۶ برگزار بیّه، کاتالونیا اتا خودمختار بخش بیّه و ونه مالیاتی درآمدون و سامون‌داری و فرودگاه‌ها و مهاجرتی قوانین قبلاً جه مستقل‌تر بیّه. 

کاتالونیا پولی، بانکی و بندری امور ِسَره ایسپانیای ِمهمترین شه‌مختار ِبخش‌ هسته و ایسپانیای ِملی ِناخالص ِتولید ره تا نزدیکی ِ۲۰ درصد کاتالونیا دله بدست دِنه. اتا چی که کاتالونیای دولت چن ساله ونسه دَر تلاش کانده، مالیات هسته. وشون‌ها مرکزی دولت جه خانّه که شه ایالت ِمالیات جه ویشته سهم بَوِرِن و وشون ِدرصد اون پول جه ویشته بَواشه. کاتالونیای دولت گانه که این ایالت ِمالی تعهدات که مالیات پول سَر جه مرکزی دولت ره ونه هادن، باعث بَیی‌یه که کاتالونیا با اون که اتا گتِ اقتصادی منطقوئه، مقروض‌ترین ایالت بواشه و نزدیک ۴۲ میلیارد یورو بدهکاری داره.

سِوایی خاهون ِگرایش کاتالونیا دله چندین دهه اتا اقلیت بی‌یه و اَنده اَنده طرفدار نداشته. ولی اسا سِوایی‌خاهون و ایقتصاددونا گانّه این ایالت ِسِوا بیّن وشون وسّه سود دانّه چون که ایسپانیای صادرات جه ۲۷ درصد ره این منطقه تامین کانده و ۲۵ درصد توریست‌ها هم کاتالونیای بدی‌ین وسّه شونّه ایسپانیا دله. سهمی که کاتالونیا دَر مرکزی دولت جه گنّه، ۱۵ میلیارد یوروئه یعنی کمتر از سهمی هسته که کاتالونیا مرکزی خزانه ره دِنه. ولی ات‌سری ایقتصاددونا هم گانّه که اگه وشون اتا نو کشور بسازِن، اروپای اتحادیه و خادی ایسپانیا وشون جه قطع رابطه کانّه و همینسه وشون ِاقتصاد رِقِد شونه.

کاتالونیای نیشتنگا بارسلون هسته. کاتالونیا چارتا اوستان جه تشکیل وانه:

آخرین سرشماری دله، سال ۲۰۰۹، اکثریت شه زوون ره ایسپانیولی دونستنه (۴۶٫۵۳٪ ایسپانیولی و ۳۷٫۲۶٪ کاتالونی). روزمرّه استفاده وسّه ۴۵٫۹۲٪ بائوتنه ویشته ایسپانیولی جه و ۳۵٫۵۴٪ کاتالونی جه استفاده کانّه و ۱۱٫۹۵٪ هم گاتنه که هر دِتا زوون جه ات‌میزان استفاده کانّه. اتا فرق که خله تأثیر داشته، این بی‌یه که بارسلون و تارگونا دله مردِم ویشته ایسپانیولی جه گپ زونه ولی بقیه جائون کاتالونی زوونون اکثریت داشتنه.

آنتونیو گائودی اتا معروف معمار بی‌یه که شه عجیب ِبنائون ره بارسلون دله بساته. مثلاً ساگرادا فامیلیای گت کلیسا، کازا باتیو و کازا میلا ونه بساته‌چی‌ئون دله درنه.

پیکاسو




#Article 357: ممد (باوندی شاء) (133 words)


بعد از بمردن اردشیر باوندیون ِشاء بیّه و حکومت ره بدست بیته. اون زمون منگوقاآن حکومت موغولون ره بیت بی‌یه و شه برار (هولاکوخان) ره دستور هدائه تا اسماعیلیون ِدژا ره بیره. هولاکو هم ، شمس‎الملوک و استندارْ شَهْرْآگیم ره فرمون هدائه که دژ گردکوه دامغان ره موحاصره هاکنن. وشون هم بوردنه دامغان دله دینه تا اینکه بهار بیی‌یه ، وشون هم خِش‌گذرونی وسّه بردگرستنه آمل. هولاکو عصبانی بیی‌یه و غازان بهادر ره برسنی‌یه که آمل دله وشون ره دستگیر هاکنه. شمس‎الملوک فرارهاکرده ولی شهرآگیم برای پیشگیری از حمله موغولون و ویرانی دِباره مازندرون ، تسلیم بیّه و شمس‎الملوک ره هم وادار به تسلیم هاکرده و هلاکو هر دِتا ره ابقا هاکرده. شمس‎الملوک دربار منگوقاآن دله بورده ونه پلی دیی‌یه تا اینکه موغولون گت ِآدما بدینه وه خله مغروره. همینسه وه ره بکاشتنه.




#Article 358: کیخسرو (باوندی شاء) (138 words)


زمون رکن‌الدوله شاء کیخسرو ، ایلخانا تقریباً تموم تبرستون ره بییت‌بینه. سلطان ممد خدابنده (الجایتو) ری جه به تبرستون حمله هاکرده و تموم تبرستون ره بییته. رکن‎الدوله از ترس وه روستای پیمت ره رستمدار دله بخری‌یه و خِنه و وچون خادش ره که خاخربزائون نصیرالدوله (پادوسبانیون شاء) بینه ره اونجه بکشی‌یه. بعدأ با نصیرالدوله موتحد بیّه و هر دِتا به لشکر قُتْلُغْ‎شاه (امیرمؤمن ریکا) که به فرمون پی‌یر مازرون ره حمله هاکرد بی‌یه ، ره عقب بکشینه. این نبرد به جنگ یاسمین کلاته معروف هسته. بعد به یاری همدیگه شه موخالفون ره از بین بوردنه. با این‌همه، بعد از بردگستن امیرمؤمن به آمل ، رکن‎الدوله دِباره ضعیف بیّه. ولی امیرتاش چوپانی که والی خراسان بی‌یه ، به دعوت رکن‎الدوله مازندرون دله بموئه و امیرمؤمن خِش روز ره تموم هاکرده. رکن‎الدوله کیخسرو آخرسری بعد از ۱۴سال حکومت ۷۲۸ق/۱۳۲۸م بمرده.




#Article 359: آر اس اس (1065 words)


RSS خنواده‌ای از قالبون خورد فید وب دله هسه که برای انتشار محتویاتی که بازه‌ئون زمونی خاص دله به‌روزرسونی بونه استفاده وانه(مثل وب‌بنویشتون، عناوین خورون، و پادکستون)

مخفف Rich Site Summary به معنی  چکیده سایت  یا  موختصر و مفید سایت  هسه و شما ره امکان دنه تا از آخرین خَورون و عناوین شه سایت و یا وبلاگون مورد علاقه با خبر بوّین، بدون اینکه نیازی دارین به وشون سر بزنین.

ساختار اتا فید rss از زوون اکس‌ام‌ال تشکیل بیه. شما هم توننی با استفاده از زبان XML اتا rss شه سایت سر درست هکنین.
بسته به نوع نسخهٔ rss که استفاده کنین، ساختار فیدون شما متفاوت بونه.

RSS چیزی نیه به جز اتا نشونه‌بشتن استاندارد بئی XML، که محتوایی که قصد به اشتراک بشتن وه ره دارننی ره توصیف کنه. به این ترتیب با قرار هدائن اتا قسمت RSS یاتا سایت در متن سایت دیگه، با عوض‌بین اخبار و عناوین سایت اول، این محتویات هم در سایت دوم به صورت خدکار عوض بونه. 

RSS چیه؟ 
RSS روشی برای توصیف اخبار و محتوی وب هسه که برای توزیع از طریق اتا ناشر آن‌لاین به کارورون وب بکار شونه اینتا برنومه، کاربردی از زبون نشونه‌گذاری گسترش‌پذیر (XML) هسه که بوسیله کنسرسیومResource Description Framework (RDF) پشتیبانی بونه. هرگدر وب‌گاهی قصد داره شه محتوی مطالب را منتشر هکنه توصیفی از محتوی وه به شکل اتا مدرک RSS تهیه کننه که یک کارور با اتا مرورگر یا برنامه خاصی که قابلیت بخونسن محتوی توزیع‌بئی به این وسیله راه داره، توننه اون مطالب ره دریافت هکنه. 
RSS برای اولین بار توسط Netscape در اواخر سال ۱۹۹۹ میلادی با ارائه RSS ۰.۹ ارائه بیه پس از مدتی با کناره بیتنNetscape از بخش تجاری، Userland که محصولات وبلاگ نویسی را گسترش دائه ونه توسعه را به عهده بیته و ویرایشRSS ۰.۹۱ را تولید هکرده سپس ویرایشون v۰.۹۲، v۰.۹۳ و v۰.۹۴ ره تهیه هکرده و اخیرا ویرایشون RSS ۱.۰ و RSS ۲.۰ ره ارائه هکرده. 

کاربردون اصلی RSS دتا مورد زیر هسنه: 

مبنای توسعه RSS و یا امکانات مشابه این هسه که وب‌سایتون مختلف موجود شه اطلاعات را با شه قالب خاص نمایش هدن. 

RSS Reader چسه؟ 
RSS Reader اتا نرم‌افزار RSSخوان الکترونیکی هسه. اسا اتا خله نرم‌افزارون در این زمینه وجود دارننه که بنه‌شه‌نه با دانلود وشون RSS بخونن. اما به تازگی مرورگرون اینترنتی هم به سیستم RSS‌خوانی الکترونیکی مجهز بینه. 

Feedshow.ir هم اتا RSS Reader آن لاین هسه که توسط گروه نوین وب طراحی و راه اندازی بیه . این سایت به کلیه وب مسترون و صاحبون سایتون و وبلاگون ایرانی اینتا امکان را دنه تا با بشتن لینکون شه RSS باعث  افزایش بازدید شه سایت یا وبلاگ بئوون وشه امتیاز  ره در موتورون جستجو افزایش هدن. همین اتی با اینتا کار گروه نوین وب را در تهیه گت‌ترین بانک جامع آر اس اس کایر هکنن.

RSS Reader ون آنلاین پاسخگوی بهتری در این زمینه هسنه نمونه بارز وه سایت  هسه که تموم فیدون ثبت بئی کارورون را یتا جا به اشتراک همه النه. اینتا قابلیت باعث بونه که شما حتی از فیدون مورد علاقه دیگرون هم استفاده هکنین و با مطالب سایتون مختلف آشنا بووئین و همین اتی در قسمت علاقه مندی ئون عناوین را شمه سر ذخیره کننه تا اینکه به سایت مراجعه هکنین.

مثال زیر اتا نمونه‌ از اتا ارس اس نسخه یک هسه:

XML.com
   
   
     XML.com features a rich mix of information and services 
     for the XML community.
   
   
   
     
       
       
     
   
   
 

 XML.com
   
   
 
 
 Processing Inclusions with XSLT
   
   
    Processing document inclusions with general XML tools can be 
    problematic. This article proposes a way of preserving inclusion 
    information through SAX-based processing.
   
 
 
 Putting RDF to Work
   
   
    Tool and API support for the Resource Description Framework 
    is slowly coming of age. Edd Dumbill takes a look at RDFDB, 
    one of the most exciting new RDF toolkits.
   
 
 
 Search XML.com
   Search XML.com's XML collection
   s
   
 

مثال زیر اتا نمونه‌ از اتا ارس اس نسخه دو هسه:

  
    Liftoff News
    
    Liftoff to Space Exploration.
    en-us
    Tue, ۱۰ Jun ۲۰۰۳ ۰۴:۰۰:۰۰ GMT
    Tue, ۱۰ Jun ۲۰۰۳ ۰۹:۴۱:۰۱ GMT
    
    Weblog Editor ۲٫۰
    editor@example.com
    webmaster@example.com
 
    
      Star City
      
      How do Americans get ready to work with Russians aboard the
        International Space Station? They take a crash course in culture, language
        and protocol at Russia's Star City.
      Tue, ۰۳ Jun ۲۰۰۳ ۰۹:۳۹:۲۱ GMT
      
    
    
    
      Space Exploration
      
      Sky watchers in Europe, Asia, and parts of Alaska and Canada
        will experience a partial eclipse of the Sun on Saturday, May ۳۱st.
      Fri, ۳۰ May ۲۰۰۳ ۱۱:۰۶:۴۲ GMT
      
    
    
    
      The Engine That Does More
      
      Before man travels to Mars, NASA hopes to design new engines
        that will let us fly through the Solar System more quickly.  The proposed
        VASIMR engine would do that.
      Tue, ۲۷ May ۲۰۰۳ ۰۸:۳۷:۳۲ GMT
      
    
    
    
      Astronauts' Dirty Laundry
      
      Compared to earlier spacecraft, the International Space
        Station has many luxuries, but laundry facilities are not one of them.
        Instead, astronauts have other options.
      Tue, ۲۰ May ۲۰۰۳ ۰۸:۵۶:۰۲ GMT
      
    
  

برای استفاده از rssون شما نیاز به rss aggregator دارننی. rss aggregatorها چند دسته هسنه:

۱-rss aggregaotrونی که مبتنی بر desktop هسنه. یعنی به صورت نرم‌افزار نصب بونه و مورد استفاده قرار گیرننه.

۲-rss aggregatorونی که مبتنی بر وب هسنه. یعنی سایتونی وجود دارننه که شما در وشون عضو بونی و از خدمات وشون مثل دسترسی به شه فیدون موردعلاقه ، استفاده کننی.مثل 

۳-rss aggregatorونی که به صورت پلاگین در مرورگرون وب نصب بوننه و شما  شه فیدون خود ره بدون استفاده از نرم‌افزار دیگه توننی بخونین. البته در نسخه‌ئون اخیر موزیلا و فایرفاکس شما نیازی به نصب پلاگین اضافه نارننی.

۴- rss aggregatorونی که شما توننی فید شه سایتون مورد علاقه را در وه ثبت هکنین و نه تنها شه از وشون استفاده کننی بلکه محتوای فیدون را با کارورون دیگه اینترنت دله به اشتراک الننی و همین اتی RSS ونی ثبت بئی دیگرون ره هم توننی به شه علاقه مندی ئون اضافه هکنین و یا اینکه همه وشون ره اتا جا بوینین حتی اگه RSS ثبت نکرد بوئین. خصوصیت این rss aggregator اینتا هسه که آنلاین هسنه و سایتونی  که بروز رسونی زیادی دارننه را  شمه سر وشون عناوین ره ذخیره کننه سایتونی مونند: 

البته شما توننی شه rss‌ون را از طریق ایمیل هم دریافت هکنین.
مدیرون سایتون و وبلاگون توننه به کمک آر اس اس شه بازدید  را افزایش هادن. اینتا کار سر توننی شه RSS‌ون ره در سایتونی مونند اضافه همنین تا شمه بازدید افزایش پیدا هکنه. نحوهٔ کار اینتا سایتون به این صورت هسه که با جمع‌هکردن اراس‌اسون باعث افزایش بازدید سایتون بوننه.

Wikipedia contributors, RSS, Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed June ۳۰, ۲۰۰۷).




#Article 360: ترش مکه (140 words)


ترش مِکِه اتا از غذائون مایع هسته که گوگزا بخاردن وسّه مصرف وانه. ویشته مِکِه اضافی جمع‌بیی‌یه از بدوشتن اولیه گو بعد از بزاینی‌ئن ره، تهیه ترش مکه وسه ایستفاده کانه. ایستفاده از ترش مِکه گودارونی وسّه که ۵۰ رأس یا ویشته شیرده‌گو دارنه و گوئون وشون طول سال دله به صورت ات‌نواخت بزائن دارنه، خله فایده دانّه. چنونچه ترش‌مِکه به طور قشنگ و صحیح رقیق بواشه، غذای خله موفیدی عالی خواهد بود هسته. ونه فواید جه بنشنه ویشته بیّن وزن روزونه، مثل ایستفاده از شیر کامل و یا جایگوزین‌ئون دیگه شیر هسته.

بهترین درجه حرارت تهیه ترش‌مکه وسه بین ۸۰-۶۰درجه فارنهایت هسته. کم‌کم ترش وانه و دمای ویشته از ۸۰درجه فارنهایت دله سریعته انجوم گنه و درنتیجه میکروب‌ئون ِناخِش‌کوننده بتونّه سریع روشد هکنن و باعث رِقِدبدائن محصول بواشِن. اون دوری‌ای که مکه ونه دله دره نوانه خارشید بِن دوائه.




#Article 361: نسیم شومال (308 words)


نسیم‌ شومال‌ ات نشریه‌ی‌ اجتماعی‌ و سیاستی‌ و خنده‌دار بی‌یه که سید اشرف‌الدین گیلانی زمون جونبش مشروطه ایران اول رشت و بعدأ تهران دله مونتشر کارده. 

شومارهٔ اول نشریهٔ 'نسیم‌ شومال‌ ۲ شعبون‌ ۱۳۲۵ قمری/۱۰ سپتامبر ۱۹۰۸ م‌ رشت دله مونتشر بیّه. اینتیشار روزنومه‌ رشت‌ دله تا ۱۳۲۹ق‌ ادامه‌ داشته که‌ با به‌ توپ‌ دوستن‌ مجلس‌ دوچار وقفه‌ی‌ ۷ ماهه‌ بیّه. دورهٔ جدید اینتیشار نسیم‌ شومال‌ تهران‌ دله در پی‌ موهاجرت‌ اشرف‌الدین‌، به‌ یاری‌ فتح‌الله‌خان‌اکبر سپهدار رشتی ۱۳۳۳ق‌ شروع بیّه. اولین شومارهٔ این‌ زمون تاریخ‌ ۷ صفر ۱۳۳۳ ره دانه که‌ چاپخنهٔ کوچک‌ کلیمیان‌ چاپ‌ بی‌یه و با وجود جمعیت‌ کم‌ تهران‌ اون زمون و کم‌بی‌ین با سوادون‌، ۲ تا ۴ هزار نوسخه‌ فروش‌ داشته، در حالی‌ که‌ تشکیلاتی‌ برای‌ اشتراک‌ نداشته‌ و غالباً وچون روزنومه‌‌فروش‌ وه ره مردم دله پخش کاردنه. نسیم‌ شومال‌ شهرستونای دله پخش نیی‌یه و به‌صورت‌ شخصی‌ و فردی‌ به‌ شهرون دیگه رسی‌یه. هر شوماره‌ به‌ سورعت‌ به‌ فروش‌ شی‌یه و اشعار وه تبدیل‌ به‌ تصنیفای‌ مورد علاقهٔ مردم‌ بینه. 

اشرف‌الدین‌ گیلانی مطالب‌ روزنومه‌ ره به‌ ایسمای موختلف‌ امضا کارده. از جومله‌ هوپ‌ هوپ‌ (که‌ یادبیار تأثیرپذیری‌ وه از میرزا علی‌اکبر صابر هسته)، فقیر، خرابعلی‌ میرزا، لات‌ولوت‌، یتیم‌جوجه‌، میرزاقشون‌علی‌، محروم‌الحقوق‌، آکل‌الوقفیات‌، و چندین ایسم دیگه. خله از شعرون و مطالب نسیم شومال، ترجومه یا اقتباسی از اشعار و مطالب نشریه ملانصرالدین بی‌یه که تفلیس دله به تورکی مونتشر بی‌یه. نسیم شومال با انتشار ترجومه‌ئون این شعرون خواننده فارسی زبون ره با مضمون‌ئون مطالب ملانصرالدین هم آشنا کارده.

احتیمال‌ همکاری‌ دیگرون‌ ره با اشرف‌الدین‌ به‌ ویژه‌ آخرای اینتیشار نسیم‌ شومال‌ و بعد از بیماری‌ سید، بی‌ربط ندونه. روزنومه‌ دوره‌ئون موختلف دله بعضی وختا چاپ نیی‌یه. با بمردن اشرف‌الدین‌ سردبیری‌ نسیم‌ شومال‌ به‌ محسن‌ حریرچیان‌ ساعی‌، دستیار شاعر آخرین‌ روزون‌ زندگی‌ وه‌، واگوذار بیّه. وه خله تلاش هاکرده این روزنومه ره زنده داره ولی نتونسته شه اوستا واری بنویسه و شه خواننده‌ئون ره از دست هدائه. 




#Article 362: سید اشرف‌الدین گیلانی (514 words)


سید اشرف‌الدین گیلانی (یا حسینی) (۱۲۸۷ق. قزوین - ۱۳۵۲ق. تهران یا ۱۳۱۳خ.) شاعر، نویسنده و مودیر روزنومه نسیم شومال از روزنامه‌ئون دوره مشروطیت ایران بی‌یه.

اشرف‌الدین‌ چنونچه خادش بائوته‌ ۱۲۸۸ه‍.ق‌/۱۸۷۱م‌ قزوین دله بزائه‌ بیّه. ونه پی‌یر ره سیداحمد حسینی‌ قزوینی‌ گاتنه. ۶ماهگی‌ ونه پی‌یر بمرده و ونه ارثیه ره بالا بکشینه. اینتا باعث بیی‌یه که وشون خنواده فقیری دکفن.

اشرف‌الدین‌ تحصیلات‌ موقدماتی‌ ره مدرسهٔ صالحیهٔ قزوین‌ دله پیش ملاعلی‌ طارمی‌ و ملامحمد‌علی‌‌برغانی‌‌صالحی‌ تموم هاکرده و بعدأ راه دکته و بورده عتبات‌. کربلا دله درس‌ فقه‌ و اصول‌ میرزاعبدالله‌ و میرزاعلی‌نقی‌برغانی‌صالحی‌ دله حاضر بیّه. و بعد از حدود ۵سال‌ وردگرسته قزوین دله. اشرف‌الدین‌ بعد از این تبریز دله به‌ ادامهٔ تحصیل‌ هدائه و کنار اوستائون‌ اونجه صرف‌ و نحو، هیأت‌، جوغرافی، هندسه‌، فقه‌، منطق‌ و کلام‌ یادهایته و چنونچه‌ شه گانه: «پیری‌ روشن‌ ضمیر» ره بدی‌یه این بدی‌ین خله ونسه موفید بی‌یه وه اون پیرمردی جه خله درسا بیته.

وه أی بعدأ ۱۳۲۴ه‍.ق‌ دله رشت دله ساکن بیّه. اشرف‌الدین‌ این‌ سالون دله با رهبرون‌ مشروطه گیلون دله آشنا بیّه و اولین شومارهٔ نسیم‌ شومال‌ ره به‌ صورت‌هفتگی‌ مونتشر هاکرده. اما نزدیکی‌ وه به‌ برخی‌ از گت مردمون‌ با نفوذ گیلون‌ مثل سپهدار رشتی ‌، سردار معتمد و سپهسالارممد ولی خان تنکابونی، باعیث درگیری‌ و دعوای قلمی‌ وه با بعضی از روزنومه‌نویسون گیلونی‌ بیّه.

اشرف‌الدین‌ بعد از بومب‌وارش‌ و انحلال‌ مجلس‌، از ترس مأموران‌ ممدعلی‌شاء با لباس‌ موبدل‌ از راه روستائون‌ گیلون‌ و قزوین‌ بورده اشتهارد دله. بعد از فرار اشرف‌الدین‌ از رشت‌، نسیم‌ شومال‌ هم به‌ مدت‌ ۷ ماه‌ توقیف‌ بیّه. ونه وردگرستن به رشت‌، اشرف‌الدین‌ به‌ عوضویت‌ «کومیته ستار» که‌ معزالسلطان‌، تربیت‌، کسمایی‌، برارون اسکندانی‌ و چن‌نفر دیگه از گت مردمون گیلون وه ره بسات بینه، دربموئه. این‌ کمیته‌ با رهبرون‌ سوسیال‌ دموکرات‌ قفقاز برای‌ تأمین‌ تفنگ و تهیهٔ طرح‌ئون‌ پیشبرد انقلاب‌ همکاری‌ داشت‌ه. به‌ نظر رسنه که‌ خله‌از فکرون‌سیاسی‌ اشرف‌الدین‌ همین‌ زمون و با حضور این‌ جمع دله پایه‌ریزی‌ بی‌بائه، بعد از اون هم شه روزنومه ره درباره «کومیتهٔ ستار» نوشته.

بعد از‌ اولتیماتوم‌ روسون و انحلال‌ مجلس‌ دوم‌ (۱۳۳۰ه‍.ق‌/ ۱۹۱۲م‌)، نسیم‌ شومال‌ دِباره تعطیل‌ بیّه و اشرف‌الدین‌ ات‌بار دیگه رشت ره ول هاکرده و در بورده. ظاهراً فشار مأمورای تزاری‌ و کنسول‌ روس‌ باعیث بینه که وه دربوره. بعد از اون، روسون چاپخنهٔ عروةالوثقی‌ ره که‌ نسیم‌ شومال‌ ونه دله چاپ‌ بی‌یه، ره رِقِدبدانه. معلوم نی‌یه که وه این زمون کاجه دیی‌یه و چی‌کار کارده‌.

اشرف‌ الدین‌ بعد از این که بورده تهران دله ، سپهدار رشتی پلی دیی‌یه. محل‌ دیی‌ین وه تهران‌ دله، اولا پارک‌ امین‌الدوله‌، بعدأ ات خورد ِحجره مدرسهٔ صدر پلی، و آخرای عومر اتا پچیک سِره شرق‌ تهران‌ دله بی‌یه. فقط از زندگی خانوادگی وه همنده ره دومبی که وه جوونی دله شکست‌عشق‌‌ی بخارده و همینسه تا آخرالعمر مجرد بموندسته.

ظاهراً وه‌ ۱۳۰۹ش‌ دوچار اختلال‌ حواس‌ بیّه. وه تیمارستون جه به دلیلی نامعلوم دربموئه و با حقارت تا آخرالاعمر زندگی کارده.

اشرف‌الدین‌ گیلانی، به پایهٔ آگهی که‌ نسیم‌ شومال‌ دله (اول‌ فرودین‌ ۱۳۱۳) چاپ‌ و دِ روز بعد از بمردنش مونتشر بیه، ۲۹ اسفند ۱۳۱۲ ات‌کم بعد از رهایی‌ از تیمارستون‌ و اولین‌ روزون‌ شروع پئونزدهومین‌ سال‌ اینتیشار نسیم‌ شومال‌ بمرده. وه ره گورستون‌ ابن‌‌بابویه‌ دله چال هاکردنه.




#Article 363: سیاوش دیلمی رزم‌خواه (174 words)


سرلشکر سیاوش دیلمی رزمخواه (۱۲۸۲- ۱۳۷۳ ه.ش)اتا از اعضای جنگل نهضت ،از افسرون عالی روتبه ارتش ایران ، اوستاندار آذربایجان‌غربی و سناتور انتخابی گیلان دوره هفتم مجلس سنا دله.

غلامحوسین(سیاوش) دیلمی رزمخواه ، جعفربیگ وچه متولد ۱۲۸۲ه.ش از نوجوونی به جنگل نهضت به رهبری میرزا پچیک خان مولحق بیی‌یه و تعلیمات نیظامی ره تحت نظر افسرون آلمانی و ایرانی و تورک و روس یادبیته.

بعد از تموم‌بیّن کار جنگل ِنهضت سال ۱۳۰۰ه.ش مدتی زندانی بی‌یه ولی مودتی بعد از آزادی، به ارتش ایران ایضافه بیّه و سال ۱۳۰۷ به عونوان افسر ایدامه کار هدائه.

وه به تدریج مدارج ترقی ره طی هکرده و سال ۱۳۳۹ه.ش اوستاندار آذربایجون غربی بیّه و تا سال ۱۳۴۲ این سمت ره به عوهده داشته و مردم جه خار بی‌یه.

وه سال ۱۳۵۴ دوره هفتم مجلس سنا دله به نمایندگی از اهالی گیلون عضو بیّه که کار وه با انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ خاتمه یافتتمومی بیته. بعد از انقلاب زندانی و محاکمه بیّه ولی از اتهامات تبرئه بیّه و وه ره آزاد هاکردنه. وه آخرسری سال ۱۳۷۳ سن ۸۱سالگی دله بمرده.




#Article 364: عضدالدوله (363 words)


ابوشوجاع عضدالدوله یا فناخسرو اتا از شائون ِتِبار ِبویه‌ی آل ایران و عراق دله بی‌یه. وه گت‌ترین شاء اینتا سلسله هسته.

فناخسرو سال ۳۳۸ه‌ق/۹۴۹م بعد از بمردن شه عمو (عمادالدوله علی)، ونه وصیت جه، با اینکه ۱۳سال ویشته نداشته، شیراز دله تختِ‌شائی سر هنیشته. این زمون ونه پی‌یر رکن‌الدوله حسن هنوز زنده بی‌یه. رکن‌الدوله وارث لقب امیرالامرایی بویه‌ی‌آل ره بیته و فناخسرو تا چندین سنه نایب و عامل شه پی‌یر بی‌یه. به گواهی سکه‌یی که تاریخ سال ۳۴۰ه‌ق/۲-۹۵۱م ره دانّه  به زودی فناخسرو لقب عضدالدوله ره خلیفه بغداد جه بیته. هرچن که به نظر رسنه که اولا قصد وه بی‌یه که لقب تاج‌الدوله به فناخسرو هدائه بواشه، اما ظاهراً عموی فناخسرو یعنی معزالدوله احمد ، امیر بویه‌ی‌آل که بغداد دله دیی‌یه، لقب تاج‌الدوله(تاج حکومت) ره شه برارزاء وسّه زیادی دونسته و خلیفه ونه گپ ره گوش هدائه و ونه ایسم ره بیشته عضدالدوله(بازوی حکومت) .

سال ۳۶۶ه‌ق/۹۷۶م رکن‌الدوله حسن بمرده و با بوجود موقاومت‌ئونی از سوی دیگه امرای بویه‌ی‌آل، ابوشوجاع عضدالدوله لقب امیرالامرایی ره شه وسّه بیته. وه سال ۳۶۷ه‌ق/۹۷۷م عزالدوله (معزالدوله‌ی ریکا) ره خوزستون و بعدأ سامرا دله شکست هدائه و آخرسری بکشته. بعدأ چنتا جنگ دله که سال ۳۶۹ه‌ق /۹۸۰م توم بینه دله، بتونسته بین‌النهرین و خراسون ره هم بَیره و گت‌ترین شاء بویه‌‌آل بَواشه.

محدوده جوغرافیایی امپراتوری بوییون زمون عضدالدوله از عومان تا مازرون دریا و از کرمون تا سرحدات شومالی سوریه رسی‌یه. عضدالدوله بعد از تموم بَیّـِن جنگا، بورده بغداد دله موندگار بیی‌یه ولی شیراز همینتی بوییون نیشتنگاء حیساب بی‌یه.

این زمون عضدالدوله علاوه به لقبای امیرالامرا، امیر عادل و الملک‌العادل، رسماً عونوان شاهنشاء ره بییتبی‌یه، عونوانی که از سنه۳۶۹ه‌ق/۹۸۰م روی سکه‌ئون عضدالدوله هم پیدا بنشنه هاکردن و نشون دنه وه تاریخ ایران جه هم اطلاع داشته و وه ره خِش اموئه.

وه با دیی‌ین بغداد دله بتونسته شه جا ره موحکم هاکنه و بغداد ِخلیفه ره تبدیل هاکنه به اتّا مقوم تشریفاتی و مذهبی تبدیل هاکنه. سال ۳۶۷ه‌ق/۹۷۷م بعد از شکست‌بخاردن عزالدوله، مراسم مفصلی بغداد دله برگوزار بیی‌یه که ونه دله عضدالدوله خلیفه جه تاج و علم و لقب تاج‌المله ره بیته. تکلف و پیچیدگی مراسم تاج‌گوذاری عضدالدوله مثل تاجگوذاری شائون ئوروپای سده‌ئون میونی هسته.
عضدالدوله که ظاهراً اواخر عمرش خیالبافی مزمن بَی‌یتبی‌یه سال ۳۷۲ه‌ق/۹۸۳م بغداد دله بمرده.




#Article 365: ابوکالیجار مرزبون (238 words)


ابوکالیجار مرزبون (۳۸۸-۳۷۳ ق / ۹۹۸-۹۸۳ م») از فرمونروائون دیلمی بی‌یه.

با بمردن عضدالدوله (شوال۳۷۲ق/ مارس۹۸۳م) ، گت مردمون دیلمستون تا سه‌ما نائوتنه که وه بمرده و بعد از چال هاکردن جنازه‌ی عضدالدوله نجف دله، ونه ریکا ابوکالیجار بغداد دله شه شائی ره شروع هاکرده. خلیفه هم وه ره صمصام الدوله لقب هدائه «محرم ۳۷۳ ق / ژوئن ۹۸۳ م». با شاء بیّن ابوکالیجار ، ونه برار(گَگَ) ، که ابوالفوارس شیر دل ایسم داشته و فارس ره بییت بی‌یه ، ونجه موخالفت هاکرده.
جنگ وشون دِتا میون خله طول دکشی‌یه و آخرسری شرف‌الدوله(همون ابوالفوارس نوم هسته) جنگ ره بَورده و صمصام‌الدوله ره بند دکشی‌یه و دستور هدائه تا وه ره کور هاکنن. با بمردن شرف‌الدوله (۳۷۹ق/۹۸۹م) ونه گـَگَ (ابونصر ملقب به بهاءالدوله) ونه جا ره بیته. بهاءالدوله از همون اوایل حکومت صمصام‌الدوله(ونه گت ِگَگَ که کور بیبی‌یه) ونجه موخالفت هاکرد بی‌یه.
با این حال، با کور بی‌ین، فارس دله شه خورد برار جه موخالفت هاکرده و طالب سهم خادش از قلمروو شه پی‌یر بیّه.
آخرسری بعد از جنگای پِش‌سرهم، بصره و اهواز و فارس دست صمصام‌الدوله دکته و بغداد و نواحی دیگه بهاءالدوله وسه بموندسته. اما فرمونروایی صمصام بعد از مصالحه با بهاءالدوله ات کم ناگذشت‌بی‌یه و خشونت وه با تورکون ِفارس و بی تدبیریایی که حفظ اتحاد دیلمیون ونه سرزمین هکرده باعیث رِقِدبدائن ونه قلمروو بیی‌یه. آخرسری عزالدوله‌بختیار ِریکائون (که عضدالدوله‌ی ِزندون بعد از سنه‌ئون رها بیبی‌یه) بکاشته بیّه (ذی‌الحجه۳۸۸ق/دسامبر۹۹۸م) و بهاءالدوله ونه دست جه راحت بیّه




#Article 366: تهرون بیتن (1183 words)


ترون بئیتن یا تهرون بئیتن اشاره دانّه به ورود نیروئون موجاهدین بختیاری و گیلون به تهران در۲۲ تیر۱۲۸۸ (۱ رجب ۱۳۲۷ /۱۹ ژوئیه ۱۹۰۹ ) جریون انقلاب مشروطه ایران که باعیث به نیشتاگر بیّن ممدعلی‌شاء سفارت روسیه دله و بعدأ خلع وه از سلطنت بیّه.

اولین جونبش و قیوم علیه حکومت مرکزی سال ۱۲۸۷ از اصفهان شروع بیّه. صمصام السلطنه بختیاری با هزارون نفر سوار لر بختیاری وارد اصفهان بیّه و شهر ره تصرف هاکرده. اقبال الدوله حِکمرون اصفهان از ترس جان کنسولگری بریتانئون دله پناهنده بیّه. همین زمون انجومن مشروطه اصفهان دله توسط صمصام السلطنه تشکیل بیی‌یه.
به دمباله سقوط اصفهان اوضاع گیلون هم رِقِدبدا بیّه. موخالفین ممدعلی شاء موتحد بَینه و عده‌ئی از موجاهدین قفقازی هم به وشون مولحق بَینه. یپرم خان ارمنی فرمونده موجاهدین قفقازی، شه واحدون نیظامی دله انضباط نیظامی ره برقرار هاکرده و بعد از موتشکل هکردن این نیرو به ارک دولتی حمله و وه ره اشغال هاکرده. معزالسلطان که از موجاهدین گیلونی بی‌یه، آقا بالاخان حاکم رشت ره بکوشته. موجاهدین اینتی شهر رشت ره تصرف هاکردنه و در نتیجه گیلون هم سقوط هاکرده. 
هنوز مراسم نوروز سال ۱۲۸۸ شمسی تموم نَیبی‌یه که موجاهدین مشروطه خواه گیلون به فرموندئی یپرم خان ارمنی وارد قزوین بَینه و بین وشون و قوای دولتی جنگ شروع بیّه. آخرسری موجاهدین شهر ره بیتنه و قاسم خان امیر تومان فرمونده قشون دولتی و چن نفر دیگه دار بزه بَینه. هم‌زمون با این اتفاق عین الدوله از موحاصره تبریز خسته بیّه و به سورعت از آذربایجون وردگردسته. ممدعلی شاء با بدی‌ین این وضعیت مشیر السلطنه رئیس الوزرای دورون استبداد صغیر ره (بعد از گوذشت کمتر از یکسال) از کار برکنار هاکرده.

ممدعلی شاء بعد از برکیناری مشیرالسلطنه برای راضی داشتن مردمون دستور دِباره وا بَیّـِن مجلس شورای ملی ره هدائه و عده‌ئی ره مامور هکرده تا عمارت بهارستون ره دِرِس هاکنن. به دمبال این فعالیتون؛ فرمون صدارت عظما ره به ایسم کامرون میرزا؛ نایب السلطنه، شه عمو و زن‌پی‌یر صادر هکرده.
صدراعظمی نایب السلطنه قاجار میون رفیقون و دِشمنای ممدعلی شاء سود نداشته. مشروطه خوائون وه ره اتا مستبد و کم‌سواد ِمرد دونستنه و از کارای وه اون زمون ناصرالدین شاء و واقعه رژی خاطرات بدی داشتنه. همینتی وزیر مختار روسیه و وزیر مختار بریتانئون تصمیم به شاء ِتصمیم اعتراض هاکردن و بائوتنه این کار به صلاح شاء نی‌یه. آخرسری سه روز بعد از این انتصاب و به‌دمبال مولاقات وزرای مختار روسیه و بریتانئون با ممدعلی شاء ( که باغشاء دله ساکن بی‌یه)، شاء کامران میرزا ره از رئیس الوزرایی برکنار هاکرده.

به دمبال صدور حوکم رئیس الوزرایی سعدالدوله وقایعی ایران دله اتفاق دکته که کسی فکرش ره نکارده. روسیه‌ی ارتش تبریز ره بییت بینه و حکومت‌نیظامی راه دمبداء بینه. ساختمونای دولتی اشغال بیّه و دستگیری و زندونی هاکردن گت آدمون شروع بَیبی‌یه. از سوی دیگه ات خله از مشروطه خوائون که حرم حضرت عبدالعظیم نیشتاگر(متحصن) بینه نیشتن ره وِل هاکردنه و همه تفنگ به دست بَینه و اینتا شروع زد و خورد موسلحانه میون قوای دولتی و قوای مشروطه خائون بی‌یه. قزوین و اصفهان و شیراز دله درگیریای زیادی شروع بیّه و از شروع قیوام موسلحانه علیه شاءه و دولت حکایت داشته. سعدالدوله تنونسته موقاومت هاکنه و همراه شه وزیرون استعفاء هدائه؛ ولی ونه استعفاء پذیروفته نیّه. این زمون جمعی از مِلّائون ساکن نجف، کربلا و سامراء تلگرام توندی علیه شاء مونتشر هکردنه و کارای وه ره خلاف شرع بدونستنه و اضافه هاکردنه که از هیچ نوع اقدامی علیه وه دست نکشِنّه. به‌دمبال این واقعه سعدالدوله شاء ره وادار هاکرده تا با برگوزاری سریع انتخابات موافقت هاکنه. هیاتی بیست نفره مشغول تنظیم نیظام‌نومه انتخابات بَینه. این هیات و هیات وزیرون چندین جلسه موشترک داشتنه. عده‌یی هم تحت عونوان «هیات آشتی» دولت ره یاری کاردنه. گرداننده این هیات صنیع الدوله و ونه برارون بینِه. آخرسری نیظامنومه انتخابات تکمیل و با تایید شاء مونتشر بَیّه. ستارخان که مثل خله از مشروطه خوائون از این عمل شاد بَیبی‌یه؛ از تبریز برای ممدعلی شاء پیغوم تشکور رسنی‌یه. ولی همین زمون که شاء و دولت شتاب تَجِستنه که انتخابات ره برگوزار هاکنن، قوای بختیاری به فرماندهی سردار اسعد بختیاری اصفهان جه و موجاهدین گیلون به رهبری ممدولی خان تونکابنی به همراهی موجاهدین قفقازی که یپرم خان ارمنی دست دَینه، راه دَکتنه تا تهران ره بَیرِن.

با شروع تیرماه ۱۲۸۸ شمسی، قوای سردار اسعد به قم و قوای ممدولی‌خان به ینگی امام بَرسینه. در موقابل سعدالدوله قوایی به فرموندهی امیر مفخم بختیاری به سمت کرج بَرِسِنی‌یه. شاء با گرو بی‌یِشتِن جواهرات سلطنتی مبلغ پنجاه هیزار تومان بانک استقراضی روس جه وام بَیته و قسمتی از حقوق عقب‌دکته‌ی سربازا ره هدائه. قوای نیظامی دِ طرف آماده جنگ بَینه ولی سعدالدوله تلاش کارده موذاکره جه قضیه ره حل هاکنه. همینتا وسّه ممدولی‌خان و امیراسعد جه بخاسته که شه نیماینده‌ئون ره بَرِسِنن؛ ولی سعدالدوله به نتیجه نَرِسی‌یه و ونه همکارون ونجه سِوا بَینه. روز ۲۲ تیرماه ۱۲۸۸ شمسی ارتش سردار اسعد و سپهدار نزدیکی تهران به هم‌دیگه بَرِسینه و بادامک دله اردو بزونه. جنگ میون قزاقون دولتی و سربازای مشروطه خائون شروع بیّه و عصر روز ۲۴ تیرماه جنگ به نفع مشروطه خوائون تموم بَیّه. فردای اون روز ممدعلی شاء و ونه کَل‌سِمِلون به سفارت روسیه و سعدالدوله به سفارت بریتانئون پناه بیاردنه.

بعد از پنج روز درگیری؛ آخرسری قوای موشروطه بتونستنه کونترل کامل تهران ره به دست بَیرِن. این میون سران این قوا عمارت بهارستان دله ساکن بَینه و تهران ِاوضاع ره بدست بَییتنه. بعد از پناه بَیتن ممدعلی شاء سفارت روسیه دله؛ نمایندگون روسیه و بریتانئون عمارت بهارستان دله با دِتا زعیم مشروطه دیدار هاکردنه. آخرسری بعد از گپ‌بزوئن ممدعلی شاء از سلطنت کناره بَیته و شاء جدید (احمد شاء) حکومت ره بَیته و عضدالملک نایب السلطنه بیّه. تموم این تغییرات تحت لوای هیاتی به ایسم «مجلس عالی» که اعضای وه نزدیک به ۳۰ نفر بینه و از معتمدین سردار اسعد و سپهدار بشناسی‌یه بینه صورت بَیته. همین «مجلس عالی» هیات وزیرونی به شرح زیر انتخاب و معرفی هکرده: سپهدار اعظم وزیر جنگ، سردار اسعد وزیر داخله، ناصرالملک وزیرخارجه، مستوفی الممالک وزیر مالیه، فرمانفرما وزیر عدلیه، سردار منصور رشتی وزیر پست و تلگراف و صنیع الدوله وزیر معارف. ولی سپهدار چون از حیث سن و مقوم و سوابق خدمات اوستانداری و وزارت و امارت سردار اسعد جه گت‌ته بی‌یه، عملاً سرپرست کشور بَیّه.

این اولین کابینه بعد از استبداد صغیر که فاتحون تهران تعیین هکردنه، دِنفر از وزیرون کابینه داماد مظفرالدین شاء بینه، یعنی دِنفر از شوهر خاخِرون ممدعلی شاء، شاء مخلوع. این دِتا فرمانفرما و صنیع الدوله بینه. این کابینه دله ناصرالملک که اون زمون لندن دله دیی‌یه وزارت خارجه انتخاب بیّه؛ اما به ایران نموئه. کابینه جدید که به سرپرستی سپهدار و مشورت سردار اسعد امور جاری کشور ره نظم دائه، یپرم خان ارمنی ره به ریاست شهربونی، صمصام السلطنه ره به حکومت اصفهان و مخبرالسلطنه ره به حکومت آذربایجون تعیین هاکرده و اتا دادگاه انقلابی برای موحاکمه طرفدارون ممدعلی میرزا تشکیل هدائه. به حوکم این دادگاه شیخ فضل‌الله نوری، صنیع حضرت، موقرالسلطنه، مفاخر الملک و میر هاشم دار بزه بَینه. این زمون انتخابات دوره دوم مجلس به طریق دِ درجه‌یی انجام بیّه و همین زمون بی‌یه که ممدعلی میرزا ایران ره تَرک هاکرده. آخرسری بعد از انجام ات سری اقدامات، عضدالملک نایب السلطنه قاجارون، رسما سپهدار تونکابنی ره به عونوان رئیس الوزرایی موعرفی هاکرده (مهر ماه ۱۲۸۸).




#Article 367: شیخ فضل‌الله نوری (565 words)


 
شیخ فضل‌الله نوری , فضل الله لاشکي کجوري طبرسی مازندرانی از خاندان رويان و رستمدار , (متولد ۱۲۵۹ه.ق. فوت ۱۳رجب ۱۳۲۷ه.ق. / ۳۱ جولای ۱۹۰۹م).
والیدین عباس کجوری نوری پیش‌نماز (شیخ عباس لاشکی کجوری از از خاندان رويان و رستمدار طبرستانِ) و آسیه مجتهد نوری (خواهر بزرگتر حسین محدث نوری) ریکا معروف به شیخ فضل‌الله یا حاجی شیخ نوری مجتهد شیعه دوازده امامی و از مونتقدین انقلاب مشروطه ایران بی‌یه  که به علت اینتقادایی که کارده ویشته جنبه دینی داشتنه، به  حیمایت و همراهی از  مشروطه مشروعه شوهرت داشته.

وه بعد از کناره‌گیری ممدعلی شاء از سلطنت، بدست مشروطه‌خائون ( فرخ‌دین پارسا) توپخانه‌ی میدون دله در جریان یک توطئه تاریخ دار بزوئه بیّه ,  ,  ,  ,  ,  ,  ,  ,  ,  , .

وه بعد از تحصیل علوم دینی موقیم تهران بیّه و در وقایع انقلاب مشروطه ایران از  مشروطه مشروعه جه حیمایت کارده و موخالفت ممد طباطبائی و عبدالله بهبهانی -دِتا شیخ مشروطه‌خاء- بی‌یه. مسأله بانک استقراضی روس دله، شیخ فضل‌الله نوری مدرسه و گورستون ره به قیمت هفتصد و پنجا تومان به مستشارالدوله بروته و به بانک واگوذار هکرده. شیخ فضل‌الله همینتی شیخای مشروطه‌خاء نجف، از جومله آخوند خراسونی و آیت‌الله عبدالله لاهیجی ره تکفیر کارده. فضل‌الله نوری الگوئونی ره مطرح هاکرده که به مشروعه مشهور بَینه. وه بنویشته هر قانون و جلوگیری مردم به پیروی از قانونی که دین دله نیاردِنه ره اشتباه دونِسته و با راه دکتِن مجلس انتخابی و مسأله تقسیم قواء موخالفت بی‌یه. وه مشروطه ره «فتنه» دونسته و قانون اساسی ره «دستور ملعون» و «ضلالت‌نامه» ایسم بی‌یِشت بی‌یه. در موقابل اتا از مواد وه که «مردمون کشور ایران موقابل قانون دولتی متساوی‌الحقوق ونه بائن» به طور موشخص موخالفت هکرده و بائوته «محال هسته با ایسلام حکم مساوات». تقسیم قواء به سه قوه ره «بدعت و ضلالت محض» دونسته. از جومله نظریات شیخ فضل‌الله نوری حضور هیئتی از موجتهدین واجد شرایط برای موراقبت بر مجلس شوراء بی‌یه. این چن نفر هیئت موستقل از مجلس و موازی نهاد مجلس بینه. بعد از تهران بیتن ، شیخ فضل‌الله نوری گرفتار بیی‌یه و به حکم شیخ ابراهیم زنجونی ۱۳ رجب ۱۳۲۷هجری‌قمری برابر با ۹ مرداد۱۲۸۸ میدون توپخانه دله دار بزه بیی‌یه و قم دله وه ره چال هاکردنه.

زمونی که شیخ فضل‌الله نوری استبداد ممدعلی شاه ره به عونوان حکومت مشروعه توجیه شرعی کارده، رهبر دینی جریون‌مشروطه آخوند خراسونی وه ره یادبی‌یارده که اگه چه زمون غیبت، حکومت مشروعه (حکومت ایسلامی) ممتنع هسته، اما تنها حکومت شرعی حکومتی هسته که به عدالت بائه که قودرت سیاسی مقید و محدود به قانون و تحت نظارت نمایندگون مردمون بائه. 

از موهم‌ترین کتابون وه کتاب تذکرةالغافل و ارشاد الجاهل، صحیفه مهدویه و همینتی رساله حرمت مشروطه هسته.

بعد از پیروزی انقلاب ۵۷ ایران دله ، نظام جوموری ایسلامی ایران از وه به عونوان «شهید شیخ فضل‌الله نوری» یاد کانده و گت‌راهی ره شهر تهران دله ونه نوم ره بی‌یشتنه. جوموری ایسلامی ایران دله، نهاد نظارت استصوابی شورای نگهبان به پایه نظر شیخ فضل‌الله نوری پیش‌بینی بَینه.

شیخ فضل‌الله نوری اتا جلسه‌ی دله به ناظم‌الایسلام کرمونی درباره جدید مدرسه‌ئون گانه: «ناظم الاسلام، ته ره به حقیقت ایسلام قسم دمبه. این مدارس جدیده خلاف شرع نینه؟ و ورود به اینان مدرسه‌ئون موصادف با رِقِدبدائن دین ایسلام نی‌یه؟ درس زوون خارجی و تحصیل شیمی و فیزیک افکار شاگردون ره ضعیف نکانده؟» 
وه از موخالفین دِرِس هاکِردن مدرسه کیجائونه هم بی‌یه.

دِتا از نوه‌ئون شیخ فضل‌الله نوری بعد از انقلاب سال ۵۷ ایران دله بکاشته و زندونی بَینه.




#Article 368: قفقاز (194 words)


قفقاز ناحیه‌یی میون مازرون دریا و سیو دریا هسته. قفقاز به دِتا بخش قفقاز جنوبی (ماورای قفقاز) و قفقاز شومالی تقسیم وانه.

قفقاز جنوبی شامل کشورون جوموری آذربایجون، ارمنستان، گرجستان و بخشون پچیکی از شمال‌غربی ایران و شمال‌شرقی ترکیه وانه.

قفقاز شمالی اسا جزئی از روسیه هسته و شامل جوموری‌ئو شه‌گردون چچن، داغستان، اینگوشتیا، کاراچای-چرکسیا، کاباردینو-بالکاریا، کراسنودار، آدیغیه، اوستیای شومالی-آلانیا، و استاوروپول هسته.

بخشون اصلی قفقاز جنوبی (ماورای قفقاز) و داغستون جنوب‌شرقی قفقاز شومالی تا زمون قاجاریه جزو خاک ایران بینه. اما زمون فتحعلی‌شاء قاجار با جنگون ایران و روس ایران جه سِوا بَینه و به روسیه تزاری اضافه بَینه.

با رقدبوردن شوروی سه کشور جوموری آذربایجان، ارمنستون، و گرجستان جنوب قفقاز ِسر کانّه و جوموری شه‌گردون داغستون هم جزئی از روسیه هسته.

قفقاز از دید نژادی و زوونی از متنوع‌ترین مناطق جهون هسته.

گروه‌ئون قومی ساکن قفقاز دله عبارتنه از:

آذری، گرجی، ارمنی، روسی، کورد، تالش، آبخاز، لزگی، چرکس، موغول، اوستی، تورک، یونانی، تات، تاتار، آوار، چچنی، اینگوش، کاباردینو، بالکاریا، تبرسانی و...

برخی از شهرون قفقاز عبارتنه از:

جوموری آذربایجون: باکو، گنجه، لنکران، شماخی، شکی، نخجوان و جلفا.

ارمنستان: ایروان و اچمیادزین

گرجستان: تفلیس، باتومی، سوخومی، تسخینوالی و پوتی

داغستان: مخاچ‌قلعه و دربند




#Article 369: ئوبندون (132 words)


ئوبندون ات جور تالاب هسته که به دست آدم بساته وانه. ئوبندونا ویشتر پرورش ماهی گرم‌ئو‌زی وسّه، ذخیره ئو فصلای وارشی برنج‌دکاشتن وسّه و بخاردنی ئو وسه استفاده وانّه. 

ایران دله به دلایل ئو و هوایی ویشتر ئوبندونا اوستانای شومالی کشور دله، همینتی مازندرون، گیلان و گلستان وجود دانّه.  علاوه به پرورش ماهیا و ذخیره ئو کشاورزی این ئوبندونا جایی موناسب گونه‌ئون موختلف زیستی وسّه هسته. گونه‌ئون موختلفی از پرندگون از جومله مرغابی، پرلا، پلیکان، قو، تاجدار سیکا و گونه‌ئون دیگه هر ساله به ئوبندونای شومال کشور موهاجرت کانّه. 

پرورش ماهی ئوبندونای دله کاری پر سود هسته که اوستانای شومالی دله انجوم وانه و این کار باعث اشتغال زایی بَیی‌یه. 

ئوبندونای اوستانای شومالی سالانه ۳۲.۹۷۳ هکتار ئو ره ذخیره کانّه که این ذخیره ئوپاشی دله ۸۱هزار هکتار اراضی شالیزاری ره استفاده ونّه. 




#Article 370: نوبل جایزه (542 words)


جایزه نوبل موعتبرترین جایزهٔ علمی هسته که به اتا دانشمند وه ره دنّه. جایزه نوبل سال ۱۸۹۵، به وصیت کارخنه‌دار و شیمیدون سوئدی، آلفرد نوبل که ویشتر وه ره به خاطر بساتِن دینامیت اشناسنّه، پایه‌گوذاری بیّه. 

سال ۱۹۰۱ میلادی دله، اولین جوایز این بونیاد هدائه بیّه. طبق وصیت وه، پنج جایزه به‌طور سالانه رشته‌ئون |فیزیک، شیمی، فیزیولوژی و پزشکی، ادبیات و صلح؛ به آدمایی تعلق گینّه که ویشترین خدمت رها به بشر هکرد بائن. 

شیشمین جایزه یعنی نوبل اقتصاد هم سال ۱۹۶۸ میلادی، توسط بانک مرکزی سوئد پایه‌گوذاری بیّه که البته لیست جوایز مرتبط با بنیاد نوبل جا ندانّه. 

چار هیئت مخصوص اعطاء جایزه که تحت اساسنومه بنیاد نوبل فعالیت کانّه عبارتنه از: 

آکادمی سلطنتی علوم سوئد که وظیفه انتخاب برنده جایزه نوبل رشته‌ئون جایزه نوبل فیزیک و شیمی ره برعوهده دانّه.همینتی فرهنگستون سلطنتی علوم سوئد، وظیفه انتخاب برنده «جایزهٔ علوم ایقتصادی بانک مرکزی سوئد به یاد آلفرد نوبل» که به جایزه نوبل اقتصاد معروف هسته ره هم به‌عوهده دانّه. 

آکادمی سوئد که وظیفه انتخاب برنده جایزه نوبل رشته ادبیات ره به‌عوهده دانّه.

انستیتوی کارولینسکا که وظیفه انتخاب برنده جایزه نوبل رشته فیزیولوژی و پزشکی ره به‌عوهده دانّه.

کمیته نروژی نوبل وابسته به پارلمون نروژ (برای جایزه صلح).

ضمناً پنج کمیته نوبل هم وجود دارنه که هرکومتا توزیع اتا از جوایز وسّه موطالعه کانّه (از جومله کمیته نروژی جایزه صلح وسّه). به‌علاوه چارتا مؤسسه نوبل هم وجود دارنه که هرکومتا اتا از چار جایزه نوم‌بدره وسّه فعالیت کانّه.

کمیته‌‏ئون پنجگونه نوبل هرکومتا سه تا پنج عضو دارنه که توسط هیئت مربوط تعیین وانّه. کسی نتونده خادش ره نامزد دریافت جایزه نوبل هکنه. کسایی‌که بتونّه معرف نامزدون جوائز نوبل بائن:

پایه‌گوذاری جوایز نوبل وصیت آلفرد نوبل شیمیدون، کارساز سوئدی و موخترع دینامیت وسّه صورت بَیته. آلفرد نوبل شه زندگی دله چندین وصیت‌نومه بنویشته. آخرین وصیت‌نومه وه ۲۷ نوامبر سال ۱۸۹۵ ات‌کم بیش از ات‌سال پیش از بمردنش بنویشته بیّه. وه ۲۷ نوامبر سال ۱۸۹۵ وصیت‌نومه مذکور ره باشگاه سوئد-نروژ پاریس دله امضا هکرده. اختراع نوبل موستقیمأ ساخت مواد منفجره مورد استفاده دله قرار بَیته و وه از استفاده نظامی از اختراعش به شدت ناراحت بی‌یه. بائوت بونه ون دله زمون، اتا روزنومه فرانسوی به موناسبت بمردن لودویگ نوبل ِبرار، به اشتباه اتا اعلامیه‌ئون بمردن وچون ره چاپ هاکرده و وندله آلفرد نوبل ره «سوداگر مرگ» لقب هدائه؛ نوبل با بخوندستن این مطلب تصمیم بیته که آخرین وصیت‌نومه خادش ره بَنویسه. بر اساس این وصیت‌نومه، نوبل ۹۶ درصد از ثروت خادش ره به پایه‌گوذاری مراسم اهدای پنج جایزه اختصاص هدائه

در تاریخ جوایز نوبل تنها چارنفر بینه که دِبار موفق به بَیتن جایزه بَینه. این افراد عبارتنه از:

علاوه به این، کومیته بین‌المللی صلیب سرخ سالای ۱۹۱۷، ۱۹۴۴ و ۱۹۶۳ جایزه صلح نوبل ره بَییته.
دِ جایزه اول، بطور ویژه به خاطر تلاشای این گروه طی جنگای جهانی اعطا بَینه.

تنها خواهر-برارونی که برنده جایزه نوبل بَینه جان تینبرگن (اقتصاد ۱۹۶۹) و ونه خوردِبرار نیکو تینبرگن (پزشکی، ۱۹۷۳) بینه.

تاکنون دِ نفر برنده هر دِ جایزه اسکار و نوبل بینه. جورج برنارد شاو از ایرلند سال ۱۹۵۲ جایزه ادبیات نوبل و سال ۱۹۳۸ به خاطر بهترین بازی روی صحنه، جایزه اسکار ره بَیته و ال گور آمریکایی که سال ۲۰۰۷ نوبل صلح ره تموم هاکردن جنگ عراق وسّه بَییت بی‌یه و فوریه ۲۰۰۸ اسکار بهترین فیلم مستند کارگردونی فیلم اتا حقیقت آزاردهنده ره بَییت‌بی‌یه.

 




#Article 371: خورشیدی منظومه (106 words)


خورشیدی منظومه اتا اساره‌یی منظومه هسه که خورشید و فضایی اجرام جه بساته بیّه که ونه گرانش دام دله درنّه.

وشون سرجمع ۸تا سیاره، ۵تا کوتوله سیاره، ۱۶۲تا قمر و بعضی اجرام (سیارکون واری)، دنباله‌دارون و میون‌سیاره‌یی غبار (شامل کویی‌پر کمربند و اورت ابر) جه تشکیل وونه.

زمین هم اتا سیاره هسته که خورشیدی منظومه ِسیاره‌ئون دله دره.

خورشیدی منظومه ات خله عضو دانّه که بنشنه وشون ره ۴تا رج دله بی‌یشتن خورشید، سیارات، کوتوله سیارات و پچیک اجرام.

خورشید نزدیک‌ترین اساره زمین جه هسته و خورشیدی منظومه نیشتنگاء وونه.

پچیک‌سیارات خورشیدی منظومه دله درنه اینانِنه:

خورشیدی منظومه پچیک‌چیزون، سیارکون و دمباله‌دار اساره‌ئون و قمرون هستنه.




#Article 372: شاء عباس (5508 words)


 
شاءعباس بزرگ یا شاءعباس اول (۹۹۶-۱۰۳۸ه‍.ق / ۱۵۸۷-۱۶۲۹م) معروف‌ترین شاء زمون صفویون هسته. وه شاء ممد خدابنده ِوچه و پنجومین شاء از سلسله صفویون هسته که به ایران به مودّت ویشته از ۴۲ سال شائئ هاکرده.

شاء عباس هیجده سالگی قزوین ره بَییته و خادش ره ایران شاء بخوندسته. وه برای اینکه خیالش از عوثمانی راحت بائه، قرارداد صولح با اون کشور دَوسته و غرب کشور ره به وشون واگذار هاکرده. بعدأ به اصلاح امور داخلی و فرو هنیشتن شورش ولایات موختلف کشور مشغول بیّه.

وه ازبکون ره شکست هدائه و وارد جنگ با عوثمانی بیّه. وه سه نوبت با عوثمانی دَپیته و هر سه بار پیروز بیّه. همینتی دِ بار به گرجستون حمله هاکرده و وه ره غارت هاکرده.

از آخرین لشکرکشیای وه بَنشنه به فتح قندهار و آزادسازی جزایر و بنادر پارس دریامونا از دست پرتغال ایسم بَوردن. زمون شاء عباس درآمد نقدی و غیر نقدی کشور بالا بورده و همینتی تجارت با کشورون خارجی زیاد بیّه. وه خله از نقاط کشور ره آباد هاکرده و بنائون زیادی بساته که هنوز بعضی از اونان پابرجانه.

شاء عباس طول حیاتش اتا از شه وچون ره بکاشته و دِتا ره کور هاکرده و دِتا ریکای دیگه هم همون وچگی بمردنه؛ همینسه بمردن زمون خار جانشین نداشته و ونه نوه شاء صفی شاء بیّه.

شاء عباس دِشنبه شو ، اول مارمضون سال ۹۷۸ هجری هرات دله فخرالنساء بیگم (دختر میرعبدالله خان والی مازندرون) جه بزائه بیّه.

شاء تهماسب به خاطر شعر زیر ونه ایسم ره عباس بی‌یشته:

وچگی به عباس میرزا معروف بی‌یه و دِ سالگی والی هرات بیّه؛ شاء اسماعیل دوم که اتا خشن مردی بی‌یه؛ مثل دیگه برار زائون و برارون فرمون قتل وه و ونه پی‌یر (سلطون ممد خدابنده) ره صادر هاکرده ولی پیش از اجرای حوکم بَمرده و ونه حوکم اجرا نیّه.

شاء عباس پیش از آفتاب‌در بموئن روز جومعه بیست و چاروم جمادی الاول سال ۱۰۳۸ هجری قمری کاخ اشرف دله بمرده. عالم آرای عباسی درباره علت بمردن وه نویسنه:

شاءعباس پیش از بمردن وصیت هاکرده که وه ره جایی دفن هاکنن که همه وسّه مجهول بائه.

عباس میرزا به یاری علیقلی خان شاملو خراسون دله تاج گوذاری هاکرد و حکومت خراسون زمون شائی ونه پی‌یر دست وه دَیی‌یه تا اونکه مرشد قلی خان استاجلو با شکست هدائن علیقلی ؛ قزوین ره بَییته و اون شهر دله عباس میرزا سن ۱۸ سالگی دله تخت سلطنت ره بشیته و ونه پی‌یر ره خلع هاکرده.
شاء عباس مثل خله‌ئون دیگه از شائون همون اول ِکار ۱۸ نفر از سران قزلباش ره به بهانه‌ی خونخائی بکاشته و پس از اون مرشد قلی خان ره هم به همین سرنوشت دوچار هاکرده.

ترکون عوثمانی با ایستفاده از آشوفتگی پس از بمردن حمزه میرزا خاک ایران ره حمله هاکرد بینه و نواحی ارزروم؛ عراق عرب؛ کردستون؛ ارمنستوان؛ گرجستون؛ بخشایی از آذربایجون و حتی لرستون و خوزستون ره بَییتنه و تا حدود نهاوند و همدان پیشروی هاکردنه. شاء عباس که دونسته سردارون قزلباش و دولتای هند و روسیه وه ره کومک نکانّه، مجبور بیّه شرایط سنگین عوسمانیا ره قبول هاکنه و حاضر به انعقاد قرارداد صولح بیّه. شاء عباس با این تاکتیک چن سالی تجدید قوای وسّه و استراداد سرزمینای از دست بورده مهلت بدست بیارده. موذاکرات دربارهٔ انعقاد پیمون صولح سه ماه طول بکشی‌یه و آخرسری باعیث به امضای عهدنومهٔ صولح استانبول ۲۱ مارس ۱۵۹۰ (۹۹۹ هجری قمری) بیّه. به موجب این قرارداد شهر تبریز با قسمت غربی آذربایجون و ایالات ارمنستون و شکی و شیروون و گرجستون و قراباغ و قسمتی از لرستون با قلعه نهاوند دست عوثمانیا بموندسته و مقرر بیّه از اون پس ایرانیا از لعنت هاکردن خلفای سه‌گانه خودداری هاکنن و شاهزاده حیدر میرزا به عونوان گروگان دربار عوثمانی دله بمونده. بعدأ شاء عباس با ایستفاده از فورصت پیش بموئه اوضاع آشفته ایران ره سر و سامون هدائه.

سال ۱۰۰۰ هجری قمری پایتخت ره به اصفهان مونتقل هاکرده و ولایات شرقی ره نظم و آرامش هدائه. 

سال ۱۰۰۷ هجری قمری (۱۵۹۸) دِ نفر از نجیب‌بزائون انگلیسی به نوم آنتونی شرلی و رابرت شرلی به همراه بیست و پنج نفر انگلیسی دیگه از راه ونیز و حلب و بغداد به قزوین وارد بی‌یمونه. برارون شرلی که در خدمت آرل‌آف اسکس از سردارون موقتدر انگلستان دَینه، مأموریت بَیتنه جنگ با عوثمانی وسّه ایران ارتش ره قودرتمند هاکنن، ضمناً انگلیس تجار وسه امتیاز بَیرن. این هیأت از طرف دولت ایران پذیرفته بَینه و شاء عباس از وجود وشون تجهیز و ایجاد نظم قشون ایران وسّه ایستفاده هاکرده. همینتی توسط وشون روابط ایران و ممالک ئوروپایی ره با داشتن اتا وجه موشترک و اون هم دوشمنی با عوثمانی گوسترش هدائه.

زمونی که شاء عباس به شائی برسی‌یه عده قزلباشون شصت هزار نفر بی‌یه که وه وشون ره به سی هزار نفر کاهش هدائه.

در موقابل قزلباش‌ئون که جز از رؤسای خودشون از هیچکس اطاعت نکاردنه، با مشورت برارون شرلی نیرویی شامل ده‌هزار سواره نظام و دوازده هزار پیاده نظام از گورجیون و ارمنیون که به دین ایسلام دربموبینه، تأسیس هاکرده و وشون ایسم ره «شاهسون» (یعنی شاء دوست) بی‌یشته و فرموندهی وشون ره خادش به عوهده بَیته. عده شاهسونا تا زمون بمردن شاء عباس صد هزار تا بی‌یه.

علاوه به این، فوج دیگه‌یی به ایسم تفنگچیون بساته که ویشتر وشون جنوبی بینه. وشون اولین ایرانیایی بینه که سلاح گرم جه ایستفاده اردنه.

برارون شرلی به کومک الله وردی خان توپخنه و اسلحه خنه بساتنه.

در عین حال شاء عباس کارایی تجدید سازمانای کشوری وسّه کارده. وه اساس حکومت خادش ره بر تمرکز قرار هدائه؛ کلیه قوا و اختیارات از شاء ناشی بینه و مأمورین دولتی از طرف وه عزل و نصب بینه. بعد از شاء صدراعظم موهمترین شخص کشور و وظیفهٔ ادارهٔ امور سیاسی و حکومتی بی‌یه و اعتمادالدوله لقب داشته. دیوان بیگی وظیفهٔ وزیر دادگستری ره به عوهده داشته. واقعه‌نویس مأمور تحریر فرامین سلطنتی و نگهداری سوابق مکاتبات با سلاطین خارجی بی‌یه، ایشیک آقاسی ریاست تشریفات سلطنتی دربار ره به عوهده داشته. قورچی‌باشی، قوللر آقاسی‌باشی و تفنگچی‌باشی امرای ارشد ارتش بینه.

نقطویون، پیروون محمود پسیخانی گیلانی بینه و وه خادش از اول از مریدون سید فضل الله استرآبادی مؤسس فرقه معروف حروفیه بی‌یه و پس از این از سوی فضل به دلیل خودپسندی و نافرمونی رد بیّه، به «محمود مطرود و مردود» هم شوهرت پیدا هاکرده. گرچه از وه و پیروونش کتب تاریخی عصر وه یاد نیّه ولی تحقیقات بعدی، وه ره مردی پرهیزگار، دانشمند و زیرک معرفی هاکردنه. وه با تیمور موعاصر بی‌یه. محمود شانزده کتاب و هزار و یک رساله بنویشته و هرکدوم ره نومی مخصوص هدائه. 

بنابر عقاید وشون: «مار و برار و خاخر و ریکا و کیجا و تموم منهیات مباح دونسته وانّه.»  

تعقیب و بکاشتن وشون از زمون سلطنت شاء تهماسب اول شروع بیّه و زمون شاء عباس به اوج خادش برسی‌یه. شاء عباس انده وشون بکاشتن دله افراط هاکرده که جلال الدین ممد اکبر، هندوستون شاء، وشون وسّه میونجیگری هاکرده. 

خان احمد گیلانی که لاهیجان دله خراجگوزار شاء بی‌یه ونه جه خروج هاکرده. اینتی‌بیّه که شاء با سی هزار نفر به گیلان لشکر بکشی‌یه و اونجه ره بَیته.  خان احمد هم به عوثمانی پناه بی‌یارده و در ۱۰۰۵ هجری بغداد دله بمرده. 

شاء وردی خان والی لرستون نسبت به شاء عباس قیوم هاکرده و خراج ندائه. شاء عباس سی هزار سوار جه به خرم آباد حمله هاکرده و اونجه ره بَیته. سپس دوازده هزار گورجی تازه موسلمون ره مأمور بَیتن شاء وردی خان هاکرده. وشون والی لرستون ره بَیتنه و پیش شاء بی‌یاردنه و وه به دستور شاء اعدام بَیّه.

سال ۱۰۰۵هجری که سال دهم شائی شاء‌عباس بی‌یه، وه که از ماری سو جه ونه شابائون به میر قوام‌الدین مرعشی رَسینه، تبرستون ره شه شابای ارث دونسته  همینسه تصمیم بَیته که کُل این سرزمین ره به اختیار بَیره. شاء عباس ِطرزفکر به نقل از کتاب عالم آرای عباسی اینتی بی‌یه:

این بنویشته‌ئون نشون دنّه که شاءعباس با بهانه قرارهدائن ِشه مار خاسته کُل مازرون ره به عونوان قلمروو مرعشیون بالا بَکشه ولی دیگه نَدونسته که مرعشیون فقط چَن قسمت از مازرون ره داشتنه و بقیه‌ی مناطق ونه شابائون ِنیّه.

عالم آرای عباسی دله بموئه: وقتی فرهادخان -که لشکر شاء‌عباس ِگتِ‌سرلشکر بی‌ه- به آمل بَرسی‌یه ،مردم عادی اون شهر ندائن ِقلعه وسّه آماده بَینه و از قلعه شهر موحافظت هاکردنه. این زمون ملک بهمن شاء اون روزگار ِسلسله پادوسبانیون که لارجان دله دیّه، اعلام هاکرده که نخانه قلعه ره داره چون آمل از ممالک موروثی وه نَیّه و ونه پی‌یرون آمل ِاختیار ره نداشتنه. ولی در حقیقت به شه موتحدون بائوت بی‌یه که قلعه ره بَیرِن و نی‌یِلِن قزلباشون آمل ره بَیرِن.
با این‌حال مردم طایفه‌ی تکلو قلعه ره بَییت بینه و وه ره ملک‌بهمن وسّه وِل نَکاردِنه. سید مظفر که اتا از گتِ‌مردمون ساری بی‌یه (گانّه به افیون موعتاد بی‌یه) به همراه فرهادخان آمل ره موحاصره هاکرد بی‌یه این‌حال که قلعه فتح نیّه وه اردوگاه ره وِل هاکرده و به قلعه شخصیش (ازداره‌کله) بوردِه ولی چون به افیون موعتاد بی‌یه ، به اجبار جنگل دله بورده و اونجه مریضی و اسهال وسّه بمرده.
الونددیو هم که دی‌یه قزلباشون خانّه کُل تبرستون ره بَیرن سر دِراهی بموندسته که لشکر ملک‌بهمن کومک هاکنه یا با شاء‌عباس موتحد بَواشه. همینسه شاءعباس به این نتیجه بَرسی‌یه که تا وقتی شائون پادوسبانی مازندرون دله و حتی اتا شهر دله حکومت کانّه نتونده اتحاد مردم ره از بین بَوِره و تبرستون ره بَیره.
بعد از مودّتی با تلاشای فراوون فرهادخان قلعه ره بَیتنه و به دستور شاء‌عباس قزلباشون به همراه فرهادخان به سمت لاریجان حمله هاکردنه. بعضی از گت‌مردمون شهر لاریجان از جان ِترس جه به فرهادخان تسلیم بَینه و ملک‌بهمن که وشون ره خائن حیساب بی‌یارده همه گت‌مردمون شهر ره سیو‌چال دِمبدائه. مردم لاریجان که از طرفدارون این امراء بینه و اصلأ به خاطر وشون ملک‌بهمن جه پیروی کاردنه ، اِسا ونجه دِشمن بَینه و مخفی راه‌ئون قلعه ره به قزلباشون نشون دانه. ملک‌بهمن که آدمِ چرب‌زوون و حیله‌گری بی‌یه به اجبار تسلیم بیّه و فرهادخان و قزلباشون ره به مهمونی دعوت هاکرده ولی فرهادخان قبول نکارده و وه ره بیست و سوم مرداد ماه سنه 1006هجری پیش شاءعباس اصفهان دله بَوِرده و آخرسری ملک سلطون حوسین لواسانی (که شه از فامیلای خله نزدیک بهمن بی‌یه) به اینتقام شه بِرار(ملک سلطون حسن) ملک‌بهمن ره نقش جهون اصفهان دله سَر بَوری‌یه. طایفه‌ی تکلو که از دوستدارون پادوسبانیون بینه پیش از به راه دمبدائن قیوم توسط قزلباشون قتل‌عام بَینه.

زمونی‌که ملک بهمن عازم اصفهان بی‌یه ونه وچون قلعه دشمنکور دله دَینه. ملک‌بهمن همه ثروتش ره این قلعه دله قایم هاکرد بی‌یه. ملک‌بهمن ریکا که کیخسرو ایسم داشته اون زمون ۱۷ساله بی‌یه و آخرین بموندسته‌ی ملکان لاریجان بی‌یه. وه هم تسلیم بیّه و آخرسری قزوین دله به دست شاء‌عباس وه ره بکوشتنه.

دیگه شاخه سلسله پادوسبانیون ملکان کجور بینه. زمون حکومت شاء‌عباس این شاخه‌ی شاء ملک‌جهونگیر بی‌یه. شاءعباس پس از بَیتن لاریجان و آمل به فکر رِقِدبدائن کامل سلسله پادوسبانیون و بکوشتن آخرین شاء این سلسله دکته همینسه لشکری به سرکردگی الله‌قولی بیک‌قورچی باشی ره قزوین جه به سمت رستمدار راه دمبدائه.
پس از مودّتی موحاصره دیی‌یِن رستمدار عده‌یی از مردمون شهر پیش قورچی‌باشی بوردنه و تسلیم بَینه و هر روز سپاهیون وسّه غِذا وَردنه و وشون ره خدمت کاردنه. قورچی‌باشی همون اول اتا نومه به شاء بنویشته و وه ره از شرح ماجرا اطلاع هدائه. شاء هم ونه جواب وسّه بائوته که خله ونه رستمداریا مراقب بائه چون هیچ‌وقت تا به اون زمون وشون شه شائون جه دست‌نَکشینه و شاید حیله‌یی در کار بائه ولی قورچی‌باشی پس از موشاهده خدمات وشون به وشون اعتماد هاکردنه.
روزی که قورچی‌باشی حموم بورد بی‌یه، روستمداریا تِفِنگ بَیتنه و نزدیکی حموم آماده بَینه این زمون سربازا از این کار وشون مطلع بَینه و همه‌کس ره دستگیر هاکردنه. بعدأ همه ره قزلباشون بَکاشتنه.
پس از این ملک‌جهونگیر مخفیانه قلعه ره وِل هاکرده و به قلعه‌ی دیگه‌یی بورده و از اونجه هم به جنگل پناه بی‌یارده. روزی که وه و چندتا از معتمدونش جنگل دله دَینه ، عده‌یی صوفی وشون ره بَدینه و بِشناسینه. همراهون ملک همگی بکوشته بَینه و ملک فرارهاکرده آخرسری بعد از تعقیب وه اتا از صوفیون وه ره به بند بَکشی‌یه و پیش قورچی‌باشی بَورده و وه هم ملک ره قزوین دله به پیش شاء‌عباس بَورده و یکشنبه بیست‌و‌دوم جمادی‌الاخر سال1006هجری سلسله ۹۸۴ساله‌ی پادوسبانیون ره مونقرض هاکردنه.
. 

زمون صفویون ازبکئون اتسره به خراسون حمله کاردنه و اونجه ره غارت کاردنه. وقتی شاء عباس به سلطنت بَرسی‌یه ازبکون مشهد ره داشتنه و دِباره به خاک ایران تجینه  و تا اسفراین ره بَییت بینه. 

در این گیر و دار ات دفعه عبدالله خان ازبک بمرده و ونه ریکا عبدالمومن خان هم بکوشته بیّه.  اینتی‌بیّه که شاء عباس  ۲۵ ذالحجه سال ۱۰۰۶دله، «تیسا به لینگ با شه ارتش بورده و مشهد ره بَیته».  با این وجود هنوز ازبکون به قصد غارت به سر حدات شومال شرقی ایران تجینه تا این که ارتش ایران نواحی هرات دله وشون تار و مار هاکرده. همینتی سر قاتلون ره به قزوین بَرسنی‌نه  که تعداد وشون ره از ۱۷۰۰ سر تا ۲۰۰۰۰ سر بنویشتنه. 

شاء عباس همینتی چن‌هزار خانوار کورد ره غربی آذربایجون و کردستون جه به خراسون کوچ‌هدائه.  پس از ات‌کم باز ازبکون هجوم بی‌یاردنه و این بار شاء عباس با هفتاد هزار نفر به خراسون لشکر دکشی‌یه. 

پس از ات‌کم تألم خان ، عبدالله خان ِبرارزاء به سرکردگی ازبکون برسی‌یه و با سیصد هزار نفر به خراسان حمله هاکرده و هرات دله مقر بساته. بنابرین سپاه ایران با صد هزار نفر سپایی به هرات حمله هاکرده و این نبرد دله ازبکون شکست بخاردنه و تألم خان بکاشته بیّه. همینتی دوازده هزار نفر از مردون و زنون ازبک به دست ایرانیا اسیر بَینه. 

شاءعباس سال ۱۰۳۰ به خاطر بَیتن قندهار به خراسون بی‌یَموئه و همین که شاء به خراسون نزدیک بیّه ازبکون بخشش بخاستنه و شاء با این شرط که وشون تا ابد از در دوستی با ایران در بئن وشون ره ببخشی‌یه.

شاءعباس پس از آروم بساتن سامون شومال شرقی و اصلاحات ارتش، شرایط ره پس‌بَیتن غرب ایران از عوثمانیون وسّه خار بدی‌یه. اول با روسون ارتباط برقرار هاکرده و درخواست عملیات همزمون علیه عوثمانی هاکرده که روسون به دلیل جنگ لیون با این خواسته موافقت نکاردنه و تنها به چند عملیات ایذایی مرز داغستون دله دَس بزونه.  این زمون مردم غرب (نهاوند، تبریز، ماکو و...) هم شکایت از ستم عوثمانیا به دربار ایران بَوِردنه. 

اینتی بیّه که شاء عباس تصمیم بَیته با عوثمانی وارد جنگ بَواشه. پس از تشخیص ساعت سعد توسط جلال الدین ممد یزدی مونجّم‌باشی، ارتش ایران ۷ ربیع الثانی سال ۱۰۱۲ از اصفهان حرکت هاکرده. راه دله سپاهیون قزوین و اردبیل به شاء اضافه بَینه. شاء عباس با اتا حرکت غافلگیرانه تبریز بَییته و وه ره تصرف هاکرده.  بعد از تبریز به ایروان حمله هاکرده؛ زیرا عوثمانیا اونجه جمع بَی‌بینه. وقتی سپاه به حوالی ایروان برسی‌یه عوثمانیا به سمت ایرانیا توپ شلیک کاردنه و سپاه ایران جنگلای اطراف موضع بَیته. این مدت قلعه کوزچی فتح بیّه. همینتی سلطان ممد سوم عوثمانی بمرده و ونه شانزده ساله ِریکا (سلطان احمد اول) شاء بیّه. این زمون، الکساندر امیر گرجستون کاختی و گرگین خان امیر گرجستون کارتلی هم به اردوی شائی بمونه و تسلیم بَینه. ایران سپاه پس از ات‌کم به ایروان ِقلعه حمله هاکرده و پس از بکاشتن دِ هزار نفر وه ره تصرف هاکرده. عتیق ِقلعه هم که مقر اصلی عوثمانیا بی‌یه به رهبری شریف پاشا تسلیم بَیّه. 

شاءعباس ات‌سال بعد (بهار ۱۰۱۵) به گنجه حمله هاکرده و وه ره تصرف هاکرده.  بعدأ با این که عثمانیا جوادوا ِپل ره روی رود ِکُر ره رِقِدبدا بینه، از روخنه‌ی کر بُگذشته و به سوی شماخی بورده و وه ره موحاصره هاکرده. شماخی ِقلعه برج و باروی گتی داشته بود و دور تا دور قلعه ره خندق بکندست‌بینه و قلعه‌ی لوش هم پل ِموتحرک بی‌یه که وه ره به زمون حمله دِشمن وَندستنه. ایران ِسپاه برج و باروی قلعه ره توپ و سنگ‌دمداز - که سنگای سی منی دمدائه – جه بِشکنی‌یه و بعد از اون که عثمانیا حدود ۳۰۰۰ نفر تلفات هدانه، شهر به دست ایرانیا دکته. همینتی اهالی شهر شش هزار تِمِن پول جمع هاکردنه و بین نظامیا تقسیم هاکردنه. 

زمونی که شاء عباس تصمیم بَردگرده اصفهان،تصمیم بَیته اتّا چاره‌اندیشی هاکنه که عوثمانی‌ئون ره هَچل دمبده. به این ترتیب که مناطق ارمنستون و نخجوون ره به بیابون لم یزرع و خاشک تبدیل هاکرده و چشمه‌ئون ره مسموم هاکرده. این عمل باعث بی‌یه که هرزمون عوثمانیا از طریق ارزروم به ایران حمله کانّه، دوچار کمبود غِذا بَواشِن. 

شاءعباس دوم مارمضون سال ۱۰۲۲ هجری قمری اصفهان جه به اردبیل و قراباغ بورده و از اونجه جه به گرجئون حمله هاکرده. بعد از تاخت و تاز و غارت گرجئون به ایران وَردگرسته و تفریح وِسّه به مازرون بورده و از اونجه عازم اصفهان بیّه. بعدأ به وه خَوِر هدانه که عثمانیا خانّه ات‌بار دیگه به آذربایجون حمله هاکنن. این خَوِر گرجستون دله باعث بیّه که گورجیون علیه ایران شورش هاکنن و قزلباشون ره بکاشِن. تهمورس خان (اتا از حاکمون گرجستون) به مقر حکومتی وَردگرسته و با گورجی سپاهیون دژون قزلباشون ره بَیته.

وقتی خَوِر پیروزیای تهمورس خان به شاء عباس بَرسی‌یه، از راه گیلان و سواحل کاسپین به گرجستون حمله بَوِرده و تا کاختی پیشروی هاکرده. کاختی دله نزدیک هفتاد هزار نفر از گرجیون ره بکاشته و صد و سی هزار ریکا و کیجا گورجی ره اسیر هاکرده. بعدأ به آذربایجون بورده تا جلوی پیشروی عوثمانی سپاه ره بَیره. 

سلطون احمد اول سال ۱۰۲۶ به خلیل پاشا فرمون هدائه به دیاربکر رود و به جمع هاکردن سپاه حمله به ایران وسّه تَن‌هاده. ات‌کم بعد ۲۲ ماه ذالقعده همون سال، سلطون بمرده و ونه برارون سلطون مصطفی ره به سلطنت بَرسنینه. جدید سلطون خاسته با ایران صولح هاکنه و همینتاسه سفیر زندونی بَیی ایران ره رِها هاکرده. 

زمونی که خَوِر جمع هاکردن سپاه دیاربکر توسط خلیل پاشا به شاء عباس بَرِسی‌یه، به قرچغای بیگ، امیر توپخنه و سردار تفنگچیون سپاه، دستور هدائه ولایات ارزروم و وان ره غارت هاکنن تا عوثمانی سپاه با مشکل آذوقه مواجه بَواشه که این کار به خوبی انجام بیّه. 

ات‌کم بعد سران عوثمانی سلطون مصطفی ره سلطنت جه بَییتنه و ونه گت ِریکا سلطون سلطان عوثمان ره که دوازده ساله بی‌یه به سلطنت هنیشِنینه. این سلطون اتّا نومه دوستانه شاء عباس وسّه بَرسنی‌یه که شاء وه ره قبول هاکرده. 

سال ۱۰۲۷ هجری قمری خلیل پاشا رأس سیصد هزار نفر به آذربایجون هجوم بَورده. قرچغای خان که توون موقابله با وه ره نداشته به تبریز عقب نشینی هاکرده و به فرمون شاء تبریز ره ویرون هاکرده و به طرف اردبیل عقب نشینی هاکرده. خلیل پاشا تبریز ره بَیته و به سمت اردبیل حمله هاکرده. قرچخای خان دستور موبارزه با دِشمن نداشته و این زمون خلیل پاشا ۳۵۰۰۰ سپاهی تورک و ۱۵۰۰۰ سپاهی تاتار ره مامور حمله شو اونه به ایران ِلشکر هاکرده. این زمون اتا از سربازای عوثمانی به نوم علی بیگ که اصالتأ ایرانی بی‌یه، این خَوِر ره به ایرانیا هدائه. قرچغای خان با سی هزار نفر به موقابله عوثمانیا بورده و اتا حمله غافلگیرانه‌ی دله وشون قوا ره رِقِدبدائه و حدود هشتاد نفر از سردارون تورک و تاتار ره به اسیری بَیته.

خلیل پاشا بعد از این شکست تصمیم به صولح بَیته. همینتی دستور وَردگِرستن به استانبول از جانب سلطون به وه بَرِسی‌یه. عوثمانی سپاهیون درخواست عبور از مراغه و کردستون ره وَردگِرستن به استامبول وسّه داشتنه که با موخالفت شاء عباس مواجه بَیّه. آخرسری عوثمانی سپاهیون از همون راهی که بِمونه، وَردگِرستنه.

شاءعباس بعد از سرکوب هاکردن ازبکون و تصرف خراسان خاسته قندهار ره هم هندستون جه طلب هاکنه اینتاسه ات‌خله سفیر با هدایای گرون‌قیمت به هندستون بَرسنی‌یه و قندهار ره طلب هاکرده ولی جواب نَیتِنه.

شاءعباس که دونسته با دوستی نتونده قندهار ره  بَیره، ربیع الثانی سال ۱۰۳۱ به خراسون بورده اونجه جه به بهانه گردش و شکار عازم قندهار بیّه. شاء عباس بعد از موحاصره قندهار مدت کوتاهی برجای وه ره با توپ بِشکنی‌یه و شهر ره سه شنبه ۱۳ شعبان سال ۱۰۳۱ موصادف با ۲۰ ژوئن ۱۶۲۲ تصرف هاکرده. 

شاءعباس بعد از دِرِس‌هاکردن اتّا قوی ِارتش به جنگ پرتغالی‌ئون که فارس دریامونا دله دَینه و جنوب ایران ره تصرف هاکرد بینه وارد بیّه فرموندهی ایران ِارتش این جنگ دله به عوهده فرمونده دلیر امام قولی خان بی‌یه لشگر شاء عباس بتونسته بندر گمبرون (گمبرون واژه‌یی پرتغالی به معنای خرچنگ هسته) ره پس بَیره امام قولی خان با حمله به جزیره هرمز و فتح هاکردن قصر پرتغالی‌ئون بتونسته پرتغال ره شکست هاده.

مردم جنوب به خاطر این گت ِکار شاءعباس شه شهر ِایسم ره بی‌یشتنه بندر عباس تا یادوار دلاوریای شاء عباس علیه موتجاوزین پرتغالی بائه. 

سال ۱۰۳۱ هجری میون ینی چری‌ئون اختلاف دکته؛ نتیجه وه که سلطون مصطفی ات‌بار دیگه به سلطنت برسی‌یه و سلطون عوثمان بعد از چار سال سلطنت به دست ینی چری‌ئون بکوشته بیّه. سلطون دور دوم سلطنت خادش خاسته با ایران بائه. 

میون این شورش و ضعف دربار عوثمانی، ات‌نفر به ایسم بکرسوباشی به بغداد حاکم بیّه و عوثمانیا جه خروج هاکرده و خائون وصل بیّن به ایران بیّه. سلطون حافظ احمد پاشا ره سرکوبی شورش بغداد وسّه اعزام هاکردنه. این زمون صفی قولی خان حاکم همدان به میون رودون حمله هاکرده و اینتی بیّه که حافظ احمد پاشا ناچار به وَردگرستن بیّه ولی بوردِن زمون به بکرسوباشی بائوته که حکومت بغداد ره به وه هدائه و ونجه بخاسته که مانع ورود قزلباشون به شهر بَواشه. 

این زمون ینی چری‌ئون سلطون مصطفی ره سلطنت جه بَیتنه و سلطون مراد ره به سلطنت بی‌یشتنه. جدید سلطون حکومت بکرسوباشی بغداد ره به رسمیت بِشناسی‌یه. بنابرین جنگی میون ایران ِسپاه و بکرسوباشی شروع بیّه و بغداد یکشنبه ۲۳ ربیع الاول سال ۱۰۳۲ هجری به تصرف ایران دربموئه.

شاءعباس از ضعف عوثمانیون استفاده هاکرده به موصل لشکر بکشی‌یه. پس از اون دیاربکر ره تصرف هاکرده و تا قلعه آخسقه ِگرجستون پیش بوردِه. این فتوحات باعث بیّه سلطون، حافظ احمد پاشا ره به جنگ صفویون بَرسِنه. عوثمانی ِسردار پای بغداد ِقلعه ، صفوی سپاهیون جه شکست بخارده.

سال ۱۰۳۷ هجری شاء عباس، امام قولی خان (بیگلربیگی فارس) ره مأمور بَیتن بصره هاکرده. امام قولی خان با اتا گت ِسپاه به سمت بصره بورده. اهالی بصره تسلیم بَینه و عوثمانیون از ترس به قلعه شهر پناه بَوِردنه. این زمون خَوِر بَمردن شاء عباس و انتشار وه میون قزلباشون باعث بیّه صفوی ِسپاه بصره جه عقب نشینی هاکنن. 

جان کارت رایت اتا از جهونگردون خارجی که سال ۱۰۱۲ هجری قمری شاء عباس ره نزدیکی جه بَدیــبی‌یه، شه سفرنومه دله درباره ۳۴ سالگی شاء عباس اینتی گانه:

دلاواله درباره شاء میون سالگی دله نویسنه:

زمون صفویون تموم ِپول کشور شاء ِدست دَیی‌یه و خرجا هم ونه دستور جه خرج بینه. خزانه دولت و اونچی از مالیاتای مختلف و عواید موستقیم و غیر موستقیم و درآمدای رسمی و اتفاقی خزانه دله شینه، و همه شاءِ بینه و میون عواید دولت و سلطنت امتیاز و تفاوتی دنی‌بی‌یه. 

شاء از راه‌ئون موختلفی شه و خزانه وسّه پول دَریارده:

میدون نقش جهان، مسجد امام (نام پیش از انقلاب وه به مدت چن قرن مسجد شاء بی‌یه)، عالی قاپو، بخشایی از عمارت چهل ستون، چارباغ، پل‌ئون زاینده رود، کانال کشی ئوی  کوه کوهرنگ به سمت زاینده رود از کارای شاءعباس بی‌یه. البته نزدیک به نیم هزاره از زمون وه بگذِشته ولی هنوز اصفهان به بنائون فرنگی و هِنر عصر صفوی افتخار کانده چنونچه که سال ۱۴۲۸قمری «نیشتنگاء فرهنگی ایسلام» بی‌یه. 

شاءعباس همونتی که خله از جهونگردون و مورخین بائوتنه اتا وطن پرست بی‌یه، همینسه تیسالینگ سال ۱۰۰۹ تصمیم بَیته بهمشهد بوره و به دستور وه فقط ۹۹۹ کاروونسرا اون سالراه دله بساتنه. وه مشهد ره به طور رسمی «شهر مقدس ایران» بائوته تا اینکه مردم به جای سفر حج بورِن مشهد و عوثمانیا وشون ره سخت نَیرِن.

اتّا سرزمین دیگه که خله مورد توجه بی‌یه مازندرون هسته؛ چون شاءعباس همیشک به اینکه ماری‌سو جه مازرونی بی‌یه جه افتخار کارده؛ ونه مار از مَردِمون ساری - و یا به روایت بعضیا، از مردِم اشرف – بی‌یه. همینسه شاءعباس سال ۱۰۳۲ شهر اشرف (بهشهر امروزی) ره به وجود بی‌یارده و عمارتای کلاه فرنگی و بنائون زیبای عباسی ره به وجود بی‌یارده و شاء که اتا گردشگر مَردی بی‌یه همیشک به اونجه شی‌یه و شکار کارده. سال ۱۰۳۳ هم شهر فرح‌آباد ره احداث هاکرده و وه ره نیشتنگاء حکومت مازندرون هاکرده - تا پیش از وه بارفروش (بابل امروزی) مازندرون نیشتنگاء بی‌یه - و اون شهر وسّه هم تلاش زیادی هاکرده - که  اون شهر و ساری هجوم روسون زمون پطر کبیر تش دله خاکستر بَینه و ساری ات‌بار دیگه نیشتنگاء ایالت مازندرون بیّه- شاء عباس از جاجرم ِخراسون تا دشت مغان اردبیل شاءراه بِساته تا به وسیله وه مازندرون به رونق سابق وَردگِرده. همینتی اتا گت ِدیوار نزدیکی بندر گز بِساته تا به‌وسیله وه مازندرون از هجوم ترکمونون‌ راحت بائه؛ پیترو دلاواله شه سفرنومه دله از فرهنگ و تمدنی مازندرون دله وصف کانده که تا به اون زمون هیچ کجای دنیا ونه واری نَدی بی‌یه.

وه راه‌ئون ره ایمن هاکرده و همینتی تعمیر و احداث راه‌ئون جدید وسّه همت داشته؛ گورجیون و ارامنه ره که گرجستون ِجنگ دله به اسارت بَیته ره اختیار هدائه تا آزادانه فرح آباد دله زندگی هاکنن و همینتی کنار اصفهان وشون ره زمین هدائه و وشون شهر جلفا ره بِساتنه؛ بندر گمبرون ره سال ۱۰۲۳ و جزیره هرمز ره سال ۱۰۳۱ از تصرف پرتغالیون خارج هاکرده.اتا از گت‌ترین موشکلات شاء عباس حکومت پرقودرت هه‌لوخان اردلان کردستون بی‌یه که شاءعباس ِارتش نتونسته وه ره رِقِدهاده.

وه به شعر و نقاشی و موسیقی و معماری توجه داشته؛ و به علما و هنرمندون علاقه داشته. ملاصدرا؛ میرداماد؛ میرفندرسکی؛ شیخ بهایی و... از فاضلون ونه زمون بینه. شاء عباس اتا دیندار مردی بی‌یه و به ویژه به حضرت علی (ع) خله ارادت داشته. گانّه نسبت به مردِم ِعادی و زیردستاش مهربون بی‌یه. معماری ِفرهنگ هنوز هم متأثر از اون دوره‌شِنه.

شاءعباس با هوش بالاش رقابتی میون مملکتای ئوروپایی پارس دریامونای وَر بساته تا به وسیله این دولت دیگه‌یی نتونه فرمونروای اونجه بَواشه و هم به این وسیله بی‌یه که دست پرتغالیا ره بندر عباس جه کوتاه هاکرده؛ نه فقط آنتونی شرلی ره حسینعلی بیک جه رایی ئوروپا هاکرده که هیچ نتیجه ندائه و آنتونی شرلی به فیلیپ سوم پناه بَوِرد، بلکه بعد از اون رابرت شرلی و بعدنا نقدعلی بیک ره به پیش شائون ئوروپا رایی هاکرده؛ همینتی وه برخلاف اجداد خادش فقط با اهل تسنن دِشمنی داشته ولی با مسیحیون و پیروون سایر ادیان با گرمی برخورد کارده و وشون ره انتخاب ایسلام دله رها یِشته و گرچه خله زمون وه ایسلام آوردند دلیل بر آن نیست که با زور به این کار مبادرت می‌ورزید.

شاءعباس گرچه مردم جه مهربون بی‌یه ولی اونچی که معلومه حکایت از این دانّه که اتا دقیق و سخت گیر مَردی بی‌یه.شه پی‌یر ره زندونی هاکرده ، دِتا برادر ره کور هاکرده، شه ریکا ره سوءظن وسّه بکاشته، دِتا شه خورد ریکا ره کور هاکرده و آخرین ریکا هم زودته از وه بمرده. گانّه جنگ گرجستون دله، گورجیون ره قتل عام هاکرده، و بیست هزار خانوار گورجی ره به اسارت بَیته و در ظرف ۲۰ روز هفتاد هزار تن از وشون ره بکاشته.

شاءعباس شونزده سالگی با زنی چرکس ایزدواج هاکرده (۹۹۵ هجری).  همچنین هیجده سالگی اتا شو دله با دِتا زن، «اغلان پاشا خانم» (سلطون حوسین میرزا که بهرام میرزای وچه بی‌یه، شاء تهماسب اول ِگگ) که قبلاً ونه بکوشته برار(حمزه میرزای) زنا بی‌یه و دیگری «مهد علیا» که ونه عموزاء بی‌یه و هرگز ازدواج نکارد بی‌یه جه، ایزدواج هاکرده. 

شاءعباس سال پنجوم سلطنتش با خواخِر شاء وردی خان لر - که به ضدش شورش هاکرد بی‌یه – جه ایزدواج هاکرده. همینتی ماه ذی القعده سال ۱۰۰۵ با گورجی کیجا که ونه پی‌یر نوم عبدالغفار بی‌یه جه ایزدواج هاکرده. 

شاءعباس ۱۴ ربیع الاول سال ۱۰۱۱ هجری قمری هم، خان احمد گیلانی ِکیجا ره که سیزده سال پیش از اون شه ریکا (صفی میرزا) وسّه نومزه هاکرد بی‌یه، جه به بهانه این که صفی وه ره دوست ندانّه شه وسّه وه ره عقد هاکرده. 

حرمسرای شاء دله، زن ایرانی کم بی‌یه و ویشتر ِزنای ِشاء شاهزاده خانِما یا کنیزکون گورجی و حتی روسی بینه.  سال ۱۰۱۲ هجری شاءعباس با تیناتین، گرگین خان امیر گرجستون کارتلی ِکیجا جه ایزدواج هاکرده. تیناتین پس از ایسلام بی‌یاردن به لیلی سلطون و فاطمه سلطون معروف بیّه.

ممدباقر میرزا مشهور به صفی میرزا، شاء عباس ِگت ِریکا، چارشنبه ۱۲ ماه شوال سال ۹۹۵ هجری مشهد دله اتا چرکسی‌مار جه کنارهکته. ات‌سالگی اسماً حاکم خراسون بی‌یه و پنج سالگی حاکم همدان بیّه.

آخرای جمادی الاول سال ۱۰۱۰ صفی میرزا با شاء اسماعیل دوم ِگت ِکیجا عقد هاکرده.

شاءعباس در مورد تمومی ریکائونش اعلام هاکرد بی‌یه که کسی نَوِنه با وشون رابطه داشت بائه و حتی وشون جه گپ بزنه، همینسه وه ویشته اوقات حرمسرا دله دَیی‌یه. صفی میرزا جوونی خِش رفتار، مهربون و دلیر بی‌یه.

شاءعباس همیشه نگرون بی‌یه ونه ریکائون ونه ضد دربِئِن. روزی دِ تا از نزدیکون صفی‌میرزا به شاء خَوِر هِدانه که صفی میرزا خانِه وه ره بکوشه. چندین نفر از سرون چرکس و قزلباش هم صفی میرزا ره به بکوشتن شاء ترغیب هاکردبینه. صفی هم اینتا وسّه که ونه پی‌یر بَدگامون نَواشه وه ره بائوته که قضّیه چچی‌یه ولی ونه پی‌یر خله جان‌ترس بی‌یه و شو دله چنبار شه جا ره عوض کارده.

همون روزون ملا مظفر گنابادی، از گت ِمنجمون دربار، به شاء بائوته اتا خطر ونه نزدیکی دَره. همینسه شاء که رمالی جه خله اعتقاد داشته، تصمیم بَیته شه وچه ره بَکوشه.

شاء همینسه بهبود بیگ ره بائوته که بوره و صفی‌میرزا ره بَکوشه و صفی میرزا روز دِشنبه سوم محرم سال ۱۰۲۴ اتا از کوچه‌ئون رشت دله سن ۲۹ سالگی دله بکوشته بیّه.

صفی میرزا دِ تا ریکا داشته: سلیمون میرزا شاءاسماعیل‌دوم ِکیجا جه و دیگری سام میرزا اتا گورجی کیجا جه. بعد از بمردن صفی میرزا ونه ریکا سام میرزا با نوم صفی‌شاء‌اول به سلطنت بَرِسی‌یه.

حسن میرزا شاءعباس ِدومین ریکا هسته که بهار سال ۹۹۷ هجری لاریجان دله دِنیا بموئه. وه وچگی دله فارس اوستان دله بمرده.

سلطون ممد میرزا شاءعباس ِسومین ریکا هسته که شنبه دهوم شعبون ۱۰۰۶ هجری اتا گورجی زنا جه کنارهکته. دِ سال پیش از این شاءعباس ِپی‌یر (ممد خدابنده) بَمرد بی‌یه همینسه شاءعباس شه وچه نوم ره شه پی‌یر ایسم واری بی‌یِشته. همینتی وچگی دله وه ره روزک میرزا گاته. 

وه ۲۲ سالگی دله خله هیکلی بی‌یه و خله فرمونگیر بی‌یه. شاء هم بعد اونکه ونه ریکا گت بَیّه خاسته وه ره بکوشه و بهانه دمبال دَیّه. همینتی شایع بیّه که ونه مار پیش از ایزدواج با شاء وه ره باردار بی‌یه و وه شاءعباس ِوچه نی‌یه.

ممد میرزا هم شه پی‌یر جه کم‌کم دِشمن بیّه و وقتی بِشناسته پی‌یر فرح آباد دله مریض بیّه به خیال این که کار شاء تموم هسته جشنی به راه دِمبدائه ولی شاء خار بیّه.

همینسه اوایل رجب سال ۱۰۳۰ هجری ممد میرزا ره به دستور شاء عباس کور هاکردنه. وه تا زمون به سلطنت برسی‌ین شاءصفی الموت دله زندونی بی‌یه ولی به دستور شاءصفی وه ره بَکوشتنه. دلیل شاءصفی این بی‌یه که: «چون کورنه وجودشون بی فایدوئه»

شاءعباس ِچارومین ریکا وه بی‌یه که روز هشتم ربیع الاول ۱۰۱۰ بزائه بیّه. وه دوازده سالگی دله اصفهان دله مریض بیّه و روز جومعه ۲۹ جمادی الثانی سال ۱۰۲۲ هجری بمرده.

شاءعباس ِپنجومین ریکا بی‌یه که روز سه شنبه ۲۷ جمادی الاول سال ۱۰۱۱ هجری قمری بزائه بیّه. 

دن گارسیا، سفیر ایسپانیا، که سال ۱۰۲۸ هجری وه ره بَدی‌یه ، گانه:

شاءعباس بعد از بکاشتن و کور هاکردن ونه گت ِریکائون و کورهاکردن صفی‌میرزای ِگت‌ریکا امام‌قولی ره شه ولیعهد هاکرده.

امام‌قولی تا ۱۰۳۶هجری پی‌یر جه موشکل نداشته ولی این سال شاءعباس زمونی که سلطونیه دله دَیی‌یه دستور هدائه این ریکا ره هم کور هاکنن. دلیل این کار ره هیچکادوم از مورخون اون زمون ننوشتنه. امام‌قولی کاملا کور نَیّه و ات‌کم تونِسته بَوینه. بعدأ وه ره الموت دله زندونی هاکردنه.

وقتی شاءعباس بَمرده، امام‌قولی‌میرزا ادعای بینایی و سلطنت هاکرده. همینسه قزلباشون دِباره ونه چِش دله میله بی‌یشتنه.

امام‌قولی تا سال ۱۰۴۲ قلعه الموت دله دَیی‌یه. این زمون شاءصفی دستور هدائه هرکی که کور هسته ره بکوشِن.

شاءزاده بیگم به زنی میرزا محسن رضوی متولی مشهد دربموئه و از وه دِ تا ریکا بی‌یارده که اتا ابوالقاسم میرزا نوم داشته که خلیفه سلطون داماد دیگه شاء ره بَیته و آخرین شو دله رجب سال ۱۰۴۱ هجری قمری به دستور شاءصفی کور بیّه. دیگری ره هم که با ونه پی‌یر مشهد دله دَیّه، منوچهرخان حاکم شهر به دستور شاءصفی کور هاکرده. شاءزاده بیگم زمون زندگی شاءعباس بمرده. 

زبیده بیگم ره شاء عباس به عیسی خان قورچی باشی، سید بیگ صفوی شیخاوند ِریکا هدائه. وه سه‌تا ریکا داشته که وشون گت‌ترین سیدممدخان زمون بمردن شاءعباس هیجده سال داشته. اون زمون زبیده‌بیگم ِگت ِریکا ره نومزه سلطنت هاکردنه ولی وشون پی‌یر اجازه ندائه و آخرسری هرسه‌تا برار به همراه پی‌یر شاءصفی دست بکوشته بَینه.

خان‌آغا‌بیگم شاءعباس ِسومین کیجا ، میرعلاءالدین‌ممدحسینی ِکیجا، معروف به سلطون العلما و مشهور به خلیفه سلطون بی‌یه.  
وه چارتا ریکا داشته که همگی زمون سلطنت شاءصفی کور بَینه.

وه شاءعباس ِچارومین کیجا بی‌یه ، حوا بیگم، اول زن ِمیرزا رضی شهرستانی صدر سابق بی‌یه و پس از بمردن این مَردی سال ۱۰۲۶ هجری قمری، به عقد ونه برارزاء، میرزا رفیع دربموئه. این کیجا از همسر اول خادش صاحب اتا ریکا بیّه به ایسم میرزاممدطاهر و از دومین مَردیش هم دِتا ریکا بی‌یارده. ونه هر سه‌تا ریکا ره شاءصفی آخر رجب سال ۱۰۴۱ هجری قمری کور هاکرده. میرزا رفیع هم بعد از اینکه به دامادی شاءعباس بَرسی‌یه، به مقوم گت ِصدارت جه بَرسی‌یه ولی شاءصفی بعد از کور هاکردن ونه ریکائون وه ره از این مقوم عزل هاکرده. حوابیگم پیش از بمردن شاءعباس بمرده. 

این کیجا ره شاء عباس مارمضان سال ۱۰۲۳ هجری قمری، به میرعبدالعظیم که میرحسین خان مازندرانی ِوچه بی‌یه ره هدائه، وشون شاءعباس ِمار جه فامیل بینه.  شهربانوبیگم تا سال ۱۰۷۳ هجری قمری هم زنده بی‌یه. 

شاءعباس شیشومین کیجا ملک‌نسا‌بیگم بی‌یه، وه میرزا جلال شهرستانی متولی آستانه رضوی جه ایزدواج هاکرده و پیش از بمردن پی‌یر بَمرده. میرزا جلال ، میرزا مؤمن شهرستانی ریکا بی‌یه و شعر هم گاته. 




#Article 373: بومب‌گوذاری مهاباد (۱۵۲۲) (223 words)


انفجار بومب مهاباد دله ۳۱ شهریور ۱۳۸۹ باعث بکوشته بیّن ۱۲ نفر و زخمی بیّن ۲۰ نفر  بیّه. این بومب‌گوذاری جریون مراسم رژه سالگرد ایران و عیراق ِجنگ و جایگاه زنا اتفاق دکته. اکثر قوربانیا ره وچون و زنان فرمونده‌ئون نظامی مهاباد تشکیل دانه. این بومب ۵۰ متری جایگاه ویژه مونفجر بیّه. پس از اینتا حمله به نیروئون نظامی حاضر محل، آسیبی نَدینه. دِ نفر از مجروحون این حادثه به دلیل وخامت وضعیتشون به ارومیه مونتقل بَینه.

مراسم تشییع پیکر ۱۰ تن از زنا و اتا ریکابچه ۶ ساله حادثه بومب‌گوذاری مهاباد دله با حضور مردم و مقومون اوستان موقابل مسجدممدرسوال‌الله تا گولزار شهدای مهاباد شهرستون انجام بَیته.

سرتیپ عبدالرسول محمودآبادی، فرمونده قرارگاه حمزه سیدالشهدا اعلام هاکرده که روز شنبه ۳ مهر همون سال، ۳۰ نفر از عوامل بومب‌گذاری مهاباد دله به‌دست نیروئون اطلاعاتی و انتظامی بکوشته بَینه. این فرمونده برنامه‌ریز این انفجار ره سازمانای موساد و سیا دونده. وه همینتی بائوته اتا ، دِ نفر از عوامل بومب‌گذاری هنوز فراری هستنه.

سردار ممد پاکپور تشریح عملیات برخورد با عوامل حادثه بائوته: پس از گوذشت چن‌روز از بررسی شواهد و مدارک، عناصر تروریست مورد شناسایی و تعقیب قرار بَیتنه. درست زمونی که وشون کشور جه درشینه و همینسه اتجا جمع بینه که گپ بزنن، عملیات موحاصره و برخورد با وشون دستور کار رزمنده‌ئون قرارگاه حمزه سیدالشهداء قرار بَیته و موبارزه موسلحانه شروع بیّه.




#Article 374: ارنست رادرفورد (716 words)


 
ارنست رادرفورد ( Eenest Raderford)فیزیکدون هسته‌یی اهل نیوزلند بی‌یه.

وه تاریخ ۳۰ آگست سال ۱۸۷۱ نزدیکای برایت‌واتر شهر نلسون کناره‌ی شومالی جزیره جنوبی نیوزلند دنیا بموئه. وه چارومین وچه از دوازده‌تا وچه‌یجیمز و مارتا رادرفورد نیوزیلندیای نسل اول بی‌یه که از وچگی از اسکاتلند به نیوزلند بموبینه. خانواده رادرفورد اتا خانواده پر جمعیت دوازده وچه‌یی بی‌یه که اعضای وه همه انجام کارون روزمره خانواده دله همدیگه ره کومک کاردنه اهل خانه همه جدی کلیسا رو، خوشحال و با فرهنگ بینه. علاقه‌مندی رادرفورد به علوم مرحله زودی بروز هاکرده. وه ده ساله بی‌یه که کتاب پرطرفداری به نام خواندنیای اولیه فیزیک بنویشته‌ی موعلمی به نوم بالفور استوارت به دست بی‌یارده. کتاب استوارت موشابه کتابون خودآموز فیزیک امروزی بی‌یه که وشون دله نحوه نمایش هدائن اصول پایه فیزیک یا استفاده از وسائل ساده سِره دله مثل سکه ، شمع، سنگ وزنه و وسائل آشپزخانه به خواننده یاد دائه. رادرفورد جوون سخت شیفته اون کتاب بیّه اولین بورس از بورسای تحصیلی متعدد زندگی خادش ره سال ۱۸۸۷ که ۱۶ ساله بی‌یه بَیته.

بورس تحصیلی دومی جه بتونسته دانشکده کنتربوری شهر کرایست‌چرچ دله ثبت‌نوم هاکنه. وه رشته‌ئون تحصیلی اصلی خادش ره فیزیک و ریاضی انتخاب هاکرده که از بخت موساعد هر دِتای وشون خار معلم هم داشته. رادرفورد آخر دوره آموزشی سه ساله خادش درجه کارشناسی ریاضی و فیزیک – ریاضی و (بطور کلی) علوم فیزیکی تموم هاکرده. رادرفورد بعد ِانتشار دِ مقاله موهم درباره فعالیت تشعشعی مواد سال ۱۸۹۵ به خلاف دوم بَیّن گزینش جایزه موهمی به شکل اتا بورس تحصیلی بَیته مقررات اعطای جایزه حق انتخاب مؤسسه آموزشی ره به خود برنده جایزه دائه که رادرفورد آزمایشگاه کاوندیش دانشگاه کمبریج به مدیریت جی.جی تامسون ره انتخاب هاکرده اون سال ویلهلم کنراد رونتگن فیزیکدون آلمانی موفق به کشف اشعه ایکس بیّه کشف موهم دیگه‌یی که مونجر به شروع کار اصلی رادرفورد بیّه.

کشف هانری بکرل فرانسوی سال ۱۸۹۸ بی‌یه. رادرفورد سال ۱۸۹۵ به آزمایشگاه کاوندیش دانشگاه کمبریج بموئه تا اونجه تحت مدیریت جی.جی تامسون مشغول به کار بَواشه تامسون که فیزیک تجربی دله اوستاء بی‌یه رادرفورد جه آزمایشگاه دله کار کَشی‌یه رادرفورد اوایل کار تحقیقاتی خادش با انجام آزمایشی که فکر وه از خاد وه بی‌یه دِتا تابش رادیواکتیوی ناهمانند ره شناسایی هاکرده وه بفهمسته که بخشی از تابش با برگه‌یی به کلفتی یک پونصدم سانتی متر قابل اِسائن بی‌یه اما متوقف کردن بخش دیگه برگه‌ئون بس ‌کلفتتری لازم داشته وه اولین اشعه‌یی ره که تابشی با بار الکتریکی موثبت و یونیده کوننده‌یی قوی بی‌یه و به آسونی مواد دله جذب بی‌یه اشعه آلفا ایسم داشته. اشعه دوم ره که تابشی بار الکتریکی منفی داشته و تشعشع کمتری ایجاد کارده اما قابلیت نفوذ وه مواد دله خله‌زیاد بی‌یه اشعه بتا بائوته. تابش نوع سومی که شبیه پرتوئون ایکس بی‌یه سال ۱۹۰۰ به‌وسیله پل اوریچ ویلارد(فیزیکدون فرانسوی) کشف بیّه این پرتو نوفوذیترین تابش ره داشته. طول موج وه خله کوتاه و بسامد وه فوق‌العاده زیاد بی‌یه تابش جدید ، گاما ایسم هایته. رادرفورد و ونه همکارون کشف هاکردنه که فعالیت تشعشعی طبیعی اورانیوم : دربموئن ذره آلفا از هسته اتم اورانیوم بصورت اتا هسته اتم هلیم و به جا بموندستن اتمی سبکتر از اتم اورانیوم اورانیوم به ازاء هر خروج ذره آلفا از وه هسته از کشف وشون نتیجه بَیتنه که رادیوم تنها عنصر از شرته عناصر حاصل از فعالیت تشعشعی اورانیوم هسته. 

رادرفورد سال ۱۹۰۳ به عضویت انجومن سلطنتی لندن دربموئه و سال ۱۹۰۴ اولین کتاب خادش ره به ایسم فعالیت تشعشعی ره که امروزه از کتب کلاسیک بنویشته بیّه اون زمینه بِشناسی‌یه وانه، مونتشر هاکرده شوهرت رادرفورد جوامع علمی دله باعث بیّه که از طرف دانشگاه‌ئون کرسی‌ئون زیادی به وه پیشنهاد بواشه وه سال ۱۹۰۷ به انگلستون وَردگسته تا تصدی مقوم مذکور ره دانشگاه منچستر به عوهده بَیره رادرفورد دانشگاه منچستر دله رهبر گروهی بیّه که به سورعت دست به کار دِرِس‌هاکردن نظریه‌ئون تازه درباره ساختار اتم بی‌یه وه دوره پر ثمرترین دوره زندگی دانشگایی وه بی‌یه رادرفورد وه اونجه خله جایزها بَیته که موهم‌ترینش نوبل جایزه سال ۱۹۰۷ شیمی دله بی‌یه این نشون افتخار ره البته کارایی که کانادا دله زمینه فعالیت تشعشعی عناصر هاکرد بی‌یه وسّه وه ره هدانه. گت‌ترین دستاورد رادرفورد دانشگاه منچستر دله کشف ساختار هسته اتم بی‌یه پیش از رادرفورد اتم به بائوته خاد وه اتا موجود نازنین سخت و قرمز و یا بی‌یه اما وه اتا منظومه شمسی خله ریز با ذرات بی‌شومار بی‌یه که خله چیزای دیگه هم ونه دله دَیی‌یه.




#Article 375: شارل مسیه (435 words)


شارل مسیه (۲۶ ژوئن ۱۷۳۰- ۱۲ آوریل ۱۸۱۷) اساره‌شناس فرانسوی بی‌یه. ونه شوهرت بخاطر لیست هاکردن ۱۰۳ جرم آسمونی هسته که به ایسم خاد وه مسیه اجرام ایسم بَیته. گودالی کوره ماه دله به افتخار وه نوم‌گوذاری بَیی‌یه.

وه سال ۱۷۵۸ زمونی که متصدی رصدخانه نیروی دریایی پاریس دله بی‌یه، دمباله‌دار هالی ره رصد هاکرده و گوزارش رصد خادش ره به مرکز رصد دمباله‌دارون پاریس ارسال هاکرده. اتا رصدگر آلمانی ات‌ماه پیش از مسیه دمباله‌دار هالی ره کریسمس شو همون سال رصد هاکرد بی‌یه، اما گوزارش رصد خادش ره به مرکز دمباله‌دارون پاریس ارسال نکارده.

مسیه که با هدف کشف دمباله‌دارون رصدخانه نیروی دریایی رصد کارده تاریخ ۲۸ اوت ۱۷۵۸ بطور کاملاً اتفاقی متوجه جرمی آسمون دله بیّه که تصور کارده اتا دمباله‌دار هسته، اما این جرم مه‌آلود اصلاً حرکت نداشته. این جرم سحابی خرچنگ نزدیکی اساره زتا-ثور بی‌یه که به عونوان اولین جرم مسیه با عنوان M۱ ثبت بیّه، با قدر مجموع ۸. مسیه این‌که چنین اجرام غیر اساره‌یی ره با دمباله‌دارون اشتباه نَیره، شروع به یافتن و لیست هاکردن اجرام غیراساره‌یی هاکرده.

مسیه سال ۱۷۶۵ لیستی از ۴۱ جرم غیراساره‌یی ره مونتشر هاکرده که از این تعداد ۱۷ یا ۱۸ تای وشون ره خودش کشف هاکرد بی‌یه و بقیه ره اساره‌شناسونی دیگه کشف هاکردنه. مارس ۱۷۶۵ دِ سحابی M 42وM ۴۳ جبار، خوشه ماز کندلی دله M ۴۴ سرطان و خوشه پروین M ۴۵ گو با ثبت مسیه به عونوان جرم غیراساره‌یی تعداد اجرام غیراساره‌یی به عدد ۴۵ بَرسی‌یه. ۱۷۷۴ این لیست با تائید فرهنگستون علوم فرانسه پاریس دله مونتشر بیّه.

تا سال ۱۷۸۳ مسیه با همکاری پیر مشن فرانسوی و همراهونش بارناباس اوریانی ایتالیایی و نیکلاوس لاسیا ۵۵ جرم غیراساره‌یی دیگه ره ثبت هاکردنه. صدمین جرم لیست مسیه ات‌ماه پیش از اونکه ویلیام هرشل سیاره اورانوس ره کشف هاکنه، ثبت بیّه. پیر مشین همکار مسیه طول سالای ۱۷۸۳ تا ۱۷۸۴ ، سه جرم دیگه ره به لیست مسیه اضافه هاکرده. حدود ۱۴۰ سال بعد اساره‌شناس فرانسوی فلاماریون اتا کوپی از کاتالوگ ۱۰۳ جرم غیراساره‌یی مسیه ره بدست بی‌یارده و با رصد ۱۰۴ M (کهکشون کلاه مکزیکی) سنبله دله، تعداد مسیه اجرام ره به عدد ۱۰۴ بَرسنی‌یه. در ۱۹۴۷ هلن سایرهوگ اساره‌شناس کانادایی ۱۰۵ M ۱۰۶ M و ۱۰۷ M ره رصد هاکرده. این اجرام ره پیش از اون پیرمشین رصد هاکرد بی‌یه اما وه غیراساره‌یی بی‌ین این اجرام نامعلوم بی‌یه، همینسه وشون ره لیست مسیه دله ثبت نکارده.
و اما ۱۰۸ M و ۱۰۹ M ره چن سال بعد گینگریچ اوستاء تاریخ نجوم دانشگاه هاروارد رصد هاکرده و آخرین جرم مسیه لیست ره هم کنت جونز ۱۹۶۶ به لیست اضافه هاکرده که این جرم ۱۱۰ M، ماه کوچک‌تر کهکشون آندرومدا (M۳۱) هسته.




#Article 376: رضا یزدانی (106 words)


رضا یزدانی که وه ره جویبار پلنگ هم گانّه (بزائه‌ی ۳ شهریور ۱۳۶۳ جویبار دله) کشتی‌گیر ایرانی هسته. 

یزدانی وزن ۸۴ کیلوگرم کشتی آزاد موسابقات المپیک پکن دله شرکت هاکرده. وه موسابقات سال۲۰۰۶ گوانگ‌ژو چین به مقام سومی جهون برسی‌یه. همینتی موسابقات سال ۲۰۰۷ باکو آذربایجون دله هم برنز بَیته.

یزدانی موسابقات کشتی قهرمونی آسیا سال ۲۰۱۰ با بَوردن کشتی‌گیر قزاقستانی مدال طلای آسیا ره بَیته. 

وه لندن المپیک دله، تا نیمه‌نهایی بورده و اون بازی درون ونه لینگ ِرباط پاره بیّه و وه ره مصدوم هاکرده. یزدانی هم بازیون ره ول هاکرده و ورزشگا جه دَربورده و با این حال شه وزن دله پنجوم بیّه.




#Article 377: آندره ساخاروف (205 words)


آندره دیمیترویچ ساخاروف (به روسی: Андрей Дмитриевич Сахаров) فیزیکدون هسته‌یی شوروی که پی‌یر بومب هسته‌یی این کشور لقب هایته. 

وه ۲۱ ماه مه ۱۹۲۱ شهر مسکو دله دنیا بی‌یموئه. ونه وچگی با دورون استقرار رژیم کومونیستی همزمون بی‌یه. وه دورون تحصیلی سختی ره نظر ایقتصادی بگذرنی‌یه، اما بتونسته پیش از پایان تحصیل استخراج فلزات صنایع دفاعی اتا کارخنه مهمات سازی شغل پیدا هاکنه.

وه به تئوری‌ئون فیزیک علاقه داشته و آخرسری همین رشته هم فارغ‌التحصیل بیّه. پس از بومبارون اتمی هیروشیما و ناکازاکی بدست آمریکا ، هیاتی از طرف دولت روسیه موظف به موطالعه این زمینه بَینه. این تحقیقات با ابتکارات ساخاروف مونجر به اختراع اولین بومب هیدروژنی سال ۱۹۵۲ دله بیّه.

وه زمونی که به امکان کاربرد و قدرت تخریب بومب‌ئون هیدروژنی پی بَورده به موخالفت هِرِسائه و به اتا موخالف تبدیل بیّه. این موخالفت تا آخر عمر با وه همراه بی‌یه. وه به خاطر فعالیتاش برنده نوبل صلح جایزه سال ۱۹۷۵ بیّه.

وه عاقبت ۱۴ دسامبر ۱۹۸۹ سن ۶۸ سالگی دله بر اثر حمله قلبی بمرده. ساخاروف به عونوان قهرمون دموکراسی و حقوق بشر شوروی بِشناسته وانه.

وه بعدا کتابی در مورد زندگی خادش بنویشته و ونه دله به بررسی وضع زندگی خادش روسیه دله و اکتشافات خادش در مورد بومب‌ئون هسته‌یی پرداخت.




#Article 378: تنزین گیاتسو (245 words)


جامفل نگاونگ لبسنگ یشه تنزین گیاتسو (بزائه‌ی ۶ ژوئیه ۱۹۳۵ تبت دله) چاردهومین دالای لاما و اسایِ دالای لاما هسته.غلط املایی ات رو درست کن بی سواد #چهاردهمین

دالایی لاما، که دراصل تنزین گیاتسو ایسم دانّه، سال ۱۹۳۵ بزائه بیّه و ونه آموزش زمینه تبتی بوداییون مسائل دینی و همینتی سایر علوم و زوونون سن چارسالگی جه شروع بیّه. 

تنزین گیاتسو اتا از شونزده وچه اتا خانواده کشاورز اوستان آمدو تبت دله بی‌یه و همون سن دِ سالگی به عونوان حامل روح و خرد تناسخ بَیته دالایی لامای سیزدهوم و جانشین وه اعلام بیّه و دالایی لامای چهاردهوم ایسم هایته. 

وه سن پونزده سالگی به عونوان رهبر سیاسی تبت تخت سر هنیشته درحالیکه نیروئون جوموری خلق چین مجدداً این سرزمین ره اشغال هاکردبینه. 

در پی این تحول ، دالای لاما توافقی ره در مورد حدود اختیارات دولت محلی تبت با مقومات چینی امضا هاکرده و بر اساس وه، از سوی چین به عونوان رئیس کومیته موقدماتی منطقه خودمختار تبت بشناسی‌یه بیّه. 

سال ۱۹۵۶ ، مردم تبت علیه اونچی که فشار دولت چین بر دولت محلی خادشون دونسنه قیاوم هاکردنه که تا سال ۱۹۵۹ و سرکوب خشونت آمیز این قیوم به دست سرخ ارتش چین ادامه داشته. 

وشون قیام که شکست بخارده، وه اتی همراه بوردنه هند و اونجه اتا تبعید بَیی دولت بساتنه که برسمیت بشناسی نوانه.

دالایی لاما سال ۱۹۸۶ نوبل صلح جایزه ره بَیته، سال ۲۰۰۶ شهروند افتخاری کانادا ره پذیرفت و سال ۲۰۰۷ نشون طلای کونگره متحده ایالات به وه هدائه بیّه. 




#Article 379: معلم كلا (132 words)


روستاي معلم كلا بخش بندپی غربي شهرستون بابل دله قرار داينه. اين روستا مسير جاده قديم آمل دله قرار داينه. دِ مسير بوردن به اين روستا  وجود داينه. اتا از طرف روستای نوشيروانكلا هسه كه با بگذشتن از روستای قمي كلا به معلم كلا وارد بومّي. راه ديگه از طرف روستای شوبكلا هسّه كه بعد از بگذشتن از روخنه كلا رود به معلم كلا وارد بومّي.

زوون مردم اين روستا مازندرونی هسّه.كه با لهجه مناطق مركزي استان مازندران تكلم كننّه.مردم اينتا روستا به زوون فارسي  هم آشنايي دارنّه. فارسی بين نسل جديد در حال گسترش هسه.با اين حال نسل جديد تونّنه  مازندرونی  ره در حد زوون مادري حرف بزنن.

 شغل اصلي مردم اين روستا كشاورزی هسّه. ويشترين سطح كشت مربوط به شاليكاری و رده بعدی باغ مركبات و رده سوم كيوی‌كاری هسّه.




#Article 380: موسابقات فوتوال غرب آسیا (103 words)


قهرمونی فدراسیون فوتبال غرب آسیا اتا رویداد چن‌جانبهٔ ورزشی بین تیم‌ئون ملی فوتوال هسته که بدست فدراسیون فوتبال غرب آسیا برگوزار وانه. اولین دورهٔ این موسابقات سال ۲۰۰۰ با شرکت تیم‌ئون ایران، سوریه، اردن، عیراق، فلسطین و لوبنان و دِتا تیم مهمون قزاقئون و  قرقیزئون برگوزار بیّه.

دوره‌ئون مختلف دله برگوزاربیّه کشورونی مثل یمن، قطر، امارات، کویت، بحرین همشرکت داشتنه.
 
تیم‌ایران با ۴ بار قهرمونی پرافتخارترین تیم این دوره موسابقات هسته. بعد ایران تیم‌ئون عیراق و کویت با اتبار قهرمونی رده دوم قرار بَیتنه.

همینتی موسابقات فوتسال مردون، فوتوال زنا و فوتوال زیر ۱۵ سال مردون هم قالب موسابقات غرب آسیا برگوزار وانه.




#Article 381: اختلالات افسردگی (873 words)


اغلب اِما افسرده بومّي.رد بَيّن در اَتّا امتحان،از دست هِدائن عزيزان، و طلاق نمونه هايي هسّه نِه كه باعث افسردگي در خَلِه از افراد بونه..

اينتا  اختلال جزو اختلال هاي خلقي محسوب بونه.خلق حالت هيجاني بي وقفه اي هسّه كه در طول اَتّا پيوستار از غمگيني تا شادي تجربه بونه.اختلال هاي خلقي با احساس نابهنجار افسردگي يا شعف كه در بعضي موارد با ويژگي هاي روان گسستگي همراه هسّه توصيف بَيْنِه..

اختلالات خلقي به اختلالات افسردگي يك قطبي كه طي آن شخص فقط از نشونه هاي افسردگي رنج وَيْنه بدون اينكه به مانيا مبتلا بَوّه و اختلالات دو قطبي كه طي آن هم افسردگي و هم مانيا روي دِنّنِه تقسيم بونه..
افسردگي به هر شكل ديده بَوّه،شيوة ديد فرد از خود،از ديگران و از دِنيا ره تعريف كِنّه.افسردگي قدرت قضاوت ره تضعيف كِنّه و باعث رفتارهاي نامعقول بونه.در هر يك از موردها،بيمار نتونّه زندگي روزمره عادي دارِه..

اختلال يك قطبي نيز وره گنّنه.ويژگي اصلي اينتا اختلال يك دوره زموني حداقل دو هفته اي هسّه كه در ضمن آن يا خلق افسرده يا بي علاقگي و يا فقدان احساس لذت تقريباً در همه كارا وجود داينه.همچنين فرد وِنه دسّ كم  چهار نشونه ديگه از جمله تغيير در اشتها و يا وزن،خو،و كاراي رواني-حركتي،كاهش زور،احساس بي ارزشي يا گناه،مشكل در تفكر،تمركز يا تصميم گيري،يا فكراي عود كننده در بارة مرگ و خِدكشي،طرح نقشه و يا اقدام براي خِدكشي ره داشته باشه..

ويژگي هاي خاص وابسته به فرهنگ:فرهنگ تونّه تجربه و درك نشونه هاي افسردگي ره تحت تأثير قرار هَدِه.با اينتا آگاهي و هوشياري نسبت به خصايص قومي و فرهنگي در زموني كه بيمار از دورة افسردگي عمده اظهار ناراحتي كِنّه ،تونّه از تشخيص مبهم يا تشخيص غلط جلوگيري هكنه.براي نمونه،در بعضي فرهنگا افسردگي ممكنه به جاي غمگيني يا احساس گِناه عمدتاً با جلوه هاي جسمي تجربه بوّه.شكايتاي مربوط به اعصاب و سردردا(در فرهنگاي لاتين و مديترانه اي)،شكايت از ضعف،خسّگي،يا عدم تعادل(در فرهنگاي آسيايي و چيني)،مشكلاي مربوط به قلب(در فرهنگاي خاورميونه)،يا دل بِشكسّگي(در ميون سرخپوستاي آمريكاي شمالي)ممكنه تجربة افسردگي ره نشون هَدِن..

ويژگي وابسته به سن:اينتا اختلال در وچوناي كچيك و نوجونا يكسون هسّه.گرچه داده هايي وجود دايْنِه كه نشون دِنه برجستگي نشونه هاي اختصاصي ممكنه همراه با سن تغيير هكنه.در نوجونا اغلب با اختلالاي رفتار ايذايي،اختلالاي كاستي توجه،اختلالاي اضطرابي،اختلالاي مربوط با مواد،و اختلالاي بَخِردن همراه باشه.در گتِّرا ممكنه نشونه هاي شناختي به طور خاصي بارز باشه..

ويژگي وابسته به جنس:زنا در مقايسه با مردا در مقاطعي از شِ زندگي  در معرض خطر ويشتري براي ابتلا به دوره افسردگي اساسي هسّنه . ويشترين فرق از اين بابت  در بررسياي  كه  در ايالات متحده آمريكا و اروپا انجام بيته به دس بيَمو.بررسيا حاكي از اين هسّه كه در دوره هاي افسرده كننده در زنا دو برابر مردا هسّه..

دوره يا سير:اينتا اختلال معمولاً در طي چن روز تا چن هفته پيدا بونه.دوره پيش بيمارگون كه ممكنه نشونه هاي اضطراب و نشونه هاي افسردگي خفيف ره شامل بوّه احتمالاً هقته ها تا ماه ها پيش از شروع دورة افسردگي عمدة كامل دوام اِيايْنِه..

شيوع:مطالعات مربوط به اينتا اختلال نشون هدانه كه اَتّا خله گت آدمون به اينتا اختلال دچار بَيْنِه..براي مثال،حداقل پانزده تا بيست برابر ويشتر از اسكيزوفرني،و تقريباً به همون ميزون تموم اختلالاي اضطرابي در مجموع .خطر كلي ابتلا به اينتا اختلال در نمونه هاي اجتماعي از ده تا بيست و پنج درصد براي زنا و از پنج تا دوازده درصد براي مردا متغيير هسه.شيوع مقطعي اينتا اختلال در گت آدمون در نمونه هاي اجتماعي از پنج تا نه درصد براي زنا و از دو تا سه درصد براي مردا متغيير هسّه..از قرار معلوم اتفاق دَكِتن آن در چن دهة اخير ويشتر بَيّه .

شدت اختلال افسرده خويي كه قبلاً روان نژندي ملال انگيز  وِرِه گِتِنه،كمتر از اختلال افسردگي اساسي هسّه..اينتا اختلال از نظر شدت خفيف تا شديد هسّه،اما شاخص اصلي وِ مزمن بَيّنْ وِ هسّه..در زنا شديدتر و متداولتر از مردا هسّه.شروع آن كم كم هسّه.اغلب در اونايي كه داراي تاريخچة طولاني استرس يا فقدان ناگهاني هسّنه روي دِنه.اغلب با اختلالاي روان پزشكي ديگه اي از قبيل سوء مصرف مواد،اختلالاي شخصيتي و اختلال وسواسي اجباري همراه هسّه.عموماً شروع آن در افراد بيست تا سي ساله هسّه.اگر چه يك نوع زود آغاز قبل از بيست و يك سالگي وجود داينه.در ميان بستگون درجة اول با اختلال افسردگي اساسي رواج ويشتري داينه..

الگوي خانوادگي:اينتا اختلال در ميون فاميلاي بيوژنيك درجة اول مبتلايان به اختلال افسردگي عمده شايعتر از كل جمعيت هسّه..

ويژگي وابسته به سن و جنس:در  وچون كچيك ظاهراً در هر دو جنس به يك اندازه روي دنه و اغلب به اختلال در عملكرد تحصيلي و روابط اجتماعي منجر بونه.در سن بالا،احتمال بروز در زنانون دو تا سه بار ويشتر از مردا هسّه..

دوره يا سير:اينتا اختلال اغلب شروعي زود رس و ناگهاني داينه و همچنين سير وِ مزمن هسه..مدت متوسط اينتا اختلال پنج سال هسّه.اما تونّه بيست سال يا ويشتر به درازا بكشه..اگه اينتا اختلال مقدم بر شروع اختلال اساسي باشه احتمال خار بيّن بي خِدي كامل دوره اي بين دوره هاي افسردگي عمده كمتر بونه و احتمال  ويشتر بَيّن فراووني بروز دوره هاي آينده ويشتر بونه.گرچه ميزون خار بيّن بي خِدي اينتا اختلال ممكنه حدود ده درصد در سال باشه،اما شواهد نشون حاكي از اين هسّه كه با درمون فعال نتايج بهتِري به دس بيه..

شيوع:شيوع كلي يا مادام العمر اينتا اختلال تقريباً شش درصد و شيوع نقطه اي يا مقطعي تقريباً سه درصد هسّه..




#Article 382: بخش خوش رودپي (198 words)


بخش بندپی غربی یکی از بخش‌های شهرستان بابل در استان مازندران در شمال ایران هسّه . 

شهر خوش رودپی

بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش بند پی غربی شهرستان بابل در سال ۱۳۸۵ برابر با 27079 نفر بيه .

زوون مردم اين منطقه مازندراني هسه ولي همه مردم با زوون فارسي نيز آشنايي دارنّه.يادآوري بوّه كه  خله از نسل جديد  در شِ سره  با شِ فرزندان  به زوون فارسي تكلم  كننّه  كه روز به روز در حال ويشتر بيّن هسّه.هر چند اين فرزندان فارسي تكلم  كننّه ولي همه اونا  قادر به صبحت به زوون مازندراني در حد زوون  مادري هسّنه.

شغل اكثر مردم اين بخش كشاورزي هسه.وييشترين سطح كشت مربوط به زميناي شاليزاري هسه.در رده بعدي باغ مركبات قرار دارنه.دامداري در مناطق جنوبي كه مناطق جنگلي هسه  رواج دارنه .اين دامداران در تابسّونا به ارتفاعات البرز كه سردسير هسه  نقل مكان  كننه.

از جمله مهمترین آثار باستانی آن تکیه مقریکلا با قدمتی بیش از 200 سال هسه  که در فهرست آثار تاریخی و ملی مازندران و شهرستان بابل ثبت بيه.

از نقاط دیدنی و گردشگری اين بخش تومّي به جنگل‌های شیاده ،دریاچه و سد شیاده ، دریاچه اِنّون کامی کلا در دامنه رشته کوه البرز اشاره هكردن.




#Article 383: گرگان سرخ دیوار (979 words)


گرگان ِسرخ ِدیفار یا خلاصتاً سرخ ديوار اتا تاریخی دیواری هسه که مازرون دریای پَلی جه ناحیه گمیشان دله جه شروع بونه و تا شمال شرق کلاله ادامه پيدا کانده. اسا تقریبا تموم اینتا دیوار از بين بورده و تنها قسمتاي کچيکی از وه که خاک سَر دیّه، بموندسته..

این دیوار دومین گتِ دیواری هسته که وجود دارنه؛ چین دیوار (شش هزار کیلومتر جه) ونجه گتته هسته..

از اونجه که اینتا دیوار در جنوب دهستان (در ترکمنستون فعلي) و شمال گمیشان آغاز بي‌یه و از نزدیکاي گرگان و روخنه گرگان هم عبور کرده به این اسم نیز وه ره گتنه. همچنین محمد بن نجیب بکران در جهان نامه نام اینتا دیوار ره تجنبار بنويشته و آرنه باستان‌شناس سوئدی نیز در تپه‌های باستانی دشت گرگان به این نام اشاره دارنه.

ویشتر تاریخ‌نگاران بر این باورنه انوشیروان ساسانی این دیوار ره بنا بشته، اما گردیزی در زین الخبار آغاز بساتن وه ره به یزدگرد اول و تموم بين وه ره به انوشیروان نسبت دنه. مارکوارت نیز در شهرستان‌های ایران به بساتن اینتا دیوار توسط یزدگرد و بساتن شهر دهستان توسط نرسی اشکانی و کمش تپه توسط آژی‌دهاک اشاره کنه. سعید نفیسی هم در تاریخ تمدن ایران ساسانی از تعمیر وه توسط مازیار فرمانروای طبرستان خبر دنه.

بسیاری از کارشناسان براین باورنه دیوار تاریخی گرگان همزمون با دیوار چین ساخته بيه و هر دوتا برای مقابله با  مهاجماني به اسم هپتال‌ها که از شمال وارد بينه ساخته بيه..

ابن اسفندیار، پر تاریخ مازندران و نویسنده کتاب تاریخ طبرستان، و رابینو، نویسنده فرنگی دوره قاجاریه، در شِ کتب بساتن  اینتا دیوار ره به فرخان بزرگ که از سلسله دابویگان تبرستانبيه نام بوردنه.

اتفاق نظر دره که اینتا دیوار برای جلوگیری از ترکتازي  قبيله هاي صحرانورد بساته بيه، ابن خردادبه در مسالک و الممالک از تصرف اینتا دیوار به‌دست صول (چول) پادشاه ترکان ‌نویسنه و ثعالبی نیز در غرور ملوک فرس و سیرهم نام دیوار ره دربند صول یا دروازه صول ‌نویسنه.

سرخ ديوار گرگان از ساحل کمش تپه در اترک‌روخنه ِجنوب و بندر ترکمن ِشومال شروع بونه،اما ونه آخر به روشنی مشخص نیه. مصب گرگان ِروخنه و یا قله کوه علی آباد.

سال ۱۳۱۶ گادِر، اریک اشمیت خلبانی آمریکایی که شه بالون جه نقاط باستونی ایران جا عکاسی ‌کارده، منطقه گرگان دله متوجه اتا دیوار سِرخ رنگ بيّه که سمت دریا جه به طرف کوه‌ئون پیش‌کمر شی‌یه. عکس برداری‌ئون وه اسناد مهمی ره باستون‌شناسون بعدی وسّه برجای بی‌یشته. سال۱۳۵۰ گادر، ممد یوسف کیانی باستون‌شناس ایرانی با انجام مطالعاتی طول دیوار ره حدود ۱۷۵ کیلومتر برآورد هکرده.

ارقام گوناگونی در مورد طول اینتا دیوار وجود دارنه، از پنج تا صد و هشتاد فرسنگ، که ممکن هسه به دلیل نابودی بخش‌هایی از دیوار و همچنین تکه تکه بينش باشه. در اینتا مورد نجیب بکران به دیواری که از درگز تا سرخس ادامه پيدا کنه اشاره هکرده و گنه «معلوم نيست تا هم خود از دیوار است یا آن خود دیواری دیگر است...»

در مورد جنس دیوار هم حرفاي گوناگونی وجود دارنه؛ بلاذری آن ره از سنگ و سرب، ابن فقیه از آجر و آهک، ابن خردادبه از آجر و گچ، فردوسی از سنگ و گچ، ثعالبی از سنگ مرمر (بخشی از آن) و نجیب بکران از خشت بَپِتْ بنویشتنه. بخشی از دیوار که در روستای گوگجه (شمال کلاله) از زیر خاک بیرون بيموئه، از گت آجر ب ساته بيه.

بررسی‌های گروه باستان شناسان ایرانی و باستان شناسان دانشگاه‌های ادینبورگ و دورهام، نشون دنه در بساتن اینتا گت دیوار  ده‌ها میلیون قالب آجر به کار بورده.اونا  اتا خله شاهد از  کوره و کارگاه بساتن آجر در طول دیوار و در فواصل نزیک به اونتا پيدا هکردنه که نشون دهنده اتا خله گت  کارگاه صنعتی برایبساتن اينتا ديوار هسه.
طبق برآوردها۳۰هزار سرباز ‌تونسنه  در طول دیوار مستقر بون. باستان شناسان با نمونه برداری و آزمایش کِلِنْ و زغالای به  جا بمونسه  در  آجرپج خنه، نشون هدانه که قدمت دیوار به قرنای پنج و ششم میلادی ‌رسنه.

از گت سرخ دیوار  گرگان در اتا خله بنوشته‌ئون تاریخی دله یاد بيّه. از جمله اینان:

شماری از کتب تاریخدانان معاصر که در مورد  گت سرخ دیوار  گرگان بنويشتنه؛

قدمت اینتا دیوار که از گل آجر سرخ رنگ ساخته بيه به دوره ساسانی برگردنه. یک تیم باستان‌شناسی مرکب از محققان ایرانی و بریتانیایی موفق بينه تاریخ احداث اونتا ره سده ۵ و یا ۶ میلادی تعیین هکنن.
پادشاهان ساسانی که با امپراتوری روم شرقی جنگ‌های مداومی داشتنه از سوی شمال نیز با تهدید قوم هون (Hun) و دیگر اقوام شمالی رو به رو بينه. بنابراین دیوار تونسه محل رخنه این اقوام ره به داخل ایران در فواصل کوهستان‌های قفقاز و خط ساحلی دریای مازندران دونه .

پیروز، پادشاه ساسانی در سال های۴۵۹ تا۴۸۴میلادی زمانی که بااسپه  هون‌ها  نبرد ‌کرده مدتی ره به طور متناوب در منطقه گرگان بگذرانيه  بنابراین احتمالا وه یا پادشاه ساسانی دیگری (قبل یا بعد از وه) برای محفاظت از دشت حاصل خیز گرگان در برابر هون‌ها، این دیوار ره بساته‌.

تحقیقات روی یکی از دژها یا سربازخانه‌های این دیوار دفاعی نشان دنه که حداقل تا یک قرن پس از بساته بين فعال بيه و نشونه‌هایی از حضور سربازان در آن دیده بونه اما بعد از آن به عللی متروک بيه.

از جمله دلایل متروک بين اینتا تاسیسات دفاعی تونه نیاز به حضور سربازان ویشتر در نبرد با امپراتوری بیزانس یا مقاومت در برابر حمله اعراب بي بو ..

اینتا دیوار از دیوار هادریان که توسط امپراتور هادریان در مرز انگلستان و اسکاتلند بساته بيه طولانی‌تر و از خله  از بخش‌های دیوار چین، بیش از هزار سال کهن‌تر هسه. تصور بونه که اینتا دیوار سومین گت ديوار تاریخی (بعد از دیوار چین و دیوار سمیز آلمان) جهان و گت ترين دیوار آجری دنیا باشه. اینتا دیوار همچنین طولانی‌ترین اثر تاریخی ایران هسه که طی ۹۰ سال بساته بيه. 

بررسیهای باستان‌شناسی نشون دنه که مهندسی ایران و امپراتوری ساسانی به خوبی با مهندسی امپراتوری روم رقابت داشتنه و یا حتی از آن پیشی بيتنه. بررسی‌های اخیر اینتا دیوار، بینشی اروپایی مدار ره  نسبت به تاریخ جهان  به چالش کشنه.




#Article 384: گنبد کاووس شهرستان (330 words)


شهرستان گنبد کاووس اتا از شهرستانای ایران هسه که استان گلستان دله قرار داينه. شهر گنبد کاووس مرکز اینتا شهرستان هسه و جمعیتش در سال ۱۳۸۵، برابر با ۲۸۹٬۶۴۷ نفر بيه . 
اغلب ساکنان اینتا شهرستان ر ترکمنون تشکیل دننه. همينتي مهاجرانی از دیگر جائون از جمله سیستان و بلوچستان، آذربایجان، شاهرود، سمنان و خراسان در اینتا شهرستان زندگی کننه.

شهر: گنبد کاووس

شهر: اینچه‌برون.

گنبد یا گنبد کاووس یا گنبد قابوس که قبالاً جرجان یا گرگان گتنه. گرگان(نوم قبلي گنبد کاووس) نوم شهر و شهرستان و نوم سرزمینی باستانی در جنوب شرقی دریای مازندران هسه. در زوون باستانی وِ رِ گورگان و ورکان و در زوون یونانی هیرکان یا هیرکانیا و در زوون عربی جرجان گتنه. (شهر و شهرستانی که اَمروز گرگان وِ رِ گننه تا سال ۱۳۱۶ خورشيدي موسوم به استرآباد بيه، و همه منطقه گرگان قدیم، در تقسیمات کشوری امروز، استان گلستان نوم داينه.) 

کاوشای باستان‌شناسی پیشینه تمدن اینتا منطقه ر ۵ تا ۶ هزار سال اعلام هكرده نه. با اینتا تمدن کهن، تاریخی پرفراز و نشیب، آثار و بقایای باستانی فراوون و با دانشمندانی نومدار و اقوامی مقتدر و نجیب، گرگان(کنبد کاووس) جایگاهی رفیع و سهمی ارزشمند در تاریخ و تمدن باشکوه ایران داينه. با بيموئن اسلام و در سالاي آغازین اونتا ایالت گرگان جایگاه ارزشمندی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی داشته. شهرای جرجان و استراباد از اینتا ایالت مهد گت دانشمندان اونتا دوره بيه. عنصرالمعالی کیکاووس (از آخرین امیران آل زیار و نگارنده کتاب گرانقدر قابوس‌نامه) و عبدالقاهر جرجانی (صاحب تألیفات گرانبها در صرف و نحو و معانی و بیان عربی) در تحول ادبیات فارسی و عربی نقش مهمی داشتنه. قابوسنامه ر، همچنین، مجموعه تمدن اسلام پیش از مغول نم هدانه.

در علم پزشکی نیز اینتا منطقه سهم عمده‌ای در جهان اسلام داشته جوري که دتا از معروفترین پزشکون ایران و جهان، ابوسهل مسیحی و سیداسماعیل (حکیم) جرجانی صاحب دایره‌المعارف ذخیره خوارزمشاهی، از این سرزمین بينه. اینتا سرزمین که طول تاریخ از ایالت‌های مهم ایران بيه، در سال ۱۳۱۶ به سرزمین مازندران ملحق بيه. 




#Article 385: جهونی جنگ اول (5308 words)


جهونی اول جنگ (با اسم‌ئون جهونگیر ِجنگ اول، اولین جهونی جنگ، گت جنگ و جنگی تموم بیّنجنگا وسّه نیز اشناسنه بونه) اتا نبرد جهونی بیه که از ماه اوت ۱۹۱۴ تا نوامبر ۱۹۱۸ روی هداهه. بدون هیچ زمینه کشمکشی، اتا خله سربازون  برای جنگ تجهیز بینه و اتا خله مناطق درگیر جنگ بینه. پیش از اینتا، هیچ وقت تلفات جنگی به این اندازه نیه. شیمیایی سلاحون اولین بار وسّه اینتا جنگ دله استفاده بینه، برای اولین بار، به طور انبوه مناطق غیرنظامی از آسمون بمباران بینه و نیز برای اولین بار در این سده کشتار غیرنظامیون در سطحی گسترده در طول جنگ روی هداهه. اینتا جنگ بخاطر شیوه جنگی سنگری نیز معروفه. 

جهونی جنگ اول اتا از مهم‌ترین اتفاقات تاریخ بشر هسه و به طور مستقیم و غیر مستقیم گت نقش  در تعیین تاریخ قرن بیستم داشته. اینتا جنگ پایانی بر نظامای سلطنت مطلقه در اروپا ر به همراه بیارده و باعث انقراض چهار امپراتوری امپراطوری اتریش - مجارستان, آلمان و عوثمانی و روسیه تزاری و سلسله‌های هوهنزولرن, هابسبورگ, عوثمانی و رمانوف بیه. همه اینتا امپراتوریا از زمون جنگون صلیبی بر سر قدرت دینه.

ویشتر تاریخ نویسون معتقدنه که عدم موفقیت مذاکرات پس از جنگ و «معاهده ورسای» و تحمیل اتا خله  غرامتای  به آلمان و دیگر دول شکست بخرده باعث رشد فاشیسم در ایتالیا و نازیسم در آلمان و زمینهٔ آغاز جهونی جنگ دوم بیه.

اینتا جنگ همچنین کاتالیزوری برای انقلاب روسیه بیه که بعدا جهون ر تحت تأثیر قرار هداهه و از چین تا کوبا انقلابای کمونیستی ر دامن بزوئه و از طرفی زمینهٔ تبدیل روسیه به اتا ابرقدرت جهونی و آغاز جنگ سرد با آمریکا ر در بر داشته. 

در شرق نابودی عوثمانی باعث پیدایش دولت جدیدی به نوم «ترکیه»بیه. در اروپای مرکزی دول جدیدی همچون چکسلواکی و یوگسلاوی زاده بینه و دولت لهستان مجدداً شکل بیته.

جنگ عظیمی در اروپا بین آلمان، رهبر دول محور، و نیروهای متفقین به رهبری فرانسه و بریتانیا اتفاق دكته. دول محور که عبارت بینه از امپراتوری آلمان به رهبری «قیصر ویلیام دوم» (۱۹۴۱ - ۱۸۵۹م)، و امپراتوری اتریش - مجارستان بلغارستان و عوثمانی نیز به نفع آنون ‌جنگ  هكردنه. آلمان تا آن زمون قوی‌ترین قدرت نظامی جنگ محسوب بیه. 

تا مدتا هیچ كدوم از دو طرف نتونسنه به پیروزی کامل دست پیدا هكنن  و جنگ تا چهار سال بطول بكشیه. پیش از پیروزی متفقین حدود ۱۰ میلیون نفر بكوشت بینه. پس از پایان اینتا جنگ در سال ۱۹۱۹ و در کنفرانسی در پاریس «معاهده ورسای» امضا بیه و غرامتای خله سنگینی بر بازندگان جنگ تحمیل بیه.

 
وحدت آلمان در فاصله سالهای ۱۸۴۸ تا ۱۸۷۱ اتفاق دكته  و نتیجه جنگهایی بیه که ویلهلم یکم پادشاه پروس به تحریک بیسمارک با اتریش و فرانسه به راه دمدا. ویلهلم اول، پس از برسین به پادشاهی، بیسمارک ر به نخست‌وزیری انتخاب هكرده. اولین جنگ بین پروس و دانمارک بیه که علت آن اختلاف بر سر دوک‌نشینای شلسویگ، هلشتاین، لونبورگ بین پادشاه دانمارک و اتحادیه ایالتای آلمانی بیه. بیسمارک از دولت اتریش دعوت هكرده تا با پروس در حل اختلاف بین اتحادیه ایالتای آلمانی و دانمارک همراهی هکنن و ازاونجه که هر دو کشور از کریستیان پادشاه دانمارک خواسنه از انضموم شلسویگ به شِ خاک  چشم دپوشه، و پادشاه دانمارک به اینتا امر راضی نیه اون دو کشور با ۹۰ هزار سپاه به دانمارک حمله هكردنه. سپاهیان کریستیان به علت کمی نیروون شکست بخردنه و وِ درخواست صلح هكرده و سرانجوم به موجب عهدنامه‌ای که در وین منعقد بیه دانمارک رسماً از دوک‌نشینای سه گانه چشم دپوشیه. پروس دوک‌نشین لونبورگ ر تصرف هکرده و اتریش ۱۵ میلیون مارک غرامت از اون دوک‌نشین بیته و حکومت دو دوک‌نشین دیگه نیز بین دو دولت تقسیم بیه. 

بیسمارک پس از جنگ دانمارک درصدد بیه بین پروس و اتریش نیز جنگی ایجاد هکنه، ولی برای احتیاط ابتدا با ناپلئون سوم امپراتور فرانسه دوست بیه و وِ رِ راضی هكرده تا در جنگ بین پروس و اتریش بیطرف بمونه و سپس با ویکتور امانوئل دوم پادشاه ایتالیا بر ضد اتریش معاهده‌ای منعقد هكرده. پس از اون، اتریش ر متهم هكرده که در حکومت هلشتاین از رعایت منافع مشترک دو دولت خودداری هکرده. همچنین موضوع تغییر وضع اتحادیه دولتای آلمانی ر پیش بکشیه و مجلس اتحادیه ایالتای آلمانی به اتریش اعلان جنگ هداهه. جنگ سادو که آلمانیا اون ر کونیگراتس گننه نتیجه درگیری بین پروس و اتریش ر مشخص هكرده. بعد از اون دیگه اتریشیا مقاومت جدی نکردنه و در فردای جنگ سادو، فرانسو ژوزف درصدد بیموئه با ناپلئون سوم صلح هكنه. به موجب معاهده پراگ، ایالات شلسویک هولشتاین، هانور الکنرال، هس و فرانکفورت ضمیمه پروس بیه و پروس، که تا اینتا زمون دو قطعه جداگانه بیه، به اتا مملکت تبدیل بیه. بعد از اینتا، بیسمارک با ممالک واقع در شمال رودماین در مورد تشکیل یک اتحادیه جدید به مذاکره پرداخته و این هیئت به اسم ممالک مجتمعه آلمان شمالی در ماه آوریل ۱۸۶۷ تشکیل بیه که شامل ۲۲ مملکت یعنی تمام ممالک آلمان به جز آلمان جنوبی (ممالک باویر و ورتامبرگ و گراندوشه باد) بیه. 

بیسمارک پس از غلبه بر اتریش درصدد به راه دمادئن جنگ پروس با فرانسه بیه. اینتا جنگ دو علت داشته: اولاً اراده بیسمارک در تکمیل وحدت آلمان به وسیله منظم هکردن ممالک جنوبی به ممالک مجتمعه شمالی که برای موفقیت در اینتا امر لازم بیه احساسات ضد پروسی ر در ممالک جنوبی به وسیله احساسی قوی‌تر که کینه نسبت به فرانسه (دشمن ارثی) باشه از بین بوره؛ ثانیاً دولت فرانسه نتونسه در موقع مساعد اقدامات لازم ر انجام هده و تظاهراتی جنگجویانه داشته. دولت فرانسه از بیسمارک قسمتی از اراضی باویر در ساحل رود رن و همچنین شهر مایانس ر تقاضا هكرده(پنجم اوت ۱۸۶۶) و چون بیسمارک جواب هداهه که اینتا تقاضا در حکم جنگ هسه اینتا تقاضا پس بیته بیه؛ ولی طولی نکشیه که فرانسه در ۲۰ اوت الحاق فوری لوکزامبورگ و اجازه الحاق بلژیک ر در موقع مساعد درخواست هكنه و در مقابل: اولاً پروس ر آزادی داهه که در آلمان جنوبی مثل آلمان شمالی آزادانه عمل هكنه، ثانیاً حاضر بیه با پروس قرارداد تعرضی و تدافعی منعقد هكنه. بیسمارک هم پیشنهادای ناپلئون ر فوراً با شاهون باویر و ورتمبرگ اطلاع هدا و اونا خشمگین بینه و قراردادای نظامی با ویلهلم اول منعقد هكردنه. بدین ترتیب، اهالی ایالتای جنوبی آلمان هم نسبت به فرانسه بدبین بینه. لوکزامبورگ ملک شخصی پادشاه هلند بیه و وِ راضی بیه به ۹۰ میلیون فرانک اونتا ر به فرانسه بفروشه؛ اما اینتا خبر هیجانی در آلمان برانگیخت و بیسمارک پادشاه هلند ر مجبور هكرده از فروش لوکزامبورگ خودداری هكنه و سرانجوم اینتا موضوع در کنفرانس لندن مورد بررسی قراربیته. اختلاف دیگه بر سر سلطنت اسپانیا بیه که در ۱۸۶۸ نوم پرنس لئوپلد پسر عم پادشاه پروس به میون بیموئه و اینتا امر هم موجب نگرانی فرانسه بیه. سرانجوم در روز سه‌شنبه ۱۹ ژوئیه ۱۸۷۰ ناپلئون رسماً به دولت پروس اعلان جنگ هدا و در دوم اوت جنگ آغاز بیه و تا شش ماه ادامه پیدا هكرده. در پایان کار فرانسویان شکست بخردنه. به موجب عهدنامه فرانکفورت فرانسه مجبور بیه آلزاس و لورن ر به آلمان واگذار هکنه، اتا میلیارد دلار غرامت هده و اجازه هده آلمان استحکامات مهم فرانسه ر تا زمون پرداخت غرامت در تصرف داشته باشه. شکست فرانسه در ۱۸۷۱ موجب تشکیل امپراتوری آلمان بیه، باویر، ورتمبرگ و باد به اتحادیه آلمان شمالی ملحق بینه و پادشاه پروس ویلهلم اول به مقام امپراتوری برسیه. امپراتوری ۲۵ دولت نامتساوی و همچنین سرزمین آلزاس و لورن ر که از فرانسه جدا بیه بیه شامل بیه. مجلس امپراتوری (رایشتاگ) با آراء عمومی انتخاب بیه و احزاب برجسته اونتا عبارت بینه از محافظه‌کارون، کاتولیکا، آزادیخاهون و سوسیالیستا. بیسمارک سیاست جهاد برای تمدن ر در پیش بیته و اصلاحاتی انجام هدا.

دولت آلمان پس از اونکه بر امپراتوریای اتریش و فرانسه پیروز بیه قدرتمندترین دولت اروپا بیه و قوای نظامی اون بر سایر کشورا برتری پیدا هكرده ولی از انتقام فرانسه بیم داشته و ‌ترسیه دول گت اروپا برضد وِ متحد بوّن. به همینتا علت پس از مصالحه فرانکفورت ، با اتریش طرح دوستی بریخته. در سال ۱۸۷۱ در طی ملاقات ویلهلم اول و فرانسوا ژوزف این پیمان محکم بیه. سال بعد الکساندر دوم تزار روسیه، که شخصاً به امپراتور آلمان علاقه‌مند بیه، با اونتا دو دولت همراه بیه و اینتا پیمون به اتفاق امپراتوران سه‌گانه معروف بیه. (اکتبر ۱۸۷۳)

جنگ بین روسیه و عوثمانی که در ۱۸۷۷ آغاز بَیْهِ بِیه به پایان برسیه و روسا در سوم مارس ۱۸۷۸ معاهده سن استفانو ر به ترکا تحمیل هكردهنه. برای رفع اختلاف در اینتا مورد کنگره برلین در ژوئیه ۱۸۷۸ بین کشورای اروپایی تشکیل بیه. تزار نسبت به بیسمارک و روشی که در کنگره اعمال هکرده نه بینه  خشمگین بیه و الکساندر دوم رهبر آلمان ر به مانند، یک خائن نگاه كرده و در نتیجه، اتفاق سه امپراتور از بین بورده. همچنین در سال بعد رقابت روسیه و اتریش در بالکان موجب مداخله آلمان بیه و چون اتریش از نژاد ژرمن بیه آلمان از اتریش طرفداری هکرده. از این رو اتحاد سه‌گانه به اتحاد دوگانه تبدیل بیه. به موجب اینتا معاهده آلمان و اتریش قبول هكردنه که در هنگام لزوم به هم یاری برسنن و هیچ‌گاه جداگانه با دشمن صلح نکنن. 

سه سال بعد در سال ۱۸۸۲ پیمان دوجانبه به پیمان سه‌جانبه تبدیل بیه و ایتالیا به اونتا ملحق بیه. براساس مواد محرمانه اینتا پیمان، اگر ایتالیا یا آلمان مورد حمله فرانسه واقع بیبو هر سه کشور با مهاجم وارد جنگ بینه . ایتالیاییا، که از قدرت دریایی ترس داشتنه، اعلام هکردنه اگه بریتانیا در این حملات شرکت داشته باشه، اینتا پیمون اجرا نوّه. چون ایتالیا از تصرف تونس توسط فرانسه در ۱۸۸۱ ناراضی بیه و از طرف دیگه آلمان به اون کشور پیشنهاد کرده بیه که برای حفظ لیبی کمکش هکنه در نتیجه، ایتالیا نیز مایل بیه که وارد اتحاد با آلمان بوّه (اکتبر ۱۸۸۱). این اتحاد در ابتدا پنج ساله بیه ولی بعداً در سالای ۱۸۸۷ و ۱۸۹۱ و ۱۹۰۲ و ۱۹۱۲ تجدید بیه. در اینتا اتحاد مثلث، آلمان بر دو دولت دیگر مسلط بیه و اونا غالباً تابع دستورای آلمان بینه و در اختلافات بین اتریش و ایتالیا، آلمان همیشه واسطه بیه ولی ویشتر از اتریش حمایت كرده. همچنین قراردادای مخصوصی در مورد طرابلس، آلبانی و مقدونیه و ممالک بالکان بین دولتای سه‌گانه امضا بیه که موجب تحکیم اتحاد مثلث بیه. در بین اینتا سه دولت اختلافاتی هم وجود داشته؛ ایتالیا و اتریش در شبه جزیره بالکان و قسمت شرقی مدیترانه با هم اختلاف داشتنه و ایتالیا از اتحاد با اتریش ناراضی بیه، ولی چون اتحاد با آلمان ر برای جلوگیری از تجاوزات اتریش ضروری دونسه مجبور به تحمل بیه. در سال ۱۹۱۱، که ایتالیا با عوثمانی بر سر طرابلس در حال جنگ بیه، این خطر وجود داشته که اتحاد ایتالیا و آلمان از بین بوره؛ زیرا آلمان از دربار قسطنطنیه امتیازات خوبی بیته و برای عوثمانی اسلحه و مهمات ارسال كرده. بنابر این در اتحاد مثلث وحدت واقعی بین کشورای ژرمنی نژاد آلمان و اتریش بیه و ایتالیا چندان به حساب نیموئه. ایتالیا هم ظاهراً در اتحاد مثلث دیّه و از سال ۱۹۰۱در واقع با متحدین دنبیه و روش خاصی را در پیش بیته. 

بعد از کنگره برلین ، که روسا از آلمانیا رنجیده بینه، دولت فرانسه، که منتظر فرصت بیه و مایل بیه روسیه ر به سوی خود جلب هکنه، از فرصت استفاده هكرده؛ ولی تا زمونی که بیسمارک، بر سر کار دیّه اینتا امر ممکن نیه. در سال ۱۸۹۰، بعد از برکناری بیسمارک سیاست غیر عاقلانه ویلهلم دوم موجب نزدیکی فرانسه و روسیه بیه. 

دولت فرانسه به تزار روس وعده کمک مالی هداهه و تزار هم که برای پیشبرد مقاصد سیاسی خود به سرمایه خارجی نیاز داشته با اینتا امر موافقت هكرده و سرانجوم در اوت ۱۸۹۱ اتحاد بین دو کشور برقرار بیه. البته بعد از شکست روسیه از ژاپن در ۱۹۰۵ اساس اتحاد فرانسه و روسیه متزلزل بیه؛ ولی به هر حال، فرانسه در مقابل اتحاد مثلث به دوستی احتیاج داشته؛ همچنین، علاوه بر نیاز سیاسی، ارتباطات مالی نیز بین دو کشور برقرار بیه بیه و فرانسه ۱۳ میلیارد فرانک به روسیه وام هدا بیه. 
در مه ۱۹۰۳ ادوارد هفتم از پاریس دیدن هکرده و در اینتا دیدار از نظر تحسین‌برانگیز مردم انگلیس نسبت به فرانسه و از افتخارات فرانسه در طول سالیان و از دوستی مردم انگلیس و فرانسه سخن بتّه. در ماه اوت همان سال رئیس‌جمهوری فرانسه به اتفاق وزیر امور خارجه اونتا کشور از لندن دیدار هکرده و در هفتم آوریل ۱۹۰۴ عهدنامه معروف بین فرانسه و انگلیس به امضا برسیه. موارد مورد اختلاف شامل امور مربوط به ماهیگیری در پهنه دریای ارض جدید، مسئله سیام، ماداگاسکار و مهم‌ترین مسئله آزادی عمل فرانسه در مراکش و آزادی فعالیت انگلیس در مصر بیه. 
فرانسه پس از اتحاد با انگلیس به فعالیت در مراکش شروع هكرده و واکنش آلمان چنین بیه که در مارس ۱۹۰۵م ویلهلم دوم در طنجه حضور پیدا هكرده و نطق مفصلی ر در مورد استقلال مراکش بیان هكرده، هدف آلمان از اینتا اقدام برهم بزوئن اتحاد جدید فرانسه و انگلیس بیه. برای حل اینتا موضوع در ۱۹۰۶ اتا کنفرانس بین‌المللی در الجزیره برگزار بیه که در اونتا انگلیسیا از فرانسویا حمایت هکردنه و کوشش آلمان برای برهم بزوئن اتحاد بین انگلیس و فرانسه به نتیجه‌ای نرسیه. در ۱۹۱۱ بحران دیگری بر سر مراکش به وجود بیموئه. اتا فروند ناو جنگی آلمانی به نام یوزپلنگ برای حفظ منافع آلمان وارد اغادیر بیه و آلمانیا پیشنهاد هکردنه که اگه کنگوی فرانسه به اونا هدا بوه اونا دیگه مزاحمتی ایجاد نكننه و سرانجوم آلمانیا بتونسنه به اراضی کچیکی در آفریقا دست پیدا هكنن.

دولت فرانسه با روسیه دوس بیه، انگلیس هم متحد ژاپن به شمار ایموئه و روس و ژاپن دشمن خطرناک همدیگه بینه؛ اما منافع روس و انگلیس چنین اقتضا كرده که روس و ژاپن به اتحاد فرانسه و انگلیس وارد بواشن؛ ولی بلندپروازی روسا در اینتا تاریخ و قدرت نظامی اون و همچنین نزدیکی امپراتور روس و آلمان که روابط اونا دوستانه بیه مانع این کار بیه. مشکل اول با شکست روسیه از ژاپن حل بیه. اختلافات دیگه روس و انگلیس بر دو مسئله دیگه متمرکز بیه: یکی بالکان برای تصرف بلغارا و دیگری در ایران که انگلیس دوس داشته اینتا مناطق کاملاً در اختیار وِ دوّه. مسئله دیگه که باعث سردی روابط انگلیس و آلمان بیه برخورد قیصر آلمان در موضوع ترانسوال بیه؛ زیرا هنگامی که پل کروگر حاکم ترانسوال خاسه به ترانسوال استقلال هده و در پی متحدی در برابر سیسیل رودز و انگلیس بیه تنون قدرتی ر انتخاب هكرده که سرزمینایی در آفریقای جنوبی داشته و اون کشور آلمان بیه پس از پیروزی بوئرا تلگرافی از سوی قیصر آلمان برای و فرستاده بیه با اینتا مضمون: «من دوستانه به شما تبریک ‌گمه که شما بدون دریافت کمک خارجی گروهای مسلح ر سرکوب هكردنی و تونسنی صلح و آرامش ر برقرار هكنین» و اینتا برخورد قیصر برای روابط انگلیس و آلمان عواقب جدی داشته؛ زیرا قیصر از کروگر که دشمن انگلیس بیه حمایت هکرد بیه. مسئله دیگه صادرات روزافزون آلمانیا بیه زیرا در سال ۱۸۹۵ در انگلیس رساله‌ای تحت عنوان ساخت آلمان منتشر بیه که خطر صادرات روزافزون آلمان ر برای انگلیس تشریح كرده.

مسئله دیگه که ایجاد خطر برای انگلیس كرده پیشرفت نیروی دریایی آلمان بیه. ویلهلم دوم از سال ۱۹۰۰ به تقویت نیروی دریایی آلمان دس بزوئه و علناً اظهارهكرده که آلمان نتونه به نیروی زمینی قناعت هكنه و ونه  در نیروی دریایی بر همه کشورا برتری داشته باشه. انجمنی به نوم اتحاد دریایی آلمان تشکیل هداهه و به کمک آن هزینه لازم ر برای بساتن کشتیای جنگی تأمین هكرده. همچنین پیشرفتای تجاری و صنعتی آلمان نیز باعث شکست بازار تجارت و صنعت بیه. به هر حال، این سوال مطرح هسه که چرا انگلیس در بین روسیه و آلمان، اولی ر انتخاب هكرده: چون منافع انگلیس هم از طرف روس و هم از طرف آلمان تهدید بیه؛ از یک طرف خطر توسعه نفوذ روس، و از سوی دیگر خطر نفوذ آلمان در آسیای صغیر و خلیج فارس و اتصال راه‌آهن بغداد به داخل ایران و نزدیک بیّن این دو خطر به مرزای هند به مشکلات دفاع از هند اضافه كرده و سیاست انگلیس این بیه که این دو دولت ر با هم درگیر هكنه  و قوای اونا ر تحلیل بوره؛ اما تأمل انگلیس در این بیه که خود به کدام طرف ملحق بوه. منافع بریتانیا حکم كرده که به روسا نزدیک بوه زیرا عقل و درایت روسا اندک و زورشان ویشتر بیه؛ ولی مسئله این بیه که انگلیس با تقاضاای روسیه چگونه برخورد هكنه؛ تقاضاای روس در بالکان، داردانل، ایران و افغانستان. مسئله ایران و افغانستان اتا امر حیاتی بیه و صلاح در این بیه که هیچ امتیازی در این منطقه نده؛ پس بهتر بیه که انگلیس، روسا ر به سوی بالکان و داردانل سوق  هده و اونا  ر امیدوار بسازه. سرانجوم، در قراردادی که در ۳۱ اوت ۱۹۰۷ در شهر سن پترزبورگ دوس بیه روس و انگلیس اختلافات خود درباره ایران و افغانستان ر حل هکردنه و چون اختلافات سیاسی انگلیس و فرانسه و روسیه حل بیه سه دولت تشکیل اتفاق مثلث ر هدانه که هدفشون جلوگیری از پیشرفتای سیاسی، اقتصادی و نظامی آلمان بیه.

از ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۳ جنگایی در بر بیته که زمینه جهونی جنگ اول ر آماده هكرده. در سپتامبر ۱۹۱۱ ایتالیا به عوثمانی اعلان جنگ هداهه و طرابلس ر اشغال هكرده و در نیمه اکتبر ۱۹۱۲ جنگ به پایان برسیه. در اکتبر ۱۹۱۲ تقریباً هم‌زمون با ایتالیا ، بلغارستان ، صربستان ، یونان و مونته نگرو به عوثمانی حمله هكردنه و در اوائل دسامبر ۱۹۱۲ عوثمانی درخواست صلح هكرده. در تابستان ۱۹۱۳ جنگ دیگری بر سر غنائم به دست بیموئه از عوثمانی درگرفت. کنفرانس سفیران در دسامبر ۱۹۱۲ توسط گری در لندن تشکیل بیه و در ۳۰ مه ۱۹۱۳ در لندن قراردادی امضا بیه که ترکا ر وادار كرده مستملکات خود ر از میدیا در ساحل دریای سیاه تا آلتوس در ساحل اژه ر به اروپاییان واگذار هکنن.

آلمان متحد از نظر قوای مادی و معنوی بی نظیر؛ مجدانه به تعلیم و تربیت فرزندان خود دس بزوئه، در توسعه فرهنگ و ترویج علوم بر همه کشورا پیشی بیته و سعی داشته در صنعت و تجارت و بهداشت از علوم و اکتشافات جدید بهره بیره. از این رو، در مدت کوتاهی گت ترین دولت صنعتی و تجاری اروپا بیه، مخترعان ر تشویق هكرده، صنایع شیمیایی ر رونق هدا، در وضع قوانین اجتماعی هم از بقیه دولتا پیشی بیته و برای طبقه کارگر اهمیت قائل بیه. در حالی که در بقیه کشورا حقی برای کارگران قائل نینه. واقعیت دیگه اینکه حکومت خاندان هوهنتسولرن در این کار مؤثر بیه. ملت آلمان پس از غلبه بر اتریش و فرانسه دچار غرور ملی بیه و سیاست‌مداران آلمانی از روشای مختلف این غرور ملی ر تقویت هكردنه. حتی هر معلمی ناگزیر بیه که در سر کلاس درس برتری نژادی ملت آلمان بر سایر ملل عالم ر بیان هكنه و در شاگردان خود روح جنگجوئی بدمه. گذشته از مجالس درس، در معابر، روزنامه‌ون و کتب و نمایشگاون این برتری نژادی به نوعی القا بیه؛ حتی نیچه اتا از معروف‌ترین فیلسوفان آلمان هم چنین عقیده‌ای داشته و در اتا از آثار خود چنین بئوته: «اگه آدمی جنگ ر فراموش هکنه از وِ ونه قطع امید هكردن» و به همین دلیل کم کم طرز فکر مردم آلمان یکسره تغییر هكرده و بر آنون مسلم بیه که نژاد آلمانی ممتاز هسه و ونه به سراسر زمین مسلط باشه و این تسلط هم جز از راه جنگ امکان‌پذیر نیه. ترویج اینتا افکار در آلمان سایر دولتای اروپایی ر نگران هكرده و باعث بیه تا بر ضد نژاد ژرمنی با هم متحد بون. 

دولت آلمان تا اواخر قرن ۱۹ در آفریقا مستعمره‌ای نداشته  ولی پس از وحدت چون جمعیت آن افزایش پیدا هكرده و صنعت و تجارت رونق بیته به دنبال تحصیل مستعمرات بربیمو تا هم قسمتی از مردم آلمان ر به اونجه کوچ هده و هم مواد خامی که برای کارخانه‌های داخلی لازم داشته فراهم هكنه و همچنین بازاری برای فروش  شِ کالاپیدا هكنه. سرانجوم بیسمارک قسمت بزرگی از اراضی آفریقا ر به دس بیارده که شامل توگو و کامرون در ساحل غربی آفریقا و اتا ناحیه در جنوب غربی و ناحیه دیگر در مشرق بیه. آلمان پس از پیروزی بر فرانسه از نظر نیروهای نظامی بر سایر کشورای اروپا برتری پیدا هكرد بیه ولی باز هم به این کار ادامه هدا و تا سال ۱۹۱۴ روز به روز بر قوای جنگی خود اضافه هكرده. از سال ۱۹۱۱ آلمان در افزایش نیروهای جنگی كوشش هكرده و میزان گسترش قوای مزبور در سالای ۱۹۱۱ و ۱۹۱۲ و ۱۹۱۳ با پیشرفت چهل ساله آن از ۱۸۷۱ تا ۱۹۱۱ برابر بیه. در طی این مدت کوتاه شبکه‌های گسترده راه‌آهن و راههای شوسه، تأسیسات عظیم صنعتی، نهادهای قدرتمند اقتصادی و به خصوص تشکیلات گسترده نظامی آلمان موجب وحشت قدرتای اروپایی بیه. در سال ۱۹۱۴ آلمان از نظر صنعتی و اقتصادی به پیشرفتای عظیمی دس پیدا هكرده. به لحاظ نظامی نیز دارای قدرتمندترین ارتش و نیروی دریایی بیه. روحیه نظامیگری در مزرعه، کارخانه و پادگان و همه جا حاکم بیه و همه چیز در خدمت ارتش قرار داشته. نیروهای نظامی آلمان بیش از یک میلیون نفر بینه و این افزایش نیروهای صنعتی و نظامی موجب اشباع جامعه آلمان بیه و آلمان مجبور بیه سرمایه و کالاهای اضافی ر به دیگر مناطق جهون راهی هكنه؛ بنابر این به دنبال مناطق نفوذ اقتصادی و منابع مواد اولیه بیه و این هم یکی از دلایل جهونی جنگ اول بیه.

اتا از کشورایی که آلمان علاقه‌مند بود روابط خود ر با آن گسترش هده عوثمانی بیه که بر منابع نفتی تسلط داشته. از سال ۱۸۸۰م. آلمان متوجه اهمیت روابط با عوثمانی بیه. 
در سال ۱۸۸۲ سپهسالار فون در گلتز از سوی سلطان عبدالحمید مأموریت یافت ارتش عوثمانی ر دارای سازمان منظمی بسازه و افراد آن ر آموزش هده.
افسران برجسته هیئت نظامی آلمانی که در عوثمانی فعالیت داشتنه شامل فیلدمارشال پروسی فن در گلتس، دو ژنرال دیگه لیمان فن ساندرز و فون فالکنهاین سه دریاسالار به نامای سوچون، اودم و مرتن و چند افسر دیگر بینه. 

البته اتا از طراحان برنامه گسترش فعالیت آلمان در خاورمیانه مارشال فن بی براشتاین بود که از ۱۸۹۷ تا ۱۹۱۲ سفیر آلمان در باب عالی بود و اعتقاد داشته که اجرای اینتا برنامه موجب درگیری بین روسیه و آلمان بونه. در سال ۱۸۹۸ ویلهلم دوم و ملکه آلمان به استانبول سفر هکردنه و فصل جدیدی در همکاری بین دو ملت پدید بیموئه. امپراتور آلمان در مسافرت دوم خود به عوثمانی خود ر طرفدار دوستی ملت ترک و سایر ملل مسلمان معرفی هكرده و در نطق خود اظهار داشته: «اعلیحضرت سلطان عبدالحمید و ۳۰۰ میلیون مسلمان می‌توانند اطمینان داشته باشن که آلمان، دوس و هواخواه اونا هسه». اینتا سیاست به زودی به لحاظ اقتصادی ثمرات مهمی برای آلمان به بار بیارده، بانکدارون و بازرگانون آلمانی در سراسر عوثمانی مستقر بینه و امتیازات مهمی به مؤسسات اقتصادی آلمان داده  بیه. آلمان در جست وجوی نفت بیه و علاوه بر اونتا برای رقابت با انگلیس به اتا نیروی دریایی قوی نیاز داشته. آلمانیا در هنگام مذاکره با دولت عوثمانی در مورد منابع نفتی عراق سخن نتنه بلکه فقط تقاضای اخذ امتیاز خط راه‌آهن ر داشتنه، به این شرط که امتیاز استخراج معادن اطراف راه‌آهن تا شعاع ۲۰ کیلومتر به اونا هدا بوه. در سال ۱۹۰۲ بانک آلمان، امتیاز ساختمون راه‌آهن برلین – بغداد ر به دس بیاده که باعث نفوذ هرچه ویشتر آلمان در میان‌رودان بیه. اتا دیگه از امتیازات آلمان از عوثمانی ادامه راه‌آهن از بغداد به خانقین بیه که آلمان تصمیم داشته پس از اتمام خط آهن بغداد، همین راه ر از خانقین به تهران و ولایات مرکزی ادامه هده و ایران ر به اروپا مربوط بسازه. در سال ۱۹۱۰ مدت تعهد ایران در مقابل روسیه که ۲۰ سال حق بساتن راه‌آهن ر از ایران سلب هكرد بیه تموم بیه؛ به همین علت از طرف بانک مشهور آلمان به نام دویچه بانک مأموری به نوم سیدروت به ایران بیموئه که امتیاز خط آهن خانقین - تهران ر به دس بیاره. این امر موجب نگرانی مقامات روسی و انگلیسی بیه و باعث مبادله یادداشت هفتم آوریل ۱۹۱۰ بین ایران و آن دو دولت بیه، و ایران به ناچار تعهد هكرده که بعد از اینتا امتیازی که مخالف منافع آن دو دولت باشه به هیچ تبعه دولت خارجی واگذار نکنه؛ بنابر این، تلاش آلمان به نتیجه نرسیه. 

اما نفوذ نظامی آلمان در عوثمانی افزایش پیدا هكرده و در ۱۹۱۴ آموزش ارتش عوثمانی به اتا گروه چهل و دو نفره از افسران آلمانی به ریاست ژنرال لیمان فن ساندرز واگذار بیه. 
سپس آلمان تصمیم بیته در مورد ادامه راه‌آهن برلین - بغداد با روسیه مذاکراتی انجام هده. در ۱۹۱۰تزار نیکلای دوم و ویلهلم امپراتور آلمان در پوتسدام ملاقات هكردنه و در مورد منافع روس و آلمان در ایران مذاکراتی صورت بیته. سرانجوم، در ۱۹ اوت ۱۹۱۱ قراردادی بین روسیه و آلمان در سن پترزبورگ منعقد بیه که به موجب آن دولت آلمان منطقه نفوذ روسیه ر به رسمیت بشناخته. و در عوض روسیه هم اجازه هداهه که اگر تا چهار سال دیگر راه‌آهنهای روس به خانقین متصل نوه دولت آلمان حق داشته باشه خط آهن اسلامبول - بغداد و خانقین - تهران را بسازه.

به طور کلی این مسائل بیه که زمینه‌های جهونی جنگ اول را فراهم بساته: علل جهونی جنگ اول عبارت بیه از: رقابت اتریش و روسیه در بالکان، اختلاف بین فرانسه و آلمان از سال ۱۸۷۰ درباره آلزاس ولرن و رقابت اقتصادی و دریایی بین آلمان و انگلیس؛ اما بهانه شروع جنگ این بیه که آرشیدوک فرانتس فردیناند ولیعهد امپراتوری اتریش - مجارستان به دس پرنزیب تبعه اتریش و متکلم به زبان صربستانی در ۲۸ ژوئیه ۱۹۱۴ در سارایوو بوسنی به قتل برسیه  و اتریش ادعا هكرده صربستان در اینتا کار دخالت داشته و تقاضا هكرده تحقیقاتی با شرکت نمایندگان اتریش صورت بیره که دولت صربستان تحقیقات ر قبول هكرده ولی با حضور نمایندگان خارجی مخالفت هکرده. دولت اتریش به صربستان اعلان جنگ هداهه و روسیه بسیج عمومی اعلام هکرده و آلمان هم به حمایت از اتریش به روسیه و فرانسه اعلان جنگ هدا. قوای آلمان به بلژیک حمله هكرده و اینتا اقدام یعنی حمله به اتا کشور بیطرف موجب دخالت انگلیس در جنگ بیه.

 
وقتیکه در ماه اوت ۱۹۱۴ جنگ اعلام بیه، میلیونا تن از مردم شادمان در خیابانای شهرای مهم اروپا شروع به رقص و پایکوبی هكردنه. مردم تصمیم حاکمان خود برای بوردن به جنگ مورد حمایت قرار هدانه. مردن جوان داوطلب برای جنگیدن، هجوم ایارنه. با این وجود، صحنه‌های دهشت انگیز جهونی جنگ اول، نگرش مردم به جنگ را تغییر هدا. اتا نسل کامل از مردن جوان به خاک و خون کشیده بینه. 

طرح ارتش آلمان برای جنگ در دو جبهه کار کنت اشلایفن بیه که بعد از استعفای والدرسی، جانشین مولتکه، در سال۱۸۹۲ به ریاست ستاد کل ارتش آلمان برسیه بیه. در آن زمون برای او روشن بیه که فرانسه و روسیه در جنگ بعدی با هم متحد بوننه و جنگ با اتا به طور قطع به معنای جنگ با هردو هسه. هرچه کنت اشلایفن ویشتر به طرح مولتکه در مقابل این پیشامد -که عبارت از دفاع در غرب و آفند محدود در شرق بیه- می‌اندیشید کمتر از آن خوشش ایموئه: چنین جنگی تونسه تا ابد ادامه پیدا هکنه. شاید فرانسه و روسیه، که اساسا جوامعی روستایی بینه، طاقت مبارزه‌ای طولانی از این نوع ر داشتنه ولی آلمان، با اقتصاد پیشرفته اش، به سرعت دچار دردسر بیه. آنچه آلمان خاسه راهی برای غلبه در جنگ در یک اردوکشی واحد بیه.

سعی برای تعیین تکلیف در شرق بکلی بیهوده بیه، قضیه غرب هم کار ساده‌ای نیه؛ بطوری که مولتکه خاطر نشان هکرد بیه اکنون که فرانسوی‌ون خدمت وظیفه عمومی را معمول هكردنه نیروی کافی در اختیار داشتنه که نفرات لازم برای اتا خط دفاع دائمی در طول مرز فرانسه-آلمان را تامین هكنه.
راه حل اشلایفن به طرز خیره کننده‌ای ساده بیه. وِ شِ راه رِ از میون خط ماژینو وا نكرده؛ اونا  ر دور زوئه. این طرح مستلزم آن بیه که تموم ارتش آلمان در غرب صف آرایی هکنه و بیش از نیمی از آن -پنجاه لشگر از هشتاد لشگر موجود- در مقابل بلژیک و هلند موضع بیرن.
این لشگرا که جناح راست ارتش ر تشکیل دانه می‌بایست با حداکثر سرعت از هلند و بلژیک عبور كردنه و قرار بیه ظرف سه هفته بسیج و اتا هفته راه پیمایی به مرز فرانسه بلژیک برسن. از آنجا به فرانسه شمالی وارد بینه و جناح چپ ارتش فرانسه را متوجه خود هکردهنه و خط دفاعی فرانسه را به عقب خم ‌کردنه.
درونمایه طرح این بیه که با عبور از دو کشور هلند و بلژیک میدان عمل وسیعتری به دست بیارن و مانور آنقدر وسعت پیدا هكنه که تموم ارتش فرانسه ر مشغول هكنه. بطوری که اشلایفن به فرماندهان واحدهایش گته: « ونه آخرین سرباز سمت راست، کانال ر با آستینش پاک هكنه.» حتی یک لشگر فرانسوی نونه فرار كرده.

اشلایفن در سال ۱۹۰۶ کنار بوده. جانشین او هلموت مولتکه، نوهٔ مولتکه بزرگ و قدری سازشکار بیه. او دستورات راه پیمایی جناح راست را تغییر هدا تا بتوان هلند ر بی آسیب بِلِه و تصمیم بیته ده لشگر برای دفاع از شرق در مقابل حمله روس‌ون نگه داری بوه.
اشلایفن که این تغییرات به گوشش رسیه مرتب گته آیا رییس ستاد از حساب‌های پشت سر طرح خبر داینه؟ او یادداشت‌هایی برای مولتکه ارسال هكرده تا نیاز به استقرار قویترین نیروی ممکن در غرب ر توضیح هده و از جوابای طفره آمیزی که دریافت كرده برآشفته بیه. وقتی مرد ( در سال ۱۹۱۳) هنوز نگران بیه: آخرین کلماتش به وضوح خطاب به مولتکه، این بیه که: همه چیز ر کنار بل و جناح راست ر قوی نگه دارین.

جهونی جنگ اول هم‌زمون با حکومت احمد شاه قاجار بیه و دولت مشروطه ایران ضعیف‌ترین دوران  ر گذرانیه.علیرغم اعلام بی طرفی دولت ایران نیروهای متخاصم از جنوب و شمال وارد ایران بینه.

بر اثر آغاز جهونی جنگ اول و اشغال ایران توسط بریتانیا و خرید آذوقه مردم ایران توسط ارتش اشغالگر و شروع قحطی بزرگ ۱۹۱۷ - ۱۹۱۹ بین هشت تا ده میلیون نفر از مردم ایران به کام مرگ فرو بوردنه .
سپاه روسیه تا دروازه‌های تهران پیشروی هکرده اما از منقرض هکردن سلسله قاجار منصرف بینه. در جنوب مردم محلی در چند نوبت با متجاوزان انگلیسی درگیر بینه که از مهم‌ترین نبردهای جهونی جنگ اول در ایران توننه به مقاومت دلیران تنگستان در استان بوشهر و نبرد جهاد در خوزستان اشاره هکردن. جمعی از رجال از قم به اصفهان و سپس اراک و بالاخره به کرمانشاه بوردنه و عاقبت در اونجه قوای گارد ملی ترتیب هدانه و حکومت موقتی دولت ملی به ریاست نظام السلطنه ( رضا قلی خان مافی ) تشکیل بیه. پس از سقوط بغداد اعضا دولت موقتی دولت ملی و جمع بسیاری از ایرانیان به استانبول بوردنه.

جهونی جنگ اول، چهار امپراتوری ر نابود هكرده، امپراتوری آلمان تاج و تخت ر از دس هداهه و دولت جمهوری جایگزین آن بیه. امپراتوریای شکست خورده اتریش - مجارستان و عوثمانی هر دو از هم گسیختند و امپراتوری روسیه نیز بدس انقلابیای بلشویک دكته.

اشغال ایران توسط بریتانیا و خرید آذوقه مردم ایران توسط ارتش اشغالگر و شروع قحطی بزرگ ۱۹۱۷ - ۱۹۱۹ بین هشت تا ده میلیون نفر از مردم ایران به کام مرگ فرو بوردنه .

در سال ۱۹۱۶ م ملی گرایان ایرلندی در دوبلین واقع در ایرلند، قیام عید پاک ر ترتیب هدانه. این شورش با شکست مواجه بیه، اما موج مخالفتای گسترده علیه حکومت بریتانیا در ایرلند ر به راه دمه داهه. در سال ۱۹۱۹ مجلس ایرلند، حکومت اینتا کشور ر «جمهوری» اعلام هکرده، و متعاقب آن ۳ سال جنگ بین ارتش جوموری‌خواه ایرلند و بریتانیا در بیته .در سال ۱۹۲۹ جنوبی‏ ایرلند ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏، به عنوان دولت آزاد ایرلند به استقلال واقعی برسیه. شش استان در شمال ایرلند جزء پادشاهی انگلستان باقی بمونسنه که هم اکنون با نوم شومالی ایرلند شناخته بوننه. 

در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ م بسیاری از کشورای اروپایی از دموکراسی دست بکشینه. حزب نازی هیتلر در آلمان به قدرت برسیه و فاشیستای موسولینی بر ایتالیا حکومت كننه. در ابتدا بریتانیا و فرانسه کوشیدند با اینتا دیکتاتوریای جنگ طلب سازش هکنن. اونا عاقبت در سال ۱۹۳۹ در برابر تهاجم هیتلر اس هكردنه و اروپا به جهونی جنگ دوم کشیده بیه. 
در سپتامبر ۱۹۳۹ م، جهونی جنگ دوم در اروپا آغاز بیه. دیکتاتور آلمان، آدولف هیتلر، خاسه  تا رایش سوم به یک قدرت مطلقه در اروپا، تبدیل بوه. در ابتدا تاکتیک حملات برق آسا موفقیت آمیز نشون داهه. اما پس از سال ۱۹۴۳م، قوای متفقین، متشکل از نیروهای، شوروی انگلستان و آمریکا بر آلمان برتری پیدا هكردنه. سرانجام، آلمان در ماه می‌۱۹۴۵م، نه روز پس از خودکشی هیتلر، تسلیم بیه. بیش از چهل میلیون اروپایی در این جنگ کشته بینه.

 

 

 

 
 

 




#Article 386: قزوين (181 words)


قَزوین شهری در استان قزوین در ایران هسه. این شهر مرکز شهرستان قزوین هسه. مساحت قزوین ۵۶۹۳ کیلومتر مربع هسه که از ۵ شهرستان، ۱۹ بخش، ۲۴ شهر و ۴۶ دهستان تشکیل بونه.استان قزوین میون مدار ۳۵ درجه و ۲۴ دقیقه تا ۳۶ درجه و ۴۹ دقیقه عرض شمالی و میون ۴۸ درجه و ۴۴ دقیقه تا ۵۰ درجه و ۵۱ دقیقه طول شرقی در همسایگی استان گیلان (در شمال)، استان مازندران ( در شمال شرقی)، استان تهران ( در شرق)، استان مرکزی (در جنوب شرقی)، استان همدان (در جنوب باختری) و استان زنجان (در باختر) جای داينه
. جمعیت اینتا شهر برابر سرشماری سال ۱۳۷۵ مرکز آمار ایران برابر با ۵۷۷٫۵۷۱ نفر بيه. زوون رایج مردم قزوین زوون پارسی هسه.

برخی از مردم اینتا شهر به زوون‌ی تاتی، مراغی، کردی، لری، و رمانلویی نیز سخن گننه. همچنین قزوین به دلیل قرار بيتن در گلوگاه ارتباطی استانای شمالی و باختری کشور، نزيکی به تهران، دارا بودن چند شهر صنعتی و نیز برخورداری از چندین دانشگاه از جمله دانشگاه بین‌المللی امام خمینی و دانشگاه آزاد قزوین از موقعیت جغرافیایی خوبی برخوردار هسه.




#Article 387: مدينه (498 words)


یثرب، مدینه یا مدینةالنبی، نوم شهری هسه در کشور پادشایی عربستون سعودی واقع شبه جزیره عربستون دله. اینتا شهر شومال ریاض و میونه نجد قرار بيته و ئو ‌وهوایی خشک و بیابونی با تابسونای داغ و زمسونای سرد داينه.

شهر مدینه ناحیه تاریخی حجاز  دله کشور عربستون دله دره، اینتا شهر پس از هجرت پیومبر اسلام، به مدینةالنبی(شهر پیومبر) معروف بيه، اولین شو ربیع الاول سال ۱۴ بعثت، «محمد» به «یثرب» مهاجرت هكرده و سرآغاز تاریخ مسلمانان(تاریخ هجری)، از همون سال هسه. 

مسجدالنبی، مسجد قباء و مسجد ذوقبلتین اینتا شهر دله قرار داينه. مدینه امروزه از شهرای مقدس مسلمونا به‌شمار انه.

فاصله مدینه تا مکه حدود ۴۲۰ کیلومتر هسه. 

یثرب شهرای باستانی جه هسه که در کتیبه‌ئون معینی از اونتا نوم بورده بيه. اینتا شهر از جمله مله هایی بيه که گروهی از نیروهای معینی اونجه دله اقامت داشتنه. پس از اونکه روزگار دولت معینیون سپری بيه ، سبائیون حکومت اونجه ر در دس بيتنه. معروفه که حکومتای معین و سبا همواره در پی بسط سلطه و نفوذ خود در سرزمینای شمال عربستان بينه. همچنین در جغرافیای بطلمیوس دِبار از اینتا شهر نوم برده بيه، یک بار به اسم ایاترپه و دیگر بار به اسم ایاتریپا. استفان بیزانسی از اینتا شهر به اسم ایاتریپاپولیس یاد هکرده .  
اینتا شهر در نزد راویان اخبار گذشته به نوم اثرب و یثرب معروفه .  به نوشته اونا یثرب مرکز مدینه هسه ، که از قناه تا جرف و از المال ، که بدان برناوی گننه ، تا زباله امتداد پيدا كنه. برخی از راویان اخبار گمان بورده نه که اینتا شهر به دلیل انتساب به یثرب بن قانیه بن مهلائیل بن ارم بن عبیل بن عوص بن ارم بن سام بن نوح ، بدین نوم خوانده بيه و وِ نخستین کسی بيه که هنگام پراکنده بين خاندان نوح در اینتا سرزمین فرود بيئومه. .

دیگران گمان هکرده نه که نوم یثرب ماخوذ از ثرب به معنای فساد یا از تثرب یعنی مواخذه به علت گناه هسه و بنويشتنه که پیامبر به دلیل کراهت از تثرب ،از نامیدن اینتا شهر به اسم یثرب نهی هکرده و اونتا رِ طیبه و طابه اسم بورده. بلاذری نویسنه که یثرب به نوم رئیس گروهی از عمالقه نامیده بَيّه بيِّه که پس از بیرون هكردن بنی عبیل بن عوص بن ارم بن سام ، از فرزندام نوح ، از اونجه فرود بيمونه.

نوم مدینه که پس از هجرت پیامبر ، به یثرب اطلاق بيه ماخوذ از کلمه آرامی مدینتا به معنی قرق و شهر ، خلاصه شده مدینه الرسول هسه. 
راویان اخبار بنويشتنه که یثرب یا مدینه 29 اسم داينه که عبارتند از :

طیبه ، طابه ، مسکینه ، عذراء ، جابره ، محببه ، مجبوره ، یثرب ، ناجیه ، موفیه ، اکاله البلدان ع محفوفه ، مسلمه ، مجنه ، قدسیه ، عاصمه ، مرزوقه ، شافیه ، خیره ، محبوبه ، مرحومه ، جابره ، مختاره ، محرمه ، غلبه ، ببره ، تندر ، حسیبه ، دارالبرار ، حسنه ، دارالخیار ، دارالیمان ، دارالسنه ، دارالهجره ، قاصمه ، طباطبا.




#Article 388: اوپک (1438 words)


سازمان کشورهای صادر کننده نفت با نوم اختصاری اوپک (OPEC)، اتا کارتل نفتی هسه که متشکل از کشورای الجزایر، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی٬ اکوادور، آنگولا و ونزوئلا هسه. مقر بین‌المللی اوپک از سال ۱۳۴۴ در شهر وین در کشور اتریش قرار داينه. 

هدف اصلی اینتا سازمان، آنچنان که در اساسنامه بیان بيه، به این شرح هسه: «هماهنگی و یکپارچه سازی سیاستای نفت کشورای عضو و تعیین بهترین راه برای تامین منافع جمعی یا فردی اونا، طراحی شیوه‌هایی برای تضمین ثبات قیمت نفت در بازار نفت بین‌المللی به منظور از بین بوردن نوسانات مضر و غیر ضروری؛ عنایت و توجه ویژه به کشورای تولید کننده نفت و توجه خاص به ضرورت فراهم هکردن درآمد ثابت برای کشورهای تولید کننده نفت؛ تامین نفت کشورای مصرف کننده به صورت کارآمد، مقرون به صرفه و همیشگی؛ و بازده مناسب و منصفانه برای اونایی که در صنعت نفت سرمایه گذاری کننه.»

با وجود اینتا، تأثیر اوپک بر اقتصاد نفت همیشه ثبات بخش نَيّه. در جریان بحران نفت ۱۹۷۳ اینتا سازمان با استفاده از سلاح نفت دنیا ر به وحشت دمدا و باعث ایجاد تورم شدید در تموم مصرف کنندگان نفت، اعم از کشورای پیشرفته و در حال توسعه جهان بيه. توسعه بیش از حد میادین نفتی خلیج مکزیک، دریای شمال که کاهش سهم اوپک در تولید جهانی ر منجر بيه و بی ثباتی روزافزون بازار موجب بيه توان اوپک در ارتباط با کنترل قیمت نفت در مقایسه با دوران طلایی اون اتا خله کاهش پيدا هكنه. با این حال اوپک هنوز هم تأثیر فراونی بر قیمت نفت داينه. از اینتا سازمان معمولاً به عنوان نمونه‌ای از اتا کارتل یاد بونه.

ونزوئلا اولین کشوری بيه که با نزدیک بين به ایران، عراق، کویت، و عربستان سعودی در سال ۱۹۴۹ و ارائه این پیشنهاد که اونا به تبادل نظر بپردازند و برای برقراری روابط نزیک تر و همیشگی بین خود راههای جدیدی کشف هکنن، در راستای تأسیس سازمان کشورای صادرکننده نفت (اوپک) گام برداشته. در سپتامبر ۱۹۶۰، دولت عراق کشورای ایران، کویت، عربسان سعودی، و ونزوئلا ر به اجلاسی در بغداد دعوت هکرده تا درمورد کاهش قیمت مواد خام تولید بئي توسط کشورای متبوع خود به مذاکره بپردازن. در نتیجه اینتا مذاکرات، اوپک با هدف یکپارچه سازی و هماهنگ هکردن سیاستای ناظر بر نفت کشورای عضو تأسیس بيه. ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا اعضای اولیه اوپک بينه. اینتا سازمان بین سالای ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۵گسترش یافت و قطر، (۱۹۶۱)، اندونزی (۱۹۶۲)، لیبی (۱۹۶۲)، امارات متحده عربی (۱۹۶۷)، الجزایر (۱۹۶۹) و نیجریه (۱۹۷۱) به جمع کشورای اولیه اوپک ملحق بينه. اکوادور و گابن نیز بعدا به عضویت اوپک در بيومنه، که اولی یعنی اکوادور در دسامبر ۱۹۹۲ از عضویت اوپک خارج بيه و گابون نیز در ژانویه ۱۹۹۵ با تکرار حرکت اکوادور، از جمع کشورای عضو اوپک خارج بيه. اگر چه عراق همچنان اتا از اعضای اوپک محسوب بونه، لیکن تولیدات نفتی اینتا کشور از مارس ۱۹۹۸جزء سهام مورد توافق اوپک قرار ناشته. تخمین و برآورد EIA بیانگر اون هسه که یازده عضو فعلی اوپک تولید کننده قریب به ۴۰٪ از نفت جهان هسنه و حدود دو سوم (65%) ذخایر نفتی شناخته بئي جهان در اختیار اونا دره.

کشورای عضو اوپک قریب به دوسوم ذخایر نفتی جهان ره در اختیار دارننه. در سال ۲۰۰۵ اوپک ۷/۴۱ ٪ از تولیدات نفت جهان ره یه خود اختصاص هدا، اینتا در حالی هسه که کشورای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه تنها ۸/۲۳٪ و اتحاد شوروی سابق ۸/۱۴٪ از تولیدات نفت جهان ره به خود اختصاص هدانه. 

از اونجه که فروش نفت در جهان بر مبنای دلار آمریکا سنجیده بونه، تغییر ارزش دلار در برابر دیگر ارزای رایج جهان بر تصمیمات اوپک در خصوص میزان تولید نفت تأثیر الِنّه. برای مثال، وقتی دلار در مقایسه با دیگر ارزای رایج افت نسبی داينه، عایدات حاصل از نفت کشورای عضو اوپک در برابر ارزای دیگر کاهش اياينه و در نتیجه توان خرید اونا تا حد متنابعی کاهش انه؛ چرا که اونا کماکان نفت خود ره به دلار روشننه. پس از عرضه بين یورو، عراق اعلام هکرده که خانه در ازای نفتی که روشنه به جاي دلار آمریکا، یورو دریافت هكنه که باعث بيه اوپک به فکر تجدید نظر در ارز فروش نفت و جایگزینی یورو به جای دلار دكفه. برخی بر این باورنه که اینتا تصمیم عراق علت اصلی بروز جنگ عراق و جنگ احتمالی ایران در آینده بيه. اگر اوپک ارز دریافتی در ازای فروش نفت ره به یورو تغییر داهه، خسارات شدیدی به اقتصاد آمریکا وارد بيه. 

تصمیماتی که اوپک اتخاذ كنه تأثیر بسیار زیادی بر قیمت نفت در جهان داينه. من باب مثال، درزمان بحران انرژی ۱۹۷۳ اوپک از ارسال نفت به اون دسته از کشورای غربی که در جنگ یام کیپور یا جنگ اکتبر، ازاسرائیل حمایت ‌کردنه، خودداری هکرده. در اون جنگ، کشورای غربی به حمایت از اسرائیل با مصر و سوریه وارد جنگ بينه. خودداری اوپک از ارسال نفت به کشورای غربی باعث بيه قیمت نفت در بازارای جهانی ۴ برابر افزایش پيدا هكنه. این رشد قیمت که به مدت ۵ ماه ادامه داشته، در ۱۷ اکتبر ۱۹۷۳ شروع بيه و در ۱۸ مارس ۱۹۷۴ به پایان برسیه. پس از آن کشورای عضو اوپک در ۷ ژانویه ۱۹۷۵ با هم موافقت هکردنه و قیمت نفت خام ره ۱۰٪ افزایش هدانه. در اون زمون، کشورای عضو اوپک، از جمله اون کشورهایی که از قبل صنعت نفت خود ره ملی هکرد بينه، به اتفاق خواستار برقراری نظم نوین اقتصاد جهان با ائتلاف کشورای اصلی تولید کننده نفت بَيْنِه. آن کشورا که موفق بينه اولین اجلاس اوپک ره در الجزيره ترتیب هدن، خواهان قیمت ثابت و عادلانه برای کالا، اتا برنامه بین‌المللی غذا و کشاورزی، انتقال فناوری از شمال به جنوب و دموکراتیک هکردن نظام اقتصادی بينه. 

پس از آنکه قیمت نفت تا حد ۱۰ دلار برای هر بشکه کاهش پيدا هكرده، در سال ۱۹۸۸ اتا سیاست مشترک و دسته جمعی با هدف رساندن تولیدات نفتی به وضعیت سابق آغاز بيه که عده‌ای شروع اینتا سیاست ره به هوگو چاوز، رئيس جمهور ونزوئلا نسبت دننه. کشور هوگو چاوز در سال ۲۰۰۰ میزبان اولین اجلاس سران کشورای عضو اوپک در ۲۵ سال اخیر بيه. در آگوست ۲۰۰۴ اوپک اعلام هکرده که اعضای اینتا سازمان ظرفیت عرضه مازاد ره نداينه. 
سازمان کشورای صادر کننده نفت با نوم اختصاری اوپک (OPEC)، اتا کارتل نفتی هسه که متشکل از کشورای الجزایر، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی٬ اکوادور، آنگولا و ونزوئلا هسه. مقر بین‌المللی اوپک از سال ۱۳۴۴ در شهر وین در کشور اتریش قرار داينه. 

هدف اصلی اینتا سازمان، آنچنان که در اساسنامه بیان بيه، به این شرح هسه: «هماهنگی و یکپارچه سازی سیاستای نفت کشورای عضو و تعیین بهترین راه برای تامین منافع جمعی یا فردی اونا، طراحی شیوه‌هایی برای تضمین ثبات قیمت نفت در بازار نفت بین‌المللی به منظور از بین بوردن نوسانات مضر و غیر ضروری؛ عنایت و توجه ویژه به کشورای تولید کننده نفت و توجه خاص به ضرورت فراهم هکردن درآمد ثابت برای کشورهای تولید کننده نفت؛ تامین نفت کشورای مصرف کننده به صورت کارآمد، مقرون به صرفه و همیشگی؛ و بازده مناسب و منصفانه برای اونایی که در صنعت نفت سرمایه گذاری کننه.»

با وجود اینتا، تأثیر اوپک بر اقتصاد نفت همیشه ثبات بخش نَيّه. در جریان بحران نفت ۱۹۷۳ اینتا سازمان با استفاده از سلاح نفت دنیا ر به وحشت دمدا و باعث ایجاد تورم شدید در تموم مصرف کنندگان نفت، اعم از کشورای پیشرفته و در حال توسعه جهان بيه. توسعه بیش از حد میادین نفتی خلیج مکزیک، دریای شمال که کاهش سهم اوپک در تولید جهانی ر منجر بيه و بی ثباتی روزافزون بازار موجب بيه توان اوپک در ارتباط با کنترل قیمت نفت در مقایسه با دوران طلایی اون اتا خله کاهش پيدا هكنه. با این حال اوپک هنوز هم تأثیر فراونی بر قیمت نفت داينه. از اینتا سازمان معمولاً به عنوان نمونه‌ای از اتا کارتل یاد بونه.

دوازده کشور در حال حاضر عضو اینتا سازمان هسنه. نوم و تاریخ عضویت این کشورا عبارت هسه از: 

اعضای سابق

در حال حاضر عضویت اندونزی در اوپک مورد بازنگری و تجدید نظر واقع بيه؛ چه که اینتا سازمان دیگر اندونزی ر به عنوان یکی از صادرکنندگان اصلی نفت در نظر نينه.

زوون رسمی اوپک انگلیسی هسه، هرچند که زوون رسمی اکثر کشورهای عضو اینتا سازمان عربی هسه و انگلیسی تنها در نیجریه زوون رسمی شمرده بونه. هفت عضو فعلی اوپک از میون کشورای عرب هسنه، زوون رسمی اکوادور و ونزوئلا اسپانیایی هسه، زوون رسمی آنگولا پرتغالی و زوون رسمی ایران فارسی هسه.

حق عضویت در اوپک سالانه ۵ میلیون دلار هسه و تنها کشورای صادر کننده نفت ‌توننه عضو اینتا سازمان باشن.

در این بخش میزان تولید نفت خام هریک از کشورای تولیدکننده نفت عضو اوپک از ابتدای قرن بیست و یکم ارائه بونه.
(واحد ارقام ۱۰۰۰ بشکه در روز هسه)




#Article 389: كلان شهر (136 words)


کلانشهر که با عنوان مارشهر یا متروپولیس metropolis هم بشناسی بونه عنوانی هسه که در مورد گت و پرجمعیت شهرون به‌کار شونه. اتا کلان‌شهر معمولاً از اتا شهر مرکزی و تعدادی شهر اقماری تشکیل بَیی‌یه. کلان‌شهرون معمولاً از خله اهمیت سیاسی، اقتصادی، بازرگانی و فرهنگی برخوردارنه و از مراکز مهم اقتصادی و تجاری هر کشور به‌حساب انّه. همچنین کلان‌شهرون، دارای خله امکانات ورزشی، فرهنگی، آموزشی و گردشگری هسنه و به‌ همین علت، پذیرای مسافران دیگر شهرون و کشورون هسنه.

امروزه کلان‌شهرون دله جهت داشتن حمل و نقل سالم و ممانعت حداکثری از ایجاد ترافیک در معابر شهری، کارشناسان و مدیران امور شهری از اصول مهندسی ترافیک پیروی كننه. اینتا اصول در سه قالب آموزش، اجرای مقررات و مهندسی معابر تعریف بينه و مانند سه رأس اتا مثلث با همدیگه مرتبط بيه و به‌اصول سه‌گانه معروفه نه 




#Article 390: اعتیاد (495 words)


اعتیاد اتا مریضی روانی، اجتماعی و اقتصادی هسه که از مصرف غیرطبیعی و غیرمجاز برخی مواد مانند الکل، تریاک، حشیش و... ناشی بونه و باعث وابستگی روانی یا فیزیولوژیک فرد مبتلا (معتاد) به اینتا مواد بونه و در عملکرد جسمی، روانی و اجتماعی وی تأثیرات نامطلوب بر جای الننه.
بررسی پدیده اعتیاد در قالب علوم پزشکی، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی صورت گینه. از سال ۱۹۶۴ میلادی، سازمان بهداشت جهونی استفاده از عبارت وابستگی دارویی یا وابستگی به دارو ره به جای اصطلاح اعتیاد توصیه هکرده، اما استفاده از اصطلاح اعتیاد هنوز رایج هسه.

اعتیاد پاسخ فیزیولوژیک بدن هسه به مصرف مکرر مواد اعتیادآور. اینتا وابستگی از طرفی باعث تسکین و آرامش موقت و گاهی تحریک و نشاط گذرا برای فرد بونه و از طرف دیگر بعد از تموم بین  اینتا اثرات سبب جستجوی فرد برای پیدا هکردن  دوباره  ماده و وابستگی مداوم به آن بونه. در اینتا حالت فرد هم از لحاظ جسمی و هم از لحاظ روانی به ماده مخدر وابستگی پیدا کننه و مجبور هسه به تدریج مقدار ماده مصرفی ره افزایش هده.

اعتیاد ره تومی به دِ گروه مجاز و غیرمجاز تقسیم‌بندی هاکنیم.

اعتیاد مجاز، شامل مصرف مداوم موادی هسه که به‌ عنوان دوا بشناسی‌یه وانه. اینتا مواد دارویی ممکنه  طبیعی یا مصنوعی باشن و با تجویز پزشک و یا به ‌صورت خودسرانه مصرف بون. اعتیاد به موادی مانند تنباکو و سیگار هم که از نظر روانی وابستگی ایجاد کنه و باعث تداوم مصرف بونه، ردیف اعتیاد مجاز دله طبقه‌بندی بونه. 

وابستگی فرد به مصرف همیشگی مواد مخدر و به‌گونه‌ای که قوانین کشور یا بین‌المللی وه ره غیرقانونی بشناسی‌یه، اعتیاد غیر مجاز گانّه. 

سازمان بهداشت جهونی مواد اعتیادآور ره از جهت تأثیر وشون بر انسان به ۸ دسته کلی تقسیم کنه، که عبارتنه از:

اعتیاد به مواد مخدر افزون بر زیان‌هایی که به طور مستقیم برای مصرف‌کنندهٔ اون دارنه و هیچ فایده و سودی برای استفادهٔ آن تأیید نییه، اتا از عوامل اصلی گسترش بیماری‌هایی چون ایدز و هپاتیت هسه و همچنین زیان‌ئون اجتماعی و اقتصادی درخوری برای جامعه دارنه که از اون میون تومی به از بین بوردن بخشی از نیرو و مغز فعال جامعه اشاره هکردن.

به تازگی، برخی با مدل‌سازی اعتیاد با به کارگیری دانش اقتصاد نشون هدانه که درآمد و مصرف امروز مواد مخدر به چه میزان بر تقاضای مواد مخدر در آینده تأثیر خانه بله.

اتا از آزمایش‌ئون سنتی اعتیاد آزمایش ادرار هسه که روشی حتمی و دقیق نیه و فرد تونه با استفاده از مصرف مواد شیمیایی ویژه‌ای نتیجهٔ آزمایش ره تغییر هده هرچند که روش‌ئون دیگری برای آزمایش اعتیاد وجود دارنه که با اطمینان بسیار بالا تومی از اونا بهره بیریم.

هم اکنون بیش از ۲۲۰ میلیون مصرف کننده مواد اعتیادآور در جهون وجود دارنه. ۱۵۰ میلیون نفر معتاد به مواد توهم زایی مانند حشیش، ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر معتاد به ماده محرک کوکایین و مشتقات آن، ۱۵ تا ۲۱ میلیون نفر معتاد به هروئین و سایر مواد مخدر و سایرین نیز انواع مواد اعتیاد آور روانگردان و شیمیایی ره مورد سوء استفاده قرار دننه.




#Article 391: خیرالنساء بیگم (240 words)


 خیرالنساء بیگم (بمرده ۹۸۷ ه.ق.) همسر شاء ممد خدابنده ، چارمین شاء صفوی و شاء عباس مار بی‌یه. به وه لقب مهدعلیاء هم هدابینه. اوایل دورون شائی خدابنده قودرت اصلی دست خیرالنساء بی‌یه و بازه ۹۸۷ تا ۹۸۸ ه.ق قلمرو صفویون توسط وه اداره بی‌یه. وه برآمده از خاندون‌ئون ایرانی تبرستون بی‌یه و ونه جد به مرعشیون جه رَسی‌یه.

پس از بکوشتن شاء اسماعیل دوم، ونه برار خدابنده به شائی برسی‌یه. خدابنده مبتلا به ضعف بینایی شدید بی‌یه و صلاحیتش برای پادشاهی تردید جدی وجود داشته اما با کومک و حمایت شه خاخر پری خان خانم به این مقوم برسی‌یه. پری خان خانم متحدونی از قزلباشون داشته و بر این باور بی‌یه که با به قودرت برسی‌ین خدابنده قودرت اصلی ونه دَست کفنه. با این وجود پس از به تخت هنیشتن خدابنده، این زن ِشاء و نه ونه خاخِر بی‌یه که قدرت ره بیته. خیرالنساء با انتصاب نزدیکا و فامیلون خادش مقوم‌ئون حساس شبکه‌یی قودرتمند از حامیونش داشته.

اقدامات خیرالنساء بیگم قزلباشون ره عصبی کارده‌، و وشون با ارسال طوماری تهدیدآمیز شاء خواهون 
برکناری وه بینه. خدابنده از خیرالنساء بخاسته تا پایتخت ره ترک هاکنه اما با موقاومت وه روبرو بیّه. آخرسری دسته‌یی از قزلباشون توطئه‌یی بساتنه و بدو تهمت بزونه که با عادل خان برار خان کریمه (بخشی از قلمرو عوثمانی) که اون زمون به اسارت دربار صفویون بی‌یه نرد عشق بباخته. بدین تهمت دوم جمادی الثانی ۹۸۷ ه.ق بر حرمسرا بتجینه و خیرالنساء و ونه مار ره بکوشنه.




#Article 392: اسکیزوفرنی (395 words)


اسکیزوفرنی یا شیزوفرنی ، اتا بیماری روانی با منشاء نامشخص و علایم متغییر هسه که اصطلاح اون توسط یوجین بلولر از ترکیب دو تا کلمه یونانی shizein (دو نیم هکردن، گسستن: σχίζειν) و phrenos (فکر، اندیشه: φρήν) وضع بيه. مشخصهٔ اینتا بیماری عدم توانایی درک و یا بیان واقعیت هسه. اینتا بیماری دارای عوارضی همچون عدم ارتباط منطقی در رفتار و گفتار، انزوا و گوشه نشینی بیش از حد و هذیان و توهم هسه. تشخیص اینتا بیماری با مصاحبه با بیمار و مشاهده رفتار وِ میسر بونه و در حال حاضر هیچ آزمون تشخیصی برای اینتا بیماری وجود ندارنه.

در فلسفه به بخشي از پديدار شناسي هگل ميرسيم كه پيش از همه ستايش شده است در اين مبحث هر دو خوداگاهي به صحنه امده اند،اين دو براي احراز هويت به يكديگر احتياج دارند(پذيرش يكديگر).وجود شخص ديگري كه مرا به عنوان شخص قبول ندارد و أرج نميگذارد خطري براي خودآگاهي من است مثلا در خانواده زماني كه همه ي كأسه كوزه ها را سر يك نَفَر بشكنندحس هويت ان شخص ممكن است يكسره نابود شود،اگر اين حس هنوز مانوس است قياس كنيد آن را با وضع كشوري كه ميخواهد از لحاظ ديپلماتيك به رسميت شناخته شود از كوشش هايي كه كشورهاي مثل فلسطين براي به رسميت شناختن به خرج ميدهند و نيز كوشش هايي كه كشورهاي ديگر براي جلوگيري به عمل مي اورند مي توان ديد اين امر چقدر أهميت دارد تا زماني كه دولتي به رسميت شناخته نشده باشد دولت تمام عيار نيست (مفهوم بازشناخته شدن از هگل)

علایم و نشونه‌های اسکیزوفرنی شامل مجموعه هایی از علایم هسه:

همچنین عدم بروز عواطف، عدم لذت از زندگی از علایم منفی بیماری هسه.

بر اساس تقسیم بندی DSM-IV اینتا بیماری پنج زیر مجموعه دارنه:

اینتا بیماری اتا بیماری چندعاملی هسه و مجموعه ای از عوامل زیست شناختی و رفتاری در بروز اونتا موثر هسنه.

علایم اینتا بیماری در گذشته‌های دور نیز شناخته بئي بيه. ولی پیشینیان تعبیرهای اسطوره‌ای برای اونتا داشتنه. در گذشته به روان‌گسیختگی ((جنون جوانی)) گتنه که امروزه چندان مورد پسند روان‌پزشکان و روان‌شناسان نيه.

در اواخر قرن نوزدهم امیل کرپلین، روانشناس آلمانی، اینتا بیماری ره جنون زودرس نامید که به فراگیری اینتا بیماری نزد جوانان و نوجوانان باز گشت كرده. در نهایت یوجین بلولر، روانشناس سوئیسی، کلمه اسکیزوفرنی ره در جهت دفاع از روانکاوی فروید ابداع هکرده و به تعریف عوارض اینتا بیماری بپرداخته. فروید لفظ پارافرنی ره برای اینتا بیماری مناسب تر دونسه.




#Article 393: پیش‌مرگه (111 words)


پیش‌مرگ، پیش‌مرگه یا گریلا (کوردی جه: Pêşmerge، پێشمه‌رگه) اتا اصطلاح هسته که کوردی سربازون خَوری سه استفاده وونه.

پیش‌مرگ ِواژه ره کوردستون سیاسی فعّالون اتا جلسه دله سرباز ِفارسی معادل بیّن وسّه انتخاب هاکردنه ولی اسا ویشته کوردی چریکی نیروئون ِمعنی ره بَییته.

کوردستون سیاسی تاریخ دله، سیاسی سازمان‌ئون، پ‌ک‌ک، پژاک و کومله واری، شه پیش‎مرگ نیروئون ره سازمان هدانه و شه تشکیلات پیش‎مرگ ره داشتنه البته پ‌ک‌ک و ونه هم‌باز ِسازمان‌ها شه نیروئون ره گریلا گانّه که ونه معنی و کاربرد پیش‌مرگ جه فرق نکانده.

اسا عراق ِکوردستون اقلیم دله پیش‌مرگه اتا وزارتخنه نوم هم هسته که همون «دِفاع ِوزارت» کار ره انجام دِنه و کوردی اقلیم ِنظامی وزارتخنه هسته. 




#Article 394: ایران پرچم (3364 words)


ایران ِپرچم، ناصرالدین شا دوره جه سه رنگ و رنگون سبز، اسپه، و سرخ جه هسه. نشون فعلی که اسلامی جمهوری پرچم میون دره شرح و تفسیرش اصل ۱۸ اساسی قانون دله بي‌یموئه. خلاصتاً اینتا نشون بیان‌گر عربی واژهٔ «الله» و اسلامی شعار ِ«لا اله الا الله» هسه که پرچم ِاسپه رنگ رو قرار بيته. ۲۲تا «الله‌اکبر» اسپه رنگ جه و انقلاب ِپیروزی نشونه وسّه (۲۲ بهمن)، حاشیه پایین سبز و حاشیه بالای سرخ بنویشته بيّه.

پرچم دوران هخامنشی به احتمال زیاد عقابی با بال‌های باز با قرص خورشیدی در پشت سر جول بي‌یه و زمون اشکانیون از پرچمی استفاده بي‌یه که به خورشید مزین بيه. منبع عمده اما از نشونه‌های اشراف دوره ساسانی و درفشهای دوره ساسانی شاهنامه و منابع اسلامی هسه. همچنین هجده مهر مربوط به دوره ساسانی هسه که در اطراف دریاچه خوارزم پیدا بيه  و کتیبه‌های ساسانی و پاره‌ای اشارات موجود در منابع رومی که اطلاعاتی در اینتا زمینه به اما دننه. در قرون اولیه بعد از اسلام سيو رنگ، رنگ خلفای عباسی و پیروان و طرفداران آنها بيه و رنگهای سبز و اسپه نیز رنگ مورد علاقه در پرچمهای مخالفین عباسیان مانند علویا ، مصر ِفاطمیان و شورشیون ایرانی بي‌یه. از حدود قرن ۹ هجری (پانزده میلادی) نشون شیر و خورشید نشون محبوبی درپرچمهای ایران بيه. اینتا نشون در دوره‌های مختلف و نزد سلسله‌های شاهی مختلف به صورتهای متفاوتی تعبیر بيه. اینتا نشون در ابتدا تنها سمبلی ستاره‌بینی بيه نه نشونه سلطنت، ولی بعدها تعبیری اسلامی-شیعی پیدا هكرده. تعبیرهای ملی‌گرایانه و سلطنتی از اینتا نشون بعدها در دوران‌های قاجار و پهلوی به اینتا نشون هدا بيه. در زمون فتحعلی شاه قاجار شمشیری به دس شیر هداهه بونه و استفاده از اینتا نشون تا انقلاب ۱۳۵۷ دمباله پیدا كنه. نشون شیر وخورشید بعد از انقلاب ۱۳۵۷ با نشون جوموری ایسلامی جایگزین بونه.

در اوستا به درفشی به شکل گاو بالدار (درفشا) اشاره بيه. پرچم دوران هخامنشی به احتمال زیاد عقابی با بال‌های گشوده با قرص خورشیدی در پشت سر عقاب بيه. در زمون اشکانیان پرچمی استفاده بيه که به خورشید مزین بيه. دسته‌های هزار تایی ارتش اشکانی نیز دارای پرچمی ابریشمی مزین به اژدها بينه. در کتیبه‌های سنگی دوران ساسانی نقش چهار پرچم ره تومي پيدا هكنيم.اتا در بیستون مربوط به شاپور دوم هسه که پرچم ترسیم بئي گشوده نيه. سه پرچم دیگر نیز در نقش رستم حک بيه. اتا متعلق به هرمز دوم منقش به چلیپای (صلیب) افقی که دارای سه دنباله آویزون هسه. در نقش مربوط به بهرام دوم بر بالای سر نیزه بهرام حلقه‌ای بديه بونه که دو پارچه از اون آویزون هسه که دارای خطوطی عرضی هسنه و منگوله‌هایی نیز به آنها متصل هسنه. در نقش شاپور دوم در نقش رستم، پرچم دارای اتا چلیپا و منگوله‌هایی آویزون سه گوی راه راه مشابه گوی موجود در تاج پادشاهان ساسانی هسنه. بنا به گفته کاوه فرخ منبع عمده اما از نشون‌های اشراف دوره ساسانی و درفشهای دوره ساسانی هجده مهر مربوط به دوره ساسانی هسه که در اطراف دریاچه آرال پیدا بيه و همچنین کتیبه‌های ساسانی و پاره‌ای اشارات منابع رومی اطلاعاتی در اینتا زمینه به اما دننه.

اشاره به درفش کاویانی در اساطیر ایران، به قیام کاوه آهنگر علیه ظلم و ستم آژی‌دهاک (ضحاک) بر گردنه. در آن هنگام، کاوه برای آن که مردم ره علیه ضحاک بشورانه، شِ پیش‌بند چرمی  ره بر سر چوئی قرار هدا و آن ره بالا بورده تا مردم گرد او جمع بون. سپس کاخ فرمانروای خونخوار ره در هم بکوبسه و فریدون ره بر تخت شاهی بنشانسه.
فریدون نیز پس از آنکه فرمان هدا تا پاره چرم پیش‌بند کاوه ره با دیباهای زرد و سرخ و بنفش آراستند و در و گوهر به آن ازافه هكردنه، آن را درفش شاهی بخونسه و بدین سان درفش کاویانی پدید بيمو. بعدها نیز هر پادشاهی بدان گوهری به آن ازافه كرده بگونه‌ای که در شو نیز درفش کاویان درخشيه. درفش کاویان نشون جمشید و نشون فریدون نیز نامیده بيه.

از نظر تاریخی در متون اوستایی و هیچ یک از نوشته‌های بجا مانده از دوران هخامنشی، سلوکی و اشکانی اشاره مستقیمی به درفش کاویانی نيه. پژوهشگران امروزی در مورد اینکه آیا درفش کاویانی جدا از روایتهای اسطوره‌ای اتا واقعیت تاریخی بيه محتاطانه برخورد كننه. 
بیشتر دانش اما در مورد درفش کاویانی به منابع اسلامی بر گردنه. محمد بن جریر طبری در شِ کتاب  به نوم تاریخ الامم و الملوک نویسنه: درفش کاویان از پوست پلنگ درست بيه، به درازای دوازده ارش که اگر هر ارش را که فاصله بین نوک  انگوس دس تا بندگاه آرنج هسه، ۶۰ سانتی متر به حساب بياريم، تقریباً پنج متر عرض و هفت متر طول بونه. ابوالحسن مسعودی نیز به همین موضوع اشاره كنه. ابن خلدون گزارش كنه که درفش کاویانی دارای ستاره‌ای بيه و چنین اعتقادی وجود داشته که تا زمونی که کسی که اینتا درفش ره حمل كنه شکست ناپذیر هسه.
 کاوه فرخ بیان كنه که بالاترین نشون دوره ساسانی درفش کاویانی هسه و تصویری بازسازی شده‌ای از درفش کاویان بر اساس شاهنامه ارایه دنه. 

به هنگام حمله اعراب به ایران، در جنگ قادسیه درفش کاویان به دست اونان دكته و چون آن ره نزد عمر بن خطاب، خلیفه مسلمانان، بوردنه، وی از بسیاری گوهرها، درها و جواهراتی که به درفش آویخته بيه، دچار شگفتی بيه و به نوشته تاریخ بلعمی عمر خلیفه مسلمین دستور هدا تا گوهرهای آنرا بردارن و آنرا بسونن.

پرچم امویون بر طبق گفته طبری اسپه بيه هرچند تاریخ بلعمی اینتا پرچم ره سبز رنگ توصیف هکرده‌. طبری نقل كنه که ابومسلم خراسانی دو پرچم می‌افراشته اتا سیو رنگ و دیگری پرچمی اسپه رنگ مزین به اتا آیه قرآنی. نشون عباسیان نیز سیو رنگ بيه که به عبارت محمد رسول الله مزین بيه. مخالفین عباسیون نیز به نشونه اعتراض از رنگهایی دیگر استفاده كردنه. بطور مثال فاطمیون مصر از پرچمی به رنگ سبز و علویان و بسیاری از شورشیان ایرانی از پرچمهای اسپه  رنگ استفاده كردهنه. تصاویر پرچم بر روی اشیاء باستانی بدست بيئموئه از کشورهای اسلامی (و خصوصاً بر روی مینیاتورها) یافت بونه. از جمله قدیمی‌ترین آنها بشقاب براق ایرانی متعلق به قرن دهم میلادی هسه.  
 در زمون مامون خلیفه عباسی رنگ سبز رنگ شیعه بيه. هنگامی که امام رضا به ولایت عهدی برسیه بر خلاف سنت عباسیان رنگ سبز ره به عنوان شِ رنگ  انتخاب هكرده و در نتیجه به پیروی به سنت‌های ایران پیش از اسلام متهم بيه. بئوته بونه او پس از اینتا اعتراضات  سیو رنگ عباسیان ره قبول هكرده.

بر طبق تصویری در کتاب تاریخ رشید الدین پرچم غزنویان معمولاً سرخ و غزنویان اغلب از طرح شطرنجی به عنوان نشون استفاده كردنه. هر چند بعضی نوشته‌های موجود مربوط به آن زمون چنین نشون دنه که آنان پرچمی مزین به همای طلایی یا شیر طلایی حمل كردنه. قزوینی در قرن ششم هجری چنین نقل كنه در آن زمون پادشاهان شیعی پرچم‌هایی به رنگهای سبز و اسپه و سایر پادشاهان کماکان به رسم عباسیان پرچمی سیو رنگ داشتنه.

به نوشته بیهقی سران قبایل سلجوقی علامتها یا بیرقهای مخصوص داشته نه. درباره نقش این پرچمها سندی موجود نیه. پس از آن که سلسله سلجوقی در خراسان پدید آمد و خلافت عباسی عملاً تابع طغرل بیگ بيه، سلجوقیان از آداب عباسی- غزنوی -سامانی تقلید هکردنه و مظاهر حکومتیشان رنگ اسلامی بيته . باوجود اینتا، برخی سنتهای قبیله‌ای ره حفظ هکردنه، از جمله این که طغرل به عنوان مهر از نقش چماق استفاده كرده . لیکن از زمون الب ارسلان، مهرها شکل اسلامی پيدا هكرده. 

سلجوقیان از زمون طغرل پرچم سیو  ره همراه با سایر نشونهای قدرت از خلفای عباسی بيتهنه. ازرقی در قصیده‌ای در رسای طغانشاه، پرچم سپاه او ره سرخ بخونسه. با این حال رنگ پرچم رسمی سلجوقیان معلوم نیه و به احتمال زیاد، همون رنگ رسمی عباسیان و غزنویان، یعنی سیو  بيه.  از اشعار شاعران آن دوره، چون انوری و ظهیر فاریابی، بر انه که پرچمها نقشهایی از قبیل ماه، اژدها، شیر، پلنگ و هما داشته‌نه، اما معلوم نیه که این نقشها بر روی پرچمها ترسیم بينه  یا بر بالای چوب پرچم نصب بئي بينه و احتمالاً به هر دو صورت وجود داشته. «امیرِ علَم» (بیرقدار) در تشکیلات سلجوقیان مقام مهمی داشته.

پرچم خوارزمشاهیان در نگاره‌ای ایرانی که بخارا ره در محاصره مغولها نشون دنه، به رنگ زرد نشون هدا بيه، ولی چون اینتا نقاشی در عصر خوارزمشاهیان ترسیم نيه، نتوممي آنرا (قاطعانه) مطابق با واقع بدونيم. اما بنابر پاره‌ای شواهد توممي سیو بودن پرچم ره نیز در اینتا دوره محتمل دانست.

ات خله شواهد تاریخی و متون ادبی و باستون‌شناسی که احمد کسروی، مجتبی مینوی و سعید نفیسی گردبیاردنه و بررسی هاکردنه، نشون دنه که خورشید صورت فلکیِ اسد منطقةالبروج دله از قرن هفتم هجری نقشی نمادین و رایج بیّه. تحقیقات مینوی، نفیسی و کسروی نشون دنه که این نشون اساره بینی جه وارد فرهنگ عام، نشون‌ئون و نقوش هنری بیّه و اونجه جه به تدریج و حدود قرن نهم هجری معادل قرن پونزده میلادی به نقوش پرچم‌ئون وارد وانه. شاپور شهباز ایرانیکا دله گانه که «این نماد تلفیقی از سنن کوهن ایران و عرب و تورک و موغول بی‌یه.» 

قدیمی‌ترین پرچم شیر و خورشید دار بشناسی‌یه بَیی به سال ۸۲۶ هجری قمری (حدود ۱۴۲۳ میلادی) همزمون با دورهٔ تیموریون جه دَیی‌یه. این پرچم مینیاتوری از شاهنومه شمس‌الدین کاشانی دله (اتا منظومه از جهانگشایی موغول) به تصویر دکشی‌یوئه. این مینیاتور که حمله موغولا به حصار شهر نیشابور ره نشون دنه. سربازون (موغول) ره نشون دنه که پرچمی مزین به نشون شیر و خورشید کنار پرچمی دیگر مزین به هلال ماه حمل کانّه.
 

فواد کوپریلی اتا بنویشته دله که در مورد پرچم قبایل تورک هسته، در مورد پرچم‌ئون دوره ایلخانون و تیموریون گانه: «نقاشیای برخی از نسخه‌ئون فارسی راجع به تاریخ موغول، پرچمی با زمینه آبی و عکس ورگ و سایر نقوش موشاهده وانه که اثبات مطابقت وشون با واقعیات تاریخی نیاز به تحقیق دانّه. به نوشته حافظ ابرو، امیراحمد خلج پرچم سرخ داشته. سپاه دله از پرچمایی به رنگای زرد و سرخ هم استفاده بی‌یه و وشون سر عکسای مختلفی مثل اژدها، شیر، قره قوش (ات‌جور عقاب) و شیر و خورشید منقوش بی‌یه. احتمال خله شونه که تمغائون خصوصی هم روی پرچم‌ئون به کار شونه. این دوره دله، به مقامات بلندپایه پرچم و طبل و علَم نظامی (به مغولی: توغ و کورْگه) داده می‌شده‌است. ایلخانیان از سویی تحت تأثیر آداب و رسوم کوهن موغول ـ تورک و از سوی دیگر تحت تأثیر غزنویون و سلجوقیون ببینه و بویژه مظاهر حقوقی و علامات حکومتی دله تمدن سلجوقیون جه متأثر بینه. به نوک پرچم‌ئون، هلال («ماهچة عَلَم») فلزی نصب می‌شد.» راهبی اسپانیایی که در قرن هشتم در کتابش تصویری از پرچم ایران با زمینه زرد و تمگای (تمغا) چارگوش سرخ ونه وسط زونه که به احتمال زیاد به دوره ایلخانیون تعلق دانّه. نسخه‌یی از شاهنامه دله بنویشتوئه قرن نهم (زمون موغولون) نگاره‌یی بچشم خانه که پرچمی ره با عکس شیر و خورشید وسط نمایش دنه. این پرچم به احتمال زیاد متعلق به ایلخانیون هسته، چون این نقش، نقشی رایج روی سکه‌ئون ایلخانون بی‌یه. 

فواد کوپریلی گانه: 

با توجه به این پرچم و نمونه‌ئون مشابه وه قرن نهم هجری قمری (پونزده میلادی)، خله از مراجع معتبر مثل دانشنومه بریتانیکا و دانشنومه ایرانیکا زمون اولین مدارک موجود از استفاده شیر و خورشید پرچم‌ئون ایران دله ره این دوران دونّه. 

میون شائون سلسله صفویون که حدود ۲۳۰ سال بر ایران حاکم بینه، شاء اسماعیل اول شه پرچم سر نقش شیر و خورشید نداشته. شاء تهماسب صفوی هم چون شه بزائه ماه فروردین(برج حمل) بی‌یه، دستور هدائه به جای شیر و خورشید عکس گاسفن (نماد برج حمل) ره هم پرچم و سکه‌ئون سر دکشن. هر چن صفویون از پرچم‌ئون متفاوتی استفاده کاردنه، معلومه تا زمون شاء عباس کبیر پرچم شیر وخورشید پرچم اصلی صفوی بی‌یه. این زمون ئوروپاییونی که ایران جه بازدید کاردنه پرچم‌ئون ایران ره سه گوش ، مزین به نقش‌ئون شیر وخورشید، ذوالفقار یا آیات قرآنی توصیف کاردنه. این زمون این نشون تفسیری شیعی پیدا کانده. اینتی که پیدا هسته صفویون شیر موجود در شیر و خورشید ره مظهر امام علی، و خورشید ره مظهر فر دین یا عظمت خداوندی بی‌یه که همون تغییر شکل یافته فرایزدی هسته.
 بگفته افسانه نجم آبادی، اوستاپئ دانشگاه هاوارد، شیر و خورشید مظهر دِ پایه ایران اون زمون بی‌یه. مذهب و حکومت. 

درفش شائی یا بیرق سلطنتی نادرشاء افشار از رنگ سبز دورون صفوی که اون زمون نشون تشیع بی‌یه جه استفاده نیّه. نادر شاء از دِتا پرچم استاندارد استفاده کارده. درفشی سه رنگ با رنگون سرخ، آبی و اسپه و دیگری درفشی چار رنگ که رنگون سرخ، آبی، اسپه و طلایی داشتنه. اما مهر نادر نشون شیر و خورشید با عبارت «الله الملک» بی‌یه.

این نقش اوایل دوره قاجار به شکلی کاملاً ناهمسان سکه‌ئون، نشون‌ئون و پرچم‌ئون سر ظاهر بیّه. فتحعلی شاء قاجار به تقلید از نشون لژیون دونور فرانسه، نشون شیر و خورشید ایرانی ره ۱۲۲۲-۱۲۲۵ بساته تا به دیپلمات‌ئون و مقومای ئوروپایی اعطا هاکنه. به این ترتیب ایران دارای پرچمی رسمی با نشون شیر و خورشید بیّه. همینسه هسته که ات قرن بعد خطی ئوروپایی نویسه: «ایران امروز به سرزمین شیر و خورشید معروف هسته».  

گاسپار دروویل که ۱۸۱۲-۱۸۱۳ ارتش ایران دله خدمت کارده، گوزارش دنه که پرچم‌ئون و نشون‌ئون ایرانیا دارای نشون زرهی کشور، یعنی اتا بخاته شیر و خورشید در حال طلوع همراه با عبارت سلطون بن سلطون فتحعلی شاء قاجار هسته. پرچم‌ئون سرخ رنگ هستنه و وشون تارک دله اتا دست نقره‌یی به نشونه دست علی به چشم می‌خورد. لویی دوبو می‌گوید که محمدشاه قاجار (جانشین فتحعلی شاه) دو پرچم داشته: «اتا با نقش شمشیر علی ، که دِ لبه‌هسته» و دیگری «با نقش اتا بخاته شیر و خورشیدی که ونه پشت جه طلوع کانده». پرچم دوم پرچم اصلی کشور بی‌یه.  دروویل عکس‌ئون جالبی از پرچم ایران بی‌یارده. اتا از این تصاویر دله شیر با شمشیری که ونه دست دره دکشی‌یوئه. این نخستین باری است که با ظهور شیر شمشیر در دست روبه رو می‌شویم؛ نمادی که از عصر ممدشاء قاجار به بعد به نشون متعارف ملی ایران تبدیل بیّه. گویا از اواخر دورون فتحعلی شاء به تدریج دِ پرچم شیر و خورشید و ذوالفقار علی با هم تلفیق بینه و شیر که مظهر علی بی‌یه شمشیر ره شه دست دله بیته. 

تغییر دیگری که این زمون درفش و علامت دولت ایران دله رخ هدائه، وضع تصویر شیر دله دله بی‌یه، بدین معنی که قبل از اواسط سلطنت فتحعلی شاء، همیشه شیری که سکه‌ئون و درفشون ایران دله نقش گیته، شیر ایرانی بی‌یه، چون «شیرون ایرانی چه نر و چه ماده، بی یال بینه نا اینکه مثل شیرون آفریخا که نرهایشان یالدار و ماده شان بی یالست» از این زمان با تاثیر گرفتن از اروپاییان تصویر شیر بر اساس شیرون نر آفریهایی یال دارنه رسم بی‌یه.  

افسانه نجم آبادی تغییراتی که عرصه اجتماعی سیاسی ایران از زمون فتحعلی شاء شروع وانه ره عامل تغییرات اعمال بیی بر نشون شیر و خورشید دونده. افسانه نجم‌آبادی نویسنه که از زمون فتحعلی شاء به تدریج جنبه مذهبی حکومت و شائون ایران کمرنگ وانه و به دمبال وه تفسیر شیعی شیر و خورشید شه جا ره به تفسیری ملی گرایونه دنه. بنویشته‌ئون بموندسته از اون‌گادِر از جومله شعری به قلم خود شاء ایران نشون دنه که خورشید اون زمون استعاره از شاء ایران هسته و اشاره به جمشید، شاه اسطوره‌یی ایران شاهنامه فردوسی داشته. این بنویشته‌ئون بموندسته از اون زمون دله به شیر هم استعاره‌یی بیته از اسطوره‌ئون شاهنامه نسبت هدانه. شیر اون‌گادر اشاره به رستم داشته که شیر نشون وه بی‌یه و نشونگر پهلوانا و دلاورون ایرانی داشته که آماده پاسداری از ایران وسّه بینه. شهبازی با نقل فرمونی از زمون ممد شاء نشون دنه که چتی اثر مراودات ایرانیا با ئوروپاییون دله و آشنایی مجدد شائون ایران با عظمت ایران باستون نشون شیر وخورشید تعبیری ملی گرایانه پیدا کانده. گویا ممدشاء در سال ۱۲۵۲ فرمونی رسمی صادر هاکرده که شکل و کارکرد انواع نشون‌ئون شیر و خورشید ره تعیین و تعبیری ملی گرایونه از این نشون ارائه هادن. برای اولین‌بار از زمون ممدشاء قاجار هسته که خله از سکه‌ئون و نشون‌ئون تاجی بالای خورشید قرار هدانه.

یحیی ذکاء تصویر دِ پرچم از مهمترین پرچم‌ئون رایج روزگار قاجار مربوط به سال ۱۳۰۶ هجری قمری، ۱۸۸۶ میلادی ره بی‌یارده. اولین پرچم مربع شکل هسته که نوار بالایی وه سبز و پایینی قرمزه، زمینه پرچم اسپه رنگ هسته و مرکز وه اتا شیروخورشید قرار بَیته. از این پرچم ساختمان‌ئون دولتی و یادمون‌ئون سلطنتی وسّه، قلعه‌ئون و بنادر و هراونچی به دولت و سلطنت مربوط بی‌یه سه استفاده کاردنه. پرچم دیگر هم سه رنگ هسته با این تفاوت که پهنای نوارون مساوی هسته. شیر و خورشید چنون میون این پرچم جای بَیته که هر سه رنگ ره گنّه. این پرچم ره بنشنه اولین پرچم «سه رنگ» ایران دونستن، ولی سالون طول کشنه تا این پرچم‌ئون کاملاً جا دکفه.  

اینکه این سه رنگ با چه تعبیری اون زمون انتخاب بَیی‌یه محل اختلاف نظر هسته. ولی رنگ انتخاب رنگون سبز و اسپه بی ارتباط با سنت‌ئون شیعی و ایسلامی نَیی‌یه و سرخ نشون دنه قدرت نظامی بَیی‌یه.  بعدا نشون پرچم تعبیری منطقی بدین صورت یافت که رنگ سبز به عنوان نشون ایسلام، رنگ اسپه نشون صلح و سرخ نشون رشادت و دلاوری تفسیر بیّه.
این ترسیم پرچم تا زمون انقلاب مشروطیت ادامه پیدا کانده. هرچن ابتدای مشروطیت عده‌یی قصد داشتنه که پرچمی سرخ رنگ با نشون شیر و خورشید ره جایگزین پرچم سه رنگ هاکنن. ولی سرانجوم الحاقیه پنجم قانون اساسی ۱۲۸۵/۱۹۰۶ مشروطه پرچم سه رنگ سبز و اسپه و سرخ بصورتی که الان اشناسمبی همراه با شیر و خورشید ره نشون رسمی ایران اعلام کانده.

زمون رضا شاء پهلوی پرچم مشروطه حفظ بیه با این تفاوت که شیر با چهره واقعی‌تری دکشی‌یه بیّه و دیگر خورشید بصورت زنونه ترسیم نیّه و خورشید تنها دارای انواری بی‌یه. این زمون خله از موقعیتون نظیر استفاده‌ئون نظامی پرچم دارای تاج پهلوی هم بی‌یه. 

همین زمون واژه‌ئون مصطلح زوون فارسی دله شامل درفش (فارسی)، علم (عربی) و بیرق (تورکی)  با واژه پرچم که این واژه از زوون سغدی به زوون تورکی و از اونجه به زوون فارسی راه بیته. این واژه به مرور زمون، به حکم اطلاق جزء بر کل، بر خود درفش هم اطلاق بیّه و اولین فرهنگستون ایران کاربرد وه ره به همین معنی و به جای علم و بیرق تأیید هاکرده.. این اقدام اعتراض نافرجام بعضی فرهیختگون از جومله پور داوود ره در بر داشته. استاندارد اندازه پرچم‌ئون مجدداً ۱۳۳۶ هجری شمسی و زمون نخست وزیری اقبال مجددا تعین بیّه. 

مدتی از دوره ممدرضاشا پهلوی، ایران دارای سه پرچم رسمی بی‌یه. «پرچم ملی» که فقط دارای سه قسمت مساوی به رنگ سبز، اسپه و سرخ بی‌یه. «پرچم دولتی» که تنها تفاوت وه با پرچم ملی نقش شیر و خورشید وه بی‌یه و مخصوص ادارات و دستگاه‌ئون دولتی و روابط خارجی بی‌یه و در نهایت «پرچم سلطنتی» که به رنگ آبی آسمانی بی‌یه و در گوشه سمت چپ وه تاج پهلوی نقش بیّه.

در اصل هجدهم قانون اساسی جوموری ایسلامی ایران مصوب سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹ میلادی) در مورد پرچم بائوتنه که پرچم جوموری ایسلامی از سه رنگ سبز، اسپه و سرخ تشکیل وانه و نشون جوموری ایسلامی (تشکیل بَیی با حرف الله) در وسط آن قرار دارد. یک نشان هم اکنون و بعد از انقلاب ۱۳۵۷ نشانی که بیون‌گر «الله» و شعار «لا اله الا الله» و نمایشگر لاله که سمبل خون شهید هسته به رنگ سرخ میون پرچم و روی رنگ اسپه قرار بَیته. همچنین ۲۲ «الله‌اکبر» به رنگ اسپه و به نشونه پیروزی انقلاب روز ۲۲ بهمن، حاشیه پایین رنگ سبز و حاشیه بالای رنگ سرخ با خط بنایی نوشته بَیی‌یه که تعبیر رسمی این پرچم به تفصیل اصل ۱۸ فصل دوم شرح هدائوئه.
بنابر استاندارد موجود ایران علامت مخصوص جوموری ایسلامی ایران به رنگ سرخ وسط پرچم قرار گنّه. شعار «الله اکبر به رنگ اسپه و یا خط بنائی (یعنی همون خطی که شعار الله اکبر ره مناره‌ئون مساجد ایسلامی دله نقش کانده) تکرار وانه. شعار «الله اکبر» به نشونه بیست و دوم بهمن (یازدهمین ماه سال) یازده بار رنگ سبز و یازده بار رنگ سرخ دله یعنی بیست و دو بار به صورت حاشیه مرز رنگ سرخ و سبز با رنگ اسپه تکرار وانه. طبق استاندارد رسمی کشور ایران پارچه پرچم ونه نخ پنبه‌یی خالص اسپه و مرسریزه بَیی و یا مخلوط پنبه - پلی جه هسته و ویسکوز- پلی استر (معمولا به نسبت ۶۵-۳۵ درصد) تهیه وانه در ضمن از ابریشم و پشم هم بنشنه استفاده هاکردن، ولی پارچه پرچم نونه ویسکوز خالص جه بائه. بافت پارچه مورد استفاده پرچم وسّه ساده و از نوع تاری و پودی هسته. 
بعضی به شباهت ظاهری این پرچم با آرم فرقه سیک‌ئون هند اشاره کانّه. اما حمید ندیمی طراح آرم پرچم طی مصاحبه‌یی که سالا پس از طراحی آرم پرچم انجام هدائه چنین تفسیری ارائه نکارده.

فارسی

انگلیسی




#Article 395: نفت (520 words)


نَفت مایع غلیظ و آتش گير به‌رنگ قهوه‌ای سبز یا سبز تیره‌ بوده که در لایه‌های بالایی بخش‌هایی از پوستهٔ کره زمین پيدا می‌شود. نفت شامل آمیزه پیچیده‌ای از هیدروکربن‌های گوناگون است. و بیشتر اینهیدروکربن‌ها از زنجیرهٔ آلکان هستند؛ ولی ممکن است از دید ظاهر، ترکیب یا خلوص تفاوت‌های زیادی داشته‌باشند.

ریشهٔ واژهٔ «نفت» از واژهٔ اوستایی «نپتا» بوده است. کلدانیان و اعراب آن‌را از زبان مادی بيتنه و «نفتا» گرفتند. در برخی منابع قدیمی به صورت «نفط» نیز نوشته شده است. در فرانسه نیز «Naphte» بوده است و پیش از آن تا سال ۱۲۱۳ میلادی «Napte» بوده که از واژهٔ لاتین «Naphta» گرفته شده است. ریشهٔ این کلمه واژه یونانی «Naphtha» به‌معنی روغن شرقی است.

کلمهٔ نفت در زبان انگلیسی «پترولیوم» است که از دو کلمهٔ «پترا» (معادل یونانی واژهٔ سنگ) و کلمهٔ «اولئوم» (روغن) تشکیل شده است.

نفت مایعی است که عمدتاً از دو عنصر آلی هیدروژن و کربن تشکیل شده و دارای مقادیر کم‌تری از عناصر سنگین مانند اکسیژن و گوگرد است و به‌ صورت طبیعی در زیر زمین و به ‌صورت استثنایی در روی زمین یافت می‌شود.

اقوام متمدن دوران باستان، به ‌ویژه سومری‌ها، آشوری‌ها و بابلی‌ها، در حدود چهارهزار و پانصدسال پیش در سرزمین بین‌النهرین (عراق امروزی) با برخی از مواد نفتی که از دریاچه قیر به‌دست می‌آمد، آشنایی داشته‌اند. آنان از خود قیر به‌عنوان مادهٔ غیرقابل نفوذ استفاده می‌کردند. رومی‌ها و یونانی‌ها نیز مواد قیری را برای غیرقابل نفوذ کردن بدنهٔ کشتی‌ها به‌کار می‌برده‌اند. همچنین برای روشنایی و گرم‌ کردن نیز از آن بهره می‌گرفتند.

با توسعه و پیشرفت تکنولوژی حفاری در اواسط قرن نوزدهم و تکنولوژی تقطیر و پالایش نفت در اواخر قرن نوزدهم و استفاده از آن در موارد غیر سوختی، جهش حیرت‌آوری بوجود آمد. بطوری که امروزه صنایع پتروشیمی نقش اساسی و بنیادی در رفع نیاز عمومی جامعه به عهده دارند.

بیش‌تر دانشمندان منشأ تشکیل نفت را گیاهان و موجودات آلی موجود در اقیانوس‌های اولیه می‌دانند. 
 
باقی‌ماندهٔ حیوانات و گیاهانی که میلیون‌ها سال قبل از محیط دریا ، قبل از دایناسورها زندگی می‌کردند، در طی سال‌ها توسط لپه‌های گل پوشیده شده‌اند. برای تبدیل این موجودات به نفت به گرما و فشار مناسب در طول سالیان دراز نیاز است که در صورت وجود این شرایط همراه با سنگ مخزن مناسب نفت به ‌مقدار زیاد در حوضچهٔ نفتی جمع می‌شود. 

نفت خام حالت روغنی داشته و به‌شکل‌های جامد، مایع و گاز یافت می‌شود. برخی اوقات به‌ تمام اشکال نفت هیدروکربن نیز می‌گویند. اگر نفت در محلی جمع شود، به ‌آن محل «حوضچهٔ نفتی» می‌گویند. از تجمع چندین حوضچهٔ نفتی،«میدان نفتی» تشکیل می‌شود.

پس از انتخاب، منطقه را مطالعه کرده، و پس از اندازه‌گیری‌ها، اگر مکان از لحاظ نفتی مکان موفقیت‌آمیزی باشد، حفاری آغاز می‌شود. بالای چاه ساختاری که «دکل» نامیده می‌شود، برای قرار دادن وسایل و لوله‌های مورد استفاده در چاه ساخته می‌شود. زمانی که حفاری تمام شده، جریان ثابتی از نفت با ‌سنگ‌هایی که غالباً سنگ های رسی هستند، لایه ای را روی نفت تشکیل می‌دهد که به «سنگ پوششی» معروف است.

نفت به ‌صورت خام نمی‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد و باید در پالایشگاه نفت مورد پالایش قرار بگیرد.

نفت را با بشکه می‌سنجند. هر بشکه حاوی ۱۵۹ لیتر نفت است.




#Article 396: جول (256 words)


 عقاب یا (بعضی لهجه‌ئون مازرونی وه ره گانّه:جول یا اَ لّه) اتا از گت‌ترین و نیرومندترین پرندگان جهون هسه. عقابها منظری مغرور و ترسناک و قدرت شکارگری بسیار دارننه. برخی از عقابها حین پرواز شه شکار ره صید كننه. عقاب طلائی ره گاه سلطان پرندگان بئوتنه. عقابها سخت از خطر، مخصوصاً انسان گریزان هسنه وبندرت به آدمی حمله كننه. عقاب توانائی بلند هاکردن اتا آدم کچيک اندام ره دارنه.

عقاب معمولاً از ۷۶ تا ۸۹ سانتی متر از سر تيک تا انتهای دم طول، و از ۳ تا ۶ کیلوگرم جرم و بال‌هایش حدود دو متر بلندی دارنه.

سر عقاب گت و پوشیده از پر هسه. درشت چش دارنه که هر كدوم از آن‌ها در اتا طرف سرش قرار دارنه. از قدرت بینائی فراوان بهره‌مند هسه. عقاب‌ها توننه از فراز آسمانها شِ شکار ره بوينن و از نقاط بلند همچون صاعقه بر سر شکار نگون بخت فرود بيئن. تيك نیرومند و تندی دارنه. تيك عقاب طلائی به پنج سانتی متر ‌رسنه. برخی از عقابها تيك گت‌تر دارنه. 

 

عقابها در علفزار و جنگل‌ئون‌ئون ‌ئون‌های پست و بر فراز‌ئون بلند و ناهموار و در نقاط دوردست و تقریباً دست نخرد توسط انسان زندگی كننه.

با پرها و بالهای بلند، عقابتوننه به آسونی پرواز وش شکار ره از زمین بلند هکنه. 

جول معمولاً از ۲۵ تا ۳۵ سال تقریباً عمر ‌کننه، البته گاه تا ۴۵ سال و حتی ویشتر هم عمر كننه. قلمرو عقاب از پنجاه تا ۱۷۰ کیلومتر مربع پیش بینی هكردهنه. آشیانه عقاب‌ها ويشتر بر فراز بلندی‌ها، بالای دارون بلند و شکاف صخره‌ئون مرتفع و پرتگاه‌ئون هسه.




#Article 397: زوون پریشی (119 words)


زوون پريشي  به فارسي زبان پريشي نوعي اختلال ناشي از آسيب مغزي هسه.اتا نوع اون زوون پريشي ورنيكه هسه كه در اون بخش معنايي آسيب ويننه.به عنوان نمونه گزيده زير ره در نظر بئيرين:Before I was in the one here.I was over in the other one.My sister had the department in the other one.

ارتباط معنايي بين واژه هاي عبارت فوق به شكلي جدي به هم بخرد و علت اون نوعي آسيب مغزي هسه كه در دانش معنايي فرد بيمار اختلال ايجاد هكرده.اما دانش واج شناسي سالم بئمونسه و لفظ فرد گرچه فاقد معنا هسه اما روان و با مكث و آهنگ مناسب ادا بيه.از نظر ساختار نحوي نيز مشكلي ندارنه كه اينتا ويژگي خاص زوون پريشي ورنيكه هسه




#Article 398: تنيدگي (182 words)


تـَنیدگی یا اِستـِرس یا فشار رواني در روان‌شناسی به معنی فشار و زور  هسه و هر محرکی که در آدم  ایجاد تنش هکنه، فشار زا یا عامل تنیدگی بخونسه بونه. 

تنش ایجاد بيه در تن و واکنش تن ره تنیدگی گمي به عبارتی هر عاملی موجب تنش روح و جسم و از دست هداهن تعادل فرد بونه، تنیدگی‌زا هسه. هنگام وارد بين استرس تن  واکنش‌هایی از خود نشون دنه تا تعادل از دستبورده ره باز گردونه که اینتا عمل استرس هسه. 

تنیدگی واکنشی هسه که در فرد در اثر حضور عامل دیگری به وجود انه و قوای فرد ره برای روبه‌رو بين با آن بسیج كنه و ارگانیزم (یا موجود زنده) حالت آماده‌باش پیدا كنه. 

تغییر شغل، نقل مکان به اتا شهر جدید، ازدواج، مرگ نزدیکان، و وجود اتا بیماری بااهمیت در خانواده از جمله عوامل بیرونی رهاسازی فشارعصبی هسنه. جالب آنکه حوادث شادی‌آور نیز توننه به همان اندازه وقایع غم‌بار برای انسان فشارزا باشن. از عوامل درونی تومي به ناراحتی‌های جسمانی و یا روانی اشاره هکردن. برخی از ویژگی‌های شخصیتی، مانند نیاز به به‌دست آوردن رضایت دیگرون نیز توننه فشارزا باشن.




#Article 399: اختلال وسواسی جبری (506 words)


اِختِلالِ وَسواسی جَبری یا اختلال وسواس فکری عملی ، اتا اختلال اضطرابی هسه.

اختلال وسواسی جبری اتا اختلال اضطرابی مزمن هسه که با اشتغال ذهنی مفرط در مورد نظم و ترتیب و امور جزئی و همچنین کمال‌طلبی همراه هسه، تا حدی که به از دست هداهن انعطاف‌پذیری، صراحت و کارائی انجامنه.

در اختلال وسواسی-اجباری افکار وسواس‌گونه و اضطراب‌آور با وسواس‌های عملی همراه بونه. اینتا وسواس‌ عملی کارهایی وسواس‌گونه هسنه که شخص برای کوشش در راه كم هكردن ش وسواس‌های فکری  انجام دئنه. اینتا کردارها تکراری و کلیشه‌ای و تا اندازه‌ای غیر ارادی هسنه.

وسواس شامل احساس ، اندیشه یا تصویر ذهنی مزاحم هسه و اجبار شامل رفتاری آگاهانه و عودکننده‌ هسه . ریشه بیماری وسواس اضطراب هسه و بیماری به دِتا شکل فکری و عملی بروز ‌کنه. چنانچه بیمار در برابر انجام عمل وسواسی مقاومت هکنه، اضطرابش ویشتر بونه.
گاهی اوقات وچون هم دچار وسواس بوننه که معمولاً نشونه‌های اون رفتارهای پرخاشگرانه، تکرار کلمات و یا لجبازی با اطرافیان هسه.

فرد مبتلا به اختلال وسواس فکری عملی برای كم هكردن ش اضطراب  که ناشی از فکر مزاحم، دس به انجام عملی  زننه که اضطراب وه ره کاهش دئنه که اینتا توننه به شدت اختلال کمک هکنه. 

تحقیقات نشون دئنه بین اتا تا سه درصد جامعه ممکنه به اختلال وسواس فکری عملی مبتلا باشن.

وسواس فکری در مبتلایان به اینتا بیماری عقیده، هیجان یا تکانه‌ای هسه که مکررا و مصرانه برخلاف میل شخص ش خد ره وارد ضمیر هشیار وه كننه. اینتا افکار، تکانه‌ها یا تصاویر ذهنی به طور مکرر و مقاوم برای شخص اتفاق دئكته، ناراحتی و اضطراب بارزی ره در وه برانگزينه. 

معمولا شخص كوشش كننه اونا ره نادیده بئيره، از ش  ذهن  بیرون هکنه و یا با عمل و فکر دیگری خنثی هکنه و البته آگاهی دارنه که اینتا پدیده‌های مزاحم حاصل ش ذهن  هسنه و مثل تزریق افکار از خارج تحمیل نئونه.

وسواس عملی تکانه غیرقابل مقاومتی برای انجام اتا عمل غیر منطقی (مانند شستن مکرر)هسه.

واکنش‌سازی، ابطال، جداسازی، توجیه عقلی و دلیل‌تراشی مهمترین دفاع‌های روانی هسنه که ممکنه منجر به پیدایش وسواس بئوون.

درمون رفتاری( behavioral therapy )، درماو شناختی رفتاری (cognitive behavioral therapy) و درمون دارویی(medications)از روشهای متداول در درمون اینتا اختلال هسه. ار تکنیک های موثر که در دِ روش اول ازاون استفاده بونه تومي به ممانعت از جواب به افکار وسواس گونه و انجام این اعمال، اشاره نمود. برای مثال ممکنه شخصی با تصور اینکه اتا وسیله مانند اتا پارچه آلوده هسه از لمس اونتا خودداری هكنه. در حالیکه اونتا پارچه تنها به پارچه ای دیگر که با ته اتا خلال دندون تماس داشته، برخورد داشته . اینتا اتا رفتار وسواس گونه هسه که برای ممانعت از جواب هدائن به اون تومي از بشسن اون پارچه خودداری هكردن و به تدریج بر اضطراب ناشی از انجام ندائن رفتارهای عادت بئي،غلبه هکردن.
با دارو و روان درمانی تلاش در بهبود بیماری بونه. از موثرترین راهکارهای تجربه بئي جهت رهایی از اینتا اختلال فکری ، درمون شناختی رفتاری یا Cognitive behavioral therapy هسه. از داروهای مهارکننده بازجذب سروتونین مثل فلوکستین و ضدافسردگی های سه حلقه‌ای به خصوص کلومیپرامین نیز استفاده بونه.




#Article 400: اختلال پانیک (103 words)


وَحشَت‌زَدِگی یا اختلال هراس نوعی بیماری روانی از گروه اختلالات اضطرابی هسه که با هجوم يك دفعه وحشت به بیمار و ترس شخص از وقوع دباره  اونا مشخص بونه. اینتا حملات که معمولاً ويشتر از چند دقیقه طول نكشنه با علایمی مثل تپش قلب، عرق هکردن، احساس تنگی و فشردگی در قفسهٔ سینه، لرزش، احساس از دس هدائن تعادل یا گیجی همراه هسه. اینتا علایم آنقدر گسترده هسنه که افراد فکر كننه دچار سکتهٔ قلبی بئينه و ترسننه  که بمیرن.

اینتا حملات خله اتفاقی و طوری رخ دننه که عامل تحریک‌کنندهٔ اصلی مشخص نيه. افراد مبتلا به اینتا نوع اضطراب اغلب جوان هسنه.




#Article 401: تعریف روان‌شناسی (172 words)


روان شناسی طی تاریخچه کِتا خد به چله‌ئون متفاوتی تعریف بیه. اولین دسه از روان شناسون ش حوزه کار ره مطالعه فعالیت ذهنی دونسنه. با توسعه رفتارگرایی آغاز قرن حاضر دله و تأکید اون بر مطالعه انحصاری پدیده‌ئون قابل اندازه‌گیری عینی، روان‌شناسی به عنوان بررسی رفتار تعریف بیه.

اینتا تعریف معمولاً هم شامل مطالعه رفتار حیونا بیه و هم رفتار آدمون،با اینتا فرض ها که:

از سال 1930 تا 1960 در خله از کتاب ها درسی روان شناسی همینتا تعریف ارائه بیه.اما با توسعه روان شناسی پدیدار شناختی و روان شناسی شناختی دوباره به تعریف قبلی برسیمی و در حال حاضر در تعاریف روان شناسی هم به رفتار اشاره بونه و هم به فرایندون ذهنی.

از نظر اما روان شناسی ره تومی چنین تعریف هکنیم: مطالعه علمی رفتار و فرایندون روانی. اینتا تعریف هم توجه روان شناسی ره به مطالعه عینی رفتار قابل مشاهده نمایون سازنه. و هم به فهم و درک فرایندون ذهنی که مستقیماً قابل مشاهده نیه و بر اساس داده‌ئون رفتاری و عصب-زیست شناختی قابل استنباط هسه، عنایت دارنه.




#Article 402: سد دربند (324 words)


استحكامات در بند كه زمون  شاهنشاهي  خسرو انوشيروان  بساته بئي يه  اتا ديوار خله بلند سنگي هسه كه به درازي چهل كيلومتر از كوه تا كرانه  درياي مازندران يا  درياي كاسپين امتداد داشته و خط دفاعي خله مستحكمي در برابر سوارون مهاجم دشمن به شمار شيه.اينتا ديوار كه از خله گت  تخته سنگ بساته بئي يه هيجده تا بيست متر ارتفاع داشته.سي برج بر فراز اينتا ديوار قرار بيته بيئه.اينتا ديوار سه تا دروازه آهني داشته كه اتا دروازه اون به دريا وا بيئه.

خزران و تركان جهت همكاري با هراكليوس به دژ در بند حمله هكردنه..براي آگاهي ويشتر در باره خزران مطالب زير از دانشنامه بزرگ شوروي نقل بونه:سرزمين خزر از اتا ور به حاشيه غربي درياي مازندران تا روخنه سولاك و از شمال داغستان تا مسير سفلاي روخنه دن در نزيكي مسير سفلاي روخنه ولگا بيه.خزران در سده چهارم ميلادي پس از حمله هونا در شرق اروپا ظاهر بينه و در دهه هفتم و سده ششم ميلادي به تبعيت خاقانات ترك در بيئمونه و از اين پس در اقوام ترك مستحيل بينه.در سده هفتم ميلادي پس از سقوط و انهدام تركان خزران ش خاقانات ره جداگانه در مسير روخنه ولگا و شمال قفقاز تاسيس هكردنه.در سده هفتم ميلادي خزران كه مردم كوچ نشين بينه بلغاراي ساكن كرانه درياي آزوف ره ش تابع هكردنه و نواحي ساحلي داغستان و بخشي از سرزمين آلان و آلبانيا ره به تصرف در بياردنه.به سال 735 ميلادي تازيان از طريق تنگه داريال به سرزمين خاقانات خزر حمله هكردنه و سپاه خزران ره منهدم هكردنه و دين اسلام ره در سرزمين خزران رواج هدانه.بخشي از خزران آئين يهود داشتنه.خزران تا سده هشتم ميلادي با دولت روم شرقي در رابطه بينه.در اواخر سده هشتم و اوايل سده نهم ميلادي آئين يهود دين رسمي خزران بيه.از پايان سده دهم ميلادي خزران به نابودي و انهدام دكتنه و ديگه اثري از اونا بر جاي نمونسه.زوون خزران بطور دقيق معلوم و مشخص نيه.برخي از مأخذ زوون خزران ره مشابه زوون بلغارا دونسنه  




#Article 403: صادق هدایت (1939 words)


صادق هدایت (تولد۲۸ بهمن ۱۲۸۱ تهران ، مرگ: (خودکشی) ۱۹ فروردین ۱۳۳۰ پاریس دله)، نویسنده، مترجم و روشنفکر ایرانی هسته.

هدایت از پیشگامون داستان‌نویسی نوین ایران و اتا گت روشنفکر بی‌یه. بهترین اثر رمان وه بوف کور هسته که وه ره مشهورترین و درخشون‌ترین اثر ادبیات داستانی موعاصر ایران دونّه. هرچند شهرت عام هدایت نویسندگی هسته، آثاری از گت ِنویسندگون ره هم ترجمه هاکرده. حجم آثار و مقالات بنویشته‌بیی دربارهٔ نوشته‌ئون، نوع زندگی و خودکشی صادق هدایت بیون‌گر تأثیر ژرف وه بر جریان روشنفکری ایران هسته.

صادق هدایت ۱۹ فروردین سال ۱۳۳۰ پاریس دله خودکشی هاکرده. قبر وه گورستون پرلاشز پاریس دله هسته.

صادق هدایت ۱۷ فوریه ۱۹۰۳ تهران دله اتا خانواده‌ی اصیل جه بزائه بیّه. ونه پی‌یر هدایت‌قلی‌خان (اعتضاد الملک) و ونه مادر نیرالملوک (نوهٔ مخبر السلطنهٔ هدایت) نوه عموی اعتضاد الملک بی‌یه. جدّ اعلای صادق رضاقلی‌خان هدایت تبرستونی از گت مردمون معروف بابلی و مازرونی ِعصر ناصری و صاحب کتاب‌ئون مجمع الفصحا و اجمل التواریخ بی‌یه. صادق پچیک‌ترین وچه‌ی خانواده بی‌یه و دِ برادر و سه خواخِر گت‌تر داشته.

صادق هدایت تحصیلات ابتدایی ره مدرسهٔ علمیهٔ تهران دله بگذرونی‌یه. سال ۱۹۱۴ به دارالفنون بورده ولی سال ۱۹۱۶ به خاطر بیماری چشم‌درد مدرسه ره ول هاکرده و ۱۹۱۷ مدرسهٔ سن‌لویی که مدرسهٔ فرانسوی‌ئون بی‌یه، دله به تحصیل ادامه هدائه. به گفتهٔ خادش اولین آشناییش با ادبیّات جهونی این مدرسه دله بی‌یه و به کشیش اون مدرسه درس فارسی دائه و کشیش هم وه ره با ادبیّات جهونی آشنا کارده. همین مدرسه دله صادق به علوم خفیه و متافیزیک علاقه پیدا هاکرده. این علاقه بعدأ هم ادامه پیدا هاکرده و هدایت بنویشته‌ئونی در این مورد انتشار هدائه. همین دوران صادق گیاه‌خوار بَیبی‌یه و به اصرار شه فامیلا گوش نکارده. سال ۱۹۲۴، در حالی که هنتا مشغول تحصیل مقطع دبیرستون بی‌یه دِتا کتاب پچیک انتشار هدائه: «انسان و حیوون» که راجع به مهربونی با حیوون و فواید گیاه‌خواری بی‌یه و تصحیحی رباعیات خیّام جه با ایسم رباعیات خیام به همراه مقدمه‌یی مفصّل.

صادق هدایت جوونی دله گیاه‌خوار بیّه و کتابی فواید گیاه‌خواری وسّه بنویشته. وه تا آخر عمر گیاه‌خوار بموندسته. بزرگ علوی ونه خَوِر گانه: «ات بار بدیمه که کافه لاله‌زار دله ات تیکه نون گوشتی ره که به زوون روسی بولکی گاتنه، به این قصد که ونه لا شیرینی دره، گاز بزو و ات‌دفه ونه چشم سرخ بیّه، عرق به پیشانیش هنیشته و داشته قی کارده که دستمالی از جیبش بیرون بی‌یارده و لقمه نجویده ره ون دله بشنی‌یه.»

هدایت ۱۹۲۵ دله تحصیلات دبیرستون ره تموم هاکرده و با اوّلین گروه دانش‌آموزای اعزامی به خارج راهی بلژیک بیّه و رشتهٔ مهندسی دله تحصیل هاکرده. همین سال مقالهٔ «مرگ در گان» ره روزنومهٔ ایرانشهر  دله که آلمان دله منتشر بی‌یه به چاپ برسنی‌یه و مقاله‌یی به فرانسوی به ایسم «جادوگری ایران دله» مجلهٔ له‌ویل دلیس دله بنویشته. هدایت از وضع تحصیل و رشتش بلژیک دله راضی نیّه و مترصد بی‌یه که شه ره به فرانسه و اونجه به پاریس که اون‌گادر مرکز تمدن غرب بی‌یه برسنه. آخرسری ۱۹۲۷ بعد از تغییر رشته و دوندگی فراوون به پاریس بکشی‌یه بیّه. همین سال نسخهٔ کامل‌تری از کتاب «انسان و حیوون» با ایسم فواید گیاهخواری با مقدمهٔ حسین کاظم‌زادهٔ ایرانشهر به چاپ رسی‌یه‌.

صادق هدایت سال ۱۹۲۸ اقدام به خودکشی رود مارن دله هاکرده، ولی اتا قایق ماهیگیری وه ره نجات هدائه. همین‌گادر پاریس دله با ات کیجا به ایسم ترز رفِخ بی‌یه. صادق درمورد خودکشیش به شه برار(گگَ) محمود گانه: «ات دیوانگی هاکردمه به خیر بگذشته.» ادعا بیی‌یه که راجع به خودکشی اولش توضیحی به هیچ‌کس ندائه. اما م. فرزانه چن سال بعد از زوون هدایت (چندین سال بعد از خودکشی اولش) گانه که علت خودکشی مسائل عاطفی بی‌یه.

اولین نمونه‌ئون پچیک داستانای هدایت همون سال خودکشیش صورت بیتنه. نمایشنومهٔ «پروین دختر ساسان» و پچیک داستان «مادلن» ره همین دوران بنویشته. بعد از خودکشی هم داستان معروف «زنده به گور» و «اسیر فرانسوی» و رسالهٔ طنزآمیز «البعثة الاسلامیه الی بلاد الافرنجیه» ره بنویشته.

هدایت سال ۱۹۳۰، بی‌اونکه تحصیلاتش ره تموم هاکنه، به تهران وردگرسته و بانک ملی دله مشغول کار بیّه. ولی از وضع کارش راضی نیّه و ات نومه‌یی که به تقی رضوی پاریس دله بنویشته، شه حال و روز جه شکایت کانده. دوستی با حسن قائمیان که بعد از بمردن هدایت شه ره وقف بشناسی‌یه بیّن وه هاکرده بانک ملی دله اتفاق دکته. همین سال مجموعه داستان زنده‌به‌گور و نمایشنومهٔ پروین ساسان ِکیجا تهران دله منتشر بیّه و هدایت با مسعود فرزاد، بزرگ علوی و مجتبی مینوی آشنا بیّه و حلقهٔ دوستی‌یی ایجاد وانه که ایسم وه ره گروه ربعه بی‌یشتنه.

اون‌گادر گروهی از ادیبا کهنه‌کار دَینه که به وشون ادبای سبعه گاتنه و به گفتهٔ مجتبی مینوی «هر مجله و کتاب و روزنامه‌یی که به فارسی منتشر بی‌یه از آثار قلم وشون خالی نیّه.» این هفت تن که در واقع ویشتر از هفت تن بینه شامل کسایی چون محمدتقی بهار، عباس اقبال آشتیانی، رشید یاسمی، سعید نفیسی و بدیع‌الزمان فروزانفر و محمد قزوینی بینه. گروه ربعه این نام ره برای دهن‌کجی به این گروه (که به نظر وشون کهنه‌پرست بینه) انتخاب هاکردنه. گفت‌وگو و دیدارون گروه ربعه رستوران‌ئون و کافه‌ئون تهران دله بی‌یه از اون جومله کافه قنادی رُزنوار که حدود سال ۱۳۱۰ پاتوق صادق هدایت و ونه رفخون به‌شمار اموئه.
بعدا هم افراد دیگه‌ای مثل پرویز ناتل خانلری، عبدالحسین نوشین، غلامحسین مین‌باشیان و نیما یوشیج به گروه ربعه اضافه بینه. این گروه به فعالیت‌ئون ادبی و فرنگی پرداختنه و چنتا آثار این سالا با همکاری همدیگه انتشار هدانه. مینوی دربارهٔ این دوران گانه: «اما با تعصب جنگ کاردمی و تحصیل آزادی وسّه تلاش کاردمی و مرکز امه دایره صادق هدایت بی‌یه.» سال‌ئون ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۴ برای هدایت دورانی پربار محسوب بی‌یه و آثار تحقیقی و داستانی بسیاری انتشار هدائه. 

انیران ره با همکاری علوی و شین پرتو بنویشته. مجموعهٔ پچیک داستان‌ئون سایه‌روشن نمایشنومهٔ مازیار با مقدمهٔ مینوی، کتاب مستطاب وغ‌وغ ساهاب با همکاری مسعود فرزاد و مجموعه پچیک داستان‌ئون سه قطره خون و چندین پچیک داستان دیگه در این دوران به چاپ برسینه. این دوران شور میهن‌دوستی و بیگانه‌ستیزی خله از ونه آثار دله موج زوئه.

همینتی هدایت اولین بار وسّه ایران دله اقدام به جمع‌آوری متل‌ئون و داستان‌ئون عامیانه هاکرده و بنویشته «اوسانه» و کتابون نیرنگستان و فرهنگ عامیانه‌ی ایران مردم  ره در این موضوع چاپ هاکرده. به علاوه طی دِتا مقاله مجلهٔ سخن دله راجع به فولکلور و ادبیات توده مطالبی بنویشته. مجلهٔ موسیقی ره هم این دوران بنا هاکرده.

هدایت درخلال این سالا به ترجمهٔ آثاری از چخوف و نویسنده‌ئون دیگه هم پرداخته و همینتی شه کتاب رباعیات خیام دله تجدید نظر هاکرده و وه ره مفصل‌تر با عونوان ترانه‌ئون خیام انتشار هدائه.

هدایت سال ۱۳۱۵ به همراه شین پرتو به هند بورده و ونه آپارتمان دله اقامت هاکرده. هند دله به فراگیری پهلوی زوون نزد دانشمند پارسی (از پارسیون هند) بهرام گور انکلساریا پرداخته و کارنامهٔ اردشیر پاپکان ره هند دله پهلوی جه به فارسی ترجمه هاکرده.

طی شه اقامت بمبئی دله اثر معروفش بوف کور ره با دست روی کاغذ استنیسل بنویشته، به صورت پلی‌کپی پنجاه نسخه دله انتشار هدائه و شه رفخون وسّه برسنی‌یه؛ از جمله نسخه‌یی برای مجتبی مینوی که لندن دله دَیی‌یه و نسخه‌یی ممدعلی جمال‌زاده که اون‌گادر ژنو بورد بی‌یه. عده‌یی داستان بوف کور ره محصول حال و هوای هند دونّه، ولی چنونکه از گپون هدایت و فرزانه بر اِنه هدایت کار روی این اثر ره از سالا پیش شروع هاکردبی‌یه به قول هدایت ونه گلو دله گیر هاکرد بی‌یه. نسخهٔ پلی‌کپی‌یی که بوف کور جه هند دله انتشار هدائه بنویشت بی‌یه که چاپ اثر ایران دله ممنوع هسته. علاوه بر اینان هدایت دِتا داستان به زوون فرانسوی هند دله چاپ هاکرده: Lunatique و Sampingue.

صادق هدایت سال ۱۳۱۶ هند جه وردگردسته و دِباره بانک ملی دله مشغول به کار بیّه. سال بعد از بانک ملی استعفا هدائه، وزارت فرهنگ دله استخدام بیّه. وه تا سال ۱۳۲۰ که متفقین ایران ره اشغال هاکردنه به فعالیت‌ئون ادبی پرداخته و چندین داستان و مقاله انتشار هدائه. کارنامهٔ اردشیر بابکان ره مجلهٔ موسیقی و گجسته ابالیش (ترجمه متن پهلوی جه) ره سِواسِوا، انتشارات ابن سینا دله چاپ هاکرده. با وجود این بوف کور هنتا ایران دله منتشر نیّه.

سال ۱۳۲۰ هدایت دانشکدهٔ هنرون زیبا با سمت مترجم استخدام بیّه. با اشغال ایران به دست متفقین و باز بیّن فضای سیاسی بوف کور به صورت پاورقی روزنومهٔ ایران دله به‌صورت سانسوربَیی چاپ بیّه. سال ۱۳۲۱ مجموعهٔ سگ ولگرد ره انتشار هدائه، ترجمه‌ئونی از شهرستونای ایران گوزارش گمون‌شکن و یادگار جاماسپ پهلوی جه به فارسی صورت هدائه. بعد از ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ و پایان جنگ جهانی دوم انتقادون اجتماعی صادق هدایت شدت گنّه. بلند ِداستان حاجی‌آقا پچیک داستان «ئو ِزندگی» و مجموعهٔ ولنگاری که همه مضامین اجتماعی دارنه این دوران چاپ بَینه. علاوه بر این فعالیت‌ئون هدایت به بنویشتن مقاله‌ئون نقد ادبی و ترجمهٔ آثاری از کافکا هم پرداخته و نشریه‌ئون مختلف دله چاپ کارده. چن اثر دیگه پهلوی ره هم ترجمه هاکرده. سال ۱۳۲۴ هدایت سفری به تاشکند داشته و انجمن فرهنگی ایران و شوروی از وه تقدیر هاکرده.

این‌گادر خله از رفیخون هدایت از جومله علوی و عبدالحسین نوشین به حزب توده بوردنه و در مجموع نشست و برخاست وه با توده‌ای‌ئون ویشتر بَیــبی‌یه و حتی مقالاتی روزنامهٔ مردم که ارگان حزب توده بی‌یه با ایسم مستعار چاپ هاکرده. ولی علی‌رغم اصرار سردمدارون حزب هرگز به حزب توده نَشی‌یه.

بعد از تموم بیّن جنگ و پیش‌بموئن مسائل آذربایجون هدایت از توده‌ای‌ئون هم سرخورده بیّه و بیش از پیش به شرایط بدبین بگردسته. بدبینی وه به شرایط نومه‌ئونی که به جمال‌زاده و شهیدنورایی بنویشته دله بدی وانه.

سال ۱۳۲۶ به بنویشتن توپ مرواری پرداخته امّا این اثر تا بعد از مرگش چاپ نیّه. معروف‌ترین ایسم مستعار وه که توپ مرواری هم تحت وه منتشر بیّه هادی صداقت هسته. ۱۳۲۷ مقالهٔ «پیام کافکا» به صورت مقدمه‌یی به کتاب گروه محکومین نوشتهٔ کافکا و ترجمهٔ حسن قائمیان بنویشته. سال ۱۳۲۹ با همکاری حسن قائمیان داستان «مسخ» کافکا ره ترجمه هاکرده و مجلهٔ سخن دله انتشار هدائه. ۱۲ آذر همون سال با بَیتن گواهی پزشکی (برای بَیتن روادید) و بروتِن کتابونش به فرانسه بورده. در طول اقامت فرانسه سفری به هامبورگ داشته و هم سعی کارده به لندن بوره که موفق نیّه. آخرسری ۱۹ فروردین ۱۳۳۰ شه آپارتمون اجاره‌یی پاریس دله با گاز خودکشی هاکرده. وه اولین نویسنده و ادیب ایرانی محسوب وانه که خودکشی هاکرده. وه چن روز قبل از انتحار خله از داستان‌ئون چاپ‌نیی خادش ره نابود هاکردبی‌یه. هدایت ره گورستون پرلاشز خاک دکاردنه. مراسم خاکسپاریش با حضور عده‌یی قلیل از ایرانیون و فرانسویون صورت بَیته.

صادق هدایت ِسِره تهران، خیابون سعدی، ضلع جنوب شرقی بیمارستان امیراعلم، خیابان شهید تقوی (خیابان هدایت) پلاک ۱۱، کنار خانه سفیر کبیر دانمارک هسته.  

خانه مورد نظر به دستور صادق هدایت ِپی‌یر بنا بیّه و فرم و ساختار بنا به سبک اواخر دورون قاجار هسته. دههٔ پنجاه دفتر فرح پهلوی به فکر دکته موزه‌یی برای مرحوم صادق هدایت ترتیب هاده. برای این کار پی‌یری سِرِه‌ی هدایت ره بخرینه و اشیاء شخصیش ره از بازموندگون هدایت بیتنه که با توجه به انقلاب اسلامی کارشون تموم نیّه. با پیروزی انقلاب اسلامی ملک مصادره بیّه و اختیار دانشگاه علوم پزشکی تهران قرار بیته. سپس، به عونوان مهدکودک کارکناء و بعد به عونوان انبار ِبیمارستون مورد بهره برداری قرار بیته. (در حال حاضر داخل بیمارستان تابلوی کتابخانه روی ملک نصب بیّه اما کاربری همون انبار هسته) 

سال ۱۳۸۱ هدایت ِبرارزاء - جهانگیر هدایت - به نوع کاربری این سره توسط دانشگاه علوم پزشکی اعتراض هاکرده. ولی به نتیجه‌یی نرسی‌یه. 

صادق هدایت نقاشی هم کشی‌یه و برخی طرح‌ئون وه موجود هستنه. از جومله آهویی که مجموعه آثار هدایت چاپ انتشارات امیرکبیر جلد کتابون وه نقش دانّه، از زیباترین نقاشی‌ئون وه هسته. آهوی تنهای هدایت نمادی هسته از زیبائی مجزون و نجابتی غریب و منزوی.

مجموعه‌ای از نقاشی‌ئون صادق هدایت  ره جهانگیر هدایت، برارزاء وه، با عونوان «آلبوم نقاشی‌ئون هدایت» منتشر هاکرده.

Iraj Parsinejad, A History of Literary Criticism in Iran, Bethesda, 2003, pp.197-264




#Article 404: احمد شاملو (2615 words)


احمد شاملو (بزائه‌ی ۲۱ آذر ۱۳۰۴ تهران؛ ۱۲ دسامبر ۱۹۲۵، خنهٔ شمارهٔ ۱۳۴ خیابان صفی‌علیشاه  بمرده‌ی ۲ مرداد ۱۳۷۹؛ ۲۴ ژوئیه ۲۰۰۰ فردیس کرج) شاعر، نویسنده، فرهنگ‌نویس، ادیب، مترجم ایرانی و از اعضای کانون نویسنده‌ئون ایران بی‌یه. ونه قبر امامزاده طاهر کرج دله هسته. ونه تخلص شعری الف. بامداد بیه.
شهرت اصلی شاملو به خاطر شعرای وه هسته که شامل اشعار نو و بعضی قالب‌ئون قدیمی مثل قصیده و ترانه‌ئون عامیانه‌هسته. شاملو تحت تأثیر نیما یوشیج، به شعر نیمایی رو بی‌یارده، اما اولین بار وسّه شعر دله «تا شکوفهٔ سرخ اتا جِمه» که سال ۱۳۲۹ با اسم «اسپه شعر غفران» منتشر بیّه وزن ره ول هاکرده و به‌صورت پیشرو سبک نویی ره شعر معاصر فارسی دله گسترش هدائه. از این سبک به اسپه شعر یا شعر منثور  یا شعر شاملویی یاد هاکردنه. چنتا از منتقدون ادبی وه ره تنها شاعر موفق زمینه شعر منثور دونّه.
شاملو علاوه بر شعر، کارون تحقیق و ترجمۀ بشناسی‌بَیی دانّه. مجموعۀ کتاب کوچه  وه گت‌ترین اثر پژوهشی باب فرهنگ عامیانه مردم ایران هسته. آثار وه به زوون‌ئون: سوئدی، انگلیسی، جاپونی، فرانسوی، ایسپانیایی، آلمانی، روسی، ارمنی، هلندی، رومانیایی، فنلاندی، کوردی و تورکی ترجمه بینه.

احمد شاملو ۲۱ آذر ۱۳۰۴ سِرِه‌ی شماره ۱۳۴ خیابون صفی علیشاه تهران بزائه بیّه. ونه پی‌یر حیدر اسم داشته که تبار وه (به بائوته‌ئونٔ احمد شاملو شعر من بامدادم آخرسری شعرونِ مجموعهٔ مدایح بی‌صله) اهالی کابل جه برگردسته. ونه ِمار کوکب عراقی شاملو، و قفقازی‌ئونی جه بی‌یه که انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷ روسیه، ونه خانواده ره به ایران دکشی‌بینه.  وچگی دوره ره به خاطر پی‌یِر ِکار که افسر ارتش بی‌یه و هر چن وقت ره جایی مأموریت شی‌یه، شهرون رشت و سمیرم و اصفهان و آباده و شیراز دله بگذرینی‌یه. (به همین دلیل ونه شناسنامه شهر رشت دله بَییته بیّه و محل تولد شناسنامه دله، رشت بنویشتوئه.) دوران دبستان ره شهرون خاش، زاهدان و مشهد دله رد هاکرده و از همون دوروون اقدام به گردآوری مواد فرهنگ عامه هاکرد بی‌ی.
دوره دبیرستان ره بیرجند، مشهد و تهران دله بگذرینی‌یه و سال سوم دبیرستان ره دبیرستان ایران‌شهر تهران دله بخوندسته و به شوق یادبیتن دستور آلمانی زوون سال اول دبیرستان صنعتی ثبت‌نام هاکرده.

اوایل دهه ۲۰ خورشیدی ونه پی‌یِر سر و سامون هدائن به تشکیلات از هم دپوشنی‌یه ژاندرمری به گرگان و ترکامون‌صحرا برسنی بیّه. وه همراه با خانواده به گرگان بورده و به ناچار کلاس سوم دبیرستان ادامه تحصیل هدائه. اون گادِر فعالیت‌ئون سیاسی شومال کشور شرکت هاکرده و بعدا تهران دله دستگیر بیّه و به زندون شوروی رشت دله منتقل بیّه. پس از آزادی زندون جه با خانواده به رضائیه(ارومیه) بورده و تحصیل کلاس چهارم دبیرستان ره شروع هاکرده. با به قدرت برسی‌ین پیشه‌وری و جبهه دموکرات آذربایجون به شه پی‌یر ِهمراه دستگیر بیّه و دِ ساعت جلوی تش ِجوخه قرار بیته تا از مقامات بالا کسب تکلیف هاکنن. آخرسری آزاد بیّه و به تهران وردگسته و همیشه وسّه ترک تحصیل هدائه.

شاملو بیست و دِ سالگی (۱۳۲۶) با اشرف‌الملوک اسلامیه ازدواج هاکرده. هر چارتا وچه‌ی وه، سیاوش، سامان، سیروس و ساقی حاصل این ازدواج هستنه. همین سال اولین مجموعه اشعار وه با اسم آهنگ‌ئون فراموش بَیی به چاپ برسی‌یه و هم‌زموان کار نشریاتی مثل هفته نو دله ره شروع هاکرده.
سال ۱۳۳۰ وه بلند ِشعر «۲۳» و مجموعه اشعار قطع نامه ره به چاپ برسنی‌یه. سال ۱۳۳۱ به مدت حدود دِ سال مشاورت فرهنگی سفارت مجارستون ره به عهده داشته.

سال ۱۳۳۲ پس از کودتای ۲۸ مرداد با دوسته بیّن فضای سیاسی ایران مجموعه اشعار آهنا و احساس توسط پلیس چاپخنه دله سوجنه و با یورش مامورا به ونه سِره ترجمهٔ طلا در لجن اثر ژیگموند موریس و بخش عمدهٔ کتاب ریکائون ِمردی که ونه قلب سنگ جه بی‌یه اثر موریوکایی با تعدادی پچیک ِداستان نوشتهٔ خادش و تموم یادداشت‌ئون کتاب کوچه از بین شونه و با دستگیری مرتضی کیوان نسخه‌ئون اولیه از نوشته‌ئون وه از جمله مرگ زنجره و سه مرد از بندر بی‌آفتاب توسط پلیس ضبط وانّه که دیگه هرگز به دست ننّه. وه موفق به فرار وانه اما پس از چن روز فرار از دست ماموران چاپخنهٔ روزنامۀ اطلاعات دله دستگیر بیّه، به عنوان زندونی سیاسی به زندون موقت شهربانی و زندون قصر بَورده وانه. زندون دله علاوه بر شعر به بنویشتن دستور زوون فارسی دست زنده و قصهٔ بلندی به سیاق امیر ارسلان و ملک بهمن نویسنه که ونه انتقال از زندون شهربانی به زند,ن قصر از بین شونه.  و ۱۳۳۴ پس از ات سال و چن ماه زندون جه آزاد وانه.

۱۳۳۶ با طوسی حائری ازدواج کانده (دومین ازدواج وه هم مثل ازدواج اول مدت کوتایی دوام یانّه و چار سال بعد ۱۳۴۰  از همسر دوم خادش هم سِوا وانه.) این سال با انتشار مجموعه‌ی اشعار هوای تازه، شه ره به عنوان شاعری برجسته تثبیت کانده. این مجموعه حاوی سبک نویی هسته. سال ۱۳۳۹  مجموعه شعر باغ آینه منتشر وانه. معروف‌ترین ترانه‌ئون عامیانۀ معاصر مثل پریا و دخترای ننه دریا این دِ مجموعه دله منتشر بینه. سال ۱۳۳۶  به کار روی اشعار ابوسعید ابوالخیر، خیام و باباطاهر رو یانّه. ونه پی‌یر هم همین سال یَنّه. سال ۱۳۴۰ زمون سِوایی از همسر دوم همه چیز از جملهٔ برگه‌ئون تحقیقاتی کتاب کوچه ره ول کانده.

سال ۱۳۳۸ شاملو به اقدام جدیدی یعنی تهیۀ قصۀ خروس زری پیرهن پری وچون وسّه دست زنده. همین سال به تهیه فیلم مستند سیستان و بلوچستان شرکت ایتال کونسولت دله هم می‌پردازنه. این آغاز فعالیت سینمایی جنجال‌آفرین احمد شاملو هسته. وه بخصوص بنویشتن فیلمنومه و دیالوگ‌نویسی دله فعال بی‌یه. سال‌ئون پس از وه و به‌ویژه با مطرح بیّن به عنوان شاعری معروف، منتقدون مختلف حضور سینمایی وه ره کمرنگ دونستنه. خاد وه گاته: «شما ره به خدا وشون اسم ره فیلم نی‌یلین.» و بعضی شعر معروف وه دریغا که فقر/ چه به آسانی/ احتضار فضیلت است را به این تعبیر دونّه که فعالیت‌ئون سینمایی وه صرفاً برای امرار معاش بینه. شاملو دراین باره گانه: «کارنامهٔ سینمایی من ات جور نون بخاردن مجبوری از راه قلم بی‌یه و در حقیقت به نحوی قلم به مُزد!»  برخی فیلمنامۀ فیلم «گنج قارون» ره که سال‌ئون میونی دهه ۴۰ سینما ره از ورشکستگی نجات هدائه ره منتسب به شاملو دونّه. استفادهٔ فراوون از امکانات زوون محاوره گفت‌گوئون گنج قارون دله تونده دلیلی بهر این مدعا بائه.

سال ۱۳۳۹ با همکاری هادی شفائیه و سهراب سپهری ادارهٔ سمعی و بصری وزارت کشاورزی ره تأسیس هاکرده و به عنوان سرپرست وه مشغول به کار بیّه.

آیدا سرکیسیان یا آیدا شاملو با اسم واقعی ریتا آتانث سرکیسیان آخرین زن احمد شاملو هسته و شعرون شاملو، به ویژه دِو دفتر آیدا، درخت و خنجر و خاطره و آیدا آینه دله به عنوان معشوقهٔ شاعر، جلوه‌یی خاص دانّه. شاملو دربارۀ تأثیر فراوان آیدا شه زندگی دله به مجله فردوسی بائوته: «هر چه نویسمبه به خاطر وه هسته و به خاطر وه... من با آیدا اون انسانی ره که هرگز شه زندگی دله پیدا نکاردبیمه ره پیدا هاکردمه».

شاملو ۱۴ فروردین ۱۳۴۱ با آیدا سرکیسیان آشنا وانه. این آشنایی تأثیر زیادی بر زندگی وه دانّه و نقطۀ عطفی ونه زندگی دله محسوب وانه. این سال‌ئون شاملو توفق کامل آفرینش هنری به سر ونّه  و بعد از این آشنایی دورۀ جدیدی از فعالیت‌ئون ادبی وه شروع وانه.

آیدا و شاملو فروردین ۱۳۴۳ ازدواج هاکردنه و شیرگاه (اون گادِر مازرون دله اتا پچیک ِمَله بی‌یه) اقامت هاکرده و تا آخر عمر ونه کنار زندگی کارده. شاملو همین سال دِتا مجموعه شعر به اسم‌ئون آیدا آینه دله و لحظه‌ئون و همیشه ره منتشر کانده و سال بعد هم مجموعه‌یی به اسم آیدا، درخت و خنجر و خاطره بیرون انه و در ضمن بار سوم وسّه کار تحقیق و گردآوری کتاب کوچه آغاز وانه.

آیدا شاملو برخی کارون احمد شاملو دله مثل مجموعه کتاب کوچه با وه همکاری داشته و سرپرست این مجموعه بعد از وه هسته.

سال ۱۳۴۶ شاملو سردبیری قسمت ادبی و فرهنگی هفته‌نامۀ خوشه ره به عهده گنّه. همکاری وه با نشریه خوشه تا ۱۳۴۸ که نشریه به دستور ساواک تعطیل وانه، دمباله داشته. این سال وه به عضویت کانون نویسنده‌ئون ایران هم در انه. سال ۱۳۴۷ وه کار روی غزلیات حافظ و تاریخ دورۀ حافظ ره آغاز کانده. نتیجه این تحقیقات بعدأ به انتشار دیوان جنجالی حافظ به روایت وه انجام وانه.

اسفند ۱۳۵۰ شاملو شه مار ره هم از دست دنه. همین سال به فرهنگستون زوون ایران تحقیق و تدوینِ کتاب کوچه وسّه، دعوت بیّه و به مدت سه سال فرهنگستون دله باقی بموندسته.

شاملو دهۀ ۱۳۵۰ هم به فعالیت‌ئون گسترده شعر، نویسندگی، روزنومه نگاری (از جومله همکاری با کیهون فرهنگی و آیندگون)، ترجمه، سینمایی (از جومله تهیه گفتار چنتا فیلم مستند وسّه به دعوت وزارت فرهنگ و هنر) و شعرخوانی خادش (از جومله انجمن فرهنگی کوته و انجمن ایران و آمریکا دله) ادامه دنه. در ضمن سه ترم به تدریس مطالعه آزمایشگاهی زوون فارسی دانشگاه صنعتی مشغول وانه. ۱۳۵۱ به علت معالجۀ آرتروز شدید گردن به پاریس سفر کانده تا زیر عمل جراحی گردن قرار بَیره. سال بعد، ۱۳۵۲، مجموعه اشعار ابراهیم تش دله ره چاپ کانده. ۱۳۵۴ دانشگاه رُم از وه دعوت کانده تا کنگره نظامی گنجوی دله شرکت هاکنه و از همین رو عازم ایتالیا وانه. همین سال دعوت دانشگاه بوعلی ره سرپرستی پژوهشکدهٔ اون دانشگاه وسّه قبول کانده و به مدت دِ سال به این کار اشتغال دانّه.

۱۳۵۵ انجمن قلم و دانشگاه پرینستون از وه برای سخنرانی و شعرخانی دعوت کانده و از همین رو عازم موتحده ایالات وانه. این سفر دله وه به سخنرانی و شعرخانی بوستون و دانشگاه برکلی دله دست زنده و پیشنهاد دانشگاه کلمبیای شهر نیویورک برای تدوین کتاب کوچه ره قبول نکانده. در ضمن با شاعرون و نویسنده‌ئون مشهور جهون مثل یاشار کمال، آدونیس، البیاتی و وزنیسینسکی از نزدیک دیدار کانده. این سفر سه ماه طول کشنه و شاملو دِباره برگردنه ایران.

هنوز چن ماه نگذشته که وه دِباره به عنوان اعتراض به سیاست‌ئون دولت ایران، کشور ره ترک کانده و به آمریکا سفر کانده و ات سال اونجه زندگی کانده و این مدت دانشگاه‌ئون مختلف دله سخنرانی کانده. ۱۳۵۷ وه از آمریکا به بریتانیا شونه و اونجه مدتی سردبیری هفته‌نومه «ایرانشهر» لندن ره به عهده گنّه.†

با وقوع انقلاب ایران و سقوط سلسله پهلوی، شاملو فقط چن هفته پس از پیروزی انقلاب به ایران برگردنه. همین سال انتشارات مازیار اولین جلد کتاب کوچه ره قطع وزیری دله منتشر کانده. شاملو درضمن به عضویت هیأت دبیرون کانون نویسنده‎ئون ایران در اِنه و به کار مجلات و روزنومه‌ئون مختلف دَست ونّه. وه۱۳۵۸  سردبیری هفته‌نومۀ کتاب جمعه ره به عهده گنّه. این هفته‌نومه پس از انتشار کمتر از چهل شماره توقیف وانه.

شاملو این سالا مجموعۀ اشعار سیاسی شه ره با صدای خادش خوندنه و به صورت مجموعهٔ کتاب و نوار صوتی کاشفون فروتن شوکرون منتشر کانده. از جومله اشعار این مجموعه مرگ وارطان هسته که شاملو اشاره کانده فقط فرار از اداره سانسور وسّه، مرگ نازلی اسم بی‌یشته بیّه و در واقع برای بزرگداشت وارطان سالاخانیان، مبارز مسیحی ایرانی به نقل قول ونه مار جه صدا و سیمای جوموری اسلامی دله، بی‌یه.

از ۱۳۶۲ با دوسته‌تر بیّن فضای سیاسی ایران چاپ آثار شاملو هم متوقف بینه. هر چن شه متوقف نوانه و کار ترجمه و تالیف و شعر بائوتن ره دمباله گنّه این سالا به‌ویژه روی کتاب کوچه با همکاری همسرش آیدا مستمر کار کانده و ترجمهٔ رمان دن آرام ره هم په‌گنّه. تا اینکه ده سال بعد، یعنی سال ۱۳۷۲ با کمی‌واتر بیّن فضای سیاسی ایران آثار شاملو به صورت محدود اجازه انتشار گرنه.

۱۳۶۷ به آلمان سفر کانده تا به عنوان میهمون ِمدعوِ دومین کنگرهٔ بین‌المللی ادبیات: اینترلیت ۲ تحت عنوان جهون ِسوم: امه جهون ارلانگن آلمان و شهرون مجاور این کنگره دله شرکت هاکنه. این کنگره دله نویسنده‌ئونی از کشورون مختلف حضور داشتنه از جمله عزیز نسین، دِرِک والکوت، پدرو شیموزه، لورنا گودیسون و ژوکوندا بِلی. عنوان سخنرانی شاملو این کنگره دله «من دردِ مشترکمه، مه ره ونگ بزنین!» بی‌یه. دمباله این سفر دعوت انجمن جهونی قلم (Pen) و دانشگاه یوته‌بوری به سوئد و ضمن اجرای شو ِشعر با هیئت رئیسهٔ انجمن قلم سوئد هم ملاقات کانده.

۱۳۶۹ برای شرکت سیرا ۹۰ توسط دانشگاه UC برکلی دله به عنوان میهمون مدعو به آمریکا سفر هاکرده. سخنرانی وه به اسم «منه نگرانیا» و «مفاهیم رند و رندی غزل حافظ دله.» واکنش گسترده‌یی مطبوعات فارسی زوون داخل و خارج کشور دله داشته و مقالات زیادی نقد سخنرانی شاملو وسّه بنویشته بینه. این سفر دله دِتا عمل جراحی مهم روی گردن شاملو صورت بیته با این حال چندین شو ِشعر توسط وه برگزار بَینه و ضمنا به عنوان استاد میهمون ات ترم دانشگاه UC برکلی دله دانشجوئون ایرانی وسّه (زوون، شعر و ادبیات معاصر فارسی) ره تدریس هاکرده و همین موقع ملاقاتی با لطفی علی‌عسکرزاده ریاضی‌دان ایرانی داشته.

و سال ۱۳۷۰ بعد از سه سال دوری از کشور به ایران بردگرسته.

سالای آخر عمر شاملو برخلاف ونه میل ونسه خله بد بگذشته. از طرفی نخاسته کشور جه خارج بوائه و شه گاته: «راستش بار غربت سنگین‌تر از توون و تحمل من هسته... چراغم این خِنه دله سوجنه، مه ئو این کوزه دله ایاز خاّه و نونم این سفره‌دلوئه.» از طرف دیگر اکثر آثار وه از جومله کتاب کوچه سالا توقیف بموندس‌ بینه. ونه بیماری هم به شدت وه ره آزار دائه و با شدت بَیتن بیماری مرض قند، و پس از اونکه در ۲۶ اردیبهشت ۱۳۷۶، بیمارستان ایران‌مهر پای راست وه ره از زانو قطع هاکردنه روزون و شو‌ئون دردناکی ره پشت سر گذاشته. البته تموم این سالا کار ترجمه و به‌خصوص تدوین کتاب کوچه ره دمبال کارده و گه‌گاه از وه شعر یا مقاله‌یی اتا از مجلات ادبی دله منتشر بی‌یه. وه دهۀ هفتاد با شرکت شورای بازنگری شیوهٔ نگارش و خط فارسی دله جهت اصلاح شیوهٔ نگارش خط فارسی وسّه فعالیت هاکرده و تموم آثار جدید یا تجدید چاپ شده‌ش ره به این شیوه منتشر هاکرده.

آخرسری شاملو ساعت ۹شو دوم مرداد ۱۳۷۹ بمرده. پیکر وه روز پنج‌شنبه ۶ مرداد از مقابل بیمارستان ایرانمهر و با حضور دَه‌ا هزار نفر از علاقه‌مندون وه تشییع بیّه. و امامزاده طاهر کرج دله چال بیّه. انجمن قلم سوئد، انجمن قلم آلمان، چنتا انجمن داخلی و بعضی محافل سیاسی پیغوم‌ئون تسلیتی به مناسبت بمردن وه این مراسم سِه ارسال هاکردنه

شاملو دست به تصحیح دیوان حافظ بزوئه و شه کتاب ره با عنوان حافظ شیراز منتشر هاکرده. امروز این کتاب پیش خواننده‌ئون به حافظ شاملو مشهور هسته. مقدمه این کتاب دله، شاملو روش تصحیح و اصول کارش ره بیان هاکرده، به مشکلات و تحریف‌ئون موجود دیوان حافظ دله اشاره داشته و اینکه حافظ اتا عارف بی‌یه دله شک هاکرده و جایی نویسنه شاید رندی ات لاقبا و ملحد بی‌یه.

قابل ذکر هسته که این دیدگاه هم با دیدگاه دیندارون، و هم کسایی که از زاویهٔ غیر دینی به غزلیات حافظ هارشانه، تناقض دانّه. به عنوان نمونه، داریوش آشوری نیز هم کتاب «عرفون و رندی شعر حافظ» دله، حافظ ره اتا عارف دونده.

تصحیح شاملو از دیوان حافظ مورد نقد خله از حافظ پژوهون، از جومله بهاءالدین خرمشاهی قرار بیته.

مرتضی مطهری ات کتاب دله با عنوان تماشاگه راز ادعای شاملو بر تحریف دیوان حافظ و دست بَوردِن ترتیب ابیات ره، بدون اینکه نامی از شاملو بَوِره، مردود دونده. مقدمهٔ حافظ شیراز شاملو پس از انقلاب ایران دله اجازه چاپ نَیته و این کتاب بدون مقدمه منتشر بی‌یه.

وه سال ۱۳۵۰، کنگرهٔ جهونی حافظ و سعدی شیراز دله، گفت و گویی بحث برانگیز با روزنومه کیهون داشته.

سال ۱۳۶۹ به دعوت «مرکز پژوهش و تحلیل مسائل ایران» سیرا (CIRA) جلساتی دانشگاه برکلی کالیفرنیا دله برگزار بَینه که هدف وشون، بررسی هنر و ادبیات و شعر معاصر فارسی بی‌یه. سخنران اتا از این جلسات احمد شاملو بی‌یه، که وه با بائوتن حرفایی درباره شاهنامه به مباحث زیادی برگرسته. شاملو این سخنرانی ره نقد روش روشنفکری ایرانی و مسوولیت‌ئون وه ایراد کردهوسّه بائوته و با طرح سوالی فرهیختگان ایرانی خارج از کشور ره به اندیشه و پیداهاکردن جوابی اصلاح و آینده ایران وسّه فرا بخوندسته. که فریدون مشیری و مهدی اخوان ثالث از این دستونه.

هفته‌نامهٔ خوشه، شماره ۲۲ مرداد ۱۳۴۶(در سال ۱۳۴۸ با اخطار رسمی ساواک تعطیل شد.)

۱۳۷۸* جایزه‌ٔ استیگ داگرمن Stig Dagerman، آذر محلوجیان جایزه را به نمایندگی دریافت کرد.




#Article 405: ممد فرخی یزدی (719 words)


ممد فرخی یزدی، (۱۲۶۸ یزد - ۲۵ مهر  ۱۳۱۸) شاعر و مشروطیت هسته. وه سردبیر ات‌خله نشریات از جومله روزنومه طوفان بی‌یه. وه همینتی نماینده مردِم یزد دوره‌ی هفتم مجلس شورای ملی دله بی‌یه و زندان قصر دله بمرده. معلوم هم نی‌یه کاجه ونه‌سر ره چال بَییتنه. 

ونه پی‌یـِر ممدابراهیم سمسار یزدی بی‌یه. ات‌برار داشته، که ونه ایسم عبدالغفور بی‌یه که یازده سال ونجه گت‌تر بی‌یه. فرخی علوم موقدماتی ره یزد دله یادبَیته. ات‌کم مکتب‌خنه و ات‌کم مدرسه مرسلین انگلیسی یزد دله تحصیل هاکرده. فرخی تا سن ۱۶سالگی تحصیل کارده و فارسی و مقدمات عربی ره یادبَیته. وه حدود سن ۱۵سالگی به دلیل اشعاری که علیه مدرسون و مدیرون مدرسه یزد گاته، مدرسه جه اخراج بیّه.

فرخی شاعری ره وچگی جه شروع هاکردبی‌یه. فرخی خادش معتقد بی‌یه که طبع شعرش؛ موطالعه اشعار سعدی به‌خصوص رباعی زیر به شعر میل هاکرده.
 
 
 

شعر فرخی میون شعرای متقدم، ویشته از همه مسعود سعد سلمان جه متأثر هسته. وه علاوه بر اشعار سیاسی، غزلیات عاشقانه هم گاته: 

 
 
 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 

 

فرخی هوادارون جدی و حقیقی حزب دموکرات شهر یزد بی‌یه. وه ات‌غزل دله آزادی جه اینتی یادکانده: 

 
 
 
  
 
 
 
 

نوروز سال۱۳۲۷ هجری قمری، فرخی(برخلاف سایر شعرای شهر که معمولاً قصیده‌یی مدح حاکم و حکومت وقت ساتنه) ات‌شعر قالب مسمط جه بساته و مجمع آزادی‌خوائون یزد دله بخوندسته. آخرسر ِاین مسمط ضمن یادبی‌یاردن تاریخ ایران، خطاب به ضیغم‌الدوله قشقایی حاکم یزد اینتی بائوته:
 
 
 

همینسه حاکم یزد دستور هدائه ونه‌لامیزه ره نخ و سوزن جه بدوتنه و به زندون دمبدانه. تحصن مردم یزد تلگرافخنه شهر دله و اعتراض به این کار موجب استیضاح وزیر کشور وقت از طرف مجلس بیّه. ولی وزیر کشور به‌کلی منکر وقوع چنین واقعه‌یی بَیی‌یه. دِ ماه بعد فرخی زندون یزد جه فرار هاکرده و شعر زیر ره با ذغال زندون دیوارسر بنویشته:
 
 
 

فرخی درباره بدوتن شه داهون گانه:

اواخر سال ۱۳۲۸ هجری قمری، فرخی به تهران کوچ بَورده و اونجه مقالات و اشعار مهیجی ره درباره آزادی روزنامه‌ئون وسّه نشر هاکرده. وه جریون جهونی اول جنگ دله، راهی بغداد و کربلا بیّه، اونجه تحت پیگرد انگلیسی‌ئون قرار داشته. وه زمونی که به طور ناشناس خاسته از طریق موصل به ایران بئه به دست سربازون روسیه مورد سوء قصد قرار بَیته. دورون نخست وزیر وثوق‌الدوله، با قرارداد ۱۹۱۹ مخالفت هاکرده و همینسه مدتی شهربانی ِزندون دله حبس بکشی‌یه. با راه‌دکتن کودتای سوم اسفند، همراه با بقیه آزادی‌خائون بازهم مدتی ره باغ سردار اعتماد دله زندونی بیّه. 

فرخی سال ۱۳۰۰ شمسی تهران دله روزنومه طوفان ره منتشر هاکرده. طوفان طول مدت انتشار ویشته از پونزده‌بار توقیف و وا بیّن منتشر بَیی‌یه. ات‌کم هم زندونی بیّن فرخی وسّه، انتشار روزنومه دچار وقفه بَیی‌یه. مواقعی که روزنومه طوفان توقیف بی‌یه، فرخی با داشتن مجوز و امتیاز سایر روزنومه‌ئون مثل «پیکار»، «قیوم»، «طلیعه آئینه افکار» و «اساره شرق» مقالات و اشعار خادش ره منتشر کارده. فرخی درباره توقیف‌ئون پش‌سرهم روزنومه‌ئونش گاته:
 
 
 
 

سال ۱۳۰۷ خورشیدی، فرخی یزدی به عونوان نماینده مجلس شورای ملی دوره هفتم قانون‌گذاری، از طرف مردم یزد انتخاب بَیی‌یه و به همراه ممرضا طلوع، تنها نماینده‌ئون پَس‌بخارد جناح اقلیت ره تشکیل هدانه. با توجه به اینکه تموم بقیه وکلا حامی دولت رضاشاء بینه، فرخی مرتبأ از سایر وکلا فحش اشناسته و حتی یکبار در مجلس توسط حیدری، نماینده مهاباد مورد ضرب و شتم نیز قرار گرفت. از آن پس با اظهار اینکه حتی در کانون عدل و داد نیز امنیت جانی ندارد، ساکن مجلس شد و پس از چند شب، مخفیانه از تهران فرار نمود. 

وه از طریق شوروی به آلمان بورده و مدتی نشریه‌یی به ایسم «پیکار» دله که صاحب‌امتیاز وه غیرایرانی بی‌یه، افکار انقلابی خادش ره منتشر هاکرده. چنتا ملاقات دله با عبدالحسین تیمورتاش گول ِوعده وه ره بخارده و از طریق تورکیه و بغداد به تهران وَردگسته و بلافاصله تحت نظر قرار بَیته. اندکی بعد به بهانه بدهی به اتا کاغذفروش اول به زندون ثبت و بعدأ به شهربانی زندون دکته. همزمون پرونده‌یی با اتهام «اسائه ادب به مقوم سلطنت» وسّه وه تشکیل بیّه. اول به ۲۷ماه و بعد از تجدید نظر به سی‌ماه زندان محکوم بیّه و به قصر زندون منتقل بیّه. 

فرخی قصر زندون دله و ظاهرأ شهریور ۱۳۱۸ دله به طور عمدی مسموم بیّه. بنابر اظهار دادستون محاکمه عمال شهربانی، فرخی زندون بیمارستون ده، ب‌وسیله تزریق آمپول هوا به‌دست پزشک احمدی بکاشته بیّه. گرچه گواهی رئیس زندون حاکی از بمردن فرخی بر اثر ابتلا به مالاریا و نفریت هسته. مدفن فرخی نامعلوم بموندسته، ولی احتمالأ گورستون مسگرآباد دله به‌طور ناشناس چال بَیی‌یه.  




#Article 406: آریادنه (169 words)


آریادنه (به انگلیسی: Ariadne)، اسطوره‌ئون یونان دله، مینوس ِکیجا(کرت شاء) هسته.

آریادنه، مینوس ِکیجا، کرت شاء بی‌یه که عاشق تزه (یا تسئوس هم وه ره گانّه) که آتن جه بموبی‌یه، بیّه. تزه بنابر روایتی آتن جه بمو بی‌یه تا شه ره به عنوان قربونی، تسلیم مینوتائور هاکنه. آریادنه یواشکی ون دست شمشیر هدائه تا غول آدمخوار ره بکاشه و دوک رسنی به وه هدائه که زمون بوردِن از لابیرنت ، وه ره واهاکنه، تا موقع بازگشت بتونه راه ره پیدا هاکنه.
آریادنه با وه فرار هاکرده، اما تزه، وقتی که آریادنه جزیره ناکسوس دله بخاته، وه ره ول هاکرده. آریادنه انده اونجه بموندسته تا آخرسری دیونیسوس وه ره اونجه پیدا هاکرده و با وه ازدواج هاکرده.

تزه با جوونایی که آتن جه مینوس وسّه برسنی‌بینه جه دَیی‌یه تا غذای مینوتاروس بواشه. آریادنه،مینوس ِکیجا ونه عاشق بیّه و دایدالوس جه راه ِدَربوردن از لابیرنت ره بپرسی‌یه و به تزه یادهدائه. تزه اینتی بتونسته مینوتاروس ره بکاشه و لابیرنت جه دَربوره. ولی جزیره دله وه ره ول هاکرده و الباقی ماجرا...




#Article 407: اسفندیار رحیم مشایی (162 words)


اسفندیار رحیم مشایی (بزائه‌ی آبان ۱۳۳۹ روستا مشاء از توابع رامسر) سیاست‌مدار ایرانی و رئیس دفتر و سرپرست نهاد ریاست جوموری سابق ایران، دبیر کومیسیون فرهنگی دولت سابق، ریاست شورای هماهنگی مناطق آزاد و ویژه ایقتیصادی، ریاست گروه موشاورون جوون ریاست جوموری سابق، رئيس كارگروه زيارت و فرهنگ رضوی، جانشین رییس جومور شورای عالی ایرانی‌ئون خارج از کشور، رییس مرکز موطالعات جهونی بیّن ، رئيس شورای اطلاع رسونی دولت سابق ایران و نماينده ويژه رييس جومور سابق امور خاورميونه دله هسته.
وه زمون شهرداری محمود احمدی‌نژاد رئیس سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران بی‌یه. دولت اول احمدی‌نژاد دله مشایی رییس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران ره عهده داشته. وه تیرماه ۱۳۸۸ موعاون اول رئیس‌جومور ایران بیّه. اما بعد از اتـّا هفته حکم حکومتی رهبر ایران جه، برکنار بیّه یا استفعاء هدائه و ات‌ساعت بعد از سوی احمدی‌نژاد به عونوان رئیس دفتر ریاست جوموری انتخاب بَیی‌یه. وه رشتهٔ موهندسی الکترونیک دانشگاه صنعتی اصفهان دله تحصیل هاکرده و احمدی‌نژاد ِعروس ِپی‌یـِر هسته. 




#Article 408: مرضیه (216 words)


اشرف السادات مرتضایی با ایسم هنری مَرضیه (1304-1389)خووننده ایرونی بی‌یه.

مرضیه سال 1304 تهران دله دنیابموئه و ۲۱ مهرماه سال ۱۳۸۹، ۸۵ سالگی دله با بیماری سرطان پاریس دله بمرده. ونه پی‌یــــِر و مار اتا خانواده هنردوست جه بینه و هنرمندایی از قبیل مجسمه‌ساز، نقاش و مینیاتوریست و موسیقی‌دان وشون فامیل دله زیاد دَینه. اما ونه مار بی‌یه که باعث بیّه وه روشد هاکنه.

مرضیه سال ۱۳۷۳ ایران جه دَربورده و فرانسه][ دله به تشویق دوستانش مریم و هدایت‌الله متین‌دفتری پناهندگی بَیته. وه اونجه به شورای ملی مقاومت ایران وارد بیی‌یه و سفرون مختلف دله به کشورون مختلف کنسرت‌ئون زیادی هدائه. این دوران وه با هنرمندایی معروف و شاعرون و آهنگسازا و نوازندگون مشهوری مثل ممد شمس و شاپور باستان‌سیر و عماد رام و ممدعلی اصفهانی و اسماعیل وفا یغمایی و راس پاپل و حمیدرضا طاهر زاده و هنرمند فقيد بريتانيايي، لرد يهودي منوهين، کارون متعددی ارائه هاکرده.
مرضیه سال‌ئون آخر عمرش ره پاریس دله دیّه. فروردین ۱۳۸۹ دخترش هنگامه امینی ره که مبتلا به بیماری سرطان بی‌یه از دست هدائه و آخرسری خادش هم ظهر روز چارشنبه ۲۱ مهرماه ۱۳۸۹، سن ۸۶ سالگی دله بیماری سرطان وسّه بیمارستان آمریکایی‌ئون شهر پاریس دله بمرده. [وب‌گاه بی‌بی‌سی فارسی 
مرضیه از سال 1373 به عضويت شوراي ملي مقاومت در بموئه و از سازمان مجاهدین خلق ایران حمايت کارده.




#Article 409: شیر و خارشید (177 words)


               
 
شیر و خارشید نشونی هسته که پیش از انقلاب (سال۱۳۵۷) نماد میلّی ایران بی‌یه. این نشون تلفیقی از سونن کوهن میون رودون، ایران، عرب، تورک، یهودی و مغول هسته. شیر و خارشید دراصل نشون اساره‌بینی، خارشید صورت فلکی اسد منطقةالبروج دله بی‌یه.
دوران حکومت سلسله‌ئون تورک و حدود قرن ششم هجری به بعد، علامت شیر و خارشید اساره‌بینی جه وارد کارون هنری قلمرو ایسلامی از مصر تا آسیای‌میونه بَیی‌یه. از زمون سلجوقیون روم سکه‌ئونی با نقش شیر و خارشید ره بنشنه پیداهاکردن و بعدأ این نشون از قرن نهم هجری/پونزده میلادی بطور ناپیوسته روی پرچم‌ئون ایران دَیی‌یه.
نشون شیر و خورشید هر دوره‌یی از تاریخ دله به صورت موختلفی معنی بَیی‌ته. اولا فقط نشونی اساره‌بینی وسّه بی‌یه نه مظهر حکومت. دورون صفویون این نشون تعبیری شیعی/ایرانی پیدا هاکرده. از زمون شاهون بعد از آغاممدخان قاجار و همزمون با تحولات فکری و اجتماعی اون زمون، تعبیر شیعی نشون به تدریج کمرنگ بَیی‌یه. این دورون هسته که این نشون به ایران قبل از ایسلام نسبت هدائه‌وانه. این نشون پس از انقلاب ۱۳۵۷ با نشون فعلی جوموری ایسلامی جایگوزین بَیی‌یه.




#Article 410: لئوناردو داوینچی (260 words)


لئوناردو داوینچی سال ۱۴۵۲میلادی نزدیکی شهر فلورانس ِایتالیا دنیابموئه. ونه پی‌یـِر کارمند ِدولت و ونه مار خدمتکار مهمون‌خنه بی‌یه. وه وچگی ره شه گت‌ببا پلی دَیی‌یه و تحصیلات ابتدایی ره مله‌ی ِمدرسه دله بخوندسته. همون موقع جه معلوم بیّه خله باهوش هسته چون ریاضی ره خله سریع جواب دائه. ونه پی‌یر پول کافی داشته همینسه وه ره اتا از گت‌موجستمه سازون پلی بَوِرده و وه هم خله ذوق و شوق داشته. وه نقاشی دله هم خله خار نقاشی کشی‌یه. ونه اوستائون وه ره موجستمه‌سازی چو، فلز، سنگ مرمر و.. ره یادهدانه و ونه اوستاء وه ره بائوته که اگه دوست‌دانّه گت‌موجستمه‌ساز بوائه ونه با مکتبون کلاسیک،لاتین و یونان، فلسفه، ریاضی، کالبدشکافی آشنا بواشه.
داوینچی ۲۶ساله که بیّه درس ره تموم هاکرده و بورده نقاشون ِمیون این زِمون اتا وسیله‌ی جدید موسیقی به اسم عود ره بساته که باعث بیّه معروف بواشه و لودویک سفورزا(که بعدأ فرمونروای میلان بیّه) ونه جه خاشِش بئه.
این زمون که وه نقاشی و موجستمه‌سازی کارده، ایتالیا دله خله آشوب بی‌یه. همینسه داوینچی اتخله وسیله جنگی، طراحی‌ئون شهرسازی، مسلسل، تانک‌نظامی، کیلومترشومار و خله چیزای دیگه ره دِرِس هاکرده که هچکی اون زمون این وسایل جه استفاده نکارده و ونه بساته‌ئون بی‌کاربرد بموندسته.
وه سال۱۵۰۰ وردگردسته به فلورانس و اونجه بی‌یه که شه قشنگترین عکس یعنی تابلوی منالیزا ره دکشی‌یه.
وه شه بنویشته‌ئون ره با رمز یا به صورت معکوس نوشته تا کسی نتونه وشون سر جه هچّی بسازه و این وسائل جه بدجوری استفاده هاکنه.
آخرسری وه سال۱۵۱۹میلادی شه مله دله بمرده و چندین سال بعد ونه بنویشه‌ئون جه استفاده هاکردنه و خله چیزا ره بساتنه.




#Article 411: اهم (143 words)


جورج سیمون اُهم شونزدهم مارس ۱۷۸۲میلادی شهر باواریا جنوب شرقی آلمان دنیابموئه.
وه از هیجده سالگی معلم ریاضی اتا از شهرون ناحیه‌ی برن ِسوییس بیّه و شه درس ره دمبال هاکرده تا اینکه درجه‌ی دکترا ره بَیته و ۳۰سالگی به کالج ژزوئیت بورده و اِستاء ِریاضی بیّه.
فرمول ریاضی اهم  هسته که رابطه‌ی میون شدت جریون(I)، نیروی محرکه(E)، مقاومت(R) ره نشون دنه.
وه برای اینکه نشون هاده ونه بدست بی‌یارده‌ئون چنده مهم هستنه حتی با وزیر فرنگ دعوا هاکرده و شه کار جه استفعا هدائه. ولی با اینحال ونه کارون ره قبول نداشتنه تا اینکه بریتانیا دله ونه خَوِری ره بِشناسنه و سال ۱۸۴۱ بهترین نشون علمی انجمن سلطنتی ره بَیته. اهم آخرسری سال۱۸۵۴ مونیخ دله بمرده.
انجمن مهندسون برق جهون که سال۱۸۱۸ پاریس دله جمع بَی‌بینه، واحد مقاومت الکتریکی ره ونه اسم سر بی‌یشتنه و هنوز هم این واحد ره اهم گانّه.




#Article 412: ابوالعباس حاتم نیریزی (113 words)


ابوالعباس حاتم نیریزی از گت مردمون ایران هسته که المعتضد بالله احمد عباسی حکومت دله دیی‌یه و اولین کسی بی‌یه که محاسبات کنانژات ره به کار بورده. وه نظریه‌ی نسبت‌ئون و دلیل دِرِس بیّن سیو خط رنگین کمون ره پیدا هاکرده این کار چندین سال بعد فرائن فوهر وه ره کشف مجدد هاکرده. همینسه وه ره پیشگامون هندسه و تنظیم محسابات اساره‌ئون ، ئوروپاییون دله گت جایگاهی دانّه.
از ونه آثار بنشنه بائوتن که چنتا کتاب درباره‌ی هواشناسی دانّه و ات کتاب به اسم ده مقاله ونه جه به یونانی زوون ترجمه بیّه. رسالة فی بیان المصادر و تفسیر المجسطی، زیج کبیر، زیج صغیر، حوادث القرانات و... اشاره هاکردن.
وه آخرسری سال۳۱۰هجری بمرده.




#Total Article count: 411
#Total Word count: 199977